__MAIN_TEXT__

Page 1


kudrqI KyqI ivc kxk

í±ÇîÕÅ Õ°çðåÆ Ö¶åÆ ê³ÜÅì íð ÁÅêäÆ Ôˉºç çðÃÅÀ°ä Çò¼Ú Ãøñ ðÔÆ ÔËÍ Ã±ì¶ íð Çò¼Ú Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Õð ðÔ¶ ÇÕÃÅé ÃøñåÅ ç¶ Çé¼å¶ éò¶º ÁÅïÅî ÃæÅÇêå Õð ðÔ¶ ÔéÍ Ö¶åÆ ÇòðÅÃå Çîôé ñˉÕ ñÇÔð éÅñ Ü°ó¶ Áé¶Õ êÌïˉ×ôÆñ ÇÕÃÅé é¶ Õ°çðåÆ Ö¶åÆ çÆÁ» Áé¶Õ» ÔÆ éòÆÁ» Áå¶ ÇàÕÅÀ± Áå¶ ñÅÔ¶ò³ç åÕéÆÕ» ÂÆÜÅç ÕÆåÆÁ» ÔéÍ Õ°çðåÆ Ö¶åÆ ç¶ ÕÂÆ Ãøñ êÌïˉ×» Çò¼Úˉº ÇéÕñÆÁ» ÇÂÔ åÕéÆÕ» Á¼Ü ç¶ô íð Çò¼Ú Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Õðé òÅñ¶ ÇÕÃÅé» ç¶ Ö¶å» Çò¼Ú ÃøñåÅ çÆ ì¶Üˉó ÕÔÅäÆ ÇñÖ ðÔÆÁ» ÔéÍ ÇÂà Ãî°¼Ú¶ ÕÅðÜ Çò¼Ú ÇÕÃÅé» çÅ ÃÅæ Çç¼åÅ ÔË ç¶ô ç¶ Õ°çðå Áå¶ ñˉÕ ê¼ÖÆ À°Ôé» Ö¶åÆ ÇòÇ×ÁÅéÆÁ» é¶ ÇÜÔó¶ ÇÕÃÅé» çÆ ìçÔÅñÆ çÅ ÕÅðé ìä¶ ÁÜˉÕ¶ Ö¶åÆ îÅâñ ù ìçñä ñÂÆ ñ×ÅåÅð ïåéôÆñ ÔéÍ À°Ôé» Çò¼Úˉº âÅ. úî êÌÕÅô ð°ê¶ñÅ Áå¶ âÅ. ðÅî»ÇÜïÅñ± êÌî°¼Ö ÔéÍ Ç÷Õðïˉ× ÔË ÇÕ âÅ. ð°ê¶ñÅ ÒdzàðéËôéñ ÕðÅê ÇðÃðÚ Ã˺àð ëÅð ÃËîÆ Â¶Çðâ àÌÅÇêÕÃÓ (ICRISAT), óï°Õå ðÅôàð Ö¶åÆ Áå¶ õ°ðÅÕ Ã³×áé (UNFAO) Áå¶ Çòôò ìËºÕ éÅñ òÆ Ü°ó¶ ðÔ¶ ÔéÍ ìÆå¶ BE òÇð∙Á» åˉº Õ°çðåÆ Ö¶åÆ ç¶ Ô¼Õ Çò¼Ú Ãð×ðî âÅ. ð°ê¶ñÅ Ö¶åÆ ÇòðÅÃå Çîôé éÅñ ÃðêÌÃå òÜˉº Ü°ó¶ Ôˉ¶ ÔéÍ ÇÂö êÌÕÅð âÅ. ðÅî»ÇÜïÅñ± òÆ ñ×ê× A@ òÇð∙Á» åˉº ç¶ô Çò¼Ú Õ°çðåÆ Ö¶åÆ ç¶ Þ³âÅìðçÅð ìä¶ Ôˉ¶ ÔéÍ íÅðåÆ Ö¶åÆìÅóÆ Öˉ÷ êÇðôç (ICAR) çÆ ò¼âÆ åéÖÅÔ òÅñÆ é½ÕðÆ Û¼â Õ¶ À°Ã åˉº ÇÕå¶ Ø¼à åéÖÅÔ Óå¶ Õ°çðåÆ Ö¶åÆ çÆ ÇÂ¼Õ ÃòËöòÆ Ü¼æ¶ì³çÆ Ã˺àð ëÅð ÃÃà¶é¶ìñ ÁË×ðÆÕñÚð (CSA), ÔËçðÅìÅç éÅñ Ü°ó Õ¶ Õ°çðåÆ Ö¶åÆ ç¶ ÇòÇ×ÁÅé ù ìóÆ Çô¼çå éÅñ Á¼×¶ òèÅ ðÔ¶ ÔéÍ ÇÂÔé» çÆ Á×òÅÂÆ Çò¼Ú Á¼Ü Á»èðÅ êÌç¶ô Çò¼Ú B@ ñ¼Ö ¶Õó ÷îÆé Óå¶ ÷ÇÔð î°Õå Õ°çðåÆ Ö¶åÆ ÃÅÕÅð ð±ê ñË Ú°¼ÕÆ ÔËÍ éÅé êËÃàÆÃÅÂÆâñ êËÃà îËé¶÷î˺à âÅ. ðÅî»ÇÜïÅñ± çÆ ÔÆ ç±ðçðôÆ Áå¶ åðÕôÆñ ÃˉÚ çÅ ÇüàÅ ÔËÍ ÁÃƺ âÅ. úî êÌÕÅô ð°ê¶ñÅ Áå¶ âÅ. ðÅî»ÇÜïÅñ± Ô°ä» ç¶ ïˉ× ÇçôÅ Çéðç¶ôé Çò¼Ú ÔæñÆ ê°ÃåÕ T Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Çò¼Ú ÕäÕU ÁÅêÜÆ ç¶ ð±-ì-ð± Õðé çÆ Ö°ôÆ ñË ðÔ¶ Ô»Í ÇÂÔ ê°ÃåÕ Õ°çðåÆ Ö¶åÆ åÇÔå ÕäÕ åˉº ò¼è ÞÅó êÌÅêå Õðé Ãì³èÆ êÌïˉ× çÆ Çéðç¶ôÕ ê°ÃÇåÕÅ ÔËÍ ÃÅù ÁÅà ÔË ÇÕ ÇÂÔ ê°ÃåÕ ÇÕÃÅé» ù êóç ÁŶ×Æ Áå¶ Ãî±Ô ÇÕÃÅé íðÅ Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Çò¼Ú êÌïˉ×ôÆñåÅ ç¶ ÇÂà À°¼çî ù ÃÇÔíÅ×Æ ìä Õ¶ Ãøñ ìäÅÀ°ä×¶Í çˉÃåˉ! ÇÂà Çò¼Ú ÕˉÂÆ çˉ ðÅÇ éÔƺ ÇÕ ÇÜÔóÅ Õ³î Ö¶åÆìÅóÆ ï±éÆòðÇÃàÆÁ» ù ÕðéÅ ÚÅÔÆçÅ ÃÆ À°Ô ÇÕÃÅé» ù Ö°ç ÕðéÅ ê¶×ÅÍ ÁÃƺ Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Óå¶ Öˉ÷ ñÂÆ ï±éÆòðÇÃàÆÁ» ç¶ î°æÅ÷ éÔƺ ðÇÔ ÃÕç¶Í Ô» ܶÕð Ö¶åÆìÅóÆ ï±éÆòðÇÃàÆÁ» ÇÂà é¶Õ ÕÅðÜ Çò¼Ú ÃÅâÅ ÃÅæ ç¶ä ñÂÆ Á¼×¶ ÁÅÀ°ä×ÆÁ» å» ÁÃƺ À°Ôé» çÅ ÃòÅ×å Õð»×¶Í êð ܶÕð À°Ô ÁÇÜÔÅ éÔƺ ÕðçÆÁ» å» ÃÅù ÇÂà ׼ñ çÆ ÇÚ³åÅ ÕÆå¶ ìöËð Á¼×¶ òèç¶ ðÇÔäÅ Ôˉò¶×ÅÍ Ü¶Õð À°Ô ÃÅâÅ Çòðˉè Õðé×ÆÁ» å» ÇÂà ÃÇæåÆ Çò¼Ú òÆ Çìé» ÇÕö çÆ êÌòÅÔ ÕÆÇåÁ» ÁÃƺ ÁÅêä¶ ðÅÔ Óå¶ Úñç¶ ðÔ»×¶Í ÃÅù ÇÂÔ Ãêôà ÔË ÇÕ ÃÅâÅ ÇÂÔ Ã³Øðô ñ³ì» Ãî» Ú¼ñä òÅñÅ ÔË Áå¶ ÇÂà Çò¼Úˉº ÔÆ Ö¶åÆ Áå¶ ÇòÕÅÃ ç¶ éò¶ºÇÕÃÅé, Õ°çðå Áå¶ ñˉÕ ê¼ÖÆ îÅâñ çÆ ÇÃðÜäÅ Ôˉò¶×ÆÍ ÃÅù ÇÂÔ òÆ Ãêôà ÔË ÇÕ ñÅñÚ Áå¶ òÅôéÅ åˉº î°Õå TéÅéÕ Ö¶åÆU ÔÆ Ãðìå ç¶ íñ¶ çÆ Ö¶åÆ Ôˉ ÔËÍ Ãˉ Ô°ä éÅéÕ éÅî ñ¶ÇòÁ» çÆ ÇÂÔ Ç÷³î¶òÅðÆ ìäçÆ ÔË ÇÕ À°Ô ç¶ô íð Çò¼Ú TéÅéÕ Ö¶åÆU çÆ ÃæÅêé» ñÂÆ ÁÅêäÅ Ö±é-êÃÆéÅ ÇÂ¼Õ Õð ç¶äÍ ÁÅîÆé!

1


kudrqI KyqI ivc kxk

Ö¶åÆ ðÃÅÇÂä» çÆ òðåˉº ìöËð Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Çò¼Ú ÕäÕ çÅ ÞÅó òèÅÀ°ä ñÂÆ ê³ÜÅì òÅÃå¶ Þˉé¶ Áå¶ ÕäÕ çÅ Õî-ÖðÚ å¶ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî êÌïˉ× çÆ ð±ê ð¶ÖÅ: ÇÂà êÌïˉ× åÇÔå Çå³é-Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö øÃñ êÌäÅñÆÁ» Ô¶á Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö àðÆàî˺à êñÅà ñŶ ÜÅä×¶Í àðÆàî˺à I. Õ³àð¯ñ êñÅà: ÞˉéÅ Áå¶ ÕäÕ - Ú¼ñ ðÔ¶ ÁÅè°ÇéÕ ÇÃÃàî Áé°ÃÅð- ÁÅð ÃÆ ÁËî) ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ÇÕÃÅé ÃÅðÆÁ» ±øÃñ» ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ ÇÃÃàî åÇÔå ðÃÅÇÂä» çÆ òðåˉº éÅñ À°×Ŷ×ÅÍ é¯à: ÇÜÔé» ÇÕÃÅé» çÆ ÃÅðÆ çÆ ÃÅðÆ ÷îÆé Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Ô¶á ÔË À°Ô ÇÂà ճî ñÂÆ ×ò»ãÆ ç¶ ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ òÅñ¶ Ö¶å ù Õ³àð¯ñ êñÅà òܯº òðå ÃÕç¶ ÔéÍ àðÆàî˺à êñÅà II. Þˉé¶ Áå¶ ÕäÕ çÅ ÇÚð ÃæÅÂÆ ÇÃÃàî ( ÁÅð ÃÆ ÁËÃ): Þˉé¶ ù Ö°¼ñ∙Å êÅäÆ éÔƺ Çç¼åÅ ÜÅò¶×Å Áå¶ Þˉé¶ çÆ ÇÃÃàî ÁÅð ð±à dzàËÃÆÇëÕ¶ôé ÇòèÆ ç¶ ÃÅð¶ óíò ÕÅðÜ ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ÕÆå¶ ÜÅä×¶Í ÔÅóÆ ð°¼å¶ ÕäÕ Çò¼Ú ç¶ÃÆ ÛˉÇñÁ» çÆ ÇìÜÅÂÆ Á³åð øÃñ òÜˉº ÕÆåÆ ÜÅò¶×ÆÍ àðÆàî˺à êñÅà III. ×°ÁÅð Áå¶ ÕäÕ ÇÃÃàî (ÜÆ òÆ ÁËÃ) : ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ÃÅÀ°äÆ ð°¼å¶ ×°ÁÅð¶ Çò¼Ú Á³åð øÃñ òÜˉº ÜòÅð ìÆÜÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÔÅóÆ ð°¼å¶ ÕäÕ Çò¼Ú Á³åð øÃñ ç¶ å½ð Óå¶ ÁñÃƶ/ Ü» ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ ìÆܶ ÜÅä×¶Í Çå³é ç¶ Çå³é àðÆàî˺à êñÅà ñÅ÷îÆ å½ð Óå¶ ÇÂ¼Õ Â¶Õó ÷îÆé Çò¼Ú ñŶ ÜÅä×¶Í êÌïˉ× çÆ ÃèÅðä ð±ê ð¶ÖÅ ç¶ çˉ éî±é¶ ×°êÌÆå çìó∙ÆÖÅéÅ éÅñ ÇòÚÅð¶ ׶ Ôé Áå¶ À°Ôé» çÆ ëˉàˉ ÕÅêÆ À°Ãù ýºê Çç¼åÆ ×ÂÆ ÔËÍ ÔÅñ»ÇÕ ÃÅù Ôð¶Õ ÇÕÃÅé ç¶ Ö¶å î°åÅÇìÕ êÌïˉ× çÆ ò¼Öˉ-ò¼Ö ð±ê ð¶ÖÅ åËÁ ÕðéÆ Ôˉò¶×ÆÍ (ÁËÕôé ×°ðêÌÆå çìó∙ÆÖÅéÅ) îÔ¼åòê±ðé: ëðòðÆ B@AB Çò¼Ú ò¼Ö-ò¼Ö ÇÕÃÅé» ç¶ Ö¶å ç¶ ç½ð¶ ç½ðÅé ÇÜÁÅçÅ Áå¶ Ö°¼ñ∙Æ ÇóÜÅÂÆ Áå¶ ìÔ°å ÇÜÁÅçÅ Ç×¼ñÆ íˉºÇ ÕäÕ çÆ øÃñ çÆ îÅóÆ ÔÅñå Áå¶ Ã³íÅòå ؼà ÞÅóñÂÆ Ç÷³î¶òÅð êÅÂÆ ×ÂÆ ÃÆÍ Ãˉ àðÆàî˺à êñÅà II Áå¶ àðÆàî˺à êñÅà III. ù ÇÂà åð∙» ÇâÜÅÂÆé ÕðéÅ ÔË ÇÕ çˉÔ» êñÅà» Çò¼Ú êÅäÆ ÖóÅ éÅ Ôˉò¶ Ã×ˉº ÇÂÃçÆ ÇéÕÅÃÆ Ôˉ ÃÕ¶Í Ü¶Õð ñˉó êò¶ å» ÁÃƺ Ö¶å ç¶ À°åÅð òÅñ¶ ÇԼà Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÖÅÂÆ Öˉçä ìÅð¶ Ãˉڻ׶Í

2


kudrqI KyqI ivc kxk

ÃÅÀ°äÆ ð°¼å êÌïˉ× ÇòÃæÅð: àðÆàî˺à êñÅà I. Õ³àðˉñ ( ÞˉéÅ Áå¶ ÕäÕ ÁÅè°ÇéÕ ÇÃÃàî- (ÁÅð ÃÆ ÁËî) : ÇÂà êñÅà Çò¼Ú êÌïˉ× åÇÔå ÇÜò¶º ÇÕ ÇÕÃÅé ÁÅî å½ð Óå¶ Õðç¶ Ôé ÁÅè°ÇéÕ ÇÕÃî» ç¶ ìÆÜ Áå¶ ðÃÅÇÂÇäÕ ÖÅç», ÕÆó¶îÅð, éçÆé éÅôÕ ÷ÇÔð» Áå¶ Ôð óíò ÁÅè°ÇéÕ Ö¶åÆ îôÆéðÆ çÆ òðåˉ ÕðÇçÕÁ» Õ¼ç± ÕðÕ¶ ÞˉéÅ ñÅÇÂÁÅ ÜÅò¶×ÅÍ ÇÜò¶º ÇÕ Ô¶á» çðÃÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÔË, ÁÃƺ ÇÂà ù ÁÅè°ÇéÕ Ö¶åÆ ÁÇíÁÅà ÁÅֻ׶: 

éðÃðÆ Ú³×Æ åð∙» Óå¶ Ã ÇÃð ÇåÁÅð ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ å» ÇÕ Ü±é îÔÆé¶ åËÁô°çÅ Ã Óå¶ Ö¶å ÇòÚ àð»Ãêñ»à Õðé ñÂÆ ÃÔÆ À°îð (B@-BE) Ççé çÆ êéÆðÆ À°êñíè Ôˉ ÃÕ¶Í

Ö¶å ÇòÚñ¶ ÕäÕ ç¶ éÅó Ü» À°ÔçÆ ðÇÔ³ç-Ö±³Ôç çÅ ÇìñÕ°¼ñ òËÃÅ ÔÆ ì³çˉìÃå Õðˉ ÜËÃÅ ÇÕ å°ÔÅâÅ ×ò»ãÆ ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ ÇÕÃÅé ÕðçÅ ÔËÍ

ÞˉéÅ ñÅÀ°ä åˉº êÇÔñ» Ö¶å ù ÁÅî ò»× Õ¼ç± Õðˉ Áå¶ Ôð åð∙» çÆ ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç», éçÆé éÅôÃÕ Áå¶ êËÃàÆÃÅÂÆâ òðåˉ ÇÜÔó¶ ÇÕ ÁÅî å½ð Óå¶ ÇÕÃÅé» ç°ÁÅðÅ ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ åÇÔå òðå¶ Ü»ç¶ ÔéÍ

Çå³é» ÔÆ êñÅà» Çò¼Ú ìÆÜÆÁ» ÜÅä òÅñÆÁ» øÃñ» çÆ òðÅÇÂàÆ êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÇÃøÅðô ÕÆåÆ ÔˉäÆ ÚÅÔÆçÆ ÔËÍ

Õ³àðˉñ êñÅà Çò¼Ú Þˉé¶ çÆ øÃñ ñÂÆ êÆ Â¶ ï± çÆÁ» ÇÃøÅðô» Áé°ÃÅð ç¼ÃÆ îÅåðÅ Áå¶ Ã Óå¶ ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç» êÅÀ°Í

Üçˉº øÃñ ñ×ê× ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æ»ò» åˉº ǼÕ-ÇÂ¼Õ òð× îÆàð ç¶ Ø¶ð¶ Çò¼Úˉº ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ çÅåÆ éÅñ ê½ÇçÁ» ù Õ¼à Õ¶ À°Ôé» ÇÂ¼Õ ì³âñ Çò¼Ú ì³é∙ ñÀ°Í Ô°ä ÇÂà ì³âñ ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ ì³âñ ù æð˼à Õðˉ Áå¶ çÅä¶ ò¼Ö Õð ñÀ°Í çÅä¶ ù îÜì±å ê¶êð ìË× Çò¼Ú êÅ ÇçÀ° Áå¶ ì±ÇàÁ» ç¶ ìÅÕÆ ÇÔ¼ÇÃÁ» ù ÇÂ¼Õ ×¼à¶ Çò¼Ú êÅÀ°ä À°êð³å çˉÔ» çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é ÕðˉÍ ò÷é åˉº êÌÅêå âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ù ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖ Õ¶ ð¼Ö¶×ÅÍ

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» ÇÂà ù Õ³ìÅÂÆé éÅñ Õ¼à ñÀ°Í ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº ÔˉÂÆ êËçÅòÅð ù ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú íð Õ¶ Ç×äåÆ Õðˉ Áå¶ Ôð¶Õ ׼චçÅ ò÷é òÆ ÷ð±ð ÕÆåÅ ÜÅò¶Í ÇÂÔ ÜÅäÕÅðÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖÆ ÜÅò¶Í

îÔ¼åòê±ðé: Ô¶á ÇñÖÆ ÜÅäÕÅðÆ êÌÅêå Õðé ñÂÆ Ú½ñ» ç¶ Çå³é Ã˺êñ ã°ÕòÆ ñËì ù í¶Ü¶ ÜÅä (À) êÌˉàÆé % ÜÅäé ñÂÆ (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðËÜÆÇâÀ± ÜÅäé ñÂÆÍ

àðÆàî˺à êñÅà II.. ÞˉéÅ Áå¶ ÕäÕ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî (ÁÅð ÃÆ ÁËÃ): ÇÂà êñÅà Çò¼Ú Þˉé¶ çÆ ÇüèÆ ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ Áå¶ ÇÂÔ Õ³î À°Ã Ã ÕÆåÅ ÜÅò¶×Å ÇÜà Ã éðÃðÆ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ Ü»çÆ ÔË (AE îÂÆ ç¶ ÁÅÃ-êÅÃ) Ö¶å ç¶ ÇÂà ÇԼö Çò¼Ú òÆ Õ³î À°çˉº ÔÆ ô°ð± Ôˉ ÜÅò¶×Å Üçˉº Ö¶å Çò¼Ú ÕäÕ çÆ øÃñ ÔÅñ» ÖóÆ ÔÆ Ôˉò¶Í 

ÕäÕ ù ÁÅÖðÆ êÅäÆ Çç³ç¶ Ã Ö¶å Çò¼Ú ðÅÖ éÅñ Ãˉè¶ Ôˉ¶ Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ÇÛ¼àÅ ÇçÀÍ Áê˺ÇâÕà A Çò¼Ú ÇÂÔ ÃÅðÆ ÜÅäÕÅðÆ ÇòÃæÅð ÃÇÔå Çç¼åÆ ×ÂÆ ÔË ÇÕ ÇÂà ճî ñÂÆ ÇÕÔó¶3


kudrqI KyqI ivc kxk ÇÕÔó¶ ìÆÜ ñËä¶ Ôé Áå¶ À°Ôé» ù ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇÕà åð∙» ÇåÁÅð ÕðéÅ ÔËÍ ÁêÌËñ îÔÆé¶ ÕäÕ çÆ Õà ñÂÆ Ü»çÆ ÔË Áå¶ Á×ñÆ øÃñ çÆ ÇìÜÅÂÆ Á¼è îÂÆ Çò¼Ú Ôˉò¶×ÆÍ ÇÂà åð∙» ÇÂà éò¶º åðÆÕ¶ éÅñ ÃÅù ؼàˉ-ؼà ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ çÆ À°îð çÆ ÔðÆ ÖÅç êÌÅêå Ôˉò¶×ÆÍ éˉà: ÇÕÀ°ºÇÕ ÁÃƺ B@AB çÆ ÃÅÀ°äÆ çÆ øÃñ ñÂÆ ÇÂÔ î½ÕÅ ×òÅ Ú°¼Õ¶ Ô» ÇÂà ñÂÆ ÇÂÔ Õ³î ÕäÕ ç¶ Öó¶ éÅó Çò¼Ú ÕðˉÍ îÔ¼åòê±ðé: Ôð êÅäÆ éÅñ êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð ÇêôÅì Ö¶å Çò¼Ú ê°¼ÜçÅ Õðˉ ( ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà B) 

ÕäÕ çÆ ÕàÅÂÆ Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕðˉÍ

Ö¶å Çò¼Ú êÂÆ éÅó çÆ ðÇÔ³ç-Ö±³Ôç ù Ö¶åˉº ìÅÔð ñË ÜÅÀ° å» ÇÕ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Öˉ¶å Çò¼Ú Ôð¶Õ æ» Óå¶ À°¼× ÃÕäÍ Öó¶ éÅó ù À°ò¶º ÔÆ ÖóÅ ðÇÔä ÇçÀ° ÇÜò¶º À°Ô ÖóÅ Ôˉò¶Í

Ô°ä éçÆé» Áå¶ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù À°çˉº å¼Õ òèä ÇçÀ° Üçˉº å¼Õ óíò Ôˉ ÃÕ¶Í êð ïÅç ðÔ¶ Ôð ÃÅñ AE îÂÆ ù Þˉé¶ çÆ ÇüèÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðéÆ ÔËÍ

ÇÂ¼Õ àðÅñÆ ð±óÆ çÆ ÖÅç ñÀ° Áå¶ ÇÂà ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç Çò¼Ú ìçñˉÍ ( åðÆÕ¶ ñÂÆ Áê˺ÇâÕà C ç¶Öˉ) ÇÂÔ ×¼ñ éˉà ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÕ ð±óÆ çÆ ÖÅç ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç Çò¼Ú ìçñä Óå¶ ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ çÅ Ãî» ñ¼×çÅ ÔËÍ ÇÂà ñÂÆ ÇÂà ճî çÆ ô°ð±ÁÅå ÃÅÀ°äÆ øÃñ òÅÃå¶ îÅðÚ-ÁêÌËñ Çò¼Ú Ôˉò¶×Æ Áå¶ ÔÅóÆ çÆ øÃñ òÅÃå¶ Ãå³ìð îÔÆé¶Í Ôð¶Õ Ö¶å Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ñ×ÅåÅð êÌÇÕÇðÁÅ Ôˉò¶×ÆÍ å» ÇÕ ð±óÆ ÖÅç çÆ ÇܳéÆ òÆ îÅåðÅ À°êñíè Ôˉò¶ À°Ãù ÇܳéÆ Û¶åÆ Ôˉ ÃÕ¶ ñÅÂÆò îËÇéÀ°ð Çò¼Ú ìçÇñÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í Ü¶Õð ñˉó êò¶ å» ñÅÂÆò îËÇéÀ°ð ù çˉ îÔÆÇéÁ» å¼Õ Ãàˉð ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ

Þˉé¶ çÆ À°Ã¶ ÇÕÃî ç¶ ìÆÜ ñÀ° ÇÜÃçÅ ÞÅó ÇÂÔé» Ççé» Çò¼Ú ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ Õðé òÅñ¶ ÇÕÃÅé» ç°ÁÅðÅ ñ¶ ÜÅ ðÔ¶ ÞÅó ç¶ ìðÅìð Ôˉò¶Í êð³å± Ãí åˉº ÁÇÔî ÇÂÔ ÇÕ çˉÔ» àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ñŶ ÜÅä òÅñ¶ Þˉé¶ çÆ ÇÕÃî ÇÂ¼Õ ÔÆ Ôˉò¶ Áå¶ ÇÂÔ òÆ ÇÕ êÌïˉ× Çò¼Ú ôÅÇîñ ÃÅð¶ ÇÕÃÅé» ç°ÁÅðÅ ÇÂ¼Õ ÔÆ òðÅÇÂàÆ çÅ Þˉé¶ çÆ ÇìÜÅÂƶ/ñòÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶Í é¯à: C ÁêÌËñ B@AB çÆ îÆÇà³× Çò¼Ú Þ¯é¶ çÆ òðÅÇÂàÆ ÁËÚ ÁÅð Õ¶-DG Óå¶ ÃÇÔîåÆ ìäÆ ÃÆÍ

Þˉé¶ çÆ Ú°äÆ ×ÂÆ òðÅÇÂàÆ ç¶ ìÆÜ» ù ê°³×ðÅ ñÀ°Í ìÆÜ» ù ê°³×ðÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà D Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ ÇÂÔ ×¼ñ éˉà ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÕ ìÆÜ ê°³×ðÅÀ°ä çÅ Õ³î ÇìÜÅÂÆ åˉº ÇÂ¼Õ çˉ Ççé êÇÔñ» ÔÆ ÕÆåÅ ÜÅò¶ å» ÇÕ ÁÇÜÔÅ éÅ Õðé ÕðÕ¶ Ôˉä òÅñÆ ÇÚ³åÅ åˉº ìÇÚÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í

Áê˺ÇâÕà E Çò¼Ú Çç¼å¶ åðÆÕ¶ Áé°ÃÅð ìÆÜ» çÆ À°¼×ä ôÕåÆ ÷ð±ð êðÖÆ ÜÅò¶/ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà ÕÆåÅ ÜÅò¶Í Ôð ÃÆÜé Çò¼Ú ìÆÜ» çÆ ÷ðîÆé¶ôé % êðÖ ÷ð±ð ÕðˉÍ

Ôð¶Õ ¶Õó ñÂÆ ÇÂ¼Õ Õ°Ç³àñ ÁÇð³â çÆ Öñ∙ ÖðÆçˉÍ ÇÂà Öñ∙ ù ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ Çò¼Ú ìçñ ñÀ°Í (åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà G) ðÆêð îÅðé åˉº êÇÔñ» àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ÇñÇò³× ÁÅÇÂñ Õ¶Õ (ÇÜÀ°ºçÆ å¶ñ Öñ∙) êÅÀ°Í

Ô°ä Öó¶ éÅó Áå¶ Ôð¶ ìÅÇÂÀ°îÅà ù Õ¼àä ñÂÆ ðÆêð ÚñÅÀ°Í

 ìÅÇÂÀ°îÅà çÆ îÅåðÅ çÅ êåÅ ñÅÀ°  ìÅÇÂÀ°îÅà ù ÇìÜÅÂÆ çÆ îôÆé ç¶ áÆÕ ã³× éÅñ Õ³î Õðé ñÂÆ Ú³×Æ åð∙» ð¼Õä ÇçÀ°Í ÇÂÔ ×ðîÆÁ»

Çò¼Ú C-D Ççé Áå¶ ÃðçÆÁ» Çò¼Ú A Ôøå¶ å¼Õ çÅ Ãî» ñË ÃÕçÅ ÔËÍ  ÜÆðˉ Çàñ îôÆé Ü» ÔËêÆ ÃÆâð çÆ òðåˉº ÕðÇçÁ» ê°³×ðŶ Ôˉ¶ ìÆÜ» çÆ ÇìÜÅÂÆ Õð ÇçÀ°Í îôÆé ç¶ êˉð

4


kudrqI KyqI ivc kxk A@ åˉº AB ÇÂ³Ú ç¶ ëÅÃñ¶ Óå¶ ì³é∙¶ ÜÅäÍ ÇÂö åð∙» ñÅÂÆé» Çò¼Ú ì±ÇàÁ»: çÆ êÌÃêð ç±ðÆ D åˉº H ÇÂ³Ú ð¼ÖÆ ÜÅò¶Í ÇÂà ճî Çò¼Ú ÇÕö åð∙» çÆ ÕˉÂÆ î°ôÇÕñ ê¶ô ÁÅÀ°ä çÆ Ã±ðå Çò¼Ú ÜðéËñ ÇÃ³Ø îÅÞÆ åˉº ðÅÇ ñÀ°Í îÔ¼åòê±ðé: ÇìÜÅÂÆ À°çˉº ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ Üçˉº ÷îÆé Ú³×Æ ò¼åð Ôˉò¶ êð ܶÕð ñˉó Ôˉò¶ å» ç°ìÅðÅ ð½äÆ ÕðˉÍ ð½äÆ î½Õ¶ êÅäÆ éÅñ êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô± î±åð Ö¶å ù ç¶äÅ éÅ í°¼ñäÅÍ  ÇìÜÅÂÆ òÅñ¶ Ü» À°Ã åˉº Á×ñ¶ Ççé Ö¶å ÇòÚñ¶ éçÆé» Ü» Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù Öåî Õðé ñÂÆ

ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÆ òðåˉ ÕðˉÍ (ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ ìäÅÀ°ä Áå¶ òðåä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà F)  àðÆàî˺à êñÅà ç¶ ÚÅð¶ êÅö À°¼ÚÆ ìÅðâð øÃñ òÜˉº ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé î¼ÕÆ, ÜòÅð Ü» ìÅ÷ð¶ çÆ ñÅÀ° å» ÇÕ

ÁÅÃ-êÅÃ ç¶ Ö¶å» åˉº ÁÅÀ°ä òÅñ¶ ÕÆà» ù ìÅÔð ÔÆ ðˉÇÕÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í ìÅðâð øÃñ ê³ÛÆÁ» ç¶ ìËáä ñÂÆ Õ°çðåÆ áÅÔð çÆ òÆ Õ³î Õð¶×ÆÍ  Üçˉº øÃñ F åˉº H ÇÂ³Ú çÆ Ôˉ ÜÅò¶ å» àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú G@ % éîÆ òÅñÆ E հdzàñ ÇÜÀ±ºçÆ ð±óÆ

ÖÅç (ÇñÇò³× ëÅðî ïÅðâ îËÇéÀ°ð) êÅÀ°Í  øÃñ ç¶ ëñÅòÇð³× Ãà¶Ü Óå¶ ÁÅÀ°ä åˉº êÇÔñ» BE ò¶º CE ò¶º Áå¶ E@ Ççé Þˉé¶ çÆ øÃñ Óå¶ êÅàÅ

ÚñÅÇÂÁÅ ÜÅò¶Í ìØˉñ¶ çÆ Ãà¶Ü Óå¶ êÅàÅ éÔƺ ÚñÅÀ°äÅ (ÇòÃæÅð ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà H)  êÅäÆ çÅ êÌì³èé: Þˉé¶ Çò¼Ú êÅàÅ ñÅÀ°ä Ã ù Û¼â Õ¶ ÇÕö òÆ Ãà¶Ü Óå¶ êÅäÆ ÖóÅ éÔƺ ð¼ÖäÅÍ ÇÜò¶º ÔÆ

êÅàÅ ñ¼× ÜÅò¶ êÅäÆ ù Ö¶å Úˉº ìÅÔð Õ¼ã ÇçÀ°Í  ÇÃðë ñˉó Áé°ÃÅð ÔÆ ÇóÜÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶Í À°çÅÔðä òÜˉº Ö°¼ñ∙» êÅäÆ ñŶ Çìé» ÁÃƺ Ö¶å Çò¼Ú êÅàÅ

éÔƺ ñÅ ÃÕç¶Í ÁÅÖðÆ êÅචÀ°êð³å À°çˉº ÔÆ ÇóÜÅÂÆ Õðˉ Üçˉº ÷îÆé Ö°ôÕ Ôˉ ÜÅò¶ Áå¶ ÇÂà Çò¼Ú åð¶ó» êËä ñ¼× ÜÅäÍ éˉà: åð¶ó» Þˉé¶ çÆÁ» Üó» ù ÔÅéÆ êÔ°³ÚÅÀ°ºçÆÁ» Ôé ÇÜà ÕÅðé ÞÅó Øà Ü»çÅ ÔËÍ ÇÂà ñÂÆ ÃÅù ÁÇÜÔ¶ î½Õ¶ êåñÅ êÅäÆ ÔÆ ñÅÀ°äÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ ÇÂÃçÅ Áðæ ÔË ÇÕ ÇóÜÅÂÆ ç¶ å°ð³å ìÅÁç Ö¶å Úˉº êÅäÆ ìÅÔð Õ¼ã Çç¼åÅ ÜÅò¶Í  êñ»à ×ðˉæ Çò¼Ú å¶ÜÆ ÇñÁÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº ÞˉéÅ C@Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ×°ó Üñ Á³ÇîÌå çÆ

ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅò¶ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà I)Í ÇÂö åð∙» Üçˉº ÞˉéÅ EE Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ÁðæÅå ëñÅòdzð³× åˉº ÇìñÕ°¼ñ êÇÔñ» ÇÂ¼Õ Ãê̶Á êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÂà ù ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà A@ Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË)Í  øÃñ ù ÕÆà» åˉº ìÚÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº øÃñ D@ Ççé» çÆ Ü» ÇÂÃ ç¶ é¶ó¶ Ôˉò¶ å» ñ¼ÃÆ çÆ Ç¼Õ

Ãê̶Á Õðˉ (ÇåÁÅðÆ çÅ åðÆÕÅ ç¶Öä ñÂÆ ç¶Öˉ- Áê˺ÇâÕà AA) Áå¶ FE Ççé» çÆ Ôˉä Óå¶ òéÃêåÆ ðà (Çé³î∙ ÁÃåð ÁÅÇç) çÆ Ãê̶Á ÕðˉÍ éˉà: ܶÕð å°ÔÅù ÇÕö åð·» çÅ êËÃà ÁàËÕ é÷ð ÁÅÀ°ºçÅ Ô¯ò¶ å» øÃñ ç¶ GE Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅä Óå¶ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á ç°ÔðÅÀ° ÇÂö åð·» øÃñ ç¶ I@ Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅä Óå¶ òéÃêåÆ ðà çÆ Ãê̶Á ç°ÔðÅÀ°Í Ü篺 øÃñ A@@ Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅò¶ å» Ô¯ð êËÃà ÁàËÕ çÆ Ã³íÅéò» î³ç êË Ü»çÆÁ» ÔéÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇÜò¶º ÔÆ å°Ãƺ øÃñ ù ÇÕö êÌÕÅð ç¶ ÕÆà Ôîñ¶ çÅ õåðÅ ç¶Ö¯ å» ×°ðêÌÆå éÅñ óêðÕ Õð¯ (î¯ìÅÇÂñ: IIAEA-IE@FB) 

Üçˉº ÇÜÁÅçÅåð øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æ»ò» åˉº ǼÕ-ÇÂ¼Õ òð× îÆàð ç¶ Ø¶ð¶ Çò¼Úˉº ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ çÅåÆ éÅñ ê½ÇçÁ» ù Õ¼à Õ¶ À°Ôé» ÇÂ¼Õ ì³âñ Çò¼Ú ì³é∙ ñÀ°Í 5


kudrqI KyqI ivc kxk Ô°ä ÇÂà ì³âñ ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ ì³âñ ù æð˼à Õðˉ Áå¶ çÅä¶ ò¼Ö Õð ñÀ°Í çÅä¶ ù îÜì±å ê¶êð ìË× Çò¼Ú êÅ ÇçÀ° Áå¶ ì±ÇàÁ» ç¶ ìÅÕÆ ÇÔ¼ÇÃÁ» ù ÇÂ¼Õ ×¼à¶ Çò¼Ú êÅÀ°ä À°êð³å çˉÔ» çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é ÕðˉÍ ò÷é åˉº êÌÅêå âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ù ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖ Õ¶ ð¼Ö¶×ÅÍ 

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» ÇÂà ù Õ³ìÅÂÆé éÅñ Õ¼à ñÀ°Í ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº ÔˉÂÆ êËçÅòÅð ù ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú íð Õ¶ Ç×äåÆ Õðˉ Áå¶ Ôð¶Õ ׼චçÅ ò÷é òÆ ÷ð±ð ÕÆåÅ ÜÅò¶ (çÅÇäÁ» Áå¶ ìÅÇÂÀ°îÅà çˉÔ» ñÂÆ)Í ÇÂÔ ÜÅäÕÅðÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖÆ ÜÅò¶Í îÔ¼åòê±ðé: Ô¶á ÇñÖÆ ÜÅäÕÅðÆ êÌÅêå Õðé ñÂÆ Ú½ñ» ç¶ Çå³é Ã˺êñ ã°ÕòÆ ñËì ù í¶Ü¶ ÜÅä (À) êÌˉàÆé % ÜÅäé ñÂÆ (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðËÜÆÇâÀ± ÜÅäé ñÂÆÍ

àðÆàî˺à êñÅà III.. ×°ÁÅðÅ Áå¶ ÕäÕ ÇÃÃàî (ÜÆ âìñï± ÁËÃ): ÇÂà êÌïˉ× åÇÔå ÃÅÀ°äÆ ð°¼å¶ ×°ÁÅð¶ Çò¼Ú Á³åð øÃñ òÜˉº ìÅ÷ðÅ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ Áå¶ ÔÅóÆ ð°¼å¶ ÕäÕ Çò¼Ú ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ ìÆܶ ÜÅä×¶Í íÅ×ÆçÅð ÁÅêä¶ Çòò¶Õ Áé°ÃÅð Þˉé¶ ç¶ ìçñ òÜˉº ×°ÁÅð¶ Áå¶ ìÅ÷ðÅ çÆ æ» ÕˉÂÆ Ôˉð ã°ÕòÆÁ» øÃñ» çÆ ÇìÜÅÂÆ ìÅð¶ òÆ ÃˉÚ ÃÕç¶ ÔéÍ 

ÕäÕ ù ÁÅÖðÆ êÅäÆ Çç³ç¶ Ã Ö¶å Çò¼Ú ðÅÖ éÅñ Ãˉè¶ Ôˉ¶ Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ÇÛ¼àÅ ÇçÀÍ Áê˺ÇâÕà A Çò¼Ú ÇÂÔ ÃÅðÆ ÜÅäÕÅðÆ ÇòÃæÅð ÃÇÔå Çç¼åÆ ×ÂÆ ÔË ÇÕ ÇÂà ճî ñÂÆ ÇÕÔó¶ÇÕÔó¶ ìÆÜ ñËä¶ Ôé Áå¶ À°Ôé» ù ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇÕà åð∙» ÇåÁÅð ÕðéÅ ÔËÍ ÁêÌËñ îÔÆé¶ ÕäÕ çÆ Õà ñÂÆ Ü»çÆ ÔË Áå¶ Á×ñÆ øÃñ çÆ ÇìÜÅÂÆ Á¼è îÂÆ Çò¼Ú Ôˉò¶×ÆÍ ÇÂà åð∙» ÇÂà éò¶º åðÆÕ¶ éÅñ ÃÅù ؼàˉ-ؼà ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ çÆ À°îð çÆ ÔðÆ ÖÅç êÌÅêå Ôˉò¶×ÆÍ éˉà: ÇÕÀ°ºÇÕ ÁÃƺ B@AB çÆ ÃÅÀ°äÆ çÆ øÃñ ñÂÆ ÇÂÔ î½ÕÅ ×òÅ Ú°¼Õ¶ Ô» ÇÂà ñÂÆ ÇÂÔ Õ³î ÕäÕ ç¶ Öó¶ éÅó Çò¼Ú ÕðˉÍ îÔ¼åòê±ðé: Ôð êÅäÆ éÅñ êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð ÇêôÅì Ö¶å Çò¼Ú ê°¼ÜçÅ Õðˉ ( ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà B)

ÕäÕ çÆ ÕàÅÂÆ Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕðˉÍ

Ö¶å Çò¼Ú êÂÆ éÅó çÆ ðÇÔ³ç-Ö±³Ôç ù Ö¶åˉº ìÅÔð ñË ÜÅÀ° å» ÇÕ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Öˉ¶å Çò¼Ú Ôð¶Õ æ» Óå¶ À°¼× ÃÕäÍ Öó¶ éÅó ù À°ò¶º ÔÆ ÖóÅ ðÇÔä ÇçÀ° ÇÜò¶º À°Ô ÖóÅ Ôˉò¶Í

Ô°ä éçÆé» Áå¶ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù À°çˉº å¼Õ òèä ÇçÀ° Üçˉº å¼Õ óíò Ôˉ ÃÕ¶Í êð ïÅç ðÔ¶ Ôð ÃÅñ AE îÂÆ ù Þˉé¶ çÆ ÇüèÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðéÆ ÔËÍ

ÇÂÕ ¼ àðÅñÆ ðó ± Æ çÆ ÖÅç ñÀ°Áå¶ÇÂà ù ÇÜÀº°çÆ ÖÅç ÇòÚ ¼ ìçñÍˉ ( åðÆÕ¶ñÂÆ ÁêºËÇâÕà C çÖ ¶ )ˉ ÇÂÔ ×ñ ¼ éà ˉ ÕÆåÆ ÜÅò¶ÇÕ ðó ± Æ çÆ ÖÅç ù ÇÜÀº°çÆ ÖÅç ÇòÚ ¼ ìçñä Óå¶ÇÂÕ ¼ îÔÆé¶çÅ Ãî» ñ¼×çÅ ÔËÍ ÇÂà ñÂÆ ÇÂà ճî çÆ ô°ð±ÁÅå ÃÅÀ°äÆ øÃñ òÅÃå¶ îÅðÚ-ÁêÌËñ Çò¼Ú Ôˉò¶×Æ Áå¶ ÔÅóÆ çÆ øÃñ òÅÃå¶ Ãå³ìð îÔÆé¶Í Ôð¶Õ Ö¶å Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ñ×ÅåÅð êÌÇÕÇðÁÅ Ôˉò¶×ÆÍ å» ÇÕ ð±óÆ ÖÅç çÆ ÇܳéÆ òÆ îÅåðÅ À°êñíè Ôˉò¶ À°Ãù ÇܳéÆ Û¶åÆ Ôˉ ÃÕ¶ ñÅÂÆò îËÇéÀ°ð Çò¼Ú ìçÇñÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í Ü¶Õð ñˉó êò¶ å» ñÅÂÆò îËÇéÀ°ð ù çˉ îÔÆÇéÁ» å¼Õ Ãàˉð ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ

×°ÁÅð¶ Áå¶ ìÅ÷ðÅ ç¶ ìÆÜ ñÀ°Í 6


kudrqI KyqI ivc kxk 

ÇÃðë ìÅ÷ðÅ ç¶ ìÆÜ ù ê× ³° ðÅÀÍ° ìÆÜ ê× ³° ðÅÀä ° çÅ åðÆÕÅ ÁêºËÇâÕà D ÇòÚ ¼ Ççå ¼ Å Ç×ÁÅ ÔÍË ÇèÁÅé ðÔ¶ ìÆÜ ê× ³° ðÅÀä ° çÅ Õî ³ ÇìÜÅÂÆ åºˉ ÇÂÕ ¼ -çˉÇçé êÇÔñ» ÔÆ ÕÆåÅ ÜÅò¶å» ÇÕ Ã ÇÃð ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕ¶Í

Áê˺ÇâÕà E Çò¼Ú Çç¼å¶ åðÆÕ¶ Áé°ÃÅð ìÆÜ» çÆ À°¼×ä ôÕåÆ ÷ð±ð êðÖÆ ÜÅò¶/ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà ÕÆåÅ ÜÅò¶Í îÔ¼åòê±ðé-Ôð ÃÆÜé Çò¼Ú ìÆÜ» çÆ ÷ðîÆé¶ôé % êðÖ ÷ð±ð ÕðˉÍ

Ôð¶Õ ¶Õó ñÂÆ ÇÂ¼Õ Õ°Ç³àñ ÁÇð³â çÆ Öñ∙ ÖðÆçˉÍ ÇÂà Öñ∙ ù ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ Çò¼Ú ìçñ ñÀ°Í (åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà G) ðÆêð îÅðé åˉº êÇÔñ» àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ÇñÇò³× ÁÅÇÂñ Õ¶Õ (ÇÜÀ°ºçÆ å¶ñ Öñ∙) êÅÀ°Í

Ô°ä Öó¶ éÅó Áå¶ Ôð¶ ìÅÇ À°îÅà ù Õ¼àä Õ¶ íˉºÇ Óå¶ ÇòÛÅÀ°ä ñÂÆ ðÆêð ÚñÅÀ° Áå¶ êÌÅêå ÜËÇòÕ îÅç¶ ù ê±ð¶ Ö¶å ÓÚ ìðÅìð îÅåðÅ Çò¼Ú ÇòÛÅ ÇçÀ°Í

ìÅÇ À°îÅà çÆ îÅåðÅ çÅ êåÅ ñÅÀ°

ìÅÇ À°îÅà ù ÇìÜÅÂÆ çÆ îôÆé ç¶ áÆÕ ã³× éÅñ Õ³î Õðé ñÂÆ Ú³×Æ åð∙» ð¼Õä ÇçÀ°Í ÇÂÔ ×ðîÆÁ» Çò¼Ú C-D Ççé Áå¶ ÃðçÆÁ» Çò¼Ú A Ôøå¶ å¼Õ çÅ Ãî» ñË ÃÕçÅ ÔËÍ

ÜÆðˉ Çàñ îôÆé Ü» ÔËêÆ ÃÆâð çÆ òðåˉº ÕðÇçÁ» ìÅ÷ðÅ Áå¶ ×°ÁÅð¶ ç¶ ê°³×ðŶ Ôˉ¶ ìÆÜ» çÆ ÇìÜÅÂÆ Õð ÇçÀ°Í ×°ÁÅð¶ çÆÁ» F ñÅÂÆéÅ î³×ð B ñÅÂÆé ìÅ÷ðÅ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðˉÍ êÌåÆ ÇÂ¼Õ ÇÕ¼ñˉ ×°ÁÅð¶ ç¶ ìÆÜ Çê¼Û¶ E@ ×ÌÅî ýº ë ÇîÕà ÕðˉÍ Ã½ºë Ö¶å Çò¼Ú ðËêñ˺à çÅ Õ³î Õð¶×ÆÍ

ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé ÇòÚñÆ ç±ðÆ F@ Ã˺àÆîÆàð (çˉ ë°¼à) Áå¶ ì±à¶ åˉº ì±à¶ ÇòÚñÆ ç±ðÆ Ø¼àˉ-ؼà C@ Ã˺àÆîÆàð (A ë°¼à) ð¼ÖäÆ ÔËÍ ÇÂà ճî Çò¼Ú ÇÕö åð∙» çÆ ÕˉÂÆ î°ôÇÕñ ê¶ô ÁÅÀ°ä çÆ Ã±ðå Çò¼Ú ÜðéËñ ÇÃ³Ø îÅÞÆ IDAGA-DF@FF åˉº ðÅÇ ñÀ°Í îÔ¼åòê±ðé: ÇìÜÅÂÆ À°çˉº ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ Üçˉº ÷îÆé Ú³×Æ ò¼åð Ôˉò¶ êð ܶÕð ñˉó Ôˉò¶ å» ç°ìÅðÅ ð½äÆ ÕðˉÍ ð½äÆ î½Õ¶ êÅäÆ éÅñ êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô± î±åð Ö¶å ù ç¶äÅ éÅ í°¼ñäÅÍ

ÇìÜÅÂÆ òÅñ¶ Ü» À°Ã åˉº Á×ñ¶ Ççé Ö¶å ÇòÚñ¶ éçÆé» Ü» Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù Öåî Õðé ñÂÆ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÆ òðåˉ ÕðˉÍ (ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ ìäÅÀ°ä Áå¶ òðåä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà F)

àðÆàî˺à êñÅà ç¶ ÚÅð¶ êÅö À°¼ÚÆ ìÅðâð øÃñ òÜˉº ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé ñðÜî°¼ÖÆ Ü» ÁÇð³â çÆ ñÅÀ° å» ÇÕ ÁÅÃ-êÅÃ ç¶ Ö¶å» åˉº ÁÅÀ°ä òÅñ¶ ÕÆà» ù ìÅÔð ÔÆ ðˉÇÕÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í ìÅðâð øÃñ ê³ÛÆÁ» ç¶ ìËáä ñÂÆ Õ°çðåÆ áÅÔð çÆ òÆ Õ³î Õð¶×ÆÍ

êÅäÆ çÅ êÌì³èé: êñ»à ×ðˉæ çÆ ÇÕö òÆ Ãà¶Ü Óå¶ Ö¶å Çò¼Ú êÅäÆ éÔƺ ÖóÅ ÕðéÅÍ ÇóÜÅÂÆ Àçˉº ÔÆ ÕðéÆ ÔË Üçˉº í±îÆ Çò¼Ú D ÇÂ³Ú çÆ â±³ØÅÂÆ å¼Õ ÕˉÂÆ éîÆ éÅ ìÚÆ Ôˉò¶Í

êñ»à ×ðˉæ Çò¼Ú å¶ÜÆ ÇñÁÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº ÞˉéÅ C@Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ×°ó Üñ Á³ÇîÌå çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅò¶ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà I)Í ÇÂö åð∙» Üçˉº ÞˉéÅ EE Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ÁðæÅå ëñÅòdzð³× åˉº ÇìñÕ°¼ñ êÇÔñ» ÇÂ¼Õ Ãê̶Á êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÂà ù ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà A@ Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË)Í

øÃñ ù ÕÆà» åˉº ìÚÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº øÃñ D@ Ççé» çÆ Ü» ÇÂÃ ç¶ é¶ó¶ Ôˉò¶ å» ñ¼ÃÆ çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á Õðˉ (ÇåÁÅðÆ çÅ åðÆÕÅ ç¶Öä ñÂÆ ç¶Öˉ- Áê˺ÇâÕà AA) Áå¶ FE Ççé» çÆ Ôˉä Óå¶ òéÃêåÆ ðà (Çé³î∙ ÁÃåð ÁÅÇç) çÆ Ãê̶Á ÕðˉÍ éˉà: ܶÕð å°ÔÅù ÇÕö åð·» çÅ êËÃà ÁàËÕ é÷ð ÁÅÀ°ºçÅ Ô¯ò¶ å» øÃñ ç¶ GE Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅä Óå¶ ñ¼ÃÆ 7


kudrqI KyqI ivc kxk çÆ Ãê̶Á ç°ÔðÅÀ° ÇÂö åð·» øÃñ ç¶ I@ Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅä Óå¶ òéÃêåÆ ðà çÆ Ãê̶Á ç°ÔðÅÀ°Í Ü篺 øÃñ A@@ Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅò¶ å» Ô¯ð êËÃà ÁàËÕ çÆ Ã³íÅéò» î³ç êË Ü»çÆÁ» ÔéÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇÜò¶º ÔÆ å°Ãƺ øÃñ ù ÇÕö êÌÕÅð ç¶ ÕÆà Ôîñ¶ çÅ õåðÅ ç¶Ö¯ å» ×°ðêÌÆå éÅñ óêðÕ Õð¯ (î¯ìÅÇÂñ: IIAEA-IE@FB) 

øÃñ ù ÁÅÖðÆ ÇóÜÅÂÆ åˉº å°ð³å êÇÔñ» Ö¶å Çò¼Ú ê°³×ð¶ Ôˉ¶ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ° (ìÆÜ» /øÃñ» ç¶ éÅî Áå¶ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà A Çò¼Ú ç¶Öˉ)Í

Üçˉº ÇÜÁÅçÅåð øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Ö¶å Çò¼Ú ×°ÁÅð Áå¶ bwjry ç¶ Çå³é ÇðêðËÜ˺Çàò ÃæÅé Ú°äˉÍ Ú°ä¶ ×¶ ÃæÅé» åˉº çÅåÆ éÅñ ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ ÇÂ¼Õ îÆàð çÆ ñ³ìÅÂÆ ÓÚ ×°ÁÅð çÆÁ» Çå³é ñÅÂÆéÅ Áå¶ çˉ îÆàð çÆ ñ³ìÅÂÆ ÓÚ çˉ ñÅÂÆéÅ bwjry çÆÁÅ Õ¼à Õ¶ çˉÔ» ç¶ Áñ×-Áñ× ì³âñ ìäÅ ñÀ°Í Ô°ä çˉÔ» ì³âñ» ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ çˉÔ» ì³âñ» çÆ Áñ×-Áñ× æÌËÇÃ³× ÕðÕ¶ çÅä¶ Áñ¼× Õð ñÀ°Í çˉÔ» åð∙» ç¶ çÅÇäÁ» ù ÕÅ×÷ ç¶ çˉ ò¼Ö-ò¼Ö êð î÷ì±å æËÇñÁ» êÅ ÇçÀ° Áå¶ ê½ÇçÁÅ ç¶ ìÅÕÆ ÇԼö çˉ ò¼Ö-ò¼Ö ×éÆ ìË×÷ Çò¼Ú êÅ ÇçÀ°Í Ô°ä Ãí çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é Õðˉ Áå¶ ÞÅó Ãì³èÆ âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ñÅ÷îÆ íð¶Í

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ åÅ bwjry ù Ô¼æƺ Õ¼à ñÀ° êð³å± ×°ÁÅð çÆ ÕàÅÂÆ Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕðˉÍ ÁÅà ÔË ÁÕå±ìð ç¶ êÇÔñ¶ Ôøå¶ å¼Õ ÇÂÔ Ôˉ ÜÅò¶×ÅÍ ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº çˉÔ» øÃñ» åˉº Çîñ¶ çÅÇäÁ» éÅñ íð¶ ìˉÇðÁ» çÆ Ç×äåÆ ÕðˉÍ Ü¶ óíò Ôˉò¶å å» Ôð¶Õ ìˉð¶ çÅ ò÷é òÆ Õðˉ Áå¶ Ãì³èå âËàÅ ÇÕÃÅñ ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú éˉà Õð¶Í

×°ÁÅð¶ Áå¶ bwjry çÆ ÕàÅÂÆ Áå¶ AE éò³ìð ù ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ç¶ ÇòÚÕÅð ÃÅⶠÕˉñ F ÔøÇåÁ» çÅ Ãî» Ôˉò¶×ÅÍ Ãˉ A@ éò³ìð å¼Õ êñÅà Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù òèä ÇçÀ° Í îÔ¼åòê±ðé: ×°ÁÅð Áå¶ bwjry ç¶ Çå³é-Çå³é Ã˺êñ Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°Ãð ÜÅäÕÅðÆ Ü°àÅÀ°ä ñÂÆ ÇÕö ñËì Çò¼Ú í¶Üˉ- (À) êÌˉàÆé % , (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðË÷ÆÇâÀ±Í

ÔÅóÆ Óç¶ êÌïˉ×: àðÆàî˺à I. Õ³àðˉñ êñÅà (ÞˉéÅ Áå¶ ÕäÕ ÁÅè°ÇéÕ ÇÃÃàî- ÁÅð âìñï± ÁËî): àð»Ãêñ»àâ/Õ¼ç± ÕðÕ¶ ñŶ ׶ Þˉé¶ çÆ ÕàÅÂÆ À°êð³å ÁÅè°ÇéÕ ìÆÜ», ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç», éçÆé éÅôÕ Áå¶ ÕÆó¶îÅð ÷ÇÔð» çÆ òðåˉº Õðç¶ Ôˉ¶ ÇìñÕ°ñ À°Ã¶ åð∙» ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðéÆ ÇÜò¶º ÁÅî ÇÕÃÅé Õðç¶ ÔéÍ Ö¶å ç¶ Õ³î ñÂÆ ÁÅè°ÇéÕ îôÆéðÆ çÅ Ôð óíò ÇÂÃå¶îÅñ ÕÆåÅ ÜÅò¶Í ÇÜò¶º ÇÕ Ô¶á» çðÃÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ 

Þˉé¶ ç¶ Öó¶ éÅó çÅ ì³çˉìÃå ÇìñÕ°¼ñ À°Ã¶ åð∙» Õðˉ ÇÜò¶º ÇÕ ìÅÕÆ ç¶ ÇÕÃÅé Õðç¶ ÔéÍ Ü¶Õð À°Ô éÅó ÃÅóç¶ Ôé å» å°Ãƺ òÆ ÇÂà êñÅà Çò¼Ú éÅó ù ÃÅó ÇçÀ°Í

ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ åˉº êÇÔñ» ÁÅî ò»× Ö¶å çÆ ÇåÁÅðÆ ÕðˉÍ ÕËîÆÕñ ÇÕÃÅé» ò»× ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç», éçÆééÅôÕ, ÕÆó¶îÅð ÷ÇÔð» çÆ òðåˉº ÕðˉÍ

ÕäÕ ç¶ ìÆÜ çÆ òðÅÇÂàÆ êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÇÃøÅðô ÕÆåÆ ÔˉäÆ ÚÅÔÆçÆ ÔËÍ 8


kudrqI KyqI ivc kxk 

Õ³àðˉñ êñÅà Çò¼Ú ÕäÕ çÆ øÃñ ñÂÆ êÆ Â¶ ï± çÆÁ» ÇÃøÅðô» Áé°ÃÅð ç¼ÃÆ îÅåðÅ Áå¶ Ã Óå¶ ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç» êÅÀ°Í

Üçˉº øÃñ ñ×ê× ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æ»ò» åˉº ǼÕ-ÇÂ¼Õ òð× îÆàð ç¶ Ø¶ð¶ Çò¼Úˉº ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ çÅåÆ éÅñ ê½ÇçÁ» ù Õ¼à Õ¶ À°Ôé» ÇÂ¼Õ ì³âñ Çò¼Ú ì³é∙ ñÀ°Í Ô°ä ÇÂà ì³âñ ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ ì³âñ ù æð˼à Õðˉ Áå¶ çÅä¶ ò¼Ö Õð ñÀ°Í çÅä¶ ù îÜì±å ê¶êð ìË× Çò¼Ú êÅ ÇçÀ° Áå¶ ì±ÇàÁ» ç¶ ìÅÕÆ ÇÔ¼ÇÃÁ» ù ÇÂ¼Õ ×¼à¶ Çò¼Ú êÅÀ°ä À°êð³å çˉÔ» çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é ÕðˉÍ ò÷é åˉº êÌÅêå âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ù ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖ Õ¶ ð¼Ö¶×ÅÍ

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» ÇÂà ù Õ³ìÅÂÆé éÅñ Õ¼à ñÀ°Í ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº ÔˉÂÆ êËçÅòÅð ù ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú íð Õ¶ Ç×äåÆ Õðˉ Áå¶ Ôð¶Õ ׼චçÅ ò÷é òÆ ÷ð±ð ÕÆåÅ ÜÅò¶Í ÇÂÔ ÜÅäÕÅðÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖÆ ÜÅò¶Í îÔ¼åòê±ðé: Ô¶á ÇñÖÆ ÜÅäÕÅðÆ êÌÅêå Õðé ñÂÆ ÕäÕ ç¶ Çå³é Ã˺êñ ã°ÕòÆ ñËì ù í¶Ü¶ ÜÅä (À) êÌˉàÆé % ÜÅäé ñÂÆ (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðËÜÆÇâÀ± ÜÅäé ñÂÆÍ

àðÆàî˺à II. Þˉé¶ Áå¶ ÕäÕ çÅ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî (ÁÅð âìñï± ÁËÃ): Þˉé¶ î³×ðˉº ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ò¼à» Óå¶ ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ Áå¶ Á³åð øÃñ òÜˉº ÕäÕ Çò¼Ú ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ ìÆܶ ÜÅä×¶Í ÇÜò¶º ÇÕ Ô¶á» çðÃÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÔË: 

ÁÅà ÔË ÇÕ Á¼è ÁÕå±ìð å¼Õ Þˉé¶ çÆ ÕàÅÂÆ Ôˉ ÜÅò¶×ÆÍ A@ éò³³ìð å¼Õ Ö¶å ù ÇÂö åð∙» ðÇÔä ÇçÀ° å» ÇÕ Þˉé¶ ç¶ Öó¶ éÅó Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Áå¶ éçÆé òè ÃÕäÍ

ÕäÕ ç¶ ÁÇÜÔ¶ ìÆÜ ñÀ° ÇÜÔé» çÅ ÞÅó Á¼Ü Õ¼ñ ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ åÇÔå À°×ÅÂÆ ÜÅä òÅñÆ ÕäÕ ç¶ ÞÅó ç¶ ìðÅìð Ôˉò¶Í êð Ãí åˉº ÁÇÔî ÇÂÔ ÇÕ ÃÅð¶ àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÔÆ òðÅÇÂàÆ çÆ ÕäÕ ìÆÜÆ ÜÅò¶Í ÇÂÔ òÆ ÇÕ ÃÅð¶ íÅ×ÆçÅð ÇÕÃÅé ÇÂà êÌïˉ× åÇÔå ÕäÕ çÆ ÇÂ¼Õ ÔÆ òðÅÇÂàÆ ìÆÜä×¶Í C ÁêÌËñ çÆ îÆÇà³× ÓÚ åËÁ ÕÆå¶ Áé°ÃÅð ÃÅð¶ íÅ×ÆçÅð ÕäÕ çÆ òðÅÇÂàÆ êÆ ìÆ âìñï±-FBA Áå¶ Û¯ÇñÁ» çÆ êÆ ìÆ ÜÆ-E ìÆÜä׶Í

ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ çÆ Ú°äÆ ×ÂÆ òðÅÇÂàÆ ç¶ ìÆÜ» ù ê³×ðÅ ñÀ°Í ìÆÜ» ù ê°³×ðÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà D Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ ÇÂÔ ×¼ñ éˉà ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÕ ìÆÜ ê°³×ðÅÀ°ä çÅ Õ³î ÇìÜÅÂÆ åˉº ÇÂ¼Õ çˉ Ççé êÇÔñ» ÔÆ ÕÆåÅ ÜÅò¶ å» ÇÕ ÁÇÜÔÅ éÅ Õðé ÕðÕ¶ Ôˉä òÅñÆ ÇÚ³åÅ åˉº ìÇÚÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í

Áê˺ÇâÕà E Çò¼Ú Çç¼å¶ åðÆÕ¶ Áé°ÃÅð ìÆÜ» çÆ À°¼×ä ôÕåÆ ÷ð±ð êðÖÆ ÜÅò¶/ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà ÕÆåÅ ÜÅò¶Í Ôð ÃÆÜé Çò¼Ú ìÆÜ» çÆ ÷ðîÆé¶ôé % êðÖ ÷ð±ð ÕðˉÍ

ÇÂ¼Õ àðÅñÆ ð±óÆ çÆ ÖÅç çÅ êÌì³è Õðˉ Áå¶ ÇÂà ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç Çò¼Ú ìçñ ñÀ°Í

Ôð¶Õ ¶Õó ñÂÆ ÇÂ¼Õ Õ°Ç³àñ ÁÇð³â çÆ Öñ∙ ÖðÆçˉÍ ÇÂà Öñ∙ ù ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ Çò¼Ú ìçñ ñÀ°Í (åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà G) ðÆêð îÅðé åˉº êÇÔñ» àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ÇñÇò³× ÁÅÇÂñ Õ¶Õ (ÇÜÀ°ºçÆ å¶ñ Öñ∙) êÅÀ°Í

Ô°ä Öó¶ éÅó Áå¶ Ôð¶ ìÅÇÂÀ°îÅà ðÆêð éÅñ Õ¼à Õ¶ ÷îÆé Óå¶ ÇòÛÅ ÇçÀ° Áå¶ ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Ú ǼÕˉ ÇÜÔÅ ÇòÛÅ ÇçÀ°Í 9


kudrqI KyqI ivc kxk 

Ô°ä ð¶Õ çÆ òðåˉº Õðç¶ Ôˉ¶ ÃÅðÅ êñ»à ìÅÇÂÀ°îÅà êñÅà Çò¼Úˉ ìÅÔð Õ¼ã ÇçÀ°Í Ô°ä í±îÆ çÆ Ãå∙Å Óå¶ G@ % éîÆ òÅñÆ E հdzàñ ÇñÇò³× ëÅðî ïÅðâ îËÇéÀ°ð çÅ ÇÛ¼àÅ ç¶ ÇçÀ° ÇÜò¶º ÇÕ ÁÅî ÇÕÃÅé ï±ðƶ çÅ ÇÛ¼àÅ Çç³ç¶ ÔéÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ ÇÛ¼àÅ ç¶ä ç¶ å°ð³å ìÅÁç Ö¶å ù òÅÔ ÇçÀ°Í ÖÅç ÇòÚñ¶ ñÅÔ¶ò³ç ÜÆòÅä±Á» ù ðð¼ÇÖÁå ð¼Öä ñÂÆ ÁÇÜÔÅ ÕðéÅ ÷ð±ðÆ ÔËÍ

ÁÅî å½ð Óå¶ ÇÜò¶º ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» çÆ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ Ö¶å ÇåÁÅð ÕÆåÅ Ü»çÅ ÔË, Ö¶å ÇåÁÅð Õð ñÀ°Í AE éò³ìð åˉº êÇÔñ» Ö¶å ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉ ÜÅäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ ð½äÆ Õðç¶ Ã E@ Çñàð êô±-î±åð Ö¶å Çò¼Ú êÅÀ°Í

ÇåÁÅð Ö¶å Çò¼Ú ÁÅî å½ð Óå¶ òðåÆ ÜÅä òÅñÆ AA êˉð» òÅñÆ ÃÆâ ÇâÌñ ÇÜÃçÆ êˉð-åˉº êˉð ÇòÚñÆ ç±ðÆ G ÇÂ³Ú Ô°³çÆ ÔË éÅñ ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðˉÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ ÕäÕ/ÛˉÇñÁ» çˉÔ» ñÂÆ ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ AB ÇÂ³Ú ð¼ÇÖÁÅ ÜÅò¶×Å Áå¶ Ôð¶Õ Û¶ ñÅÂÆé» ÕäÕ ìÅÁç B ñÅÂÆé» Ûˉñ¶ ìÆܶ ÜÅä×¶Í ÇÂö åð∙» ê½ç¶ åˉº ê½ç¶ ÇòÚñÆ ç±ðÆ H ÇÂ³Ú ð¼ÖÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÇìÜÅÂÆ ç¶ Ã îôÆé Çò¼Ú Ô¶á ÇñÖ¶ ìçñÅÁ Õðˉ: (À) ÃÅð¶ êˉð ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé ÇÂ¼Õ ë°¼à çÆ ç±ðÆ ç¶ ÇÔÃÅì éÅñ ÁËâÜÃà ÕðˉÍ Ü¶ ñˉó ê¶ å» òÅè± ëÅñ¶ ÔàÅ ÇçÀ°Í (Á) ìÆÜ çÆ îÅåðÅ ØàÅ Õ¶ ÕäÕ B@ ÇÕ¼ñˉ Áå¶ Ûˉñ¶ H ÇÕ¼ñˉ êÌåÆ Â¶Õó Õð ÇçÀ°Í (Â) ìÆÜ òÅñ¶ Ö»ÇÚÁ» Çò¼Ú ÇÂà åð∙» ìçñÅÁ ÇñÁÅÀ° ÇÕ çˉÔ» ÇÃÇðÁ» òÅñ¶ Ö»ÇÚÁ» Çò¼Ú ÛˉÇñÁ» çÅ ìÆÜ êÅÇÂÁÅ ÜÅò¶Í (Ã) îôÆé ç¶ Ôð¶Õ çˉ ëÅÇñÁÅ ÇòÚÕÅð ñˉÔ¶ çÅ ÇÂ¼Õ íÅðŠó×ñ ì³Çé∙ÁÅ ÜÅò¶Í ÇÂà åð∙» Õðé éÅñ Ôð¶Õ çˉ ñÅÂÆé» ÇòÚÅñ¶ ÇÂ¼Õ ÔñÕÆ ÇÜÔÆ ÖÅñÆ ìä ÜÅò¶×ÆÍ 

Û¶ ñÅÂÆé» ÕäÕ Áå¶ B ñÅÂÆé» Ûˉñ¶ ìÆÜˉÍ Úé¶ ç¶ ìÆÜ Çò¼Ú Ôð¶Õ ÇÂ¼Õ ÇÕ¼ñˉ Çê¼Û¶ E@ ×ÌÅî èéƶ çÅ ìÆÜ ÇîñÅÀ°Í èéÆÁ» ÕÆÇóÁ» ù íÜÅÀ°ä çÅ Õ³î Õð¶×ÅÍ

êñÅà ç¶ ÚÅð¶ êÅö ǼÕ-ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé Ãðˉº Áå¶ ÁñÃÆ ìÅðâð Õî àðËê ÕðÅê òÜˉº ìÆÜÆ ÜÅò¶Í ÇÂÔ Õ°¼Þ ÕÆÇóÁ» ù àðËê Õðé å°ÔÅâÆÁ» ÃÔÅÇÂÕ ìäé×ÆÁ»Í

ÇìÜÅÂÆ åˉº å°ð³å ìÅÁç Ö¶å Úˉº ìÅÔð ÇñÜÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÃÅðÅ ìÅÇÂÀ°îÅà òÅêà ֶå Çò¼Ú ǼÕˉ ÇÜÔÅ ÇòÛÅ ÇçÀ°Í ܶÕð ñˉó ê¶ å» Ú³×¶ð¶ ë°àÅð¶ ñÂÆ ÇóÜÅÂÆ ÕðˉÍ éˉà: ÇóÜÅÂÆ Ã êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô±-î±åð êÅÀ°äÅ éÅ í°¼ñˉÍ Ôð¶Õ ÇóÜÅÂÆ Ã øÃñ ù êô±-î±åð ç¶äÅ ñÅ÷îÆ ÔËÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇìÜÅÂÆ À°çˉº ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ Üçˉº ÷îÆé Ú³×Æ ò¼åð Ôˉò¶ êð ܶÕð ñˉó Ôˉò¶ å» ç°ìÅðÅ ð½äÆ ÕðˉÍ ð½äÆ î½Õ¶ êÅäÆ éÅñ êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô± î±åð Ö¶å ù ç¶äÅ éÅ í°¼ñäÅÍ

êñ»à ×ðˉæ Çò¼Ú å¶ÜÆ ÇñÁÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº øÃñ C@Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ å» ×°ó Üñ Á³ÇîÌå çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅò¶ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà I)Í ÇÂö åð∙» Üçˉº øÃñ EE Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ ÁðæÅå ëñÅòdzð³× åˉº ÇìñÕ°¼ñ êÇÔñ» ÇÂ¼Õ Ãê̶Á êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÂà ù ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà A@ Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË)Í

10


kudrqI KyqI ivc kxk 

øÃñ ù ÕÆà» åˉº ìÚÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº øÃñ D@ Ççé» çÆ Ü» ÇÂÃ ç¶ é¶ó¶ Ôˉò¶ å» ñ¼ÃÆ çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á Õðˉ (ÇåÁÅðÆ çÅ åðÆÕÅ ç¶Öä ñÂÆ ç¶Öˉ- Áê˺ÇâÕà AA) Áå¶ FE Ççé» çÆ Ôˉä Óå¶ òéÃêåÆ ðà (Çé³î∙ ÁÃåð ÁÅÇç) çÆ Ãê̶Á ÕðˉÍ éˉà: ܶÕð å°ÔÅù ÇÕö åð·» çÅ êËÃà ÁàËÕ é÷ð ÁÅÀ°ºçÅ Ô¯ò¶ å» øÃñ ç¶ GE Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅä Óå¶ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á ç°ÔðÅÀ° ÇÂö åð·» øÃñ ç¶ I@ Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅä Óå¶ òéÃêåÆ ðà çÆ Ãê̶Á ç°ÔðÅÀ°Í Ü篺 øÃñ A@@ Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅò¶ å» Ô¯ð êËÃà ÁàËÕ çÆ Ã³íÅéò» î³ç êË Ü»çÆÁ» ÔéÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇÜò¶º ÔÆ å°Ãƺ øÃñ ù ÇÕö êÌÕÅð ç¶ ÕÆà Ôîñ¶ çÅ õåðÅ ç¶Ö¯ å» ×°ðêÌÆå éÅñ óêðÕ Õð¯ (î¯ìÅÇÂñ: IIAEA-IE@FB) 

ÇóÜÅÂÆ: ܶÕð í±îÆ çÆ Ãå∙Å Óå¶ éîÆ Ôˉò¶ å» ÁÃƺ ÇóÜÅÂÆ éÔƺ Õð»×¶Í ÇóÜÅÂÆ ìÅð¶ À°çˉº ÔÆ ÃˉÚˉ Üçˉº í±îÆ çÆ À°åñÆ Ãå∙Å Ö°ôÕ é÷ð ÁÅò¶ êð³å± ÷îÆé Çò¼Ú D ÇÂ³Ú çÆ â°³ØÅÂÆ å¼Õ Õ°¼Þ éîÆ ìðÕðÅð Ôˉò¶Í Üçˉº ÇóÜÅÂÆ ÕðéÆ ÷ð±ðÆ Ôˉò¶ å» ÛˉÇñÁ» ù êÅäÆ éÅ ñÅÀ°Í ÛˉÇñÁ» çÆÁ» ñÅÂÆé» ç°ÁÅñ¶ ÛˉàÆÁ» ò¼à» ìäÅ Õ¶ ÁÇÜÔÅ ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ ÇÂÔ ÁÅà ÔË ÇÕ ÕäÕ ù B Ü» C êÅäÆÁ» çÆ ÔÆ ñˉó êò¶×ÆÍ

ÁÅÖðÆ êÅäÆ ñÅÀ°ä åˉº êÇÔñ» êñÅà Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ÚÅð ÇÕ¼ñˉ (A@ ÇÕ¼ñˉ êÌåÆ Â¶Õó) ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ°Í (ìÆÜ»/øÃñ» ç¶ éÅî Áå¶ åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ Áê˺ÇâÕà A ç¶Öˉ)

Üçˉº ÇÜÁÅçÅåð øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æ»ò» åˉº ǼÕÇÂ¼Õ òð× îÆàð ç¶ Ø¶ð¶ Çò¼Úˉº ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ çÅåÆ éÅñ ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» ù Áñ¼×-Áñ¼× Õ¼à Õ¶ À°Ôé» ù ÇÂ¼Õ çˉ ò¼Ö-ò¼Ö ì³âñ Çò¼Ú ì³é∙ ñÀ°Í Ô°ä çˉÔ» ì³âñ» ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ çˉÔ» ì³âñ» ù Áñ¼×-Áñ¼× æð˼à Õðˉ Áå¶ çÅä¶ ò¼Ö Õð ñÀ°Í çÅÇäÁ» ù çˉ ò¼Öð¶-ò¼Öð¶ îÜì±å ê¶êð ìË×» Çò¼Ú êÅ ÇçÀ° Áå¶ ì±ÇàÁ» ç¶ ìÅÕÆ ÇÔ¼ÇÃÁ» ù çˉ Áñ¼×-Áñ¼× ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú êÅ ÇçÀ°Í Ô°ä ÃÅð¶ îàÆðÆÁñ çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é ÕðˉÍ ò÷é åˉº êÌÅêå âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ù ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖ Õ¶ ð¼Ö¶×ÅÍ

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕäÕ çÆ ÕàÅÂÆ åˉº êÇÔñ» ÛˉÇñÁ» ù Ô¼æƺ ò¼ã ñÀ°Í ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº ÔˉÂÆ çˉÔ» øÃñ» çÆ êËçÅòÅð ù ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú íð Õ¶ Ç×äåÆ Õðˉ Áå¶ Ü¶Õð óíò Ôˉò¶ å» Ôð¶Õ ׼චçÅ ò÷é òÆ ÷ð±ð ÕÆåÅ ÜÅò¶ Í ÇÂÔ ÜÅäÕÅðÆ ÇÕÃÅé ç°ÁÅðÅ ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖÆ ÜÅò¶Í

ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» çÆ ÕàÅÂÆ Áå¶ AE îÂÆ ù Á×ñÆ øÃñ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÇòÚÕÅð ñ×ê× C@ Ççé» çÅ Ãî» Çîñ Ü»çÅ ÔËÍ Ãˉ êñÅà Çò¼Ú À°×ÆÁ» Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù A@ îÂÆ å¼Õ îÂÆ å¼Õ òèä ÇçÀ°Í

îÔ¼åòê±ðé: Ô¶á ÇñÖÆ ÜÅäÕÅðÆ êÌÅêå Õðé ñÂÆ ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» ç¶ Çå³é-Çå³é Ã˺êñ ã°ÕòÆ ñËì ù í¶Ü¶ ÜÅä (À) êÌˉàÆé % ÜÅäé ñÂÆ (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðËÜÆÇâÀ± ÜÅäé ñÂÆÍ 11


kudrqI KyqI ivc kxk

àðÆàî˺à III. ×°ÁÅðÅ Áå¶ ÕäÕ ÇÃÃàî (ÜÆ âìñï± ÁËÃ): ×°ÁÅð¶ Áå¶ bwjry î×ðˉº ÛˉÇñÁÅ çÆ Á³åð øÃñ éÅñ ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶×ÆÍ 

ÁÅà ÔË ÇÕ ÁÕå±ìð ô°ð± Ü» Á¼è ÁÕå±ìð å¼Õ ×°ÁÅð¶, bwjry çÆ Õ³ìÅÂÆé éÅñ Õ¼à ñÂÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÕàÅÂÆ À°êð³å A@ éò³ìð å¼Õ êñÅà ù À°Ã¶ ÔÅñå Çò¼Ú Û¼â ÇçÀ° å» ÇÕ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Ö¶å Áå¶ éçÆé Ö¶å Çò¼Ú Öó¶ éÅó Çò¼Ú ÔÆ òè-ë°¼ñ ÃÕä Í

Ô°ä Ö¶å Çò¼Ú Öó¶ ×°ÁÅð¶ Áå¶ bwjry ç¶ éÅó å¶ Ôð¶ îÅç¶ ù ðÆêð éÅñ Õ¼à Õ¶ Ö¶å Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÃîÅé ÇòÛÅ ÇçÀ°Í

Ô°ä ð¶Õ çÆ òðåˉº Õðç¶ Ôˉ¶ ÃÅðÅ êñ»à ìÅÇÂÀ°îÅà êñÅà Çò¼Úˉ ìÅÔð Õ¼ã ÇçÀ°Í Ô°ä í±îÆ çÆ Ãå∙Å Óå¶ G@ % éîÆ òÅñÆ E հdzàñ ÇñÇò³× ëÅðî ïÅðâ îËÇéÀ°ð çÅ ÇÛ¼àÅ ç¶ ÇçÀ° ÇÜò¶º ÇÕ ÁÅî ÇÕÃÅé ï±ðƶ çÅ ÇÛ¼àÅ Çç³ç¶ ÔéÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ ÇÛ¼àÅ ç¶ä ç¶ å°ð³å ìÅÁç Ö¶å ù òÅÔ ÇçÀ°Í ÖÅç ÇòÚñ¶ ñÅÔ¶ò³ç ÜÆòÅä±Á» ù ðð¼ÇÖÁå ð¼Öä ñÂÆ ÁÇÜÔÅ ÕðéÅ ÷ð±ðÆ ÔËÍ îÔ¼åòê±ðé: ÔÅóÆ ç¶ ÃÆÜé Çò¼Ú àðÆàî˺à êñÅà III. ñÂÆ À°ÔÆ ÃÅð¶ ÁÇíÁÅà Õðˉ

ÇÜÔó¶ ÇÕ àðÆàî˺à êñÅà II. Çò¼Ú ÕÆå¶ ÜÅä¶ ÔéÍ ÇÕÀ°ºÇÕ çˉÔ» êñÅà» Çò¼Ú ÕÆå¶ ÜÅä òÅñ¶ Õ³î ÇÂ¼Õ ÔÆ ÔéÍ Áê˺ÇâÕà ÇñÃà ÁêË ºÇâ ÕÃ

ê¶ ÷

é³ì ð A

é³ ì ð Þˉé ¶, ×°Á Åð Á å¶ ÕäÕ çÆ ÖóÆ øÃñ Çò¼ Ú ÇÛ ¼ àÅ ç¶ä ñÂÆ ÃêË ô ñ Á½ ð ˉ × ðÆé

B

éÅÂÆàðˉ ÷ é ç¶ Ãˉ ðà òÜˉ º øÃñ ù Çó Ü ÅÂÆ éÅñ êô±- î±å ð ç ¶ä çÅ å ðÆÕÅ

13 13

C

ð± ó Æ çÆ ÖÅç ù ÇÜÀ°º çÆ ÖÅç Çò¼ Ú ìçñä ç Å ã³×

14

D

ìÆÜ ê°³ × ðÅÀ° ä çÅ åðÆ ÕÅ

15

E

ìÆÜ» çÅ ÷ðîÆé¶ ô é àËà à ÕðéÅ

16

F

éçÆé éÅôÕ òÜˉ º ÇêôÅì Áå ¶ ç¶Ã Æ ÃÅì° é çÅ Ø ˉ ñ

16

G

å ¶ñ (Á Çð³ â ) çÆ Öñ∙ ù Ç ñÇò ³× ÁÅÇÂñ Õ ¶Õ ÓÚ ìçñäÅ

17

H

Þˉé ¶ ù êÅàÅ ñÅÀ° ä çÅ åðÆÕÅ

17

I

×° ó Ü ñ Á ³ ÇîÌå ìäÅÀ° ä çÅ åðÆÕÅ

18

A@

êÅæÆÁ» çÅ êÅäÆ ìäÅÀ° ä çÅ å ðÆ ÕÅ

18

AA

ÕÆà ê Ìì ³ è é ñÂÆ ñ¼ Ã Æ ìäÅÀ°ä çÅ å ðÆÕÅ

18

AB

ò éÃêåÆ ðà ìäÅÀ° ä çÅ å ðÆÕÅ

19

AC

êÇÔñ¶ ÃÅñ ÕÆå ÆÁ» Ü Åä òÅñÆÁ » ò¼ Ö -ò ¼ Ö × åÆÇò èÆÁ» Á å ¶ ø Ãñ ù Çç¼ å ¶ ÜÅä òÅñ¶ ÇÂéê° à à çÆ Ã± Ú Æ

12

20


kudrqI KyqI ivc kxk Áê˺ÇâÕà 1 Öó¶ Þˉé¶, ×°ÁÅð¶ Áå¶ ÕäÕ Çò¼Ú ÇÛ¼àÅ ç¶ä ñÂÆ Á½ðˉ×ðÆé: À) Á¼×¶ Çç¼å¶ Áé°ÃÅð çˉ çñ øÃñ» ç¶ F ÇÕ¼ñˉ ìÆÜ ñÀ°: î±³×Æ, Ú½ñ¶, î»Ô, ×°ÁÅðÅ, ã˺ÚÅ ÁÅÇç ǼÕ-ÇÂ¼Õ ÇÕ¼ñˉ Ôð¶ÕÍ Á) ÃÅð¶ ìÆÜ» ù ÁÅêà Çò¼Ú ÇîÕà Õð Õ¶ Çò¼Ú B-B ý ×ÌÅî ýºë, ÁÜòÅÂÆé Áå¶ ÃÅò¶ ç¶ ìÆÜ òÆ êÅÀ°Í Â) ÃÅð¶ ìÆÜ» ù ÚÅð سÇàÁ» ñÂÆ êÅäÆ Çò¼Ú ÇíÀ°º Õ¶ ð¼ÖˉÍ Ã) Ô°ä ìÆÜ» ù êÅäÆ Úˉº ìÅÔð Õ¼ã Õ¶ Û» Çò¼Ú ÇÂ¼Õ Ö¼çð ç¶ ×¼à¶ å¶ ÇòÛÅ ÇçÀ°Í Ô) ìÆÜ» À°¼å¶ ñ¼ÕóÆ Ü» êÅæÆÁ» çÆ Á¼èÅ ÇÕ¼ñˉ ÃòÅÔ è±ó ÇçÀ°Í Ô°ä Ö¶å Çò¼Ú ÇÛ¼àÅ ç¶ä ñÂÆ ìÆÜ ÇåÁÅð ÔéÍ îÔ¼åòê±ðé: Þˉé¶, ×°ÁÅð Ü» ÕäÕ çÆ ÕàÅÂÆ åˉº ÇÂ¼Õ îÔÆé» êÇÔñ» ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ç¶äÅ ÔËÍ øÃñ Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ øÃñ ù ÁÅÖðÆ êÅäÆ ñÅÀ°ä å°ð³å êÇÔñ» ç¶äÅ ÔËÍ ÇÜò¶º ×°ÁÅð¶ Áå¶ Þˉé¶ Çò¼Ú Ãå³ìð ÓÚ Á嶶 ÕäÕ Çò¼Ú îÅðÚ ÓÚÍ

Áê˺ÇâÕà 2 éÅÂÆàðˉ÷é ç¶ Ãˉî¶ òÜˉº êô±-î±åð çÆ òðåˉº : êô±-î±åð Çò¼Ú 4% å¼Õ éÅÂÆàðˉ÷é, 1 % å¼Õ ëÅÃëˉðà Áå¶ 2% å¼Õ êˉàÅô Ôˉ ÃÕçÆ ÔËÍ ÇÂÃçÅ êÆ ÁËÚ ÁÅîå½ð Óå¶ G Ô°³çÅ ÔËÍ ÇÂÔ øÃñ» ù êˉôÕ å¼å ç¶ä ñÂÆ ò¼â¶ ê¼èð Óå¶ òðÇåÁÅ ÜÅä òÅñÅ Õ°çðåÆ ÃˉîÅ ÔËÍ Ô¶á ÇñÖ¶ åðÆÕ¶ éÅñ ÇÂà ù òè¶ð¶ å¶Ü ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË: À) ÇܳéÅ Ôˉ ÃÕ¶ òè åˉº òè ÇêôÅì ÇÂÕ¼áÅ ÕðˉÍ éˉà: ÇÂ¼Õ Ú³×¶ ÇÕÃÅé Õˉñ¶ Ôð Ã êÌåÆ Â¶Õó ç¶ ÇÔÃÅì éÅñ ؼàˉ-ؼà E@ Çñàð êô±-î±åð À°êñíè ðÇÔäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ ÇÜò¶º ÇÕ ê³Ü ¶Õó òÅñ¶ ÇÕÃÅé Õˉñ¶ Ôð ò¶ñ¶ BE@ Çñàð êô±-î±åð ÷ð±ð Ãàˉð ÕÆåÅ ÔˉäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ Á) ÇóÜÅÂÆ ñÂÆ E@ Çñàð êô±-î±åð Ö¶å ñË Õ¶ ÜÅÀ°Í Â) à±àÆ ñ¼×¶ B@ Çñàð òÅñ¶ êñÅÃÇàÕ ç¶ ÕËé Çò¼Ú êô±-î±åð íð ÇçÀ°Í Ã) Ô°ä êô-î±åð íð¶ ÇÂà ÕËé ù À°Ã æ» ð¼Öˉ ÇÜæˉº Ö¶å Çò¼Ú êÅäÆ Á³çð ÜÅ ÇðÔÅ Ôˉò¶Í Ô°ä ÕËé çÆ à±àÆ À°Ã ÇÔÃÅì éÅñ Öˉñ∙ˉ ÇÕ ÇóÜÅÂÆ ç¶ éÅñ-éÅñ êô±-î±åð òÆ ÃîÅé îÅåðÅ ÓÚ Ö¶å Ü»çÅ ðÔ¶Í éˉà: Ôð¶Õ ÇóÜÅÂÆ éÅñ E@ Çñàð å¼Õ êô±-î±åð Ö¶å ù ç¶äÅ ÔËÍ ÃÅòèÅéÆ: À°¼êð ðÞÅÇÂÁÅ åðÆÕÅ ÷îÆé Õ¶ºçðå ÔËÍ ÇÂÃù êÅäÆ ÇîñÅ Õ¶ øÃñ Óå¶ òÆ ÇÛóÇÕÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔÍ (AE Çñàð êÅäÆ Çò¼Ú E Çñàð êô±-î±åð ÇîñÅ Õ¶ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕçÆ ÔË) ÇÂÕ¼ñ¶ êô± î±åð çÆ Ãê̶Á ê¼ÇåÁ» ù ÜñÅ ÃÕçÆ ÔËÍ 13


kudrqI KyqI ivc kxk Áê˺ÇâÕà -C ð±óÆ çÆ ÖÅç ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç (ÇñÇò³× îËÇéÀ°ð) ÓÚ ìçñäÅ: ÇÂÔ ð±óÆ çÆ ÖÅç çÆ ×°äò¼åÅ òèÅÀ°ä çÅ ÇÂ¼Õ åðÆÕÅ ÔËÍ ÇÜÁÅçÅåð ÁÅè°ÇéÕ Ö¶åÆìÅóÆ Öˉ÷ Õ¶ºçð ð±óÆ çÆ ÖÅç çÆ ×°äò¼åÅ ÇÂà ÇòÚñÆ éÅÂÆàðˉ÷é, ëÅÃëˉðà Áå¶ êˉàÅô çÆ îÅåðÅ ç¶ ÁÅèÅð Óå¶ ÔÆ åËÁ Õðç¶ ÔéÍ êô±Á» ç¶ ×ˉìð çÆ ÁËë òÅÂÆ ÁËî ÃÅð¶ ç¶ ÃÅð¶ F Õ³î Õðé òÅñ¶ Ãî±Ô» ç¶ Ã±Öî ÜÆòÅä± êŶ Ü»ç¶ ÔéÍ ÇÜò¶º ÇÕ éÅÂÆàðˉ÷é ÇëÕÃð, ëÅÃë¶à ù Øˉñä òÅñ¶, ÃËñ±ñˉÜ ù åˉóé òÅñ¶, êñ»à ×ðˉæ òèÅÀ°ä òÅñ¶, ðˉ×» çÅ ÕÅðé ìäé òÅñÆÁ» À°¼ñÆÁ» Áå¶ Á˺àîˉêËæˉÇÜé÷ ç¶ ç°ôîäÍ ÇÂà ñÂÆ ð±óÆ çÆ ÖÅç çÆ ÁÃñ ÕÆîå À°Ã Çò¼Ú êŶ ÜÅä òÅñ¶ ñÅíÕÅðÆ Ã±Öî ÜÆòÅä±Á» Çò¼Ú ÔË éÅ ÇÕ À°Ã ÇòÚñÆ ÁËé êÆ Õ¶ çÆ îÅåðÅ Çò¼ÚÍ ð±óÆ çÆ ÖÅç çÆ ×°äò¼åÅ Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð Ôˉð òèÅÇÂÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË: À) ÇÂ¼Õ àðÅñÆ ð±óÆ çÆ ÖÅç ñÀ° Áå¶ ÇÂÃù Ö¶å Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÖÅÃ æ» Óå¶ ã¶ðÆ ÕðˉˉÍ Á) ÖÅç ç¶ ã¶ÇñÁ»/âÇñÁ» ù åˉóˉÍ Â) Ô°ä ã¶ð Çò¼Ú (À°Ãç¶ ò÷é ìÅðìð) ìðÅìð îÅåðÅ ÓÚ À°Ã¶ Ö¶å çÆ Çî¼àÆ ÇîÕà ÕðˉÍ ÇÂÔ ìÔ°å ÔÆ Ú³×Å Ôˉò¶×ŠܶÕð ÁÃƺ ÇÂà ճî ñÂÆ ÃÆà ÇîÕà Õðé òÅñÆ îôÆé òðåƶ êð ÇÂÔ ìÔ°å î°ôÇÕñ ÔËÍ Ã) ã¶ð À°¼å¶ dzéÅ Õ° êÅäÆ ÇÛóÕˉ ÇÕ À°Ô ÃñÅÇíÁÅ ÇÜÔÅ Ôˉ ÜÅò¶ êð³å± Ç×¼ñÅ éÔÆºÍ Ô) ÇîÕà ÕÆå¶ Ôˉ¶ ã¶ð çÅ ÇÂ¼Õ ë°¼à À°¼ÚÅ Áå¶ C ë°¼à Ú½óÅ Áå¶ ÇܳéÅ òÆ ÚÅÔ¶ ñ³îÅ ì˼â ìäÅÀ°Í Õ) Ô°ä Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ çˉ ÇÕ¼ñˉ ìÆÜ ñÀ° ( çˉ çñ¶ ìÆÜ A ÇÕ¼ñˉ: î±³×Æ, Ú½ñ¶, î»Ô, ×°ÁÅðÅ, îÃð, ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ ÁÅÇçÍ ÇÂ¼Õ çñ¶ ìÆ÷ D@@ ×ÌÅî: ÇÜò¶º ÇÕ ìÅ÷ðÅ, ÜòÅð, ÕäÕ, ÞˉéÅ, ðÅ×Æ ÁÇçÍ å¶ñ ìÆÜ D@@ ×ÌÅî: Çåñ, ñðÜî°¼ÖÆ, Ãðˉº ÁñÃÆ ÁÅÇçÍ ÇÂÔé» ìÆÜ» Çò¼Ú ýºë, èéÆÁÅ, î¶æ¶ Áå¶ ÇîðÚ ç¶ E@-E@ ×ÌÅî ÁËâ Õð ÇçÀ°Í Ô°ä ÇÂÔé» ÃÅð¶ ìÆÜ» ù ÁÅêà Çò¼Ú ÇîÕà Õð Õ¶ B åˉº D سÇàÁ» ñÂÆ êÅäÆ Çò¼Ú ÇíÀ°º Õ¶ ð¼ÖˉÍ Ô°ä ìÆÜ» ù êÅäÆ ÓÚˉº Õ¼ã Õ¶ Ö¼çð ç¶ ×¼à¶ À°å¶ ÇòÛÅ ñÀ°Í Ô°ä ìÆÜ» À°¼å¶ êÅæÆÁ» Ü» ñ¼ÕóÆ çÆ B@@ ×ÌÅî ÃòÅÔ è±óˉÍ éˉà: ÃÅð¶ ç¶ ÃÅð¶ ìÆÜ ÇÕÃÅé çÆÁ» ÁÅêäÆÁ» øÃñ» ç¶ Ôˉä¶ ÚÅÔÆç¶ ÔéÍ Ü¶Õð ÁÇÜÔÅ éÅ Ôˉò¶ å» ×°Á»ãÆ ÇÕÃÅé Ü» Çëð ìÅ÷Åð Çò¼Úˉº ìÆÜ ÖðÆç¶ ÜÅ ÃÕç¶ ÔéÍ ÇÂÔé» çÆ ÕÆîå E@ åˉº A@@ Õ° ð°ê¶ Ôˉò¶×ÆÍ Ö) Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ÔÅÂÆâ̶Çàâ (ðÕŶ) Ôˉ¶ ìÆÜ ÇîÕÃâ ð±óÆ çÆ ÖÅç ç¶ ìäŶ ׶ ì˼â çÆ À°åñÆ Ãå∙Å å¶ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð ÔéÍ ÇìÜÅÂÆ À°êð³å ì˼â êÅäÆ ÇÛóÕ Õ¶ ì˼â À°¼å¶ Çå³é ÇÂ³Ú îˉàÆ êðÅñÆ Ü» ÇÕö Ôˉð ìÅÇÂÀ°îÅà éÅñ ãÕ ÇçÀ°Í ×) ìÆÜ» ç¶ ë°àÅð¶ Óå¶ é÷ð ð¼ÖˉÍ Üçˉº ÇÜÁçÅåð ìÆÜ À°¼× ÜÅä å» ì˼â çÆ Ãå∙Å åˉº êðÅñÆ ÔàÅ Õ¶ ÇÂà ù ì˼â çÆÁ» ÚÅð¶ ÃÅÂÆâ» Óå¶ ÇòÛÅ ÇçÀ° å» ÇÕ ì˼â Çò¼Ú ñˉóƺçÆ éîÆ ìäÆ ðÔ¶Í 14


kudrqI KyqI ivc kxk Ø) ì˼â Óå¶ À°¼×ÆÁ» Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù BE Ççé» å¼Õ òèä ÇçÀ°Í À°êð³å ì±ÇàÁ» ù Üó∙» Ãî¶å À°ÖÅó Õ¶ À°Ôé» ç¶ Ûˉà-Ûˉචà°Õó¶ ÕðÕ¶ òÅêà ì˼â Çò¼Ú ÇîÕà Õð ÇçÀ°Í Ô°ä ç°ìÅðÅ ì˼â ìäÅÀ° Áå¶ À°Ãù ÇÂ¼Õ òÅð Çëð êðÅñÆ éÅñ ãÕ ÇçÀ°Í A@ Ççé» ìÅÁç Õ³êˉÃà òðåˉº ñÂÆ ÇåÁÅð ÔËÍ éˉà: ãÇÕÁÅ ÔˉÇÂÁÅ Áå¶ éîÆ íðê±ð ì˼â Çìé» ÁêäÆ ×°äò¼åÅ ×òŶ ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ å¼Õ ÇÂÃå¶îÅñ Õðé ïˉ× ðÇÔ³çÅ ÔËÍ ß) êÌÅêå ÇñÇò³× ÁËë òÅÂÆ ÁËî B ¶Õó Ö¶å ñÂÆ ÕÅëÆ ÔËÍ éˉà: ÇÂà ã³× éÅñ ÇåÁÅð ÕÆåÆ ×ÂÆ Õ³êˉÃà Çò¼Ú ÃèÅðä ð±óÆ ç¶ î°ÕÅìñ¶ Ö¶åÆ Çò¼Ú ñÅíÕÅðÆ Ã±Öî ÜÆòÅä±Á» çÆ Ã³ÇÖÁÅ Çò¼Ú A@ åˉº A@@ ×°ä» ÇÜÁÅçÅ Ô°³çÆ ÔËÍ ÇÂà êÌÕÅð ÁÃƺ ð±óÆ çÆ ÖÅç ù A@ åˉº A@@ ×°äÅ òè¶ð¶ ×°äò¼åÅ òÅñÆ ìäÅ ÃÕç¶ Ô»Í Ú) ÇóÜÅÂÆ åˉº å°ð³å êÇÔñ» Ö¶å Çò¼Ú êÌåÆ Â¶Õó êÌåÆ øÃñ B հdzàñ ÇñÇò³× ÁËë òÅÂÆ ÁËî çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ°Í ÇèÁÅé ðÔ¶ ÇÂÃçÆ òðåˉº À°çˉº ÔÆ Õðˉ Üçˉº Ö¶å Çò¼Ú øÃñ ؼàˉ-ؼà F-H ÇÂ³Ú çÆ Ôˉò¶ å» ÇÕ ÇÂà ÇòÚñ¶ ÜÆòÅä± Ç÷³çÅ ðÇÔ ÃÕäÍ Ö¶å çÆ ÇåÁÅðÆ Ã òÆ ÇÂÃçÆ òðåˉº ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕçÆ ÔËÍ

Áê˺ÇâÕà D ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× (ìÆ÷ ù ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Õðé») À) Õ¼êó¶ éÅñ ê°ÇäÁÅ ÔˉÇÂÁÅ A@@ Çñàð ÜÆò Á³ÇîÌå ñÀ°Í Á) ñ×ê× E ÇÕ¼ñˉ 򱎦 çÅ êÌì³è Õðˉ Áå¶ ÇÂà çÆ êˉàñÆ ì³é∙ ñÀ°Í ÇÂà êˉàñÆ ù ñ×ê× ÇÂ¼Õ Ø³à¶ ñÂÆ ÜÆò Á³ÇîÌå òÅñ¶ ìðåé Çò¼Ú â°ìˉ Õ¶ ð¼ÖˉÍ À°êð³å êˉàñÆ ù ÜÆò Á³ÇîÌå Çò¼Ú ÇéÚˉó ÇçÀ°Í À°êð³å êˉàñÆ ÓÚ ìÚ¶ îÅç¶ ù ð¼à ÇçÀ°Í Â) Ô°ä ñˉóƺçÆ îÅåðÅ Çò¼Ú ìÆÜ ñÀ° Áå¶ À°Ôé» ù À°êðÕˉå Øˉñ Çò¼Ú ÇíÀ°º ÇçÀ°Í ÇÂÔ ìÔ°å ÁÇÔî ÔË ÇÕ ÇÕÔóÅ ìÆÜ ÇÕ³é¶ Ø³ÇàÁ» ñÂÆ ÇíÀ°ºåÅ ÜÅò¶Í ԶỠêÌïˉ× Çò¼Ú íÅ×ÆçÅð ÇÕÃÅé» ò¼ñˉº òðå¶ ÜÅä òÅñ¶ Õ°¼Þ ìÆÜ» ù ÇíÀ°ºä ç¶ Ø³à¶ ç¼Ã¶ ׶ ÔéÍ

ò¼Ö-ò¼Ö øÃñ» ç¶ ìÆÜ» ù êÅäÆ ÓÚ ÇíÀº° Õ¶ ð¼Öä çÅ Ãî»: ÞˉéÅ-AD سà¶, ÕäÕ-F سà¶, éðîÅ-F سà¶, Ûˉñ¶-D سà¶, ÜòÅð-E سà¶, ìÅ÷ðÅ-E سà¶, î±³×Æ Áå¶ î»Ô-C سචìÔ°å îÔ¼åòê±ðé: ÕäÕ Áå¶ Þˉé¶ ù Û¼â Õ¶ ÇÜÁÅçÅåð øÃñ» ñÂÆ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× çÆ ô°ð±ÁÅå Ãò¶ð¶ ò¶ñ¶ êð³å± ìÔ°å ÜñçÆ ÔÆ ÕðéÆ ÚÅÔÆçÆ ÔËÍ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× À°êð³å AB سÇàÁ» ç¶ ÇòÚ-Çò¼Ú ÇìÜÅÂÆ ÕðéÆ ÷ð±ðÆ ÔËÍ The method is based on the publica on of Harris D.. et.al. 1999. Experimental Agriculture 35:15‐29; Musa,A.M. et.al. 2001. Experimental Agriculture 37: 509‐521.

15


kudrqI KyqI ivc kxk Áê˺ÇâÕà E ìÆÜ» çÅ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà: À) A@@@ ìÆÜ ñÀ° Á) À°Ôé» ù D سÇàÁ» ñÂÆ êÅäÆ ÓÚ ÇíÀ°º Õ¶ ð¼Öˉ ( Þˉé¶ ç¶ îÅîñ¶ ÁÇÜÔÅ B@ سÇàÁ» ñÂÆ Õðˉ°)Í Â) ìÆÜ» ù êÅäÆ Úˉº ìÅÔð Õ¼ãä À°êð³å ÁõìÅðÆ ÕÅ×÷ ç¶ ÇÃð¶ òÅñ¶ ÇԼö Óå¶ ð¼Ö Õ¶ ìÆÜ» ù ÕÅ×÷ Çò¼Ú ÇàÀ±ì çÆ ôÕñ Çò¼Ú ñê¶àˉÍ Ã) Ôä ÇÂà ÇàÀ±ì ù îˉóˉ Áå¶ êˉñÆæÆé ç¶ ÇñøÅë¶ Çò¼Ú êÅ ÇçÀ°Í Ô) ÇñøÅë¶ Çò¼Ú æˉóÅ êÅäÆ êÅÀ° Áå¶ Õ°¼Þ ÇîéàÅ ìÅÁç êÅäÆ âˉñ∙ ÇçÀÃÍ Õ) C@ Çîéà» ìÅÁç ÇÂ¼Õ òÅð Çëð òÅè± âˉñ∙ ÇçÀ°Í Ö) Ô°ä êˉñÆæÆé ç¶ ÇñøÅë¶ ù D Ççé» ñÂÆ ÇÂ¼Õ Õîð¶ ÓÚ ð¼ÖˉÍ ×ðîÆÁ» Çò¼Ú ÁÇÜÔÅ D Ççé» ñÂÆ Áå¶ ÃðçÆÁ» Çò¼Ú G Ççé» ñÂÆ ÕðˉÍ ×) Ô°ä ÕÅ×÷ Çò¼Ú ñê¶à¶ ìÆÜ» ù ÇñøÅë¶ ÓÚˉº ìÅÔð Õ¼ãˉ Áå¶ ÕÅ×÷ ù Öˉñ∙ ÇçÀ°Í Ø) Ô°ä ê°³×ð¶ Ôˉ¶ Õ°¼ñ∙ ìÆÜ» çÆ Ç×äåÆ ÕðÕ¶ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú çð÷ ÕðˉÍ Ô°ä Õ°¼ñ∙ ê°³×ð¶ ìÆÜ» çÆ êÌÃ˺à¶÷ Õ¼ã ñÀ°Í

Áê˺ÇâÕà F ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ òÜˉº êô±-î±åð Áå¶ ç¶ÃÆ ÃÅì°é çÅ Øˉñ À) Çî¼àÆ Áå¶ ×ˉìð ðÇÔå ÇÂ¼Õ ÔøåÅ ê°ðÅäÅ D@ Çñàð êô± î±åð Ü°àÅÀ°Í Á) BE@ ×ÌÅî ç¶ÃÆ ÃÅì°é ñË Õ¶ Õ¼ç±Õà Õð ñÀ°Í Â) Õ¼ç±Õà ÕÆåÆ ÔˉÂÆ ÃÅì°é ù çˉ Çñàð Õˉö êÅäÆ Çò¼Ú ê±ðÆ åð∙» Øˉñ ñÀ°Í Ô°ä ÇÂà Øˉñ ù D@ Çñàð Ú³×Æ åð∙Å ÇîÕà Õð ÇçÀ°Í Øˉñ ù ê°ä Õ¶ ÇÂ¼Õ Â¶Õó Çò¼Ú ÇÛóÕ ÇçÀ°Í ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÅ ÇÛóÕÅÁ ÖÅñÆ Ö¶å Çò¼Ú À°¼×¶ Ôˉ¶ éçÆé» Óå¶ ÔÆ ÕðˉÍ ÇÂÔ øÃñ Áå¶ éçÆé» Çò¼Ú ÕˉÂÆ øðÕ éÔƺ ÕðçÅÍ Ü¶Õð øÃñ Çò¼Ú À°¼×¶ éçÆé» Óå¶ ÇÂÃçÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðéÅ Ôˉò¶ å» Ãê̶Á ê³ê çÆ éˉ÷ñ Óå¶ éˉ÷ñ ÕËê ñÅ Õ¶ éˉ÷ñ ù éÆò» ð¼Öç¶ Ôˉ¶ ÇÛóÕÅÁ Õð ÃÕç¶ ÔˉÍ ÇÂà òÅÃå¶ ÇÂÔ ÷ð±ðÆ ÔË ÇÕ Ö¶å Çò¼Ú øÃñ çÆ ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé åˉº ç±ÜÆ ñÅÂÆé ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ C@ Ã˺àÆîÆàð åˉº ؼà éÅ Ôˉò¶Í

dzçðÜÆå ÇÃ³Ø ÃÔˉñÆ ç°ÁÅðÅ ÇåÁÅð ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ: ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ê³ê Çò¼Ú AE Çñàð êô± î±åð íð ñÀ°, Ô°ä ÇÂà Çò¼Ú A@ ×ÌÅî Ãðë Áå¶ B Á³â¶ ë˺à Õ¶ êÅ ÇçÀ°Í À°¼ÚÕˉàÆ çÅ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ ÇåÁÅð ÔËÍ 16


kudrqI KyqI ivc kxk ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÅ ÇÛóÕÅÁ ÖÅñÆ Ö¶å Çò¼Ú À°¼×¶ Ôˉ¶ éçÆé» Óå¶ ÔÆ ÕðˉÍ ÇÂÔ øÃñ Áå¶ éçÆé» Çò¼Ú ÕˉÂÆ øðÕ éÔƺ ÕðçÅÍ Ü¶Õð øÃñ Çò¼Ú À°¼×¶ éçÆé» Óå¶ ÇÂÃçÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðéÅ Ôˉò¶ å» Ãê̶Á ê³ê çÆ éˉ÷ñ Óå¶ éˉ÷ñ ÕËê ñÅ Õ¶ éˉ÷ñ ù éÆò» ð¼Öç¶ Ôˉ¶ ÇÛóÕÅÁ Õð ÃÕç¶ ÔˉÍ ÇÂà òÅÃå¶ ÇÂÔ ÷ð±ðÆ ÔË ÇÕ Ö¶å Çò¼Ú øÃñ çÆ ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé åˉº ç±ÜÆ ñÅÂÆé ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ C@ Ã˺àÆîÆàð åˉº ؼà éÅ Ôˉò¶Í * ÇÂÔ ÇÂ¼Õ Çéò¶ÕñÅ êÌïˉ× ÔË ÁÅà ÔË ÇÂà éÅñ ÷ÇÔðÆñ¶ ÕËîÆÕñ» åˉº Çìé» ÔÆ éçÆé» çÅ ì³çˉìÃå ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕ¶×ÅÍ

Áê˺ÇâÕà G Öñ∙ ù ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ Óìçñä çÅ åðÆÕÅ À) ÇÂ¼Õ ò¼â¶ í»â¶ Çò¼Ú C-åˉº G Ççé ê°ðÅäÅ A@@ Çñàð ×°óÜñ Á³ÇîÌå ñÀ°Í Á) ÇÂà Çò¼Ú å¶ñ çÆ ÕˉÂÆ òÆ Öñ∙ (ÁÇð³â çÆ Öñ∙ ÃÃåÆ ÇîñçÆ ÔË) êÅ Õ¶ ðÅå íð ÇíÀ°º Õ¶ ð¼ÖˉÍ Â) Ô°ä Çí¼ÜÆ ÔˉÂÆ Öñ∙ ù ÇÂ¼Õ ò¼âÆ ÇåÌêÅñ Óå¶ ã¶ðÆ Õð Õ¶ ÇÂÃù êðÅñÆ Ü» ÇÕö Ôˉð ìÅÇÂÀ°îÅà éÅñ ãÕ ÇçÀ°Í Ã) Ô°ä Öñ∙ ù Ô¼æ» Ü» ÇÕö ã°Õò¶º óç éÅñ îÃñˉ å» ÇÕ ÇÂÔ í°ðí°ð¶ îÅç¶ ÓÚ ìçñ ÜÅò¶Í Ô) Ô°ä ÇÂà êÅÀ±âðÆ îàÆðÆÁñ ù ÇÂ¼Õ Â¶Õó Ö¶å Çò¼Ú ÇìÖðÅ ÇçÀ°Í

Áê˺ÇâÕà H Þˉé¶ ù êÅàÅ ñÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ: Þˉé¶ ç¶ ê½ÇçÁ» çÆÁ» ÃÖÅò» òèÅÀ°ä çÅ ÇÂÔ ÇÂ¼Õ éòƺ êÔ°³Ú ÔËÍ ÇÂà çÆ Öˉ÷ ÇÃðÃÅ Ç÷ñ¶∙ ç¶ Çê³â æ¶ó∙Æ ìÅìÅ ÃÅòé ÇÃ³Ø ç¶ ÇÕÃÅé Ã. ÔðêÅñ Ç³Ã³Ø (îˉìÅ. @IEE@A-@ACEE) é¶ ÕÆåÆ ÔË Áå¶ À°Ô ÇêÛñ¶ Çå³é ÃÅñ» åˉº ÇÂÔ åðÆÕÅ òðå ðÔ¶ ÔéÍ À) AB ë°¼à ñ³ìÆ, D ÇÂ³Ú Ú½óÆ Áå¶ B ÇÂ³Ú À°¼ÚÆ Ú½ðà ÖˉÖñÆ êÅÂÆê çÅ ÇÂ¼Õ ã°Õò» êÅàÅ ìäÅÀ°Í êÅà¶ ç¶ Ã˺àð åˉº ìðÅìð ç±ðÆ Óå¶ çˉÔ¶º êÅö çˉ Ô°¼Õ» ñ¼×ÆÁ» Ôˉä å» ÇÕ À°Ôé» Çò¼Ú ð¼ÃÆ ì³é∙ Õ¶ êÅàÅ ÇÖ¼ÇÚÁÅ ÜÅ ÃÕ¶ Í Á) êÅàÅ çˉ ì³ÇçÁ» ç°ÁÅðÅ Ô¼æƺ ÇÖ¼ÇÚÁÅ ÜÅò¶×ÅÍ çˉ ì³ç¶ ÇÂ¼Õ Ççé Çò¼Ú D ¶Õó êÅàÅ ñÅ ÃÕç¶ ÔéÍ Â) êÅàÅ ñÅÀ°ä åˉº êÇÔñ» Ãò¶ð¶ Þˉé¶ çÆ ÇóÜÅÂÆ Õð ÇçÀ°Í Üçˉº Ö¶å Çò¼Ú êÅäÆ çÅ ê¼èð A ÇÂ³Ú å¼Õ ðÇÔ ÜÅò¶ å» å» êÅàÅ ñÅÀ°Í êÅàÅ ñÅÀ°ä À°êð³å êÅäÆ ù Ö¶å Úˉº ìÅÔð Õ¼ã ÇçÀ°Í éˉà: êÅàÅ ñÅÀ°ä åˉº BD سචìÅÁç ÞˉéÅ î°ó ÖóÅ Ôˉ ÜÅò¶×Å êð³å± éçÆé é°ÕÃÅé¶ ÜÅä×¶Í ÇÂÃç¶ éÅñ ÔÆ êÅàÅ ñÅÀ°ä éÅñ Þˉé¶ ç¶ ë°àÅð¶ Çò¼Ú òÆ òÅèÅ Ô°³çÅ ÔËÍ Ã) Þˉé¶ ù ؼàˉ-ؼà Çå³³é òÅð êÅàÅ ñÅÀ°Í êÅàÅ B@, CE Áå¶ E@ Ççé» çÆ À°îð Óå¶ ñÅÀ°Í ÇèÁÅé 17


kudrqI KyqI ivc kxk ðÔ¶ êÅàÅ ëñÅòÇð³× Áå¶ ìØˉñ¶ çÆ Ãà¶Ü åˉº êÇÔñ» ÔÆ ñÅÀ°äÅ ÔËÍ îÔ¼åòê±ðé: Üçˉº Þˉé¶ çÆ øÃñ ìØˉñ¶ Óå¶ Ôˉò¶ À°çˉº êÅàÅ éÔƺ ñÅÇÂÁÅ ÜÅò¶×ÅÍ

Áê˺ÇâÕà I ×°óÜñ Á³ÇîÌå ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ: À) F@ ÇÕ¼ñˉ åÅ÷Å ×ˉìð ñÀ°Í Á) ÇÂà Çò¼Úˉº E-G ÇÕ¼ñˉ ×ˉìð Çò¼Ú B@@ ×ÌÅî Ãðˉº çÅ å¶ñ Áå¶ A ÇÕ¼ñˉ ì¶Ãä Ú³×Æ åð∙Å ÇîÕà ÕðˉÍ Â) ê³Ü Çñàð êÅäÆ Çò¼Ú Çå³é ÇÕ¼ñˉ ê°ðÅäÅ ×°ó Øˉñˉ Ã) Ô°ä ÃÅð¶ ÃîÅé ù B@@ Çñàð òÅñ¶ âð³î Çò¼Ú êÅ Õ¶ À°¼êðˉ â¶ã ý Çñàð êÅäÆ êÅÀ°Í Ô) âð³î ÇòÚñ¶ Çîôðä ù ñ¼ÕóÆ éÅñ A@ Çîéà å¼Õ Ú³×Æ åð∙» ÇîÕà ÕðˉÍ Õ) åÆܶ Ççé Çîôðä òðåˉº ñÂÆ ÇåÁÅð ÔËÍ ÇÂÔ øÃñ çÆ òèÆÁÅ ×ðˉæ ÕðòÅÀ°ä ñÂÆ ÜÅÇäÁÅ Ü»çÅ ÔËÍ éˉà: ÇèÁÅé ðÔ¶ ÇÂà Çîôðä ù Û» Çò¼Ú ð¼ÖäÅ ÔËÍ Áå¶ Ççé Çò¼Ú B-C òÅð A@-A@ Çîéà å¼Õ ñ¼ÕóÆ éÅñ ÇÃ¼è¶ Ô¼æ ÇÔñÅÀ°äÅ ÔËÍ * ÇÂÔ ôÌÆ Ã°ð¶ô ç¶ÃÅÂÆ ÜÆ çÆ Öˉ÷ ÔË Áå¶ Ô°ä å¼Õ ÇÜ¼æ¶ òÆ ×óÜñ Á³ÇîÌå òðÇåÁÅ Ç×ÁÅ ÔË À°æ¶ øÃñ çÆ ×ðˉæ Çò¼Ú òÅèÅ çð÷ ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ It is a good case for researchers

to understand mechanism of ac on. Áê˺ÇâÕà A@ êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÅ Øˉñ (ÇÜìðËñÕ ÁËÇÃâ) ñˉóƺçÅ ÃîÅé : ÇÂ¼Õ ÃÅñ ê°ðÅäÆÁ» êÅæÆÁ»-AE ÇÕ¼ñˉ, êÅäÆ-E@ Çñàð, êñÅÃÇàÕ çÅ âð³î-@A

ÇòèÆ- AE ÇÕ¼ñˉ êÅæÆÁ» ù E@ Çñàð êÅäÆ Çò¼Ú êÅÕ¶ Õ¶ D Ççé» ñÂÆ ãÕ Õ¶ Û»ò¶º ð¼Ö ÇçúÍ Øˉñ ÇåÁÅð ÔËÍ éˉà: êÅæÆÁ» êÅäÆ Çò¼Ú â°¼ì ÜÅä ÇÂÔ ïÕÆéÆ ìäÅÀ°ä ñÂÆ êÅæÆÁ» À°¼êð Õ°¼Þ ò÷é ð¼Ö ÇçÀ°Í òðåä çÅ ã³×- âð³î ÇòÚñ¶ êÅäÆ ù êÅæÆÁ» åˉº Áñ× Õð ñú Áå¶ ñˉó Áé°ÃÅð êÌåÆ ê³ê B Çñàð ç¶ ÇÔÃÅì éÅñ øÃñ Óå¶ ÇÛóÕˉÍ éˉà: êÅæÆÁ» ù ðÕÅ Õ¶ ìÅñä òÜˉº òðÇåÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ * ÇÕÃÅé» ù ÇÂÔ åðÆÕÅ ì¶ñ×ÅÀ°º ÕðéÅàÕ ç¶ ÇÕÃÅé ôÌÆ Ã°ð¶ô ç¶ÃÅÂÆ ( îˉìÅ. @IDH@DDHBEF) é¶ Ã³é B@@I ÁÅêäÆ ê³ÜÅì ë¶ðÆ ç½ðÅé ç¼ÇÃÁÅ ÃÆÍ

Áê˺ÇâÕà AA ÕÆà êÌì³èé ñÂÆ Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ ÇåÁÅð Õðé çÅ åðÆÕÅ À) E Çñàð ç°¼è ù À°ìÅñ Õ¶ á³âÅ Õðˉ 18


kudrqI KyqI ivc kxk Á) ç°¼è Çò¼Ú Ú³×Æ ×°äò¼åÅ çÅ B@ ×ÌÅî çÔƺ ÇîñÅ Õ¶ çÔƺ ìäé ñÂÆ ð¼Ö ÇçÀ°Í Â) Ô°ä çÔÆ åˉº A@ Çñàð ñ¼ÃÆ ìäÅ ñÀ°Í ñ¼ÃÆ ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ ñÂÆ êñÅÃÇàÕ ç¶ ÇÂ¼Õ ìðåé Çò¼Ú íð Õ¶ ð¼ÖˉÍ ÇÂ¼Õ Ôøå¶ ìÅÁç ñ¼ÃÆ Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ë°¼à ñ³ìÆ å»ì¶ çÆ ê¼àÆ Ü» ÇÂ¼Õ îÆàð ñ³ìÆ î°ñ³îÅ ðÇÔå å»ì¶ çÆ åÅð çÅ ×ˉñÅ êÅÀ°Í ÇÂà Øˉñ ù E - G Ççé ÇÂö åð» ð¼ÖˉÍ Ã) ñ¼ÃÆ ÔðÆ íÅÁ îÅðç¶ éÆñ¶ ð³× çÆ Ôˉ ÜÅò¶×Æ Áå¶ Ôˉä ÇÂÔ òðåˉº ñÂÆ ÇåÁÅð ÔËÍ * ç¶Ã íð Çò¼Ú ÜËÇòÕ Ö¶åÆ Õðé òÅñ¶ ÇÕÃÅé» Çò¼Ú ÕÆà Õ³àðˉñ Õðé çÅ ÇÂÔ ÇÂ¼Õ ÜÅäÅêÛÅÇäÁÅ ÜËÇòÕ åðÆÕÅ Ô¶Í ÇÂÔ www.sris .org éÅîÕ ò˼ìÃÅÂÆà Óå¶ òÆ çð÷ ÔË Áå¶ ÁÇÜÔ¶ ÔÆ ðòÅÇÂåÆ Ç×ÁÅé éÅñ íðê±ð ÁÇÜÔÆ Ôˉð òÆ ÜÅäÕÅðÆ ÇÂà ò˼ìÃÅÂÆà Óå¶ ÇîñçÆ ÔËÍ

Áê˺ÇâÕà AB ÜËÇòÕ Øˉñ/ðà ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ: A. Ô¶á ÇñÖ¶ ê½ÇçÁ» ç¶ A@ ÇÕ¼ñˉ ê¼å¶ Áå¶ Õð±³ìñ» çÅ êÌì³è Õðˉ: (À) ç¶ÃÆ Á¼Õ, (Á) èå±ðÅ, (Â) ÁÇð³â, (Ã) Çé³î∙, (Ô) ×Å÷ð ì±àÆ/Õ»×ðà ØÅÔ, (Õ) ìÅð∙»îÅÃÆ, (Ö) Õé¶ð B. ê¼ÇåÁ» Áå¶ Õð±³ìñ» ù Áñ¼×-Áñ¼× ð¼Ö Õ¶ Û»ò¶ ðÕÅ ñÀ°Í ÇÂ¼Õ Ã ÇÂ¼Õ ÔÆ ÇÕÃî ç¶ Ã°¼Õ¶ îÅç¶ ù ÇîÕÃÆ éÅñ ×Ì»ÂÆâ Õð ñÀ°Í C. ÃÅð¶ îàÆðÆÁñ ù ǼÕ-ÇÂ¼Õ ÕðÕ¶ ×Ì»ÂÆâ ÕðˉÍ òéÃêåÆ êÅÀ±âð ù íÇò¼Ö Çò¼Ú ÇÂÃå¶îÅñ ñÂÆ ÇÕö Ö°ôÕ æ» Óå¶ Ãàˉð Õð ñÀ°Í ÇÂà ù ÇÂ¼Õ ÃÅñ å¼Õ Ãàˉð ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ D. D@ Çñàð êô±-î±åð òÆ Áñ¼× åˉº B@-B@ Çñàð òÅñ¶ ¶Áð àÅÂÆà ã¼Õä ñ¼×¶ êñÅÃÇàÕ ç¶ ÕËé» Çò¼Ú Ãàˉð Õð ñÀ°Í ÇèÁÅé ðÔ¶ êô±-î±åð ù éÆñ¶ Ü» ÕÅñ¶ ð³× ç¶ ÕËé» Çò¼Ú ÔÆ Ãàˉð Õðˉ ÇÜÔó¶ ÇÕ è°¼ê ù ÃÇÔ ÃÕäÍ îÔ¼åòê±ðé: êÌïˉ× ÓÚ ôÅÇîñ Ôð¶Õ ÇÕÃÅé ù ÚÅÔÆçÅ ÔË ÇÕ À°Ô îÅðÚ åˉº ܱé îÔÆé¶ ç½ðÅé À°êðˉÕå ñÚÆ Çò¼Ú Çç¼å¶ òéÃêÇåÕ îÅç¶ åˉº êÅÀ±âð ìäÅ Õ¶ Ãàˉð ÕðÕ¶ ð¼Ö¶ å» ÇÕ ñˉó êËä Óå¶ ÇÂÃçÆ òðåˉº ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕ¶Í ê±ð¶ ÇÂ¼Õ ÃÅñ ñÂÆ ÇÂ¼Õ Â¶Õó øÃñ çÆ ð¼ÇÖÁÅ Õðé ñÂÆ ÇÕÃÅé Õˉñ À°êÌˉÕå òéÃêåÆÁ» çÅ D-D ÇÕ¼ñˉ êÅÀ±âð Áå¶ Ç³éÆ ÔÆ îÅåðÅ Çò¼Ú Çé³î∙ Áå¶ ÁÇð³â çˉÔ» åð∙» çÆ Öñ∙ í³âÅð ÕðéÆ ñÅ÷îÆ ÔËÍ ÇÂÔ îàÆðÆÁñ ÔÅóÆ Áå¶ ÃÅÀ°äÆ çˉÔ» Çò¼Ú B-B Ãê̶Á» ñÂÆ ÕÅëÆ ÔËÍ

Ãê̶Á åˉº ÇÂ¼Õ Ççé êÇÔñ» : A. B@@ Çñàð òÅñ¶ ÇÂ¼Õ âð³î Çò¼Ú B@ Çñàð êô±-î±åð êÅÀ°Í Ô°ä À°Ã Çò¼Ú B@ Çñàð ×ðî êÅäÆ êÅÀ°Í À°êð³å âð³î Çò¼Ú Ôð¶Õ òéÃêåÆ çÅ A ÇÕ¼ñˉ êÅÀ±âð êÅÀ°Í B. Çé³î∙ Ü» ÁÇð³â çÆ B ÇÕ¼ñˉ Öñ∙ ñÀ° ( ÇÂ¼Õ ÔÆ êÌÕÅð çÆ Öñ∙ ÕÅëÆ ÔË) Öñ∙ ù D سÇàÁ» ñÂÆ D Çñàð ×ðî êÅäÆ Çò¼Ú ÇíÀ°º ÇçÀ°Í ÇÂÔ ë°¼ñ ÜÅò¶×ÆÍ ë°¼ñÆ ÔˉÂÆ Öñ∙ ù Ô¼æ» éÅñ îñ Õ¶ âð³î ÇòÚñ¶ ìÅÕÆ Çîôðä Çò¼Ú ÇîñÅ ÇçÀ°Í 19


kudrqI KyqI ivc kxk C. âð³î ÇòÚñ¶ Çîôðä ù Ú³×Æ åð∙» Øˉñˉ Áå¶ Øˉñ Çò¼Ú Ôˉð êÅäÆ ÇîñÅ Õ¶ A@@ Çñàð å¼Õ ñË ÜÅÀ°Í D. Çîôðä ù ðÅå íð ÇÂö åð∙» ð¼ÖˉÍ Ô°ä ÇÂÔ òðåˉº ñÂÆ ÇåÁÅð ÔËÍ ÕÆà êÌì³èé ñÂÆ ÇÂÃçÆ òðåˉº ÕðˉÍ E. Çîôðä ù Õ¼¼êó¶ éÅñ ê°ä Õ¶ øÃñ Óå¶ ÇÛóÕÅÁ ÕðˉÍ ìÔ°å îÔ¼åòê±ðé: ÇÂÔ ÇÂ¼Õ Ú³×Å ÕÆà éÅôÕ ÔË Áå¶ Ôð¶Õ ÜËÇòÕ ÇÕÃÅé ù ÇÂÃçÆ òðåˉº ÕðéÆ ÚÅÔÆçÆ ÔËÍ Ü¶Õð Çëð òÆ øÃñ Óå¶ ÕÆà» çÅ ÔîñÅ Ôˉò¶ å» ÇÕÌêÅ ÕðÕ¶ ×°ðêÌÆå çìó∙ÆÖÅéÅ éÅñ óêðÕ ÕðˉÍ

Áê˺ÇâÕà AC êÇÔñ¶ ÃÅñ ÕÆåÆÁ» ÜÅä òÅñÆÁ» ×åÆÇòèÆÁ» Áå¶ øÃñ ù Çç¼å¶ ÜÅä òÅñ¶ ÇÂéê°àà çÆ Ã±ÚÆ (ô°ð±ÁÅå ÖóÆ ÕäÕ åˉº Ôˉò¶×Æ) ÇÕö òÆ øÃñ ç¶ òè¶ð¶ ÞÅó ñÂÆ ÇìÜÅÂÆ, ÇóÜÅÂÆ Áå¶ øÃñ ðð¼ÇÖÁÅ ñÂÆ Ã ÇÃð Õ³î ÕðéÅ ìÔ°å îÔ¼åòê±ðé ÔËÍ ÇÂÔ ê¶÷ ÇÂà îÅîñ¶ Çò¼Ú ÇÕÃÅéÅ çÆ ÃÔÅÇÂåÅ ñÂÆ ÇåÁÅð ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔË å» ÇÕ À°°Ô Ã ÇÃð ÃÅð¶ Õ³î Õð ÃÕäÍ A) øðòðÆ-îÅðÚ ÓÚ ÕäÕ ù ÁÅÖðÆ êÅäÆ ç¶ä åˉº êÇÔñ» ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú Çòô¶ô Á½ðˉ×ÌÆé ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ°Í B) ÁêÌËñ/îÂÆ Çò¼Ú Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕäÕ Õ¼à ñÀ°Í C) ÁêÌËñ-îÂÆ Çò¼Ú êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÃðòÀ°¼åî ØˉÇôå ÕÆåÆÁ» ×ÂÆÁ» òðÅÇÂàÆÁ» Úˉº éð, ×°ÁÅð Áå¶ ìÅ÷ð¶ ç¶ òèÆÁÅ ìÆÜ Ü°àÅ Õ¶ À°Ôé» çÅ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà ÕðˉÍ D) îÂÆ Çò¼Ú ÇñÇò³× Á˼ë òÅÂÆ ÁËî ÇåÁÅð ÕðˉÍ E) îÂÆ ç¶ ç±Ü¶ Ôøå¶ ÕäÕ ç¶ Öó¶ éÅó Áå¶ Á½ðˉ×ÌÆé øÃñ» ù ðÆêð éÅñ Õ¼à Õ¶ ¶ Ö¶åˉº ìÅÔð ñË ÜÅÀ°Í F) A@ îÂÆ ù ÖÅñÆ Ö¶å Çò¼¼Ú À°¼×¶ Ôˉ¶ éçÆé» Óå¶ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðˉÍ A@ åˉº AD îÂÆ ç½ðÅé Þˉé¶ Áå¶ ×°ÁÅð¶ çÆ (Áñ×-Áñ×) ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ Ö¶å ÇåÁÅð Õðç¶ Ã Ö¶å Çò¼Ú ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ êÅÀ°Í G) ìÆÜÅÂÆ åˉº çˉ Ççé êÇÔñ» Þˉé¶ Áå¶ ×°ÁÅð¶ ç¶ ìÆÜ» çÆ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× Õð ñÀ°Í H) Á¼è îÂÆ Çò¼Ú Þˉé¶ Áå¶ ×°ÁÅð¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ Õð ÇçÀ° Áå¶ Ö¶å Úˉº ռ㶠׶ ìÅÇÂÀ°îÅà éÅñ Ö¶å ù ãÕ ÇçÀ°Í Çܼæˉº å¼Õ óíò Ôˉ ÃÕ¶ ÔËêÆÃÆâð éÅñ ÔÆ ÇìÜÅÂÆ Õðˉ å» ÇÕ Ö¶å Çò¼Ú ìÅÇÂÀ°îÅà ù Ãðë¶Ã îñÚ òÜˉº òðÇåÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í Ü¶Õð ÔËêÆÃÆâð éÅñ ÇìÜÅÂÆ Ã³íò éÅ Ôˉò¶ å» Õ¼à¶ Ôˉ¶ ìÇÂÀ°îÅà ù Ö¶åˉº ìÅÔð ñË ÜÅÀ° Áå¶ ÇìÜÅÂÆ À°êð³å À°Ã¶ ìÅÇÂÀ°îÅà éÅñ Ö¶å çÆ ù ãÕ ÇçÀ°Í I) ܱé îÔÆé¶ ÇÜÀ±ºçÆ Öñ∙ ÇåÁÅð ÕðˉÍ A@) ܱé îÔÆé¶ êÇÔñÆ ÇóÜÅÂÆ åˉº å°ð³å êÇÔñ» ÖóÆ øÃñ ÓÚ B հdzàñ ÇÜÀ±ºçÆ ð±óÆ êÅ ÇçÀ°Í 20


kudrqI KyqI ivc kxk AA) ܱé îÔÆé¶ Üçˉº øÃñ B@-C@ Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ å» øÃñ ù êÇÔñ¶ êÅäÆ éÅñ ×°óÜñ Á³ÇîÌå ÇçÀ°Í AB) ܱé-Ü°ñÅÂÆ Çò¼Ú Üçˉº øÃñ D@-E@ Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ å» øÃñ Óå¶ êÅæÆÁ» çÅ êÅäÆ ÇÛóÕˉÍ AC) ܱé-Ü°ñÅÂÆ ç½ðÅé éÅó ê¼Õä åˉº êÇÔñ»-êÇÔñ» Þˉé¶ B-C òÅð êÅàÅ ñÅÀ°Í AD) Á×Ãå Ãå³ìð Çò¼Ú øñÅòÇð³× åˉº Õ°¼Þ Ççé êÇÔñ» (F@ Ççé» çÆ À°îð Óå¶) Áå¶ çˉèÅ êËä çÆ ô°ð±ÁÅå Ã (I@ Ççé» çÆ À°îð Óå¶) øÃñ À°¼å¶ Ö¼¼àÆ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á ÕðˉÍ AE) Üçˉº ñˉó Ôˉò¶ øÃñ çÆ ×°âÅÂÆ ÕðˉÍ

ÃÅñ êÇÔñÅ- ÔÅóÆ A) ÁÕå±ìð îÔÆé¶ ÁÅÖðÆ êÅäÆ åˉº å°ð³å êÇÔñ» Þˉé¶ çÆ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú Çòô¶ô Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ°Í B) ÁÕå±ìð îÔÆé¶ ÔÆ êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÃðòÀ°¼åî ØˉÇôå ÕÆåÆÁ» ×ÂÆÁ» ÕäÕ Áå¶ ç¶ÃÆ ÛˉÇñÁ» çÆÁ» òðÅÇÂàÆÁ» ç¶ ìÆÜ Ü°àÅÀ° Áå¶ À°Ôé» çÅ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà ÕðˉÍ C) ÁÕå±ìð éò³ìð ÓÚ Þˉé¶ çÆ ÕàÅÂÆ Õð ñÀ°Í D) AB éò³ìð å¼Õ Ö¶å ÓÚ ÖóÆÁ» Á½ðˉ×ÌÆé øÃñ» Áå¶ Þˉé¶ ç¶ éÅó ù ðÆêð éÅñ Õ¼à ÇçÀ° E) AE éò³ìð å¼Õ À°êðˉÕå ռචÔˉ¶ ìÅÇÂÀ°îÅà ù Ö¶åˉº ìÅÔð ñË ÜÅÀ°Í F) AF éò³ìð ù ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ Ö¶å ÇåÁÅð Õðç¶ Ã í±îÆ ÓÚ A հdzàñ ÇÜÀ±ºçÆ Öñ∙ êÅÀ°Í G) AF éò³ìð ù ÔÆ ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» çÆ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× ÕðˉÍ H) AG éò³ìð ù ò¼à» Óå¶ ÕäÕ+ÛˉÇñÁ» çÆ ÇìÜÅÂÆ Õð ÇçÀ°Í ÇìÜÅÂÆ À°êð³å ìÅÇÂÀ°îÅà éÅñ Ö¶å ù ãÕ ÇçÀ°Í I) çóìð Á¼è Çò¼Ú ÖóÆ øÃñ ÓÚ B հdzàñ ÇñÇò³× Á˼ë. òÅÂÆ. Á˼î. (ð±óÆ çÆ ÇÜÀ±ºçÆ ÖÅç) êÅÀ°Í A@) çóìð îÔÆé¶ Üçˉº øÃñ B@-C@ Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ å» øÃñ ù êÇÔñ¶ êÅäÆ éÅñ ×°óÜñ Á³ÇîÌå ÇçÀ°Í AA) ÜéòðÆ îÔÆé¶ Üçˉº øÃñ D@-E@ Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ å» À°Ã À°¼å¶ êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðˉÍ AB) Á×Ãå Ãå³ìð Çò¼Ú øñÅòÇð³× åˉº Õ°¼Þ Ççé êÇÔñ» (F@ Ççé» çÆ À°îð Óå¶) Áå¶ çˉèÅ êËä çÆ ô°ð±ÁÅå Ã (I@ Ççé» çÆ À°îð Óå¶) øÃñ À°¼å¶ Ö¼¼àÆ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á ÕðˉÍ AC) Üçˉº ñˉó Ôˉò¶ øÃñ çÆ ×°âÅÂÆ ÕðˉÍ

* A. Üçˉº øÃñ ëñÅòÇð³× Óå¶ Ôˉò¶ å» Ãê̶Á éÅ ÕðˉÍ B. Ôð¶Õ ÇÕÃÅé ÁÅêä¶ Ö¶å» ñÂÆ ÇîåÆ Áå¶ îÔÆé¶ çÅ ÃÔÆ ÇÔÃÅì ð¼Ö¶Í C. ÇÂö çˉðÅé ÃÅñ ç±Ü¶ ñÂÆ ò¼Ö-ò¼Ö ×åÆÇòèÆÁ» ñÂÆ ÇÂö åð∙» çÆ ÇÂ¼Õ Ôˉð ÇòÃæÅðæ ñÚÆ ìäÅÂÆ ÜÅò¶ 21


kudrqI KyqI ivc kxk

Ö¶åÆ ðÃÅÇÂä» çÆ òðåˉº ìöËð Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Çò¼Ú ÕäÕ çÅ ÞÅó òèÅÀ°ä ñÂÆ ê³ÜÅì òÅÃå¶ éðî¶-ÕäÕ çÅ Õî-ÖðÚ å¶ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî êÌïˉ× çÆ ð±ê ð¶ÖÅ: ÇÂà êÌïˉ× åÇÔå ò¼Ö-ò¼Ö øÃñ êÌäÅñÆÁ» òÅñ¶ Çå³é àðÆàî˺à êñÅà ñ¶ ÜÅä׶Í

àðÆàî˺à êñÅà : I Õ³³àðˉñ êñÅà (éðîÅ Áå¶ ÕäÕ Ú¼ñ ðÔ¶ ÁÅè°ÇéÕ ÇÃÃàî åÇÔå- ÃÆ âìñï± ÁËî): ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ÇÕÃÅé Ö¶åÆ ç¶ î½Ü±çÅ ðÃÅÇÂäÕ ã³× Áé°ÃÅð Ö¶åÆ ðÃÅÇÂä» çÆ òðåˉº ÕðÕ¶ øÃñ êËçÅ Õðé׶Í

àðÆàî˺à II. éðî¶ Áå¶ ÕäÕ çÅ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî (ÃÆ âìñï± Á˼Ã): ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ÃÅÀ°äÆ ð°¼å¶ éðî¶ Çò¼Ú Ûˉචռç òÅñÆÁ» çˉ çñÆÁ» øÃñ» ÇÜò¶º ÇÕ ì½ä¶ Ú½ñ¶ Ü» ÕˉÂÆ Ôˉð Á³åð øÃñ òÜˉº ìÆܶ ÜÅä×¶Í ÔÅóÆ ð°¼å¶ ÕäÕ Çò¼Ú ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ Á³åð øÃñ òÜˉº ìÆܶ ÜÅä×¶Í ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ÇÃÃàî ÁÅë ð±à dzà˺ÃÆÇëÕ¶ôé (Á˼à ÁÅð ÁÅÂÆ) ç¶ ÃÅð¶ óíò åðÆÕ¶ ñÅ×± ÕÆå¶ ÜÅä׶Í

àðÆàî˺à III. ×°ÁÅð Áå¶ ÕäÕ çÅ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî (ÜÆ. òÆ. Á˼Ã.)- ǺÂà êñÅà Çò¼Ú ÃÅÀ°äÆ ð°¼å¶ ×°ÁÅð¶ Çò¼Ú Á³åð øÃñ òÜˉº ìÅ÷ð¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÔÅóÆ ð°¼å¶ ÕäÕ Çò¼Ú ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ Á³åð øÃñ òÜˉº ìÆܶ ÜÅä×¶Í ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ÇÃÃàî ÁÅë ð±à dzà˺ÃÆÇëÕ¶ôé (Á˼à ÁÅð ÁÅÂÆ) ç¶ ÃÅð¶ óíò åðÆÕ¶ ñÅ×± ÕÆå¶ ÜÅä×¶Í ÇÕÀ°ºÇÕ éðîÅ ñ³îÆ ÇîÁÅç çÆ øÃñ ÔË Áå¶ ÇÂÃç¶ ç¶ð å¼Õ Ú¼ñä òÅñÆ Ú°äÅÂÆ ÕÅðé ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ñ¶à Ôˉ Ü»çÆ ÔËÍ ÇÂÕ ÖÅà ÃˉÚ åÇÔå êÇÔñ¶ ÃÅñ(ÃÅÀ°äÆ B@AB Áå¶ ÔÅóÆ B@AB-AC ÕÆå¶ ÜÅä òÅñ¶ Çå³é» ÔÆ êÌïˉ×» ìÅð¶ À°¼êð ç¼ÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË êð³å± Á×ñ¶ B ÃÅñ (ÃÅÀ°äÆ B@AC Áå¶ ÔÅóÆ B@AC-AD) àðÆàî˺à êñÅà II. Çò¼Ú ×°ÁÅð¶ Áå¶ ÕäÕ ç¶ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî åÇÔå øÃñ ìÆÜÆ ÜÅò¶×Æ Áå¶ àðÆàî˺à III. Çò¼Ú éðîÅ Áå¶ ÕäÕ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî åÇÔå øÃñ ìÆÜÆ ÜÅò¶×ÆÍ ðˉà¶ôé çÅ ÇÂà åðÆÕ¶ ÃçÕÅ éðî¶ ìÅÁç ÕäÕ çÅ ÞÅó òèä çÆÁ» êÌìñ óíÅòéÅò» ìäé×ÆÁ»Í Çå³é ç¶ Çå³é àðÆàî˺à êñÅà ñÅ÷îÆ å½ð Óå¶ ÇÂ¼Õ Â¶Õó ÷îÆé Çò¼Ú ñŶ ÜÅä×¶Í êÌïˉ× çÆ ÃèÅðä ð±ê ð¶ÖÅ ç¶ çˉ éî±é¶ ×°ðêÌÆå çìó∙ÆÖÅéÅ éÅñ ÇòÚÅð¶ ׶ Ôé Áå¶ À°Ôé» çÆ ëˉàˉ ÕÅêÆ À°Ãù ýºê Çç¼åÆ ×ÂÆ ÔËÍ ÔÅñ»ÇÕ ÃÅù Ôð¶Õ ÇÕÃÅé ç¶ Ö¶å î°åÅÇìÕ êÌïˉ× çÆ ò¼Öˉ-ò¼Ö ð±ê ð¶ÖÅ åËÁ ÕðéÆ Ôˉò¶×ÆÍ 22


kudrqI KyqI ivc kxk éˉà: ÇÃè»åÕ å½ð Óå¶ ÃÅð¶ àðÆàî˺à êñÅà ÇÂ¼Õ ÔÆ Ö¶å Çò¼Ú Ôˉä¶ ÚÅÔÆç¶ ÔéÍ êð³å± ܶÕð ÇÕö ÇÕÃÅé çÆ ÃÅðÆ ÷îÆé Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Ô¶á ÔË å» À°Ô ÁÅêä¶ ×ò»ãÆ ÇÕÃÅé ç¶ Ö¶å ù Õ³àðˉñ êñÅà òÜˉº òðå ÃÕçÅ ÔË Áå¶ àðÆàî˺à II. å¶ III. ÇÜò¶º ÇÕ À°¼êð òðéä ÕÆåÅ Ç×ÁÅ Áé°ÃÅð ð¼Ö¶ ÜÅä×¶Í ê±ðÆ åð∙» Õ°çðåÆ Ö¶åÆ Õðé òÅñ¶ ÇÕÃÅé åˉº ÁÅà ÕÆåÆ Ü»çÆ ÔË ÇÕ À°Ô ÁÅêä¶ ×ò»ãÆ ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ ÇÕÃÅé çÆ ÃÔÅÇÂåÅ éÅñ ÕËîÆÕñ Õ³àðˉñ êñÅà çÅ ÃÅðÅ âËàÅ ÇÂÕ¼áÅ Õð¶×ÅÍ

àðÆàî˺à III. ×°ÁÅðÅ Áå¶ ÕäÕ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî (ÜÆ âìñï± Á˼Ã): ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ÃÅÀ°äÆ ð°¼å¶ ×°ÁÅð¶ Çò¼Ú ÜòÅð Á³åð øÃñ òÜˉº ìÆÜÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÔÅóÆ ÓÚ ÕäÕ Çò¼Ú Á³åð øÃñ òÜˉº Ûˉñ¶ ìÆܶ ÜÅä×¶Í îÔ¼åòê±ðé: ëðòðÆ B@AB Çò¼Ú ò¼Ö-ò¼Ö ÇÕÃÅé» ç¶ Ö¶å ç¶ ç½ð¶ ç½ðÅé ÇÜÁÅçÅ Áå¶ Ö°¼ñ∙Æ ÇóÜÅÂÆ Áå¶ ìÔ°å ÇÜÁÅçÅ Ç×¼ñÆ íˉºÇ ÕäÕ çÆ øÃñ çÆ îÅóÆ ÔÅñå Áå¶ Ã³íÅòå ؼà ÞÅó ñÂÆ Ç÷³î¶òÅð êÅÂÆ ×ÂÆ ÃÆÍ Ãˉ àðÆàî˺à êñÅà II Áå¶ àðÆàî˺à êñÅà III. ù ÇÂà åð∙» ÇâÜÅÂÆé ÕðéÅ ÔË ÇÕ çˉÔ» êñÅà» Çò¼Ú êÅäÆ ÖóÅ éÅ Ôˉò¶ Ã×ˉº ÇÂÃçÆ ÇéÕÅÃÆ Ôˉ ÃÕ¶Í ÇÂà ñÂÆ ê±ðÅ ÷ˉð ç¶ Õ¶ ÇÂÔ ÇôëÅðô ÕÆåÆ Ü»çÆ ÔË ÇÕ Ö¶å ç¶ À°åÅð òÅñ¶ ÇԼö Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÖÅÂÆ ñÅ÷îÆ ìäÅÂÆ ÜÅò¶Í À°çÅÔðä òÜˉº ÇÂ¼Õ Â¶Õó B@@ ë°¼à ñ³ìÅ Áå¶ AIH ë°¼à Ú½óÅ Ô°³çÅ ÔË Áå¶ Ü¶Õð Ö¶å çÆ ãÅñ AIH ë°¼à òÅñ¶ ÇԼö ò¼ñ Ôˉò¶ å» Ã°ÞÅÂÆ ×ÂÆ ÖÅÂÆ ÁÅÕÅð ê¼Öˉº AIH ë°¼à ñ³îÆ, D ë°¼à â±³ØÆ Áå¶ D ë°¼à Ú½óÆ Ôˉò¶×ÆÍ ÇÂÔ ÁÅà ÔË ÇÕ ÇÂà ÁÅÕÅð çÆ ÖÅÂÆ Ø¼àˉ-ؼà G@,@@@ Çñàð êÅäÆ ÁÅÃÅéÆ éÅñ óíÅñ ñò¶×ÆÍ êÌïˉ× çÆ ð±êð¶ÖÅ ç¶ÖˉÍ ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ Çò¼Ú ç¶ðÆ ÞÅó Øàä çÅ êÌî° ¼Ö ÕÅðé ìäçÆ ÔË êð³å± Üçˉº ñ³îÆ ÇîÁÅç òÅñÆ øÃñ éðî¶ òÅñ¶ æ» Óå¶ ÕäÕ À°×ÅÂÆ ÜÅò¶×Æ å» ÇÂÔ Ãî¼ÇÃÁÅ ÁÅò¶×Æ ÔÆ ÁÅò¶×ÆÍ ÇÂÔ òÆ êÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÕÆà» ç¶ Ôîñ¶ Áå¶ î½Ãî çÆ õðÅìÆ ÕÅðé éðî¶ çÆ øÃñ çÆ ÇîÇÚúðàÆ Çò¼Ú ÁÕÃð ç¶ð Ôˉ Ü»çÆ ÔËÍ Ãˉ éðî¶ çÆ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ÕäÕ ìÆÜä Óå¶ òÆ ÇòÚÅð ÕÆåÆ ×ÂÆ ÔËÍ ÇÜ¼æ¶ Ã³íò Áå¶ ã°Õò» Ôˉò¶ À°¼æ¶ ÁÇÜÔÅ ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ ÃÅÀ°äÆ ð°¼å ç¶ êÌïˉ×:

àðÆàî˺à I: Õ³àðˉñ êñÅà (éðîÅ Áå¶ ÕäÕ- Ú¼ñ ðÔ¶ ÁÅè°ÇéÕ ÇÃÃàî åÇÔå- ÃÆ âìñï± ÁËî) ÇÂà êñÅà Çò¼Ú éðîÅ Áå¶ ÕäÕ ÇìñÕ°¼ñ À°Ã¶ åð∙» ìÆܶ Áå¶ êÅñ¶ ÜÅä׶ ÇÜà åð∙» ÇÕ ê³ÜÅì ç¶ Ö°ôÕ ÇÖ¼ÇåÁ» ç¶ ÇÕÃÅé ÁÅî å½ð Óå¶ ðÃÅÇÂÇäÕ Ö¶åÆ åÇÔå Õðç¶ ÔéÍ ÁðæÅå ÇÂà êñÅà Çò¼Ú ìÆÜ» ÁÅè°ÇéÕ ÇÕÃî» ç¶ ìÆÜ, æËÇñÁ» ç¶ æËñ¶ ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç», ÕÆó¶îÅð ÷ÇÔð», éçÆé éÅôÕ òðåˉº ÕÆåÆ ÜÅò¶×ÆÍ Ôð óíò ÁÅè°ÇéÕ îôÆéðÆ çÅ òÆ ÇÂÃå¶îÅñ ÕÆåÅ ÜÅò¶×ÅÍ 

Õ³àðˉñ êñÅà ÇòÚñÆ ÕäÕ çÆ ðÇÔ³ç-Ö±³Ôç çÅ ì³çˉìÃå ÇìñÕ°¼ñ À°Ã¶ åð∙» Õðˉ ÇÜò¶º ÇÕ ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ Õðé òÅñÅ ÇÂ¼Õ ÁÅî ÇÕÃÅé ÕðçÅ ÔËÍ

éðî¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇìñÕ°¼ñ À°Ã¶ åð∙» Ö¶å çÆ ÇåÁÅðÆ Õðˉ ÇÜò¶º ðÃÅÇÂÇäÕ Ö¶åÆ Õðé 23


kudrqI KyqI ivc kxk òÅñ¶ ÃÅð¶ ÇÕÃÅé Õðç¶ ÔéÍ Ö¶å Çò¼Ú ñˉó Áé°ÃÅð Ôð êÌÕÅð çÆÁ» ðÃÅÇÂÇäÕ ÖÅç» Áå¶ êËÃàÆÃÅÂÆâ êÅÀ°Í 

Õ³àðˉñ êñÅà Ãî¶å ìÅÕÆ ç¶ çˉÔ» àðÆàî˺à êñÅà» ñÂÆ éðî¶ çÆ òðÅÇÂàÆ À°Ô ÔÆ òðåˉ ÇÜÔóÆ ÇÕ êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÇôëÅðô ÕÆåÆ ×ÂÆ Ôˉò¶Í

Õ³àðˉñ êñÅà Çò¼Ú ðÃÅÇÂÇäÕ ÖÅç çÆ îÅåðÅ Áå¶ À°Ãù Ö¶å ÓÚ êÅÀ°ä çÅ Ãî» À°ÔÆ ÔˉäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔË ÇÜÔóÅ ÇÕ êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÇôëÅðô ÕÆåÅ Ç×ÁÅ Ôˉò¶Í

Üçˉº éðîÅ Ú°äÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉ ÜÅò¶ å» ê±ð¶ êñÅà Çò¼Ú øÃñ ê¼Öˉº ǼÕˉ ÇÜÔ¶ ÇçÖä òÅñÆÁ» Çå³é æ»ò» çÆ êÛÅä Õðˉ Áå¶ À°Ôé» Óå¶ À°°åêÅçé éî±éÅ ÃæÅé çÅ ñ¶ìñ ñÅ ÇçÀ°Í Ôð¶Õ À°åêÅç éî±éÅ ÃæÅé Çò¼Ú éðî¶ çÆ B îÆàð ñ³îÆ ÇÂ¼Õ ÕåÅð Ôˉò¶×ÆÍ Çå³é» ÃæÅé» åˉº éðî¶ çÆ Áñ×-Áñ× Ú°äÅÂÆ ñÂÆ Õ¼êó¶ ç¶ Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æËÇñÁ» çÅ êÌì³è ÕðˉÍ Üçˉº ê½ç¶ Ú°äÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉä å» Ö¶å ÓÚ ÜÅ Õ¶ Çå³é» æÅò» åˉº éðî¶ Ú°ä Õ¶ Áñ×-Áñ× æËÇñÁ» Çò¼Ú êÅÀ°ºç¶ ÜÅÀ°Í ÃÆ÷é ç¶ Á³å Çò¼Ú Çå³é» æËÇñÁ» ç¶ éðî¶ çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é Õðˉ Áå¶ Ãì³èå âËàÅ ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ÇðÕÅðâ ì°¼Õ Çò¼Ú çð÷ Õð¶Í Üçˉº Ú°äÅÂÆ ÃÅðÆ Ú°äÅÂÆ î°Õ³îñ Ôˉ ÜÅò¶ å» Çå³é» À°åêÅçé éî±é» ÃæÅé» åˉº éðî¶ ç¶ ê½ÇçÁ» ù ÷îÆé çÆ Ãå∙Å ñÅ׶ Õ¼à Õ¶ ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ± Áå¶ À°Ôé» çÅ ò÷é ÕðˉÍ À°êð³å Ãì³èå âÅàÅ ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú íð ñò¶Í îÔ¼åòê±ðé: ëÆñâ ñ¶ìñ ÇñÖä òÅÃå¶ Ôî¶ôÅ Õ¼ÚÆ ê˺ÇÃñ çÆ òðåˉº Õðˉ ÇÕÀ°ºÇÕ ìÅñ ê˼é çÆ ÇÃÁÅÔÆ è°¼ê Çò¼Ú À°¼â-ê°¼â Ü»çÆ ÔËÍ

Á³å ÃÅð¶ êñÅà ÇòÚˉº êÌÅêå Ôˉ¶ éðî¶ çÆÁ» Õ°¼ñ∙ ׼ỠçÆ Ç×äåÆ Õðˉ, ܶ óíò Ôˉò¶ å» ò÷é òÆ Õðˉ Áå¶ Ãì³èå âËàÅ ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú çð÷ ÕðˉÍ

àðÆàî˺à êñÅà II: éðî¶ Áå¶ ÕäÕ çÅ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî (ÃÆ âìñï± Á˼Ã): ÇÂà ÇÃÃàî åÇÔå àðÆàî˺à êñÅà II: Çò¼Ú éðî¶ ÓÚ Á³åð øÃñ òÜˉº ÕˉÂÆ çˉ çñÆ øÃñ ìÆÜÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÇÃÁÅó åˉº ÇÃÁÅó D.E ë°¼à çÅ ëÅÃñÅ ð¼ÇÖÁÅ ÜÅò¶×ÅÍ Õ°¼Þ ÇÕÃÅé» Áå¶ Ö¶åÆ ÇòÇ×ÁÅéÆÁ» éÅñ ñ³ì¶ ÇòÚÅð-òà»çð¶ À°êð³å ÇÂÔ ÃˉÚ ìäÆ ÔË ÇÕ éðî¶ çÆÁ» çˉ ñÅÂÆé» Çò¼Ú çˉ ܽóÆÁ» ñÅÂÆé» Ø¼à ÇîÁÅç òÅñ¶ ì½ä¶ Ú½ñ¶ (Ôðò») ìÆܶ ÜÅä×¶Í Ú½ÇñÁ» çÆÁ» çˉÔ» ñÅÂÆé» ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ AB ÇÂ³Ú ðÔ¶×ÅÍ ÇÂà åð∙» nrmy åˉº Ú½ÇñÁ» çÆÁ» ñÅÂÆé» ÇòÚñÆ ç±ðÆ ÕÌîòÅð BA ÇÂ³Ú ðÔ¶×ÆÍ ÇÕÀ°ºÇÕ éðîÅ ñ³îÆ ÇîÁÅç çÆ øÃñ ÔË Ãˉ ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ñ¶à Ôˉ ÜÅò¶×ÆÍ ÇÂÔ ç±ðÆ àðÆàî˺à êñÅà A ÓÚ òÆ À°³éÆ ÔÆ Ôˉò¶×Æ ÇܳéÆ ÇÕ àðÆàî˺à êñÅà B Çò¼Ú 

ÕäÕ ù ÁÅÖðÆ êÅäÆ Çç³ç¶ Ã Ö¶å Çò¼Ú ðÅÖ éÅñ Ãˉè¶ Ôˉ¶ Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ÇÛ¼àÅ ÇçÀÍ Áê˺ÇâÕà A Çò¼Ú ÇÂÔ ÃÅðÆ ÜÅäÕÅðÆ ÇòÃæÅð ÃÇÔå Çç¼åÆ ×ÂÆ ÔË ÇÕ ÇÂà ճî ñÂÆ ÇÕÔó¶-ÇÕÔó¶ ìÆÜ ñËä¶ Ôé Áå¶ À°Ôé» ù ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇÕà åð∙» ÇåÁÅð ÕðéÅ ÔËÍ ÁêÌËñ îÔÆé¶ ÕäÕ çÆ Õà ñÂÆ Ü»çÆ ÔË Áå¶ Á×ñÆ øÃñ çÆ ÇìÜÅÂÆ Á¼è îÂÆ 24


kudrqI KyqI ivc kxk Çò¼Ú Ôˉò¶×ÆÍ ÇÂà åð∙» ÇÂà éò¶º åðÆÕ¶ éÅñ ÃÅù ؼàˉ-ؼà ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ çÆ À°îð çÆ ÔðÆ ÖÅç êÌÅêå Ôˉò¶×ÆÍ éˉà: ÇÕÀ°ºÇÕ ÁÃƺ B@AB çÆ ÃÅÀ°äÆ çÆ øÃñ ñÂÆ ÇÂÔ î½ÕÅ ×òÅ Ú°¼Õ¶ Ô» ÇÂà ñÂÆ ÇÂÔ Õ³î ÕäÕ ç¶ Öó¶ éÅó Çò¼Ú ÕðˉÍ 

Ö¶å Çò¼Ú êÂÆ éÅó çÆ ðÇÔ³ç-Ö±³Ôç ù Ö¶åˉº ìÅÔð ñË ÜÅÀ° å» ÇÕ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Öˉ¶å Çò¼Ú Ôð¶Õ æ» Óå¶ À°¼× ÃÕäÍ Öó¶ éÅó ù À°ò¶º ÔÆ ÖóÅ ðÇÔä ÇçÀ° ÇÜò¶º À°Ô ÖóÅ Ôˉò¶Í

Ô°ä éçÆé» Áå¶ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù À°çˉº å¼Õ òèä ÇçÀ° Üçˉº å¼Õ óíò Ôˉ ÃÕ¶Í êð ïÅç ðÔ¶ Ôð ÃÅñ AE îÂÆ ù éðî¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðéÆ ÔËÍ

ÇÂ¼Õ àðÅñÆ ð±óÆ çÆ ÖÅç ñÀ° Áå¶ ÇÂà ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç Çò¼Ú ìçñˉÍ ( åðÆÕ¶ ñÂÆ Áê˺ÇâÕà C ç¶Öˉ) ÇÂÔ ×¼ñ éˉà ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÕ ð±óÆ çÆ ÖÅç ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç Çò¼Ú ìçñä Óå¶ ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ çÅ Ãî» ñ¼×çÅ ÔËÍ ÇÂà ñÂÆ ÇÂà ճî çÆ ô°ð±ÁÅå ÃÅÀ°äÆ øÃñ òÅÃå¶ îÅðÚ-ÁêÌËñ Çò¼Ú Ôˉò¶×Æ Áå¶ ÔÅóÆ çÆ øÃñ òÅÃå¶ Ãå³ìð îÔÆé¶Í Ôð¶Õ Ö¶å Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ñ×ÅåÅð êÌÇÕÇðÁÅ Ôˉò¶×ÆÍ å» ÇÕ ð±óÆ ÖÅç çÆ ÇܳéÆ òÆ îÅåðÅ À°êñíè Ôˉò¶ À°Ãù ÇܳéÆ Û¶åÆ Ôˉ ÃÕ¶ ñÅÂÆò îËÇéÀ°ð Çò¼Ú ìçÇñÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í Ü¶Õð ñˉó êò¶ å» ñÅÂÆò îËÇéÀ°ð ù çˉ îÔÆÇéÁ» å¼Õ Ãàˉð ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ

éðî¶ çÆ ã°Õòƺ ÇÕÃî ç¶ ìÆÜ ñÀ° (ÇèÁÅé ðÔ¶ ìÆàÆ ÕÅàé ç¶ ìÆÜ éÔƺ ñËä¶) ÇÜà ìÅð¶ ÃÅù ê±ðÅ ïÕÆé Ôˉò¶ ÇÕ ÇÂÃçÅ ÞÅó ìÆàÆ éðî¶ ç¶ ìðÅìð ÇéÕñ¶×ÅÍ êð³å± Ãí åˉº ÁÇÔî ÇÂÔ ÇÕ çˉÔ» àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÔÆ ÇÕÃî çÅ éðîÅ ìÆÇÜÁÅ ÜÅò¶×Å Áå¶ ÇÃè»åÕ å½ð Óå¶, êÌïˉ× ÓÚ íÅ×ÆçÅð ÃÅð¶ ÇÕÃÅé» çÆ éðî¶ çÆ ÇÕÃî òÆ ÇÂ¼Õ ÔÆ Ôˉò¶×ÆÍ éðî¶ ç¶ ìÆÜ» Ãì³èÆ ÜÅäÕÅðÆ ñËä ñÂÆ Ôðå¶Ü ÇÃ³Ø îÇÔåÅ (IDAGE-@GGGA) éÅñ óêðÕ ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ

Áê˺ÇâÕà E Çò¼Ú ç¼Ã¶ Áé°ÃÅð ìÆÜ» çÅ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà ÕðˉÍ

îÔ¼åòê±ðé: Ôð¶Õ ÃÆ÷é Çò¼Ú ìÆÜ» çÆ ÷ðîÆé¶ôé % Ôî¶ôÅ àËÃà ÕðˉÍ  Ú°äÆ ×ÂÆ ÇÕÃî ç¶ ìÆÜ» çÆ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× ÕðˉÍ ÃÆâ êÅÌÂÆÇî³× Õðé çÅ åðÆÕÅ

Áê˺ÇâÕà D Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ ÇèÁÅé ðÔ¶, ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× çÅ Õ³î ÇìÜÅÂÆ åˉº çˉ Ççé êÇÔñ» ÕÆåÅ ÜÅò¶ å» ÇÕ î½Õ¶ Óå¶ Ô¼æ»-êËð» çÆ éÅ êò¶Í 

Ôð¶Õ ¶Õó ñÂÆ ÇÂ¼Õ Õ°Ç³àñ ÁÇð³â çÆ Öñ∙ ÖðÆçˉÍ ÇÂà Öñ∙ ù ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ Çò¼Ú ìçñ ñÀ°Í (åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà G)

 Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕäÕ Õ¼à ñòˉ  Ô°ä å±óÆ òÅñÆ îôÆé éÅñ ÕäÕ ç¶ éÅó çÆ å±óÆ ìäÅ Õ¶ Ö¶å çÆ îñÇÚ³× Õðé ñÂÆ ð¼Ö

ñÀ°Í 

éðî¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ Ö¶å ÇåÁÅð Õðˉ Áå¶ ÷îÆé çÆ ÇåÁÅðÆ Ã Ö¶å Çò¼Ú ÇñÇò³× ÁÅÇÂñ 25


kudrqI KyqI ivc kxk Õ¶Õ (ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙) êÅÀ°Í 

éðîÅ ìÆÜä òÅñÆ îôÆé éÅñ éðî¶ Áå¶ Ú½ÇñÁ» ç¶ ÇíÀ°º Õ¶ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð ÕÆå¶ ìÆÜ» çÆ ÇìÜÅÂÆ Õð ÇçÀ°Í éðî¶ çÆ ÇÂ¼Õ åˉº ç±ÜÆ ñÅÂÆé ÇòÚñÆ ç±ðÆ ED ÇÂ³Ú Áå¶ ì±à¶ åˉº ì±à¶ ÇòÚñÆ ç±ðÆ BG ÇÂ³Ú ð¼ÖÆ ÜÅò¶×ÆÍ éðî¶ çÆÁ» çˉ ñÅÂÆéÅ ÇòÚÕÅð çˉ ܽóÆÁ» ñÅÂÆé» Ú½ÇñÁ» çÆ ìÆÜÆÁ» ÜÅä×ÆÁ» Áå¶ ÇÂÔé» çÆ ÇÂ¼Õ åˉº ç±ÜÆ ñÅÂÆé ÇòÚñÆ ç±ðÆ AB ÇÂ³Ú ðÔ¶×ÆÍ ÇÂà åð∙» éðî¶ çÆ ñÅÂÆé åˉº Ú½ÇñÁ» çÆ ñÅÂÆé ÇòÚñÆ ç±ðÆ BA ÇÂ³Ú ðÔ¶×ÆÍ ôÌÆ ÁÅôÆô ÁÅÔ±÷Å (IGGII-B@DGD) Áå¶ ôÌÆ Ôðå¶Ü ÇÃ³Ø îÇÔåÅ (IDAGE-@CHIA) åˉº ×ÅÂÆâ˺à ñòˉÍ

À°¼ÚÆ ìÅðâð øÃñ òÜˉº éðî¶ ç¶ ÚÅð¶ êÅö ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé ìÅ÷ðÅ Ü» ÜòÅð ÷ð±ð ìÆÜˉÍ ÇÂà åð∙» Õðé éÅñ ÇÜ¼æ¶ ÇÂ¼Õ êÅö å°ÔÅâÆ øÃñ Óå¶ ×ò»ãÆ Ö¶å» ÓÚˉº Ôˉä òÅñ¶ ÕÆà Ôîñ¶ çÆ Ã³íòÅéò» Øàä×ÆÁ» À°¼æ¶ ÔÆ ìÅðâð øÃñ ê³ÛÆÁ» ñÂÆ áÅÔð çÅ òÆ Õ³î Õð¶×ÆÍ

Ôð¶Õ ê³Ü ñÅÂÆé» éðî¶ Çê¼Û¶ àðËê ÕðÅê òÜˉº ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé î¼ÕÆ çÆ ìÆÜˉÍ

Üçˉº øÃñ F åˉº H ÇÂ³Ú çÆ Ôˉ ÜÅò¶ å» àðÆàî˺à êñÅà Çò¼Ú ÇóÜÅÂÆ î±Ôð¶ G@ % éîÆ òÅñÆ F հdzàñ ÇñÇò³× ÁËë òÅÂÆ ÁËî (ð±óÆ çÆ ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç) êÅÀ°Í

êÅäÆ çÅ êÌì³èé: êñ»à ×ðˉæ çÆ ÇÕö òÆ Ãà¶Ü Óå¶ Ö¶å Çò¼Ú êÅäÆ éÔƺ ÖóÅ ÕðéÅÍ ÇóÜÅÂÆ Àçˉº ÔÆ ÕðéÆ ÔË Üçˉº í±îÆ Çò¼Ú D ÇÂ³Ú çÆ â±³ØÅÂÆ å¼Õ ÕˉÂÆ éîÆ éÅ ìÚÆ Ôˉò¶Í ÇÂà î³åò ñÂÆ êÌïˉ× ñÂÆ Ö¶å çÆ ð±ê-ð¶ÖÅ ÇåÁÅð ÕðÇçÁ» Ö¶å ç¶ ãñÅä òÅñ¶ î¼æ¶ ÇÂ¼Õ ÖÅÂÆ ìäÅÂÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÇóÜÅÂÆ ñˉó Áé°ÃÅð ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶×ÆÍ Ãí åˉº êÇÔñ» í±îÆ ù Ö°ôÕ Ôˉä ÇçÀ°Í Üçˉº í±îÆ ç¶ Á³çð C-D ÇÂ³Ú çÆ â±³ØÅÂÆ å¼Õ éîÆ éÅ ðÔ¶ å» ÇóÜÅÂÆ ÕðˉÍ îÔ¼åòê±ðé : ÇóÜÅÂÆ Ã Ö¶å Çò¼Ú êÌåÆ Â¶Õó E@Çñàð êô±-î±åð êÅÀ°äÅ éÅ í°¼ñäÅ, ÇÂÔ ÷ð±ðÆ ÔËÍ ÇóÜÅÂÆ Õðç¶ Ã êÅäÆ òÅñ¶¶ ÖÅñ∙¶ ðÅÔƺ Ö¶å ÓÚ êô±-î±åð í¶Üç¶ ðÔˉÍ

×°âÅÂÆ: ܶÕð éçÆé ò¼âÅ îÃñÅ Ôˉä å» ÁÃƺ Ô¼æƺ ×°âÅÂÆ Õð»×¶Í ÇÂ¼Õ ×°âÅÂÆ êñ»à ×ðˉæ çÆ ô°ð± ÁÅåÆ Ãà¶Ü Óå¶ ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ (ìÅñ Çé³çÅÂÆ) Üçˉº éðîÅ B@ Ççé» çÅ Ôˉò¶×ÅÍ Üçˉº øÃñ ÇÂ¼Õ ë°¼à åˉº òè¶ð¶ Õ¼ç çÆ Ôˉò¶ Áå¶ éçÆé å» òÆ ÇÂ¼Õ Ãî¼ÇÃÁÅ Ôˉä å» Ãê̶Á ê³ê çÆ éˉ÷ñ Óå¶ Ã°ð¼ÇÖÁÅ Ô°¼â ñ×Å Õ¶ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÆ Ãê̶Á Õðˉ ( Áê˺ÇâÕà F Çò¼Ú ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ç¶Öˉ)

êñ»à ×ðˉæ Çò¼Ú å¶ÜÆ ÇñÁÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº éðîÅ C@Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ×°ó Üñ Á³ÇîÌå çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅò¶ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà I)Í ÇÂö åð∙» Üçˉº éðîÅ EE Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ÁðæÅå ëñÅòdzð³× åˉº ÇìñÕ°¼ñ êÇÔñ» ÇÂ¼Õ Ãê̶Á êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÂà ù ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà A@ Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË)Í

ÕÆà» åˉº øÃñ çÆ ð¼ÇÖÁÅ ñÂÆ Ãê̶Á: î°¼Ö ëÃñ Çò¼Ú àðËê ÕðÅêÃ, ðËêñ˺à (ÕÆà íÜÅÀ±) Çí³éåÅ íðê±ð øÃñ» Áå¶ ð±¼Ö(ð°¼Ö ê³ÛÆÁ» Áå¶ Ôˉð ÁÇÜÔ¶ ÜÆò» ñÂÆ êéÅÔ×ÅÔ çÅ Õ³î 26


kudrqI KyqI ivc kxk Õðç¶ Ôé ÇÜÔó¶ ÇÕ øÃñ» ù ÔÅéÆ êÔ°³ÚÅÀ°ä òÅñ¶ ÕÆàÅ ù Ö»ç¶ Ôé) Çìé» Ö¶åÆ ðÃÅÇÂä» ç¶ ÕÆà êÌì³èé çÅ î°ãñÆ ñˉó ÔéÍ ÇÂÔé» çÆ ÁäÔˉºç Çò¼Ú ÕÆà Õ³àðˉñ ç¶ Õ°¼Þ Ôˉð ã³× òðå¶ ÜÅ ÃÕç¶ ÔéÍ C@ Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á Õðˉ (ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ, Áê˺ÇâÕà AA)Í DE Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ôðìñ ÁËÕÃàÌËÕà (òéÃêÇåÕ ðÃ) çÅ ÇÛóÕÅÁ Õðˉ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ç¶Öä ñÂÆ ç¶Öˉ, Áê˺ÇâÕà AB)Í éˉà: ܶÕð å°ÔÅù ñ¼×¶ ÇÕ ÕÆà» çÅ õåðÅ ìðÕðÅð ÔË å» F@ Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ çÅ ÇÛóÕÅÁ ç°ÔðÅÀ°Í ÇÂö åð∙» GE Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ôðìñ ÁËÕÃàÌËÕà çÅ ÇÛóÕÅÁ ç°ìÅðÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðˉÍ Ü¶Õð Çëð òÆ ÕÆà» çÅ ì³çˉìÃå éÅ Ôˉ ÃÕ¶ å» ÕÆà êÌì³èé ñÂÆ å°Ãƺ ÇÜÔóÆÁ» ÜËÇòÕ Ãê̶Á» åˉº ÜÅä± Ôˉ À°Ôé» çÆ òðåˉº ÕðˉÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇÜò¶º ÔÆ å°Ãƺ øÃñ ù ÇÕö êÌÕÅð ç¶ ÕÆà Ôîñ¶ çÅ õåðÅ ç¶Ö¯ å» ×°ðêÌÆå éÅñ óêðÕ Õð¯ (î¯ìÅÇÂñ: IIAEA-IE@FB) 

Üçˉº éðîÅ Ú°äÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉ ÜÅò¶ å» ê±ð¶ êñÅà Çò¼Ú øÃñ ê¼Öˉº ǼÕˉ ÇÜÔ¶ ÇçÖä òÅñÆÁ» Çå³é æ»ò» çÆ êÛÅä Õðˉ Áå¶ À°Ôé» Óå¶ À°°åêÅçé éî±éÅ ÃæÅé çÅ ñ¶ìñ ñÅ ÇçÀ°Í Ôð¶Õ À°åêÅç éî±éÅ ÃæÅé Çò¼Ú éðî¶ çÆ B îÆàð ñ³îÆ ÇÂ¼Õ ÕåÅð Ôˉò¶×ÆÍ Çå³é» ÃæÅé» åˉº éðî¶ çÆ Áñ×-Áñ× Ú°äÅÂÆ ñÂÆ Õ¼êó¶ ç¶ Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æËÇñÁ» çÅ êÌì³è ÕðˉÍ Üçˉº ê½ç¶ Ú°äÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉä å» Ö¶å ÓÚ ÜÅ Õ¶ Çå³é» æÅò» åˉº éðî¶ Ú°ä Õ¶ Áñ×-Áñ× æËÇñÁ» Çò¼Ú êÅÀ°ºç¶ ÜÅÀ°Í ÃÆ÷é ç¶ Á³å Çò¼Ú Çå³é» æËÇñÁ» ç¶ éðî¶ çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é Õðˉ Áå¶ Ãì³èå âËàÅ ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ÇðÕÅðâ ì°¼Õ Çò¼Ú çð÷ Õð¶Í Üçˉº Ú°äÅÂÆ ÃÅðÆ Ú°äÅÂÆ î°Õ³îñ Ôˉ ÜÅò¶ å» Çå³é» À°åêÅçé éî±é» ÃæÅé» åˉº éðî¶ ç¶ ê½ÇçÁ» ù ÷îÆé çÆ Ãå∙Å ñÅ׶ Õ¼à Õ¶ ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ± Áå¶ À°Ôé» çÅ ò÷é ÕðˉÍ À°êð³å Ãì³èå âÅàÅ ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú íð ñò¶Í îÔ¼åòê±ðé: ëÆñâ ñ¶ìñ ÇñÖä òÅÃå¶ Ôî¶ôÅ Õ¼ÚÆ ê˺ÇÃñ çÆ òðåˉº Õðˉ ÇÕÀ°ºÇÕ ìÅñ ê˼é çÆ ÇÃÁÅÔÆ è°¼ê Çò¼Ú À°¼â-ê°¼â Ü»çÆ ÔËÍ

éðî¶ ù ÁÅÖðÆ ÇóÜÅÂÆ î±Ôð¶ êñÅà II Áå¶ III Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ìÆÜ çÅ ÇÛ¼àÅ ÷ð±ð ÇçÀ°Í

Á³å ÃÅð¶ êñÅà ÇòÚˉº êÌÅêå Ôˉ¶ éðî¶ çÆÁ» Õ°¼ñ∙ ׼ỠçÆ Ç×äåÆ Õðˉ, ܶ óíò Ôˉò¶ å» ò÷é òÆ Õðˉ Áå¶ Ãì³èå âËàÅ ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú çð÷ ÕðˉÍ (×°ðêÌÆå ÇèÁÅé ðÔ¶)

Üçˉº Ãå³ìð îÔÆé¶ (ÇìÜÅÂÆ åˉº AB@ Ççé ìÅÁç) Ú½ñ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ñ×ê× ÇåÁÅð Ôˉä å» ê±ð¶ êñÅà Çò¼Ú øÃñ ê¼Öˉº ǼÕˉ ÇÜÔ¶ ÇçÖä òÅñ¶ Çå³é ÃæÅé» çÆ êÛÅä ÕðÕ¶ À°Ôé» çÆ ñ¶ìÇñ³× Õð ÇçÀ°Í Ô°ä çÅåÆ éÅñ ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ ǼÕ-ÇÂ¼Õ îÆàð ñ³ìÅÂÆ ÓÚ B-B ñÅÂÆéÅ Ú½ñ¶ Õ¼à Õ¶ ÇÂ¼Õ ì³âñ ÓÚ ì³é ñÀ°Í Ô°ä ÇÂà ì³âñ ù Ôøå¶ íð ñÂÆ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°ä À°êð³å Ô¼æ» éÅñ Õ¼°¼à Õ¶ çÅä¶ Áñ¼× Õð ñÀ°Í çÅÇäÁ» ù ÇÂ¼Õ ê¶êð ìË× Çò¼Ú êÅÀ° Áå¶ ìÅÕÆ ç¶ îàÆðÆÁñ ù Ö¼çð ç¶ ×¼à¶ Çò¼Ú íð ñÀ°Í çˉÔ» çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é 27


kudrqI KyqI ivc kxk Õðˉ Áå¶ Ãì³èå âËàÅ ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú éˉà ÕðˉÍ 

øÃñ ê¼Õä À°êð³å Ú½ÇñÁ» ù Ô¼æÆ ò¼ã Õ¶ ( Á¼è Ãå³ìð ç¶ ÁÅÃ-êÅÃ) Ôó³ì¶ éÅñ Õ¼ã ñÀ°Í êÌÅêå çÅÇäÁ» çÅ ÞÅó ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖ ñÀ°Í

éðî¶ çÆÁ» ׼ỠÁé¶Õ» åð∙» çÆÁ» Ô°³çÆÁ» Ôé Ãˉ Ôð Ú°äÅÂÆ Óå¶ éðî¶ çÅ ÞÅó ÇðÕÅðâ ÕÆåÅ ÜÅò¶Í

Ú½ÇñÁ» çÆ ÕàÅÂÆ À°êð³å éðî¶ çÆ øÃñ Çò¼Ú ðÅÖ éÅñ Ãˉè¶ Ôˉ¶ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ° (Á½ðˉ×ðÆé ìÅð¶ òè¶ð¶ ÜÅäÕÅðÆ ñÂÆ ç¶Öˉ, Áê˺ÇâÕà A)Í éðî¶ ê°¼àä À°êð³å ñ¶à éò³ðì Ü» Ççóìð ç¶ ô°ð± Çò¼Ú ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ Ôˉò¶×ÆÍ ÇÂà åð∙» ÃÅⶠÕˉñ Ö¶å Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ òÅè¶ ñÂÆ Ø¼àˉ-ؼà ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ Ãî» Ô³°çÅ ÔËÍ Á½ðˉ×ðÆé ÃçÕÅ Á¼×¶ Ú¼ñ Õ¶ ÕäÕ ç¶ ÞÅó Çò¼Ú Ç÷Õðïˉ× òÅèÅ Ôˉò¶×ÅÍ

àðÆàî˺à êñÅà III. ×°ÁÅðÅ Áå¶ ÕäÕ ÇÃÃàî (ÜÆ âìñï± ÁËÃ): ÇÂà êÌïˉ× åÇÔå ÃÅÀ°äÆ ð°¼å¶ ×°ÁÅð¶ Çò¼Ú Á³åð øÃñ òÜˉº ìÅ÷ð¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ Áå¶ ÔÅóÆ ð°¼å¶ ÕäÕ Çò¼Ú ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ ìÆܶ ÜÅä×¶Í íÅ×ÆçÅð ÁÅêä¶ Çòò¶Õ Áé°ÃÅð éðî¶ ç¶ ìçñ òÜˉº ×°ÁÅð¶ Áå¶ ìÅ÷ð¶ çÆ æ» ÕˉÂÆ Ôˉð ã°ÕòÆÁ» øÃñ» çÆ ÇìÜÅÂÆ ìÅð¶ òÆ ÃˉÚ ÃÕç¶ ÔéÍ 

ÕäÕ ù ÁÅÖðÆ êÅäÆ Çç³ç¶ Ã Ö¶å Çò¼Ú ðÅÖ éÅñ Ãˉè¶ Ôˉ¶ Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ÇÛ¼àÅ ÇçÀÍ Áê˺ÇâÕà A Çò¼Ú ÇÂÔ ÃÅðÆ ÜÅäÕÅðÆ ÇòÃæÅð ÃÇÔå Çç¼åÆ ×ÂÆ ÔË ÇÕ ÇÂà ճî ñÂÆ ÇÕÔó¶-ÇÕÔó¶ ìÆÜ ñËä¶ Ôé Áå¶ À°Ôé» ù ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇÕà åð∙» ÇåÁÅð ÕðéÅ ÔËÍ ÁêÌËñ îÔÆé¶ ÕäÕ Õà ñÂÆ Ü»çÆ ÔË Áå¶ Á×ñÆ øÃñ çÆ ÇìÜÅÂÆ Á¼è îÂÆ Çò¼Ú Ôˉò¶×ÆÍ ÇÂà åð∙» ÇÂà éò¶º åðÆÕ¶ éÅñ ÃÅù ؼàˉ-ؼà ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ çÆ À°îð çÆ ÔðÆ ÖÅç êÌÅêå Ôˉò¶×ÆÍ éˉà: ÇÕÀ°ºÇÕ ÁÃƺ B@AB çÆ ÃÅÀ°äÆ çÆ øÃñ ñÂÆ ÇÂÔ î½ÕÅ ×òÅ Ú°¼Õ¶ Ô» ÇÂà ñÂÆ ÇÂÔ Õ³î ÕäÕ ç¶ Öó¶ éÅó Çò¼Ú ÕðˉÍ

Ö¶å Çò¼Ú êÂÆ éÅó çÆ ðÇÔ³ç-Ö±³Ôç ù Ö¶åˉº ìÅÔð ñË ÜÅÀ° å» ÇÕ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Öˉ¶å Çò¼Ú Ôð¶Õ æ» Óå¶ À°¼× ÃÕäÍ Öó¶ éÅó ù À°ò¶º ÔÆ ÖóÅ ðÇÔä ÇçÀ° ÇÜò¶º À°Ô ÖóÅ Ôˉò¶Í

Ô°ä éçÆé» Áå¶ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù À°çˉº å¼Õ òèä ÇçÀ° Üçˉº å¼Õ óíò Ôˉ ÃÕ¶Í êð ïÅç ðÔ¶ Ôð ÃÅñ AE îÂÆ ù ×ÁÅð¶ Áå¶ ìÅ÷ð¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðéÆ ÔËÍ

F հdzàñ ð±óÆ çÆ ÖÅç ñÀ° Áå¶ ÇÂà ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç Çò¼Ú ìçñˉÍ ( åðÆÕ¶ ñÂÆ Áê˺ÇâÕà C ç¶Öˉ) ÇÂÔ ×¼ñ éˉà ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÕ ð±óÆ çÆ ÖÅç ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç Çò¼Ú ìçñä Óå¶ ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ çÅ Ãî» ñ¼×çÅ ÔËÍ ÇÂà ñÂÆ ÇÂà ճî çÆ ô°ð±ÁÅå ÃÅÀ°äÆ øÃñ òÅÃå¶ îÅðÚ-ÁêÌËñ Çò¼Ú Ôˉò¶×Æ Áå¶ ÔÅóÆ çÆ øÃñ òÅÃå¶ Ãå³ìð îÔÆé¶Í Ôð¶Õ Ö¶å Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ñ×ÅåÅð êÌÇÕÇðÁÅ Ôˉò¶×ÆÍ å» ÇÕ ð±óÆ ÖÅç çÆ ÇܳéÆ òÆ îÅåðÅ À°êñíè Ôˉò¶ À°Ãù ÇܳéÆ Û¶åÆ Ôˉ 28


kudrqI KyqI ivc kxk ÃÕ¶ ñÅÂÆò îËÇéÀ°ð Çò¼Ú ìçÇñÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í Ü¶Õð ñˉó êò¶ å» ñÅÂÆò îËÇéÀ°ð ù çˉ îÔÆÇéÁ» å¼Õ Ãàˉð ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ 

×°ÁÅð¶ Áå¶ ìÅ÷ð¶ ç¶ ìÆÜ ñÀ°Í

Áê˺ÇâÕà E Çò¼Ú Çç¼å¶ åðÆÕ¶ Áé°ÃÅð ìÆÜ» çÆ À°¼×ä ôÕåÆ ÷ð±ð êðÖÆ ÜÅò¶/ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà ÕÆåÅ ÜÅò¶Í îÔ¼åòê±ðé-Ôð ÃÆÜé Çò¼Ú ìÆÜ» çÆ ÷ðîÆé¶ôé % êðÖ ÷ð±ð ÕðˉÍ

ÇÃðë ìÅ÷ð¶ ç¶ ìÆÜ çÆ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× ÕðˉÍ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà D Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ ìÆÜ ê°³×ðÅÀ°ä çÅ Õ³î ÇìÜÅÂÆ åˉº ǼÕ-çˉ Ççé êÇÔñ» ÔÆ ÕÆåÅ ÜÅò¶ å» ÇÕ Ã ÇÃð ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕ¶Í

Ôð¶Õ ¶Õó ñÂÆ ÇÂ¼Õ Õ°Ç³àñ ÁÇð³â çÆ Öñ∙ ÖðÆçˉÍ ÇÂà Öñ∙ ù ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ Çò¼Ú ìçñ ñÀ°Í (åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà G) ðÆêð îÅðé åˉº êÇÔñ» àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ÇñÇò³× ÁÅÇÂñ Õ¶Õ (ÇÜÀ°ºçÆ å¶ñ Öñ∙) êÅÀ°Í

Ô°ä å±óÆ ìäÅÀ°ä òÅñÆ îôÆé éÅ Öó¶ éÅó Áå¶ Ôð¶ ìÅÇÂÀ°îÅà çÆ å±óÆ ìäÅ ñÀ°Í êð³å± ÇÂÔ å±óÆ, ×°ÁÅð¶ Áå¶ ìÅ÷ð¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ À°êð³å Ö¶å Çò¼Ú ǼÕˉ ÇÜÔÆ ÇòÛÅÀ°äÆ ÔË éÅ ÇÕ ÚÅð¶ ñÂÆ ÇÂÃå¶îÅñ ÕðéÆ ÔËÍ

Ô°ä ÃÅâÅ Ö¶å ÇÂà çÆ Ãå∙Å Óå¶ ÇۼචéÅñ G@ % éîÆ òÅñÆE հdzàñ ÇñÇò³× ëÅðî ïÅðâ îËÇéÀ°ð ( ð±óÆ çÆ ÜÆòé íðê±ð ÖÅç) Áå¶ ÇÂ¼Õ Õ°Ç³àñ ÇñÇò³× ÁÅÇÂñ Õ¶Õ (ÜÆòé íðê±ð ÁÇð³â çÆ Öñ∙) êÅÀ°ä ñÂÆ ÇìñÕ°¼ñ ÇåÁÅð ÔËÍ

ÇèÁÅé ðÔ¶: Ö¶å Çò¼Ú À°êðˉÕå ÖÅç» êÅÀ°ä ç¶ å°ð³å ìÅÁç òÔÅÂÆ Õð ÇçÀ° å» ÇÕ ñÅíÕÅðÆ Ã±Öî ÜÆòÅä±Á» ù å¶Ü è°¼ê åˉº ìÚÅÇÂÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í 

×°ÁÅð¶ Áå¶ ìÅ÷ð¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÁÅî ò»×±³ Ö¶å ÇåÁÅð ÕðˉÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ AE îÂÆ åˉº êÇÔñ» Ö¶å ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð ÔˉäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ

G-G dzڻ Óå¶ êˉð» òÅñÆ AA êˉðÆ ÕäÕ ÇìÜÅÂÆ çÆ îôÆé éÅñ ÇåÁÅð Ö¶å Çò¼Ú ×°ÁÅð¶ Áå¶ ìÅ÷ð¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðˉÍ ÃÅù ×°ÁÅð¶ çÆÁ» Ôð¶Õ çˉ ñÅÂÆé» ÇòÚÕÅð BD ÇÂ³Ú çÅ ëÅÃñÅ ð¼Öä çÆ ñˉó ÔËÍ ÇÂö åð∙» ì±à¶ åˉº ì±à¶ ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ òÆ Ø¼àˉ-ؼà AB ÇÂ³Ú ð¼ÖäÅ ÔËÍ Ôð¶Õ F ñÅÂÆé» ×°ÁÅð¶ ìÅÁç çˉ ñÅÂÆé» ìÅ÷ð¶ çÆÁ» ìÆÜÆÁ» ÜÅä×ÆÁ»Í ìÅ÷ð¶ çÅ ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ AH ÇÂ³Ú Áå¶ ì±à¶ åˉº ì±à¶ ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ AB ÇÂ³Ú ð¼ÖäÅ ÔËÍ Ãˉ ÇìÜÅÂÆ Õðé òÅñÆ îôÆé Çò¼Ú Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð åìçÆñÁ» Õðˉ: À) ÃÅù ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇÃðë D êˉð» çÆ ñˉó ÔËÍ Ãˉ òÅè± êˉð ÔàÅ ÇçÀ°Í ìÚ¶ D êˉð ǼÕç±Ü¶ åˉº BD-BD ÇÂ³Ú çÆ ç±ðÆ Óå¶ Ôˉä×¶Í Á) ÃÆâ ìÅÕà Çò¼Ú ÇÂà åð∙» åìÆçÆñÆ Õðˉ ÇÕ ìÅÕÃ ç¶ ÁÅÖðÆ êˉð ìÅ÷ðÅ ìÆܶ Áå¶ 29


kudrqI KyqI ivc kxk ìÅÕÆ Çå³³é êˉð ×°ÁÅðÅ ìÆÜäÍ Â) À¼°êð çðÃŶ ׶ ÇìÜÅÂÆ ç¶ ã³× ç¶ î¼ç-¶-é÷ð ìÆÜ çÆ îÅåðÅ ØàÅ ÇçÀ°Í Ã) Ôð¶Õ çˉ êˉð» éÅñ ÇÂ¼Õ íÅðÆ Ã³×ñ ì³é∙ ÇçÀ°Í ÇÂà åð∙» Õðé éÅñ Ôð¶Õ çˉ ñÅÂÆé» ÇòÚÕÅð ÇÂ¼Õ ÔñÕÆ ÇÜÔÆ Ö¶ñ ìä ÜÅò¶×ÆÍ Ô) ÇìÜÅÂÆ çÆ îôÆé Çò¼Ú ÕÆåÆÁ» ×ÂÆÁ» À°êðˉÕå åìçÆñÆÁ» ÃçÕÅ ×°ÁÅð¶ çÆÁ» Ôð¶Õ F ñÅÂÆéÅ Çê¼Û¶ B ñÅÂÆéÅ ìÅ÷ð¶ çÆ ÇìÜÅÂÆ Ô°³çÆ ðÔ¶×ÆÍ îÔ¼åòê±ðé: âÅ. úî êÌÕÅô ð°ê¶ñÅ ç°ÁÅðÅ À°¼êð ðÞÅÂÆ ×ÂÆ ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé Áå¶ ì±à¶ åˉº ì±à¶ ÇòÚñÆ Ãê¶ÇÃ³× À°Ôé» ç°ÁÅðÅ Õ°¼Þ Ö¶åÆ ÇòÇ×ÁÅéÆÁ» Áå¶ ÇÕÃÅé» éÅñ Ôˉ¶ ÇòÚÅð-òà»çð¶ Óå¶ ÁÅèÅÇðå ÔËÍ ôÌÆ ÁÅôÆô ÁÅÔ±÷Å ù ì¶éåÆ ÕÆåÆ ×ÂÆ ÔË ÇÕ À°Ô ÇÂà Çòô¶ Óå¶ êÌïˉ× ÓÚ íÅ×ÆçÅð ÇÕÃÅé» éÅñ ÇòÚÅð Õðé Áå¶ Ü¶ ñˉó Ôˉò¶ å» ÇÂà Çò¼Ú Ôˉð ðèÅð Õðé ñÂÆ Ã°ÞÅÁ ù ìçñ òÆ ÃÕç¶ ÔéÍ 

àðÆàî˺à êñÅà ç¶ ÚÅð¶ êÅö À°¼ÚÆ ìÅðâð øÃñ òÜˉº ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé ñðÜî°¼ÖÆ Ü» ÁÇð³â çÆ ñÅÀ° å» ÇÕ ÁÅÃ-êÅÃ ç¶ Ö¶å» åˉº ÁÅÀ°ä òÅñ¶ ÕÆà» ù ìÅÔð ÔÆ ðˉÇÕÁÅ ÜÅ ÃÕ¶Í ìÅðâð øÃñ ê³ÛÆÁ» ç¶ ìËáä ñÂÆ Õ°çðåÆ áÅÔð çÆ òÆ Õ³î Õð¶×ÆÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇìÜÅÂÆ À°çˉº ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ Üçˉº ÷îÆé Ú³×Æ ò¼åð Ôˉò¶ êð ܶÕð ñˉó Ôˉò¶ å» ç°ìÅðÅ ð½äÆ ÕðˉÍ ð½äÆ î½Õ¶ êÅäÆ éÅñ êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô± î±åð Ö¶å ù ç¶äÅ éÅ í°¼ñäÅÍ

êÅäÆ çÅ êÌì³èé: êñ»à ×ðˉæ çÆ ÇÕö òÆ Ãà¶Ü Óå¶ Ö¶å Çò¼Ú êÅäÆ éÔƺ ÖóÅ ÕðéÅÍ ÇóÜÅÂÆ Àçˉº ÔÆ ÕðéÆ ÔË Üçˉº í±îÆ Çò¼Ú D ÇÂ³Ú çÆ â±³ØÅÂÆ å¼Õ ÕˉÂÆ éîÆ éÅ ìÚÆ Ôˉò¶Í ÇÂà î³åò ñÂÆ êÌïˉ× ñÂÆ Ö¶å çÆ ð±ê-ð¶ÖÅ ÇåÁÅð ÕðÇçÁ» Ö¶å ç¶ ãñÅä òÅñ¶ î¼æ¶ ÇÂ¼Õ ÖÅÂÆ ìäÅÂÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÇóÜÅÂÆ ñˉó Áé°ÃÅð ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶×ÆÍ Ãí åˉº êÇÔñ» í±îÆ ù Ö°ôÕ Ôˉä ÇçÀ°Í Üçˉº í±îÆ ç¶ Á³çð C-D ÇÂ³Ú çÆ â±³ØÅÂÆ å¼Õ éîÆ éÅ ðÔ¶ å» ÇóÜÅÂÆ ÕðˉÍ îÔ¼åòê±ðé : ÇóÜÅÂÆ Ã Ö¶å Çò¼Ú êÌåÆ Â¶Õó E@Çñàð êô±-î±åð êÅÀ°äÅ éÅ í°¼ñäÅ, ÇÂÔ ÷ð±ðÆ ÔËÍ ÇóÜÅÂÆ Õðç¶ Ã êÅäÆ òÅñ¶¶ ÖÅñ∙¶ ðÅÔƺ Ö¶å ÓÚ êô±-î±åð í¶Üç¶ ðÔˉÍ

×°âÅÂÆ: ܶÕð éçÆé ò¼âÅ îÃñÅ Ôˉä å» ÁÃƺ Ô¼æƺ ×°âÅÂÆ Õð»×¶Í ÇÂ¼Õ ×°âÅÂÆ êñ»à ×ðˉæ çÆ ô°ð± ÁÅåÆ Ãà¶Ü Óå¶ ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ (ìÅñ Çé³çÅÂÆ) Üçˉº ×°ÁÅðÅ å¶ ÜòÅð B@ Ççé» ç¶ Ôˉä×¶Í Üçˉº øÃñ ÇÂ¼Õ ë°¼à åˉº òè¶ð¶ Õ¼ç çÆ Ôˉò¶ Áå¶ éçÆé å» òÆ ÇÂ¼Õ Ãî¼ÇÃÁÅ Ôˉä å» Ãê̶Á ê³ê çÆ éˉ÷ñ Óå¶ Ã°ð¼ÇÖÁÅ Ô°¼â ñ×Å Õ¶ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÆ Ãê̶Á Õðˉ ( Áê˺ÇâÕà F Çò¼Ú ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ç¶Öˉ)

êñ»à ×ðˉæ Çò¼Ú å¶ÜÆ ÇñÁÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº ÜòÅð C@Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ×°ó Üñ Á³ÇîÌå çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅò¶ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà I)Í ÇÂö åð∙» Üçˉº ÜòÅð EE Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ ÁðæÅå ëñÅòdzð³× åˉº ÇìñÕ°¼ñ êÇÔñ» ÇÂ¼Õ 30


kudrqI KyqI ivc kxk Ãê̶Á êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÂà ù ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà A@ Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË)Í 

ÕÆà» åˉº øÃñ çÆ ð¼ÇÖÁÅ ñÂÆ Ãê̶Á: î°¼Ö ëÃñ Çò¼Ú àðËê ÕðÅêÃ, ðËêñ˺à (ÕÆà íÜÅÀ±) Çí³éåÅ íðê±ð øÃñ» Áå¶ ð±¼Ö(ð°¼Ö ê³ÛÆÁ» Áå¶ Ôˉð ÁÇÜÔ¶ ÜÆò» ñÂÆ êéÅÔ×ÅÔ çÅ Õ³î Õðç¶ Ôé ÇÜÔó¶ ÇÕ øÃñ» ù ÔÅéÆ êÔ°³ÚÅÀ°ä òÅñ¶ ÕÆàÅ ù Ö»ç¶ Ôé) Çìé» Ö¶åÆ ðÃÅÇÂä» ç¶ ÕÆà êÌì³èé çÅ î°ãñÆ ñˉó ÔéÍ ÇÂÔé» çÆ ÁäÔˉºç Çò¼Ú ÕÆà Õ³àðˉñ ç¶ Õ°¼Þ Ôˉð ã³× òðå¶ ÜÅ ÃÕç¶ ÔéÍ C@ Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á Õðˉ (ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ, Áê˺ÇâÕà AA)Í DE Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ôðìñ ÁËÕÃàÌËÕà (òéÃêÇåÕ ðÃ) çÅ ÇÛóÕÅÁ Õðˉ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ç¶Öä ñÂÆ ç¶Öˉ, Áê˺ÇâÕà AB)Í éˉà: ܶÕð å°ÔÅù ñ¼×¶ ÇÕ ÕÆà» çÅ õåðÅ ìðÕðÅð ÔË å» F@ Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ çÅ ÇÛóÕÅÁ ç°ÔðÅÀ°Í ÇÂö åð∙» GE Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ôðìñ ÁËÕÃàÌËÕà çÅ ÇÛóÕÅÁ ç°ìÅðÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðˉÍ Ü¶Õð Çëð òÆ ÕÆà» çÅ ì³çˉìÃå éÅ Ôˉ ÃÕ¶ å» ÕÆà êÌì³èé ñÂÆ å°Ãƺ ÇÜÔóÆÁ» ÜËÇòÕ Ãê̶Á» åˉº ÜÅä± Ôˉ À°Ôé» çÆ òðåˉº ÕðˉÍ

îÔ¼åòê±ðé: ÇÜò¶º ÔÆ å°Ãƺ øÃñ ù ÇÕö êÌÕÅð ç¶ ÕÆà Ôîñ¶ çÅ õåðÅ ç¶Ö¯ å» ×°ðêÌÆå éÅñ óêðÕ Õð¯ (î¯ìÅÇÂñ: IIAEA-IE@FB) 

øÃñ ù ÁÅÖðÆ ÇóÜÅÂÆ åˉº å°ð³å êÇÔñ» Ö¶å Çò¼Ú ê°³×ð¶ Ôˉ¶ D ÇÕ¼ñˉ (A@ ÇÕ¼ñˉ êÌåÆ Â¶Õó) Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ° (ìÆÜ» /øÃñ» ç¶ éÅî Áå¶ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà A Çò¼Ú ç¶Öˉ)Í

Üçˉº ÇÜÁÅçÅåð øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Ö¶å Çò¼Ú ×°ÁÅð Áå¶ ÜòÅð ê¼Öˉº ǼÕˉ ÇÜÔ¶ ÇçÖä òÅñ¶ Çå³é ÃæÅé Ú°äˉÍ Ú°ä¶ ×¶ ÃæÅé» åˉº çÅåÆ éÅñ ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ ÇÂ¼Õ îÆàð çÆ ñ³ìÅÂÆ ÓÚ ×°ÁÅð çÆÁ» Çå³é ñÅÂÆéÅ Áå¶ çˉ îÆàð çÆ ñ³ìÅÂÆ ÓÚ çˉ ñÅÂÆéÅ ÜòÅð çÆÁÅ Õ¼à Õ¶ çˉÔ» ç¶ Áñ×-Áñ× ì³âñ ìäÅ ñÀ°Í Ô°ä çˉÔ» ì³âñ» ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ çˉÔ» ì³âñ» çÆ Áñ×Áñ× æÌËÇÃ³× ÕðÕ¶ çÅä¶ Áñ¼× Õð ñÀ°Í çˉÔ» åð∙» ç¶ çÅÇäÁ» ù ÕÅ×÷ ç¶ çˉ ò¼Ö-ò¼Ö êð î÷ì±å æËÇñÁ» êÅ ÇçÀ° Áå¶ ê½ÇçÁÅ ç¶ ìÅÕÆ ÇԼö çˉ ò¼Ö-ò¼Ö ×éÆ ìË×÷ Çò¼Ú êÅ ÇçÀ°Í Ô°ä Ãí çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é Õðˉ Áå¶ ÞÅó Ãì³èÆ âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ñÅ÷îÆ íð¶Í

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ åÅ ÜòÅð ù Ô¼æƺ Õ¼à ñÀ° êð³å± ×°ÁÅð çÆ ÕàÅÂÆ Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕðˉÍ ÁÅà ÔË ÁÕå±ìð ç¶ êÇÔñ¶ Ôøå¶ å¼Õ ÇÂÔ Ôˉ ÜÅò¶×ÅÍ ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº çˉÔ» øÃñ» åˉº Çîñ¶ çÅÇäÁ» éÅñ íð¶ ìˉÇðÁ» çÆ Ç×äåÆ ÕðˉÍ Ü¶ óíò Ôˉò¶ å» Ôð¶Õ ìˉð¶ çÅ ò÷é òÆ Õðˉ Áå¶ Ãì³èå âËàÅ ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú éˉà Õð¶Í

îÔ¼åòê±ðé: ×°ÁÅð Áå¶ ÜòÅð ç¶ Çå³é-Çå³é Ã˺êñ Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°Ãð ÜÅäÕÅðÆ Ü°àÅÀ°ä ñÂÆ ÇÕö ñËì Çò¼Ú í¶Üˉ- (À) êÌˉàÆé % , (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðË÷ÆÇâÀ±Í 31


kudrqI KyqI ivc kxk 

×°ÁÅð¶ Áå¶ ÜòÅð çÆ ÕàÅÂÆ Áå¶ AE éò³ìð ù ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ç¶ ÇòÚÕÅð ÃÅⶠÕˉñ F ÔøÇåÁ» çÅ Ãî» Ôˉò¶×ÅÍ Ãˉ A@ éò³ìð å¼Õ êñÅà Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù òèä ÇçÀ° Í

ÔÅóÆ ð°¼å ç¶ êÌïˉ×: àðÆàî˺à I. Õ³àðˉñ êñÅà (ÞˉéÅ Áå¶ ÕäÕ ÁÅè°ÇéÕ ÇÃÃàî- ÁÅð âìñï± ÁËî): éðî¶ çÆ ÕàÅÂÆ À°êð³å ÁÅè°ÇéÕ ìÆÜ», ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç», éçÆé éÅôÕ Áå¶ ÕÆó¶îÅð ÷ÇÔð» çÆ òðåˉº Õðç¶ Ôˉ¶ ÇìñÕ°ñ À°Ã¶ åð∙» ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðéÆ ÇÜò¶º ÁÅî ÇÕÃÅé Õðç¶ ÔéÍ Ö¶å ç¶ Õ³î ñÂÆ ÁÅè°ÇéÕ îôÆéðÆ çÅ Ôð óíò ÇÂÃå¶îÅñ ÕÆåÅ ÜÅò¶Í ÇÜò¶º ÇÕ Ô¶á» çðÃÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ 

Þˉé¶ ç¶ Öó¶ éÅó çÅ ì³çˉìÃå ÇìñÕ°¼ñ À°Ã¶ åð∙» Õðˉ ÇÜò¶º ÇÕ ìÅÕÆ ç¶ ÇÕÃÅé Õðç¶ ÔéÍ Ü¶Õð À°Ô éÅó ÃÅóç¶ Ôé å» å°Ãƺ òÆ ÇÂà êñÅà Çò¼Ú éÅó ù ÃÅó ÇçÀ°Í

ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ åˉº êÇÔñ» ÁÅî ò»× Ö¶å çÆ ÇåÁÅðÆ ÕðˉÍ ÕËîÆÕñ ÇÕÃÅé» ò»× ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç», éçÆééÅôÕ, ÕÆó¶îÅð ÷ÇÔð» çÆ òðåˉº ÕðˉÍ

ÕäÕ ç¶ ìÆÜ çÆ òðÅÇÂàÆ êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÇÃøÅðô ÕÆåÆ ÔˉäÆ ÚÅÔÆçÆ ÔËÍ

Õ³àðˉñ êñÅà Çò¼Ú ÕäÕ çÆ øÃñ ñÂÆ êÆ Â¶ ï± çÆÁ» ÇÃøÅðô» Áé°ÃÅð ç¼ÃÆ îÅåðÅ Áå¶ Ã Óå¶ ðÃÅÇÂäÕ ÖÅç» êÅÀ°Í

Üçˉº øÃñ ñ×ê× ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æ»ò» åˉº ǼÕ-ÇÂ¼Õ òð× îÆàð ç¶ Ø¶ð¶ Çò¼Úˉº ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ çÅåÆ éÅñ ê½ÇçÁ» ù Õ¼à Õ¶ À°Ôé» ÇÂ¼Õ ì³âñ Çò¼Ú ì³é∙ ñÀ°Í Ô°ä ÇÂà ì³âñ ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ ì³âñ ù æð˼à Õðˉ Áå¶ çÅä¶ ò¼Ö Õð ñÀ°Í çÅä¶ ù îÜì±å ê¶êð ìË× Çò¼Ú êÅ ÇçÀ° Áå¶ ì±ÇàÁ» ç¶ ìÅÕÆ ÇÔ¼ÇÃÁ» ù ÇÂ¼Õ ×¼à¶ Çò¼Ú êÅÀ°ä À°êð³å çˉÔ» çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é ÕðˉÍ ò÷é åˉº êÌÅêå âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ù ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖ Õ¶ ð¼Ö¶×ÅÍ

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» ÇÂà ù Õ³ìÅÂÆé éÅñ Õ¼à ñÀ°Í ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº ÔˉÂÆ êËçÅòÅð ù ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú íð Õ¶ Ç×äåÆ Õðˉ Áå¶ Ôð¶Õ ׼චçÅ ò÷é òÆ ÷ð±ð ÕÆåÅ ÜÅò¶Í ÇÂÔ ÜÅäÕÅðÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖÆ ÜÅò¶Í

îÔ¼åòê±ðé: Ô¶á ÇñÖÆ ÜÅäÕÅðÆ êÌÅêå Õðé ñÂÆ ÕäÕ ç¶ Çå³é Ã˺êñ ã°ÕòÆ ñËì ù í¶Ü¶ ÜÅä (À) êÌˉàÆé % ÜÅäé ñÂÆ (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðËÜÆÇâÀ± ÜÅäé ñÂÆÍ

àðÆàî˺à II: éðî¶ Áå¶ ÕäÕ çÅ ÇàÕÅÀ± ÇÃÃàî (ÃÆ âìñï± Á˼Ã): ÁÅî å½ð Óå¶ éðî¶ òÅñ¶ Ö¶å Çò¼Ú ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ñ¶à Ôˉ Ü»çÆ ÔËÍ éðî¶ çÆ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ çÆ ÇÂ¼Õ éòƺ êÔ°³Ú øÕ±ÕÅ ÇòèÆ (ÔË ÇÜÔç¶ åÇÔå Çî¼à Áå¶ ÃòÅÔ ÁÅÇç çÆ ÃÔÅÇÂåÅ éÅñ ìÆÜ» çÆÁ» ×ˉñÆÁ» ìäÅ Õ¶ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ìÆÜÆÁ» Ü»çÆÁ» Ôé) ìÅð¶ ÃˉÇÚÁÅ ÜÅ ÇðÔÅ ÔËÍ êð³å± ÇÂà ù ÁÜîÅÀ°ä çÆ ñˉó ÔËÍ Üçˉº å¼Õ 32


kudrqI KyqI ivc kxk ÇÂÔ éÔƺ Ô°³çÅ ÁÃƺ êÇÔñ» ò»×±³ ÔÆ ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ Çò¼Ú ç¶ðÆ ù Þ¼ñ»×¶Í  ÁÅÖðÆ ÇóÜÅÂÆ î±Ôð¶ éðî¶ çÆ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ðÅÖ éÅñ Ãˉè¶ Ôˉ¶ Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ

ÇçÀ°Í êð³å± Ú½ÇñÁ» çÆ ÕàÅÂÆ åˉº ìÅÁçÍ (ÇÕÔó¶ ìÆÜ, ÇÕ³éÆ îÅåðÅ Çò¼Ú ñ¶ ÜÅä Áå¶ À°Ôé» ù ÇÕò¶º ìÆÇÜÁÅ ÜÅò¶ ÁÅÇç åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ Áê˺ÇâÕà A ç¶Öˉ)Í ÁÅî å½ð Óå¶ éò³ìð Á¼è å¼Õ éðîÅ ÔÅòËÃà Ôˉ Ü»çÅ ÔË Áå¶ çóìð ç¶ ô°ð± Çò¼Ú ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕÆåÆ Ü»çÆ ÔËÍ ÇÂà êÌÕÅð ÇÂà éò¶º åðÆÕ¶ åÇÔå ÃÅù Á½ðˉ×ðÆé îËÇéÀ°Çð³× ñÂÆ ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ çÅ Ãî» Çîñ Ü»çÅ ÔËÍ Ç¼æˉº å¼Õ ÇÕ B@ Ççé» çÆ Á½ðˉ×ðÆé îËÇéúð òÆ ñÅíçÅÇÂÕ Ô°³çÆ ÔËÍ ÇÕÀ°ºÇÕ ÇÂà À°îð çÆ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Óå¶ çÆÁ» Üó∙» ÷îÆé Çò¼Ú C@ Ã˺àÆîÆàð â±³ØÆÁ» ÚñÆÁ» Ü»çÆÁ» ÔéÍ ÇÜÔóÆÁ» ÇÕ í±îÆ Çò¼Ú Ö¶åÆ ñÂÆ ñÅíÕÅðÆ ìËÕàÆðÆÁÅ çÆ Ã³ÇÖÁÅ Çò¼Ú íÅðÆ òÅèÅ ÕðçÆÁ» ÔéÍ  ÔÅðòËÃÇà³× À°êð³å éðî¶ çÆÁ» ÇÛàÆÁ» ù Ö¶åˉº ìÅÔð ñË ÜÅÀ° å» ÇÕ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ»

Ú³×Æ åð∙» òè-ë°¼ñ ÃÕäÍ  Üçˉº å¼Õ óíò Ôˉò¶ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù éçÆé» Ãî¶å Ö¶å Çò¼Ú òèä ÇçÀ°Í ÇÂÔ ÇèÁÅé ðÔ¶

ÇÕ ÕäÕ Çò¼Ú ÛˉÇñÁ» çÆ Á³åð øÃñ çÆ ÇìÜÅÂÆ Ôð ÃÅñ 25 éò³ìð å¼Õ Ôð ÔÅñ Çò¼Ú ÕðéÆ ÔËÍ  ÕäÕ ç¶ ÁÇÜÔ¶ ìÆÜ ñÀ° ÇÜÔé» çÅ ÞÅó Á¼Ü Õ¼ñ ðÃÅÇÂäÕ Ö¶åÆ åÇÔå À°×ÅÂÆ ÜÅä

òÅñÆ ÕäÕ ç¶ ÞÅó ç¶ ìðÅìð Ôˉò¶Í êð Ãí åˉº ÁÇÔî ÇÂÔ ÇÕ ÃÅð¶ àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÔÆ òðÅÇÂàÆ çÆ ÕäÕ ìÆÜÆ ÜÅò¶Í ÇÂÔ òÆ ÇÕ ÃÅð¶ íÅ×ÆçÅð ÇÕÃÅé ÇÂà êÌïˉ× åÇÔå ÕäÕ çÆ ÇÂ¼Õ ÔÆ òðÅÇÂàÆ ìÆÜä×¶Í C ÁêÌËñ çÆ îÆÇà³× ÓÚ åËÁ ÕÆå¶ Áé°ÃÅð ÃÅð¶ íÅ×ÆçÅð ÕäÕ çÆ òðÅÇÂàÆ êÆ ìÆ âìñï±-FBA Áå¶ Û¯ÇñÁ» çÆ êÆ ìÆ ÜÆ-E ìÆÜä×¶Í 

F հdzàñ ð±óÆ çÆ ÖÅç çÅ êÌì³è Õðˉ Áå¶ ÇÂà ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç Çò¼Ú ìçñ ñÀ°Í

Ôð¶Õ ¶Õó ñÂÆ ÇÂ¼Õ Õ°Ç³àñ ÁÇð³â çÆ Öñ∙ ÖðÆçˉÍ ÇÂà Öñ∙ ù ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ Çò¼Ú ìçñ ñÀ°Í (åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà G) ðÆêð îÅðé åˉº êÇÔñ» àðÆàî˺à êñÅà» Çò¼Ú ÇñÇò³× ÁÅÇÂñ Õ¶Õ (ÇÜÀ°ºçÆ å¶ñ Öñ∙) êÅÀ°Í

Ô°ä Öó¶ éÅó Áå¶ Ôð¶ ìÅÇÂÀ°îÅà ðÆêð éÅñ Õ¼à Õ¶ ÷îÆé Óå¶ ÇòÛÅ ÇçÀ° Áå¶ ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Ú ǼÕˉ ÇÜÔÅ ÇòÛÅ ÇçÀ°Í

Ô°ä ð¶Õ çÆ òðåˉº Õðç¶ Ôˉ¶ ÃÅðÅ êñ»à ìÅÇÂÀ°îÅà êñÅà Çò¼Úˉ ìÅÔð Õ¼ã ÇçÀ°Í Ô°ä í±îÆ çÆ Ãå∙Å Óå¶ G@ % éîÆ òÅñÆ E հdzàñ ÇñÇò³× ëÅðî ïÅðâ îËÇéÀ°ð çÅ ÇÛ¼àÅ ç¶ ÇçÀ° ÇÜò¶º ÇÕ ÁÅî ÇÕÃÅé ï±ðƶ çÅ ÇÛ¼àÅ Çç³ç¶ ÔéÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ ÇÛ¼àÅ ç¶ä ç¶ å°ð³å ìÅÁç Ö¶å ù òÅÔ ÇçÀ°Í ÖÅç ÇòÚñ¶ ñÅÔ¶ò³ç ÜÆòÅä±Á» ù ðð¼ÇÖÁå ð¼Öä ñÂÆ ÁÇÜÔÅ ÕðéÅ ÷ð±ðÆ ÔËÍ

ÁÅî å½ð Óå¶ ÇÜò¶º ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» çÆ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ Ö¶å ÇåÁÅð ÕÆåÅ Ü»çÅ ÔË, Ö¶å ÇåÁÅð Õð ñÀ°Í AE éò³ìð åˉº êÇÔñ» Ö¶å ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉ ÜÅäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ ð½äÆ Õðç¶ Ã E@ 33


kudrqI KyqI ivc kxk Çñàð êô±-î±åð Ö¶å Çò¼Ú êÅÀ°Í 

ÇåÁÅð Ö¶å Çò¼Ú ÁÅî å½ð Óå¶ òðåÆ ÜÅä òÅñÆ AA êˉð» òÅñÆ ÃÆâ ÇâÌñ ÇÜÃçÆ êˉð-åˉº êˉð ÇòÚñÆ ç±ðÆ G ÇÂ³Ú Ô°³çÆ ÔË éÅñ ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðˉÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ ÕäÕ/ÛˉÇñÁ» çˉÔ» ñÂÆ ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ AB ÇÂ³Ú ð¼ÇÖÁÅ ÜÅò¶×Å Áå¶ Ôð¶Õ Û¶ ñÅÂÆé» ÕäÕ ìÅÁç B ñÅÂÆé» Ûˉñ¶ ìÆܶ ÜÅä×¶Í ÇÂö åð∙» ê½ç¶ åˉº ê½ç¶ ÇòÚñÆ ç±ðÆ H ÇÂ³Ú ð¼ÖÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÇìÜÅÂÆ ç¶ Ã îôÆé Çò¼Ú Ô¶á ÇñÖ¶ ìçñÅÁ Õðˉ: (À) ÃÅð¶ êˉð ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé ÇÂ¼Õ ë°¼à çÆ ç±ðÆ ç¶ ÇÔÃÅì éÅñ ÁËâÜÃà ÕðˉÍ Ü¶ ñˉó ê¶ å» òÅè± ëÅñ¶ ÔàÅ ÇçÀ°Í (Á) ìÆÜ çÆ îÅåðÅ ØàÅ Õ¶ ÕäÕ B@ ÇÕ¼ñˉ Áå¶ Ûˉñ¶ H ÇÕ¼ñˉ êÌåÆ Â¶Õó Õð ÇçÀ°Í (Â) ìÆÜ òÅñ¶ Ö»ÇÚÁ» Çò¼Ú ÇÂà åð∙» ìçñÅÁ ÇñÁÅÀ° ÇÕ çˉÔ» ÇÃÇðÁ» òÅñ¶ Ö»ÇÚÁ» Çò¼Ú ÛˉÇñÁ» çÅ ìÆÜ êÅÇÂÁÅ ÜÅò¶Í (Ã) îôÆé ç¶ Ôð¶Õ çˉ ëÅÇñÁÅ ÇòÚÕÅð ñˉÔ¶ çÅ ÇÂ¼Õ íÅðŠó×ñ ì³Çé∙ÁÅ ÜÅò¶Í ÇÂà åð∙» Õðé éÅñ Ôð¶Õ çˉ ñÅÂÆé» ÇòÚÅñ¶ ÇÂ¼Õ ÔñÕÆ ÇÜÔÆ ÖÅñÆ ìä ÜÅò¶×ÆÍ 

Û¶ ñÅÂÆé» ÕäÕ Áå¶ B ñÅÂÆé» Ûˉñ¶ ìÆÜˉÍ Úé¶ ç¶ ìÆÜ Çò¼Ú Ôð¶Õ ÇÂ¼Õ ÇÕ¼ñˉ Çê¼Û¶ E@ ×ÌÅî èéƶ çÅ ìÆÜ ÇîñÅÀ°Í èéÆÁ» ÕÆÇóÁ» ù íÜÅÀ°ä çÅ Õ³î Õð¶×ÅÍ

êñÅà ç¶ ÚÅð¶ êÅö ǼÕ-ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé Ãðˉº Áå¶ ÁñÃÆ ìÅðâð Õî àðËê ÕðÅê òÜˉº ìÆÜÆ ÜÅò¶Í ÇÂÔ Õ°¼Þ ÕÆÇóÁ» ù àðËê Õðé å°ÔÅâÆÁ» ÃÔÅÇÂÕ ìäé×ÆÁ»Í

ÇìÜÅÂÆ åˉº å°ð³å ìÅÁç Ö¶å Úˉº ìÅÔð ÇñÜÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ éðî¶ çÅ ÃÅðÅ ìÅÇÂÀ°îÅà Ûˉà¶-Ûˉචà°ÕÇóÁ» Çò¼Ú Õ¼à Õ¶ òÅêà ֶå Çò¼Ú ǼÕˉ ÇÜÔÅ ÇòÛÅ ÇçÀ°Í ܶÕð ñˉó ê¶ å» Ú³×¶ ë°àÅð¶ ñÂÆ ÇóÜÅÂÆ ÕðˉÍ éˉà: ÇóÜÅÂÆ Ã êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô±-î±åð êÅÀ°äÅ éÅ í°¼ñˉÍ Ôð¶Õ ÇóÜÅÂÆ Ã øÃñ ù êô±-î±åð ç¶äÅ ñÅ÷îÆ ÔËÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇìÜÅÂÆ À°çˉº ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ Üçˉº ÷îÆé Ú³×Æ ò¼åð Ôˉò¶ êð ܶÕð ñˉó Ôˉò¶ å» ç°ìÅðÅ ð½äÆ ÕðˉÍ ð½äÆ î½Õ¶ êÅäÆ éÅñ êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô± î±åð Ö¶å ù ç¶äÅ éÅ í°¼ñäÅÍ

éçÆé êÌì³èé: ÕäÕ Çò¼Ú éçÆé ÁÅî å½ð Óå¶ ÇÂ¼Õ ò¼âÅ î°¼çÅ Ôé Áå¶ ÁÃƺ ÇÂÔ Õ³î Ô¼æƺ Õð»×¶Í ÇÂ¼Õ ×°âÅÂÆ êñ»à ×ðˉæ çÆ ô°ð±ÁÅåÆ Ãà¶Ü Óå¶ ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ (ìÅñ Çé³çÅÂÆ) Üçˉº éðîÅ Áå¶ ì½ä¶ Ú½ñ¶ B@ Ççé» ç¶ Ôˉä×¶Í Üçˉº øÃñ ÇÂ¼Õ ë°¼à åˉº òè¶ð¶ Õ¼ç çÆ Ôˉò¶ Áå¶ éçÆé å» òÆ ÇÂ¼Õ Ãî¼ÇÃÁÅ Ôˉä å» Ãê̶Á ê³ê çÆ éˉ÷ñ Óå¶ Ã°ð¼ÇÖÁÅ Ô°¼â ñ×Å Õ¶ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÆ Ãê̶Á Õðˉ ( Áê˺ÇâÕà F Çò¼Ú ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ç¶Öˉ)

êñ»à ×ðˉæ Çò¼Ú å¶ÜÆ ÇñÁÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº ÜòÅð C@Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ×°ó Üñ Á³ÇîÌå çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅò¶ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà I)Í ÇÂö åð∙» Üçˉº ÜòÅð EE Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ ÁðæÅå ëñÅòdzð³× åˉº ÇìñÕ°¼ñ êÇÔñ» ÇÂ¼Õ Ãê̶Á êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÂà ù ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ 34


kudrqI KyqI ivc kxk Áê˺ÇâÕà A@ Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË)Í 

ÕÆà» åˉº øÃñ çÆ ð¼ÇÖÁÅ ñÂÆ Ãê̶Á: î°¼Ö ëÃñ Çò¼Ú àðËê ÕðÅêÃ, ðËêñ˺à (ÕÆà íÜÅÀ±) Çí³éåÅ íðê±ð øÃñ» Áå¶ ð±¼Ö(ð°¼Ö ê³ÛÆÁ» Áå¶ Ôˉð ÁÇÜÔ¶ ÜÆò» ñÂÆ êéÅÔ×ÅÔ çÅ Õ³î Õðç¶ Ôé ÇÜÔó¶ ÇÕ øÃñ» ù ÔÅéÆ êÔ°³ÚÅÀ°ä òÅñ¶ ÕÆàÅ ù Ö»ç¶ Ôé) Çìé» Ö¶åÆ ðÃÅÇÂä» ç¶ ÕÆà êÌì³èé çÅ î°ãñÆ ñˉó ÔéÍ ÇÂÔé» çÆ ÁäÔˉºç Çò¼Ú ÕÆà Õ³àðˉñ ç¶ Õ°¼Þ Ôˉð ã³× òðå¶ ÜÅ ÃÕç¶ ÔéÍ C@ Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á Õðˉ (ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ, Áê˺ÇâÕà AA)Í DE Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ôðìñ ÁËÕÃàÌËÕà (òéÃêÇåÕ ðÃ) çÅ ÇÛóÕÅÁ Õðˉ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ç¶Öä ñÂÆ ç¶Öˉ, Áê˺ÇâÕà AB)Í éˉà: ܶÕð å°ÔÅù ñ¼×¶ ÇÕ ÕÆà» çÅ õåðÅ ìðÕðÅð ÔË å» F@ Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ çÅ ÇÛóÕÅÁ ç°ÔðÅÀ°Í ÇÂö åð∙» GE Ççé» çÆ øÃñ Óå¶ Ôðìñ ÁËÕÃàÌËÕà çÅ ÇÛóÕÅÁ ç°ìÅðÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðˉÍ Ü¶Õð Çëð òÆ ÕÆà» çÅ ì³çˉìÃå éÅ Ôˉ ÃÕ¶ å» ÕÆà êÌì³èé ñÂÆ å°Ãƺ ÇÜÔóÆÁ» ÜËÇòÕ Ãê̶Á» åˉº ÜÅä± Ôˉ À°Ôé» çÆ òðåˉº ÕðˉÍ

îÔ¼åòê±ðé: ÇÜò¶º ÔÆ å°Ãƺ øÃñ ù ÇÕö êÌÕÅð ç¶ ÕÆà Ôîñ¶ çÅ õåðÅ ç¶Ö¯ å» ×°ðêÌÆå éÅñ óêðÕ Õð¯ (î¯ìÅÇÂñ: IIAEA-IE@FB) 

êÅäÆ çÅ êÌì³èé: êñ»à ×ðˉæ çÆ ÇÕö òÆ Ãà¶Ü Óå¶ Ö¶å Çò¼Ú êÅäÆ éÔƺ ÖóÅ ÕðéÅÍ ÇóÜÅÂÆ Àçˉº ÔÆ ÕðéÆ ÔË Üçˉº í±îÆ Çò¼Ú D ÇÂ³Ú çÆ â±³ØÅÂÆ å¼Õ ÕˉÂÆ éîÆ éÅ ìÚÆ Ôˉò¶Í ÇÂà î³åò ñÂÆ êÌïˉ× ñÂÆ Ö¶å çÆ ð±ê-ð¶ÖÅ ÇåÁÅð ÕðÇçÁ» Ö¶å ç¶ ãñÅä òÅñ¶ î¼æ¶ ÇÂ¼Õ ÖÅÂÆ ìäÅÂÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÇóÜÅÂÆ ñˉó Áé°ÃÅð ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶×ÆÍ Ãí åˉº êÇÔñ» í±îÆ ù Ö°ôÕ Ôˉä ÇçÀ°Í Üçˉº í±îÆ ç¶ Á³çð C-D ÇÂ³Ú çÆ â±³ØÅÂÆ å¼Õ éîÆ éÅ ðÔ¶ å» ÇóÜÅÂÆ ÕðˉÍ ÇóÜÅÂÆ Õðç¶ Ã ÛˉÇñÁ» ù êÅäÆ éÅ ÇçÀ°Í ÛˉÇñÁ» çÆÁ» ñÅÂÆé» ç°ÁÅñ¶ ò¼à» ìäÅ Õ¶ ÛˉÇñÁ» ù ÇóÜÅÂÆ åˉº ìÚÅÇÂÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ îÔ¼åòê±ðé : ÇóÜÅÂÆ Ã Ö¶å Çò¼Ú êÌåÆ Â¶Õó E@Çñàð êô±-î±åð êÅÀ°äÅ éÅ í°¼ñäÅ, ÇÂÔ ÷ð±ðÆ ÔËÍ ÇóÜÅÂÆ Õðç¶ Ã êÅäÆ òÅñ¶¶ ÖÅñ∙¶ ðÅÔƺ Ö¶å ÓÚ êô±-î±åð í¶Üç¶ ðÔˉÍ

ÁÅÖðÆ êÅäÆ ñÅÀ°ä åˉº êÇÔñ» êñÅà Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ÚÅð ÇÕ¼ñˉ (A@ ÇÕ¼ñˉ êÌåÆ Â¶Õó) ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ°Í (ìÆÜ»/øÃñ» ç¶ éÅî Áå¶ åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ Áê˺ÇâÕà A ç¶Öˉ)

Üçˉº ÇÜÁÅçÅåð øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æ»ò» åˉº ǼÕÇÂ¼Õ òð× îÆàð ç¶ Ø¶ð¶ Çò¼Úˉº ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ çÅåÆ éÅñ ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» ù Áñ¼×-Áñ¼× Õ¼à Õ¶ À°Ôé» ù ÇÂ¼Õ çˉ ò¼Ö-ò¼Ö ì³âñ Çò¼Ú ì³é∙ ñÀ°Í Ô°ä çˉÔ» ì³âñ» ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ çˉÔ» ì³âñ» ù Áñ¼×-Áñ¼× æð˼à Õðˉ Áå¶ çÅä¶ ò¼Ö Õð ñÀ°Í çÅÇäÁ» ù çˉ ò¼Öð¶-ò¼Öð¶ îÜì±å ê¶êð ìË×» Çò¼Ú êÅ ÇçÀ° Áå¶ ì±ÇàÁ» ç¶ ìÅÕÆ ÇÔ¼ÇÃÁ» ù çˉ Áñ¼×-Áñ¼× ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú êÅ ÇçÀ°Í Ô°ä ÃÅð¶ îàÆðÆÁñ çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é ÕðˉÍ ò÷é åˉº êÌÅêå âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ù ÇÕÃÅé 35


kudrqI KyqI ivc kxk ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖ Õ¶ ð¼Ö¶×ÅÍ 

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕäÕ çÆ ÕàÅÂÆ åˉº êÇÔñ» ÛˉÇñÁ» ù Ô¼æƺ ò¼ã ñÀ°Í ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº ÔˉÂÆ çˉÔ» øÃñ» çÆ êËçÅòÅð ù ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú íð Õ¶ Ç×äåÆ Õðˉ Áå¶ Ü¶Õð óíò Ôˉò¶ å» Ôð¶Õ ׼චçÅ ò÷é òÆ ÷ð±ð ÕÆåÅ ÜÅò¶ Í ÇÂÔ ÜÅäÕÅðÆ ÇÕÃÅé ç°ÁÅðÅ ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖÆ ÜÅò¶Í

ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» çÆ ÕàÅÂÆ Áå¶ AE îÂÆ ù Á×ñÆ øÃñ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÇòÚÕÅð ñ×ê× C@ Ççé» çÅ Ãî» Çîñ Ü»çÅ ÔËÍ Ãˉ êñÅà Çò¼Ú À°×ÆÁ» Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù A@ îÂÆ å¼Õ îÂÆ å¼Õ òèä ÇçÀ°Í

îÔ¼åòê±ðé: Ô¶á ÇñÖÆ ÜÅäÕÅðÆ êÌÅêå Õðé ñÂÆ ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» ç¶ Çå³é-Çå³é Ã˺êñ ã°ÕòÆ ñËì ù í¶Ü¶ ÜÅä (À) êÌˉàÆé % ÜÅäé ñÂÆ (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðËÜÆÇâÀ± ÜÅäé ñÂÆÍ

àðÆàî˺à III. ×°ÁÅðÅ Áå¶ ÕäÕ çÅ ÇàÕÀ± ÇÃÃàî (ÜÆ âìñï± ÁËÃ): ÇÂà ÇÃÃàî åÇÔå ×°ÁÅð¶ Áå¶ ÜòÅð î×ðˉº êñÅà Çò¼Ú ÕäÕ éÅñ ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ Á³åð øÃñ òÜˉº ìÆܶ ÜÅä×¶Í 

Á¼è ÁÕå±ìð å¼Õ Õ³ìÅÂÆé éÅñ ×°ÁÅð¶ Õ¼à ÇñÁÅ ÜÅò¶×Å Üçˉº ÇÕ ÜòÅð çÆ ÕàÅÂÆ Ô¼æƺ ÕÆåÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÕàÅÂÆ À°êð³å Ö¶å ù ÇÂà Çò¼Ú Öó¶ ×°ÁÅð¶ ç¶ éÅó Áå¶ À°¼×ÆÁ» ÔˉÂÆÁ» Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Ãî¶å A@ éò³ìð å¼Õ ÇÂö åð∙» ðÇÔä ÇçÀ°Í å» ÇÕ ÇÂà Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» Áå¶ éçÆé òè-ë°¼ñ ÃÕäÍ

Ô°ä éÅó Áå¶ Ôð¶ îÅç¶ ù ðÆêð éÅñ Õ¼à Õ¶ ÃÅð¶ Ö¶å Çò¼Ú ÷îÆé Óå¶ ÇòÛŠǼÕˉ ÇÜÔÅ ÇòÛÅ ÇçÀ°Í

Ô°ä ð¶Õ çÆ òðåˉº Õðç¶ Ôˉ¶ ÃÅðÅ êñ»à ìÅÇÂÀ°îÅà êñÅà Çò¼Úˉ ìÅÔð Õ¼ã ÇçÀ°Í Ô°ä í±îÆ çÆ Ãå∙Å Óå¶ G@ % éîÆ òÅñÆ E հdzàñ ÇñÇò³× ëÅðî ïÅðâ îËÇéÀ°ð çÅ ÇÛ¼àÅ ç¶ ÇçÀ° ÇÜò¶º ÇÕ ÁÅî ÇÕÃÅé ï±ðƶ çÅ ÇÛ¼àÅ Çç³ç¶ ÔéÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ ÇÛ¼àÅ ç¶ä ç¶ å°ð³å ìÅÁç Ö¶å ù òÅÔ ÇçÀ°Í ÖÅç ÇòÚñ¶ ñÅÔ¶ò³ç ÜÆòÅä±Á» ù ðð¼ÇÖÁå ð¼Öä ñÂÆ ÁÇÜÔÅ ÕðéÅ ÷ð±ðÆ ÔËÍ

ÁÅî å½ð Óå¶ ÇÜò¶º ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» çÆ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ Ö¶å ÇåÁÅð ÕÆåÅ Ü»çÅ ÔË, Ö¶å ÇåÁÅð Õð ñÀ°Í AE éò³ìð åˉº êÇÔñ» Ö¶å ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉ ÜÅäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ ð½äÆ Õðç¶ Ã E@ Çñàð êô±-î±åð Ö¶å Çò¼Ú êÅÀ°Í

ÇåÁÅð Ö¶å Çò¼Ú ÁÅî å½ð Óå¶ òðåÆ ÜÅä òÅñÆ AA êˉð» òÅñÆ ÃÆâ ÇâÌñ ÇÜÃçÆ êˉð-åˉº êˉð ÇòÚñÆ ç±ðÆ G ÇÂ³Ú Ô°³çÆ ÔË éÅñ ÕäÕ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÕðˉÍ ÇèÁÅé ðÔ¶ ÕäÕ/ÛˉÇñÁ» çˉÔ» ñÂÆ ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ AB ÇÂ³Ú ð¼ÇÖÁÅ ÜÅò¶×Å Áå¶ Ôð¶Õ Û¶ ñÅÂÆé» ÕäÕ ìÅÁç B ñÅÂÆé» Ûˉñ¶ ìÆܶ ÜÅä×¶Í ÇÂö åð∙» ê½ç¶ åˉº ê½ç¶ ÇòÚñÆ ç±ðÆ H ÇÂ³Ú ð¼ÖÆ ÜÅò¶×ÆÍ ÇìÜÅÂÆ ç¶ Ã îôÆé Çò¼Ú Ô¶á ÇñÖ¶ ìçñÅÁ Õðˉ: 36


kudrqI KyqI ivc kxk (À) ÃÅð¶ êˉð ñÅÂÆé åˉº ñÅÂÆé ÇÂ¼Õ ë°¼à çÆ ç±ðÆ ç¶ ÇÔÃÅì éÅñ ÁËâÜÃà ÕðˉÍ Ü¶ ñˉó ê¶ å» òÅè± ëÅñ¶ ÔàÅ ÇçÀ°Í (Á) ìÆÜ çÆ îÅåðÅ ØàÅ Õ¶ ÕäÕ B@ ÇÕ¼ñˉ Áå¶ Ûˉñ¶ H ÇÕ¼ñˉ êÌåÆ Â¶Õó Õð ÇçÀ°Í (Â) ìÆÜ òÅñ¶ Ö»ÇÚÁ» Çò¼Ú ÇÂà åð∙» ìçñÅÁ ÇñÁÅÀ° ÇÕ çˉÔ» ÇÃÇðÁ» òÅñ¶ Ö»ÇÚÁ» Çò¼Ú ÛˉÇñÁ» çÅ ìÆÜ êÅÇÂÁÅ ÜÅò¶Í (Ã) îôÆé ç¶ Ôð¶Õ çˉ ëÅÇñÁÅ ÇòÚÕÅð ñˉÔ¶ çÅ ÇÂ¼Õ íÅðŠó×ñ ì³Çé∙ÁÅ ÜÅò¶Í ÇÂà åð∙» Õðé éÅñ Ôð¶Õ çˉ ñÅÂÆé» ÇòÚÅñ¶ ÇÂ¼Õ ÔñÕÆ ÇÜÔÆ ÖÅñÆ ìä ÜÅò¶×ÆÍ 

Û¶ ñÅÂÆé» ÕäÕ Áå¶ B ñÅÂÆé» Ûˉñ¶ ìÆÜˉÍ Úé¶ ç¶ ìÆÜ Çò¼Ú Ôð¶Õ ÇÂ¼Õ ÇÕ¼ñˉ Çê¼Û¶ E@ ×ÌÅî èéƶ çÅ ìÆÜ ÇîñÅÀ°Í èéÆÁ» ÕÆÇóÁ» ù íÜÅÀ°ä çÅ Õ³î Õð¶×ÅÍ

êñÅà ç¶ ÚÅð¶ êÅö ǼÕ-ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé Ãðˉº Áå¶ ÁñÃÆ ìÅðâð Õî àðËê ÕðÅê òÜˉº ìÆÜÆ ÜÅò¶Í ÇÂÔ Õ°¼Þ ÕÆÇóÁ» ù àðËê Õðé å°ÔÅâÆÁ» ÃÔÅÇÂÕ ìäé×ÆÁ»Í

ÇìÜÅÂÆ åˉº å°ð³å ìÅÁç Ö¶å Úˉº ìÅÔð ÇñÜÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÃÅðÅ ìÅÇÂÀ°îÅà òÅêà ֶå Çò¼Ú ǼÕˉ ÇÜÔÅ ÇòÛÅ ÇçÀ°Í ܶÕð ñˉó ê¶ å» Ú³×¶ð¶ ë°àÅð¶ ñÂÆ ÇóÜÅÂÆ ÕðˉÍ éˉà: ÇóÜÅÂÆ Ã êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô±-î±åð êÅÀ°äÅ éÅ í°¼ñˉÍ Ôð¶Õ ÇóÜÅÂÆ Ã øÃñ ù êô±-î±åð ç¶äÅ ñÅ÷îÆ ÔËÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇìÜÅÂÆ À°çˉº ÔÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ Üçˉº ÷îÆé Ú³×Æ ò¼åð Ôˉò¶ êð ܶÕð ñˉó Ôˉò¶ å» ç°ìÅðÅ ð½äÆ ÕðˉÍ ð½äÆ î½Õ¶ êÅäÆ éÅñ êÌåÆ Â¶Õó E@ Çñàð êô± î±åð Ö¶å ù ç¶äÅ éÅ í°¼ñäÅÍ

éçÆé êÌì³èé: ÕäÕ Çò¼Ú éçÆé ÁÅî å½ð Óå¶ ÇÂ¼Õ ò¼âÅ î°¼çÅ Ôé Áå¶ ÁÃƺ ÇÂÔ Õ³î Ô¼æƺ Õð»×¶Í ÇÂ¼Õ ×°âÅÂÆ êñ»à ×ðˉæ çÆ ô°ð± ÁÅåÆ Ãà¶Ü Óå¶ ÕÆåÆ ÜÅò¶×Æ (ìÅñ Çé³çÅÂÆ) Üçˉº éðîÅ Áå¶ ì½ä¶ Ú½ñ¶ B@ Ççé» ç¶ Ôˉä×¶Í Üçˉº øÃñ ÇÂ¼Õ ë°¼à åˉº òè¶ð¶ Õ¼ç çÆ Ôˉò¶ Áå¶ éçÆé å» òÆ ÇÂ¼Õ Ãî¼ÇÃÁÅ Ôˉä å» Ãê̶Á ê³ê çÆ éˉ÷ñ Óå¶ Ã°ð¼ÇÖÁÅ Ô°¼â ñ×Å Õ¶ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÆ Ãê̶Á Õðˉ ( Áê˺ÇâÕà F Çò¼Ú ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ç¶Öˉ)

êñ»à ×ðˉæ Çò¼Ú å¶ÜÆ ÇñÁÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº øÃñ C@Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶ å» ×°ó Üñ Á³ÇîÌå çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅò¶ ( ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ ÇüÖä ñÂÆ ç¶Öˉ Áê˺ÇâÕà I)Í ÇÂö åð∙» Üçˉº øÃñ EE Ççé» çÅ Ôˉ ÜÅò¶ å» ÁðæÅå ëñÅòdzð³× åˉº ÇìñÕ°¼ñ êÇÔñ» ÇÂ¼Õ Ãê̶Á êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÆ ÕÆåÆ ÜÅò¶ ÇÂà ù ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ Áê˺ÇâÕà A@ Çò¼Ú Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË)Í

øÃñ ù ÕÆà» åˉº ìÚÅÀ°ä ñÂÆ ÇÛóÕÅÁ: Üçˉº øÃñ D@ Ççé» çÆ Ü» ÇÂÃ ç¶ é¶ó¶ Ôˉò¶ å» ñ¼ÃÆ çÆ ÇÂ¼Õ Ãê̶Á Õðˉ (ÇåÁÅðÆ çÅ åðÆÕÅ ç¶Öä ñÂÆ ç¶Öˉ- Áê˺ÇâÕà AA) Áå¶ FE Ççé» çÆ Ôˉä Óå¶ òéÃêåÆ ðà (Çé³î∙ ÁÃåð ÁÅÇç) çÆ Ãê̶Á ÕðˉÍ 37


kudrqI KyqI ivc kxk éˉà: ܶÕð å°ÔÅù ÇÕö åð·» çÅ êËÃà ÁàËÕ é÷ð ÁÅÀ°ºçÅ Ô¯ò¶ å» øÃñ ç¶ GE Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅä Óå¶ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á ç°ÔðÅÀ° ÇÂö åð·» øÃñ ç¶ I@ Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅä Óå¶ òéÃêåÆ ðà çÆ Ãê̶Á ç°ÔðÅÀ°Í Ü篺 øÃñ A@@ Ççé» çÆ Ô¯ ÜÅò¶ å» Ô¯ð êËÃà ÁàËÕ çÆ Ã³íÅéò» î³ç êË Ü»çÆÁ» ÔéÍ îÔ¼åòê±ðé: ÇÜò¶º ÔÆ å°Ãƺ øÃñ ù ÇÕö êÌÕÅð ç¶ ÕÆà Ôîñ¶ çÅ õåðÅ ç¶Ö¯ å» ×°ðêÌÆå éÅñ óêðÕ Õð¯ (î¯ìÅÇÂñ: IIAEA-IE@FB) 

ÇóÜÅÂÆ: ܶÕð í±îÆ çÆ Ãå∙Å Óå¶ éîÆ Ôˉò¶ å» ÁÃƺ ÇóÜÅÂÆ éÔƺ Õð»×¶Í ÇóÜÅÂÆ ìÅð¶ À°çˉº ÔÆ ÃˉÚˉ Üçˉº í±îÆ çÆ À°åñÆ Ãå∙Å Ö°ôÕ é÷ð ÁÅò¶ êð³å± ÷îÆé Çò¼Ú D ÇÂ³Ú çÆ â°³ØÅÂÆ å¼Õ Õ°¼Þ éîÆ ìðÕðÅð Ôˉò¶Í Üçˉº ÇóÜÅÂÆ ÕðéÆ ÷ð±ðÆ Ôˉò¶ å» ÛˉÇñÁ» ù êÅäÆ éÅ ñÅÀ°Í ÛˉÇñÁ» çÆÁ» ñÅÂÆé» ç°ÁÅñ¶ ÛˉàÆÁ» ò¼à» ìäÅ Õ¶ ÁÇÜÔÅ ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ ÇÂÔ ÁÅà ÔË ÇÕ ÕäÕ ù B Ü» C êÅäÆÁ» çÆ ÔÆ ñˉó êò¶×ÆÍ

ÁÅÖðÆ êÅäÆ ñÅÀ°ä åˉº êÇÔñ» êñÅà Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ÚÅð ÇÕ¼ñˉ (A@ ÇÕ¼ñˉ êÌåÆ Â¶Õó) ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ°Í (ìÆÜ»/øÃñ» ç¶ éÅî Áå¶ åðÆÕÅ ÜÅäé ñÂÆ Áê˺ÇâÕà A ç¶Öˉ)

Üçˉº ÇÜÁÅçÅåð øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Çå³é ò¼Ö-ò¼Ö æ»ò» åˉº ǼÕÇÂ¼Õ òð× îÆàð ç¶ Ø¶ð¶ Çò¼Úˉº ÷îÆé çÆ Ãå∙Å å¼Õ çÅåÆ éÅñ ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» ù Áñ¼×-Áñ¼× Õ¼à Õ¶ À°Ôé» ù ÇÂ¼Õ çˉ ò¼Ö-ò¼Ö ì³âñ Çò¼Ú ì³é∙ ñÀ°Í Ô°ä çˉÔ» ì³âñ» ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ å¼Õ è°¼ê Çò¼Ú ðÕÅÀ°Í À°êð³å Ô¼æ» éÅñ çˉÔ» ì³âñ» ù Áñ¼×-Áñ¼× æð˼à Õðˉ Áå¶ çÅä¶ ò¼Ö Õð ñÀ°Í çÅÇäÁ» ù çˉ ò¼Öð¶-ò¼Öð¶ îÜì±å ê¶êð ìË×» Çò¼Ú êÅ ÇçÀ° Áå¶ ì±ÇàÁ» ç¶ ìÅÕÆ ÇÔ¼ÇÃÁ» ù çˉ Áñ¼×-Áñ¼× ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú êÅ ÇçÀ°Í Ô°ä ÃÅð¶ îàÆðÆÁñ çÅ Áñ×-Áñ× ò÷é ÕðˉÍ ò÷é åˉº êÌÅêå âËàÅ (ÜÅäÕÅðÆ) ù ÇÕÃÅé ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖ Õ¶ ð¼Ö¶×ÅÍ

Üçˉº øÃñ ê¼Õ Õ¶ ÕàÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Ôˉò¶ å» Õ³ìÅÂÆé éÅñ ÕäÕ çÆ ÕàÅÂÆ åˉº êÇÔñ» ÛˉÇñÁ» ù Ô¼æƺ ò¼ã ñÀ°Í ÃÅð¶ êñÅà Çò¼Úˉº ÔˉÂÆ çˉÔ» øÃñ» çÆ êËçÅòÅð ù ×¼ÇàÁ» Çò¼Ú íð Õ¶ Ç×äåÆ Õðˉ Áå¶ Ü¶Õð óíò Ôˉò¶ å» Ôð¶Õ ׼චçÅ ò÷é òÆ ÷ð±ð ÕÆåÅ ÜÅò¶ Í ÇÂÔ ÜÅäÕÅðÆ ÇÕÃÅé ç°ÁÅðÅ ÁÅêäÆ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú ÇñÖÆ ÜÅò¶Í

ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» çÆ ÕàÅÂÆ Áå¶ AE îÂÆ ù Á×ñÆ øÃñ çÆ ÇìÜÅÂÆ ÇòÚÕÅð ñ×ê× C@ Ççé» çÅ Ãî» Çîñ Ü»çÅ ÔËÍ Ãˉ êñÅà Çò¼Ú À°×ÆÁ» Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù A@ îÂÆ å¼Õ îÂÆ å¼Õ òèä ÇçÀ°Í

îÔ¼åòê±ðé: Ô¶á ÇñÖÆ ÜÅäÕÅðÆ êÌÅêå Õðé ñÂÆ ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» ç¶ Çå³é-Çå³é Ã˺êñ ã°ÕòÆ ñËì ù í¶Ü¶ ÜÅä (À) êÌˉàÆé % ÜÅäé ñÂÆ (Á) êËÃàÆÃÅÂÆâ ðËÜÆÇâÀ± ÜÅäé ñÂÆÍ

îÔ¼åòê±ðé: ÔÅóÆ ç¶ ÃÆÜé Çò¼Ú àðÆàî˺à êñÅà ñÂÆ À°ÔÆ ÃÅð¶ ÁÇíÁÅà Õðˉ ÇÜÔó¶ ÇÕ àðÆàî˺à êñÅà II. Çò¼Ú ÕÆå¶ ÜÅä¶ ÔéÍ ÇÕÀ°ºÇÕ çˉÔ» êñÅà» Çò¼Ú ÕÆå¶ ÜÅä òÅñ¶ Õ³î ÇÂ¼Õ ÔÆ ÔéÍ

38


kudrqI KyqI ivc kxk Áê˺ÇâÕà ÇñÃà Áê輂 âÕÃ

ê¶ ÷

é³ ìð

é³ìð

A

éðî¶ , ×° ÁÅð Áå¶ ÕäÕ çÆ ÖóÆ øÃñ Çò¼ Ú ÇÛ¼ àÅ ç¶ä ñÂÆ ÃêËôñ Á½ðˉ ×ðÆé

B

éÅÂÆàðˉ ÷é ç¶ Ãˉðà òÜˉ º øÃñ ù Çó ÜÅÂÆ éÅñ êô±- î±åð ç¶ ä çÅ åðÆÕÅ

39 40

C

ð±óÆ çÆ ÖÅç ù ÇÜÀ° ºçÆ ÖÅç Çò¼ Ú ìçñä çÅ ã³ ×

40

D

ìÆÜ ê° ³ ×ðÅÀ° ä çÅ åðÆÕÅ

42

E

ìÆÜ» çÅ ÷ðîÆé¶ ôé àËÃà ÕðéÅ

42

F

éçÆé éÅôÕ òÜˉº ÇêôÅì Áå¶ ç¶ ÃÆ ÃÅì°é çÅ Øˉñ

43

G

å¶ñ (ÁÇð³ â) çÆ Öñ∙ ù ÇñÇò³× ÁÅÇÂñ Õ¶ Õ ÓÚ ìçñäÅ

43

H

Þˉ é¶ ù êÅàÅ ñÅÀ° ä çÅ åðÆÕÅ

44

I

×° óÜñ Á³Ç îÌå ìäÅÀ° ä çÅ åðÆÕÅ

44

A@

êÅæÆÁ» çÅ êÅäÆ ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ

45

AA

ÕÆà êÌ ì³èé ñÂÆ ñ¼ÃÆ ìäÅÀ° ä çÅ åðÆÕÅ

45

AB

òéÃêåÆ ðà ìäÅÀ° ä çÅ åðÆÕÅ

45

AC

êÇÔñ¶ ÃÅñ ÕÆåÆÁ» ÜÅä òÅñÆÁ» ò¼ Ö-ò¼Ö ×åÆÇòèÆÁ» Áå¶ øÃñ ù Çç¼ å¶ ÜÅä òÅñ¶ ÇÂéê°àà çÆ Ã± ÚÆ

47

Öó¶ éðî¶, ×°ÁÅð¶ Áå¶ ÕäÕ Çò¼Ú ÇÛ¼àÅ ç¶ä ñÂÆ Á½ðˉ×ðÆé: À) Á¼×¶ Çç¼å¶ Áé°ÃÅð çˉ çñ øÃñ» ç¶ F ÇÕ¼ñˉ ìÆÜ ñÀ°: î±³×Æ, Ú½ñ¶, î»Ô, ×°ÁÅðÅ, ã˺ÚÅ ÁÅÇç ǼÕ-ÇÂ¼Õ ÇÕ¼ñˉ Ôð¶ÕÍ Á) ÃÅð¶ ìÆÜ» ù ÁÅêà Çò¼Ú ÇîÕà Õð Õ¶ Çò¼Ú B-B ý ×ÌÅî ýºë, ÁÜòÅÂÆé Áå¶ ÃÅò¶ ç¶ ìÆÜ òÆ êÅÀ°Í Â) ÃÅð¶ ìÆÜ» ù ÚÅð سÇàÁ» ñÂÆ êÅäÆ Çò¼Ú ÇíÀ°º Õ¶ ð¼ÖˉÍ Ã) Ô°ä ìÆÜ» ù êÅäÆ Úˉº ìÅÔð Õ¼ã Õ¶ Û» Çò¼Ú ÇÂ¼Õ Ö¼çð ç¶ ×¼à¶ å¶ ÇòÛÅ ÇçÀ°Í Ô) ìÆÜ» À°¼å¶ ñ¼ÕóÆ Ü» êÅæÆÁ» çÆ Á¼èÅ ÇÕ¼ñˉ ÃòÅÔ è±ó ÇçÀ°Í Ô°ä Ö¶å Çò¼Ú ÇÛ¼àÅ ç¶ä ñÂÆ ìÆÜ ÇåÁÅð ÔéÍ îÔ¼åòê±ðé: Þˉé¶, ×°ÁÅð Ü» ÕäÕ çÆ ÕàÅÂÆ åˉº ÇÂ¼Õ îÔÆé» êÇÔñ» ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ ç¶äÅ ÔËÍ øÃñ Çò¼Ú Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ øÃñ ù ÁÅÖðÆ êÅäÆ ñÅÀ°ä å°ð³å êÇÔñ» ç¶äÅ ÔËÍ ÇÜò¶º ×°ÁÅð¶ Áå¶ Þˉé¶ Çò¼Ú Ãå³ìð ÓÚ Á嶶 ÕäÕ Çò¼Ú îÅðÚ ÓÚÍ 39


kudrqI KyqI ivc kxk éÅÂÆàðˉ÷é ç¶ Ãˉî¶ òÜˉº êô±-î±åð çÆ òðåˉº : êô±-î±åð Çò¼Ú 4% å¼Õ éÅÂÆàðˉ÷é, 1 % å¼Õ ëÅÃëˉðà Áå¶ 2% å¼Õ êˉàÅô Ôˉ ÃÕçÆ ÔËÍ ÇÂÃçÅ êÆ ÁËÚ ÁÅîå½ð Óå¶ G Ô°³çÅ ÔËÍ ÇÂÔ øÃñ» ù êˉôÕ å¼å ç¶ä ñÂÆ ò¼â¶ ê¼èð Óå¶ òðÇåÁÅ ÜÅä òÅñÅ Õ°çðåÆ ÃˉîÅ ÔËÍ Ô¶á ÇñÖ¶ åðÆÕ¶ éÅñ ÇÂà ù òè¶ð¶ å¶Ü ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË: À) ÇܳéÅ Ôˉ ÃÕ¶ òè åˉº òè ÇêôÅì ÇÂÕ¼áÅ ÕðˉÍ éˉà: ÇÂ¼Õ Ú³×¶ ÇÕÃÅé Õˉñ¶ Ôð Ã êÌåÆ Â¶Õó ç¶ ÇÔÃÅì éÅñ ؼàˉ-ؼà E@ Çñàð êô±-î±åð À°êñíè ðÇÔäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ ÇÜò¶º ÇÕ ê³Ü ¶Õó òÅñ¶ ÇÕÃÅé Õˉñ¶ Ôð ò¶ñ¶ BE@ Çñàð êô±-î±åð ÷ð±ð Ãàˉð ÕÆåÅ ÔˉäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ Á) ÇóÜÅÂÆ ñÂÆ E@ Çñàð êô±-î±åð Ö¶å ñË Õ¶ ÜÅÀ°Í Â) à±àÆ ñ¼×¶ B@ Çñàð òÅñ¶ êñÅÃÇàÕ ç¶ ÕËé Çò¼Ú êô±-î±åð íð ÇçÀ°Í Ã) Ô°ä êô-î±åð íð¶ ÇÂà ÕËé ù À°Ã æ» ð¼Öˉ ÇÜæˉº Ö¶å Çò¼Ú êÅäÆ Á³çð ÜÅ ÇðÔÅ Ôˉò¶Í Ô°ä ÕËé çÆ à±àÆ À°Ã ÇÔÃÅì éÅñ Öˉñ∙ˉ ÇÕ ÇóÜÅÂÆ ç¶ éÅñ-éÅñ êô±-î±åð òÆ ÃîÅé îÅåðÅ ÓÚ Ö¶å Ü»çÅ ðÔ¶Í éˉà: Ôð¶Õ ÇóÜÅÂÆ éÅñ E@ Çñàð å¼Õ êô±-î±åð Ö¶å ù ç¶äÅ ÔËÍ ÃÅòèÅéÆ: À°¼êð ðÞÅÇÂÁÅ åðÆÕÅ ÷îÆé Õ¶ºçðå ÔËÍ ÇÂÃù êÅäÆ ÇîñÅ Õ¶ øÃñ Óå¶ òÆ ÇÛóÇÕÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔÍ (AE Çñàð êÅäÆ Çò¼Ú E Çñàð êô±-î±åð ÇîñÅ Õ¶ Ãê̶Á ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕçÆ ÔË) ÇÂÕ¼ñ¶ êô± î±åð çÆ Ãê̶Á ê¼ÇåÁ» ù ÜñÅ ÃÕçÆ ÔËÍ

Áê˺ÇâÕà -C ð±óÆ çÆ ÖÅç ù ÇÜÀ°ºçÆ ÖÅç (ÇñÇò³× îËÇéÀ°ð) ÓÚ ìçñäÅ: ÇÂÔ ð±óÆ çÆ ÖÅç çÆ ×°äò¼åÅ òèÅÀ°ä çÅ ÇÂ¼Õ åðÆÕÅ ÔËÍ ÇÜÁÅçÅåð ÁÅè°ÇéÕ Ö¶åÆìÅóÆ Öˉ÷ Õ¶ºçð ð±óÆ çÆ ÖÅç çÆ ×°äò¼åÅ ÇÂà ÇòÚñÆ éÅÂÆàðˉ÷é, ëÅÃëˉðà Áå¶ êˉàÅô çÆ îÅåðÅ ç¶ ÁÅèÅð Óå¶ ÔÆ åËÁ Õðç¶ ÔéÍ êô±Á» ç¶ ×ˉìð çÆ ÁËë òÅÂÆ ÁËî ÃÅð¶ ç¶ ÃÅð¶ F Õ³î Õðé òÅñ¶ Ãî±Ô» ç¶ Ã±Öî ÜÆòÅä± êŶ Ü»ç¶ ÔéÍ ÇÜò¶º ÇÕ éÅÂÆàðˉ÷é ÇëÕÃð, ëÅÃë¶à ù Øˉñä òÅñ¶, ÃËñ±ñˉÜ ù åˉóé òÅñ¶, êñ»à ×ðˉæ òèÅÀ°ä òÅñ¶, ðˉ×» çÅ ÕÅðé ìäé òÅñÆÁ» À°¼ñÆÁ» Áå¶ Á˺àîˉêËæˉÇÜé÷ ç¶ ç°ôîäÍ ÇÂà ñÂÆ ð±óÆ çÆ ÖÅç çÆ ÁÃñ ÕÆîå À°Ã Çò¼Ú êŶ ÜÅä òÅñ¶ ñÅíÕÅðÆ Ã±Öî ÜÆòÅä±Á» Çò¼Ú ÔË éÅ ÇÕ À°Ã ÇòÚñÆ ÁËé êÆ Õ¶ çÆ îÅåðÅ Çò¼ÚÍ ð±óÆ çÆ ÖÅç çÆ ×°äò¼åÅ Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð Ôˉð òèÅÇÂÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË: À) ÇÂ¼Õ àðÅñÆ ð±óÆ çÆ ÖÅç ñÀ° Áå¶ ÇÂÃù Ö¶å Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÖÅÃ æ» Óå¶ ã¶ðÆ ÕðˉˉÍ Á) ÖÅç ç¶ ã¶ÇñÁ»/âÇñÁ» ù åˉóˉÍ Â) Ô°ä ã¶ð Çò¼Ú (À°Ãç¶ ò÷é ìÅðìð) ìðÅìð îÅåðÅ ÓÚ À°Ã¶ Ö¶å çÆ Çî¼àÆ ÇîÕà ÕðˉÍ ÇÂÔ ìÔ°å ÔÆ Ú³×Å Ôˉò¶×ŠܶÕð ÁÃƺ ÇÂà ճî ñÂÆ ÃÆà ÇîÕà Õðé òÅñÆ îôÆé òðåƶ êð ÇÂÔ ìÔ°å î°ôÇÕñ ÔËÍ 40


kudrqI KyqI ivc kxk Ã) ã¶ð À°¼å¶ dzéÅ Õ° êÅäÆ ÇÛóÕˉ ÇÕ À°Ô ÃñÅÇíÁÅ ÇÜÔÅ Ôˉ ÜÅò¶ êð³å± Ç×¼ñÅ éÔÆºÍ Ô) ÇîÕà ÕÆå¶ Ôˉ¶ ã¶ð çÅ ÇÂ¼Õ ë°¼à À°¼ÚÅ Áå¶ C ë°¼à Ú½óÅ Áå¶ ÇܳéÅ òÆ ÚÅÔ¶ ñ³îÅ ì˼â ìäÅÀ°Í Õ) Ô°ä Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ çˉ ÇÕ¼ñˉ ìÆÜ ñÀ° ( çˉ çñ¶ ìÆÜ A ÇÕ¼ñˉ: î±³×Æ, Ú½ñ¶, î»Ô, ×°ÁÅðÅ, îÃð, ç¶ÃÆ Ûˉñ¶ ÁÅÇçÍ ÇÂ¼Õ çñ¶ ìÆ÷ D@@ ×ÌÅî: ÇÜò¶º ÇÕ ìÅ÷ðÅ, ÜòÅð, ÕäÕ, ÞˉéÅ, ðÅ×Æ ÁÇçÍ å¶ñ ìÆÜ D@@ ×ÌÅî: Çåñ, ñðÜî°¼ÖÆ, Ãðˉº ÁñÃÆ ÁÅÇçÍ ÇÂÔé» ìÆÜ» Çò¼Ú ýºë, èéÆÁÅ, î¶æ¶ Áå¶ ÇîðÚ ç¶ E@-E@ ×ÌÅî ÁËâ Õð ÇçÀ°Í Ô°ä ÇÂÔé» ÃÅð¶ ìÆÜ» ù ÁÅêà Çò¼Ú ÇîÕà Õð Õ¶ B åˉº D Ø³Ç àÁ» ñÂÆ êÅäÆ Çò¼Ú ÇíÀ°º Õ¶ ð¼ÖˉÍ Ô°ä ìÆÜ» ù êÅäÆ ÓÚˉº Õ¼ã Õ¶ Ö¼çð ç¶ ×¼à ¶ À°å¶ ÇòÛÅ ñÀ°Í Ô°ä ìÆÜ» À°¼å¶ êÅæÆÁ» Ü» ñ¼Õ óÆ çÆ B@@ ×ÌÅî ÃòÅÔ è±óˉÍ éˉà: ÃÅð¶ ç¶ ÃÅð¶ ìÆÜ ÇÕÃÅé çÆÁ» ÁÅêäÆÁ» øÃñ» ç¶ Ôˉä¶ ÚÅÔÆç¶ ÔéÍ Ü¶Õð ÁÇÜÔÅ éÅ Ôˉò¶ å» ×°Á»ãÆ ÇÕÃÅé Ü» Çëð ìÅ÷Åð Çò¼Úˉº ìÆÜ ÖðÆç¶ ÜÅ ÃÕç¶ ÔéÍ ÇÂÔé» çÆ ÕÆîå E@ åˉº A@@ Õ° ð°ê¶ Ôˉò¶×ÆÍ Ö) Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ç¶ ÔÅÂÆâ̶Çàâ (ðÕŶ) Ôˉ¶ ìÆÜ ÇîÕÃâ ð±óÆ çÆ ÖÅç ç¶ ìäŶ ׶ ì˼â çÆ À°åñÆ Ãå∙Å å¶ ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð ÔéÍ ÇìÜÅÂÆ À°êð³å ì˼â êÅäÆ ÇÛóÕ Õ¶ ì˼â À°¼å¶ Çå³é ÇÂ³Ú îˉàÆ êðÅñÆ Ü» ÇÕö Ôˉð ìÅÇÂÀ°îÅà éÅñ ãÕ ÇçÀ°Í ×) ìÆÜ» ç¶ ë° à Åð¶ Óå¶ é÷ð ð¼ Ö ˉ Í Üçˉ º ÇÜÁçÅåð ìÆÜ À° ¼ × ÜÅä å» ìË ¼ â çÆ Ãå∙ Å åˉ º êðÅñÆ ÔàÅ Õ¶ ÇÂà ù ìË ¼ â çÆÁ» ÚÅð¶ ÃÅÂÆâ» Óå¶ ÇòÛÅ ÇçÀ° å» ÇÕ ìË ¼ â Çò¼ Ú ñˉ ó ƺçÆ éîÆ ìäÆ ðÔ¶ Í Ø) ì˼â Óå¶ À°¼×ÆÁ» Á½ð ˉ×ðÆé øÃñ» ù BE Ççé» å¼Õ òèä ÇçÀ°Í À°êð³å ì±ÇàÁ» ù Üó∙» Ãî¶å À°ÖÅó Õ¶ À°Ôé» ç¶ Ûˉà -Ûˉà ¶ à°Õó¶ ÕðÕ¶ òÅêà ì˼â Çò¼Ú ÇîÕà Õð ÇçÀ°Í Ô°ä ç°ìÅðÅ ì˼â ìäÅÀ° Áå¶ À°Ãù ÇÂ¼Õ òÅð Çëð êðÅñÆ éÅñ ãÕ ÇçÀ°Í A@ Ççé» ìÅÁç Õ³êˉÃà òðåˉº ñÂÆ ÇåÁÅð ÔËÍ éˉà: ãÇÕÁÅ ÔˉÇÂÁÅ Áå¶ éîÆ íðê±ð ì˼â Çìé» ÁêäÆ ×°äò¼åÅ ×òŶ ÇÂ¼Õ îÔÆé¶ å¼Õ ÇÂÃå¶îÅñ Õðé ïˉ× ðÇÔ³çÅ ÔËÍ ß) êÌÅêå ÇñÇò³× ÁËë òÅÂÆ ÁËî B ¶Õó Ö¶å ñÂÆ ÕÅëÆ ÔËÍ éˉà: ÇÂà ã³× éÅñ ÇåÁÅð ÕÆåÆ ×ÂÆ Õ³êˉà à Çò¼Ú ÃèÅðä ð±ó Æ ç¶ î°ÕÅìñ¶ Ö¶åÆ Çò¼Ú ñÅíÕÅðÆ Ã±Öî ÜÆòÅä±Á» çÆ Ã³ÇÖÁÅ Çò¼Ú A@ åˉº A@@ ×°ä» ÇÜÁÅçÅ Ô°³çÆ ÔËÍ ÇÂà êÌÕÅð ÁÃƺ ð±óÆ çÆ ÖÅç ù A@ åˉº A@@ ×°äÅ òè¶ð ¶ ×°äò¼åÅ òÅñÆ ìäÅ ÃÕç¶ Ô»Í Ú) ÇóÜÅÂÆ åˉº å°ð³å êÇÔñ» Ö¶å Çò¼Ú êÌåÆ Â¶Õ ó êÌåÆ øÃñ B հdzàñ ÇñÇò³× ÁËë òÅÂÆ ÁËî çÅ ÇÛ¼àÅ ÇçÀ°Í ÇèÁÅé ðÔ¶ ÇÂÃçÆ òðåˉº À°çˉº ÔÆ Õðˉ Üçˉº Ö¶å Çò¼Ú øÃñ ؼàˉ-ؼà F-H ÇÂ³Ú çÆ Ôˉò¶ å» ÇÕ ÇÂà ÇòÚñ¶ ÜÆòÅä± Ç÷³çÅ ðÇÔ ÃÕäÍ Ö¶å çÆ ÇåÁÅðÆ Ã òÆ ÇÂÃçÆ òðåˉº ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕçÆ ÔËÍ 41


kudrqI KyqI ivc kxk Áê˺ÇâÕà D ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× (ìÆ÷ ù ÇìÜÅÂÆ ñÂÆ ÇåÁÅð Õðé») À) Õ¼êó¶ éÅñ ê°ÇäÁÅ ÔˉÇÂÁÅ A@@ Çñàð ÜÆò Á³ÇîÌå ñÀ°Í Á) ñ×ê× E ÇÕ¼ñˉ 򱎦 çÅ êÌì³è Õðˉ Áå¶ ÇÂà çÆ êˉàñÆ ì³é∙ ñÀ°Í ÇÂà êˉàñÆ ù ñ×ê× ÇÂ¼Õ Ø³à¶ ñÂÆ ÜÆò Á³ÇîÌå òÅñ¶ ìðåé Çò¼Ú â°ìˉ Õ¶ ð¼ÖˉÍ À°êð³å êˉàñÆ ù ÜÆò Á³ÇîÌå Çò¼Ú ÇéÚˉó ÇçÀ°Í À°êð³å êˉàñÆ ÓÚ ìÚ¶ îÅç¶ ù ð¼à ÇçÀ°Í Â) Ô°ä ñˉóƺçÆ îÅåðÅ Çò¼Ú ìÆÜ ñÀ° Áå¶ À°Ôé» ù À°êðÕˉå Øˉñ Çò¼Ú ÇíÀ°º ÇçÀ°Í ÇÂÔ ìÔ°å ÁÇÔî ÔË ÇÕ ÇÕÔóÅ ìÆÜ ÇÕ³é¶ Ø³ÇàÁ» ñÂÆ ÇíÀ°ºåÅ ÜÅò¶Í ԶỠêÌïˉ× Çò¼Ú íÅ×ÆçÅð ÇÕÃÅé» ò¼ñˉº òðå¶ ÜÅä òÅñ¶ Õ°¼Þ ìÆÜ» ù ÇíÀ°ºä ç¶ Ø³à¶ ç¼Ã¶ ׶ ÔéÍ

ò¼Ö-ò¼Ö øÃñ» ç¶ ìÆÜ» ù êÅäÆ ÓÚ ÇíÀº° Õ¶ ð¼Öä çÅ Ãî»: ÞˉéÅ-AD سà¶, ÕäÕ-F سà¶, éðîÅ-F سà¶, Ûˉñ¶-D سà¶, ÜòÅð-E سà¶, ìÅ÷ðÅ-E سà¶, î±³×Æ Áå¶ î»Ô-C سචìÔ°å îÔ¼åòê±ðé: ÕäÕ Áå¶ Þˉé¶ ù Û¼â Õ¶ ÇÜÁÅçÅåð øÃñ» ñÂÆ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× çÆ ô°ð±ÁÅå Ãò¶ð¶ ò¶ñ¶ êð³å± ìÔ°å ÜñçÆ ÔÆ ÕðéÆ ÚÅÔÆçÆ ÔËÍ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× À°êð³å AB سÇàÁ» ç¶ ÇòÚ-Çò¼Ú ÇìÜÅÂÆ ÕðéÆ ÷ð±ðÆ ÔËÍ The method is based on the publica on of Harris D.. et.al. 1999. Experimental Agriculture 35:15‐29; Musa,A.M. et.al. 2001. Experimental Agriculture 37: 509‐521.

Áê˺ÇâÕà E ìÆÜ» çÅ ÷ðîÆé¶ôé àËÃà: À) A@@@ ìÆÜ ñÀ° Á) À°Ôé» ù D سÇàÁ» ñÂÆ êÅäÆ ÓÚ ÇíÀ°º Õ¶ ð¼Öˉ ( Þˉé¶ ç¶ îÅîñ¶ ÁÇÜÔÅ B@ سÇàÁ» ñÂÆ Õðˉ°)Í Â) ìÆÜ» ù êÅäÆ Úˉº ìÅÔð Õ¼ãä À°êð³å ÁõìÅðÆ ÕÅ×÷ ç¶ ÇÃð¶ òÅñ¶ ÇԼö Óå¶ ð¼Ö Õ¶ ìÆÜ» ù ÕÅ×÷ Çò¼Ú ÇàÀ±ì çÆ ôÕñ Çò¼Ú ñê¶àˉÍ Ã) Ôä ÇÂà ÇàÀ±ì ù îˉóˉ Áå¶ êˉñÆæÆé ç¶ ÇñøÅë¶ Çò¼Ú êÅ ÇçÀ°Í Ô) ÇñøÅë¶ Çò¼Ú æˉóÅ êÅäÆ êÅÀ° Áå¶ Õ°¼Þ ÇîéàÅ ìÅÁç êÅäÆ âˉñ∙ ÇçÀÃÍ Õ) C@ Çîéà» ìÅÁç ÇÂ¼Õ òÅð Çëð òÅè± âˉñ∙ ÇçÀ°Í Ö) Ô°ä êˉñÆæÆé ç¶ ÇñøÅë¶ ù D Ççé» ñÂÆ ÇÂ¼Õ Õîð¶ ÓÚ ð¼ÖˉÍ ×ðîÆÁ» Çò¼Ú ÁÇÜÔÅ D Ççé» ñÂÆ Áå¶ ÃðçÆÁ» Çò¼Ú G Ççé» ñÂÆ ÕðˉÍ ×) Ô°ä ÕÅ×÷ Çò¼Ú ñê¶à¶ ìÆÜ» ù ÇñøÅë¶ ÓÚˉº ìÅÔð Õ¼ãˉ Áå¶ ÕÅ×÷ ù Öˉñ∙ ÇçÀ°Í 42


kudrqI KyqI ivc kxk Ø) Ô°ä ê°³×ð¶ Ôˉ¶ Õ°¼ñ∙ ìÆÜ» çÆ Ç×äåÆ ÕðÕ¶ ëÆñâ ì°¼Õ Çò¼Ú çð÷ ÕðˉÍ Ô°ä Õ°¼ñ∙ ê°³×ð¶ ìÆÜ» çÆ êÌÃ˺à¶÷ Õ¼ã ñÀ°Í

Áê˺ÇâÕà F ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ òÜˉº êô±-î±åð Áå¶ ç¶ÃÆ ÃÅì°é çÅ Øˉñ À) Çî¼àÆ Áå¶ ×ˉìð ðÇÔå ÇÂ¼Õ ÔøåÅ ê°ðÅäÅ D@ Çñàð êô± î±åð Ü°àÅÀ°Í Á) BE@ ×ÌÅî ç¶ÃÆ ÃÅì°é ñË Õ¶ Õ¼ç±Õà Õð ñÀ°Í Â) Õ¼ç±Õà ÕÆåÆ ÔˉÂÆ ÃÅì°é ù çˉ Çñàð Õˉö êÅäÆ Çò¼Ú ê±ðÆ åð∙» Øˉñ ñÀ°Í Ô°ä ÇÂà Øˉñ ù D@ Çñàð Ú³×Æ åð∙Å ÇîÕà Õð ÇçÀ°Í Øˉñ ù ê°ä Õ¶ ÇÂ¼Õ Â¶Õó Çò¼Ú ÇÛóÕ ÇçÀ°Í ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÅ ÇÛóÕÅÁ ÖÅñÆ Ö¶å Çò¼Ú À°¼×¶ Ôˉ¶ éçÆé» Óå¶ ÔÆ ÕðˉÍ ÇÂÔ øÃñ Áå¶ éçÆé» Çò¼Ú ÕˉÂÆ øðÕ éÔƺ ÕðçÅÍ Ü¶Õð øÃñ Çò¼Ú À°¼×¶ éçÆé» Óå¶ ÇÂÃçÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðéÅ Ôˉò¶ å» Ãê̶Á ê³ê çÆ éˉ÷ñ Óå¶ éˉ÷ñ ÕËê ñÅ Õ¶ éˉ÷ñ ù éÆò» ð¼Öç¶ Ôˉ¶ ÇÛóÕÅÁ Õð ÃÕç¶ ÔˉÍ ÇÂà òÅÃå¶ ÇÂÔ ÷ð±ðÆ ÔË ÇÕ Ö¶å Çò¼Ú øÃñ çÆ ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé åˉº ç±ÜÆ ñÅÂÆé ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ C@ Ã˺àÆîÆàð åˉº ؼà éÅ Ôˉò¶Í

dzçðÜÆå ÇÃ³Ø ÃÔˉñÆ ç°ÁÅðÅ ÇåÁÅð ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ: ÇÂ¼Õ Ãê̶Á ê³ê Çò¼Ú AE Çñàð êô± î±åð íð ñÀ°, Ô°ä ÇÂà Çò¼Ú A@ ×ÌÅî Ãðë Áå¶ B Á³â¶ ë˺à Õ¶ êÅ ÇçÀ°Í À°¼ÚÕˉàÆ çÅ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ ÇåÁÅð ÔËÍ ìÅÇÂÀ°ÔðìÆÃÅÂÆâ çÅ ÇÛóÕÅÁ ÖÅñÆ Ö¶å Çò¼Ú À°¼×¶ Ôˉ¶ éçÆé» Óå¶ ÔÆ ÕðˉÍ ÇÂÔ øÃñ Áå¶ éçÆé» Çò¼Ú ÕˉÂÆ øðÕ éÔƺ ÕðçÅÍ Ü¶Õð øÃñ Çò¼Ú À°¼×¶ éçÆé» Óå¶ ÇÂÃçÅ ÇÛóÕÅÁ ÕðéÅ Ôˉò¶ å» Ãê̶Á ê³ê çÆ éˉ÷ñ Óå¶ éˉ÷ñ ÕËê ñÅ Õ¶ éˉ÷ñ ù éÆò» ð¼Öç¶ Ôˉ¶ ÇÛóÕÅÁ Õð ÃÕç¶ ÔˉÍ ÇÂà òÅÃå¶ ÇÂÔ ÷ð±ðÆ ÔË ÇÕ Ö¶å Çò¼Ú øÃñ çÆ ÇÂ¼Õ ñÅÂÆé åˉº ç±ÜÆ ñÅÂÆé ÇòÚñÅ ëÅÃñÅ C@ Ã˺àÆîÆàð åˉº ؼà éÅ Ôˉò¶Í * ÇÂÔ ÇÂ¼Õ Çéò¶ÕñÅ êÌïˉ× ÔË ÁÅà ÔË ÇÂà éÅñ ÷ÇÔðÆñ¶ ÕËîÆÕñ» åˉº Çìé» ÔÆ éçÆé» çÅ ì³çˉìÃå ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕ¶×ÅÍ

Áê˺ÇâÕà G Öñ∙ ù ÇÜÀ°ºçÆ Öñ∙ Óìçñä çÅ åðÆÕÅ À) ÇÂ¼Õ ò¼â¶ í»â¶ Çò¼Ú C-åˉº G Ççé ê°ðÅäÅ A@@ Çñàð ×°óÜñ Á³ÇîÌå ñÀ°Í Á) ÇÂà Çò¼Ú å¶ñ çÆ ÕˉÂÆ òÆ Öñ∙ (ÁÇð³â çÆ Öñ∙ ÃÃåÆ ÇîñçÆ ÔË) êÅ Õ¶ ðÅå íð ÇíÀ°º Õ¶ ð¼ÖˉÍ Â) Ô°ä Çí¼ÜÆ ÔˉÂÆ Öñ∙ ù ÇÂ¼Õ ò¼âÆ ÇåÌêÅñ Óå¶ ã¶ðÆ Õð Õ¶ ÇÂÃù êðÅñÆ Ü» ÇÕö Ôˉð ìÅÇÂÀ°îÅà éÅñ ãÕ ÇçÀ°Í 43


kudrqI KyqI ivc kxk Ã) Ô°ä Öñ∙ ù Ô¼æ» Ü» ÇÕö ã°Õò¶º óç éÅñ îÃñˉ å» ÇÕ ÇÂÔ í°ðí°ð¶ îÅç¶ ÓÚ ìçñ ÜÅò¶Í Ô) Ô°ä ÇÂà êÅÀ±âðÆ îàÆðÆÁñ ù ÇÂ¼Õ Â¶Õó Ö¶å Çò¼Ú ÇìÖðÅ ÇçÀ°Í

Áê˺ÇâÕà H Þˉé¶ ù êÅàÅ ñÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ: Þˉé¶ ç¶ ê½ÇçÁ» çÆÁ» ÃÖÅò» òèÅÀ°ä çÅ ÇÂÔ ÇÂ¼Õ éòƺ êÔ°³Ú ÔËÍ ÇÂà çÆ Öˉ÷ ÇÃðÃÅ Ç÷ñ¶∙ ç¶ Çê³â æ¶ó∙Æ ìÅìÅ ÃÅòé ÇÃ³Ø ç¶ ÇÕÃÅé Ã. ÔðêÅñ Ç³Ã³Ø (îˉìÅ. @IEE@A-@ACEE) é¶ ÕÆåÆ ÔË Áå¶ À°Ô ÇêÛñ¶ Çå³é ÃÅñ» åˉº ÇÂÔ åðÆÕÅ òðå ðÔ¶ ÔéÍ À) AB ë°¼à ñ³ìÆ, D ÇÂ³Ú Ú½óÆ Áå¶ B ÇÂ³Ú À°¼ÚÆ Ú½ðà ÖˉÖñÆ êÅÂÆê çÅ ÇÂ¼Õ ã°Õò» êÅàÅ ìäÅÀ°Í êÅà¶ ç¶ Ã˺àð åˉº ìðÅìð ç±ðÆ Óå¶ çˉÔ¶º êÅö çˉ Ô°¼Õ» ñ¼×ÆÁ» Ôˉä å» ÇÕ À°Ôé» Çò¼Ú ð¼ÃÆ ì³é∙ Õ¶ êÅàÅ ÇÖ¼ÇÚÁÅ ÜÅ ÃÕ¶ Í Á) êÅàÅ çˉ ì³ÇçÁ» ç°ÁÅðÅ Ô¼æƺ ÇÖ¼ÇÚÁÅ ÜÅò¶×ÅÍ çˉ ì³ç¶ ÇÂ¼Õ Ççé Çò¼Ú D ¶Õó êÅàÅ ñÅ ÃÕç¶ ÔéÍ Â) êÅàÅ ñÅÀ°ä åˉº êÇÔñ» Ãò¶ð¶ Þˉé¶ çÆ ÇóÜÅÂÆ Õð ÇçÀ°Í Üçˉº Ö¶å Çò¼Ú êÅäÆ çÅ ê¼èð A ÇÂ³Ú å¼Õ ðÇÔ ÜÅò¶ å» å» êÅàÅ ñÅÀ°Í êÅàÅ ñÅÀ°ä À°êð³å êÅäÆ ù Ö¶å Úˉº ìÅÔð Õ¼ã ÇçÀ°Í éˉà: êÅàÅ ñÅÀ°ä åˉº BD سචìÅÁç ÞˉéÅ î°ó ÖóÅ Ôˉ ÜÅò¶×Å êð³å± éçÆé é°ÕÃÅé¶ ÜÅä×¶Í ÇÂÃç¶ éÅñ ÔÆ êÅàÅ ñÅÀ°ä éÅñ Þˉé¶ ç¶ ë°àÅð¶ Çò¼Ú òÆ òÅèÅ Ô°³çÅ ÔËÍ Ã) Þˉé¶ ù ؼàˉ-ؼà Çå³³é òÅð êÅàÅ ñÅÀ°Í êÅàÅ B@, CE Áå¶ E@ Ççé» çÆ À°îð Óå¶ ñÅÀ°Í ÇèÁÅé ðÔ¶ êÅàÅ ëñÅòÇð³× Áå¶ ìØˉñ¶ çÆ Ãà¶Ü åˉº êÇÔñ» ÔÆ ñÅÀ°äÅ ÔËÍ îÔ¼åòê±ðé: Üçˉº Þˉé¶ çÆ øÃñ ìØˉñ¶ Óå¶ Ôˉò¶ À°çˉº êÅàÅ éÔƺ ñÅÇÂÁÅ ÜÅò¶×ÅÍ

Áê˺ÇâÕà I ×°óÜñ Á³ÇîÌå ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ: À) F@ ÇÕ¼ñˉ åÅ÷Å ×ˉìð ñÀ°Í Á) ÇÂà Çò¼Úˉº E-G ÇÕ¼ñˉ ×ˉìð Çò¼Ú B@@ ×ÌÅî Ãðˉº çÅ å¶ñ Áå¶ A ÇÕ¼ñˉ ì¶Ãä Ú³×Æ åð∙Å ÇîÕà ÕðˉÍ Â) ê³Ü Çñàð êÅäÆ Çò¼Ú Çå³é ÇÕ¼ñˉ ê°ðÅäÅ ×°ó Øˉñˉ Ã) Ô°ä ÃÅð¶ ÃîÅé ù B@@ Çñàð òÅñ¶ âð³î Çò¼Ú êÅ Õ¶ À°¼êðˉ â¶ã ý Çñàð êÅäÆ êÅÀ°Í Ô) âð³î ÇòÚñ¶ Çîôðä ù ñ¼ÕóÆ éÅñ A@ Çîéà å¼Õ Ú³×Æ åð∙» ÇîÕà ÕðˉÍ Õ) åÆܶ Ççé Çîôðä òðåˉº ñÂÆ ÇåÁÅð ÔËÍ ÇÂÔ øÃñ çÆ òèÆÁÅ ×ðˉæ ÕðòÅÀ°ä ñÂÆ ÜÅÇäÁÅ Ü»çÅ ÔËÍ éˉà: ÇèÁÅé ðÔ¶ ÇÂà Çîôðä ù Û» Çò¼Ú ð¼ÖäÅ ÔËÍ Áå¶ Ççé Çò¼Ú B-C òÅð A@-A@ Çîéà å¼Õ ñ¼ÕóÆ éÅñ ÇÃ¼è¶ Ô¼æ ÇÔñÅÀ°äÅ ÔËÍ 44


kudrqI KyqI ivc kxk * ÇÂÔ ôÌÆ Ã°ð¶ô ç¶ÃÅÂÆ ÜÆ çÆ Öˉ÷ ÔË Áå¶ Ô°ä å¼Õ ÇÜ¼æ¶ òÆ ×óÜñ Á³ÇîÌå òðÇåÁÅ Ç×ÁÅ ÔË À°æ¶ øÃñ çÆ ×ðˉæ Çò¼Ú òÅèÅ çð÷ ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ It is a good case for researchers

to understand mechanism of ac on. Áê˺ÇâÕà A@ êÅæÆÁ» ç¶ êÅäÆ çÅ Øˉñ (ÇÜìðËñÕ ÁËÇÃâ) ñˉóƺçÅ ÃîÅé : ÇÂ¼Õ ÃÅñ ê°ðÅäÆÁ» êÅæÆÁ»-AE ÇÕ¼ñˉ, êÅäÆ-E@ Çñàð, êñÅÃÇàÕ çÅ âð³î-@A ÇòèÆ- AE ÇÕ¼ñˉ êÅæÆÁ» ù E@ Çñàð êÅäÆ Çò¼Ú êÅÕ¶ Õ¶ D Ççé» ñÂÆ ãÕ Õ¶ Û»ò¶º ð¼Ö ÇçúÍ

Øˉñ ÇåÁÅð ÔËÍ

éˉà: êÅæÆÁ» êÅäÆ Çò¼Ú â°¼ì ÜÅä ÇÂÔ ïÕÆéÆ ìäÅÀ°ä ñÂÆ êÅæÆÁ» À°¼êð Õ°¼Þ ò÷é ð¼Ö ÇçÀ°Í òðåä çÅ ã³×- âð³î ÇòÚñ¶ êÅäÆ ù êÅæÆÁ» åˉº Áñ× Õð ñú Áå¶ ñˉó Áé°ÃÅð êÌåÆ ê³ê B Çñàð ç¶ ÇÔÃÅì éÅñ øÃñ Óå¶ ÇÛóÕˉÍ éˉà: êÅæÆÁ» ù ðÕÅ Õ¶ ìÅñä òÜˉº òðÇåÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ * ÇÕÃÅé» ù ÇÂÔ åðÆÕÅ ì¶ñ×ÅÀ°º ÕðéÅàÕ ç¶ ÇÕÃÅé ôÌÆ Ã°ð¶ô ç¶ÃÅÂÆ ( îˉìÅ. @IDH@DDHBEF) é¶ Ã³é B@@I ÁÅêäÆ ê³ÜÅì ë¶ðÆ ç½ðÅé ç¼ÇÃÁÅ ÃÆÍ

Áê˺ÇâÕà AA ÕÆà êÌì³èé ñÂÆ Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ ÇåÁÅð Õðé çÅ åðÆÕÅ À) E Çñàð ç°¼è ù À°ìÅñ Õ¶ á³âÅ Õðˉ Á) ç°¼è Çò¼Ú Ú³×Æ ×°äò¼åÅ çÅ B@ ×ÌÅî çÔƺ ÇîñÅ Õ¶ çÔƺ ìäé ñÂÆ ð¼Ö ÇçÀ°Í Â) Ô°ä çÔÆ åˉº A@ Çñàð ñ¼ÃÆ ìäÅ ñÀ°Í ñ¼ÃÆ ù ÇÂ¼Õ Ôøå¶ ñÂÆ êñÅÃÇàÕ ç¶ ÇÂ¼Õ ìðåé Çò¼Ú íð Õ¶ ð¼ÖˉÍ ÇÂ¼Õ Ôøå¶ ìÅÁç ñ¼ÃÆ Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ë°¼à ñ³ìÆ å»ì¶ çÆ ê¼àÆ Ü» ÇÂ¼Õ îÆàð ñ³ìÆ î°ñ³îÅ ðÇÔå å»ì¶ çÆ åÅð çÅ ×ˉñÅ êÅÀ°Í ÇÂà Øˉñ ù E - G Ççé ÇÂö åð» ð¼ÖˉÍ Ã) ñ¼ÃÆ ÔðÆ íÅÁ îÅðç¶ éÆñ¶ ð³× çÆ Ôˉ ÜÅò¶×Æ Áå¶ Ôˉä ÇÂÔ òðåˉº ñÂÆ ÇåÁÅð ÔËÍ * ç¶Ã íð Çò¼Ú ÜËÇòÕ Ö¶åÆ Õðé òÅñ¶ ÇÕÃÅé» Çò¼Ú ÕÆà Õ³àðˉñ Õðé çÅ ÇÂÔ ÇÂ¼Õ ÜÅäÅêÛÅÇäÁÅ ÜËÇòÕ åðÆÕÅ Ô¶Í ÇÂÔ www.sris .org éÅîÕ ò˼ìÃÅÂÆà Óå¶ òÆ çð÷ ÔË Áå¶ ÁÇÜÔ¶ ÔÆ ðòÅÇÂåÆ Ç×ÁÅé éÅñ íðê±ð ÁÇÜÔÆ Ôˉð òÆ ÜÅäÕÅðÆ ÇÂà ò˼ìÃÅÂÆà Óå¶ ÇîñçÆ ÔËÍ

Áê˺ÇâÕà AB ÜËÇòÕ Øˉñ/ðà ìäÅÀ°ä çÅ åðÆÕÅ: A. Ô¶á ÇñÖ¶ ê½ÇçÁ» ç¶ A@ ÇÕ¼ñˉ ê¼å¶ Áå¶ Õð±³ìñ» çÅ êÌì³è Õðˉ: (À) ç¶ Ã Æ Á¼ Õ , (Á) èå± ð Å, (Â) ÁÇð³ â , (Ã) Çé³ î ∙ , (Ô) ×Å÷ð ì± à Æ/Õ»×ðà ØÅÔ, (Õ) ìÅð∙ » îÅÃÆ, (Ö) Õé¶ ð 45


kudrqI KyqI ivc kxk B. ê¼ÇåÁ» Áå¶ Õð±³ìñ» ù Áñ¼×-Áñ¼× ð¼Ö Õ¶ Û»ò¶ ðÕÅ ñÀ°Í ÇÂ¼Õ Ã ÇÂ¼Õ ÔÆ ÇÕÃî ç¶ Ã°¼Õ¶ îÅç¶ ù ÇîÕÃÆ éÅñ ×Ì»ÂÆâ Õð ñÀ°Í C. ÃÅð¶ îàÆðÆÁñ ù ǼÕ-ÇÂ¼Õ ÕðÕ¶ ×Ì»ÂÆâ ÕðˉÍ òéÃêåÆ êÅÀ±âð ù íÇò¼Ö Çò¼Ú ÇÂÃå¶îÅñ ñÂÆ ÇÕö Ö°ôÕ æ» Óå¶ Ãàˉð Õð ñÀ°Í ÇÂà ù ÇÂ¼Õ ÃÅñ å¼Õ Ãàˉð ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ D. D@ Çñàð êô±-î±åð òÆ Áñ¼× åˉº B@-B@ Çñàð òÅñ¶ ¶Áð àÅÂÆà ã¼Õä ñ¼×¶ êñÅÃÇàÕ ç¶ ÕËé» Çò¼Ú Ãàˉð Õð ñÀ°Í ÇèÁÅé ðÔ¶ êô±-î±åð ù éÆñ¶ Ü» ÕÅñ¶ ð³× ç¶ ÕËé» Çò¼Ú ÔÆ Ãàˉð Õðˉ ÇÜÔó¶ ÇÕ è°¼ê ù ÃÇÔ ÃÕäÍ îÔ¼åòê±ðé: êÌïˉ× ÓÚ ôÅÇîñ Ôð¶Õ ÇÕÃÅé ù ÚÅÔÆçÅ ÔË ÇÕ À°Ô îÅðÚ åˉº ܱé îÔÆé¶ ç½ðÅé À°êðˉÕå ñÚÆ Çò¼Ú Çç¼å¶ òéÃêÇåÕ îÅç¶ åˉº êÅÀ±âð ìäÅ Õ¶ Ãàˉð ÕðÕ¶ ð¼Ö¶ å» ÇÕ ñˉó êËä Óå¶ ÇÂÃçÆ òðåˉº ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕ¶. ê±ð¶ ÇÂ¼Õ ÃÅñ ñÂÆ ÇÂ¼Õ Â¶Õó øÃñ çÆ ð¼ÇÖÁÅ Õðé ñÂÆ ÇÕÃÅé Õˉñ À°êÌˉÕå òéÃêåÆÁ» çÅ D-D ÇÕ¼ñˉ êÅÀ±âð Áå¶ Ç³éÆ ÔÆ îÅåðÅ Çò¼Ú Çé³î∙ Áå¶ ÁÇð³â çˉÔ» åð∙» çÆ Öñ∙ í³âÅð ÕðéÆ ñÅ÷îÆ ÔËÍ ÇÂÔ îàÆðÆÁñ ÔÅóÆ Áå¶ ÃÅÀ°äÆ çˉÔ» Çò¼Ú B-B Ãê̶Á» ñÂÆ ÕÅëÆ ÔËÍ

Ãê̶Á åˉº ÇÂ¼Õ Ççé êÇÔñ» : A. B@@ Çñàð òÅñ¶ ÇÂ¼Õ âð³î Çò¼Ú B@ Çñàð êô±-î±åð êÅÀ°Í Ô°ä À°Ã Çò¼Ú B@ Çñàð ×ðî êÅäÆ êÅÀ°Í À°êð³å âð³î Çò¼Ú Ôð¶Õ òéÃêåÆ çÅ A ÇÕ¼ñˉ êÅÀ±âð êÅÀ°Í B. Çé³î∙ Ü» ÁÇð³â çÆ B ÇÕ¼ñˉ Öñ∙ ñÀ° ( ÇÂ¼Õ ÔÆ êÌÕÅð çÆ Öñ∙ ÕÅëÆ ÔË) Öñ∙ ù D سÇàÁ» ñÂÆ D Çñàð ×ðî êÅäÆ Çò¼Ú ÇíÀ°º ÇçÀ°Í ÇÂÔ ë°¼ñ ÜÅò¶×ÆÍ ë°¼ñÆ ÔˉÂÆ Öñ∙ ù Ô¼æ» éÅñ îñ Õ¶ âð³î ÇòÚñ¶ ìÅÕÆ Çîôðä Çò¼Ú ÇîñÅ ÇçÀ°Í C. âð³î ÇòÚñ¶ Çîôðä ù Ú³×Æ åð∙» Øˉñˉ Áå¶ Øˉñ Çò¼Ú Ôˉð êÅäÆ ÇîñÅ Õ¶ A@@ Çñàð å¼Õ ñË ÜÅÀ°Í D. Çîôðä ù ðÅå íð ÇÂö åð∙» ð¼ÖˉÍ Ô°ä ÇÂÔ òðåˉº ñÂÆ ÇåÁÅð ÔËÍ ÕÆà êÌì³èé ñÂÆ ÇÂÃçÆ òðåˉº ÕðˉÍ E. Çîôðä ù Õ¼¼êó¶ éÅñ ê°ä Õ¶ øÃñ Óå¶ ÇÛóÕÅÁ ÕðˉÍ ìÔ°å îÔ¼åòê±ðé: ÇÂÔ ÇÂ¼Õ Ú³×Å ÕÆà éÅôÕ ÔË Áå¶ Ôð¶Õ ÜËÇòÕ ÇÕÃÅé ù ÇÂÃçÆ òðåˉº ÕðéÆ ÚÅÔÆçÆ ÔËÍ Ü¶Õð Çëð òÆ øÃñ Óå¶ ÕÆà» çÅ ÔîñÅ Ôˉò¶ å» ÇÕÌêÅ ÕðÕ¶ ×°ðêÌÆå çìó∙ÆÖÅéÅ éÅñ óêðÕ ÕðˉÍ

46


kudrqI KyqI ivc kxk Áê˺ÇâÕà 13

êÇÔñ¶ ÃÅñ ÕÆåÆÁ» ÜÅä òÅñÆÁ» ò¼Ö-ò¼Ö ×åÆÇòèÆÁ» Áå¶ øÃñ ù Çç¼å¶ ÜÅä òÅñ¶ ÇÂéê°àà çÆ Ã±ÚÆ (ô°ð±ÁÅå Ö¶å Çò¼Ú ÖóÆ ÕäÕ åˉº Ôˉò¶×Æ) ÇÕö òÆ øÃñ ç¶ òè¶ð¶ ÞÅó ñÂÆ ÇìÜÅÂÆ, ÇóÜÅÂÆ Áå¶ øÃñ ðð¼ÇÖÁÅ ñÂÆ Ã ÇÃð Õ³î ÕðéÅ ìÔ°å îÔ¼åòê±ðé ÔËÍ ÇÂÔ ê¶÷ ÇÂà îÅîñ¶ Çò¼Ú ÇÕÃÅéÅ çÆ ÃÔÅÇÂåÅ ñÂÆ ÇåÁÅð ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔË å» ÇÕ À°°Ô Ã ÇÃð ÃÅð¶ Õ³î Õð ÃÕäÍ

47


kudrqI KyqI ivc kxk ÃÅñ êÇÔñÅ- ÔÅóÆ ñóÆ é³.

ÇÂéê°à/×åÆÇòèÆ

îÔÆéÅ

A ÁÅÖðÆ êÅäÆ åˉº å°ð³å êÇÔñ» Þˉé¶ çÆ ÖóÆ øÃñ Çò¼Ú

Çà¼êäÆ

ÁÕå±ìð

Çòô¶ô Á½ðˉ×ðÆé ìÆÜ» çÅ ÇÛ¼àÅ B Õä Áå¶ ç¶ÃÆ ÛˉÇñÁ» ç¶ ìÆÜ Ü°àÅÀ°ä¶ Áå¶ À°Ôé» çÅ ÁÕå±ìð

êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÃðòÀ°¼åî ØˉÇôå ÕÆåÆÁ» òðÅÇÂàÆÁ» ç¶ ìÆÜ ÔÆ òðåˉ

÷ðîÆé¶ôé àËÃà ÕðéÅ C Þˉé¶ çÆ ÕàÅÂÆ

ÁÕå±ìð/éò³ìð

êÆ Â¶ ï± ç°ÁÅðÅ ÃðòÀ°¼åî ØˉÇôå ÕÆåÆÁ» òðÅÇÂàÆÁ» ç¶ ìÆÜ ÔÆ òðåˉ

D Þˉé¶ ç¶ Öó¶ éÅó Áå¶ Á½ðˉ×ðÆé øÃñ» ù Õ¼àä ñÂÆ AB éò³ìð ðÆêð ÚñÅÀ°äÅ E ռචÔˉ¶ ìÅÇÂÀ°îÅà ù Ö¶åˉº ìÅÔð Õ¼ãäÅ

AE éò³ìð

F Ö¶å çÆ ÇåÁÅðÆ Ãî¶ º ÷îÆé ÓÚ A Õ° dz à ñ ÇñÇò³ ×

AF éò³ìð

Öñ∙ êÅÀ°ä ÅÍ G ÕäÕ Áå¶ ÛˉÇñÁ» ç¶ ìÆÜ» çÆ ÃÆâ êÌÅÂÆÇî³× ÕðéÅ

AF éò³ìð

H Ö¶å çÆ òÔÅÂÆ, ò¼ à » ìäÅÀ° ä Å Áå¶ ÕäÕ+Ûˉ Ç ñÁ» çÆ AG éò³ìð ÇìÜÅÂÆ ÕðéÅÍ ÇìÜÅÂÆ À° ê ð³ å ìÅÇÂÀ° î Åà éÅñ Ö¶ å çÆ îñÇÚ³ × ÕðéÅ I ÖóÆ øÃñ ÓÚ B հdzàñ ÇÜÀ°ºçÆ ð±óÆ êÅÀ°äÅ

çóìð Á³å Çò¼Ú

êÇÔñ¶ êÅäÆ î±Ôð¶

A@ øÃñ ù ×°óÜñ Á³ÇîÌå ç¶äÅ

çóìð

Üçˉº øÃñ B@-C@ Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶Í

AA êÅæÆÁ» çÅ êÅäÆ ÇÛóÕäÅ

ÜéòðÆ

Üçˉº øÃñ D@-E@ Ççé» çÆ Ôˉ ÜÅò¶

AB Ö¼àÆ ñ¼ÃÆ çÆ Ãê̶Á

Á×Ãå/Ãå³ìð

ëñÅòÇð³× åˉº Õ°Þ Ççé êÇÔñ» (F@Ççé» çÆ À°îð Óå¶) Áå¶ çˉèÅ êËä çÆ ô°ð±ÁÅå Ã (I@ Ççé çÆ À°îð Óå¶)

AC Ô¼æÆ ×°âÅÂÆ Ø¼àˉ-ؼà ÇÂ¼Õ òÅð

* A. Üçˉº øÃñ ëñÅòÇð³× Óå¶ Ôˉò¶ å» Ãê̶Á éÅ ÕðˉÍ B. Ôð¶Õ ÇÕÃÅé ÁÅêä¶ Ö¶å» ñÂÆ ÇîåÆ Áå¶ îÔÆé¶ çÅ ÃÔÆ ÇÔÃÅì ð¼Ö¶Í C. ÇÂö çˉðÅé ÃÅñ ç±Ü¶ ñÂÆ ò¼Ö-ò¼Ö ×åÆÇòèÆÁ» ñÂÆ ÇÂö åð∙» çÆ ÇÂ¼Õ Ôˉð ÇòÃæÅðæ ñÚÆ ìäÅÂÆ ÜÅò¶.

48


Profile for Kheti Virasat Mission

Kudrati Kheti vich Kanak di Bijai  

book is published by Kheti Virasat Mission. its about the techniques related to the sowing of wheat

Kudrati Kheti vich Kanak di Bijai  

book is published by Kheti Virasat Mission. its about the techniques related to the sowing of wheat

Advertisement