Page 1

23ο ∆ΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΣΕΡΡΩΝ

ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΖΩΝΗ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΜΑΣ

«Σιρραίων Πόλις»

ΣΕΡΡΕΣ 2012


ΟΜΑ∆Α ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΙΣΩΠΟΥ ΖΑΧΑΡΩ ΓΚΟΓΚΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ∆ΕΛΛΗΓΙΑΝΙ∆ΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΕΣΣΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΟ∆ΩΡΟΣ ΚΟΣΙΤΖΙ∆ΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΥΛΑΣ ΘΕΟΦΑΝΗΣ ΚΩΤΟΥΛΑ ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΜΑΤΖΙΡΗ ΑΘΗΝΑ ΜΙΓΚΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΠΑΠΑΡΙΖΟΣ ΜΙΧΑΗΛ ΡΑΒΑΝΗ ΝΙΚΟΛΕΤΑ ΡΟΥΜΠΟΣ ∆ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΑΧΤΙΝΗΣ ΙΟΡ∆ΑΝΗΣ ΤΣΕΝΙ ΚΡΥΣΤΑΛΛΕΝΗ ΧΑΤΖΗΣΥΜΕΩΝΙ∆ΗΣ ΑΝ∆ΡΕΑΣ ΧΕΙΛΙ∆ΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ

ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟΣ ΦΩΣΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ

ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-12

2


ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ....................................................................................................................4 ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ .................................................................5 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑ∆ΡΟΜΗ .............................................................................................7 1. ΤΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΑ ΙΧΝΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ (έως 1100 π.Χ.)..............................7 2. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΑ ΧΡΟΝΙΑ (1100 π.Χ.-324 µ.Χ.)..............................8 3. ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ (324 µ.Χ.-1383 µ.Χ.) ...............................................10 4. ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ (1383 µ.Χ.-1900 µ.Χ.)......................................................13 5. ΜΑΚΕ∆ΟΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ - ΝΕΟΤΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ(1900 µ.Χ.- Σήµερα)....18 ΣΕΡΡΑΙΟΙ ΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ........................25 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΕΡΡΩΝ....................................................................33 ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΗΣΗ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ ..................................................................36 “ΟΡΦΕΑΣ” ΣΕΡΡΩΝ ..................................................................................................37 ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ...............................................................................................40 1. ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΣΕΡΡΩΝ ...................................................................................40 2. ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ..............................................................................49 3. ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ............................................................................53 ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ..................................................................................58 ΠΗΓΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ .......................................................................................63 ∆ΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ PROJECT ¨Σιρραίων Πόλις¨………………………………………..64

3


ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η πόλη των Σερρών είναι µια πανάρχαια πόλη που κατοικήθηκε, σύµφωνα µε τον Σερραίο συγγραφέα Στράτη Ευάγγελο, πριν από 3.200 χρόνια από τους Παίονες, οι οποίοι ήρθαν στην περιοχή από την Φρυγία της Μικράς Ασίας πολύ πριν τον Τρωικό πόλεµο, πριν δηλαδή από το 1195 π.Χ. Αργότερα οι θρακικές φυλές της περιοχής ενώθηκαν µε τους Πελασγούς και τους Μακεδόνες και δηµιούργησαν το ισχυρό µακεδονικό κράτος του Μ. Αλεξάνδρου. Στο πλαίσιο του µαθήµατος της Ευέλικτης Ζώνης αποφασίσαµε, όλοι οι µαθητές της ΣΤ΄ τάξης του 23ου ∆ηµοτικού σχολείου Σερρών, να ανακαλύψουµε, µε την καθοδήγηση του ∆ασκάλου µας, τα ίχνη της ιστορικής πορείας της σηµαντικής αυτής µακεδονικής πόλης στα προϊστορικά, αρχαία, βυζαντινά, οθωµανικά και νεότερα χρόνια. Στην προσπάθειά µας αυτή αναζητήσαµε στις τοπικές βιβλιοθήκες και µελετήσαµε βιβλία Σερραίων ιστορικών, βρήκαµε πληροφορίες σε ιστοσελίδες του ∆ιαδικτύου, αλλά και οργανώσαµε ερευνητικές επισκέψεις στο Αρχαιολογικό Μουσείο, στην Ακρόπολη της πόλης των Σερρών (Κουλάς) και σε άλλα ιστορικά µνηµεία της πόλης µας. Προσδοκούµε ότι η επαφή µε την ιστορία του τόπου µας και η ιστορική γνώση που αποκτήσαµε θα µας βοηθήσουν, όπως γράφουν και οι ιστορικοί, να κατανοήσουµε τις αιτίες των ιστορικών γεγονότων και να συµβάλλουµε δηµιουργικά και υπεύθυνα στο ιστορικό µέλλον της πόλης, αλλά και της πατρίδας µας.

«Η Ιστορία είναι ¨∆ασκάλα της ζωής¨ που έρχεται να πλουτίσει την πείρα και να διευρύνει τον ορίζοντα σκέψης του αναγνώστη» ∆ηµ. Κ. Σαµσάρης «Όλα όσα συµβαίνουν τώρα, συνέβησαν στο παρελθόν και θα συµβούν και στο µέλλον» Μάρκος Αυρήλιος

4


ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ Η ιστορία του ονόµατος της πόλης µας, σύµφωνα µε τον Σερραίο ιστορικό Σαµσάρη, είναι πολύ παλιά και αρκετά µεγάλη. Το πρώτο όνοµά της κατά τον 5ο π.Χ. αι., σύµφωνα µε τον Ηρόδοτο, ήταν ¨Σίρις η Παιονική¨. Ο ιστορικός αναφέρει ότι σ' αυτήν άφησε ο Ξέρξης το χρυσό άρµα του, κατά την εκστρατεία του εναντίον της Ελλάδας. Ο Θεόποµπος τον 4ο π.Χ. αι. αναφέρεται στην πόλη µας, σ’ ένα απόσπασµα του 20ου βιβλίου του, «Φιλιππικά», ως «Σίρρα πόλις Θράκης» (από το εθνικό ”Σιρραίος”), πριν ακόµα αποσπαστεί και αποτελέσει τµήµα του βασιλείου του Φιλίππου του Β΄ (357 π.χ.), ενώ τον 3ο π.Χ. αι. σε επιγραφή που βρέθηκε στην Πέλλα αναγράφεται το εθνικό ¨Σειραίος¨, που παράγεται από το τοπωνύµιο Σείρα(ι). Κατά τον 1ο π.Χ. αι. είχε επικρατήσει ο όρος Σίρας (Σίραι στον πληθυντικό), όπως καταγράφει ο ρωµαίος ιστορικός Τίτος Λίβιος, αναφέροντας ότι ο ύπατος Αιµίλιος Παύλος, αφού νίκησε τον Περσέα και υπέταξε τις µακεδονικές πόλεις, πήγε στην Αµφίπολη αφήνοντας το στρατό του στρατοπεδευµένο στην πεδιάδα των «Σιρών», κοντά στην πρωτεύουσα της Οδοµαντικής. Το αρχαιότερο επιγραφικό µνηµείο που διασώζει τη γραφή «Σιρραίων πόλις» είναι ρωµαϊκής εποχής και βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Σερρών. Τον 5ο µ. Χ. αι. επικράτησε ο βυζαντινός τύπος ¨Σέρραι¨ (ενικός: Σέρρα), που στη δηµοτική γλώσσα λέγεται ¨Σέρρες¨. Τα ονόµατα ¨Σέρραι¨ και ¨Φερραί¨ αναφέρονται πιο σπάνια, κατά τον 8ο π.Χ. αι. Τελικά, επικράτησε από τη βυζαντινή εποχή και για 15 αιώνες περίπου, µέχρι και σήµερα, το όνοµα ¨Σέρραι¨. Η φράση ¨τα Σέρρας¨, που χρησιµοποιείται σήµερα από τους παλιούς Σερραίους, προέρχεται από την αιτιατική του βυζαντινού τύπου ¨Σέρραι¨ (χωρίς το "ς" του άρθρου στην αιτιατική). Υποστηρικτής αυτής της άποψης είναι ο εκδότης του τοπικού περιοδικού "ΓΙΑΤΙ" και συγγραφέας της "Εικονογραφηµένης ιστορίας των Σερρών", Βασίλης Τζανακάρης. Το ίδιο υποστηρίζει ο Γεώργιος Καφταντζής, συγγραφέας του βιβλίου "Η ιστορία των Σερρών". Άλλωστε και ο µεγάλος ποιητής µας Κωστής Παλαµάς στη "Φλογέρα του βασιλιά" γράφει: "...την πόρτα ανοίγει και η Σέρρα η λαγκαδόκλειστη" Σχετικά µε την ετυµολογία του ονόµατος της πόλης µας, πολλοί γλωσσολόγοι υποστηρίζουν ότι έχει θρακική προέλευση. Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι είναι παιονική λέξη και προέρχεται από τη λέξη ¨Σίριος¨(= ήλιος) ή τη λέξη ¨σιρός¨ (=αποθήκη σιτηρών), αφού η πόλη αποτελούσε γεωργικό κέντρο της περιοχής. Τελικά, όπως αναφέρει ο Σερραίος ιστορικός Σαµσάρης, τόσο το τοπωνύµιο ¨Σίρις¨ όσο και η λέξη ¨σιρός¨ έχουν προελληνικές ρίζες, πελασγική η πρώτη και ιλλυρική η δεύτερη. Στα Τουρκικά η πόλη ονοµάζεται Σέρεζ (Serez) ή Σύροζ (Siroz-Φρούριο της σηµερινής ηµέρας), ενώ στις Σλαβικές γλώσσες (Βουλγάρικα - Σέρβικα Σλαβοµακεδονικά) αναφέρεται ως Σιάρ (Сяр) ή Σερ (Сер).

5


ΣΧΗΜΑΤΙΚΉ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΜΑΣ

6


ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑ∆ΡΟΜΗ 1. ΤΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΑ ΙΧΝΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ (έως 1100 π.Χ.) Η πόλη των Σερρών ιδρύθηκε στη σηµερινή της θέση, διότι ο λόφος της Ακρόπολης ήταν κατάλληλος για την οχύρωσή της. Όπως αναφέραµε παραπάνω, ο Ηρόδοτος την αποκαλεί ¨Σίρις της Παιονίης¨ και τους κατοίκους της Σιριοπαίονες ή Σιροπαίονες ή Σιρινοπαίονες, Σίρες, Σιρινούς και Σιρραίους. Στο ιστορικό προσκήνιο εµφανίστηκαν το 513 π.Χ. Στο νοµό υπάρχουν ευρήµατα από την Παλαιολιθική και Νεολιθική εποχής. Μερικοί από τους οικισµούς που βρεθήκαν είναι της 5ης π.Χ χιλιετίας. Ο Ηρόδοτος γράφει ότι µετά την Πελασγική φυλή, ήρθε η µεγάλη φυλή των Θρακών που ήταν χωρισµένοι σε µικρότερες φυλές. Όπως διαβάζουµε στην ιστοσελίδα //ethnologic.blogspot.com/2009/11/blogpost.html, η νεότερη έρευνα δεν έχει καταλήξει ακόµη οριστικά στο ζήτηµα της καταγωγής των Παιόνων. Άλλοι τους θεωρούν Θράκες (βλ. Λεξικό Ελληνικής Αρχαιολογίας), άλλοι Ιλλυριούς (βλ. R. A. Crossland - Cambridge Ancient History, Vol. III part 1, σελ. 837), ενώ τελευταία υποστηρίζεται η φρυγική καταγωγή των Παιόνων (βλ. Λεξικό Π-Λ-Μπ). Από την Ιλιάδα (στίχοι 848-850) µαθαίνουµε ότι οι τοξοφόροι Παίονες κατοίκησαν στη Μακεδονία. Σύµφωνα µε τη µυθολογία, από τον Παίονα, παιδί της Σελήνης και του Ποσειδώνα, γεννήθηκαν οι γενάρχες των Παιονικών φυλών: Οδοµαντών, Ηδονών, Πεόπλων, ∆οβήρων, Αγριάνων κλπ, που κατοικούσαν κοντά στον Στρυµόνα. Οι Βισάλτες κατοίκησαν από τα Κερδύλια µέχρι την Ηράκλεια και νοτιότερα αυτών οι Κρηστωναίοι. Οι Σιντοί στην περιοχή της Σιντικής. Οι Αγριάνες, οι Ζηλαίοι, οι Πέοπλοι και οι ∆όβηρες κατοίκησαν βορειοανατολικά των Σερρών. Οι Σάτροι και οι Βύσοι κατοίκησαν στην περιοχή του Παγγαίου. Βορειότερα οι Παναίοι και οι ∆ρώοι. Οι Τεύκροι και οι ∆αρδανοί εγκαταστάθηκαν στα τέλη του 13ου π.χ. αιώνα ανατολικά του Στρυµόνα και ίδρυσαν την πόλη των Σερρών. Έπειτα κατοικήθηκε από τους Σιριοπαίονες µε το όνοµα ¨Σίρις η Παιονική¨. Οι Παίονες εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία. Υπεράσπισαν τα βόρεια σύνορα της Ελλάδας από εχθρικές εισβολές και έδωσαν την ευκαιρία στη Νότιο Ελλάδα να αναπτύξει τον αρχαίο ελληνικό πολιτισµό.

Από το βιβλίο του Σαµσάρη ∆. ¨Το κάστρον των Σερρών¨ 7


2. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΑ ΧΡΟΝΙΑ (1100 π.Χ.-324 µ.Χ.) Για τους κατοίκους του Ν. Σερρών, της πεδιάδας του Στρυµόνα και της Σίρεως της Παιονικής, και µετά Οδοµαντικής, έγραψαν πολλοί αρχαίοι και βυζαντινοί ιστορικοί συγγραφείς και ποιητές, όπως ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο Τίτος Λίβιος, ο Όµηρος, ο Αισχύλος, ο Ευριπίδης, ο Αππιανός, ο γεωγράφος Στράβων και πολλοί άλλοι. Οι περισσότεροι Βυζαντινοί συγγραφείς χαρακτηρίζουν τις Σέρρες, στην εποχή τους, ως πόλη µεγάλη, οχυρή, πλούσια, θαυµαστό ¨µέγα άστυ¨ και µητρόπολη. Την εποχή των Περσικών πολέµων, η Σίρρις, ήταν αυτόνοµη πόλη. ∆υο Σιροπαίονες, ο Πύγρης και ο Μάντης, θέλησαν να καταλύσουν την αυτονοµία της πόλης κατόπιν διαταγής του βασιλιά των Περσών ∆αρείου Α΄ (521-485 π.Χ.). Προηγουµένως, παρουσίασαν την αδελφή τους να κάνει συγχρόνως τρεις δουλειές: να κλώθει, να µεταφέρει νερό µε τη στάµνα επάνω στο κεφάλι της και να οδηγεί το άλογο από την βρύση στο σπίτι. Όταν πέρασε µπροστά από το ανάκτορο, προκάλεσε το ενδιαφέρον του ∆αρείου για την εργατικότητά της. Εκείνος έµαθε ποια ήταν και από πού καταγόταν και θέλησε να µεταφέρει δια της βίας τους Σιροπαίονες στην Ασία, ώστε να γίνουν παράδειγµα εργατικότητας για τους Πέρσες. Έτσι, ο Πέρσης Σατράπης Μεγάβαζος εκστράτευσε, το 514 π.Χ., εναντίον των κατοίκων της Σίριος, µε εντολή του βασιλιά των Περσών, για να τους υποτάξει και να τους µεταφέρει στην Ασία. Όταν το πληροφορήθηκαν οι Σιροπαίονες, πήραν τα όπλα και πήγαν στα παράλια, νοµίζοντας ότι από τη θάλασσα θα έλθει εναντίον τους ο εχθρός. Ο Μεγάβαζος, όµως, ήρθε από το Παγγαίο και αφού βρήκε την πόλη ανυπεράσπιστη, την κατέλαβε. Τα γυναικόπαιδα οδηγήθηκαν στην Ασία. Εκεί παρέµειναν 15 χρόνια, αλλά µε την ευκαιρία της Ιωνικής επανάστασης, το 500 π.Χ., δραπέτευσαν. Μετά από πολλές περιπέτειες γύρισαν στη Σίρι. Στο διάστηµα της απουσίας τους οι γειτονικοί Οδόµαντες ήρθαν και κατοίκησαν στη Σίρι. Από τότε η Σίρις ονοµάστηκε ¨Σίρις Οδοµαντική¨ (Ηρόδοτος: Ε' 12-16). Το 492 π.Χ. ο Ξέρξης έφερε µαζί του και το ολόχρυσο, ιερό άρµα του Θεού ∆ία ή του Ήλιου και το άφησε στη Σίρι, διότι ήταν µεγάλη και οχυρωµένη πόλη και το όνοµα της είχε σχέση µε το θεό Ήλιο. Το ιερό, χρυσό άρµα το εξαφάνισαν οι Σιροπαίονες, για να εκδικηθούν τον Ξέρξη και τους Πέρσες. Μετά τους Περσικούς πολέµους και µέχρι το 357 π.Χ. η πόλη ήταν αυτόνοµη. Υπήρξε µήλο της έριδος µεταξύ των Μακεδόνων και των Αθηναίων, οι οποίοι ίδρυσαν στα παράλια του Στρυµονικού κόλπου αποικίες. Στον Πελοποννησιακό πόλεµο, το 422 π.Χ., όταν το µέτωπο του πολέµου µεταφέρθηκε στην Αµφίπολη, ο Κλέων, που ήταν αρχηγός των Αθηναίων, έστειλε Πρέσβεις στον Πολλή (βασιλιά της πόλης), για να ζητήσουν βοήθεια, αφού η Σίρρα ήταν µεγάλη στρατιωτική δύναµη. Αρχαιολογικά ευρήµατα, από την εποχή αυτή, ανακαλύφθηκαν στην Ακρόπολη των Σερρών, το 1958, όταν κτιζόταν το τουριστικό Περίπτερο. Βρέθηκαν τα θεµέλια ενός µεγάλου οικοδοµήµατος, που ήταν χτισµένο µε υλικά της αρχαίας εποχής: τετραγωνισµένοι πωρόλιθοι διαστάσεων 0,45Χ0,85Χ0,60, συγκολληµένοι µε ασβεστοκονίαµα, που απολιθώθηκε µε το πέρασµα των αιώνων. Ίσως υπήρχε ένα µεγάλο Ανάκτορο. Επίσης, βρέθηκαν ένας τάφος του 6ου π.Χ. αι. και ένα µαρµάρινο κατώφλι µεγάλης πύλης. Το 357 π.Χ., ο βασιλιάς των Μακεδόνων Φίλλιπος Β' υπέταξε την αυτόνοµη Σίρρα και εγκατέστησε φρουρά. Τα χρυσορυχεία του Παγγαίου τον προσέλκυσαν και γι' αυτό επέκτεινε το κράτος του µέχρι το Νέστο ποταµό. Με συστηµατική και εντατική εξόρυξη έβγαζε κάθε χρόνο το τεράστιο, για την εποχή εκείνη, ποσό των 1000 ταλάντων χρυσού. Αυτό το πολύτιµο δώρο της σερραϊκής γης προετοίµασε οικονοµικά τη Μακεδονία, για τη µεγάλη εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου στην Ασία. 8


Την άνοιξη του 334 π.Χ. στο νοµό Σερρών και µάλιστα στις εκβολές του Στρυµόνα και στη λίµνη Κερκινίτιδα συγκεντρώθηκαν τα στρατεύµατα του Μ. Αλεξάνδρου. Οι Παίονες και οι Αγριάνες κατατάχθηκαν στο στρατό του και διακρίθηκαν σε όλες τις µάχες, ως παράδειγµα ηρωισµού και ανδρείας. Ο Αρριανός (βιβλ.1 κεφ.14 παρ.5) αναφέρει ότι οι Παίονες µε αρχηγό τον Αµύντα τον Αρραβαίο εισέβαλαν πρώτοι στο Γρανικό ποταµό και πρώτοι αντιµετώπισαν τους Πέρσες. Από το 357 π.Χ. µέχρι και το 168 π.Χ. η περιοχή των Σερρών, µε κέντρο την Αµφίπολη, ήταν η καρδιά της Μακεδονίας. Ο Ρωµαίος ιστορικός Τίτος Λίβιος αναφέρει, ότι ο ύπατος Αιµίλιος Παύλος είχε στρατοπεδεύσει σε πεδινή έκταση, κοντά στην πρωτεύουσα της Οδοµαντικής. Μετά την κατάκτηση της Μακεδονίας από τους Ρωµαίους και τη διαίρεσή της σε τέσσερα τµήµατα, η πόλη έχασε την αυτονοµία της και προσαρτήθηκε στην πρώτη "µερίδα" (τη "Μακεδόνων Πρώτη"), µε πρωτεύουσα την Αµφίπολη. Κατά τους ρωµαϊκούς χρόνους, η πόλη πρωτοστάτησε σ' όλες τις επαναστάσεις κατά των Ρωµαίων. Γι' αυτό δεν ανακηρύχθηκε ελεύθερη πόλη, όπως συνέβη µε την Αµφίπολη και τη Θεσσαλονίκη. Από τις ενεπίγραφες πλάκες, που σώθηκαν από τη Ρωµαϊκή εποχή, φαίνεται ότι είχε βουλή, που αποφάσιζε για τα κοινά της πόλης. Σε µια ενεπίγραφη πλάκα, που φυλάσσεται στο αρχαιολογικό Μουσείο, γράφει: <<Βουλευόντων και βουλευσαµένων εδεδόχθαι...>>, δηλαδή να ανεγείρουν τιµητικό ψήφισµα για τον ευεργέτη Αντώνιο Ρεβίλο και για τον Κτησίφονα που χρηµάτισε βουλευτής και αγορανόµος ¨Βουλεύσας και αγορανόµησας¨. Η πόλη των Σερρών διοργάνωνε γυµναστικούς αγώνες στο στάδιό της. Σώθηκαν δυο ενεπίγραφες πλάκες, που αναφέρουν τη διοργάνωση των γυµναστικών αγώνων. Η µια είναι αφιερωµένη στον Αρχιερέα και αγωνοθέτη του κοινού των Μακεδόνων, Τιβέριο Κλαύδιο του ∆ιογένους, ευεργέτη και γυµνασίαρχο, από µέρους των Αµφιπολιτών και των Σιρραίων. Επίσης βρέθηκε ρωµαϊκό νεκροταφείο στην αυλή του 3ου Γυµνασίου Σερρών, µε θολωτούς τάφους του 1ου µ.Χ. αι., καθώς και πολλές επιτύµβιες πλάκες, που φυλάσσονται στο αρχαιολογικό Μουσείο. Η ανάπτυξη της πόλης των Σερρών µετά από τόσες καταστροφές, οφείλεται και στη µακροχρόνια ειρήνη των 250 χρόνων που επικράτησε κατά τους ρωµαϊκούς χρόνους. Το βιοτικό της επίπεδο ανέβηκε, το εµπόριό της αναπτύχθηκε και ο πληθυσµός της αυξήθηκε. Πάντως, από όλες τις ενεπίγραφες πλάκες που διασώθηκαν, φαίνεται ότι οι κάτοικοι µιλούσαν την ελληνική γλώσσα. Επίσης, την εποχή αυτή διαδόθηκε ο Χριστιανισµός στις Σέρρες και στη γύρω περιοχή. Ο Απόστολος Παύλος πέρασε τρεις φορές από την περιοχή αυτή διερχόµενος την Εγνατία οδό. Η ακριβής θέση της αρχαίας Σίριος έχει προσδιοριστεί στον επιβλητικό και οχυρό λόφο της Ακρόπολης (Κουλάς). Αρχιτεκτονικά στοιχεία από θεµελίωση αρχαίου κτίσµατος, στην κορυφή του λόφου και η ανακάλυψη επιφανειακών οστράκων από ελληνικά µελανόµορφα αγγεία (530 π.Χ. περίπου) ανήκουν στην ύστερη αρχαϊκή περίοδο. Εκτός από την περιτειχισµένη Ακρόπολη, στην κορυφή του λόφου, στον πολεοδοµικό ιστό της αρχαίας πόλης θα πρέπει να συµπεριλαµβανόταν και ο χώρος που απλωνόταν στις νότιες επικλινείς περιοχές, ανάµεσα σε δυο χείµαρρους. Η ρωµαϊκή νεκρόπολη ξεκινούσε από τη Ν∆ πλευρά του λόφου, στο σηµερινό διδακτήριο του 3ου Γυµνασίου και έφτανε µέχρι το 1ο Γυµνάσιο και την απέναντι όχθη του χειµάρρου της Κλοµπιοτίτσας, στη θέση του νέου µητροπολιτικού ναού των Ταξιαρχών. Στους παραπάνω χώρους, αποκαλύφτηκαν αρκετά ρωµαϊκά επιτύµβια ενεπίγραφα µνηµεία, που, µαζί µε τα υπόλοιπα ευρήµατα (τιµητικά, αναθηµατικά και ψηφίσµατα) της ίδιας περιόδου, προσφέρουν πολύτιµες ιστορικές πληροφορίες για την κοινωνική, θρησκευτική και πολιτική οργάνωση της πόλης. Από αυτά γνωρίζουµε ότι η αστικοποιηµένη πια πόλη (άστυ) είχε ανεξάρτητη διοίκηση και διέθετε δήµο, 9


βουλευτές, αγορανόµους, γυµνασίαρχο, αρχιερέα και αγωνοθέτη. Στα χρόνια της βασιλείας του Σεπτίµου Σεβήρου (192-211 µ.Χ.), η Σίρις, κατείχε σηµαντική θέση ανάµεσα στις υπόλοιπες πόλεις της Οδοµαντικής, οι οποίες είχαν συγκροτήσει κοινή συνοµοσπονδία («Πεντάπολη»). Γύρω από την πόλη ("χώρα") της Σίριος είχαν αναπτυχθεί, κατά τη ρωµαϊκή περίοδο, και άλλοι οικισµοί: α) στους Επταµύλους (θέση «Ξερόλακκας», β) στην Οινούσα (θέσεις «Μοναστηριακά Κτήµατα» και «Βλασελνίκου»), γ) στο Χιονοχώρι (θέσεις «Κούλα» και «Χάνια»), δ) στον Ελαιώνα (θέσεις «Παναγία», «Προφήτης Ηλίας» και «Χίλι Ντούσα»), ε) στο Βερό (θέση «Άγιος Τρύφωνας» και στ) στο Μετόχι (θέση «Νισάντασι»). Οι αρχαιότητες του Νοµού Σερρών καταστράφηκαν από τις πολλές βαρβαρικές επιδροµές και πυρπολήσεις. Όσες έµειναν θάφτηκαν σε πολύ µεγάλο βάθος, λόγω του επικλινούς εδάφους της, στους πρόποδες της Ακρόπολης και του χειµάρρου των Αγίων Αναργύρων, που η κοίτη του βρίσκεται λίγο ψηλότερα. Σύµφωνα µε την παράδοση, η Ακρόπολη συνδέονταν µε το κάτω µέρος της πόλης των Σερρών µε υπόγεια στοά. Πολλά αρχαία νοµίσµατα της ελληνιστικής και ρωµαϊκής εποχής βρέθηκαν στην Ακρόπολη και στον ιερό ναό των Αγίων Θεοδώρων. 3. ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ (324 µ.Χ.-1383 µ.Χ.) Η γεωγραφική θέση της περιοχής είναι ιδιαίτερα αξιόλογη από στρατηγικής και εµπορικής άποψης, διότι συνδέει τα Βαλκάνια µε το Αιγαίο. Αυτό το πρόσεξαν και το εκτίµησαν πολλοί αυτοκράτορες του Βυζαντίου, καθώς και Σουλτάνοι την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες οχύρωσαν συστηµατικά την πόλη των Σερρών, ώστε αυτή να αποτελέσει προπύργιο των Βυζαντινών στα βόρεια σύνορα της Αυτοκρατορίας.

Από τον 9ο µ.Χ. αιώνα έγινε πρωτεύουσα του θέµατος Στρυµόνα, που περιλάµβανε ολόκληρη την ανατολική Μακεδονία, µέχρι τον Νέστο. Ο αυτοκράτορας Νικηφόρος, το 803 µ.Χ., την οχύρωσε µε ισχυρά τείχη και αύξησε τον πληθυσµό της πόλης µε την εγκατάσταση οικογενειών στρατιωτών, δίνοντάς τους οικογενειακό κλήρο γης. Έτσι, αντί για µισθοφόρους στρατιώτες εγκατέστησε, σε επίκαιρα σηµεία, εθνικό στρατό (Ακρίτες). Στην περιοχή αυτή φαίνεται ότι υπήρχαν πολλά τάγµατα µισθοφορικού στρατού, διότι το 809 οι Βούλγαροι, την ώρα που πληρώνονταν οι στρατιώτες του Στρυµόνα, άρπαξαν 1.100 λίρες χρυσού, αφού σκότωσαν πολλούς στρατιωτικούς. Αυτά τα γεγονότα έγιναν αιτία για να εκστρατεύσει ο Νικηφόρος Α', το 811 µ.Χ., εναντίον του Κρούµµου. Στην αρχή νίκησε τους Βούλγαρους, αλλά ο Κρούµµος αντεπιτέθηκε και συνέτριψε το στρατό του Νικηφόρου. Το 976 µ.Χ., εκστράτευσε µε πολύ στρατό ο Βούλγαρος Βοεβόδας Μωϋσής και πολιόρκησε την πόλη των Σερρών για αρκετούς µήνες. Η πόλη ήταν καλά οχυρωµένη και ο υπερασπιστής της ∆ούκας Μελισσηνός αµύνθηκε ηρωικά. Μια πέτρα, που ρίχτηκε από τα τείχη, χτύπησε τον περιφερόµενο, µε το άλογό του, Μωϋσή και τον σκότωσε. Έτσι διαλύθηκε η πολιορκία των Βουλγάρων. Ο αδελφός του Σαµουήλ, το 980 µ.Χ., στράφηκε εναντίον των Σερρών. Επειδή δε µπόρεσε να καταλάβει την πόλη, λεηλάτησε την ύπαιθρο. Από τότε οι Σέρρες έγιναν ορµητήριο του βυζαντινού Αυτοκράτορα Βασιλείου Β΄ του Βουλγαροκτόνου. Η καλή οχύρωση της πόλης και η στρατηγική της θέση, την ανέδειξαν σε δεύτερη πρωτεύουσα του Βυζαντίου. Στις 29 Ιουλίου του 1014, ο στρατός του στρατηγού Ουρανού Ξιφία περικύκλωσε το στρατό του Σαµουήλ, στην τοποθεσία Κλειδί, (Κεδρινός τοµ. Β'σελ.455) και νίκησε οριστικά τον Σαµουήλ. Στις Σέρρες, δήλωσαν υποταγή και παρέδωσαν στον αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄ τα κλειδιά των πόλεων και

10


των οχυρών τους 35 άρχοντες των Βουλγάρων. Μεταξύ αυτών ήταν και ο περιβόητος Κρακράς, φρούραρχος του Περνίκου. Ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄, το 990 µ.Χ., συµπλήρωσε την οχύρωση των Σερρών µε τριπλό τείχος. Όταν έγινε η 4η Σταυροφορία των Φράγκων, που κατέληξε στην κατάληψη της Κωνσταντινούπολης (1204 µ.Χ.), καταλήφθηκε η πόλη των Σερρών από τον Βονιφάτιο Μονφερατικό. Ο Βονιφάτιος έφερε στις Σέρρες το βυζαντινό Πρίγκιπα Μανουήλ Άγγελο και πολλούς αξιωµατούχους, παρουσιαζόµενος ο ίδιος ως προστάτης του νόµιµου Αυτοκράτορα. Εγκατέστησε ισχυρή Φρουρά από Λατίνους στρατιώτες και πολλούς ικανούς ιππότες, µε στρατάρχη τον Γουλιέλµο Ντεvνουά. Τοποθέτησε στην πόλη και το Φράγκο Επίσκοπο Αρνούφλο, προς τον οποίον ο Πάπας Ιννοκέντιος ο Γ' έστειλε προσωπική επιστολή. Οι Φράγκοι συµπεριφέρθηκαν φιλικά στους κατοίκους της πόλης, ενώ αντίθετα οι Ενετοί τους συµπεριφέρθηκαν σκληρά, σε σηµείο που εκείνοι ζήτησαν βοήθεια από τον Ιωαννίτση, τον Τσάρο των Βουλγάρων. Ο Ιωαννίτσης ήταν αδελφός του Ασάν και του Πέτρου, οι οποίοι έκαναν ληστρικές επιδροµές στις Σέρρες, την εποχή του Αυτοκράτορα Αλέξιου Γ' Άγγελου. Ο Ιωαννίτσης ήρθε ως ελευθερωτής της Θράκης και της Μακεδονίας από τους Φράγκους, αλλά επειδή η Μακεδονία δεν συµµάχησε µαζί του, µετατράπηκε σε άσπονδο εχθρό. Επικεφαλής πολλών βουλγαρικών στρατευµάτων και 14.000 Κουµµάνων, στις 13 Απριλίου του 1205 µ.Χ., νίκησε τους Φράγκους στη Θράκη (Ανδριανούπολη) και προχώρησε προς τη Θεσσαλονίκη, καταστρέφοντας στο πέρασµά του την ανατολική Μακεδονία. Όταν έφτασε στις Σέρρες (1206 µ.Χ.), πολέµησε µε τη Φρουρά. Οι Λατίνοι και οι ιππότες έκαναν αντεπίθεση, αλλά στη µάχη σκοτώθηκε ο αρχηγός των ιπποτών, Ούγος Ντε Κολλιννί. Τότε, οπισθοχώρησαν και µπήκαν µέσα στην καλά οχυρωµένη πόλη, αλλά δεν πρόλαβαν να κλείσουν τις πύλες του τείχους. Οι Βούλγαροι και οι Κουµµάνοι πρόλαβαν και µπήκαν. Η λατινική φρουρά κλείστηκε µόνη της, χωρίς τον ελληνικό πληθυσµό, στο δεύτερο τείχος, που περιλάµβανε το λόφο Μηχανικού και την Ακρόπολη. Οι κάτοικοι των Σερρών αιχµαλωτίστηκαν ή σφαγιάστηκαν, η πόλη πυρπολήθηκε και τα εξωτερικά της τείχη γκρεµίστηκαν από τα θεµέλια. Η Φρουρά αµυνόταν στην Ακρόπολη, περιµένοντας βοήθεια από τη Θεσσαλονίκη. Οι ενισχύσεις αργούσαν να έρθουν και ο Ιωαννίτσης µε πολιορκητικές µηχανές, από το λόφο Μηχανικού, προσπαθούσε να καταλάβει την Ακρόπολη. Έσφιγγε συνεχώς τον κλοιό, για να τους αναγκάσει να παραδοθούν. Οι Λατίνοι δέχθηκαν να παραδοθούν µε τον όρο, ότι θα τους άφηνε ελεύθερους να φύγουν µε τα όπλα τους προς τη Θεσσαλονίκη. Όταν παραδόθηκαν, ο Ιωαννίτσης, αφού κατέλαβε την Ακρόπολη, παραβίασε τους όρους και τους περισσότερους τους σκότωσε µε φρικτό θάνατο. Η πόλη των Σερρών κατάντησε µια µικρή κωµόπολη, διότι γκρεµίστηκαν τα τείχη και σφαγιάστηκαν οι περισσότεροι κάτοικοι Οι σφαγές αυτές διαπιστώθηκαν και στις αρχαιολογικές ανασκαφές, δίπλα από την παλιά Μητρόπολη, το ναό των Αγίων Θεοδώρων. Ανάµεσα στα ερείπια των θεµελίων των κατοικιών βρέθηκαν σκελετοί ανθρώπων, που δεν ήταν κανονικά ενταφιασµένοι. Το 1208 µ.Χ., ο Αυτοκράτορας των Φράγκων, Ερρίκος, νίκησε τον Βόρη Β' των Βουλγάρων στη Φιλιππούπολη και προχώρησε προς τη Θεσσαλονίκη. Περνώντας από τις Σέρρες, κατέλαβε την πόλη και την κατέταξε πάλι στην φράγκικη κυριαρχία του Βασιλείου της Θεσσαλονίκης. Στη συνέχεια, ο Θεόδωρος Άγγελος Κοµνηνός, ∆εσπότης της Ηπείρου, πολιόρκησε τις Σέρρες, το 1221 µ.Χ. και κατατρόπωσε τους Φράγκους σε µάχη, που έγινε στη Σκοτούσα. Όταν στράφηκε προς τους Βούλγαρους, έπεσε σε παγίδα και έπειτα η πόλη καταλήφθηκε από αυτούς. Το 1230 µ.Χ., η πόλη καταλήφθηκε από τους Βούλγαρους του Ασάν και παρέµεινε στην κυριαρχία τους µέχρι το 1245 µ.Χ. Τότε, ο Ιωάννης ∆ούκας Βατάτζης, αυτοκράτορας της Νίκαιας, µε ισχυρό στρατό, 11


προχώρησε προς τη Θεσσαλονίκη. Περνώντας από τη Ζίχνη, αποφάσισε να καταλάβει τις Σέρρες. Ο Βούλγαρος φρούραρχος ∆ραγοτάς κλείστηκε µαζί µε την φρουρά του στην Ακρόπολη. Η πόλη ήταν χωρίς τείχη, διότι τα είχε καταστρέψει ο Ιωαννίτσης. Ο Βατάτζης ανάγκασε τους Βούλγαρους να παραδοθούν και ελευθέρωσε την πόλη. ∆ιόρισε ως στρατηγό και διοικητή των Σερρών το Μιχαήλ Παλαιολόγο, τον µετέπειτα Αυτοκράτορα του Βυζαντίου, που ελευθέρωσε την Κωνσταντινούπολη, το 1264. Η πόλη γνώρισε µεγάλη δόξα την εποχή των Παλαιολόγων (από το 1282 µ.Χ.), αφού οι Αυτοκράτορες Ανδρόνικοι (παππούς και εγγονός), εκτός από τις µεγάλες δωρεές που έκαναν στο Μοναστήρι του Τιµίου Προδρόµου, φρόντισαν πολύ για την οχύρωσή της. Από το 1334 µέχρι το 1343 ξαναέκτισαν τα ερειπωµένα τείχη, καθώς και τους πύργους της. Ο πύργος του Ορέστη, στην Ακρόπολη, ξανακτίστηκε στην εποχή τους. Τότε οχυρώθηκε το φρούριο του Σιδηροκάστρου (∆εµίρ Ισάρ) και η Αµφίπολη, για να χρησιµεύσουν αργότερα στην άµυνα κατά των Σέρβων. Στον εµφύλιο πόλεµο του Καντακουζινού εναντίον των Ανδρόνικων, οι Σέρρες πήραν το µέρος των Αυτοκρατόρων, αν και ο Καντακουζινός είχε πολλά κτήµατα στην περιοχή. Ο συνοικισµός Καντακονόζι, που διατηρεί µέχρι σήµερα το όνοµα του, ήταν δικό του κτήµα. Γι' αυτό, επεδίωξε µε κάθε θυσία να πάρει στην εξουσία του τις Σέρρες, αλλά δεν το κατόρθωσε. Συµµάχησε µε τον Κράλη της Σερβίας Στέφανο ∆ουσάν και µαζί πολιόρκησαν την πόλη, τον Ιούλιο του 1342 µ.Χ.. ∆εν κατόρθωσαν να την καταλάβουν, διότι διαδόθηκε χολέρα στον στρατό τους. Οι διάφορες απόπειρες για συµφιλίωση απέτυχαν, διότι αντέδρασαν οι Σερραίοι. Ο Κράλης της Σερβίας Στέφανος ∆ουσάν ερήµωσε την περιοχή, καθώς υποχωρούσε στη Σερβία. Τότε, ο Καντακουζινός συµµάχησε µε τους Παλαιολόγους. Ήθελε να αρπάξει όσα βυζαντινά εδάφη µπορούσε. Όταν ο εµφύλιος πόλεµος έφτασε στο αποκορύφωµά του, αυτός βρήκε ευκαιρία και πολιόρκησε ξανά τις Σέρρες, για µεγάλο χρονικό διάστηµα. Στις 25 Σεπτεµβρίου του 1345 µ.Χ. η πόλη των Σερρών παραδόθηκε. Ο Στέφανος ∆ουσάν δεν κατάστρεψε την πόλη. Λειτουργήθηκε στην Παλαιά Μητρόπολη, στο Ναό των Αγίων Θεοδώρων και µε χρυσόβουλα διατάγµατα χορήγησε κτήµατα στο Μοναστήρι του Τιµίου Προδρόµου. Η Σερβοκρατία στις Σέρρες κράτησε από το 1345 µ.Χ.-1371 µ.Χ.. Το κράτος των Σερρών, µε πρωτεύουσα τις Σέρρες, είχε έκταση από την χώρα του Ίστρου µέχρι το Αιγαίο και από την ∆υτική Μακεδονία µέχρι την ∆υτική Θράκη, έκτος της Θεσσαλονίκης. Η Κράλαινα Ελένη µετά το θάνατο του ∆ουσάν, το 1355, εγκαταστάθηκε στην Ακρόπολη µε σεβαστοκράτορα τον Ιωάννη Ούγκλεση. Το Σέρβικο κράτος των Σερρών (1355-1371) ήταν καθαρά ελληνικό, διότι διοικούνταν από 12 εξέχοντα πρόσωπα του τόπου (Έλληνες), που αποτελούσαν τη Σύγκλητο. Τα δικαστήρια ήταν εκκλησιαστικά και αναλάµβαναν όλες τις υποθέσεις. Οι Σέρβοι δεν επηρέασαν τους Έλληνες, διότι ο πολιτισµός των Ελλήνων ήταν ανώτερος. Ο Ούγκλεση σκοτώθηκε στην µάχη των Σέρβων µε τους Τούρκους, στον Έβρο και οι Σέρρες περιήλθαν στην κατοχή του ∆εσπότη της Θεσσαλονίκης, Μανουήλ Παλαιολόγου. Αυτός συντήρησε τα τείχη και τους τρεις πύργους στην Ακρόπολη, διότι η πόλη των Σερρών ήταν ο µεγαλύτερος προµαχώνας κατά των Τούρκων. Το βυζαντινό κράτος, όµως, εξασθένησε, ενώ οι Τούρκοι αποθρασύνθηκαν και προχώρησαν στην Ανατολική Μακεδονία, χωρίς, όµως, να κατορθώσουν να καταλάβουν τις Σέρρες.

Σηµαία της βυζαντινής

Αυτοκρατορίας

12


4. ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ (1383 µ.Χ.-1900 µ.Χ.) Ο Σουλτάνος Μουράτ ο Α' διέταξε τους διοικητές της Ανδριανούπολης και της Προύσας, τον Λαλασιαχήν και τον Εβρενός Μπέη, να καταλάβουν τη Θράκη και τη Μακεδονία, µε τη βοήθεια του Χαϊρεντίν. Πρώτος πολιόρκησε τις Σέρρες ο Τούρκος στρατηγός Ντέλιο Μπέµπας Μπέης, αλλά ήταν αδύνατο να την καταλάβει µε τα δικά του µόνο στρατεύµατα, διότι ήταν καλά οχυρωµένη µε τριπλό τείχος. Ήρθαν να τον βοηθήσουν και οι στρατηγοί Λαλασιαχήν και Εβρενός Μπέης µε περισσότερα στρατεύµατα. Πολιορκούσαν τις Σέρρες επί 8 µήνες, µέχρι τις 19 Σεπτεµβρίου του 1383. Η κατάσταση ήταν απελπιστική. Οι Τούρκοι τους πρότειναν να παραδοθούν µε όρους. Εκείνοι πάλι πρότειναν: α) να µην κατοικήσουν Τούρκοι µέσα στην περιτειχισµένη πόλη β) να µην µετατρέψουν χριστιανικό ναό (υπήρχαν περίπου 30 βυζαντινές εκκλησίες) σε τζαµί. και γ) να µην στρατολογούν χριστιανούς από την περιοχή. Οι Τούρκοι δέχτηκαν τους όρους τους και η πόλη παραδόθηκε. Πολλοί από τους αµυνοµένους αιχµαλωτίστηκαν και µαζί µε τον Μητροπολίτη Φαρκάση Ματθαίο οδηγήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα. Οι κατακτητές τήρησαν τους δύο πρώτους όρους της παράδοσης, αλλά όχι και τον τρίτο. Το παιδοµάζωµα γινόταν κάθε χρόνο. Οι Τούρκοι εγκαταστάθηκαν έξω από την πόλη (Βαρός) και το βυζαντινό τείχος. Μετέφεραν Τούρκους εποίκους στην πόλη, όπου εγκαταστάθηκαν δηµιουργώντας νέες συνοικίες στα δυτικά και νότια της βυζαντινής πόλης. Η πόλη επεκτάθηκε και χτίστηκαν 8 νέες βυζαντινές εκκλησίες, το Εσκί Τζαµί (1385), το Εσκί Χαµάµ και πολλά Χάνια (ξενοδοχεία της εποχής). Το 1454-55 κτίστηκε το Μπεζεστένι (σκεπαστή αγορά υφασµάτων) και γύρω του πολλά µαγαζιά (από 1000 έως 2000) και εργαστήρια. Στην µεγάλη αυτή αγορά οφείλεται η εµπορική ακτινοβολία της πόλης κατά τα επόµενα χρόνια, αλλά και πολλές πυρκαγιές µε καταστρεπτικές συνέπειες, εξαιτίας των οποίων ανοικοδοµήθηκε πολλές φορές η πόλη. Στο τέλος του 15ου αι. εγκαταστάθηκαν και οι πρώτες εβραϊκές οικογένειες, που ήρθαν από τη Σικελία και την Ισπανία. Ο Εµµανουήλ, ο ∆εσπότης της Θεσσαλονίκης, προσπάθησε και πάλι να ελευθερώσει τις Σέρρες, αλλά στάθηκε αδύνατο, διότι κατέφθασε ο Σουλτάνος Μουράτ ο Α' µε πολύ στρατό, για να επιτεθεί εναντίον του ηγεµόνα της Σερβίας Λαζάρου. Έµεινε στις Σέρρες αρκετές ηµέρες και θεµελίωσε το πρώτο τουρκικό τζαµί (Εσκί Τζαµί), δίπλα από το Μπεζεστένι, το σηµερινό αρχαιολογικό µουσείο, που χτίστηκε την ίδια εποχή. Από τότε, οι Σέρρες έγιναν κέντρο και ορµητήριο των Σουλτάνων κατά των Σέρβων. Ο Βαγιαζήτ Α΄ κάλεσε όλους τους υποτελείς Ηγεµόνες στις Σέρρες, για να τους επιβάλει σκληρούς όρους. Το 1457 µ.Χ., ήλθε στην Ιερά Μονή του Τιµίου Προδρόµου ο πρώτος, µετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης οικουµενικός Πατριάρχης, Γεννάδιος Σχολάριος. Εκεί έγραψε τα τελευταία συγγράµµατά του. Ο τάφος του σώζεται στην Ιερά Μονή. Το µοναστήρι αυτό φηµιζόταν για την οργάνωσή του και την ενασχόληση των µοναχών µε τη φιλοσοφία. Στις αρχές του 16ου αιώνα, ο διάσηµος νοµικός και φιλόσοφος, Τούρκος στρατοδίκης Μπαντρεντίν Σιµοβγνάολου κήρυξε θρησκευτική επανάσταση στην Ασία και την Ευρώπη, αναθεωρώντας το Κοράνιο, για να ενώσει τους Μωαµεθανούς µε τους Χριστιανούς. Η επανάσταση έλαβε µεγάλες διαστάσεις και κρίθηκε οριστικά σε µια µάχη έξω από την Θεσσαλονίκη. Ο Μπαντρεντίν κρύφτηκε στις Σέρρες, αλλά αιχµαλωτίστηκε από τα τούρκικα στρατεύµατα και απαγχονίστηκε στην Κάτω Καµενίκια. Ο τάφος του σωζόταν µέχρι την ανταλλαγή των πληθυσµών, το 1922, στην Κάτω Καµενίκια. Σχετικά µε τον πληθυσµό της πόλης, κατά το 1478, οι µουσουλµανικές οικογένειες ήταν 653, ενώ οι χριστιανικές 354 (συνολικά δηλ. 1007 οικογένειες). Συγκρί13


νοντας µε τα στοιχεία από το 1465, βλέπουµε ότι ο αριθµός των χριστιανικών οικογενειών µειώθηκε κατά 50%, δηλαδή από 735 έγινε 354, ενώ των µουσουλµάνων από 564 αυξήθηκε στις 653, πράγµα που σηµαίνει ότι αυξήθηκε κατά 89 οικογένειες. Οι Τούρκοι ακολούθησαν την πολιτική του εξισλαµισµού του πληθυσµού των κατακτηµένων πόλεων, τον 16ο αιώνα, σ' ολόκληρη τη Μακεδονία. Έτσι στις Σέρρες, σύµφωνα µε στοιχεία ενός φορολογικού Κώδικα του έτους 1568, ήταν γραµµένες 829 µουσουλµανικές οικογένειες, από τις οποίες 308 ήταν εξισλαµισµένες, πρώην χριστιανικές, ενώ καθαρά χριστιανικές απέµεναν µόνο 216. Ήταν γραµµένες και 56 εβραϊκές οικογένειες. Τελικά, από το 1465 έως το 1568 και σε χρονική περίοδο 103 ετών, αυξήθηκε ο αριθµός των µουσουλµανικών οικογενειών από 564 σε 829, ενώ αντίθετα µειώθηκε ο χριστιανικός πληθυσµός από 735 σε 216 οικογένειες. Οι Σέρρες πήραν µέρος στην πρώτη επανάσταση του 1571. Μεγάλες λεηλασίες και πολλές σφαγές έγιναν, τότε, από τους Τούρκους. Πολλοί Τούρκοι Πασάδες και Μπέηδες εγκαταστάθηκαν στην πλούσια πεδιάδα των Σερρών και καταπίεζαν τους Έλληνες µε κάθε τρόπο. Από το χρονικό του Παπασυναδινού, όπου περιέχεται το ηµερολόγιο (1598-1642) ενός ιερέα από το Μελεγκίτσι, µαθαίνουµε ότι οι Έλληνες Σερραίοι γνώρισαν πολλά µαρτύρια και εξευτελισµούς από τους Τούρκους, όπως ληστείες, εκβιασµούς, δυσβάσταχτη φορολογία, και συνεχείς εξισλαµισµούς. Πολλοί µαρτύρησαν για την πίστη τους στο Χριστό. Ο Άγιος Νικήτας κρεµάστηκε, ενώ πολλοί πέθαναν µε µαρτυρικό θάνατο. Παρ' όλα αυτά οι κάτοικοι των Σερρών διατήρησαν την Ορθοδοξία και τον Ελληνισµό και οργάνωσαν τη ζωή τους κάτω από την προστασία και τη φροντίδα της Εκκλησίας. Έκαναν τακτικές συνελεύσεις στο µητροπολιτικό ναό των Αγίων Θεοδώρων και εξέλεγαν τους άρχοντές τους από όλες τις Συντεχνίες, µε κριτήρια την αρετή, την τιµιότητα και το ήθος. Η πόλη γνώρισε µεγάλη εµπορική ακµή κατά τους τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας και έγινε σηµαντικό διαµετακοµιστικό κέντρο των Βαλκανίων. Πολύ δυναµικές ήταν οι Συντεχνίες της κοινότητας των Σερρών. Οργάνωσαν το εµπόριο, καθόρισαν τα µέτρα βάρους στερεών και υγρών και προσπάθησαν να βρουν λύσεις για όλα τα σηµαντικά προβλήµατα. Ανέπτυξαν τις Συντεχνίες και ενσωµατώθηκαν όλοι σ' αυτές, για να υπερασπίσουν τη ζωή τους στα δύσκολα εκείνα χρόνια. Σε περίπτωση ατυχήµατος του ενός, βοηθούσαν όλοι. Τον 17ο αιώνα, ο Τούρκος συγγραφέας Κάλφας την αποκαλεί ¨πόλη των σοφών¨ και το 1668 ο Ελβιά Τσελεµπή την αναφέρει ως τρίτη σε µέγεθος και σπουδαιότητα πόλη, ανάµεσα στις δέκα µεγαλύτερες πόλεις της ευρωπαϊκής Τουρκίας. Οι µεταφορές των δηµητριακών και των κτηνοτροφικών προϊόντων γίνονταν µε καραβάνια. Στην πόλη συγκεντρώνονταν έµποροι και αγοραστές απ’ όλο τον κόσµο. Ξακουστά ήταν τα υφαντά των Σερρών, το βαµβάκι, τα άλογα, τα βουβάλια και τα εξαιρετικά πήλινα αγγεία. Η Παιδεία και τα γράµµατα καλλιεργήθηκαν πολύ. Οι Σερραίοι πίστευαν, ότι µε τη µόρφωση των νέων θα προετοίµαζαν την απελευθέρωση της πατρίδας. Από τις αρχές του 18ου αιώνα ίδρυσαν επίσηµα ελληνικά σχολεία. Στις Σέρρες και στα περίχωρα. λειτούργησαν δεκάδες δηµοτικά σχολεία. Μάλιστα, λειτούργησαν εξατάξιο Γυµνάσιο, Παρθεναγωγείο, καθώς και το πρώτο ∆ιδασκαλείο (1872) σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή Τουρκία. Από αυτό αποφοίτησαν πολλοί ∆άσκαλοι, οι οποίοι βοήθησαν πολύ στο διαφωτισµό και την αφύπνιση του Γένους, σε όλη την Ελλάδα. Η οικονοµική και πνευµατική ανάπτυξη, που γνώρισε η πόλη την εποχή αυτή, έγινε αιτία, ώστε να χαρακτηριστούν οι Σέρρες ¨Αθήνα του Βορρά¨. Στο ιστορικό κέντρο της πόλης (Βαρόσι), στο οποίο έµεναν µόνον Έλληνες, εγκαταστάθηκαν εµπορικοί οίκοι που εκπροσωπούσαν τις ευρωπαϊκές αγορές, καθώς επίσης προξενεία, τράπεζες, εκπαιδευτήρια, εκκλησίες, αίθουσες εκδηλώσεων και ψυχαγωγίας και υπέροχες κατοικίες νεοκλασικού ρυθµού, που υποδήλωναν την πνευµατική και οικονοµική ανωτερότητα των υπόδουλων έναντι των κατακτητών. 14


Οι Σέρρες βρίσκονταν ανάµεσα σε τρία µεγάλα τουρκικά στρατόπεδα: της Κωνσταντινούπολης, του Μοναστηριού και της Θεσσαλονίκης. Πλούσιοι Τούρκοι Αγάδες και Μπέηδες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή και έκαναν µε τη βία και την αρπαγή τα περισσότερα κτήµατα τσιφλίκια τους. Μερικοί, όπως ο υιός του Γιοσούφ Πασά, απέκτησαν και στρατιωτική δύναµη. Ο Ισµαήλ Μπέης, επειδή δολοφόνησε ένα φίλο του Σουλτάνου, τον Χατζή Αχµέτ Μπέη, δραπέτευσε στην Αλβανία και έγινε αρχηγός µισθοφόρων. Με αυτούς κατέλαβε τις Σέρρες και τις έκανε άσυλο των κατάδιωκόµενων του Αλή Πασά και άλλων. Τότε ήρθαν στις Σέρρες πολλοί Ηπειρώτες, όπως ο Κασοµούλης, συγγραφέας και µορφή του απελευθερωτικού αγώνα του 1821. Ο Ισµαήλ ανέπτυξε το εµπόριο και έκτισε ένα νέο πρόχειρο τείχος, που περιλάµβανε και τους τούρκικους συνοικισµούς. Πέθανε από πανώλη το 1813 και τάφηκε στο τουρκικό Μαυσωλείο, δίπλα από το τζαµί του Αχµέτ Πασά (Αγία Σοφία). ∆ιάδοχός του, στα χρόνια της ελληνικής επανάστασης, ήταν ο γιος του Γιουσούφ Πασάς, ο µέχρι τότε Βαλής της Θεσσαλονίκης, χριστιανοµάχος και σκληρός άνθρωπος. Στις Σέρρες ήλθε και ο Γιάννης Φαρµάκης, µέλος της Φιλικής Εταιρίας, ο οποίος µύησε το Μητροπολίτη Χρύσανθο, τον Εµµανουήλ Παπά και πολλούς άλλους στη Φιλική Εταιρία και γενικά στην επανάσταση του 1821. Ο γνωστός µεγαλέµπορος και ένθερµος πατριώτης Εµµανουήλ Παπάς αναµείχθηκε στη διοίκηση της πόλης, ως επίτροπος της Παλαιάς Μητρόπολης. Συνδεόταν φιλικά µε τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε'. Μύησε πολλούς στην Φιλική Εταιρία και στρατολόγησε 250 νέους στον αγώνα. Ο Γιουσούφ Πασάς χρωστούσε στον Εµµανουήλ Παπά µεγάλα χρηµατικά ποσά και γι’ αυτό διέταξε να τον δολοφονήσουν. Εκείνος το έµαθε και έφυγε για την Κωνσταντινούπολη. Εκεί ίδρυσε τράπεζα, µε σκοπό τη χρηµατοδότηση της Φιλικής Εταιρείας. Το Λάβαρο των Μακεδονικών δυνάμεων της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 που υψώθηκε στη μάχη της Ρεντίνας, στις 17 Ιουνίου 1821, στη Μακεδονία υπό την αρχηγία του Αρχιστράτηγου Εμμανουήλ Παπά φυλάσσεται στην Ι. Μ. Εσφιγμένου στο Άγιο Όρος

Πηγή: http://www.esphigmenou.gr/index.php?mid=4&sid=212 Με δικά του έξοδα ναύλωσε και εξόπλισε ένα πλοίο και πήγε στο Άγιο Όρος. Από εκεί άρχισε την επανάσταση στη Χαλκιδική, η οποία κράτησε οκτώ µήνες. Έτσι έδωσε την ευκαιρία στους οπλαρχηγούς της νότιας Ελλάδας να θεµελιώσουν την ελληνική επανάσταση. ∆ιέθεσε στον αγώνα την τεράστια περιουσία του και τα τέσσερα από τα παιδιά του. Τα άλλα µέλη της οικογένειάς του, µετά από πολλά βάσανα και διωγµούς από τους Τούρκους, πέθαναν πάµπτωχα. Ο ίδιος πέθανε από ανακοπή καρδιάς, ενώ κατευθυνόταν µε πλοίο προς την Ύδρα. Οι Σερραίοι µυήθηκαν στην επανάσταση του 1821, όπως αναφέρει ο Κασοµούλης στα ενθυµήµατά του και οχύρωσαν το Μοναστήρι της Ηλιοκάλεως, κοντά στο Α' Νεκροταφείο Σερρών. Είχαν προετοιµαστεί καλά για την επανάσταση, αλλά η µεγάλη τουρκική στρατιωτική δύναµη που υπήρχε στην πόλη και ο φανατικός τούρκικος πληθυσµός επικράτησαν. Οι Τούρκοι προγραµµάτισαν, στις 8 Μαίου1821, να σφάξουν όλους τους Έλληνες Σερραίους, αλλά εκείνοι το έµαθαν από κάποιο φίλο του Γιουσούφ και 15


πήραν τα µέτρα τους. Ο Μητροπολίτης Χρύσανθος κατήγγειλε το σχέδιό τους και απέτρεψε τη σφαγή. Οι Βασιβουζούκοι πρόλαβαν να σκοτώσουν µόνο δυο άνδρες και δυο κοπέλες. Σε ανάµνηση της σωτηρίας της πόλης από την προγραµµατισµένη σφαγή κτίστηκε, το 1835 µ.Χ., ο ναός του Ιωάννου του Θεολόγου στην Άνω Καµενίκια, ο οποίος πανηγυρίζει στις 8 Μαΐου. Η περιοχή αυτή βρισκόταν κάτω απ’ την επιτήρηση µεγάλων στρατιωτικών δυνάµεων και γι' αυτό πλήρωνε πάντα µε σφαγές, λεηλασίες και φυλακίσεις το τίµηµα. Και όµως, δεν εξαλείφθηκε το ελληνικό στοιχείο από την πόλη και την περιοχή αυτή. Σταθµό για την ιστορία των Σερρών αποτελεί, την εποχή αυτή, η πυρκαγιά του 1849 (28-29 Ιουνίου), γιατί, εκτός από την καταστροφή των τεσσάρων χιλιάδων κατοικιών της πόλης, που, συγκριτικά, την εξισώνει µε την καταστροφή του 1913 (πυρκαγιά που προκάλεσαν οι Βούλγαροι υποχωρώντας), καταστράφηκαν και πολλά οικογενειακά κειµήλια προηγούµενων αιώνων, καθώς επίσης και τα περισσότερα παλιά µνηµεία της πόλης, µεταξύ των οποίων 13 εκκλησίες και χάθηκαν για πάντα πολύτιµες ιστορικές πηγές. Στην πυρκαγιά, πάλι, του 1913 καταστράφηκε ό,τι είχε δηµιουργηθεί από το 1849 και έπειτα. Άλλες τέσσερις µεγάλες πυρκαγιές της πόλης των Σερρών (πριν την πυρκαγιά του 1849) είναι γνωστές από διάφορα χρονικά: α) της 6ης Σεπτεµβρίου 1630, β) του δωδεκαηµέρου του 1638-9, γ) του Σαββάτου 13 Αυγούστου 1714 και δ) της 28ης ∆εκεµβρίου του 1763. Όλες εκδηλώθηκαν στην περιοχή των εργαστηρίων και της κεντρικής αγοράς. Σχετικά µε τον πληθυσµό της πόλης κατά το 1886, (σύµφωνα µε τον Έλληνα Λοχαγό Ν. Σχινά) σε σύνολο 28.000 κατοίκων, οι Έλληνες ορθόδοξοι ήταν 14.000, οι 11.000 ήταν Μουσουλµάνοι, οι 2.000 Εβραίοι και οι 1.000 Αθίγγανοι. Στην πόλη υπήρχαν 26 εκκλησίες, 22 τζαµιά, 2 ελληνικά σχολεία και 6 οθωµανικά, 24 ευρύχωρα Χάνια και µια καλοφτιαγµένη αγορά µε χωριστές πύλες. Η πόλη συνδέθηκε σιδηροδροµικά µε την Κων/πολη, ο πληθυσµός της αυξήθηκε, το 1905, σε 42.000 κατοίκους και αναδείχθηκε, µαζί µε την Θεσσαλονίκη και το Μοναστήρι, στις σηµαντικότερες πόλεις της Μακεδονίας, ως προς τον πληθυσµό και την εµπορική δραστηριότητα. Τα παιδιά του Εµµανουήλ Παπά: Ο Εµµανουήλ Παπάς είχε έντεκα παιδιά (8 αγόρια και 3 κορίτσια). Τα ονόµατά τους αναφέρονται έτσι από τον ίδιο τον ήρωα, µαζί µε την ηµεροµηνία γέννησής τους, στο προσωπικό του αρχείο: 1. Αθανασάκης (25 Αυγούστου 1794) - Αποκεφαλίστηκε στη Χαλκίδα. 2. Αναστασάκης (13 Ιουνίου 1796) - Αγωνίστηκε στην άµυνα του Μεσολογγίου. 3. Γιαννάκης (29 Σεπτεµβρίου 1798) - Σκοτώθηκε µε τον Παπαφλέσσα στο Μανιάκι 4. Νεραντζή (13 Απριλίου 1801) 5. Νικολάκης (7 Μαρτίου 1803) - Σκοτώθηκε στο Καµατερό Αττικής πολεµώντας µε τον Γ. Καραϊσκάκη 6. Μιχαήλος (24 Μαΐου 1805) 7. Γιώργης (25 Αυγούστου 1807) 8. Ελένη (19 Μαΐου 1809) 9. Αλέξανδρος (23 Οκτωβρίου 1811) 10. Ευφροσύνη (23 Οκτωβρίου 1813) 11. Κωστάκης (26 Αυγούστου 1816) Πηγή: http://www.esphigmenou.gr/index.php?mid=4&sid=212

16


Η αγορά των Σερρών µετά το 1850 (Νικολάου, 1962)

17


5. ΜΑΚΕ∆ΟΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ - ΝΕΟΤΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ(1900 µ.Χ.- Σήµερα) Η στρατηγική θέση της περιοχής προκάλεσε το ενδιαφέρον και την προσοχή των Βουλγάρων. Η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (1878) αποτέλεσε την αφετηρία των τριών προσπαθειών των Βουλγάρων (1912-13, 1916-18, 1941-44) να αλλοιώσουν, µε κάθε τρόπο, τον ελληνικό χαρακτήρα της πόλης, αλλά και της Α. Μακεδονίας γενικότερα και να την προσαρτήσουν στη Βουλγαρία. Οι Σερραίοι προσπάθησαν και κατάφεραν, ενωµένοι, να αντιµετωπίσουν αποτελεσµατικά τους Βουλγαροκοµιτατζίδες. Με τη βοήθεια του ελληνικού Προξενείου, η πόλη αναδείχθηκε σε κέντρο του µακεδονικού αγώνα, σε ολόκληρη την ανατολική Μακεδονία.. Οργανώθηκαν αντάρτικα σώµατα, από ντόπιους άνδρες και αντιµετώπισαν αποτελεσµατικά κάθε επιθετική ενέργεια των Βουλγάρων. ∆όθηκαν πολλές µάχες, όπως στη ∆οβίστα (Εµ.Παπά), από το αντάρτικο σώµα του καπετάν Μακούλη. Στην Αγριανή, από το σώµα του καπετάν ∆ούκα, στη Νικόκλεια, από το σώµα του Παπαπασχάλη και στο κωδωνοστάσιο του ιερού ναού της Ευαγγελίστριας Σερρών, από το σώµα του Καπεταν-Μητρούση. Ο ΚαπετανΜητρούσης, µε πέντε άνδρες, πολεµούσε µια ολόκληρη µέρα, στις 14 Ιουλίου 1907, εναντίον πολλών Τούρκων στρατιωτών. Ήταν τόσο µεγάλος ο πατριωτικός ενθουσιασµός και η δραστηριότητα των Σερραίων, ώστε ο Έλληνας Πρόξενος ∆ραγούµης έλεγε: ¨Όποιος θέλει να συµπληρώσει τις εθνικές του σπουδές, πρέπει να υπηρετήσει στην πόλη και την περιοχή των Σερρών¨. Το ελληνικό φρόνηµα των κατοίκων ήταν τέτοιο, ώστε ακόµα και την ελληνική σηµαία ύψωναν σε εθνικές γιορτές. Όταν διαµαρτυρήθηκε ο Τούρκος διοικητής για τις σηµαίες, ο Έλληνας πρόξενος Σαχτούρης, για να τον καθησυχάσει, του έδειξε από το παράθυρο του γραφείου του το γαλανό ουρανό και τα άσπρα σύννεφα και του είπε: ¨Όλοι οι λαοί του κόσµου ζουν κάτω από τα χρώµατα της ελληνικής σηµαίας¨. Ο µουσικογυµναστικός σύλλογος ¨Ορφέας¨ ήταν ο εµψυχωτής και οργανωτής του µακεδονικού αγώνα στις Σέρρες. Ποτέ δεν κάµφθηκε το ελληνικό φρόνηµα των Σερραίων. Νοσταλγούσαν την ελευθερία και την περίµεναν µε αυτοπεποίθηση και βεβαιότητα. Στο µεταξύ, ο κοινωνικός και οικονοµικός ιστός της πόλης διευρύνεται περισσότερο, ξεφεύγοντας από τα όρια του παλιού ιστορικού κέντρου. Νέοι εµπορικοί άξονες, µε προοπτικές οικονοµικής ανάπτυξης απλώνονται στον ευρύτερο χώρο της πόλης, εντάσσοντας έτσι στην παραγωγική διαδικασία πολίτες από όλα τα κοινωνικά στρώµατα. «Ατµοµηχανή» της οικονοµίας της πόλης γίνεται η καλλιέργεια του καπνού, της οποίας οι χρυσοφόρες αποδόσεις οδηγούν στην κατακόρυφη αύξηση της παραγωγής του καπνού, βοηθώντας πολύ στην δυναµική ανάπτυξη της οικονοµίας του τόπου και στη συσσώρευση πλούτου. Στους Βαλκανικούς πολέµους, το 1912, οι Βούλγαροι έφθασαν πρώτοι στις Σέρρες. Στην οκτάµηνη κατοχή εκδικήθηκαν πολλούς Μακεδονοµάχους και προσπάθησαν να εκβουλγαρίσουν τις Σέρρες. Επειδή δεν κατόρθωσαν να το πετύχουν, επιχείρησαν να πυρπολήσουν την πόλη κατά την αναχώρηση τους, µετά από την πανωλεθρία που έπαθαν στη µάχη του Λαχανά. Τότε πραγµατοποίησαν και τις σφαγές στη Νιγρίτα και το Σιδηρόκαστρο. Το ίδιο επιδίωξαν να κάνουν και στις Σέρρες, αλλά δεν το κατόρθωσαν. Οι Βούλγαροι ζήτησαν από το Μητροπολίτη Απόστολο να πείσει τους κατοίκους να µην αντιδράσουν εναντίον τους, αλλά εκείνος, αντίθετα, οργάνωσε την άµυνα των κατοίκων κατά των Βουλγάρων και απέτρεψε τη σφαγή. Ένα τµήµα του ελληνικού στρατού µπήκε κρυφά στις Σέρρες και ενίσχυσε την ελληνική Πολιτοφυλακή. Στις 28-6-1913, οι Βούλγαροι λεηλάτησαν την πόλη, αφού κατατρόµαξαν τον πληθυσµό µε βολές πυροβολικού, από τα βόρεια υψώµατα. 18


Απερίγραπτες είναι οι σκηνές της πυρπόλησης και της καταστροφής των Σερρών του 1913 από τους Βούλγαρους. Κάηκαν τα περισσότερα µνηµεία (ναοί, σχολεία) της πόλης, η βυζαντινή πόλη, 4.500 κατοικίες (σε σύνολο 6000) και 1.000 καταστήµατα. Επίσης, 15.000 άνθρωποι έµειναν άστεγοι. Το βράδυ της 28ης Ιουνίου κατέφθασε η ελληνική εµπροσθοφυλακή µε τον ταγµατάρχη Μαζαράκη και την 29η το πρωί έφθασε η VII Μεραρχία, µε διοικητή το µέραρχο Ναπολέοντα Σωτήλη. Η υποδοχή του στρατού έγινε ανατολικά της πόλης, στην τοποθεσία του ναού του Αγίου Γεωργίου του Κρυονερίτη, εκεί όπου, πριν από 530 χρόνια, έγινε η συνθήκη της παράδοσης της πόλης στους Τούρκους. Ακολούθησαν στιγµές συγκίνησης και εθνικού ενθουσιασµού στην πόλη. Η πόλη ελευθερώθηκε έπειτα από 530 χρόνια σκλαβιάς (1383-1913). Ακολούθησαν οι Α' και Β' παγκόσµιοι πόλεµοι, όπου και πάλι η περιοχή αυτή έπεσε σε γερµανοβουλγαρική κατοχή. Καινούριες συµφορές και αντεκδικήσεις από τους Βούλγαρους ακολούθησαν. Το 1914 άρχισε ο Α’ Παγκόσµιος Πόλεµος. Το 1915, ο πληθυσµός, µε βάση την καταγραφή για τις επικείµενες εθνικές εκλογές, ήταν 18.668. Μεταξύ 5.906 ανδρών άνω των 20 ετών, το 65,1% ήταν Έλληνες, το 31% Τούρκοι και το 3,90% Εβραίοι. Ποσοστό 21% του συνόλου ασχολούνταν µε τη γεωργία και την κτηνοτροφία (πρωτογενής τοµέας), 24,4% µε τη βιοτεχνική παραγωγή (δευτερογενής τοµέας) και 45,7 % µε το εµπόριο και την παροχή υπηρεσιών (τριτογενής τοµέας). Ένα 4% δεν δήλωσε επάγγελµα. Τα επαγγέλµατα µε τα οποία ασχολούνταν οι κάτοικοι ήταν του γεωργού, του κηπουρού, του εµπόρου, του υποδηµατοποιού, του ψαθοποιού, του αρτοποιού, του υπαλλήλου, του παντοπώλη, του αχθοφόρου, του χορταρά, του αχθοφόρου, του καπνεργάτη και του εργάτη. Το 62 % των εργατών ήταν Έλληνες, το 37% Τούρκοι και το 1 % Εβραίοι. Το 1916 ακολουθεί η βουλγαρική εισβολή σε όλο σχεδόν το µήκος των ελληνοβουλγαρικών συνόρων, αρχίζοντας από το Ρούπελ. Στο ∆εµίρ Ισάρ (Σιδηρόκαστρο) τµήµατα της 6ης ελληνικής Μεραρχίας αντιστέκονται, αλλά στο τέλος αναγκάζονται να υποχωρήσουν. Μέχρι τις 30 Αυγούστου οι Βούλγαροι κατέλαβαν τις Σέρρες. Το 1918 η πόλη απελευθερώθηκε από τον ελληνικό στρατό. Το 1922, µετά τη µικρασιατική καταστροφή, φθάνουν στις Σέρρες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Ο αριθµός τους αυξάνεται από το 1923, µετά τη συµφωνία για υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσµών µεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Ο διαλυµένος κοινωνικός και οικονοµικός ιστός της πόλης θα γνωρίσει νέα µεγάλα προβλήµατα µε την άφιξη χιλιάδων προσφύγων, που, µετά την µικρασιατική καταστροφή, εγκαταλείπουν τις πατρίδες τους και έρχονται να εγκατασταθούν στην Μακεδονία. Η ανάγκη στέγασης, αποκατάστασης και ένταξης των προσφύγων στην κοινωνία της πόλης άλλαξε ουσιαστικά τη φυσιογνωµία της. Η πόλη των 29.640 κατοίκων, µεταξύ των οποίων και πολλοί άστεγοι, υποδέχτηκε 14.950 πρόσφυγες από τη Μ. Ασία. Παράλληλα µε τα προβλήµατα, η άφιξη ενός τόσο µεγάλου αριθµού ανθρώπων δηµιουργεί νέες µεγάλες δυνατότητες στην αγορά των Σερρών, η οποία έπρεπε να εξυπηρετήσει τις ολοένα και µεγαλύτερες ανάγκες των κατοίκων της, ενώ τα άφθονα και φθηνά εργατικά χέρια ενισχύουν τον παραγωγικό µηχανισµό της πόλης. Σηµαντικό ρόλο προς την κατεύθυνση αυτή θα παίξει και η εξελιγµένη τεχνογνωσία που διέθετε µεγάλος αριθµός προσφύγων και ο ρόλος που διαδραµάτισε η επίσηµη κυβέρνηση, µε τα ολοκληρωµένα προγράµµατα στέγασης και οικοδοµικής ανάπλασης ολόκληρων περιοχών, που µέχρι τότε ήταν υποβαθµισµένες. ∆ηµιουργήθηκαν σταδιακά δώδεκα προσφυγικοί συνοικισµοί, µε βάση το πολεοδοµικό σχέδιο του 1925.

19


Οι επόµενες δυο δεκαετίες ειρήνης (Μεσοπόλεµος) θα συµβάλλουν πολύ στην οικονοµική ανάπτυξη, κάνοντας και πάλι την πόλη ένα µεγάλο εµπορικό κέντρο. Πρωταγωνιστικό ρόλο στην οικονοµική της ανάπτυξη θα διαδραµατίσει και πάλι η καλλιέργεια του καπνού, η οποία θα αποφέρει σηµαντικά οικονοµικά οφέλη, ενώ µεγάλο θα είναι και το όφελος απ’ τη δηµιουργία µεγάλης δυναµικότητας καπνοµάγαζων, στα οποία θα βρουν ικανοποιητικά µεροκάµατα εκατοντάδες Σερραίων. Σηµαντικό ρόλο θα παίξει και η κατακόρυφη αύξηση της παραγωγής και άλλων αγροτικών προϊόντων. Μια νέα αστική τάξη, της οποίας τα µέλη προέρχονται κυρίως από τα λαϊκά στρώµατα, θα ηγηθεί στην οικονοµική δραστηριότητα της πόλης. ∆ηµιουργήθηκαν µικρές βιοτεχνικές µονάδες, καινούργια καταστήµατα, ξενοδοχεία και κατοικίες. Τα µεγάλα προβλήµατα από την παγκόσµια οικονοµική κρίση, που έγινε ιδιαίτερα αισθητή και στην χώρα µας από τα τέλη του 1930, προκάλεσαν µεγάλους τριγµούς στην οικονοµία της πόλης, οδηγώντας πολλούς εµπόρους και επιχειρηµατίες σε πτώχευση, σκορπώντας παράλληλα τον πανικό. Όµως η σχετικά γρήγορη αναθέρµανση της παγκόσµιας οικονοµίας, σε συνάρτηση µε µια σειρά µεγάλων αποξηραντικών έργων στον νοµό, που απέδωσαν τεράστιες και ιδιαίτερα προσοδοφόρες εκτάσεις για καλλιέργεια, απεκατέστησαν, από το 1932 και µετά, τις ισορροπίες στην τοπική οικονοµία. Το 1941 οι Γερµανοί εισβάλλουν στην Ελλάδα, ενώ οι ελληνικές δυνάµεις αντιστέκονται αποτελεσµατικά στην περιοχή του Ρούπελ. Εξαναγκάζονται σε παράδοση µετά την κατάρρευση του Μετώπου στην περιοχή των ελληνογιουγκοσλαβικών συνόρων και τη συνθηκολόγηση της ελληνικής κυβέρνησης. Αξίζει να σηµειωθεί, ότι ο λοχαγός που ήταν αρχηγός του οχυρού προτίµησε να αυτοκτονήσει, παρά να παραδώσει το κτίριο στους Γερµανούς. Όταν οι Έλληνες στρατιώτες, τελικά, παρέδωσαν το οχυρό, οι Γερµανοί τους τίµησαν παρουσιάζοντας τα όπλα τους, πράγµα το οποίο αποτελεί ύψιστη τιµή στο γερµανικό στρατό. Αρχίζει, έτσι, η περίοδος της Κατοχής, ενώ τον ίδιο χρόνο οι Γερµανοί προβαίνουν στα πρώτα αντίποινα σε κατεχόµενη ευρωπαϊκή χώρα. Στις 17 Οκτωβρίου εκτελούνται, µε «υποδειγµατική» αγριότητα, όλοι οι άρρενες κάτοικοι των δύο σερραϊκών χωριών Άνω και Κάτω Κερδύλλια (περίπου 250 άντρες) και τα σπίτια τους πυρπολούνται. Μετά την εισβολή των Γερµανών, οι Βούλγαροι, σύµµαχοι των Γερµανών, ανέλαβαν την εποπτεία της περιοχής και προσπάθησαν, άλλη µια φορά, να εξαλείψουν τα εθνικά χαρακτηριστικά του ελληνικού πληθυσµού, επιβάλλοντας µέχρι και εκβουλγαρισµό των ελληνικών ονοµάτων των πολιτών. Σε όσους δέχτηκαν αυτή την αλλαγή έδωσαν ειδικά προνόµια, κυρίως διπλή µερίδα τροφίµων. Όσους Έλληνες δέχτηκαν, από την πείνα και την ανάγκη επιβίωσης, να βουλγαρογραφούν (ατόφιος όρος της εποχής, που δείχνει ότι οι περισσότεροι απλώς "εγγράφησαν" ως δήθεν "Βούλγαροι"), οι υπόλοιποι Σερραίοι τους έδωσαν το σαρκαστικό προσδιορισµό "Λαδοβούλγαροι" (αφού έπαιρναν διπλό κουπόνι τροφίµων). Η σκληρότητα της βουλγαρικής κατοχής φαίνεται και από το ότι πολλοί Σερραίοι δραπέτευαν (µε κίνδυνο της ζωής τους) στην περιφέρεια Θεσσαλονίκης, που την κατείχαν οι Γερµανοί, διότι εκείνοι είχαν πιο ήπια συµπεριφορά προς τον ελληνικό πληθυσµό. Από το Στρυµόνα µέχρι σχεδόν τις όχθες του Έβρου ήταν πλέον "Βουλγαρία" και παρέµεινε έτσι µέχρι τον Οκτώβριο του 1944. Μετά την ήττα του Άξονα και την επερχόµενη απελευθέρωση, οι Βούλγαροι, εγκαταλείποντας την πόλη, την πυρπόλησαν σε ένα τµήµα της για δεύτερη φορά. Στις πυρκαγιές οφείλεται το γεγονός, ότι η σηµερινή πόλη είναι νεόκτιστη µε ελάχιστα παλαιά, ιστορικά κτίρια. Αλλά και τα κτίρια που διασώθηκαν από τους εµπρησµούς κατεδαφίστηκαν αργότερα, στη δεκαετία του '60 κι έπειτα και στη θέση τους χτίστηκαν καινούρια, πάνω στο παλιό σχέδιο ∆οξιάδη, µέσω του συστήµατος της αντιπαροχής. 20


Το 1944, η πόλη απελευθερώνεται οριστικά και από τότε ακολουθεί την πορεία της σύγχρονης Ελλάδας προς την πρόοδο και την ευηµερία. Η πόλη των Σερρών, σήµερα, έχει πληθυσµό περίπου 80.000 κατοίκων, είναι η πρωτεύουσα του οµώνυµου νοµού και σηµαντικό εµπορικό και διαµετακοµιστικό κέντρο της Μακεδονίας. Φιλοξενεί δυο Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύµατα, το Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυµα Σερρών (ΑΤΕΙ) και το Παράρτηµα Φυσικής Αγωγής του Αριστοτέλειου Πανεπιστήµιου Θεσσαλονίκης. Αξίζει να αναφέρουµε, πως από το χωριό Πρώτη των Σερρών κατάγεται µια από τις σηµαντικότερες πολιτικές φυσιογνωµίες της νεότερης ιστορίας µας, ο Κωνσταντίνος Καραµανλής, ο οποίος διατέλεσε πρωθυπουργός επί σειρά ετών, αρχίζοντας από το 1955, καθώς επίσης και Πρόεδρος της ελληνικής δηµοκρατίας (1980). Η πόλη των Σερρών έζησε τη µισή ιστορική της ζωή κάτω από ξένη κυριαρχία, αφού από τα 2500 χρόνια της ιστορίας της, τα 1000, περίπου, τα πέρασε διαδοχικά, υπό περσική, ρωµαϊκή, σερβική, τουρκική και βουλγαρική κυριαρχία. Άντεξε χάρη στην υποµονή, στην αντοχή, στη χριστιανική πίστη, στον πατριωτισµό και τον ηρωισµό των κατοίκων της. Οι Σερραίοι, όπως γράφει και ο συγγραφέας Βασίλης Τζανακάρης, πλήρωσαν όσο κανείς άλλος την ελληνικότητά τους και την αγάπη τους για την ελευθερία και την πατρίδα. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δάκρυσε, όταν είδε το 1918, τα ερείπια της πόλης, που άφησαν πίσω τους οι Βούλγαροι.

21


22


23


Από το βιβλίο του Τζανακάρη Β. ¨ Σέρρες: Πορεία µέσα στο χρόνο ¨ 24


ΣΕΡΡΑΙΟΙ ΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

ΤΟ ΗΡΩΟ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ Η αρχική στήλη που υπήρχε στο βάθρο και τοποθετήθηκε από την 6η Μεραρχία, ανατινάχθηκε κατά τους πολέµους 1912-1913 από τους Βούλγαρους. Τη δεκαετία του 1919 -1929 τοποθετήθηκε στη θέση του το σηµερινό µαρµάρινο µνηµείο, το οποίο βρίσκεται στο νότιο τµήµα της πόλης, κοντά στο σιδηροδροµικό σταθµό. Είναι έργο του γλύπτη Γεώργιου ∆ηµητριάδη και ανατινάχτηκε στις 3 Ιανουαρίου 1943 από τους Βούλγαρους. Αναστηλώθηκε το 1973 από το δήµο Σερρών. Στο βάθρο υπάρχει η επιγραφή:

«ΠΑΝ∆ΗΜΟΣ ΠΟΛΙΣ ΣΕΡΡΑΙΩΝ ΚΑΙ ΓΕΝΝΑΙΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑ∆ΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ ΤΟΙΣ ΣΠΕΥΣΑΣΙ ΜΑΚΕ∆ΟΝΙΑ ΠΕΡΙΘΕΙΝΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ ΑΦΘΙΤΟΝ ΕΥΓΝΟΜΟΝΟΣ ΤΟ∆Ε ΜΝΗΜΕΙΟΝ ΑΝΑΤΙΘΕΑΣΙΝ»

25


ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΠΑΣ Ο Σερραίος Εµµανουήλ Παπάς ύψωσε πρώτος τη σηµαία της επανάστασης στη Μακεδονία. Γεννήθηκε στη ∆οβίστα το 1773 και σπούδασε στα Σέρρας, όπου εγκαταστάθηκε µετά τον γάµο του. Ήταν µυηµένος στη φιλική εταιρία από το 1819. Στις 8 Οκτωβρίου 1820 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης του έγραψε να προετοιµαστεί για την επανάσταση. Τότε, εγκατέλειψε τις εµπορικές επιχειρήσεις του και αφού προµηθεύτηκε αρκετά όπλα και πυροµαχικά, τα φόρτωσε σε ένα καράβι και πήγε στο Άγιο Όρος. Οι µοναχοί τον ευλόγησαν και τον ανακήρυξαν αρχηγό και προστάτη της Μακεδονίας. Ο Εµµανουήλ Παπάς κήρυξε την Επανάσταση στο Άγιο Όρος, από τη Μονή Εσφιγµένου, όπου είχε το αρχηγείο του. Από εκεί προετοίµασε την επανάσταση στα Σέρρας, αλλά τα δρακόντεια µέτρα του Μουστάµπεη εµπόδισαν κάθε εκδήλωση, ενώ ένα σύνταγµα Τούρκων περικύκλωσε τα Σέρρας και οι Γενίτσαροι έσφαζαν ακόµα και τον άµαχο πληθυσµό. Συνέλαβαν 150 Σερραίους και τον Μητροπολίτη Χρύσανθο. Η Επανάσταση στη Χαλκιδική απέτυχε και ο Εµµανουήλ Παπάς έφυγε για την Ύδρα. Πέθανε µέσα στο πλοίο από καρδιακή συγκοπή. Κηδεύτηκε στην Ύδρα µε τιµές στρατηγού. Ο Εµµανουήλ Παπάς υπήρξε µια από τις σπουδαιότερες φυσιογνωµίες του αγώνα και διέθεσε, όχι µόνο την περιουσία του για την επανάσταση στην Μακεδονία, αλλά και όλη του την οικογένεια. Το 1965 τοποθετήθηκε το άγαλµά του στην κεντρική πλατεία της πόλης µας (Πλατεία Ελευθερίας). Στη βάση του είναι τοποθετηµένα τα οστά του. Στο βάθρο του αγάλµατος αναγράφεται: ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΠΑΣ ΑΡΧΙΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ΤΩΝ ΜΑΚΕ∆ΟΝΙΚΩΝ ∆ΥΝΑΜΕΩΝ 1821 “ ΤΕΚΝΟΝ ΤΗΣ ΣΕΡΡΑΙΚΗΣ ΓΗΣ ΠΟΛΕΜΩΝ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΤΥΡΑΝΝΩΝ ΙΝΑ ΣΩΣΗ ΕΝ∆ΟΞΩΝ ΕΛΛΑ∆Α ΚΑΙ ΑΠΟΚΤΗΣΗ ∆ΟΞΑΝ, ΑΠΕΘΑΝΕΝ ΑΠΡΟΣ∆ΟΚΗΤΩΣ ΤΟ ΣΩΜΑ ΤΟΥ ΕΚΡΑΤΗΣΕΝ Η Υ∆ΡΑ ΤΗΝ ∆Ε ΨΥΧΗ ΤΟΥ Ο ΟΥΡΑΝΟΣ 1821 ∆ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 5”

Στην κρύπτη που βρίσκονται τα οστά του αναγράφεται: ¨ΜΕΤΑΦΕΡΘΗΣΑΝ ΕΞ Υ∆ΡΑΣ ΤΑ ΟΣΤΑ ΤΟΥ ΗΡΩΟΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΠΑΠΑ 20 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1971¨

26


∆ΟΥΚΑΣ Γ. ∆ΟΥΚΑΣ – ΚΑΠΕΤΑΝ ΖΕΡΒΑΣ Ο ∆ούκας Γ. ∆ούκας ήταν Σερραίος οπλαρχηγός του µακεδονικού Αγώνα και γενικός αρχηγός των Ανταρτών της Ανατολικής Μακεδονίας. Από µικρή ηλικία (εφηβεία) ήταν πράκτορας του ελληνικού Προξενείου. Μετά από την προσπάθειά του να σκοτώσει τον Καπεταν-Στογιάν, συνελήφθη από τις τούρκικες αρχές. ∆ραπέτευσε και έφυγε στην Αθήνα, όπου εκπαιδεύτηκε στην τεχνική του πολέµου, το 1903. Επίσης εκπαιδεύτηκε ως οπλίτης και αργότερα έγινε υπαρχηγός του Καπεταν-Ρούβα. Το 1905 µε σώµα 20 ανδρών, το οποίο οργάνωσε καλά οπλισµένο, ανέλαβε δράση στην περιοχή Φυλλίδας Σερρών. Ήταν ένας από τους µεγαλύτερους ήρωες-αρχηγούς του µακεδονικού Αγώνα. Το άγαλµά του βρίσκεται σε πάρκο, απέναντι από το Ι.Κ.Α Σερρών. ΚΑΠΕΤΑΝ-ΜΗΤΡΟΥΣΗΣ ΓΚΟΓΚΟΛΑΚΗΣ Γεννήθηκε στο χωριό Χοµόνδος των Σερρών, που σήµερα έχει το όνοµά του. Παρά τις δελεαστικές προτάσεις των Βουλγάρων, ο Μητρούσης βροντοφωνάζει «δεν γίνοµαι Βούλγαρος. Έλληνας γεννήθηκα και Έλληνας θα πεθάνω». Το 1907 οργανώνει το δικό του στρατιωτικό σώµα. Στις 14 Ιουλίου 1907 περικυκλώθηκε από τους Τούρκους στο καµπαναριό της Ευαγγελίστριας Σερρών στην Κ. Καµενίκια, µαζί µε τα τέσσερα παλικάρια του. Η µάχη κράτησε περισσότερο από πέντε ώρες, αλλά ήταν άνιση. Ο Μητρούσης παρασύρει τον Τούρκο διοικητή και τον σκοτώνει, αλλά οι σφαίρες τους τελειώνουν. Ο Μητρούσης µε την τελευταία σφαίρα του σκοτώνει τον ανιψιό του Ουζούνη, για να µην συλληφθεί και έπειτα βγάζει το µαχαίρι του και αυτοκτονεί. Ξεψυχά ψιθυρίζοντας ¨Ελλάδα¨. Είναι 14 Ιουλίου 1907. Η προτοµή του βρίσκεται στο προαύλιο της εκκλησίας ¨Ευαγγελίστρια¨, στα Καµενίκια.

27


ΠΑΠΑΠΑΣΧΑΛΗΣ ΑΝ∆ΡΟΥΤΣΟΣ Ο Παπαπασχάλης Α. Τσιάγκας γεννήθηκε στο Λειβαδοχώρι Σερρών, όπου και υπηρέτησε ως ιερέας. Επίσης, ήταν οπλαρχηγός του Μακεδονικού Αγώνα µε το ψευδώνυµο Καπεταν-Ανδρούτσος. Το 1915 ανέλαβε την εκκλησία του Αγίου Παντελεήµονα. Το 1906 οι Βούλγαροι σκότωσαν τον πατέρα του, τραυµάτισαν σοβαρά την µητέρα του και έκαψαν το σπίτι του. Έτσι πήρε την απόφαση και οργάνωσε µια ένοπλη οµάδα και άρχισε τη δράση του κατά των Βουλγάρων. ∆υστυχώς προδόθηκε στους Τούρκους το 1907. Οι Τούρκοι περικύκλωσαν την οµάδα του στη Νικοσλάβη, ζητώντας την παράδοση του. Ο ίδιος αρνήθηκε να παραδοθεί και αν και τραυµατισµένος πολέµησε ηρωικά, ώστε να διευκολύνει τα τρία παλικάρια του να ξεφύγουν. Τον συνέλαβαν οι Τούρκοι ζωντανό και τον σκότωσαν χτυπώντας τον µε πέτρες και µαχαίρια. Η προτοµή του βρίσκεται σε πάρκο, στον συνοικισµό ¨Καλκάνι¨. ΣΑΒΒΑΣ ΙΩΑΚΕΙΜΙ∆ΗΣ Γεννήθηκε το 1887 στο Κηρ-Μπαγή του νοµού Σεβαστείας του Πόντου. Ήταν απόφοιτος της θεολογικής σχολής της Χάλκης. Εργάστηκε σα δάσκαλος σε ελληνικά σχολεία του Πόντου. Κατόπιν πήγε στην Κωνσταντινούπολη, από όπου δυο χρόνια µετά ήλθε στην Ελλάδα και πληροφορήθηκε ότι η γυναίκα του βρισκόταν στην Κέρκυρα. Εγκαταστάθηκαν στη Νιγρίτα Σερρών, όπου διορίστηκε ως ∆ιευθυντής του Ηµιγυµνασίου. Το 1929 εγκαταστάθηκαν στις Σέρρες και δίδαξε στο τριτάξιο Παρθεναγωγείο. Στη συνέχεια και µέχρι τη βουλγαρική κατοχή ήταν στο Α΄ γυµνάσιο θηλέων, απ’ όπου και συνταξιοδοτήθηκε. Η προσφορά του στην κοινωνία των Σερρών ήταν µεγάλη. Ασχολήθηκε για πολλά χρόνια µε τη διδασκαλία των κατηχητικών µαθηµάτων και ήταν πρόεδρος του εθνικοθρησκευτικού συλλόγου ¨ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ¨. Πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Συλλόγου Ποντίων και 28


Καυκασίων ¨ΟΙ ΚΟΜΝΗΝΟΙ¨ και αργότερα στην ίδρυση του συλλόγου ¨ΕΥΞΕΙΝΟΣ ΛΕΣΧΗ¨. Πρωτοστάτησε επίσης στην ίδρυση Γυµνασίου θηλέων, καθώς και στην ανέγερση του νέου µητροπολιτικού Ναού των Παµµεγίστων Ταξιαρχών. Εργάστηκε για την πραγµατοποίηση του Ι.Ν. της Κοιµήσεως της Θεοτόκου (Παναγούδα), η οποία χτίστηκε στην περιοχή ¨Καλκάνι¨. Σε όλες τις προσπάθειές του είχε συµπαραστάτη τη γυναίκα του Σοφία. Το 1960 µετακόµισαν στην Αθήνα, όπου και έγραψε βιβλίο µε τίτλο ¨Συµβολή εις την Γενικήν Ιστορία του Πόντου¨. Πέθανε τον Αύγουστο του 1979. Το Εκκλησιαστικό Συµβούλιο της Εκκλησίας ¨Κοίµηση της Θεοτόκου¨ αναγνωρίζοντας την προσφορά του τοποθέτησε την προτοµή του στο προαύλιο της εκκλησίας. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΦΤΑΝΤΖΗΣ Γεννήθηκε στην Ηράκλεια Σερρών στις 22 Μαρτίου 1920. Απoφοίτησε από τη Νοµική Σχολή του ΑΠΘ το 1949 και δικηγόρησε στην πόλη των Σερρών, όπου έζησε µέχρι το θάνατό του, το 1998. Πήρε µέρος στη µάχη της Κρήτης, στην οποία αναφέρεται το µυθιστόρηµά του ¨∆ώδεκα µέρες¨. Πρωτοστάτησε στην έκδοση του περιοδικού ¨Ξεκίνηµα¨ και στην έκδοση του περιοδικού του οµίλου ¨ΟΡΦΕΑΣ¨ Σερρών. Ήταν τακτικό µέλος της εταιρίας λογοτεχνών Θεσσαλονίκης. ∆ηµιούργησε τεράστιο συγγραφικό, ιστορικό, ποιητικό, πεζογραφικό και θεατρικό έργο και δηµοσίευε πλήθος άρθρων σε περιοδικά και εφηµερίδες. Εξέδωσε 52 βιβλία. Ασχολήθηκε και µε τη ζωγραφική. Ήταν για πολλά χρόνια πρόεδρος του ιστορικού οµίλου ¨ΟΡΦΕΑΣ¨ Σερρών. Ο Γεώργιος Καφταντζής και το έργο του τιµήθηκαν στην Ελλάδα, αλλά και στο εξωτερικό. Ο ∆ήµος Σερρών, για να τον τιµήσει, έδωσε το όνοµά του σε πλατεία του ΙΚΑ, όπου και τοποθέτησε το άγαλµά του.

29


∆ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΥΣΙΡΛΗΣ Γεννήθηκε το 1885 στις Σέρρες. Τελείωσε την Φιλοσοφική σχολή του Πανεπιστηµίου Αθηνών το 1909. Από το 1902 έως το 1904 δούλεψε ως δάσκαλος στο Σιδηρόκαστρο και ως καθηγητής στο γυµνάσιο Ηράκλειας, από το 1909 έως το 1910. Τον επόµενο χρόνο εργάστηκε στο Γυµνάσιο Σερρών, µέχρι το 1920. Από το 1916 έως το 1918 ήταν αιχµάλωτος των Βουλγάρων και µάλιστα στάλθηκε όµηρος (Ντουρντουβάκι) στη Βουλγαρία. Στις 18 Ιουλίου 1926 συµµετείχε στην ίδρυση του µικτού Γυµνασίου Σερρών, το οποίο εγκαινιάστηκε το 1930. Συµµετείχε, επίσης, και στη δηµιουργία της ∆ηµόσιας Βιβλιοθήκης Σερρών. Το 1941 φυλακίστηκε από τους Βούλγαρους, γιατί αντιδρούσε στην ίδρυση βουλγαρικού σχολείου στη Θεσσαλονίκη. Ήταν ιδρυτικό µέλος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Κληροδότησε την πλούσια βιβλιοθήκη του στο ∆ήµο Σερρών. Η προτοµή του βρίσκεται στο µικρό πάρκο απέναντι από το ΙΚΑ. ¨ΚΑΛΙ ΤΟΥ ΑΡΕΤΗΣ ΜΝΗΜΕΛΙΠΕΣ ΦΟΙΜΕΝΟΣ ΠΟΛΛΟΥΣ ∆Ι∆ΑΞΑΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡ ΠΑΤΡΙ∆ΟΣ ∆ΡΩΝ¨ ΛΕΩΝΙ∆ΑΣ ΠΑΠΑΠΑΥΛΟΥ

Γεννήθηκε και µεγάλωσε στα Σιάτιστα. Από το 1896 έως το 1899 εργάστηκε ως ∆ιευθυντής στο 1ο Γυµνάσιο Σερρών. Αργότερα έφυγε για σπουδές στη Λειψία της Γερµανίας. Το 1900 επέστρεψε στην πόλη µας ως Γυµνασιάρχης. Κατά την διάρκεια του ελληνοβουλγαρικού πολέµου φυλακίστηκε και φεύγοντας οι Βούλγαροι έκαψαν την πόλη και τον σκότωσαν µαζί µε άλλους έξι, το 1913. Ο ∆ήµος Σερρών του αφιέρωσε έναν κεντρικό δρόµο της πόλης µας και τοποθέτησε την προτοµή του απέναντι από το ξενοδοχείο ¨ΦίλιπποςΞενία¨.

30


ΜΠΑΚΙΡΤΖΗΣ ΕΥΡΙΠΙ∆ΗΣ Ο Ευριπίδης Μπακιρτζής γεννήθηκε στις Σέρρες το 1895. Ήταν έλληνας στρατιωτικός και ηγετικό στέλεχος της Εθνικής Αντίστασης, ενώ υπήρξε και Πρόεδρος της πολιτικής επιτροπής εθνικής απελευθέρωσης. Το 1908 ο Μπακιρτζής µπήκε στη σχολή Ευελπίδων και συµµετείχε στους Βαλκανικούς πολέµους του 1912-13. Το 1916 τάχθηκε µε τους Βενιζελικούς και το 1922 συµµετείχε στη επαναστατική επιτροπή του Πλαστήρα, που ανέτρεψε το Βασιλιά Κωνσταντίνο Α΄. Το 1926 καταδικάστηκε σε θάνατο, γιατί ήταν από τους πρωτεργάτες του στρατιωτικού κινήµατος Τζαβέλα-Μπακιρτζή, αλλά δεν εκτελέστηκε. Το 1928 επανήλθε στο στράτευµα και το 1935 πήρε µέρος σε νέο αποτυχηµένο πραξικόπηµα. Συνελήφθη και καταδικάστηκε για δεύτερη φορά σε θάνατο, αλλά η ποινή του µετατράπηκε σε απόταξη από το στράτευµα και εξορία στον Άγιο Ευστράτιο. Το 1937 η Κυβέρνηση Μεταξά τον άφησε ελεύθερο. Ο Μπακιρτζής έφυγε στη Ρουµανία απ’ όπου επέστρεψε στην Ελλάδα, το 1941. Την περίοδο της κατοχής, ήταν ένα από τα ιδρυτικά µέλη της αντιστασιακής οργάνωσης Ε.Κ.Κ.Α. Λίγο αργότερα προσχώρησε στην οργάνωση Α.Α.Α (Αγών-Ανόρθωση-Ανεξαρτησία) και από εκεί στις τάξεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και ΚΚΕ. Με την απελευθέρωση της Ελλάδας συνελήφθη και εξορίστηκε στον Άγιο Κήρυκα Ικαρίας. Το 1947 η Ελληνική κυβέρνηση του επέτρεψε να καταθέσει στην επιτροπή του ΟΗΕ, που ερευνούσε την κατάσταση στην Ελλάδα κατά την περίοδο του εµφυλίου πολέµου. Βρέθηκε νεκρός στο δωµάτιό του µε µια σφαίρα στην καρδιά. Ήταν γνωστός ως ¨Κόκκινος Συνταγµατάρχης¨. Η προτοµή του βρίσκεται στη διασταύρωση των οδών Ερµού και Παναγή Τσαλδάρη. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΡΑΚΙΤΖΗΣ Ο Γρηγόριος Κωνσταντίνου Ρακιτζής γεννήθηκε στις Σέρρες, στις 12 Αυγούστου του 1834 και πέθανε στην Πάτρα το 1906. Από µικρό παιδί εργάστηκε σαν υπάλληλος αρτοποιείου και στην συνέχεια ασχολήθηκε µε το εµπόριο ποτών και έγινε βασικός προµηθευτής της βουλγαρικής αγοράς. Ήταν ένας από τους µεγαλύτερους εµπόρους των Σερρών. Είχε τόση µεγάλη αγάπη για τα γράµµατα που διέθεσε ολόκληρη την περιουσία του για τη µόρφωση της νεολαίας των Σερρών. ∆ιέθεσε 10.000 λίρες για την ανέγερση του Παρθεναγωγείου Γρηγοριάς, του ∆ούµπειου Νηπιαγωγείου, του εθνικού Ορφανοτροφείου και 31


συνέβαλε στην ανακαίνιση των Ιερών Ναών Αγίου Νικολάου και Παµµεγίστων Ταξιαρχών. Ανακηρύχθηκε ¨Μέγας Ευεργέτης¨ απ’ όλους τους Σερραίους και τον θάνατό του θρήνησε ολόκληρος ο σερραϊκός λαός. Η προτοµή του βρίσκεται στην είσοδο του Α Νεκροταφείου Σερρών µε την επιγραφή: ¨ΑΓΗΡΩΣ Η ΜΝΗΜΗ ΑΥΤΟΥ¨ και δίπλα του βρίσκεται η προτοµή της συζύγου του ∆έσποινας. Μετά τον θάνατό του κεντρική οδός της πόλης των Σερρών πήρε το όνοµά του. ΑΝΑΜΝΗΣΤΙΚΗ ΣΤΗΛΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΟΜΗΡΟΥΣ Τον Αύγουστο του 1916 η 7η βουλγαρική Μεραρχία κατέλαβε τις Σέρρες. Αυτή η κατοχή τελείωσε το Σεπτέµβριο του 1918. Είναι δύσκολο να περιγραφούν τα µαρτύρια που έζησαν οι Σερραίοι στα χρόνια της βουλγαρικής Κατοχής, κατά τα έτη 1916-1918. Εξαιτίας της πείνας και της κακοµεταχείρισης του ελληνικού πληθυσµού, πέθαναν περίπου 3.000 άτοµα. Άλλους τους φυλάκιζαν και τους άφηναν νηστικούς και άλλους τους βασάνιζαν µε άγριους ξυλοδαρµούς, µε συνέπεια πολλοί να πεθάνουν. Επίσης, απαγορευόταν να κυκλοφορούν το βράδυ ή να έχουν τον παραµικρό φωτισµό, ενώ οι συλλήψεις, οι λεηλασίες και η κακοµεταχείριση των γυναικών ήταν συνηθισµένα φαινόµενα. Τον Ιούνιο του 1917, οι Βούλγαροι, συνέλαβαν 3.000 περίπου άνδρες και τους έστειλαν σε διάφορα µέρη της Βουλγαρίας, ως όµηρους, για αναγκαστική εργασία. Τρεις µήνες πριν υπογραφεί ειρήνη, συνέλαβαν άλλους 5.000 άνδρες, που και αυτοί στάλθηκαν στη Βουλγαρία ως όµηροι (Ντουρτουβάκια). Αυτοί οι 8.000 άνδρες αναγκάζονταν να δουλεύουν σε εξευτελιστικές εργασίες, κάτω από απάνθρωπες συνθήκες. Μετά την ήττα του βουλγαρικού στρατού, οι όµηροι (όσοι επέζησαν) επέστρεψαν στα Σέρρας. Ο ∆ήµος Σερρών, τιµώντας τους νεκρούς και τους επιζώντες ¨Όµηρους¨, τοποθέτησε αναµνηστική στήλη στο µικρό πάρκο, δίπλα στο ιστορικό κτήριο του οµίλου ΟΡΦΕΑ Σερρών, µε την επιγραφή:

¨∆ΥΣΙ ΜΥΡΙΑΣΙ ΝΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ ΟΜΗΡΟΙΣ ΦΡΙΚΤΑΙΣ ΠΑΝΤΟΙΑΣ ΑΙΚΙΑΙΣ ΕΝ ΕΤΕΙ 1918-1918 ΦΙΛΗΣ ΠΑΤΡΗΣ ΞΕΝΟΚΤΟΝΩ ΒΟΥΛΓΑΡΩΝ EN ΓΑΙΗ ΠΟΤΜΟΝ ΟΙΚΡΟΣΑΝΑΠΛΗΣΑΣΙ ΤΗΝ∆Ε ΣΕΡΡΑΙΩΝ ∆ΗΜΟΣ ΕΣ ΑΓΗΡΟ ΜΝΗΜΗΝ ΑΝΕΘΗΚΕ ΣΤΗΛΗΝ ¨

32


ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΕΡΡΩΝ Το Αρχαιολογικό Μουσείο Σερρών λειτούργησε για πρώτη φορά την 1η Οκτωβρίου του 1970. Το µουσείο στεγάζεται στο ¨Μπεζεστένι¨(αγορά υφασµάτων), στο κέντρο της πλατείας Ελευθερίας. Το κτίριο έχει σχήµα ορθογώνιο µε έξι µεγάλους τρούλους εσωτερικά, ενώ οι εξωτερικές διαστάσεις του είναι 31,45Χ20,60 µέτρα. Σε κάθε πλευρά του έχει µια πόρτα, αλλά µόνο η µία από αυτές είναι ανοιχτή και χρησιµοποιείται ως είσοδος. Χτίστηκε από τους Οθωµανούς Τούρκους το 1490 µ.Χ., οι οποίοι το χρησιµοποιούσαν ως αγορά υφασµάτων. Μαζί µε αυτό της Θεσσαλονίκης είναι τα µόνα Μπεζεστένια σε όλα τα Βαλκάνια. Ανακηρύχτηκε διατηρητέο µνηµείο µε B∆ στις 19/1/1938. Το 1938 έκλεισαν τα κάτω παράθυρα, το 1955 στρώθηκε το δάπεδο µε µαρµάρινες πλάκες, το 1968 έβαλαν κεραµίδια στους τρούλους και το 1969 έγιναν εσωτερικές και εξωτερικές επισκευές των τοίχων και της οροφής. Έπειτα, µεταφέρθηκαν λίθινα αρχαιολογικά ευρήµατα από το υπόγειο του 1ου Γυµνασίου καθώς και όλα τα διασκορπισµένα αρχαιολογικά αντικείµενα από ολόκληρο το νοµό Σερρών, οπότε και λειτούργησε σαν Μουσείο. Το 1973 µεταφέρθηκαν λίθινα αρχαιολογικά ευρήµατα, που µέχρι τότε φυλάσσονταν στην παλιά Μητρόπολη των Αγίων Θεοδώρων. Τα περισσότερα είναι λίθινα και οστέινα, µερικά είναι πήλινα, ελάχιστα χάλκινα και είναι τοποθετηµένα σε γυάλινες προθήκες. Τα εκθέµατα που βρίσκονται στο µουσείο είναι αγάλµατα, επιγραφές, τιµητικά ψηφίσµατα, επιτύµβιες στήλες και πλάκες βυζαντινών ανάγλυφων. Τα περισσότερα εκθέµατα του Μουσείου των Σερρών ανήκουν στο τέλος της ελληνιστικής και αρχές της ρωµαϊκής εποχής. Υπάρχουν, επίσης, εκθέµατα της προϊστορικής και της βυζαντινής εποχής. Τα εκθέµατα που αφορούν τη νεολιθική εποχή αποδεικνύουν την ανθρώπινη παρουσία στο νοµό Σερρών από τη νεολιθική εποχή (6.000-5.000π.χ). ∆ιαπιστώνουµε ότι οι πρώτοι κάτοικοι του νοµού Σερρών ήταν κτηνοτρόφοι και γεωργοί και ότι από τα τέλη της νεολιθικής εποχής άρχισαν να χρησιµοποιούν µέταλλα (χρυσό και χαλκό). Τα αγάλµατα του µουσείου δεν είναι ολόκληρα. Υπάρχουν πέντε αγάλµατα γυναικών, ρωµαϊκής εποχής, από τα οποία, δύο διασώζουν το αριστερό τους χέρι και ένα το δεξί. Ένα από αυτά είναι απέναντι δεξιά από την είσοδο του µουσείου και βρέθηκε το 1967 στο Αϊδονοχώρι. Η προέλευση των άλλων είναι 33


άγνωστη. Κατασκευάστηκαν στην ελληνιστική ή ρωµαϊκή εποχή. Υπάρχουν ακόµη τέσσερις κεφαλές, µια ανδρική, δυο γυναικείες και µία παιδιού. Η προέλευση τους είναι άγνωστη.

Στο µουσείο, θα αντικρίσουµε πολλές επιγραφές πάνω σε γκρίζα µάρµαρα (ενεπίγραφες). Σχεδόν όλα, εκτός από µια εικόνα του Χριστού, είναι γραµµένα οριζόντια, από τα αριστερά προς τα δεξιά, µε κεφαλαία γράµµατα, χωρίς διαστήµατα µεταξύ των λέξεων και των φράσεων. Γραµµένος µε αυτόν τον τρόπο, πάνω σε ένα λίθινο δοκάρι, είναι ένας στρατιωτικός κανονισµός, που βρέθηκε προπολεµικά µέσα στην κοίτη του Στρυµόνα, κοντά στις εκβολές του και ανήκει στην ελληνιστική εποχή. ∆ίπλα από τον κανονισµό αυτό είναι µία επιγραφή που γράφει «ΘΕΑΤΡΟ ∆Ι ΚΑΙ ΡΩΜΗ» και στόλιζε την είσοδο κάποιων ορόφων. Βρέθηκε στον Προβατά. Υπάρχουν και ανάγλυφες παραστάσεις αρχαίων Θεών. Σε µια από αυτές η Άρτεµη κυνηγά µε το τόξο, ενώ σε µια άλλη ο ∆ίας κάθεται στον θρόνο του. Η Ορθόδοξη Ανατολική Εκκλησία δε χρησιµοποίησε την γλυπτική όπως η αρχαία Ελλάδα και η Ρώµη, διότι ήθελε να αποφύγει τον κίνδυνο της παραπλάνησης των νεοφώτιστων πιστών. Τα αγάλµατα θύµιζαν την ειδωλολατρία. Η γλυπτική χρησιµοποιήθηκε µόνο για την διακόσµηση των παραθύρων του άµβωνα του ναού, των επιστήλιων κ.α. Ανάγλυφες εικόνες που εικονίζουν το Χριστό συντηρούνται από τον 4ο αιώνα στο µοναστήρι της Περιβλέπτου της Κωνσταντινούπολης. Πολλά από τα ανάγλυφα, µε πρόσωπα της Αγίας Γραφής, καταστράφηκαν από τους εικονοµάχους. Αυτά παρίσταναν σταυρούς µε στεφάνια ή το µονόγραµµα του Ιησού Χριστού πάνω στα θωράκια των τέµπλων των ναών. Επίσης υπήρχαν παραστάσεις αµφορέων, µαιάνδρων και δαντελών. Αυτά ακριβώς τα ήδη της ανάγλυφης βυζαντινής τέχνης συναντά κανείς στο Μουσείο των Σερρών. Το πιο αξιόλογο έργο τέχνης είναι η 34


ανάγλυφη εικόνα του Χριστού του ευεργέτου. Αυτό το έργο παρουσιάζει τον Ιησού Χριστό ως παντοκράτορα, που µε το αριστερό του χέρι κρατά το ευαγγέλιο και µε το δεξί ευλογεί. Η εικόνα αυτή είναι έργο του 12ου αιώνα. Πριν την µεγάλη πυρκαγιά του 1448 ήταν τοποθετηµένη σε µία βρύση στην νότια πλευρά του ναού των Αγίων Θεοδώρων. Αργότερα την έβαλαν πάνω από την πόρτα του οκτάγωνου καµπαναριού που καταστράφηκε αργότερα. Ο Παπαγεωργίου και ο Καφταντζής έγραψαν ότι είναι σπάνιο χριστιανικό ανάγλυφο της Μακεδονίας. Η δεύτερη εικόνα είναι αυτή που παριστάνει την µητέρα του Θεού την Πονολύτρια. Μπορούµε όµως να αντιληφθούµε από τις πτυχές του ενδύµατος ότι πρόκειται για ένα αξιόλογο έργο τέχνης. Η εικόνα αυτή είναι εντοιχισµένη στον ναό των Αγίων Θεοδώρων. Είναι του 12ου ή του 13ου αιώνα. Τα περισσότερα πήλινα και γυάλινα εκθέµατα του Μουσείου προέρχονται από την συλλογή του Γεωργίου Καφταντζή. Στα ράφια βλέπουµε οινοχόες της κλασικής αποχής, υδρίες, ειδώλια, ερυθρόµορφα και µελανόµορφα αγγεία. Πολλά από τα εκθέµατα είναι επιτύµβιες στήλες και πλάκες από τάφους της ελληνιστικής και ρωµαϊκής εποχής. Πρόκειται για επιγραφές σε πεζό λόγο που αφορούν ταφικά οικογενειακά ή ατοµικά µνηµεία. Στην ανατολική πλευρά του Μουσείου βρίσκονται διάφορες τιµητικές επιγραφές και ψηφίσµατα των ∆ήµων προς τιµήν πολιτών που διακρίθηκαν για την αρετή τους και την προσφορά τους. Ανάµεσά τους ξεχωρίζει το τιµητικό ψήφισµα από την Ρωµαϊκή εποχή, στο οποίο αναγράφεται η φράση: «Σιρραίων Πόλεως».

Οι φωτογραφίες της ενότητας είναι πρωτότυπες

35


H ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ Η τέχνη της µουσικής έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στη ζωή της πόλης των Σερρών. Στα πρώτα ντοκουµέντα ανήκει το «µουσικόν βιβλίον του 12ου αιώνος», του δηµοσιογράφου Ευστράτιου Ευστρατιάδη, στα 1903. ∆ιάσπαρτα στοιχεία για τη διδασκαλία της βυζαντινής µουσικής σώζονται στη µονή Τιµίου Προδρόµου. Ο Τούρκος περιηγητής Ελβιά Τσελεµπή µας πληροφορεί για τα λαϊκά όργανα των Σερραίων, που είναι η λύρα, το τύµπανο, ο αυλός, το σαντούρι και ο ταµπουράς. Κατά την τουρκοκρατία, η οποία διήρκησε 530 χρόνια, έχουµε την ανάκαµψη της εκκλησιαστικής παράδοσης και την επίδραση της µουσικής των κατακτητών στους κατοίκους της πόλης. Στο χρονικό του Παπασυναδινού (17ος αι. η δράση Ιεροψαλτών) υπάρχουν πολλές πληροφορίες για την ιστορία της πόλης από το 13ο µέχρι το 19ο αιώνα. Από το 1600 οι Σερραίοι, έµποροι κυρίως, έρχονται σε επαφή µε τη δυτική µουσική και από το 1800 η επαφή αυτή γίνεται εντονότερη. Η παρουσία ευρωπαίων µουσικών και η συνεργασία των Σερραϊκών εκπαιδευτήριων µε ξένα πανεπιστήµια απέδωσαν καρπούς, αφού αρκετοί σπουδαστές έπαιρναν υποτροφίες για σπουδές στο εξωτερικό. Ξεχωριστό ρόλο είχε ο βίος και η δράση του Γερµανού µουσικοσυνθέτη Wilhelm Johnson, όπως και του ηπειρώτη παιδαγωγού και διευθυντή των «εν Σέρραις ∆ιδασκαλείων» ∆ηµητρίου Μαρούλη. Μεγάλη επιρροή δέχτηκε η µουσική των Σερρών από τις µετακινήσεις πληθυσµών στα µέσα του 19ου αι., την παράλληλη δραστηριότητα µουσικοδραµατικών θιάσων και τις φιλαρµονικές που ιδρύθηκαν. Η ευρωπαϊκή µουσική και το έντεχνο τραγούδι κατέκτησαν τη σερραϊκή κοινωνία στο τέλος του 19ου αι.. Στην πόλη των Σερρών δε συναντάµε λαϊκά σχήµατα (κοµπανίες) µε τα γνώριµα πνευστά (χάλκινα). Αντίθετα, συναντάµε κιθάρες και µαντολίνα µε τα οποία ερµηνεύονται έργα κλασικής µουσικής, σε αντίθεση µε τον τουρκικό αµανέ. Το 1902 ιδρύεται από τον βιολονίστα Κωνσταντίνο Σγουρό η πρώτη µαντολινάτα νέων. Την ίδια χρονιά ιδρύεται ο όµιλος ερασιτεχνών ¨Τερψιχόρη¨. Η πρώτη συναυλία γίνεται στις αρχές του 1907 στην αίθουσα τελετών του κεντρικού Νηπιαγωγείου, στη συνοικία της Αγίας Φωτεινής. Η προσφορά του συλλόγου καθόρισε την διάσωση και διάδοση των δηµοτικών τραγουδιών της περιοχής και την ανάπτυξη της πολυφωνικής χορωδιακής µουσικής. Άλλοι σύλλογοι που ανέπτυξαν σηµαντική δραστηριότητα είναι ο ¨ΟΡΦΕΑΣ¨, ο ¨ΑΠΟΛΛΩΝ¨ και ο ¨ΦΙΛΙΠΠΟΣ¨. Σερραίοι ερευνητές, όπως οι Πέτροβιτς, Χόνδρος, Θηλυκός, Μισυρλής, Καφτατζής και Χατζηδηµητρίου, κατέγραψαν ένα µεγάλο και σηµαντικό αριθµό ντόπιων τραγουδιών των Σερρών, λόγω της πλούσιας παράδοσης και του πολιτισµού της περιοχής. ∆ιασώθηκε, δυστυχώς, εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις, µόνο ο γραπτός λόγος (στίχος) και όχι η µελωδία. Οι επιρροές του προσφυγικού τραγουδιού από τη Μ. Ασία, η επικράτηση της ευρωπαϊκής µουσικής και η αστυφιλία του πληθυσµού, ήταν οι αιτίες της εξαφάνισης της σερραϊκής µουσικής δηµιουργίας. Η δυτική µουσική επιβλήθηκε στη σερραϊκή κουλτούρα -όπως και σ’ όλη την ελληνική- και οι λαϊκές ορχήστρες υποχώρησαν.

36


“ΟΡΦΕΑΣ” ΣΕΡΡΩΝ Ο όµιλος “ΟΡΦΕΑΣ” Σερρών ιδρύθηκε την 1η Αυγούστου 1905. ∆ώδεκα νέοι Σερραίοι, µε προτροπή του ελληνικού Προξενείου Σερρών, συγκεντρώθηκαν στο εξοχικό καφενείο του Βολιώτη και συµφώνησαν να ιδρύσουν σωµατείο, που ενώ θα είχε πολιτιστικό χαρακτήρα, θα ήταν στην πραγµατικότητα µυστικό όργανο του Προξενείου για την αποτελεσµατικότερη διεξαγωγή του µακεδονικού αγώνα. Την ιδρυτική οµάδα αποτελούσαν οι: Γεώργιος Κικόπουλος-ωρολογάς, Παναγιώτης Κεχαγιάς-παντοπώλης, Νάκης Κούλας-κρεοπώλης, Κων/νος Κεχαγιάςυποδηµατοποιός, Θωµάς Βλαχόπουλος-έµπορος, Χρήστος ∆έλλιος ή Φεσσάς-επιπλοποιός, ∆ηµήτριος Μαντζουρίδης-υφασµατοπώλης, Γεώργιος Νάσιουτζικ-ξυλέµπορος, Νικόλαος Ζιώγας-εστιάτορας, Μιχαήλ Πετσίδης-υποδηµατοποιός, Αναστάσιος Μανάβης-κρεοπώλης και Εµµανουήλ Λουκάς-ράφτης. Οι πέντε τελευταίοι, αργότερα, αποχώρησαν και αντικαταστάθηκαν. Η οµάδα νοίκιασε ένα κτίριο στη συνοικία Ταξιαρχούδι, όπου εξέλεξε διοικητικό συµβούλιο και συνέταξε καταστατικό, σύµφωνα µε το οποίο το σωµατείο ονοµάστηκε "Όµιλος Ορφεύς" και περιλάµβανε τα τµήµατα: γυµναστικό, δραµατικό (θεατρικό), µουσικό (µπάντα, χορωδία) και κυνηγετικό. Σε ένα µήνα, τα µέλη του Ορφέα ξεπέρασαν τα εκατό, γι' αυτό το ∆.Σ. νοίκιασε το καφενείο Βολιώτη και προσέλαβε ως δάσκαλο µουσικής τον Κωνσταντίνο Σγουρό. Λίγο αργότερα, επειδή τα µέλη εξακολούθησαν να πληθαίνουν, νοικιάστηκε µεγαλύτερο κτίριο στην κεντρική οδό Αγίου Νικολάου. Το Προξενείο, για να καθοδηγεί τη δράση του Ορφέα, επικοινωνούσε µυστικά µόνο µε µια τριάδα ανθρώπων, που αποτελούνταν από τους Σ. Αναστασίου, Ν. Κούλα και Χ. ∆έλλιο. Ο Ορφέας είχε ως µυστική αποστολή την ένοπλη οργάνωση του Μακεδονικού αγώνα. Στην περίοδο εκείνη ήταν η ψυχή του αγώνα και το οπλοστάσιο της ελληνικής άµυνας στο Σατζάκιο Σερρών. Ορµητήριο πρακτόρων, µαχητών, συνδέσµων και οδηγών, ενεργούσε κρυφούς και φανερούς εράνους, µετέφερε όπλα, µοίραζε πολεµοφόδια, έκρυβε αντάρτες, διατηρούσε καταλύµατα, κατασκεύαζε κρυψώνες, ενεργούσε σαµποτάζ και µποϋκοτάζ, εκτελούσε κατασκόπους και προδότες και κάλυπτε τις επιχειρήσεις των οµάδων προκαλώντας σύγχυση στις καταδιωκτικές αρχές. Η δράση του κατευθυνόταν και συντονιζόταν κρυφά από το ελληνικό Προξενείο. Η ιστορία του Ορφέα ταυτίζεται µε την ιστορία των Σερρών στην κρίσιµη εκείνη εποχή. Ο Ορφέας παράλληλα µε τη µυστική και ένοπλη δράση του, ανέπτυξε και έντονη πολιτιστική δραστηριότητα. ∆ιοργάνωσε εθνικές γιορτές, συναυλίες, χορούς, διαλέξεις, θεατρικές παραστάσεις µε δικά του ερασιτεχνικά ή ξένα επαγγελµατικά συγκροτήµατα στην πόλη και στην περιφέρεια, ψυχαγωγώντας το λαό και τονώνοντας το εθνικό του αίσθηµα. ∆ιατηρούσε Φιλαρµονική, Ορχήστρα, Μαντολινάτα, θεατρικό όµιλο, µικτή και ανδρική χορωδία, αθλητική οµάδα και γυµναστήριο µε γυµναστή και θερινή σκηνή Θεάτρου. Η πρώτη συναυλία του Ορφέα δόθηκε στις αρχές του 1907 στην αίθουσα τελετών του κεντρικού Νηπιαγωγείου. Η δεύτερη ήταν υπαίθρια στα Κιόσκια (σηµερινή Κοιλάδα Αγίων Αναργύρων) στις 8 Ιουλίου 1907. Με τις καταστροφές της πόλης και εξαιτίας των πολέµων, ο σύλλογος διαλύθηκε αρκετές φορές στην διάρκεια των βαλκανικών πολέµων. Η κήρυξη του Β΄ παγκοσµίου πολέµου, το 1940, σηµατοδοτεί και την παύση της µουσικής δραστηριότητας στην πόλη των Σερρών. Μετά την αποχώρηση των Βουλγάρων οι παρέες χορωδών οργανώνουν το πρώτο µεταπολεµικό συγκρότηµα, τη «ΧΟΡΩ∆ΙΑ ΣΕΡΡΩΝ», µε ∆ιευθυντή τον Γιάννη Ουζούνη, παλιό δάσκαλο του Ορφέα. Το1945 ο σύλλογος ¨Αναγέννηση¨ ανεβάζει την πρώτη σατυρική επιθεώρηση του Γιώργου Καφταντζή «Ότι θέλει ο λαός». Το 1947 ιδρύεται ο µουσικοκαλ37


λιτεχνικός σύλλογος ΄΄Ο ΠΑΝΣΕΡΡΑΙΚΟΣ΄΄. Ο βιολονίστας Κώστας Σταυρόπουλος και ο πιανίστας-συνθέτης Γιάννης Ψωµιάδης, ιδρύουν τα πρώτα οργανωµένα µουσικά σχολεία στα µεταπολεµικά Σέρρας. Από τη ¨Σχολή Μουσικής Σερρών¨ αποφοιτούν το 1947 νέοι πιανίστες και µαντολινίστες, οι οποίοι θα πλαισιώσουν τα τµήµατα του Ορφέα, τα επόµενα χρόνια. Την ίδια χρονιά πρόεδρος εκλέγεται ο Ορέστης Καζαµίας. Πρωταρχικό µέλληµά του ήταν η ανακαίνιση της αίθουσας του Ορφέα (αίθουσα ∆Η.ΠΕ.ΘΕ.), ώστε να αποτελέσει ψυχαγωγικό κέντρο και θεµέλιο της πνευµατικής και καλλιτεχνικής ζωής της πόλης. Η µοναδική αυτή αίθουσα χρησιµοποιούνταν για σχολικές γιορτές, µουσικές συναυλίες κ.α. Καταφέρνουν µε πολύ κόπο να επισκευάσουν το κτίριο και στις 29-10-1950 γίνονται τα εγκαίνια της αίθουσας. ∆απανήθηκαν 100.000 δρχ., ποσό που διέθεσαν διάφοροι φορείς της πόλης. Το 1951 αναλαµβάνει τη διεύθυνση της χορωδίας ο Χρήστος Σταµατίου. Ανακοινώνεται ο κανονισµός της µικτής χορωδίας και µαντολινάτας του Ορφέα. Την ίδια χρονιά το ∆.Σ. δηµιούργησε τµήµα εκµάθησης κιθάρας. Η πρώτη εµφάνιση της µικτής χορωδίας γίνεται στις 5-2-1952. Η αίθουσα γέµισε ασφυκτικά. Όλοι οι επίσηµοι της πόλης ήταν εκεί. Παρουσίασαν για πρώτη φόρα τον ¨ΥΜΝΟ ΤΟΥ ΟΡΦΕΩΣ¨. Τα σχόλια των εφηµερίδων ήταν θριαµβευτικά. Στις 6 Ιουνίου και µετά από τρίµηνη προετοιµασία δίνεται µια παράσταση που ενθουσιάζει τα πλήθη. Η συναυλία επαναλαµβάνεται στις 15 Ιουνίου και η αίθουσα κατακλύζεται. Όταν τελείωσε, ο κόσµος χειροκροτούσε όρθιος και έφυγε, αφού άφησε τα 600 περίπου καθίσµατα δωρεά στο σύλλογο. Θα ακολουθήσουν τέσσερις συναυλίες µέχρι το τέλος της χρονιάς, όλες µε µεγάλη επιτυχία. ΤΙΜΗΤΙΚΈΣ ∆ΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΡΦΕΑ ΣΕΡΡΩΝ

1. Χρυσό µετάλλιο της πόλης Σερρών, το 1955. 2. Χρυσό µετάλλιο Ροταριανού Οµίλου Θεσσαλονίκης, το 1955. 3. Β΄ Βραβείο στον Πανελλήνιο διαγωνισµό µικτών χορωδιών που διοργάνωσε στην Αθήνα η Α.Σ.∆.Ε.Ν., το 1959. 4. Β' Βραβείο (πρώτο δε δόθηκε) στο Α' Παµβορειοελλαδικό Φεστιβάλ χορωδιών, που διοργάνωσε η Μουσική Εταιρία Βορ. Ελλάδας και ο δήµος Έδεσσας στην Έδεσσα, το 1976. 5. Τιµητικό ∆ίπλωµα Μνηµοσύνης 60 χρόνων των συνεργαζόµενων προσφυγικών σωµατείων Σερρών, το 1982. 6. ∆ίπλωµα τιµής και χρυσό µετάλλιο από το Υπουργείο Μακεδονίας Θράκης, σε αναγνώριση της πολύτιµης προσφοράς του στον τόπο, στις 11/11/1988.

38


Ο «Ύµνος του Ορφέα» µελοποιήθηκε από τον µαέστρο Χρ. Σταµατίου και τραγουδήθηκε από την οµώνυµη χορωδία.

ΥΜΝΟΣ ΤΟΥ ΟΡΦΕΑ Απ’ ένδοξο ηρώο Σηµαία µου πήρα, το όνοµ’ αρχαίου µυθικού µουσικού µ’ ολόδροσα νιάτα, µε νέες ελπίδες εστόλισ' αδέλφια µια δόξα παλιά! Τον καιρό που οι εχθροί µας την Πατρίδα ρηµάζαν αλύπητα σφάζαν, εκαίαν χωριά στας ενδόξους τας Σέρρας λαµπρά παλικάρια τη σηµαία του «Ορφέως» ανοίξαν πλατιά. Μουσική µα και όπλο κρατούσαν στο χέρι και κτυπούσαν γενναία της σκλαβιάς τα θεριά κι’ από τότε ως τώρα τα ίδια λατρεύουν Θρησκεία, Πατρίδα, Αρετή, Λευτεριά. ∆ηµοσιεύτηκε στο βιβλίο: «Ό πανηγυρικός εορτασµός της Πεντηκονταετηρίδας από την απελευθέρωση των Σερρών», που εξέδωσε η «Μακεδονική Εστία Αθηνών το 1963.

39


ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ 1. ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΣΕΡΡΩΝ (ΚΟΥΛΑΣ) Στον επιβλητικό λόφο που υψώνεται στο δυτικό άκρο της πόλης των Σερρών σώζεται, ως σήµερα, η ισχυρή Ακρόπολη της πόλης. Στους πύργους της αγρυπνεί το πνεύµα των Βυζαντινών. Ο πύργος αυτός, γνωστός ως «Πύργος του Ορέστη», κτίστηκε πάνω σε ένα αρχαίο φρούριο, που υπεράσπιζε την πόλη τον Ζ΄ και ΣΤ΄ π.Χ. αιώνα. Τα παλαιότερα αρχαιολογικά ευρήµατα (αττικά µελανόµορφα αγγεία), που βρέθηκαν στο λόφο του κάστρου, χρονολογούνται στα τέλη του 6ου π. Χ. αι. και αποδεικνύουν ότι το κάστρο κτίστηκε στη θέση που βρισκόταν η αρχαία Σίρις (13ος αι. π.Χ.). Αναφέρεται ότι υπήρχε και υπόγεια στοά (ξεκινούσε από το υπόγειο του ναού του Αγίου Νικολάου µέσα στο Κάστρο και κατέληγε στον παλαιό µητροπολιτικό ναό των Αγίων Θεοδώρων), που συνέδεε το κάτω µέρος της πόλης µε την Ακρόπολη. Για την κατασκευή των τειχών χρησιµοποιήθηκαν γρανιτένιοι λίθοι από το χείµαρρο της κοιλάδας των Αγίων Αναργύρων, οι οποίοι συνδέθηκαν µε σκληρό και ανθεκτικό αµµοκονίαµα. Η γεωγραφική και στρατηγική θέση της πόλης των Σερρών την ανέδειξε, ήδη από τους αρχαίους ακόµη χρόνους, προµαχώνα και προπύργιο του ελληνισµού και αργότερα κέντρο εξορµήσεων των βυζαντινών Αυτοκρατόρων κατά των Σλάβων και ιδιαίτερα κατά των Βουλγάρων. Υπήρξε ¨µήλον της έριδος¨ όλων των γειτονικών λαών, επειδή συνδέει την κεντρική Ευρώπη µε το Αιγαίο πέλαγος, Γι' αυτό ήταν πάντοτε πολύ καλά οχυρωµένη. Σε πρόσφατη σωστική αρχαιολογική ανασκαφή αποκαλύφθηκε και ένα µέρος τείχους, πιθανόν της ρωµαϊκής εποχής. Η οχύρωσή της ενισχύθηκε ιδιαίτερα στους βυζαντινούς χρόνους, αλλά και στα χρόνια της Φραγκοκρατίας και της Σερβοκρατίας. Σαν άλλη Κωνσταντινούπολη είχε τρία τείχη. Το πρώτο, µεγάλου πάχους, ήταν γύρω από την τότε πόλη, θεµελιωµένο σε πολλά µέρη, λόγω του υπεδάφους, πάνω σε µπηγµένους στη γη κορµούς δένδρων, επεξεργασµένους στη φωτιά. Το δεύτερο βρισκόταν στις παρυφές του λόφου Μηχανικού και της Ακρόπολης και το τρίτο επάνω στην κορυφή του λόφου µε πολλούς πύργους. Επί τουρκοκρατίας ο Ισµαήλ µπέης, το 1794, κατασκεύασε µε αγγαρείες ένα µεγαλύτερο, αλλά πρόχειρο τείχος, µε άψητα πλιθιά, πάχους 0,70 πόντους, που περιλάµβανε και συνοικίες των Τούρκων, αλλά διαλύθηκε τον 19° αιώνα από τις καιρικές συνθήκες. Η ίδρυση της βυζαντινής Ακρόπολης ανάγεται στον 9ο µ.Χ. αιώνα, όταν ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου, Νικηφόρος Α, κατασκεύασε οχυρωµατικά έργα στην πόλη των Σερρών, για να την προστατεύσει από τις επιδροµές των Βουλγάρων. Η οχύρωση µε τείχη συνεχίστηκε από τον Νικηφόρο Φωκά και ολοκληρώθηκε από το Βασίλειο Β΄ τον Βουλγαροκτόνο. Κατά τη βυζαντινή εποχή αναφέρεται σε αυτοκρατορικά διατάγµατα ως «Κάστρο». Με την πάροδο του χρόνου η λέξη «Κάστρο» κατέληξε να σηµαίνει ολόκληρη την πόλη, γι’ αυτό και οι Σερραίοι ονοµάζονταν από τους κατοίκους των γύρω χωριών «Καστρινοί». Μετά την κατάκτηση της πόλης από τους Φράγκους, επικράτησε η ονοµασία «Καστέλι», που 40


διατηρήθηκε ως τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Οι Τούρκοι την ονόµασαν «Μπας Κουλέ» (Κεφαλόπυργο), από το µεγάλο πύργο της δυτικής πλευράς. Από αυτό το όνοµα προήλθε και η ονοµασία «Κουλάς», που ισχύει ως σήµερα. Από τη µελέτη παλαιών σχεδιαγραµµάτων συµπεραίνουµε ότι υπήρχαν δυο περίβολοι τειχών. Ο ένας περιέκλειε την παλιά πόλη, το «Βαρόσι», ενώ ο δεύτερος χώριζε εγκάρσια την παλιά πόλη και είχε σκοπό την ενίσχυση της άµυνας, σε περίπτωση που καταλαµβάνονταν η κάτω πόλη. Το ισχυρό τείχος της πόλης είχε σχήµα ατρακτοειδές και εκτεινόταν από την ∆ύση προς την Ανατολή. Στο εσωτερικό της Ακρόπολης υπήρχαν οι κατοικίες των τότε διοικητών και αξιωµατούχων. Επίσης, υπήρχε και ο λεγόµενος «Καστροφύλακας», ο οποίος ήταν υπεύθυνος για τη φύλαξη των πυλών του Κάστρου. Γνωστός είναι ο Λέων ο Αζανίτης, που υπογράφει σε χρυσόβουλα του 14ου αι.. Οι µεγαλόπρεποι και ισχυροί πύργοι - ο αριθµός των οποίων δεν είναι ακριβής, αφού ήταν τέσσερις έως έξι - αποτελούσαν την αµυντική ισχύ του τείχους. Σήµερα έχει διασωθεί ο «Πύργος του Βασιλέως», στη δυτική πλευρά, το ψηλότερο µέρος του οποίου είναι κατεστραµµένο. Η Ακρόπολη είχε καλύτερη τύχη από τα τείχη της πόλης. ∆ιασώθηκε από φοβερές επιδροµές και καταστροφές. Το 1204 µ.Χ. όταν ερήµωσε η Καστροπολιτεία, η Ακρόπολη γλύτωσε από την καταστροφή. Όταν όµως το 1383 οι Σερραίοι υποτάχθηκαν στους Τούρκους, άρχισε να ερηµώνει και η Ακρόπολη, γιατί οι Τούρκοι ήθελαν να καταστρέψουν τα Κάστρα, ώστε να µην υπάρχουν οχυρά σηµεία αντίστασης σε περίπτωση επανάστασης των Ελλήνων.

Το εξωτερικό τείχος άρχιζε από τον πύργο του Ορέστη, στη δυτική πλευρά της Ακρόπολης, περνούσε µπροστά από το 1ο Γυµνάσιο και από την ανατολική πλευρά του σηµερινού κτιρίου του ΙΚΑ οδηγούσε στην οδό Αντιστάσεως. Προχωρούσε προς το Νοσοκοµείο, όπου έστριβε προς το βορρά και περνούσε πίσω από τον ιερό ναό του Τιµίου Προδρόµου (Προδροµούδι). Από εκεί ανέβαινε προς το ναό του Αγίου Νικολάου, στην Ακρόπολη. Το µέρος της πόλης που βρισκόταν εντός των εξωτερικών τειχών και ονοµαζόταν «Βαρός» (Συνοικία-Κέντρο της πόλης), κατοικούνταν κυρίως από Έλληνες, αλλά και αρκετές οικογένειες Εβραίων,

41


Αρµενίων, Λατίνων, Βουλγάρων και Σέρβων. Στο κέντρο της συνοικίας βρισκόταν ο µητροπολιτικός ναός των Αγίων Θεοδώρων. Το δεύτερο (ενδιάµεσο) τείχος, το οποίο σώζεται σε µερικά µέρη στις απόκρηµνες πλευρές του λόφου, υψωνόταν σύρριζα των τριών πλευρών του λόφου και διαχώριζε την Άνω Πόλη και την Ακρόπολη (Ίτς Καλέ-εσωτερικό φρούριο) από την Κάτω Πόλη (Κάστρο-Βαρός). Το τρίτο τείχος, µε τους τέσσερις (έως έξι) πύργους, ήταν στην κορυφή της Ακρόπολης, γύρω από τον χώρο του Περιπτέρου. Όταν το έξω τείχος κυριευόταν από εχθρούς ο στρατός και τα γυναικόπαιδα οχυρώνονταν στην ακρόπολη. Αν κυριευόταν και το δεύτερο τείχος κατέφευγαν στο τρίτο, στην κορυφή του οποίου σήµερα βρίσκεται το τουριστικό περίπτερο. Εκεί υπήρχαν µεγάλες δεξαµενές νερού, καθώς και εγκαταστάσεις καταυλισµού της φρουράς. Αφαιρώντας τις κινητές ξύλινες διαβάσεις και σκάλες, αποµόνωναν το τείχος από κάθε πρόσβαση του εχθρού. Ο σωζόµενος ¨πύργος του Ορέστη¨ επανοικοδοµήθηκε πολλές φορές, πάνω στις παλιές βάσεις. Το ύψος του έφτανε τα 20 µέτρα. Στα τείχη της πόλης-Κάστρου υπήρχαν τέσσερις µεγάλες πύλες. Στην ανατολική πλευρά του τείχους υπήρχαν δυο πύλες. Η µια απ’ αυτές βρισκόταν δίπλα στο ναό του Τιµίου Προδρόµου (καταστράφηκε τον 18ο αι.) και ονοµαζόταν «Βασιλική Πύλη», γιατί απ’ αυτή ανέβαινε στην Ακρόπολη η βασιλική οικογένεια. Οι Τούρκοι την ονόµαζαν «Μποσδάρ-Καπού» (πύλη εισπράκτορα) ή «Κεσίς-Κιουπρί» (πύλη των µοναχών¨). Η άλλη πόρτα της ανατολικής πλευράς ονοµαζόταν «Παραπόρτιον» (βρισκόταν κάπου στην περιοχή του παλιού Νοσοκοµείου). Στη νοτιοανατολική πλευρά του τείχους, δίπλα στο σηµερινό ναό του Αγίου Αντωνίου, βρισκόταν η «Κεντρική» πύλη, την οποία οι Τούρκοι ονόµαζαν «Ορτά-Καπού». Στη δυτική πλευρά, στη σηµερινή πλατεία του ΙΚΑ, βρισκόταν η «Πύλη του Φόρου», την οποία οι Τούρκοι ονόµαζαν «Κουνλούκ-Καπού» (πύλη του σταθµού-χωροφυλακής) και το βράδυ την έφραζαν µε αλυσίδες. Η κεντρική οδός της πόλης-Κάστρου, που ονοµαζόταν «Βασιλική», χώριζε τη συνοικία ¨Βαρός¨ σε δυο µέρη, περνούσε µπροστά από το µητροπολιτικό ναό των Αγίων Θεοδώρων και αντιστοιχούσε στην «Εγνατία» οδό των ρωµαϊκών χρόνων. Την εποχή της Τουρκοκρατίας (17ος αι.) κατοικούνταν από Έλληνες, Εβραίους, Αρµένιους και Λατίνους, ενώ υπήρχαν συνολικά 2.000 κατοικίες χριστιανών. Έξω από τα τείχη της Παλιάς πόλης υπήρχαν 4.000 κατοικίες µουσουλµάνων (Νέα πόλη). Ο ∆ηµήτης Σαµσάρης µας πληροφορεί ότι ο Γάλλος ROBERT DE DREUX, που επισκέφτηκε την πόλη στα µέσα του 17ου αι., παρατήρησε ότι σε καµιά άλλη πόλη της Τουρκίας, από τις 300 που επισκέφτηκε, δεν υπήρχε δηµόσιο ρολόι, παρά µόνο στις Σέρρες. Μάλιστα ένας Σουλτάνος είχε απαγορεύσει τη χρήση τους παντού. Είχε τη µορφή τετράγωνου πύργου και ένας µεγάλος κώδωνας χτυπούσε κάθε µια ώρα. Στα νεότερα χρόνια, το 1958, ήρθαν στο φως κάποια νέα ευρήµατα, όπως ένας γυναικείος τάφος που περιείχε σηµαντικά κτερίσµατα και ένα αρχαϊκό κτίριο. Μάλλον πρόκειται για αρχαίο ναό. Επίσης, όταν επισκέφθηκε την Ακρόπολη ο Γάλλος Robert De Dreux, εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ που είπε πως η τέχνη µε τη φύση συνεργάστηκαν µε τόσο ωραίο τρόπο, ώστε να οχυρωθεί το µέρος αυτό που ήταν τόσο απόκρηµνο. Ο επιβλητικός λόφος του Κουλά (Πύργος) αποτελεί χρόνια τώρα πόλο έλξης όχι µόνο για τους Σερραίους, αλλά και για κάθε επισκέπτη που, τόσο στο Κάστρο όσο και στα εναποµείναντα τείχη, νιώθει να ξεπηδούν οι ήρωες της ιστορίας των Σερρών.

42


Ο ΠΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΟΡΕΣΤΗ Το σπουδαιότερο, σωζόµενο, οχυρωµατικό κτίσµα του κάστρου είναι ο πύργος, που υψώνεται στο δυτικό άκρο της Ακρόπολης και είναι γνωστός ως «Πύργος του Ορέστη» ή «Πύργος του Βασιλιά». Κατά ένα µεγάλο µέρος έχει κτισθεί πάνω σε παλαιότερο κτίσµα των αρχαίων χρόνων (ίσως της κλασσικής εποχής), πιθανότατα πύργο, ο οποίος έχει περιληφθεί στην οικοδόµηση της βάσης του ¨Πύργου του Ορέστη¨. Η συµπαγής βάση του πύργου, έχει εσωτερικά στην ανατολική της όψη 7 µ. ύψος, πλάτος 12,5µ.και µήκος 16µ. Στο εσωτερικό της υπάρχει µια µεγάλη δεξαµενή. Πάνω της υψώνεται ο δεύτερος όροφος µε λίγο µικρότερες διαστάσεις. Λόγω της κλίσης του εδάφους, το εξωτερικό ύψος του πύργου στη δυτική του πλευρά είναι πολύ µεγαλύτερο από ότι στην εσωτερική ανατολική του όψη, που φτάνει τα 18 µ. Στη δυτική πλευρά υπάρχει, για λόγους µεγαλύτερης σταθερότητας, µια χαµηλή πέτρινη βάση που προεξέχει. Οι τοίχοι του πύργου είναι κτισµένοι µε πέτρες και πλίνθινα διαζώµατα. Στις γωνίες του πύργου έχουν χρησιµοποιηθεί µεγάλες τετράγωνες πέτρες. Στον κάτω όροφο, δηλαδή στην συµπαγή βάση, στη βόρεια και νότια πλευρά, υπάρχει µια βαθιά και στενή εγκοπή, η οποία προχωράει αρκετά µέσα στη βάση. Αυτές οι εγκοπές είχαν σκοπό να βοηθήσουν στη µεγαλύτερη σταθερότητα του πύργου. Το ύψος του τείχους µέχρι τον εσωτερικό δρόµο, µέσω του οποίου οι στρατιώτες της φρουράς µπορούσαν να επικοινωνούν µε όλα τα σηµεία του οχυρού, έφτανε µέχρι το πάνω µέρος της συµπαγούς βάσης του πύργου, δηλαδή µέχρι το δάπεδο του 2ου ορόφου. Όλοι οι πύργοι του οχυρού επικοινωνούσαν µε τον εσωτερικό δρόµο του τείχους (περίπατος). Αυτός ο δρόµος, σε κάθε πύργο, συνεχιζόταν µε σανίδες, οι οποίες δεν ήταν καρφωµένες. Αν ο εχθρός καταλάµβανε ένα µέρος του τείχους, οι υπερασπιστές αφαιρούσαν τις σανίδες και έτσι διακόπτονταν η επικοινωνία µε τα άλλα µέρη του τείχους και οι εισβολείς αποµονώνονταν. Στον επάνω όροφο του πύργου υπάρχει ένας στενός τοίχος, που είναι σφηνωµένος σε µια από τις δύο εγκοπές και σταµατάει στο χείλος της βάσης, του κάτω δηλαδή ορόφου του πύργου. Ο τοίχος αυτός είχε σκοπό να διακόπτει την επικοινωνία µεταξύ του βόρειου άκρου του τείχους και του πύργου. Ο πύργος του Ορέστη, εκτός της προστασίας του δυτικού µέρους του κάστρου, το οποίο ήταν εύκολο να «πέσει» στα χέρια του εχθρού, λόγω της οµαλότητας του εδάφους, είχε και µια άλλη ιδιαιτερότητα. Ήταν το τελευταίο καταφύγιο 43


των πολιορκηµένων, σε περίπτωση που το υπόλοιπο κάστρο καταλαµβάνονταν από τους εχθρούς. Για τους ανθρώπους που ασχολούνται µε την µεσαιωνική ιστορία της Μακεδονίας, είναι ένα απ’ τα πιο δηµοφιλή µνηµεία, εξαιτίας των δυο επιγραφών πάνω σε κεραµίδι, οι οποίες βρίσκονται στην δυτική πλευρά, στον επάνω όροφο του πύργου. Οι επιγραφές είναι κατασκευασµένες από πλίνθινα κοµµάτια, τα οποία είναι ενσωµατωµένα στον τοίχο και συγκρατούνται από κονίαµα. Με το πέρασµα όµως των αιώνων, το κονίαµα αυτό σε πολλά σηµεία καταστράφηκε, µε αποτέλεσµα αρκετά κοµµάτια των πλίνθων να σπάσουν και να χαθούν. Γι’ αυτό το λόγο, αλλά και εξαιτίας του ύψους στο οποίο βρίσκονται, η ανάγνωση κάποιων τµηµάτων των επιγραφών είναι πολύ δύσκολη. Αυτό είχε ως αποτέλεσµα, να γίνουν διαφορετικές αναγνώσεις των επιγραφών από τους µελετητές. Αρχίζουµε από την µεγάλη επιγραφή που βρίσκεται στο δεξιό µέρος, της δυτικής όψης του πύργου. Κάτω απ’ την επιγραφή αυτή βρίσκονται δυο πλίνθινοι κύκλοι, οι οποίοι σύµφωνα µε το σηµείωµα του Deroko είναι δυο ζωγραφισµένες ρόδες. Ανάµεσα σ’ αυτούς τους κύκλους υπάρχει ένα ορθογώνιο κόσµηµα, το οποίο είναι φτιαγµένο από µικρά κοµµάτια πλίνθου. Για την επιγραφή αυτή έχουν γίνει πολλές και διαφορετικές αναγνώσεις, µε επικρατέστερη αυτή του Α. Σολόβιεφ: ¨Πύργος ΣΤΦΟΥ (Στεφάνου) Βασιλέως ον έκτισεν Ορέστης¨. Σύµφωνα µε την άποψη αυτή αναφέρεται στο όνοµα του Κράλη των Σέρβων, Στέφανου ∆ουσάν (1331-1355) και εποµένως, ο πύργος κτίστηκε κατά την περίοδο της Σερβοκρατίας (1345-1371). Σύµφωνα, όµως, µε την άποψη του αρχαιολόγου Σαµσάρη, η επιγραφή αναγράφει ¨ΠΥΡΓΟΣ ΑΝ∆ΡΟΝΙΚΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΟΝ ΕΚΤΙΣΕΝ ΟΡΕΣΤΗΣ¨ και εποµένως ο πύργος κτίσθηκε από τον Αυτοκράτορα Ανδρόνικο Γ΄, το 1343 µ.Χ. Σχετικά µε την µικρότερη επιγραφή, η οποία βρίσκεται στο αριστερό άκρο της δυτικής πλευράς του πύργου, παρατηρούµε ότι στο αριστερό της άκρο υπάρχει πλίνθινος κύκλος, εντελώς ίδιος µε τους δυο κύκλους της µεγάλης επιγραφής. Στο κάτω µέρος της επιγραφής υπάρχουν δυο µεγάλοι σταυροί και ανάµεσά τους, ένα ισόπλευρο τρίγωνο. Και αυτή η επιγραφή είναι δυσανάγνωστη, εξαιτίας της µετακίνησης των πλίνθων που τη σχηµατίζουν. Πιθανόν η ανάγνωση της επιγραφής να είναι η παρακάτω: Αυγού(στου) ∆ (I)νδ(ικτ. Γ έτους) SΩΝΑ (6851=1343 µ.Χ.). Άλλωστε, το 1343, η πόλη βρισκόταν στην κυριαρχία του Αυτοκράτορα Ανδρόνικου Γ΄, ο οποίος και έχτισε τον πύργο.

44


Η επιγραφή: ¨ΠΥΡΓΟΣ ΑΝ∆ΡΟΝΙΚΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΟΝ ΕΚΤΙΣΕΝ ΟΡΕΣΤΗΣ¨ Ο αναφερόµενος στην µεγάλη επιγραφή, Ορέστης, ο κτίστης του πύργου, είναι πρόσωπο γνωστό από την ιστορία των Σερρών, κατά την εποχή της κατοχής της πόλης απ’ τους Σέρβους. Το πιθανότερο είναι, ο Έλληνας Καστροφύλακας των Σερρών, να είναι αυτός που αναφέρεται, πολλές φορές, σε έγγραφα των χρόνων εκείνων. Ο Ορέστης και µετά το θάνατο του Στεφάνου ∆ουσάν, το 1355, εξακολουθεί να είναι σπουδαίο πρόσωπο στην αυλή της χήρας του Κράλη, Βασίλισσας Ελένης, η οποία παρέµενε στις Σέρρες. Σύµφωνα µε την άποψη του Σολόβιεφ, τον πύργο τον έκτισε ο Ορέστης το 1350, µετά από εντολή του Στέφανου ∆ουσάν. Από τις πληροφορίες που υπάρχουν δε µαθαίνουµε την χρονολογία κατασκευής του Κάστρου, παρά µόνο αυτή των τειχών. Σύµφωνα µε αυτά που γράφει ο Γ. Ακροπολίτης, η πόλη ήταν χωρίς τείχη κατά το 1245. Η εξέταση των σωζόµενων ερειπίων δίνει δυο ενδείξεις, οι οποίες µας βοηθούν στην χρονολόγηση των τειχών. Τα τείχη της βορειοανατολικής πλευράς του Κάστρου είναι παλαιότερα από τον ερειπωµένο ναό του Αγίου Νικολάου, που υπήρχε εκεί. Ο ναός αυτός, πιθανότατα, χτίστηκε κατά τον πρώτο µισό του 14ου αιώνα, αλλά πριν το 1345, τότε που οι Σέρβοι κατέλαβαν τις Σέρρες. ∆εύτερη ένδειξη δίνει η χρονολογία 1350 ή 1343, που αναγράφεται στον πύργο του Ορέστη. Οι τρεις πύργοι, που είναι κοντά στον πύργο του Ορέστη, παρουσιάζουν τοιχοδοµία ανάλογη µε αυτόν. ∆εν κτίσθηκαν από τους ίδιους οικοδόµους, ούτε την ίδια εποχή. Από όλες αυτές τις παρατηρήσεις, καταλήγουµε στο συµπέρασµα, ότι ο περίβολος του Κάστρου, στο σύνολο του, είναι παλαιότερος του 13ου αιώνα.

45


Η επιγραφή: Αυγού(στου) ∆ [Ι]νδ[ικτ. Γ έτους] ςΩΝΑ (6851=1343 µ.Χ.)

Από το βιβλίο του Ξυγγόπουλου Α. ¨Έρευναι εις τα βυζαντινά µνηµεία των Σερρών¨

46


ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΙΣ ΤΩΝ ΤΕΙΧΩΝ Α. Ακρόπολις Β. Παλαιά πόλις (Βαρός) Γ. Νέα πόλις (Τουρκικές συνοικίες α-α, Βασιλική οδός (Εγνατία) β-β, Οδός τέµνουσα τη νέα πόλη γ-γ, Χείµαρρος Κλοµποτίτζης δ-δ, Χείµαρρος Αγ. Αναργύρων ε-ε, Σηµερινή οδός Βασιλέως Κων)τίνου

1. Ο πύργος του Βασιλέως 2. Πύργοι του βορ. τείχους 3. Ανατολικός πύργος του κάστρου 4. Πύργοι νότιας πλευράς του κάστρου 5. Πύλη του Φόρου 6. Πύλη 7. Κεντρική πύλη (Ορτά καπού) 8. Βασιλική πύλη 9. Ναός του Αγ. Νικολάου 10. Ναός του Αγ. Νικολάου 11.Ναός της Παναγίας των Βλαχερνών 12. Ναός των Αγ. Θεοδώρων 13. Τέµενος του Αχµέτ Πασά 14. Βάσις πύργου εκ του κάστρου των αρχαϊκών χρόνων 15. Θεµέλια αρχαίου ναού

Από το βιβλίο του Σαµσάρη ∆. ¨Το κάστρον των Σερρών¨ 47


Από το βιβλίο του Ξυγγόπουλου Α. ¨Έρευναι εις τα βυζαντινά µνηµεία των Σερρών¨

48


2. ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ Στο παρελθόν υπήρχαν στις Σέρρες πολλοί βυζαντινοί ναοί οι οποίοι κάηκαν το 1913. Στη θέση τους υπάρχουν σήµερα προσκυνητάρια όπως η Παναγία των Βλαχερνών, η Αγία Βαρβάρα, ο Άγιος Βλάσιος, η Αγία Επίσκεψη, ο Άγιος Αθανάσιος, οι ∆ώδεκα Απόστολοι, η Αγία Ελεούσα, οι Άγιοι Αθανάσιος και Κύριλλος, οι Τρεις Παίδες και το Ταξιαρχούδι. Κάποιοι άλλοι ναοί ξανακτίστηκαν ή αναστηλώθηκαν πρόχειρα χωρίς να διατηρηθεί η αρχιτεκτονική τους, όπως η Παναγία Λιόκαλη, η Αγία Παρασκευή, ο Άγιος Συµεών, η Αγία Κυριακή, η Αγία Φωτεινή, οι Μεγάλοι Ταξιάρχες και ο Άγιος Παντελεήµονας. Σήµερα, διατηρούνται σε καλή κατάσταση τρία µνηµεία της βυζαντινής εποχής. ΑΓΙΟΙ ΘΕΟ∆ΩΡΟΙ (Παλαιός Μητροπολιτικός Ναός) Ο άλλοτε καθεδρικός και σπουδαίος ναός των Αγίων Θεοδώρων Σερρών είναι γνωστός ως παλαιά Μητρόπολη και τιµάται στο όνοµα των ένδοξων στρατιωτικών αγίων µεγαλοµαρτύρων και θαυµατουργών Θεοδώρων, Τήρωνος και Στρατηλάτου. Όριζε το ιστορικό κέντρο της µεσαιωνικής πόλης των Σερρών σύµφωνα µε τα αυτοκρατορικά χρυσόβουλα. Σε κώδικες και χρονικά αναφέρεται ως Κάστρο ή Βαρόσι (τουρκ). Η αρχιτεκτονική της είναι ορθογώνια ελληνιστική, βασιλική, τρίκλιτη µε κιονοστοιχίες, υπερώα πάνω από τη πλάγια κλίτη και έχει στέγη µε φωταγωγό. Το ιερό καλύπτεται από κτιστούς θόλους. Η αρχική κατασκευή του κτιρίου, που είναι το αρχαιότερο και σηµαντικότερο της πόλης, λέγεται ότι έγινε στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους. Κατά καιρούς δέχθηκε διάφορες προσθήκες και επισκευές. Είναι πολύ πιθανό να χτίστηκε πάνω σε ειδωλολατρικό ναό. Αναφέρεται ότι η ίδρυση του ναού έγινε τον 6ο αιώνα µ.Χ. Άλλοι ισχυρίζονται ότι θεµελιώθηκε τον 11ο αιώνα και άλλοι τοποθετούν την κατασκευή του στις αρχές του 13ου αιώνα. Η πρώτη έµµεση αλλά σαφής µνεία του ναού γίνεται σε µολυβδόβουλλο του 12ου αιώνα. Ο ναός αναφέρεται ονοµαστικά για πρώτη φορά το 1321 σε χρυσόβουλο του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β΄. Στα µέσα περίπου του 14ου αιώνα, ο Σερραίος ρήτορας Θεόδωρος Πεδίασµος στο έργο του «ΕΚΦΡΑΣΙΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΤΩΝ ΦΕΡΩΝ» περιγράφει αναλυτικότατα τον εξωτερικό χώρο, αλλά και το τότε εικονογραφηµένο εσωτερικό του ναού, το οποίο µάλιστα χαρακτηρίζει ως «ΚΟΣΜΗΜΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ». Έκφραση της λαµπρότητας, της οµορφιάς και του µεγαλείου του ναού ήταν ο εξωτερικός του διάκοσµος µε τις έξι πολύχρωµες κολόνες του και την ολόχρυση ψηφιδωτή του εικονογραφία. Χαρακτηριστικότερο δείγµα των ψηφιδωτών του, ήταν η παράσταση της µετάληψης των απόστολων του 11ου ή 15ου αιώνα, που κοσµούσε µέχρι το 1913 την κόγχη του ιερού. Επίσης πολύ αξιόλογα στοιχεία ήταν ο άµβωνας στο κέντρο του ναού, η Αγία Τράπεζα µε το ωραίο κουβούκλιο και µέσα στο ναό το παρεκκλήσι, όπου φυλαγόταν η εικόνα των Αγίων Θεοδώρων στολισµένη µε λαµπερό ασήµι. Σύµφωνα µε τον κώδικα της Μητρόπολης Σερρών, τον οποίο έκλεψαν οι Βούλγαροι το 1917 έγιναν πολλές ανακαινίσεις και επισκευές στο ναό από την εποχή της ίδρυσής του. Η τελευταία επισκευή έγινε το 1852 µετά από την πυρκαγιά του 1849. Το 1913 όµως ο ναός βοµβαρδίστηκε και πυρπολήθηκε από τους Βούλγαρους, µε αποτέλεσµα η καταστροφή του να είναι ολοκληρωτική. Από τότε και για πολλά χρόνια το µνηµείο αυτό των Σερρών ήταν ένα ερείπιο. Με τη φροντίδα της αρχαιολογικής υπηρεσίας και το ενδιαφέρον των διακεκριµένων αρχαιολόγων Αναστάσιου Ορλάνδου, Ευστ. Στίκα, και Στυλ. Πελεκα49


νίδη, από το 1938 και µετά, έγιναν οι απαραίτητες εργασίες αναστύλωσης και ο ναός απέκτησε την παλιά του όψη. Έµεινε όµως για πολλά χρόνια κλειστός και κατέρρευσε εξαιτίας κυρίως της µεγάλης υγρασίας του υπεδάφους. Τα τελευταία τριάντα χρόνια λειτουργούσε µια φορά το χρόνο, κατά την γιορτή των Αγίων Θεοδώρων, αλλά αυτό δεν στάθηκε αρκετό για να εξασφαλισθεί η συντήρησή του. Ο ναός των Αγίων Θεοδώρων οφείλει τη διάσωσή του στη δραστηριότητα και το ενδιαφέρον του Μητροπολίτη Σερρών και Νιγρίτας κκ. Μάξιµου και στην συµπαράσταση της 12ης εφορίας βυζαντινών αρχαιοτήτων. Με ενέργειές του προς τους αρµόδιους κρατικούς φορείς από το 1988 κατόρθωσε, ώστε τον Φεβρουάριο του 1990, να εγκριθεί η τέλεση ιερών ακολουθιών στην παλαιά Μητρόπολη των Αγίων Θεοδώρων Σερρών. Και τούτο, γιατί ο ναός είναι στενά συνδεδεµένος µε τη θρησκευτική ζωή της πόλης των Σερρών και για να δοθεί το δικαίωµα στη Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτας να ανακηρύξει το ναό σε προσκυνηµατικό. Έτσι στις16/5/90 το µητροπολιτικό Συµβούλιο ανακήρυξε µε την υπ’ αριθµ. 214/8/16/5/90 πράξη του το ναό προσκυνηµατικό. Το Νοέµβριο του 1990 δηµοσιεύθηκε στην εφηµερίδα της κυβέρνησης ο κανονισµός για τη λειτουργία, διοίκηση και διαχείριση του ναού. Από τον Ιούλιο του 1990 άρχισαν οι δύσκολες και πολυδάπανες εργασίες για την αντιµετώπιση της υγρασίας από τα υπόγεια νερά, ανακεραµώσεις, αποχωµατώσεις, µαρµαρόστρωση του δαπέδου του Αγίου Βήµατος, ανέγερση αίθουσας και γραφείων, διαµόρφωση της αυλής, εγκαταστάσεις ηλεκτροφωτισµού και θέρµανσης, µεγαφωνική εγκατάσταση, κατασκευή γυναικωνίτη, τέµπλου, σύνθρονου Αγίας Τράπεζας, στασιδιών, καθισµάτων, φιλοτέχνηση των εικόνων του τέµπλου και αγορά πολυελαίων και εκκλησιαστικών σκευών µε απόλυτο σεβασµό προς τη λαϊκή παράδοση και το βυζαντινό ύφος του ναού. Η ανακαίνιση και αποκατάσταση του παλαιού Μητροπολιτικού ναού των Αγίων Θεοδώρων ήταν ένα χρέος απέναντι στην ιστορία αυτού του µνηµείου και µια οφειλή στο λαό των Σερρών, ο οποίος τους σεβόταν ως Πολιούχους, Προστάτες και Σωτήρες σε δύσκολους καιρούς και θεωρούσε πάντοτε τον ξακουστό ναό ως ζωτικό στοιχείο της πνευµατικής και πολιτιστικής του παράδοσης. Τα αξιόλογα στοιχεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και εκκλησιαστικής τέχνης, που υπάρχουν στο ναό των Αγίων Θεοδώρων, αποτελούν την πολιτιστική κληρονοµιά του νοµού Σερρών και την αδιάψευστη µαρτυρία της ελληνικότητας του γεωγραφικού τούτου χώρου.

Ο ναός των Αγίων Θεοδώρων (παλιά Μητρόπολη Σερρών).

50


ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Στο βορειανατολικό άκρο του Κάστρου της Ακρόπολης των Σερρών, βρίσκεται ο πανέµορφος βυζαντινός ναός του Αγίου Νικολάου. Κοιµητηριακός ναός µε κρύπτη, ο οποίος χρονολογείται από το 12ο µ.Χ. αιώνα. Κτίστηκε την εποχή των Παλαιολόγων. Μέχρι το 1926 διατηρούνταν, στο εσωτερικό του ναού, αρκετά υπολείµµατα τοιχογραφιών και κοσµηµάτων, που η τεχνοτροπία και το θέµα τους είχε σχέση µε την εποχή των Παλαιολόγων. Κατά τις ανασκαφές που έγιναν, βρέθηκαν λείψανα τοιχογραφιών στο εσωτερικό του Ναού. Στην κόγχη του Ιερού Βήµατος σώζεται παράσταση της Θείας Μετάληψης. Ο ναός ήταν ερειπωµένος µέχρι το 1937 οπότε µε πρωτοβουλία τριών Σερραίων κυριών (Μαρίας Μαρούλη, Ευτέρπης Ζώγια και Πηνελόπης Πολυµέρη), ξεκίνησε η αναστύλωση από τον αρχιτέκτονα Λάζαρο Φωτιάδη. Αγιογραφήθηκε από τον ζωγράφο Μιχάλη Κοντικώστα. Οι αγιογραφίες του ναού είναι αντίγραφα του αγιογραφικού διάκοσµου του Πρωτάτου του Αγίου Όρους, του Οσίου Λουκά και της Μονής ∆αφνίου Αττικής .Το προαύλιο του παρεκκλησιού αξιοποιείται κατά το καλοκαίρι ως χώρος πραγµατοποίησης πολιτιστικών γεγονότων. Ο σηµερινός ναός έχει διαφορετικό αρχιτεκτονικό σχέδιο από τον παλαιότερο ναό και λόγω των αλλαγών η αναστύλωση δεν θεωρείται πολύ επιτυχηµένη. Γιορτάζει στις 6 ∆εκεµβρίου, στη µνήµη του Αγίου Νικολάου.

Ναός Αγίου Νικολάου

51


AΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ο ΚΡΥΟΝΕΡΙΤΗΣ Ο γραφικός ναός του Αγίου Γεωργίου του Κρυονερίτη βρίσκεται ανατολικά από την πόλη των Σερρών, στο δρόµο που οδηγεί στο ειδυλλιακό τοπίο της περιοχής του Αγίου Ιωάννη µε τις κρύες πηγές του, κοντά στο χείµαρρο Σουλάκ-Τσιάι (τουρκ). Το όνοµα (Κρυονερίτης) το οφείλει στην πηγή νερού που υπήρχε στα παλαιότερα χρόνια, αλλά σήµερα δεν υπάρχει. Για πρώτη φορά αναφέρεται ο ναός σε αυτοκρατορικό διάταγµα του 1298. Το 1344 ο Σακελάριος Μουρµουράς, που ήταν ο άρχοντας των Σερρών και η σύζυγός του Υποµονή, ανακαίνισαν το µονύδριο του Αγίου Γεωργίου και το αφιέρωσαν στην Ιερά µονή Τιµίου Προδρόµου Σερρών που βρισκόταν χτισµένη στο Μενοίκιο όρος. Ο ναός είναι τετράγωνος µε τρούλο και έχει νάρθηκα µακρόστενο που συγκοινωνεί µε τους δύο ναούς. Σύµφωνα µε το χειρόγραφο σηµείωµα που σώζεται, ο ναός έπαθε πολλές ζηµιές από τους Τούρκους το 1572, οπότε έπεσε και ο τρούλος του και αντικαταστάθηκε από ηµισφαιρική οροφή. Λεηλατήθηκε από τους Τούρκους ή καταστράφηκε από τους χριστιανούς, το 1864. Μέσα στο ναό υπάρχουν δύο σπουδαίες εικόνες µε µεγάλη αρχαιολογική αξία και διακοσµούν το τέµπλο του ναού. Η µια παριστάνει την Παναγία βρεφοκρατούσα µε το όνοµα (Παντάνουσα-1694) και η άλλη παριστάνει το Χριστό κοντά στο κεφάλι του Παντοκράτορα.

Ναός Αγίου Γεωργίου του Κρυονερίτη

52


3. ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ Στην πόλη µας σώζονται τέσσερα σηµαντικά οθωµανικά µνηµεία, τα οποία χρονολογούνται από το 15ο αιώνα. Τα µνηµεία αυτά θεωρούνται από τα αρχαιότερα της Ευρώπης και είναι σηµαντικοί φορείς της ισλαµικής αρχιτεκτονικής. Είναι µοναδικά στον ελλαδικό χώρο, γιατί είναι από τα τελευταία της πρώιµης οθωµανικής περιόδου, από την οποία έχουν σωθεί ελάχιστα. Στο κέντρο της πόλης υπήρχε το Τέµενος Εσκί (παλαιό), το οποίο ήταν το αρχαιότερο οθωµανικό µνηµείο της πόλης. Χτίστηκε το 1385 και βρισκόταν δίπλα στο Μπεζεστένι. Στις αρχές του 20ου αιώνα βρισκόταν σε κακή κατάσταση και τελικά κατεδαφίστηκε το 1937 για να αναγερθούν στην θέση του εµπορικά καταστήµατα. Σήµερα, στη θέση του µνηµείου αυτού υπάρχει µια πολυώροφη οικοδοµή, µε γραφεία. Κατά τον Βασίλη Βαφειάδη, ζωγράφο από τις Σέρρες, τα Οθωµανικά µνηµεία κινδύνευσαν να εξαφανιστούν (όπως έγινε µε την κατεδάφιση του Εσκί Τεµένους) εξαιτίας της αδιαφορίας των τοπικών παραγόντων, των προκαταλήψεων και των στενόµυαλων αντιλήψεων. ΤΟ ΜΠΕΖΕΣΤΕΝΙ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ Το Μπεζεστένι βρίσκεται στην πλατεία Ελευθερίας, στο κέντρο της πόλης των Σερρών. Κτίστηκε στα τέλη του 14ου ή στις αρχές του 15ου µΧ. αιώνα από τους Οθωµανούς. Είναι ένα από τα σηµαντικότερα µνηµεία της πόλης µας αλλά και ολόκληρης της Ελλάδας. Υπάρχει ένα ακόµα Μπεζεστένι στη Θεσσαλονίκη. Το Μπεζεστένι των Σερρών ανακηρύχτηκε διατηρητέο το 1938.

∆ηµοτική βιβλιοθήκη Σερρών Η ονοµασία ¨Μπεζεστένι¨ σηµαίνει αγορά υφασµάτων. Τέτοιες αγορές υπήρχαν αρκετές στις µουσουλµανικές πόλεις της Οθωµανικής αυτοκρατορίας. Είναι από τα πρώτα οικοδοµήµατα που χτίστηκαν στις Σέρρες επί Τουρκοκρατίας, πιθανόν από Έλληνα αρχιτέκτονα. Σήµερα το Μπεζεστένι στεγάζει το αρχαιολογικό µουσείο Σερρών. Είναι ένα αναπαλαιωµένο, εντυπωσιακό, πετρόχτιστο, παραλληλόγραµµο κτίριο, διαστάσεων 21Χ31 µ., µονώροφο, µε κεραµοσκεπή και έξι τρούλους. Πάνω από την κεντρική είσοδο υπάρχουν πολλά µικρά παράθυρα για να φωτίζεται ο εσωτερικός χώρος του µουσείου, ενώ τον περίγυρό του κοσµούν διάφορα µικρά και µεγάλα φυτά και γύρω του στέκουν, ¨ακοίµητοι φύλακες¨, ψηλά δέντρα. 53


Στο εσωτερικό του εκτίθενται ευρήµατα, από την Μέση και Ύστερη Νεολιθική εποχή, την Πρώιµη και Ύστερη εποχή του Χαλκού (αγγεία, πήλινα ειδώλια), από τον 4ο έως και 6ο-7ο αι. π.Χ, τους ρωµαϊκούς χρόνους, την ελληνιστική και βυζαντινή εποχή. Τον αρχικό πυρήνα της συλλογής του µουσείου αποτέλεσαν δυο µικρές συλλογές. Η µια, την οποία φιλοξενούσε στα υπόγειά του το παλιό Α΄ Γυµνάσιο Αρρένων Σερρών, αποτελούνταν κυρίως από ανάγλυφα και επιγραφές, ενώ η δεύτερη παραχωρήθηκε από τον Γεώργιο Καφταντζή. Στα χρόνια που ακολούθησαν, το ενδιαφέρον για την περιοχή της Μακεδονίας και η ανάπτυξη της αρχαιολογικής έρευνας εµπλούτισε τη συλλογή του Μουσείου µε αντιπροσωπευτικά ευρήµατα για όλες τις χρονικές περιόδους και από όλη σχεδόν την έκταση του νοµού. Στο εσωτερικό δεσπόζουν δυο µεγάλοι τετραγωνικοί στύλοι, στους οποίους στηρίζεται η τεράστια στέγη, σχηµατίζοντας πολλά τεθλασµένα πέτρινα τόξα. Πολλοί αρχιτέκτονες και ιστορικοί το θεωρούν ως το καλύτερο των Οθωµανικών Μπεζεστενίων. Πρόκειται για ένα ¨ζωντανό¨ πολιτιστικό µνηµείο που µας συνδέει µε το ιστορικό παρελθόν του τόπου µας.

54


ΖΙΝΤΖΙΡΛΙ ΤΖΑΜΙ Το µουσουλµανικό τέµενος, που βρίσκεται µεταξύ των οδών Ανατολικής Θράκης και Ανδριανουπόλεως και χρονολογείται στο δεύτερο µισό του 16ου αιώνα, είναι γνωστό µε την ονοµασία ¨τζαµί των αλυσίδων¨. Η ντόπια παράδοση διέσωσε µόνο την πληροφορία ότι βρισκόταν στο µέσον της συνοικίας των αραµπατζήδων. Παρουσιάζει αξιόλογο ενδιαφέρον γιατί είναι φανερή πάνω του η επίδραση της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Το κτίριο εξωτερικά είναι σχεδόν τετράγωνο, βαρύ παρά τα πολλά ζευγάρια των παραθύρων που έχει στις όψεις του, ενώ χάρη στην αρµονική διάταξη των θόλων γύρω από τον κεντρικό τρούλο, αφήνει να διαγραφεί η διαρρύθµιση του εσωτερικού του χώρου. Η µοναδική είσοδός του είναι µια λιτή λίθινη κατασκευή, που κατέχει σηµαντικό ρόλο στη διάρθρωση των στοών: διασπά την ενότητα τους τόσο στο ισόγειο όσο και στο υπερώο, αφού επιβάλλει τη δηµιουργία ενός υπερυψωµένου διαµερίσµατος που ταυτίζεται µε το ¨µαχφίλ¨, όρος που στα ελληνικά σηµαίνει κάθισµα. Στο µέσον της νοτιοανατολικής πλευράς του βρίσκεται η λατρευτική κόγχη του ¨µιχράµπ¨, µε δυο κίονες που την ορίζουν. Ο τρούλος, που καλύπτει το κεντρικό τετράγωνο, στηρίζεται σε τέσσερις θόλους που σχηµατίζουν σταυρό. Στο εσωτερικό του υπάρχει άµβωνας που µοιάζει µε άµβωνα παλαιού χριστιανικού ναού, καθώς οι σταυροί που φέρει έχουν µορφή τετράφυλλου τριφυλλιού. Το σχέδιο του σταυρού διακρίνεται και στη διακόσµηση της κόγχης του τεµένους, καθώς και στην κόγχη του ιερού βήµατος. Ίσως ο κατασκευαστής αυτού του άµβωνα να επηρεάστηκε από τον άµβωνα των Αγίων Θεοδώρων. Αναφέρεται ακόµη ότι ο κατασκευαστής του πρέπει να ήταν χριστιανός. Σύµφωνα µε τον καθηγητή του Α.Π.Θ. Παπαδόπουλο το 1935 στο Ζιντζιρλί τζαµί βρισκόταν ο τάφος του Σεΐχη Χουσείν Ελβατή και χτίστηκε το 1522. Την εποχή του Β΄ παγκόσµιου πολέµου και της γερµανοϊταλικής κατοχής οι Βούλγαροι έβγαζαν από τον τρούλο το µολύβι και κατασκεύαζαν σφαίρες για τους Γερµανούς. Αργότερα οι Έλληνες έβαλαν τεχνητό µολύβι στον τρούλο για προστασία. Πριν την επισκευή του, λειτουργούσε σαν αποθήκη και ξυλουργείο του δήµου Σερρών. Τώρα το τζαµί λειτουργεί σαν µουσείο και βρίσκεται στον συνοικισµό Αραµπατζή µαχαλά δίπλα στην οδό Ανατολικής Θράκης. Το τζαµί αυτό είναι ένα τέµενος που διατηρείται σε καλή κατάσταση και παρουσιάζει αρχαιολογικό ενδιαφέρον. ∆εν υπήρξε ποτέ χριστιανικός ναός παρόλο που έχει χαρακτηριστικά βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Το 1932 το τζαµί θεωρήθηκε αρχαιολογικός χώρος. Στη νότια πλευρά του κτιρίου υπάρχουν τα αποµεινάρια του µιναρέ όπου ανέβαινε ο Χότζας για να καλέσει τους µουσουλµάνους της περιοχής στην προσευχή, ενώ στη µέση της αυλής υπήρχε παλαιότερα ένα σιντριβάνι. Λειτουργούσε ως οθωµανικό τέµενος και είχε κελιά για τους ψυχοπαθείς, τους οποίους είχαν δεµένους µε αλυσίδες. Η κατάσταση του µνηµείου είναι καλή και οι φθορές είναι αποτέλεσµα της υγρασίας. Το 1943 έγιναν εργασίες κυρίως στη στέγη. Αποµακρύνθηκαν τα µπάζα και η βλάστηση και έγιναν συµπληρώσεις στην πλινθοδοµή των θόλων. Κατασκευάστηκε χυτός µανδύας σε όλη την οροφή και καλύφθηκε µε φύλλα µόλυβδου, λύνοντας έτσι το πρόβληµα της υγρασίας, αλλά και αποδίδοντας στο κτίριο την αρχική του εικόνα. Μετά το ∆εκέµβριο του 1999 το µνηµείο έγινε επισκέψιµο και εντάχθηκε στα πολιτιστικά µνηµεία της πόλης των Σερρών.

55


Ο σύλλογος θρησκευτικών λειτουργιών τεµένων ∆υτικής Θράκης και ο νοµικός του εκπρόσωπος Ιλχάν Αχµέτ ζήτησαν άδεια από το υπουργείο πολιτισµού για την τέλεση της µουσουλµανικής προσευχής, το λεγόµενο ¨ναµάζι¨. Σύµφωνα µε όσα δήλωσε στην τουρκική εφηµερίδα YENI SAFAK, το Υπουργείο απάντησε αρνητικά στο αίτηµα λόγω των εργασιών που γινόταν. Ο ίδιος έκανε λόγο για σκοπιµότητες, ενώ τουρκική εφηµερίδα επικαλείται την αρχή της αµοιβαιότητας ανάµεσα στις δύο χώρες προκειµένου να επιτραπεί στο µέλλον η τέλεση της προσευχής. Το Ζιντζιρλί τζαµί, στο οποίο ολοκληρώθηκαν η στεγανοποίηση και η εξωτερική συντήρηση, αλλά απέµεινε η συντήρηση του δαπέδου, χρησιµοποιείται, σήµερα, ως αποθήκη αρχαιοτήτων από τη 12η ΕΠΚΑ, αλλά ήδη αναζητείται νέος αποθηκευτικός χώρος, ώστε να στεγάσει πολιτιστικές χρήσεις.

Το Τέµενος Ζιντζιρλί, όπως είναι σήµερα. ΤΕΜΕΝΟΣ ΜΟΥΣΤΑΦΑ ΜΠΕΗ Βρίσκεται σε δυτικό προάστιο της πόλης, που ονοµάζεται Καµενίκια και κτίσθηκε από τον Μουσταφά Μπέη, το 1519. Κινδυνεύει άµεσα µε κατάρρευση. Η λατρευτική κόγχη του ¨µιχράµπ¨ βρίσκεται στον ανατολικό του τοίχο. Η στέγαση του προστώου µε τρούλους, αλλά και τα διακοσµηµένα µαρµάρινα, κτιστά αρχιτεκτονικά στοιχεία έρχονται σε αντίθεση µε την πρόχειρη κατασκευή της τοιχοποιίας. Πρόκειται για ένα τέµενος συνοικιακού χαρακτήρα.

Τέµενος Μουσταφά Μπέη 56


ΤΕΜΕΝΟΣ ΑΧΜΕΤ ΠΑΣΑ (ΑΓΙΑ-ΣΟΦΙΑ) Το τέµενος Αχµέτ Πασά ή Μεχµέτ Μπέη, γνωστό στους κατοίκους των Σερρών ως Αγια-Σοφιά, που χτίστηκε το 1492-1493 από τον Μεχµέτ Μπέη, γιο του Μεγάλου Βεζύρη Αχµέτ Πασά, είναι το µεγαλύτερο και αρχαιότερο από τα σωζόµενα τεµένη των Σερρών και ένα από τα µεγαλύτερα των Βαλκανίων. Βρίσκεται δίπλα από το ρέµα των Αγίων Αναργύρων. Τα υλικά µε τα οποία χτίστηκε το µνηµείο είναι ο κίτρινος πωρόλιθος, ενώ οι θόλοι του είναι χτισµένοι µε πλίνθους, οι οποίοι σκεπάστηκαν µε µόλυβδο. Στο εσωτερικό οι τοίχοι είναι επιχρυσωµένοι, ενώ το τέµενος περιβάλλεται από ένα κήπο γεµάτο µε κυπαρίσσια. Το µνηµείο λειτουργούσε ως ισλαµικό τέµενος µέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, οπότε οι πληµµύρες του γειτονικού χειµάρρου προκάλεσαν µεγάλες ζηµιές στο κτίριο. Από εκείνη τη στιγµή το τέµενος εγκαταλείφθηκε από τους µουσουλµάνους και δηµιουργήθηκε ένας θρύλος που λέει ότι ο Χότζας, ο τελευταίος που επισκέφτηκε το τέµενος πριν την οριστική του εγκατάλειψη, κρεµάστηκε από µια αλυσίδα που αιωρούνταν για να προσευχηθεί στον Αλλάχ και εκσφενδονίστηκε στα τέσσερα σηµεία του ορίζοντα. Το τζαµί εγκαταλείφθηκε και το τέµενος απειλείται από ολοκληρωτική κατάρρευση, παρά το γεγονός ότι κρίθηκε διατηρητέο µνηµείο.

57


ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ π.Χ. 514: Ο στρατηγός Μεγάβαζος ερηµώνει τη χώρα των Σιροπαιόνων και αιχµαλωτίζει τους κατοίκους, που τους µεταφέρει µε τη βία στις Σάρδεις. 480 (α): Για πρώτη φορά τα Σέρρας µνηµονεύονται ιστορικά από τον Ηρόδοτο σαν αξιόλογη πόλη µε την ονοµασία "Σίρις η Παιονική". 480 (β): Επιστρέφοντας ο γιος του ∆αρείου, ο Ξέρξης, ύστερα από την ήττα του στη ναυµαχία της Σαλαµίνας, περνάει από την "Σερραίων χώραν" µε τα υπολείµµατα της αποδεκατισµένης του στρατιάς. Πολλοί από τους στρατιώτες του εγκαταλείπονται σε διάφορες πόλεις και χωριά της περιοχής για περίθαλψη. 422: Όταν ο Πελοποννησιακός πόλεµος µεταφέρεται στα Θρακοµακεδονικά παράλια από το στρατηγό των Σπαρτιατών Βρασίδα, οι Παίονες και οι Οδόµαντες πολεµούν στο πλευρό των Αθηναίων και µαζί τους πηγαίνουν να υπερασπιστούν την Αµφίπολη. 334: Οι Παίονες µε αρχηγό τον Αµύντα τον Αρραβαίο παίρνουν µέρος στη µάχη του Γρανικού ποταµού πρώτοι, κάτω από ένα πραγµατικό σύννεφο από περσικά βέλη. 331: Οι Παίονες νικούν τους Σκύθες στα Άρβηλα και τα Γαυγάµηλα κατά διαταγή του Αλέξανδρου. 168: Ο Ρωµαίος ύπατος Αιµίλιος Παύλος υποδουλώνει τη Μακεδονία. Η Ανατολική, µε πρωτεύουσα την Αµφίπολη, αποτελεί τη µια από τις τέσσερις επαρχίες, την «Μακεδόνων Πρώτη». µ.Χ. 803: Η πόλη των Σερρών ανακαινίζεται από τον Αυτοκράτορα Νικηφόρο Φωκά και αποικίζεται, όπως και το Μελένικο, µε στρατιωτικό πληθυσµό. 976: Ο Μωυσής, γιος του Βοεβόδα του Τυρνόβου Σισµάν, πολιορκεί την πόλη των Σερρών, αλλά βρίσκει τραγικό θάνατο κάτω από τα κάστρα της. 990: Η πρώτη (από τις τρεις συνολικά) επίσκεψη του Βασιλείου του Μακεδόνα (Βουλγαροκτόνου) στα Σέρρας. Η πόλη οχυρώνεται και γίνεται ορµητήριο στην εκστρατεία του κατά των Βουλγάρων. 1014: Ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος κατατροπώνει στη θέση «Κλειδί» (λίγο πιο έξω από το Σιδηρόκαστρο και κοντά στο Στρυµόνα), το στρατό του Βούλγαρου Σαµουήλ και συλλαµβάνει 15.000 αιχµαλώτους, που τους οδηγεί στα Σέρρας, όπου και τους τυφλώνει. 1018: Ο Βούλγαρος Κρακράς-φρούραρχος του Πέρνικ- µε το γιο του, τον αδελφό του και τριάντα πέντε άλλους φρούραρχους οδηγούνται στα Σέρρας και παραδίδουν στον Βασίλειο τα κλειδιά των βουλγαρικών φρουρίων. 1206: Ο Βούλγαρος ηγεµόνας Ιωάννης ο Α' ή Ιωαννίτσης καταλαµβάνει την πόλη των Σερρών και την ισοπεδώνει. 1208: Ο Βονιφάτιος καταλαµβάνει τα Σέρρας. 1220-30: Η πόλη των Σερρών τελεί υπό την εξουσία του ∆εσπότη της Ελλάδας, Θεόδωρου - Άγγελου Κοµνηνού. 1224: Ο Άγγελος Κοµνηνός κατατροπώνει τους Φράγκους, λίγο έξω από τα Σέρρας. 1230: Ο Ασάν ο Β', γιος του Ιωαννίτση, καταλαµβάνει τα Σέρρας. 1245: Την πόλη των Σερρών καταλαµβάνει ο αυτοκράτορας της Νίκαιας Ιωάννης ∆ούκας Βατάτσης. 1345: Ο Κράλης της Σερβίας ∆ουσάν µπαίνει Θριαµβευτικά στα Σέρρας και στέφεται αυτοκράτορας στο µητροπολιτικό ναό της πόλης.

58


1371: Τα Σέρρας έρχονται και πάλι στην εξουσία των βυζαντινών και συγκεκριµένα του ∆εσπότη της Θεσσαλονίκης Μανουήλ Παλαιολόγου. 1373: Τα οθωµανικά στρατεύµατα κάτω από την αρχηγία του Σουλεϊµάν Πασά και µε στρατηγούς τον Εβρενάς Μπέη, τον Λαλασιαχίν και τον Ντελιοµπελπάν Μπέη καταλαµβάνουν την πόλη των Σερρών. 1383: -19 Σεπτεµβρίου - τα Σέρρας καθώς και ολόκληρη η Ανατολική Μακεδονία καταλαµβάνονται από τον Μπεηλέρµπεη Τιµουρτάς, που την ίδια χρονιά κυριεύει και την Σόφια. 1385: Ο κυβερνήτης της Θεσσαλονίκης Μανουήλ, εντελώς ξαφνικά και εν ονόµατι του πατέρα του Ιωάννη Παλαιολόγου, προσπαθεί να ανακαταλάβει τα Σέρρας, αλλά τον νικά ο Βεζύρης Χαϊρεντίν Πασάς. Την ίδια χρονιά, ο Σουλτάνος Μουράτ ο A' περνά από τα Σέρρας οδηγώντας τα στρατεύµατά του κατά του ηγεµόνα της Σερβίας Λάζαρου. Σε ανάµνηση αυτού του περάσµατος ανήγειρε µε τον αρχιτέκτονα Χαλήλ, που ήταν γιος του Ελ Τζεντερή, «...το πρώτον και αρχαιότερον των εν Σέρραις τζαµίων το Ατίκ ή Εσκί - Τζαµί, σωζόµενον µέχρι του έτους 1938 εις ερειπιώδη πλέον κατάστασιν, ένεκα της οποίας και κατεδαφίσθη...». 1412: Συλλαµβάνεται στα Σέρρας και απαγχονίζεται στην "Πλατεία των εκτελέσεων" (Ατ-Παζάρ) ο Τούρκος επαναστάτης και µεταρρυθµιστής Μπεντρεντίν Σιµαβνάογλου. 1571: Οι Ισπανοί, οι Ενετοί και ο Πάπας συµµαχούν κατά των Τούρκων και µε αρχηγό του στόλου το ναύαρχο Ιωάννη τον Αυστριακό καταστρέφουν στη Ναύπακτο το στόλο των Τούρκων. Την ίδια εποχή ξεσηκώνονται αρκετές ελληνικές πόλεις και ανάµεσά τους και τα Σέρρας. Τα απελευθερωτικά αυτά κινήµατα καταπνίγονται από τους Τούρκους. 1630: Καίγεται ολόκληρο το εµπορικό τµήµα της πόλης. 1637: Ξανακαίγεται το ίδιο εµπορικό τµήµα των Σερρών. 1688: ∆ιαµένει για αρκετές µέρες στα Σέρρας ο Μωάµεθ ο ∆'. 1714: Για µια ακόµη φορά καίγεται ολόκληρο σχεδόν το εµπορικό τµήµα της πόλης. 1715: Οι Τούρκοι παίρνουν και τα τελευταία φρούρια της Πελοποννήσου από τους Φράγκους. Με την ευκαιρία αυτή έρχεται στα Σέρρας, στις 2 Αυγούστου, ο Σουλτάνος Αχµέτ ο Γ' µε όλο του το στράτευµα, διοργανώνοντας λαµπρές δηµόσιες γιορτές και "Ντουνανµάδες" (φωταψίες). 1773: Γεννιέται στο χωριό ∆οβίστα Σερρών ο αρχιστράτηγος των Μακεδονικών δυνάµεων κατά την επανάσταση του 1821, Εµµανουήλ Παπάς. 1806: Στις 23 Ιουλίου ο αρµατολός Νικοτσάρας από το Βλαχολείβαδο του Ολύµπου, επιστρατεύοντας 500 επίλεκτα παλικάρια, αποβιβάζεται στην Κατερίνη και τελικά ύστερα από κοπιαστική πορεία και δια µέσου της οροσειράς του Μπέλλες φτάνει στο Νέο Πετρίτσι (Βέτερνα), απ' όπου περνά τον Στρυµόνα για να καταλήξει στο Σιδηρόκαστρο και από εκεί στα Σέρρας, όπου και πολιορκείται σε ένα από τα κεντρικά χάνια της πόλης από 4.000 Τούρκους και Αλβανούς, που βρίσκονται κάτω από την καθοδήγηση του Ισµαήλ Μπέη των Σερρών. Ο Νικοτσάρας και τα παλικάρια του καίνε το χάνι και φεύγουν προς το Μενοίκιο όρος και από εκεί στη Ζίχνη, την οποία και καταλαµβάνουν. Εναντίον τους εκστρατεύουν δεκαπέντε χιλιάδες Τούρκοι, αλλά ο Νικοτσάρας επιχειρεί αντιπερισπασµό εξορµώντας προς τις εκβολές του Στρυµόνα και ελπίζοντας ότι θα τον περιµένουν ο ρωσικός στόλος και ο ναύαρχος Σινιάβιν. Οι προσδοκίες του διαψεύδονται και µε τα 250 παλικάρια του επιχειρεί να περάσει τη γέφυρα του ποταµού Αγγίτη, που τη φρουρούν χιλιάδες Οθωµανοί. Ο Νικοτσάρας σπάζει µε το σπαθί του τις αλυσίδες της γέφυρας, περνάει και µε τους εναποµείναντες 150 άνδρες του φθάνει στο Πράβι (Ελευθερούπολη) κατεβαίνει στον κόλπο του Ορφανού και από εκεί καταλήγει στη Χαλκιδική.

59


1813: Τον αποθανόντα Ισµαήλ Μπέη των Σερρών διαδέχεται ο γιος του Γιουσούφ Πασάς, µέχρι τότε Βαλής της Θεσσαλονίκης. 1821: Στις 23 Μαρτίου ο αρχιστράτηγος των Μακεδονικών δυνάµεων Εµµανουήλ Παπάς φθάνει στη Μονή Εσφιγµένου στο Άγιο Όρος σκορπώντας ρίγη ενθουσιασµού και συγκίνησης. Οι ηγούµενοι όλων των µονών τον ανακηρύσσουν «Αρχηγόν και προστάτην της Μακεδονίας», αλλά η επανάσταση θα αποτύχει... 1821: Στις 8 Μαΐου στα Σέρρας συµβαίνουν δραµατικά γεγονότα, όµως τελικά η πόλη σώζεται από την άγρια µανία του τουρκικού όχλου. Ταυτόχρονα η Φαίδρα, η γυναίκα του Εµµ. Παπά και η οικογένειά του, φυλακίζονται, δηµεύεται η περιουσία τους και κατάσχονται 13 βαρέλια µε χρυσά φλουριά. 1821: Στις 5 ∆εκεµβρίου (και ύστερα από την αποτυχία της Επανάστασης) ο Εµµανουήλ Παπάς προσπαθεί να διαφύγει, αλλά πεθαίνει πάνω στο πλοίο (όταν αυτό περιέπλεε τον Καφηρέα) από καρδιακή συγκοπή. Η σωρός του ήρωα µεταφέρεται στην Ύδρα, όπου θάβεται µε τιµές στρατηγού. 1849: Τροµερή πυρκαγιά καίει τα 3/4 της ελληνικής συνοικίας των Σερρών. 1875-77: Συντάσσεται από τον «∆εινόν της ορθοδοξίας θεολόγον», µητροπολίτη Φιλόθεο Βρυένιο ο πρώτος επίσηµος Κανονισµός της Ελληνικής Κοινότητας των Σερρών. 1891: Κορυφώνεται η διαµάχη ανάµεσα στους «Τσιπλάκηδες» και στους «Τσορµπατζήδες» µε νίκη των Τσιπλάκηδων και αποποµπή του µέχρι τότε Μητροπολίτη Κωνσταντίνου Βαφείδη. 1892: Στις 17 Μαρτίου επικυρώνεται από την Ιερά Σύνοδο του Πατριαρχείου ο "νέος Κανονισµός" µε τον οποίο το «Κοινόν» των Σερρών θα διοικηθεί µέχρι το 1913. 1904: Εµφανίζεται οργανωµένη η ελληνική άµυνα κατά των Βουλγάρων και αρχίζει έτσι o Μακεδονικός Αγώνας. 1905: Συγκροτούνται στο Σαντζάκιο των Σερρών τα πρώτα αντάρτικα σώµατα κάτω από τις διαταγές ντόπιων αρχηγών όπως οι: Αθ. Χατζηπανταζής, Στέργιος Βλάχµπεης, Γεώργιος Γιαγκλής, ∆ούκας ∆ούκας (καπετάν Ζέρβας), Ανδρέας Μακούλης, Μητρούσης Γκογκολάκης, Παπα-Πασχάλης, Καπεταν-Αλέξανδρος. 1905: Την 1 Αυγούστου ιδρύεται ο Μουσικογυµναστικός σύλλογος «Ορφεύς» Σερρών. 1907: Στις 13 προς 14 Ιουλίου, στο κωδωνοστάσιο και τον περίβολο της εκκλησίας της Ευαγγελιστρίας, γράφεται ο επίλογος της δράσης του καπετάνιου που έµελλε να γίνει θρύλος. Ο καπεταν-Μητρούσης και τα παλικάρια του Ιορδάνης Ούρδας, Μιχάλης Ουζούνης, Θεόδωρος Τουρλεντές και Νίκος Παναγιώτου πολιορκούνται από τρεις χιλιάδες Τούρκους στρατιώτες. Στη διάρκεια της µάχης σκοτώνονται ο Θ. Τουρλεντές και o Μιχ. Ουζούνης. Λίγο αργότερα συλλαµβάνονται αιχµάλωτοι ο Νίκος Παναγιώτου και ο Γιάννης Ούρδας, ενώ ο Καπετάν Μητρούσης, αφού χρησιµοποίησε την τελευταία του σφαίρα για να σκοτώσει τον Τούρκο διευθυντή της αστυνοµίας, αυτοκτονεί καρφώνοντας τη µακεδονίτικη κοφτερή του λάµα στο στήθος του. 1907: Στις 3 ∆εκεµβρίου οι συλληφθέντες κατά την εποποιία της Ευαγγελιστρίας, Νίκος Παναγιώτου(από το Αγρίνιο) και Γιάννης Ούρδας, απαγχονίζονται στον "συνήθη τόπο" που για εκείνη την εποχή ήταν η πλατεία του Ατ - Παζάρ (πίσω από το σηµερινό ∆ιοικητήριο). Τρεις χιλιάδες "Μελανειµονούσαι" γυναίκες των Σερρών αξιώνουν από τις τουρκικές αρχές τα πτώµατα των απαγχονισθέντων ανταρτών και επιχειρούν να διασπάσουν τον ισχυρό κλοιό των πανικόβλητων Τούρκων στρατιωτών, για να τα πάρουν. 1908: Με επίκεντρα τη Θεσσαλονίκη, τα Σέρρας και το Μοναστήρι ξεσπά η επανάσταση των Νεότουρκων και στις 11 Ιουλίου γίνεται στα Σέρρας η ανακήρυξη του Συντάγµατος µε σύνθηµα: «Ισότης - Αδελφότης - Ελευθερία». Έρχονται στην πόλη των Σερρών και παραδίδονται στις τουρκικές αρχές τα αντάρτικα σώµατα και οι 60


καπετάνιοι τους, που δρούσαν στην περιοχή, καθώς αποθεώνονται από τους Σερραίους, που είχαν βγει στους δρόµους. 1909: ∆ολοφονούνται άνανδρα από οπαδούς του νεοτουρκικού κοµιτάτου στις 31 Ιουλίου o γραµµατέας του ελληνικού προξενείου Λάζαρος Κιούσης και στις 17 ∆εκεµβρίου o Ιωάννης Παπάζογλου στην προκυµαία της Θεσσαλονίκης. 1912: Τον Μάιο υπογράφεται η Σερβοβουλγαρική και Ελληνοβουλγαροσερβική συνθήκη συµµαχίας. 1912: Στις 4 Οκτωβρίου Έλληνες, Σέρβοι και Βούλγαροι κηρύσσουν τον πόλεµο κατά της Τουρκίας. 1912: Στις 24 Οκτωβρίου ο διοικητής και φρούραρχος των Σερρών Νατζή Πασάς εγκαταλείπει την πόλη µε ολόκληρη τη φρουρά, που αποτελούνταν από δύο χιλιάδες άνδρες, δεκατρία τηλεβόλα και µία πυροβολαρχία Μαξίµ. Το απόγευµα της ίδιας µέρας εισέρχονται στην πόλη 80 Βούλγαροι «άτακτοι» (κοµιτατζήδες) και την επόµενη µέρα χίλιοι στρατιώτες της 2ης βουλγαρικής Μεραρχίας. 1912: Στις 31 Οκτωβρίου και σε ανταπόδοση του ότι ένα βουλγαρικό τάγµα µπήκε στη Θεσσαλονίκη, εισέρχεται στα Σέρρας το Γ΄ Σύνταγµα ιππικού του Πιερράκου Μαυροµιχάλη, ενώ γίνεται δεκτό µε εν0ουσιασµό από τους Σερραίους. 1913: Τον Μάιο υπογράφεται συνθήκη ειρήνης ανάµεσα στην Τουρκία και τους Βαλκάνιους συµµάχους. Αρχίζουν όµως ταυτόχρονα και οι µεταξύ τους προστριβές. Το Γ' Σύνταγµα Ιππικού εγκαταλείπει την πόλη για να µη συλληφθεί. 1913: Στις 17 Ιουνίου αρχίζει ο Β' Βαλκανικός πόλεµος, µε τη Βουλγαρία να επιτίθεται αιφνιδιαστικά κατά των Σέρβων και των Ελλήνων. Την επόµενη µέρα (18 Ιουνίου) οι Βούλγαροι πυρπολούν τη Νιγρίτα. 1913: -22 Ιουνίου- ο βουλγαρικός στρατός αποχωρεί από την πόλη των Σερρών και περιχαρακώνεται στα γύρω υψώµατα. 1913: Από τις 24 µέχρι τις 27 Ιουνίου ο Τούρκος συνταγµατάρχης Αγιάχ Μπέης οργανώνει και τίθεται επικεφαλής µιας πολιτοφυλακής από κατοίκους των Σερρών και λίγους Έλληνες στρατιώτες που "...εµποδίζουν επιτυχώς την είσοδο εις την πόλιν οµάδων Βουλγαρικού στρατού εκ των υποχωρούντων καθώς και τας επανειληµµένας αποπείρας κατά της πόλεως, των κοµιτατζήδων...». 1913: Στις 28 Ιουνίου η πόλη των Σερρών αναστατώνεται από τους πυροβολισµούς της πολιτοφυλακής, που επιχειρεί να αποτρέψει την είσοδο του βουλγαρικού στρατού στην πόλη, που βοµβαρδίζεται από τα βουλγαρικά πυροβόλα. Στους κατοίκους δηµιουργείται σύγχυση και πανικός, ενώ οι περισσότεροι από αυτούς τρέπονται σε άτακτη φυγή προς το Στρυµόνα και τα χωριά Κουµάργιανη, ∆ηµητρίτσι και Αχινό. Ταυτόχρονα Βούλγαροι στρατιώτες µπαίνουν στην πόλη και περιχύνουν µε πετρέλαιο τα σπίτια και τα καταστήµατα, ενώ εκτελούν όσους συναντούν στο δρόµο τους. Στις 2 το µεσηµέρι τα Σέρρας παραδίδονται στις φλόγες. 1913: Στις 29 Ιουνίου φτάνει στην κατεστραµµένη πόλη των Σερρών η 7η Ελληνική Μεραρχία, υπό τον συνταγµατάρχη Ναπολέοντα Σωτήλη, που την καταλαµβάνει εν ονόµατι του βασιλιά Κωνσταντίνου. 1913: Στις 28 Ιουλίου υπογράφεται η συνθήκη του Βουκουρεστίου που είναι µια συνθήκη Ειρήνης µεταξύ Ρουµανίας, Ελλάδας, Σερβίας και Μαυροβούνιου από τη µια µεριά και της Βουλγαρίας από την άλλη, ενώ τα σύνορα της Βουλγαρίας ορίζονται στην κορυφογραµµή του Μπέλλες και στις εκβολές του ποταµού Νέστου. 1914: Την 1 Αυγούστου αρχίζει ο Α΄ Παγκόσµιος Πόλεµος που θα διαρκέσει µέχρι τις 11 Νοεµβρίου 1916: Στις 5 Αυγούστου αρχίζει βουλγαρική εισβολή σε όλο σχεδόν το µήκος των Ελληνοβουλγαρικών συνόρων, ξεκινώντας από το Ρούπελ. Στο ∆εµίρ Ισάρ (Σιδηρόκαστρο) τµήµατα της 6ης ελληνικής Μεραρχίας, που διοικούσε ο συνταγµατάρχης Νίκος Χριστοδούλου αντιστέκονται, αλλά στο τέλος αναγκάζονται να υποχωρήσουν. 61


Μέχρι τις 30 Αυγούστου οι Βούλγαροι είχαν καταλάβει τα Σέρρας, τη ∆ράµα και την Καβάλα. 1918: Στις 21 Σεπτεµβρίου τα Σέρρας ανακαταλαµβάνονται από τον ελληνικό στρατό. 1922: Στις 6 Σεπτεµβρίου αποχωρεί και το τελευταίο ελληνικό στρατιωτικό τµήµα από το Μικρασιατικό έδαφος ενώ φθάνουν συνεχώς πρόσφυγες, πολλοί από τους οποίους θα εγκατασταθούν στη Μακεδονία. 1923: Στις 30 Ιανουαρίου υπογράφεται η σύµβαση µε την Τουρκία περί ανταλλαγής πληθυσµών. Η πόλη και η περιφέρεια των Σερρών, είναι γεµάτη από πρόσφυγες. 1923: Στις 21 και 22 Οκτωβρίου εκδηλώνεται στρατιωτικό κίνηµα µε αρχηγό τους Γ. Λεοναρδόπουλο, Π. Γαργαλίδη και Γ. Ζήρα. Ο Ζήρας ύστερα από την αποτυχία του κινήµατος καταδιώκεται στον κάµπο των Σερρών. 1931: Στις 31 Ιουλίου γίνονται ταραχές µπροστά στο ξενοδοχείο "Μητρόπολις". Στη διάρκειά τους σκοτώνεται από τούβλο ο λοχαγός Καραντινάκης. Ενεργούνται συλλήψεις κοµµουνιστών. 1934: Τον Ιανουάριο εκλέγεται στα Σέρρας ο πρώτος "κόκκινος" δήµαρχος ∆ιονύσης Μενύχτας. 1935: Στις 1 Μαρτίου ξεσπά το βενιζελικό επαναστατικό κίνηµα γνωστό σαν «Κίνηµα του '35». Ένα από τα κέντρα του κινήµατος είναι και η πόλη των Σερρών, στην οποία ύστερα από δέκα µέρες εισέρχεται νικητής ο τότε υπουργός των στρατιωτικών Κονδύλης. Ύστερα από την κατάρρευση του κινήµατος πολλοί Σερραίοι φιλελεύθεροι που πήραν µέρος σ' αυτό συλλαµβάνονται και φυλακίζονται. 1941: Στις 5.15' το πρωί της 6ης Απριλίου αρχίζει η γιγαντοµαχία του Ρούπελ. 1941-Καλοκαίρι-: Ξεκινάει από την περιοχή των Κερδυλλίων Σερρών η πρώτη οµάδα ανταρτών ¨Οδυσσέας Ανδρούτσος", µε αρχηγό τον Τσέλιο Μουδιώτη και αµέσως µετά τον Καπετάν Λασσάνη (Θανάση Γκένιο). 1941: Τα πρώτα αντίποινα των Γερµανών σε κατεχόµενη ευρωπαϊκή χώρα. Στις 17 Οκτωβρίου, µε «υποδειγµατική» αγριότητα, εκτελούνται όλοι οι άντρες των δυο Σερραϊκών χωριών Άνω και Κάτω Κερδύλλια (250 περίπου) και τα σπίτια τους πυρπολούνται. 1944: Στις 14 Σεπτεµβρίου δυνάµεις του ΕΛΑΣ, που µάχονταν στα γύρω βουνά, µπαίνουν στα Σέρρας µε υψωµένη την ελληνική σηµαία. 1955: Στις 5 Οκτωβρίου, ορκίζεται πρωθυπουργός της Ελλάδας ο Σερραίος πολιτικός Κωνσταντίνος Καραµανλής. 1980: Στις 5 Μαρτίου εκλέγεται Πρόεδρος της ελληνικής ∆ηµοκρατίας ο Κωνσταντίνος Καραµανλής. Πηγή: www.serres.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=104

62


ΠΗΓΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Βιβλία: Αγγειοπλάστης, Γ. (1994). 40 τραγούδια της πόλης των Σερρών : Σύγγραµµα περιοδικόν. Σέρρας: Τυπ.Αλτιντζή Αγγειοπλάστης, Γ. (2000). Ειδήσεις για τη µουσική της πόλης των Σερρών µέχρι τους πρώτους χρόνους του 20ου αι. Περιοδικό ΓΙΑΤΙ, αρ.30 Γερόλυµπου, Α. & Θεοδωρίδου, Λ. (2008). Σέρρες 1900 -1940: Χώρος και Ιστορία. Σέρρες: ΤΕΙ Σερρών Καφταντζής, Γ. (2009). Ιστορία της πόλεως Σερρών και της περιφέρειας της: από τους προϊστορικούς χρόνους µέχρι σήµερα. Θεσσαλονίκη: εκδ. Μαλλιάρης Παιδεία Κοταµανίδης, Σ. (1969). Σύγχρονοι λογοτέχναι και πνευµατικοί άνθρωποι των Σερρών: 1913-1968. Αθήναι : Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Σερρών-Μελενίκου Ξυγγόπουλος, Α. (1965). Έρευναι εις τα Βυζαντινά Μνηµεία των Σερρών. Θεσ/νίκη Παπακυριάκος, Κ. (2006). Ιστορική αναδροµή στο νοµό Σερρών και στην προσφορά του. Σέρρες: Σερραϊκά Ανάλεκτα Πέννας, Π. (1938). Ιστορία των Σερρών. Αθήναι Σαµσάρης, ∆. (1968). Το Κάστρον των Σερρών. Σέρραι Σαµσάρης, ∆. (1969). Η Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωµαϊκή εποχή. Θεσσαλονίκη: εκδ. ΓΙΑΧΟΥ∆Η-ΓΙΑΠΟΥΛΗ Στράτης, Ε. (2000). Ιστορία της πόλεως Σερρών. Σέρρες: ∆ηµόσια Βιβλιοθήκη Σερρών Τζανακάρης, Β. (1984). Σέρρες: Πορεία µέσα στο χρόνο. Σέρρες: Εκδ. Περ. ΓΙΑΤΙ Τζανακάρης, Β. (1995). Εικονογραφηµένη Ιστορία των Σερρών, τόµος Β΄. Σέρρες: Εκδ. Περ. ΓΙΑΤΙ Χρηστίδης, Ν. (2010). Αγάλµατα και µνηµεία Ν. Σερρών. Σέρραι: Αφοί Χαραλαµπίδη Ιστότοποι: http://www.serres.gr/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 http://www.6gymnasio.gr/ACTIVITIES/history/main.htm www.infognomonpolitics.blogspot.com/2011/03/blog-post_7935.html http://www.serras.gr/poliserres.htm http://www.serras.gr/fragokratia.html http://www.serras.gr/klasikesarxeotites.html http://www.serrelib.gr/papakiriakou.htm http://ethnologic.blogspot.com/2009/11/blog-post.html http://www.esphigmenou.gr/index.php?mid=4&sid=212 63


∆ΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ PROJECT ¨ΣΙΡΡΑΙΩΝ ΠΟΛΙΣ¨  Συνέντευξη από τον Σερραίο συγγραφέα, ιστορικό και δηµοσιογράφο κ. Τζανακάρη Βασίλη.  Επισκέψεις, στη ∆ηµόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών και στη Βιβλιοθήκη του Μαξίµειου Πνευµατικού και Πολιτιστικού Κέντρου, µε σκοπό την αναζήτηση και το δανεισµό βιβλίων σχετικά µε την ιστορία της πόλης των Σερρών. Αναζήτηση στο Internet ιστοσελίδων µε πληροφορίες για την ιστορία της πόλης των Σερρών και το µνηµειακό πολιτισµό της.  Επίσκεψη στο Αρχαιολογικό Μουσείο Σερρών.  Φωτογράφηση των αγαλµάτων και των προτοµών επιφανών Σερραίων, τα οποία κοσµούν τις πλατείες και τα πάρκα της πόλης.  Επίσκεψη στην Ακρόπολη των Σερρών (Κουλάς).  Επισκέψεις στα βυζαντινά και οθωµανικά µνηµεία της πόλης.  Επίσκεψη στο Μουσείο Μουσικής του κ. Αγγειοπλάστη Γεωργίου, που φιλοξενείται στη ∆ηµόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών.  Σχηµατική αναπαράσταση της εξέλιξης του ονόµατος της πόλης των Σερρών µε το λογισµικό Kidspiration και σύνταξη των ψηφιακών κειµένων της εργασίας (Microsoft Word)  Ηχογράφηση σε στούντιο 5 παραδοσιακών σερραϊκών τραγουδιών.  Κατασκευή µακέτας-αντιγράφου της βυζαντινής Καστροπολιτείας των Σερρών.  ∆ηµιουργία Αφίσας.  ∆ηµιουργία – κατασκευή εκπαιδευτικού παιχνιδιού µε τίτλο: ¨Ξεκλειδώνω τις Πύλες του Βαρός¨ και υποβολή πρότασης προς την αρµόδια Οργανωτική Επιτροπή του ∆ήµου Σερρών, για τη διεξαγωγή του παιχνιδιού στο πλαίσιο των παράλληλων εκδηλώσεων για τα 100 χρόνια από την Απελευθέρωση των Σερρών.  Συνέντευξη από τον ∆ήµαρχο Σερραίων κ. Αγγελίδη Πέτρο και κατάθεση 4 προτάσεων για την ανάδειξη των ιστορικών Μνηµείων της πόλης µας και την προώθηση της τοπικής ιστορίας.  ∆ηµιουργία διαφανειών στον Η/Υ (PowerPoint) για την παρουσίαση της εργασίας στο κοινό.  Παρουσίαση της εργασίας µας στο χώρο της ∆ηµόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Σερρών (14-6-2012).  Εκτύπωση της εργασίας υπό µορφή βιβλίου. 64


ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ κ. ΤΖΑΝΑΚΑΡΗ ΒΑΣΙΛΗ

Νοέµβριος 2010 Τζανακάρης Βασίλης: Καταρχήν θέλω να σας πω µερικά πράγµατα για µένα. Μέχρι τώρα έχω εκδώσει 20 βιβλία. Το τελευταίο µου βιβλίο κυκλοφόρησε πριν από 15 ηµέρες και έχει τίτλο ¨Εις θάνατον¨. Εκτός από τα βιβλία που έχω γράψει για την πόλη των Σερρών, έχω εκδώσει για 34 συνεχή χρόνια το µηνιαίο, σερραϊκό περιοδικό ¨Γιατί¨. Στις σελίδες του µπορείτε να βρείτε πληροφορίες για την ιστορία της πόλης µας, που δεν υπάρχουν ούτε στα βιβλία µου. Επειδή, όµως, τα πολλά λόγια είναι φτώχια ας ξεκινήσουµε τη συνέντευξη.

Κε Τζανακάρη, καληµέρα σας. 1. Τι δουλειά κάνετε; κ. Τζανακάρης: Ασκώ αποκλειστικά το επάγγελµα του συγγραφέα. 2. Γιατί σας αρέσει να γράφετε βιβλία; κ. Τζανακάρης: Γιατί πιστεύω ότι ο κόσµος θα χαθεί αν δεν καταγραφεί µέσα στα βιβλία. Θέλω, έτσι, να διασώσω τις µνήµες του κόσµου. Ακόµα και των απλών ανθρώπων της διπλανής πόρτας, ώστε να χρησιµοποιήσω τις µνήµες τους ως ψηφίδες της γενικότερης ιστορίας της Ελλάδας. 3. Πόσα και τι είδους βιβλία έχετε γράψει; κ. Τζανακάρης: Έχω γράψει ποιήµατα, διηγήµατα, περιοδικά, λευκώµατα και ιστορικά βιβλία. 4. Ένα από τα βιβλία σας είναι η «Εικονογραφηµένη Ιστορία των Σερρών». Ποιο ήταν το κίνητρο για να γράψετε αυτό το βιβλίο; κ. Τζανακάρης: Το κίνητρο, που µε παρακίνησε να γράψω αυτό το βιβλίο, ήταν η αγάπη µου για την πόλη µας. Όσο καλύτερα τη γνωρίζω µέσα από την ιστορία της τόσο περισσότερο την ¨ερωτεύοµαι¨. 5. Από πού πήρατε πληροφορίες; κ. Τζανακάρης: Από µαρτυρίες ανθρώπων, από παλιές εφηµερίδες, από παλιά βιβλία και από έγγραφα.

65


6. Πόσο χρόνο κράτησε η συγγραφή του βιβλίου; κ. Τζανακάρης: Περίπου είκοσι χρόνια και για τα τρία βιβλία. 7. Ποιες δυσκολίες συναντήσατε; κ. Τζανακάρης: Συνάντησα πολλές δυσκολίες στην ανεύρεση του οπτικού υλικού. Όµως, πιστεύω ότι γεννήθηκα για αυτή τη δουλειά, αφού από πολύ µικρός είχα συλλογές περιοδικών. Έχω πάθος µε το διάβασµα. Τώρα διαβάζω δέκα βιβλία µαζί, ενώ γράφω το καινούριο µου βιβλίο που θα βγει του χρόνου. Το διάβασµα και το γράψιµο είναι για µένα ό,τι είναι το φαγητό για τους άλλους ανθρώπους. 8. Κατά τη διάρκεια της συγγραφής χρειαστήκατε βοήθεια από άλλους; κ. Τζανακάρης: Χρειάστηκα βοήθεια από ανθρώπους που είχαν µελετήσει το θέµα πριν από µένα ή ταυτόχρονα µε µένα ή είχαν πρόσβαση σε καλύτερες πηγές, αφού εγώ ζω στην περιφέρεια, στην πόλη µας και όχι στην Αθήνα, όπου θα µπορούσα, µε ευκολία, να διασταυρώνω τις πληροφορίες που βρίσκω και από άλλες πηγές. Γι’ αυτό ζήτησα αρκετές φορές τη βοήθεια των παιδιών µου, τα οποία ζουν στην Αθήνα, για να βρουν πληροφορίες στην εθνική µας βιβλιοθήκη ή στη βιβλιοθήκη της Βουλής. Αυτό χρειάστηκε κυρίως για τα ιστορικά µου βιβλία και όχι για τα µυθιστορήµατα. 9. Τι σας έκανε µεγαλύτερη εντύπωση στην ιστορία της πόλης µας; κ. Τζανακάρης: Η διαχρονικότητά της. Η πόλη µας µετράει ιστορία 2500 χρόνων. Είναι από τις πιο αρχαίες πόλεις. Ονοµαζόταν Σίρις η Παιονική, αφού πήρε το όνοµά της από τον αστερισµό Σίριο. Σήµερα τη λέµε (οι) Σέρρες, αν και η παραδοσιακή της ονοµασία είναι (τας) Σέρρας. 10. Τι νιώθατε όταν γράφατε το βιβλίο; κ. Τζανακάρης: ΑΑΑ! Μέθεξη. ¨Μεθύσι¨ όχι από ποτό, αλλά από χαρά, από ευτυχία, από ικανοποίηση. Έτσι µπαίνω µέσα, ζω στην εποχή την οποία περιγράφω. Γι’ αυτό όποιος διαβάζει τα βιβλία µου ¨ζει¨ τα δρώµενα, τα γεγονότα. Ένας συγγραφέας πρέπει να µπορεί να ¨ζει¨ στην εποχή που περιγράφει.

11. Ποια ήταν η ανταπόκριση των Σερραίων στο βιβλίο σας; κ. Τζανακάρης: Σε αρκετά βιβλία µου η ανταπόκρισή τους ήταν µεγάλη. Το βιβλίο µου ¨∆ακρυσµένη Μικρασία¨ έχει πάρει το ¨Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας¨ το 2008 και έχει γίνει ¨µπεστ σέλερ¨, έχει, µάλιστα, ξεπεράσει τα 10.000 βιβλία σε πωλήσεις. 66


12. Βγάλατε κέρδος από την έκδοση του βιβλίου; κ. Τζανακάρης: ∆εν είµαι πλούσιος σε χρήµατα, αλλά µόνο σε βιβλία και βιβλιοθήκες. Ζω πάντως µε αξιοπρέπεια από τη δουλειά µου. Αυτό µου φτάνει. 13. Γράφετε καινούριο βιβλίο; Πείτε µας µερικά λόγια γι’ αυτό. κ. Τζανακάρης: Ναι! Πρόκειται για την ιστορία του τελευταίου Τούρκου Σουλτάνου, Αβδούλ Χαµίντ, που φυλακίστηκε από τους Νεότουρκους, το 1909, στη Θεσσαλονίκη, όπου µεταφέρθηκε µε τρένο. Μάλιστα καθώς περνούσε από την πόλη µας την καταράστηκε, µόλις πληροφορήθηκε ότι οι στρατιώτες που τον συνόδευαν ανήκαν στη φρουρά των Σερρών. Έτσι, όταν µετά από τρία χρόνια η πόλη κάηκε από τους Βούλγαρους, πολλοί απέδωσαν το κακό στην κατάρα του Αβδούλ Χαµίντ. Ο τίτλος του βιβλίου είναι ¨Κόκκινος Σουλτάνος¨. Τελειώνοντας, µια και γίνατε η αγαπηµένη µου τάξη, σας υπόσχοµαι ότι την επόµενη φορά που θα µε καλέσετε, θα σας φέρω το πιο παλιό βιβλίο και την πιο παλιά εφηµερίδα που κυκλοφόρησαν στα Σέρρας.

Ευχαριστούµε πολύ

67


ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ TOY ∆ΗΜΑΡΧΟY ΣΕΡΡΩΝ κ. ΑΓΓΕΛΙ∆Η ΠΕΤΡΟΥ

Μάιος 2012 κ. ∆ήµαρχε 1. Τί δουλειά κάνατε πριν εκλεγείτε ∆ήµαρχος Σερρών; κ. Αγγελίδης: Το επάγγελµά µου είναι κτηνίατρος και εργαζόµουν στο Κτηνιατρικό Εργαστήριο Σερρών, στο τµήµα Μικροβιολογίας Τροφίµων, µε εξειδίκευση στη µικροβιολογία τροφίµων ζωικής προέλευσης.. Η δουλειά µου ήταν να εξετάζω τρόφιµα που προέρχονται από τα ζώα, όπως είναι το κρέας, το γάλα και τα παράγωγά τους. Εξέταζα αν είναι κατάλληλα για κατανάλωση από τον άνθρωπο. Αυτή ήταν η δουλειά µου. 2. Πόσες φορές ήσασταν υποψήφιος ∆ήµαρχος; κ. Αγγελίδης: Υποψήφιος ∆ήµαρχος ήµουν τρεις φορές. Για πρώτη φορά ήµουν υποψήφιος ∆ήµαρχος στις δηµοτικές εκλογές του 2002. ∆ηµιουργήσαµε, µε πρωτοβουλία Πολιτών, µια ανεξάρτητη πολιτική κίνηση, διότι πιστεύουµε ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν πρέπει να έχει εξαρτήσεις από Κόµµατα. Τότε το ποσοστό µας ήταν 20,5%, ενώ στις εκλογές του 2006 πήραµε την πρώτη Κυριακή 26% και τη δεύτερη Κυριακή 49,2%. Τέλος, στις εκλογές του 2010 ο σερραϊκός λαός µας εµπιστεύτηκε και µας έδωσε, τη δεύτερη Κυριακή, το πολύ υψηλό ποσοστό του 62%. Το γεγονός, ότι µας εµπιστεύτηκε τις τύχες αυτής της πόλης, αποτελεί για εµάς µεγάλη ευθύνη και τιµή. Αυτή είναι η πολιτική µου διαδροµή ως υποψήφιος ∆ήµαρχος. 3. Από πότε ασχολείστε µε την πολιτική; κ. Αγγελίδης: Αµέσως µετά το Στρατό, το 1982, συµµετέχω στην πολιτική ως ∆ηµοτικός Σύµβουλος και έχω διαγράψει ήδη µια πολιτική πορεία 25 χρόνων στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Μάλιστα ασχολούµουν µε τα πολιτικά από την εποχή που ήµουν φοιτητής.

68


4. Ποιο ήταν το κίνητρο που σας έκανε να ασχοληθείτε µε την πολιτική; κ. Αγγελίδης: Από την εσωτερική παρόρµηση που είχα από τα φοιτητικά µου χρόνια.. Ήθελα να προσφέρω ότι µπορούσα στον τόπο που γεννήθηκα και µεγάλωσα.. 5. Πόσο δύσκολο είναι να δίνετε λύσεις στα προβλήµατα των κατοίκων της πόλης µας; κ. Αγγελίδης: Ασφαλώς είναι δύσκολο. Όµως, εάν έχεις ένα σχέδιο και ιεραρχείς τα προβλήµατα, βάζοντας στόχους που πρέπει να πετύχεις, τότε µπορείς να τα καταφέρεις. Αυτό κάνω και εγώ. Αυτό πρέπει να κάνετε και εσείς στη ζωή σας. Στο ∆ήµο έχουµε όραµα, σχέδιο και βάζουµε προτεραιότητες σε αυτά που θέλουµε να πετύχουµε για την πόλη µας. Άλλωστε πρέπει να εξασφαλίσουµε και τους αναγκαίους οικονοµικούς πόρους. 6. Ποιο είναι το σηµαντικότερο πρόβληµα που αντιµετωπίζει σήµερα η πόλη των Σερρών; κ. Αγγελίδης: Το σηµαντικότερο πρόβληµα που αντιµετωπίζουµε σήµερα είναι το κυκλοφοριακό στο κέντρο της πόλης και οι χώροι στάθµευσης. Γι’ αυτό έχει ξεκινήσει η κατασκευή ενός τριώροφου υπόγειου χώρου στάθµευσης για 160 οχήµατα, πίσω από το ∆ιοικητήριο. Όµως, το πρόβληµα αυτό δεν θα λυθεί, αν δεν αλλάξουµε νοοτροπία και εµείς οι πολίτες και να µην χρησιµοποιούµε το αυτοκίνητο στο κέντρο της πόλης όταν δεν υπάρχει σηµαντικός λόγος. Πρέπει να αλλάξουµε νοοτροπία. 7. Ποιο είναι το όραµά σας για την πόλη µας; κ. Αγγελίδης: Το όραµά µου είναι να γίνει ο ∆ήµος Σερρών ελκυστικός, καθαρός, όµορφος, και λειτουργικός, ώστε να ζουν ευχάριστα οι πολίτες του και να θέλουν να τον επισκεφτούν επισκέπτες από άλλους ∆ήµους ή και χώρες. Πιστεύω ότι έχουµε τις δυνατότητες να πετύχουµε αυτό το στόχο και να πάµε µπροστά, να αναπτυχθούµε. Σε αυτό στοχεύουν και οι αστικές αναπλάσεις, δηλαδή οι διαπλατύνσεις των δρόµων, που γίνονται τώρα στο κέντρο της πόλης µας. Επίσης, θα κατασκευαστούν και άλλοι πεζόδροµοι (οδός Μεραρχίας µέχρι το Κρόνιο) και όταν ολοκληρωθεί η κατεδάφιση της ∆ηµοτικής Αγοράς, θα αποκτήσουµε άλλη µια µεγάλη πλατεία, την πλατεία Εµπορίου. Τα 69


στρατόπεδα, πάλι, που θα περιέλθουν στην ιδιοκτησία του ∆ήµου και έχουν συνολική έκταση 300 στρεµµάτων, θα εξυπηρετήσουν τις ανάγκες στέγασης υπηρεσιών και συλλόγων και τις ανάγκες αναψυχής των πολιτών. Θα αναδείξουµε τις φυσικές οµορφιές της πόλης. Θέλουµε να αναπτύξουµε τον τουρισµό στην πόλη µας και θα κάνουµε ότι µπορούµε για να το πετύχουµε. 8. Μπορεί η παγκόσµια οικονοµική κρίση και ιδίως η κρίση οικονοµικού χρέους της χώρας µας να σταθεί εµπόδιο στην πραγµατοποίηση του οράµατός σας; κ. Αγγελίδης: Είναι γεγονός ότι η οικονοµική κρίση δυσκολεύει πολύ το έργο µας. Τα δύο τελευταία χρόνια εισπράττουµε από το Κράτος τα µισά χρήµατα από εκείνα που εισπράτταµε πριν από δύο χρόνια. ∆ίνουµε ως ∆ήµος έναν αγώνα επιβίωσης, ώστε να µπορούµε να πληρώνουµε τους υπαλλήλους µας, να µαζεύουµε τα σκουπίδια από τους δρόµους και να περιποιούµαστε το πράσινο της πόλης µας, ώστε να τη διατηρούµε καθαρή και όµορφη. Τα χρήµατα είναι ελάχιστα, αλλά εµείς δεν είµαστε µοιρολάτρες, ούτε απαισιόδοξοι. Θα κάνουµε τον αγώνα µας µε τα µέσα που διαθέτουµε και πιστεύουµε ότι κάποια στιγµή θα ξεπεραστεί η κρίση, όπως έχει συµβεί και στο παρελθόν. Το ίδιο πρέπει να κάνετε και εσείς στη ζωή σας και να µην εγκαταλείπετε τον αγώνα σας στην πρώτη δυσκολία που συναντάτε. Πιστεύω ότι θα καταφέρουµε να πετύχουµε τους στόχους µας, παρά την οικονοµική κρίση που βιώνουµε στις µέρες µας. 9. Του χρόνου θα γιορτάσουµε τα 100 χρόνια από την απελευθέρωση της πόλης µας, το 1913. Τι εκδηλώσεις σκέφτεστε να πραγµατοποιήσετε στο ∆ήµο µας, µε αφορµή αυτή την επέτειο; κ. Αγγελίδης: Έχουµε ξεκινήσει την προετοιµασία από το προηγούµενο έτος και σχηµατίστηκε µια οργανωτική επιτροπή, η οποία επεξεργάζεται το πρόγραµµα των εκδηλώσεων και ήδη ολοκληρώνει τη δουλειά της µε επιτυχία. Όµως, ακόµα και τώρα µπορεί, όποιος θέλει, να καταθέσει την πρότασή του, για να εξεταστεί από την Επιτροπή και να αποφασίσει για την υλοποίησή της ή όχι. Υπάρχει όµως σοβαρό θέµα µε τη χρηµατοδότηση του προγράµµατος και δεν ξέρουµε αν θα µπορέσουµε να χρηµατοδοτήσουµε ολόκληρο το πρόγραµµα ή ένα µέρος του. Θα προσπαθήσουµε, πάντως, να το υλοποιήσουµε ολόκληρο.

70


10. Μετά την ολοκλήρωση της εργασίας µας µε θέµα την Ιστορία της πόλης µας και τίτλο ¨Σιρραίων Πόλις¨ καταλήξαµε στη διατύπωση κάποιων προτάσεων και δράσεων για την επέτειο των 100 χρόνων από την απελευθέρωση της πόλης. Μπορούµε να τις καταθέσουµε; κ. Αγγελίδης: Βεβαίως και µπορείτε να καταθέσετε τις προτάσεις σας. Εγώ, µάλιστα, σας ευχαριστώ για την ωραία πρωτοβουλία σας και για την καλή δουλειά που κάνατε και παρουσιάσατε. Συγχαρητήρια.

Ευχαριστούµε πολύ

71


ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΕΤΕΙΟ ΤΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ Οι µαθητές της ΣΤ΄ τάξης του 23ου ∆, Σχολείου Σερρών, µε αφορµή την επέτειο των 100 χρόνων από την απελευθέρωση της πόλης µας, καταθέτουµε τις παρακάτω προτάσεις: 1. Φωταγώγηση του περιγράµµατος των βυζαντινών τειχών της Ακρόπολης (Κουλάς) σε µόνιµη βάση κατά τις βραδινές ώρες, από συστοιχία φωτιστικών στηλών, που θα αποθηκεύουν και θα εκµεταλλεύονται την ηλιακή ενέργεια.

2. Φωταγώγηση κατά τις νυχτερινές ώρες και ανάδειξη των σηµαντικών Οθωµανικών µνηµείων της πόλης (Μπεζεστένι - Ζιντζιρλί Τζαµί - Τέµενος Αχµέτ Πασά - Τέµενος Μουσταφά Μπέη), µε σκοπό την καλύτερη τουριστική αξιοποίησή τους. 3. ∆ιεξαγωγή, κατά τη διάρκεια εορτασµού της επετείου, εκπαιδευτικού παιχνιδιού µε θέµα την βυζαντινή Καστροπολιτεία των Σερρών και τίτλο ¨Ξεκλειδώνω τις Πύλες του Βαρός¨. (Κόστος: 1000 €) 4. Ανάληψη χορηγίας από το ∆ήµο Σερρών για την έκδοση, µε µορφή βιβλίου, της εργασίας µας ¨Σιρραίων Πόλις¨ (Η ιστορία της πόλης µας) και διανοµή ενός αντίτυπου στις βιβλιοθήκες των σχολείων της πόλης, µε σκοπό την προώθηση της µελέτης της τοπικής µας ιστορίας στους µαθητές της Πρωτοβάθµιας Εκπαίδευσης (συνολικά 60 βιβλία των 40 φύλλων). (Κόστος: 650 €)

72


Σέρρες 15 - 5 - 2012 Αριθ. Πρωτ: ……….

ΑΙΤΗΣΗ / ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤ΄ Τάξη 23ου ∆. Σχολείου Σερρών

Προς Οργανωτική Επιτροπή – Oµάδα Eργασίας για τη διαµόρφωση του προγράµµατος εκδηλώσεων των 100 χρόνων από την απελευθέρωση των Σερρών

Θέµα: Υποβολή πρότασης για το πρόγραµµα εκδηλώσεων της επετείου των 100 χρόνων από την απελευθέρωση των Σερρών

1. Τίτλος εκδήλωσης ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙ∆Ι: ¨ΞΕΚΛΕΙ∆ΩΝΩ ΤΙΣ ΠΥΛΕΣ ΤΟΥ ΒΑΡΟΣ¨

2. Όνοµατεπώνυµο και λοιπά στοιχεία επικοινωνίας του εκπροσώπου του φορέα που είναι υπεύθυνος για την πρόταση και την υλοποίηση της εκδήλωσης

Φωστηρόπουλος Κωνσταντίνος

3. Στοιχεία συντελεστών της εκδήλωσης και πιθανών συνδιοργανωτών

4. Προτεινόµενος χρόνος, τόπος και χώρος υλοποίησης της εκδήλωσης Χρόνος: Πρωί Κυριακής - -2013, στις 10:00 Τόπος διεξαγωγής: Πλατεία ΙΚΑ - ∆ίπλα στο ναό Αγίου Αντωνίου - Παλιό Νοσοκοµείο - ∆ίπλα στο ναό Τιµίου Προδρόµου (Προδροµούδι) στην οδό Εξοχών Απονοµή: Βυζαντινή Ακρόπολη (Κουλάς)

73


5. Περιγραφή της πρότασης Θα στηθούν ξύλινα οµοιώµατα των τεσσάρων πυλών της βυζαντινής Καστροπολιτείας των Σερρών σε σηµεία της σηµερινής πόλης, όπως αυτά υποδεικνύονται από τη σχετική βιβλιογραφία (Σαµσάρης, ∆. (1968). Το Κάστρον των Σερρών. Σέρραι. σελ. 41-45). 1η Πύλη: Πλατεία ΙΚΑ – Ονοµασία: Πύλη του Φόρου 2η Πύλη: ∆ίπλα στο ναό Αγίου Αντωνίου – Ονοµασία: Κεντρική Πύλη 3η Πύλη: Παλιό Νοσοκοµείο – Ονοµασία: Παραπόρτιον 4η Πύλη: ∆ίπλα στο ναό Τιµίου Προδρόµου (Προδροµούδι) – Ονοµασία: Βασιλική Πύλη Σκοπός του Παιχνιδιού είναι να κερδίσει ο παίκτης το κλειδί της Πύλης της Καστροπολιτείας, απαντώντας σωστά σε δέκα ερωτήσεις του Καστροφύλακα και να διαβάσει την ονοµασία της πύλης που βρίσκεται, η οποία θα αναγράφεται πάνω στο κάθε κλειδί (θα είναι κατασκευασµένο από σκληρό φελιζόλ). Κεντρικό ρόλο στο παιχνίδι έχει ο Καστροφύλακας, τον οποίο υποδύεται ένας µαθητής, που φοράει στολή αξιωµατικού του βυζαντινού στρατού. Συνολικά θα υπάρχουν τέσσερις Καστροφύλακες, ένας σε κάθε Πύλη. Κάθε παίκτης παίρνει ένα ενηµερωτικό φυλλάδιο µε πληροφορίες και ιστορικά στοιχεία, που αφορούν την βυζαντινή Καστροπολιτεία των Σερρών. Οι κάρτες µε τις ερωτήσεις είναι χωρισµένες σε δυο κατηγορίες διαφορετικού χρώµατος (εύκολες-δύσκολες). Μπροστά σε κάθε Πύλη θα σχεδιαστούν τρεις µεγάλοι κύκλοι, που θα αντιστοιχούν σε κάθε µια κατηγορία απάντησης (Α-Β-Γ) Κάθε φορά ένας παίκτης διαλέγει µια ερώτηση ενός χρώµατος και ο Καστροφύλακας την διαβάζει δυνατά, δίνοντας τις τρεις πιθανές απαντήσεις (Α-Β-Γ). Οι παίκτες έχουν στη διάθεσή τους τρία λεπτά της ώρας για να βρουν στο φυλλάδιο που κρατούν τη σωστή απάντηση και να µπουν στον αντίστοιχο κύκλο. Ο Καστροφύλακας είναι υπεύθυνος για τη χρονοµέτρηση (µε κλεψύδρα). Με το σφύριγµά του δηλώνει την έναρξη και τη λήξη του χρόνου. Έπειτα, ανακοινώνει τη σωστή απάντηση και µοιράζει σε κάθε παίκτη που βρίσκεται στον κύκλο, ο οποίος αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση, ένα νόµισµα-πόντο. Νικητής ανακηρύσσεται όποιος απαντήσει σωστά, πρώτος, σε 10 ερωτήσεις. Αν απαντήσουν σωστά σε 10 ερωτήσεις περισσότεροι του ενός, τότε το παιχνίδι συνεχίζεται µόνο µεταξύ τους. Ο Καστροφύλακας διαβάζει άλλη µια ερώτηση και αυτός που θα µπει πρώτος στον κύκλο που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση θα είναι ο νικητής που θα κερδίσει το κλειδί µε το όνοµα της Πύλης. Το παιχνίδι θα διεξαχθεί ταυτόχρονα και στις τέσσερις Πύλες. Οι τέσσερις νικητές θα συναντηθούν στον Πύργο του Ορέστη, στην Ακρόπολη της πόλης, όπου θα γίνει η απονοµή των δώρων τους (ένα ποδήλατο στον καθένα) από τους Καστροφύλακες. Πριν την απονοµή θα ανακοινώσουν όλοι µαζί τα ονόµατα των τεσσάρων Πυλών της βυζαντινής Καστροπολιτείας των Σερρών, καθώς και τι έµαθαν γι’ αυτήν, µέσα από το παιχνίδι.

74


6. Οργανωτικές-Τεχνικές προδιαγραφές για την υλοποίηση της εκδήλωσης Θα στηθούν ξύλινα οµοιώµατα των τεσσάρων πυλών της βυζαντινής Καστροπολιτείας των Σερρών, σε σηµεία της σηµερινής πόλης, όπως αυτά υποδεικνύονται από τη σχετική βιβλιογραφία (Σαµσάρης, ∆. (1968). Το Κάστρον των Σερρών. Σέρραι. σελ. 41-45). 1η Πύλη: Πλατεία ΙΚΑ – Ονοµασία: Πύλη του Φόρου 2η Πύλη: ∆ίπλα στο ναό Αγίου Αντωνίου – Ονοµασία: Κεντρική Πύλη 3η Πύλη: Παλιό Νοσοκοµείο – Ονοµασία: Παραπόρτιον 4η Πύλη: ∆ίπλα στο ναό Τιµίου Προδρόµου (Προδροµούδι) – Ονοµασία: Βασιλική Πύλη Το παιχνίδι θα διεξαχθεί ταυτόχρονα σε όλες τις Πύλες. Το παιχνίδι απευθύνεται σε µαθητές Ε΄ και ΣΤ΄ τάξεων του ∆ηµοτικού Σχολείου, δηλαδή παιδιά που γεννήθηκαν τα έτη 2000 και 2001. Τέσσερις µαθητές της ΣΤ΄ τάξης του 23ου ∆.Σ. θα είναι ντυµένοι βυζαντινοί Καστροφύλακες και θα κατευθύνουν το παιχνίδι. Η απονοµή των δώρων θα γίνει στην Ακρόπολη, µπροστά στον Πύργο του Ορέστη. Στους 4 νικητές θα δοθεί ως βραβείο από ένα ποδήλατο. Σε όλους τους συµµετέχοντες θα δοθεί φυλλάδιο µε ιστορικά στοιχεία και πληροφορίες για την βυζαντινή Καστροπολιτεία των Σερρών και αναµνηστικός τίτλος συµµετοχής.

7. Προϋπολογισµός και πηγή χρηµατοδότησης της πρότασης 4 φύλλα novopan 1,80Χ2,2 µε στηρίγµατα και τοποθέτηση 4 Ποδήλατα 4 στολές στρατιώτη του βυζαντινού στρατού Πλαστικό χρώµα, πινέλα, βάψιµο novopan Αναµνηστικά διπλώµατα και φυλλάδια Σύνολο: Πηγή χρηµατοδότησης: ∆ήµος Σερρών

200 € 500 € 200 € 50 € 50 € 1000 €

Υ.Γ.1. Σε περίπτωση αναλυτικότερης περιγραφής του θέµατος της πρότασης, παρακαλούµε να συνεχίσετε στην τελευταία σελίδα της αίτησης. Υ.Γ. 2 Την πρόταση σας θα πρέπει να την αποστείλετε έως τις 15 Μαίου 2012 στην οµάδα εργασίας . ∆/νση : ∆ηµοτικό Θέατρο ¨ΑΣΤΕΡΙΑ¨ - Π.Κωστοπούλου 4 – 62122 Σέρρες Ηλεκτρονική δ/νση: dimos100@serres.gr

75


ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙ∆Ι: ¨ΞΕΚΛΕΙ∆ΩΝΩ ΤΙΣ ΠΥΛΕΣ ΤΟΥ ΒΑΡΟΣ¨ Θα στηθούν ξύλινα οµοιώµατα των τεσσάρων πυλών της βυζαντινής Καστροπολιτείας των Σερρών σε σηµεία της σηµερινής πόλης, όπως αυτά υποδεικνύονται από τη σχετική βιβλιογραφία (Σαµσάρης, ∆. (1968). Το Κάστρον των Σερρών. Σέρραι. σελ. 41-45). 1η Πύλη: Πλατεία ΙΚΑ – Ονοµασία: Πύλη του Φόρου 2η Πύλη: ∆ίπλα στο ναό Αγίου Αντωνίου – Ονοµασία: Κεντρική Πύλη 3η Πύλη: Παλιό Νοσοκοµείο – Παραπόρτιον 4η Πύλη: ∆ίπλα στο ναό Τιµίου Προδρόµου (Προδροµούδι) – Βασιλική Πύλη Σκοπός του Παιχνιδιού είναι να κερδίσει ο παίκτης το κλειδί της Πύλης της Καστροπολιτείας, απαντώντας σωστά σε δέκα ερωτήσεις του Καστροφύλακα και να διαβάσει την ονοµασία της πύλης που βρίσκεται, η οποία θα αναγράφεται πάνω στο κάθε κλειδί (θα είναι κατασκευασµένο από σκληρό φελιζόλ). Κεντρικό ρόλο στο παιχνίδι έχει ο Καστροφύλακας, τον οποίο υποδύεται ένας µαθητής, που φοράει στολή αξιωµατικού του βυζαντινού στρατού. Συνολικά θα υπάρχουν τέσσερις Καστροφύλακες, ένας σε κάθε Πύλη. Κάθε παίκτης παίρνει ένα ενηµερωτικό φυλλάδιο µε πληροφορίες και ιστορικά στοιχεία, που αφορούν την βυζαντινή Καστροπολιτεία των Σερρών. Οι κάρτες µε τις ερωτήσεις είναι χωρισµένες σε δυο κατηγορίες διαφορετικού χρώµατος (εύκολες-δύσκολες). Μπροστά σε κάθε Πύλη θα σχεδιαστούν τρεις µεγάλοι κύκλοι, που θα αντιστοιχούν σε κάθε µια κατηγορία απάντησης (Α-Β-Γ) Κάθε φορά ένας παίκτης διαλέγει µια ερώτηση ενός χρώµατος και ο Καστροφύλακας την διαβάζει δυνατά, δίνοντας τις τρεις πιθανές απαντήσεις (Α-Β-Γ). Οι παίκτες έχουν στη διάθεσή τους δυο λεπτά της ώρας για να βρουν στο φυλλάδιο που κρατούν τη σωστή απάντηση και να µπουν στον αντίστοιχο κύκλο. Ο Καστροφύλακας είναι υπεύθυνος για τη χρονοµέτρηση (µε κλεψύδρα). Με το σφύριγµά του δηλώνει την έναρξη και τη λήξη του χρόνου. Έπειτα, ανακοινώνει τη σωστή απάντηση και µοιράζει σε κάθε παίκτη που βρίσκεται στον κύκλο, ο οποίος αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση, ένα νόµισµα-πόντο. Νικητής ανακηρύσσεται όποιος απαντήσει σωστά, πρώτος, σε 10 ερωτήσεις. Αν απαντήσουν σωστά σε 10 ερωτήσεις περισσότεροι του ενός, τότε το παιχνίδι συνεχίζεται µόνο µεταξύ τους. Ο Καστροφύλακας διαβάζει άλλη µια ερώτηση και αυτός που θα µπει πρώτος στον κύκλο που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση θα είναι ο νικητής που θα κερδίσει το κλειδί µε το όνοµα της Πύλης. Το παιχνίδι θα διεξαχθεί ταυτόχρονα και στις τέσσερις Πύλες. Οι τέσσερις νικητές θα συναντηθούν στον Πύργο του Ορέστη, στην Ακρόπολη της πόλης, όπου θα γίνει η απονοµή των δώρων τους (ένα ποδήλατο στον καθένα) από τους Καστροφύλακες. Πριν την απονοµή θα ανακοινώσουν όλοι µαζί τα ονόµατα των τεσσάρων Πυλών της βυζαντινής Καστροπολιτείας των Σερρών, καθώς και τι έµαθαν γι’ αυτήν, µέσα από το παιχνίδι.

76


ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Πότε χτίστηκε ο πύργος του Ορέστη; Α. 1654 µ. Χ. Β.

1343 µ. Χ.

Γ.

1276 µ. Χ.

Ποιοι γκρέµισαν οριστικά τα τείχη της βυζαντινής Καστροπολιτείας των Σερρών; Α. Οι Βούλγαροι Β.

Οι Τούρκοι

Γ.

Οι Σέρβοι

Πόσες βυζαντινές εκκλησίες υπήρχαν µέσα και γύρω από την βυζαντινή Καστροπολιτεία των Σερρών; Α.

περίπου 15

Β.

περίπου 20

Γ.

περίπου 30

Πόσες µεγάλες πύλες είχε το εξωτερικό τείχος; Α. Πέντε Β.

Τρεις

Γ.

Τέσσερις

Το τείχος της Καστροπολιτείας αποτελούνταν από: Α.

∆ύο µέρη

Β.

Τρία µέρη

Γ.

Τέσσερα µέρη

Πόσους πύργους είχε η Ακρόπολη των Σερρών; Α. 3 έως 4 Β.

4 έως 6

Γ.

5 έως 7

77


Με ποιο τρόπο επικοινωνούσε ο πύργος µε τα τείχη; Α. Με σανίδες Β.

Με χτιστές γέφυρες

Γ.

Με σκάλες

Ο πύργος του Ορέστη κτίστηκε πάνω σε Α. Αρχαίο Ανάκτορο Β.

Αρχαίο Φρούριο

Γ.

Αρχαίο Ναό

Τα παλαιότερα αρχαιολογικά ευρήµατα που βρέθηκαν στην Ακρόπολη των Σερρών είναι: Α.

Αττικά µελανόµορφα αγγεία

Β.

Κορινθιακά µελανόµορφα αγγεία

Γ.

Κυκλαδικά µελανόµορφα αγγεία

Η βυζαντινή Ακρόπολη ιδρύθηκε: Α.

τον 7ο µ.Χ. αιώνα

Β.

τον 8ο µ.Χ. αιώνα

Γ.

τον 9ο µ.Χ. αιώνα

Οι Σερραίοι ονοµάζονταν από τους κατοίκους των γύρω χωριών: Α.

«Αστοί»

Β.

«Καστρινοί»

Γ.

«Ακρίτες»

Κατά τη βυζαντινή εποχή, η πόλη των Σερρών ονοµαζόταν ¨Κάστρο¨ επειδή: Α.

Είχε οχυρωµένη Ακρόπολη

Β.

Ήταν απόρθητη

Γ.

Ήταν όλη περιτειχισµένη από ισχυρά τείχη

78


Οι Φράγκοι ονόµαζαν την παλιά πόλη: Α.

«Γαρδέλι»

Β.

«Καστέλι»

Γ.

«Παστέλι»

Οι Τούρκικη φράση «Μπας Κουλέ» σηµαίνει: Α.

Κεφαλόπυργο

Β.

Κεφαλόπετρα

Γ.

Κεφαλότοπος

Η παλιά πόλη λεγόταν: Α.

Γιαλός

Β.

Βαρός

Γ.

Σερριός

Υπεύθυνος για τη φύλαξη των πυλών του κάστρου ήταν: Α.

ο Αστυφύλακας

Β.

ο Πυλοφύλακας

Γ.

ο Καστροφύλακας

Ένας γνωστός Καστροφύλακας ήταν: Α.

ο Λέων ο Ίσαυρος

Β.

ο Λέων ο Αζανίτης

Γ.

ο Λέων ο Ανδριανός

Ο πύργος του Ορέστη λέγεται και πύργος: Α.

του Ανδρόνικου

Β.

του Βασιλέως

Γ.

του Στέφανου ∆ουσάν

79


Οι Τούρκοι καταστρέψανε το εξωτερικό τείχος της Καστροπολιτείας: Α.

για να µην υπάρχουν οχυρά σηµεία αντίστασης

Β.

για να χτίσουν τζαµιά

Γ.

για να οχυρώσουν καλύτερα την Ακρόπολη

Το τριπλό τείχος της Καστροπολιτείας των Σερρών κατασκευάστηκε: Α.

από τους Σέρβους

Β.

από τους Σταυροφόρους της ∆ύσης

Γ.

από τους Βυζαντινούς

Μέσα στην Καστροπολιτεία δεν κατοικούσαν: Α.

Τούρκοι

Β.

Αρµένιοι

Γ.

Εβραίοι

Η κεντρική οδός της Καστροπολιτείας ονοµαζόταν: Α.

Αγίων Θεοδώρων

Β.

Εγνατία

Γ.

Βασιλική

Την εποχή της Τουρκοκρατίας υπήρχαν στην Καστροπολιτεία: Α.

2000 κατοικίες χριστιανών

Β.

3000 κατοικίες χριστιανών

Γ.

4000 κατοικίες χριστιανών

Οι µεγάλες δεξαµενές νερού βρισκόταν: Α.

στο Βαρός

Β.

στην Ακρόπολη

Γ.

στην Άνω πόλη

80


Το ύψος του πύργου του Ορέστη έφτανε: Α.

τα 15 µέτρα

Β.

τα 18 µέτρα

Γ.

τα 20 µέτρα

Στη δυτική πλευρά του πύργου του Ορέστη διακρίνουµε: Α.

µια µεγάλη επιγραφή

Β.

δυο µεγάλες επιγραφές

Γ.

καµιά µεγάλη επιγραφή

Ο µελετητής Σολόβιεφ υποστήριξε την άποψη ότι ο πύργος του Ορέστη κτίστηκε: Α.

την εποχή της Σερβοκρατίας

Β.

την εποχή του βυζαντινού Αυτοκράτορα Ανδρόνικου

Γ.

από τους Ενετούς

Ο αρχαιολόγος Σαµσάρης υποστήριξε την άποψη ότι ο πύργος του Ορέστη κτίστηκε: Α.

την εποχή της Σερβοκρατίας

Β.

την εποχή του βυζαντινού Αυτοκράτορα Ανδρόνικου

Γ.

από τους Ενετούς

Η πύλη µε το όνοµα ¨Παραπόρτιον¨ βρισκόταν: Α.

στη νότια πλευρά του τείχους

Β.

στη δυτική πλευρά του τείχους

Γ.

στην ανατολική πλευρά του τείχους

Στη σηµερινή πλατεία του ΙΚΑ βρισκόταν η πύλη που ονοµαζόταν: Α.

«Βασιλική Πύλη»

Β.

«Πύλη του Φόρου»

Γ.

«Ορτά-Καπού»

81


ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΑ ΣΕΡΡΑΪΚΑ ΤΡΑΓΟΥ∆ΙΑ ΠΟΥ ΗΧΟΓΡΑΦΗΘΗΚΑΝ 1. Νανούρισµα Κοιµήσου και µη νοιάζεσαι κοιµήσου τώρα φως µου πριν αισθανθείς και πικραθείς τα βάσανα του κόσµου Ρεφραίν: κοιµήσου κλείσ' τα µάτια σου κι η τύχη σου γελά και χτίσε τα παλάτια σου µε όνειρα γλυκά

Κοιµήσου και µη νοιάζεσαι κοιµήσου τώρα φως µου και µη ρωτάς ποτέ γιατί στενάζω και δακρύζω

Κοιµήσου και µη νοιάζεσαι κι εγώ σε νανουρίζω εγώ την κούνια σου κουνώ και σε καλοκοιµίζω

Κοιµήσου και παράγγειλα στην Πόλη τα προικιά σου στην Βενετιά τα ρούχα σου και τα ασηµικά σου

2. Χελιδόνισµα Χελιδόνα έρχεται απ' τη µαύρη θάλασσα έκατσε και λάλησε γράµµατα ελληνικά(δις) που µαθαίνουν τα παιδιά

Μάρτης µας ήρθε καλώς µας ηύρε έξω ψύλλοι και κοριοί µέσα γεια και χαρά και µεθαύριο πασχαλιά µε τα κόκκινα τ' αυγά τσάκατα και µάµατα

∆άσκαλος µας έστειλε να µας δώσετε πέντε αυγά

Μαυρουδής

ή αν δεν έχετε πέντε αυγά δώστε µας την κλωσσαριά να γεννάει να κλωσσά και να σέρνει τα πουλιά

Θούριος Εµµανουήλ Παππά

(1) Μακεδόνες εγερθείτε Κάτω στην Ανατολή Μαυρουδής πουλεί κρασί να προβάλ' η λευθεριά ολ' οι Τούρκοι τούπιναν όλοι τ' άρµατα ζωστείτε µα παρά δεν έδουναν (2) βάλτε στον εχθρό φωτιά Θύµουσι κι η Μαυρουδής τσ' έβρισι την πίστη τους πιάστιτουν τουν κιαρατά Στη φωνή του αρχηγού της ρίξτη τουν µες στην φουτιά του Εµµανουήλ Παππά (3) Έτριξαν τουν άρπαξαν της σκλαβιάς τις αλυσίδες κίνησαν και τουν πάιναν η Μακεδονία σπα κει που τουν ιτοίµαζαν όλνοι τουν ανέγκαζαν (4) Η ∆ουβίστα το Παγγαίο Γένου Τούρκους Μαυρουδή να χαρείς τα νιάτα σου Σέρραι και Χαλκιδική σταθείτε µπρε σκυλότουρκοι µε τον πρώτο τον γενναίο ως να ερτ' η Μάνα µου (5) πολεµούν εδώ κι εκεί Να η Μάνατ' έρχητι κλαίουντας θρηνίζουντας κλαίουντας θρηνίζουντας Κι αποκρίνεται η ράχη τα µαλλιά τραβίζουντας τα λαγκάδια τα βουνά (6) Τι µι λες µπρε Μάνα µου ειν' οι µακεδονοµάχοι τι µι λες κι συ να γεν; του Εµµανουήλ Παππά θέλεις Τούρκους να γραφτώ ή µες στη φουτιά να µπω; (7) Μάνα µου Μακεδονία Κάλλιο Τούρκους να γραφτείς παρά στη φουτιά να µπεις ζήσε πάντα ευτυχής Σταθείτε µπρε σκυλότουρκοι και αιώνια δοξασµένη ως να ερτ' η αγάπη µου (8) δάφνες νίκης να φορείς Να κι αγάπη πο 'ρχητι κλαίουντας θρηνίζουντας κλαίουντας θρηνίζουντας τα µαλλιά τραβίζουντας (9) Καπετάν Μητρούσης Τι λες αγάπη µου Μητρούσης Καπετάνιος Θεόν παρακαλεί τι µι λες κι συ να γεν; θέλεις Τούρκους να γραφτώ να έµπει µεσ' τα Σέρρας να σύρει το σπαθί ή µες στη φουτιά να µπω; (10) Κάλλιο στη φουτιά να µπεις Οµπρός – οµπρός παιδά µου ζωστείτε τ' άρµατα παρά Τούρκους να γραφτείς. Κι αγκαλιάζουντι κι οι δυο να διώξουµε τους Τούρκους στην Κόκκινη Μηλιά ρίχνουντι µες στη φουτιά. (11) Σα λαµπάδες έκιγαν Μητρούσης Καπετάνιος τεσλίµ δεν γίνεται σα θυµίαµα µύριζαν Το αίµα του το χύνει δεν παραδίνεται πιριστέργια έγιναν στα ουράνια πέταξαν

82


Η ηχογράφηση έγινε σε στούντιο µε την καθοδήγηση και επιµέλεια του εκπαιδευτικού ΠΕ16 κ. Ασβεστά Θεοφάνη

ΑΦΙΣΑ Την Αφίσα επιµελήθηκε ο µαθητής Ταχτίνης Ιορδάνης

83


ΑΝΤΙΓΡΑΦΟ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΑΣΤΡΟΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ Το αντίγραφο κατασκευάστηκε σύµφωνα µε τις οδηγίες του εκπαιδευτικού ΠΕ70 κ. Τρεβλόπουλου Σαράντη

84


Πρόγραµµα Εορτής

«Η Ιστορία είναι ¨∆ασκάλα της ζωής¨, που έρχεται να πλουτίσει την πείρα και να διευρύνει τον ορίζοντα σκέψης του αναγνώστη»

∆ηµ. Κ. Σαµσάρης

85

"ΣΙΡΡΑΙΩΝ ΠΟΛΙΣ"  

Στο πλαίσιο του μαθήματος της Ευέλικτης Ζώνης αποφασίσαμε, όλοι οι μαθη- τές της ΣΤ΄ τάξης του 23ου Δημοτικού Σχολείου Σερρών, να ανακαλύψου...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you