Issuu on Google+

inDruk VO najaar 2009

TH

A: M E ict bij nieuwbouw en verbouwing

Vier in balans monitor 2009

ambassadeur van het jaar


inhoud najaar 2009 van de redactie nieuwbouw ambassadeurs verhuizing ict-ondersteuningstool onderzoek

2 3 4 6 7 8

drop out leerlingen tijdelijke huisvesting werkplekken outsourcing digitaal leermateriaal

11 12 13 14 15

Een nieuw schooljaar! Net weer gestart met het nieuwe schooljaar, maar met nog genoeg herinneringen van een goede zomer in uw hoofd? Ik hoop van wel!

Teleblik in het nieuwe schooljaar

Al die jaren dat ik zelf weer na een zomer mijn schoolwerk opstartte, hadden voor mij steeds weer dezelfde glans: je had de kans om met een schone lei een aantal voorgenomen idealen te gaan uitvoeren. Los van de zaken die je meekrijgt van de organisatie van de school kwam het toch vooral aan op jezelf. In elke fase van je loopbaan als docent was dat steeds weer iets verschillends. De eerste jaren wil je meester zijn van je vak en van je didactische en pedagogische kwaliteiten. De latere jaren ga je fijn slijpen. Wat ik me nog heel goed herinner, is dat je je jaar met veel energie moet beginnen om inderdaad enkele dromen verwezenlijkt te krijgen. Gaandeweg het jaar sluipen er hindernissen op je weg, waarvoor onevenredig veel energie nodig is. Ik vraag nog steeds aan docenten die ik tegenkom: “Bied je nu het beste onderwijs aan je leerlingen dat je je kunt voorstellen? Weet  je bij iedere leerling wat hij nodig heeft en geef je hem dat ook?” Het antwoord is vaak eerlijk en ook soms pijnlijk: “Ik weet het wel, maar door die en die omstandigheid kan ik het niet op die manier doen, dus ik geef wat ik kan.” Met de jaren sluipt er zo iets in waarvan je alleen maar kunt concluderen dat je steeds wat meer water bij de wijn doet. Het is ook volstrekt normaal om jezelf en je collega’s te horen zeggen ‘zo is het nu eenmaal, dat verandert hier toch niet’.

Teleblik, de gratis site met actueel en historisch videomateriaal voor het onderwijs, wordt in september gerestyled en biedt dan nieuwe mogelijkheden voor gebruikers, zoals het reageren op en beoordelen van programma’s. Tevens is er een verbeterde ‘snijmachine’ waarmee u zelf fragmenten kunt maken, opslaan en delen met leerlingen en collega’s.

Want zou het niet goed zijn om nu eens tegen jezelf te zeggen: Nee! Dit jaar accepteer ik niet dat  alles nu eenmaal zo is. Dit jaar kijk ik bij alles wat ik doe naar mijn leerlingen. Is dit werkelijk wat ze tot leren aanzet?

Maakt uw school nog geen gebruik van Teleblik? Aanmelden is natuurlijk mogelijk!

Deze gedachte heeft bij mij persoonlijk natuurlijk de insteek: hoe kan ict hierbij helpen? Hoe kan je met hulp van ict verwezenlijken dat we met elkaar onderwijs aan het bouwen zijn waar je trots op kunt zijn! Ik heb me dan ook voorgenomen om dit jaar geen genoegen te nemen met minder dan het beste. Ik wil dat met u delen op allerlei manieren: helpen zorgen dat grote initiatieven, zoals Leraar24,  Wikiwijs, de Communities, Innovatieplatform VO allemaal beginnen met zich af te vragen: hoe pakken we dit aan in het belang van de leerling? Grote woorden, ik weet het. Maar is het inmiddels niet eens tijd om weer eens aan wat echte nationale idealen te werken? Als u mee wilt doen zou dat geweldig zijn. Laat het ons weten en wij zorgen dat u aan een van de vele initiatieven mee kunt doen! Een goed schooljaar? Nee, dit wordt het beste schooljaar!

Frans Schouwenburg sectormanager vo Wilt u meer informatie, wilt u samenwerken of heeft u vragen? Mail de redactie: indrukvo@kennisnet.nl

2

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

De Teleblik digicodes voor het schooljaar 2009/2010 zijn gestuurd naar de scholen die Teleblik al gebruiken. Vergeet niet om deze nieuwe digicode te activeren! Uiteraard is het ook mogelijk om extra digicodes bij te bestellen.

Benieuwd naar het nieuwe Teleblik? Wilt u zich aanmelden of uw nieuwe digicode activeren? Ga naar www.teleblik.nl


nieuwbouw

Op weg naar het Daltononderwijs van de toekomst Huib Schilling is een drukbezet mens. Binnen het Maurick College, een Daltonschool in Vught, is hij namelijk actief als docent natuurkunde, ict-coördinator, ‘regisseur’ van internationalisering, vestigingscoördinator, voorzitter van de medezeggenschapsraad en verkeerscoördinator. “En dat zijn nog slechts de functies die in dit kader relevant zijn. Nu ik het zo vertel, lijkt het inderdaad een heleboel,” lacht Huib.

Binnen het Maurick College is, mede onder impuls van een groot nieuwbouwproject, een stevige ict-visie geformuleerd. “Ook in een nieuw pand is natuurlijk sprake van een beperkt aantal vierkante meters per leerling. Dat was voor ons een belangrijk startpunt. Vaak wordt bij ict-faciliteiten meteen gedacht aan computerlokalen, mediatheken enzovoorts. Voorzieningen dus, die ruimte in beslag nemen. Wij zijn op zoek gegaan naar flexibele, ‘portable’ alternatieven. Laptops zijn dan een logische stap en bieden bovendien de kans om in te spelen op individuele leerwensen, wat historisch gezien natuurlijk naadloos aansluit op de Dalton filosofie.”

Huib Schilling (links) en Huub van der Linden (rechts)

Wat is de impact?

Van A naar B

“Hoewel het pand ‘pas’ over twee jaar wordt opgeleverd, zijn we er volop mee bezig. Je moet als school een traject uitzetten dat medewerkers op de nieuwe omgeving voorbereidt. Wat betekent de komst van al die laptops voor docenten en leerlingen? Hoe wordt het onderwijs straks ingevuld? Je zult direct moeten starten met het inlichten van de docenten. Maar je moet ook contact leggen met andere partijen, zoals aanbieders van elo’s, uitgeverijen et cetera. Dat betekent dat je met alle belanghebbenden om de tafel moet gaan zitten om de impact van de implementatie te bepalen. Als je dat niet doet en zomaar wat laptops de school binnenrijdt, ontstijgt het vaak niet het niveau van een speeltje en sluit het gebruik niet op de onderwijsdoelstellingen aan.”

In de voorbereidingsfase werd ook intensief nagedacht over praktische vraagstukken. “Hoe zorg je ervoor dat 1.800 laptops feilloos functioneren? Als een leerling van locatie A naar locatie B loopt, is het bereik dan wel voldoende? De fysieke implementatie is echt een lastig proces. Overigens hebben we ook onderzocht hoe andere scholen vergelijkbare uitdagingen hebben overwonnen.” Hoe ziet Huib de toekomst? Voor wat betreft het ict-gebruik zitten er natuurlijk grote verschillen tussen bijvoorbeeld vaksecties of individuele docenten. Dat zal ook in de toekomst zo blijven. Maar we sturen echt op integratie binnen de lessen en stimuleren het gebruik van digitale leermiddelen. Persoonlijk hoop ik dat we op termijn naar een campus kunnen toegroeien, waar leerlingen plaats- en tijdsonafhankelijk kunnen leren en docenten een coachende rol hebben. Maar dat is echt een droom.”

“Aan het begin van het volgende schooljaar beschikken alle docenten over een laptop. Zo willen we onze mensen laten wennen aan het ontwikkelen van en werken met digitale leermiddelen.” Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

3


ambassadeurs Het Arnhemse Beekdal Lyceum “is een kleinschalige havovwo school met een heleboel poten. Zo hebben we een Jan Ligthart afdeling, faciliteiten voor topsporters en een vooropleiding dans. Bovendien kiezen leerlingen voor een sport- of cultuurprofiel. Ik werk alweer ruim 30 jaar met enorm veel plezier op de Jan Ligthart afdeling, waar niet de leerstof einddoel is, maar waar het ontwikkelingsproces van de leerling centraal staat.”

Hoe denkt Tom Berends over zijn uitverkiezing en – vooral – over ‘het vak’ van ambassadeur?

‘Veelpotige’ school levert Ambassadeur van het Jaar af Tom Berends is, naast een ervaren docent, ook een ervaren computergebruiker. “Ik werk al een kwart eeuw met pc’s. Niet verwonderlijk, want mijn vader was één van de computerpioniers in Nederland. Omdat ik echt alle stadia ‘persoonlijk’ heb meegemaakt, kan ik collega’s vaak goed helpen. Mijn kennis komt niet uit cursussen of boeken, maar is in de praktijk opgedaan.” In zijn rol als ict-innovator houdt Tom zich vooral bezig met de didactische inzet van ict. “Wij streven naar inspirerend onderwijs en ict kan daarbij een hulpmiddel zijn. Omdat we een redelijk ‘klassieke’ school zijn met de bijbehorende cultuur, is het wel belangrijk om voorzichtig en met oog voor de identiteit, bij te sturen.”

Aanvinken Tom past het Kennisnet principe van ‘halen en brengen’ op een bijzondere manier toe. “Met facultatieve scholing bereik je maar een beperkt aantal docenten en ontstaan kennispieken en -dalen bij collega’s. Ik heb een ‘halen en brengen’ kaart geïntroduceerd, waarop leerkrachten kunnen aangeven hoe ze anderen kunnen helpen. Zo kun je bijvoorbeeld aanvinken dat je het werken met Inschrijvingen beheerst. Of dat je wilt weten hoe de Work-flowfunctie in TeleTOP werkt. Dit idee is inmiddels op alle afdelingen met open armen ontvangen.”

Drempelloos benaderbaar Didactische kracht van multimedia Tom is trots op de ontwikkelingen binnen de school. “Anderhalf jaar geleden deed een collega geschiedenis vrijwel niets met ict. Maar sinds hij Kennisnet en Teleblik heeft ontdekt, onderkent hij de didactische kracht van multimedia. Ook het gebruik van TeleTOP groeit, mede door de introductie van beamers en digiborden.” De kennismaking met het ambassadeurschap beviel meteen prima. “Ik ben ongelofelijk tevreden over het ambassadeursprogramma. Dat steek ik niet onder stoelen of banken. Het programma vormt dé schakel tussen Kennisnet en het onderwijsveld. Voordat het werd ingevoerd, was het lastig om kennis te laten landen, omdat Kennisnet wat verder van de praktijk afstond.”

4

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

Over de reden voor de uitverkiezing (“Ik had het echt niet verwacht. Er zijn zo veel mensen die goede dingen doen!”) door zijn medeambassadeurs: “Ik heb het idee dat ik enigszins afwijk, vanwege mijn zeer persoonlijke benadering van collega’s. Ik probeer mensen altijd binnen 24 uur te leren hoe ze een vergelijkbaar probleem in het vervolg zelf kunnen oplossen. Ik doe dat bijvoorbeeld door instructiefilmpjes op de ELO te plaatsen. Bovendien heb ik heel bewust gekozen voor ‘een stekje’ in de docentenwerkkamer, zodat ik drempelloos benaderbaar ben. Ik geniet van elke vraag die ik krijg, want dat toont aan dat collega’s met ict bezig zijn!” vo.ambassadeurs.kennisnet.nl


Landelijke slotbijeenkomst: de ontmoetingsplek voor ambassadeurs Ruim 100 enthousiaste ambassadeurs bezochten op 16 juni jl. de derde slotbijeenkomst in het Vechthuis in Utrecht.

“Kennisnet organiseert lerende netwerken. Binnen het ambassadeursprogramma brengen wij mensen bij elkaar. We zorgen ervoor dat ze met elkaar kennis en informatie delen, bouwen en vervolgens deze nieuwe kennis teruggeven aan de school zodat deze scholen groeien in de toepassingen en mogelijkheden van ict in het onderwijs”, aldus Michiel Maas, programmamanager vo.

Kennis opdoen, delen en uitwisselen

Ambassadeur van het jaar

Keynotespreker David Shaffer, Amerikaanse professor bekend van zijn boek ‘How computer games help children learn’, hield een inspirerend verhaal over het onderwijs in onze dynamische kennismaatschappij en de rol van uitdagende rollenspelen hierbij. Ambassadeurs konden verder die dag tal van workshops volgen zoals ‘laptops in de klas’, ‘digitaal leermateriaal’, ‘internationalisering’ en ‘digiborden’. Deze praktische en interessante workshops werden door ambassadeurs zelf gegeven. Al met al een waardevolle en ook gezellige dag.

Tijdens deze dag is door de aanwezigen Tom Berends uitgeroepen tot ‘ambassadeur van het jaar’. In al zijn bescheidenheid is hij erg blij met zijn uitverkiezing. “Het feit dat ik genomineerd was betekende voor mij al een enorme erkenning voor mijn werk. En de uitverkiezing geeft aan dat ik met mijn ict-initiatieven dus zeker op de goede weg ben. Mijn aanpak, die misschien niet spectaculair oogt, heeft op het Beekdal Lyceum al veel positieve resultaten voor docenten en vooral leerlingen opgeleverd. In het bijzonder geniet ik van iedere vraag die op me afkomt. Juist die collega’s willen een stapje verder en daar wil ik ze graag bij helpen.”

Een ambassadeur is een docent, die: Het allerleukste van ambassadeur zijn, is… • een open en nieuwsgierige houding heeft t.a.v. vernieuwing …“dat ik echt nieuwe dingen leer en deze nieuwe dingen vervolgens van onderwijs door het inzetten van ict; kan toepassen waardoor het nieuwe leren ondersteund en verbeterd • andere collega’s kan en weet te enthousiasmeren; wordt in de school. Daarnaast is het mooiste van deze plek dat we met • een warme belangstelling heeft voor ict in het onderwijs en elkaar kennis kunnen delen en samenwerken”, aldus Jan Cees Rutgers didactische toepassingen; van het Vechtdal College. Een collega-ambassadeur, Paul Inklaar van • aanspreekpunt en sparringpartner kan en wil zijn voor de het Röling College, vult aan “ik word gelukkig van collega’s die directie; merken dat ze meer kunnen dan ze eerst dachten. Ze • binnen de eigen school een stevige positie heeft inspireren elkaar in het leren van allerlei nieuwe zodat hij als serieuze gesprekspartner wordt ontwikkelingen en kunnen vervolgens met trots Wilt u de presentaties gezien; tegen hun leerlingen zeggen ‘kijk ik kan ’t ook!’.” van de workshops nog • bereid is zijn kennis en ervaring met collega eens nalezen en het ambassadeurs te delen. videoverslag bekijken? Kijk op vo.ambassadeurs. kennisnet.nl Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

5


verhuizing

Carina Reuvers:

“Ik beschouw de realisatie van ons nieuwe pand als een stukje erkenning voor de sector” Algemeen directeur Carina Reuvers van het Munnikenheide College heeft reden om trots te zijn. Op het slagingspercentage (94%) van ‘haar’ vmbo-instelling, maar ook op het ultramoderne schoolgebouw dat in 2008 in Etten Leur werd gerealiseerd. “Die investering geeft aan dat we voor de toekomst gaan en onze leerlingen serieus nemen. Ik beschouw de realisatie zelf als een stukje erkenning. Onze sector ligt regelmatig onder vuur, maar het vmbo is volgens mij één van de mooiste vormen van onderwijs. En zo’n 60% van de bevolking start bij ons.” Hoewel Carina pas in functie trad toen de verhuizing naar de nieuwe locatie op stapel stond, weet zij dat er bij de bouw “nadrukkelijk rekening is gehouden met onze ideeën over toekomstgericht onderwijs. Het gebouw ziet er waanzinnig uit. Iedere sector – Techniek, Zorg & Welzijn, Economie en de gemengd/theoretische leerweg – heeft een eigen gedeelte. Die delen hebben een eigen kleur. Vloeren, deuren en kluisjes zijn bij Zorg & Welzijn bijvoorbeeld oranje en bij Techniek blauw. Zo hebben we in een groot pand toch kleinschaligheid weten te creëren.”

Leerpleinen Ook op het gebied van ‘vooruitstrevend leren’ zijn innovaties doorgevoerd. Iedere leerweg beschikt bijvoorbeeld over een leerplein. “Dat zijn ruimtes met een omvang van zo’n drie forse klaslokalen. Die pleinen zijn verbonden met minimaal twee instructielokalen, waar leerlingen zo nodig in groepjes instructies krijgen en een kernteamkamer, die met een glaswand is afgescheiden. Op de leerpleinen, waar leerlingen zelfstandig of in groepjes op de computer kunnen werken, speelt ict een grote rol. Dat geldt ook voor het open leercentrum op de andere locatie van het Munnikenheide College. Dat centrum is gekoppeld aan een mediatheek, waar heel veel materiaal te vinden is. Leerlingen kunnen daar altijd terecht.”

6

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

Ict-ambities Met de overgang naar het nieuwe gebouw, heeft het ict-gebruik een flinke impuls gekregen. Toch denkt Carina niet dat de ‘ict-finish’ al is bereikt. “De introductie van digiborden en N@Tschool waren hele belangrijke stappen. Docenten hebben dat ook enthousiast opgepakt. Maar we moeten ons natuurlijk blijven ontwikkelen. Jongelui groeien met ict op, maar dat geldt niet voor alle docenten. Dat maakt het soms lastig om alle mogelijkheden direct te benutten.” Volgens Carina biedt het nieuwe pand veel kansen om ict-ambities waar te maken. Maar zij wil méér. “Ik zou in dit pand graag, in samenwerking met een mboinstelling, een breder aanbod in de verticale beroepskolom van vmbo naar mbo willen realiseren. We hebben de ruimte en de mogelijkheden! Overstappen naar het mbo leidt helaas nog regelmatig tot voortijdige schooluitval. Dat kan, naar mijn idee, worden teruggedrongen door ‘dichter op elkaar’ te zitten en de afstemming te verbeteren. Ook het grote verschil in aanbod en vormgeving van onderwijs tussen het vmbo – examinering in de afzonderlijke vakken en het competentiegerichte mbo-aanbod, kan soepeler worden overwonnen door intensieve samenwerking op één locatie.


ict-ondersteuningstool

“Niet ‘het apparaat’ maar de onderwijsvisie moet leidend zijn bij de keuze voor ict” Hoewel niet ieder onderwijshart sneller gaat kloppen zodra de term ‘conceptueel model’ valt, biedt het model dat momenteel naar een ict-ondersteuningstool voor po en vo wordt vertaald, grote kansen. Straks is het namelijk mogelijk om zicht te krijgen op de infrastructurele effecten van ict-investeringen. En dat helpt scholen om ict-keuzes te maken die naadloos op de onderwijsvisie aansluiten.

Senior Projectmanager Bert Lohmann (Kennisnet): “Het ‘geheim’ zit ‘m in de samenhang. Dit model beschrijft drie samenhangende aspecten - apparaten, verbindingen en toepassingen, - waar je als school rekening mee moet houden. Vaak zien we dat een school die bijvoorbeeld denkt dat ‘mobiel leren’ een leuke aanvulling zou kunnen zijn, meteen de benodigde apparaten aanschaft, zoals laptops, PDA’s of slimme mobieltjes. Maar men ‘vergeet’ vaak dat die keuze grote gevolgen heeft. Want met een apparaat alleen, ben je er natuurlijk niet. Ook de verbinding moet op orde zijn. En vervolgens rijst de vraag of er verbinding wordt gemaakt met een vaste server binnen de school of dat leerlingen op een internetomgeving inloggen. Wie regelt de wachtwoorden? Hoe wordt dit allemaal beveiligd? Kiezen voor iets als mobiel leren is dus niet zo eenvoudig als je op het eerste gezicht zou denken.

Vier in Balans Plus Volgens Bert worden infrastructurele beslissingen meestal puur op ‘apparaatniveau’ genomen. “Niet de onderwijsvisie, maar het apparaat is vaak bepalend. Denk bijvoorbeeld aan vervanging bij afschrijving van computers of aan verhuizing naar een nieuw schoolgebouw. Dan wordt de huisleverancier gebeld en die zet de school vol met prachtige apparaten. De vraag is echter of de school die wel nodig heeft of dat ze, vanuit hun onderwijsvisie, misschien beter andere keuzes hadden kunnen maken.” Het conceptuele model biedt ondersteuning bij deze beslissingen. “Bovendien is het model gebaseerd op ‘Vier in Balans Plus’, zodat je effectief kunt sturen op visie, samenwerking, ondersteuning en leiderschap.

Onderwijskundige visie leidend De winst van het model is duidelijk: “Niet alleen voor wat betreft het aansluiten op de onderwijsvisie, maar ook met betrekking tot de financiën. Als je een verkeerde keuze maakt, blijf je vaak zitten met apparaten waar je weinig aan hebt. Ik beschik niet over concrete cijfers, maar heb wel de indruk dat er in het onderwijs regelmatig ad hoc beslissingen worden genomen. Bijvoorbeeld omdat mensen overenthousiast zijn. Enthousiasme is natuurlijk goed, maar het kan er wel toe leiden dat er infrastructurele aanpassingen worden doorgevoerd die niet in lijn zijn met de didactische visie. Dit model biedt een totaaloverzicht, zodat echt vanuit die visie gestuurd kan worden. En dat is winst. docent.kennisnet.nl Clients / Apparaten Gebruiker thuis

Anywhere met PDA of Smart‐ phone

Gebruiker vanuit School b.v. via ELO

Anywhere met E‐reader, Netbook of Laptop

Internet

Vaste school LAN

UMTS

Connectiviteit op/rond School

Connectiviteit thuis / elders Beveiligde Toegang

Toepassingen in ‘The Cloud”

Toepassingen op School

Communicatie‐ Tools / Web 2.0

Auteurstools Digitaal Leermateriaal

Schooladministratie / Leerlingvolgsysteem

Elektronische Leeromgeving

Lagenmodel afstemming ict infrastructuur

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

7


onderzoek

Het verlossende ‘jawoord’ Kennisnet brengt jaarlijks de Vier in Balans monitor uit. Hierin worden de ontwikkelingen en opbrengsten van ict in het onderwijs wetenschappelijk belicht. In de afgelopen jaren is natuurlijk sprake geweest van grote verschuivingen. Zo zou je met een beetje fantasie kunnen beweren dat het internet zichzelf met web 2.0 opnieuw heeft uitgevonden en worden digitale schoolborden veel vaker benut. Maar ondanks investeringen in infrastructuur, computers en digitale leermiddelen, bleef de vraag of ict écht didactische meerwaarde heeft, lastig te beantwoorden. Tot vandaag. “Ik durf nu voor de eerste keer te beweren dat ict inderdaad een bijdrage kan leveren aan efficiënter, effectiever en aantrekkelijker onderwijs”, zegt Alfons ten Brummelhuis, Hoofd Onderzoek bij Kennisnet. “Die conclusie mag je best een mijlpaal noemen, want vermoedens zijn mooi, maar het onderwijs is beter te ondersteunen als aannames met feiten en cijfers kunnen worden onderbouwd.”

Winst op drie terreinen “Wat we hebben geconstateerd, is dat de inzet van ict efficiënt is. Als leerlingen soms ‘traditioneel’ onderwijs volgen en soms zelfstandig op de computer werken, kan één docent meer leerlingen ‘bedienen’ dan zonder ict. Maar ict kan onderwijs ook aantrekkelijker maken.” Een voorbeeld? “Dat veel leerlingen hun motivatie voor wiskunde verliezen, is algemeen bekend.

Wat blijkt? Leerlingen die wiskundeonderwijs met behulp van ict volgen, zijn aan het eind van het jaar veel gemotiveerder dan leerlingen die op de traditionele manier les krijgen. Daarnaast is aangetoond dat je met ict betere leerprestaties kunt boeken. Dat blijkt bijvoorbeeld uit experimenten op het gebied van taal, wiskunde en aardrijkskunde. Kortom: ict draagt bij aan efficiënter, effectiever en aantrekkelijker onderwijs.”

8

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009


Meerwaarde ict nu ook wetenschappelijk onderbouwd % leraren

100 80 60 40 20 0 2003 ontwikkeling 56

2004

2005

2006

2007

2008

2009

62

66

66

67

73

75

2010

2011

verwachting

2012

89

Ontwikkeling van het gemiddeld percentage leraren dat bij lesgeven gebruik maakt van computer, volgens het management (bron: TNS NIPO, 2003-2009).

De bijsluiter Hoewel ict kan helpen om het onderwijs van de toekomst vorm te geven, onderstreept Alfons dat het geen ‘wondermiddel’ is. “Voor alle opbrengsten geldt, dat sprake is van een bijsluiter met randvoorwaarden. Ten eerste moet het digitale materiaal goed zijn ontworpen en moet de docent weten hoe er met het materiaal kan worden omgegaan. Maar ook de technische voorzieningen moeten op orde zijn. Bovendien moet het materiaal zijn afgestemd op jouw visie, op jouw manier van lesgeven. Daarmee doel ik niet op de didactische schoolvisie, maar op de persoonlijke opvattingen die de docent over ‘goed onderwijs’ heeft. Wat we vaak zien, is dat docenten die enthousiast met ict aan de slag gaan, al na een paar weken afhaken omdat het leermateriaal niet aansluit op hun manier van lesgeven.”

Toename gebruik, frequentie en variëteit Nu de didactische meerwaarde van ict vast staat, is het interessant om in te zoomen op een aantal trends die uit Vier in Balans naar voren komen. “Wat we hebben geconstateerd, is dat meer docenten ict willen gebruiken, dat zij ict vaker inzetten én dat de variëteit van de inzet groeit. Het percentage docenten dat de computer ‘beroepsmatig’ inzet, is toegenomen tot 70%. Misschien nog opvallender is dat schoolmanagers verwachten dat alle docenten binnen drie jaar computers gebruiken. Plus: docenten verwachten zélf dat hun gebruik van ict in de klas binnen drie jaar met 40% zal toenemen.”

Afwisseling “Bijna alle leraren maken gebruik van e-mail, Word en internetbrowsers. Als we praten over variatie, gaat het vooral om afwisseling op vakspecifiek niveau. Zo wordt bij de natuurwetenschappelijke vakken steeds vaker gebruik gemaakt van simulaties, waarbij leerlingen in een virtuele omgeving kennis opdoen, bijvoorbeeld over de werking van het hart. Dat is spannend voor leerlingen, want het hart is open en bloot te bezichtigen en biedt meer opties dan ‘een gewoon plaatje’. En in het taalonderwijs is videoconferencing een populaire manier om de mondelinge spreekvaardigheid te stimuleren. Maar er zijn natuurlijk veel meer voorbeelden; van GPS tochten tot geluidsfiles die aan de docent worden gemaild.”

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

9


onderzoek

“Door internet neemt de hoeveelheid informatie exponentieel toe, maar leraren vinden het aanbod onvoldoende bruikbaar” Belemmerende randvoorwaarden Hoewel hij enthousiast is over de kansen van ict, toont Alfons zich een realist: “Ik constateer dat de randvoorwaarden vaak zo belemmerend zijn dat docenten hun ambities niet waar kunnen maken. De wil om ict in te zetten is groter dan wat er in de praktijk wordt gerealiseerd. Enerzijds gaat het om materiële randvoorwaarden als hard- en software, leermaterialen en de ictinfrastructuur. Anderzijds heb je te maken met menselijke factoren. Wat wil men? En hoe is het met de deskundigheid gesteld? Het management vindt vaak dat er voldoende in materiële zaken is geïnvesteerd. Zij willen dat leerkrachten professionaliseren en ict daadwerkelijk gaan gebruiken. Het perspectief van de docenten wijkt af. Zij vinden alle investeringen prachtig, maar

aantal uren

15

10

willen méér. Meer computers, want je wilt niet steeds de hele klas naar het computerlokaal verhuizen. Meer snelle internetverbindingen en – vooral – meer digitale leermiddelen.”

Samenwerking “Ik noem het wel eens de paradox van digitaal leermateriaal: door internet neemt de hoeveelheid informatie exponentieel toe, maar leraren vinden het aanbod onvoldoende bruikbaar en willen het materiaal zelf kunnen aanpassen en ermee experimenteren... . Welk digitaal leermateriaal maakt de beloftes waar? Dat is iets waar we nu volop mee bezig zijn, bijvoorbeeld door systemen voor `social tagging’ te ontwikkelen. Hierbij kunnen gebruikers zien hoe mededocenten het materiaal beoordelen. Vast staat dat management en docenten ict graag willen inzetten, maar dat de mening over welke stap er als eerste moet worden gezet, verschilt. Dat is een patstelling die we moeten oplossen. De oplossingsrichting moet gezocht worden in samenwerking. Samenwerking levert één van de belangrijkste bijdragen aan professionalisering op het gebied van ict. Dit geldt voor de school (als lerende organisatie) en ook voor de professionaliteit van individuele leraren.

Waar het nu op aan komt, is het benutten van deze samenwerking voor de ontwikkeling en verspreiding van kennis over de noodzakelijke verbindingen tussen vakinhoud, didactiek en ict.” Meer informatie vindt u op onderzoek.kennisnet.nl De brochure is te bestellen via bestellen.kennisnet.nl

5

3

totaal

8

Gemiddeld aantal uren computergebruik per week bij lesgeven nu en over drie jaar volgens de leraren (bron TNS NIPO, 2009).

10

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

200

verwachte groei komende drie jaar

Mon itor

5

9

vo

2009

Vier in B alan s

0

Vier in

Ict i n

B

alan het s Mo ond erw n ijs: de s itor 2 tand 009 van zake n


drop out leerlingen

Ellen Bulder:

“Met inzet van ict kan leren doorgaan als school even geen optie is.” Volgens Ellen Bulder, als programmamanager verantwoordelijk voor UrWay.nl (spreek uit: ‘Your Way’), wil iedere jongere leren, alleen lukt dat niet altijd op school. “Voor sommige jongeren is de klas tijdelijk of langdurig geen optie. Bijvoorbeeld bij gedragsproblemen, angstklachten of gezondheidsproblemen. En hoe langer je thuis zit, hoe lastiger het wordt om terug naar school te gaan. Onze online leeromgeving is voor die jongeren een uitkomst.”

UrWay.nl is opgezet als een social community. “Het is een besloten leeromgeving die wel wat weg heeft van Hyves. Dat is een bewuste keuze, want één van onze criteria was om het juist zo min mogelijk op school te laten lijken. Dus geen roosters, cijfers en toetsen, wel een visueel aantrekkelijke omgeving met functionaliteiten die jongeren aanspreken. Alle deelnemers – ‘researchers’ – hebben een persoonlijke pagina, waar ze bijvoorbeeld foto’s en filmpjes op kunnen plaatsen. Bovendien kunnen ze op elkaar reageren.” Eén van unieke elementen is ‘de huiskamer’. “Dat is een chatroom, waar veel gebruik van wordt gemaakt. Chatten is echt hun medium. E-mail is ‘old school’; iets dat je met oma doet. Op de chat kletsen jongeren met elkaar en bespreken ze de opdrachten met hun persoonlijke online coach.”

Online leren, werkt dat? “Die vraag hoor ik wel vaker. Grappig, want een jongere zou hem nooit stellen. Voor hen is online communiceren namelijk heel normaal, het is hun belangrijkste social network. De online omgeving biedt veiligheid: je wordt niet afgerekend op je haarkleur of kleding en je kunt contact leggen met wie en wanneer je maar wilt. Voor veel van onze jongeren is dat een verademing. Maar het grootste voordeel is dat leren tijd-, plaats- en tempo-onafhankelijk wordt. Zo kunnen we beter aansluiten bij wat voor iedere deelnemer haalbaar is.”

Van ‘moeten leren’ naar ‘willen leren’ “Onze coaches zijn onderwijsbevoegden die veel ervaring met de doelgroep hebben. Zij zoeken de ‘haakjes’: wat interesseert jongeren en waar slaan ze op aan? Dat is het vertrekpunt voor het leertraject. Dus geen vaste eindtermen of lesprogramma, maar individueel maatwerk. Zo bereidt de een zich voor op het HAVO-staatsexamen en

verdiept de ander zich in het beroep van nagelstyliste. Het is leuk dat iedereen met iets anders bezig is, want dat maakt nieuwsgierig en bevordert dus het onderlinge contact. De manier van benaderen is heel belangrijk. We kiezen niet voor een ‘rode pen mentaliteit’, maar maken jongeren bewust van de positieve aspecten van hun leerproces. Omdat ze niet alleen aan hun kwaliteiten, maar ook aan hun zelfvertrouwen werken, komt de stap richting opleiding of werk weer concreet in zicht. Zelfs bij jongeren die iedereen al had opgegeven.” www.urway.nl en www.vka.nl

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

11


tijdelijke huisvesting

Noodgebouw? Wel onhandig, maar geen noodgeval! Adjunct directeur Gesinus Hospes sluit in maart 2010 een even uitdagende als lastige periode af. In het voorjaar betrekt ‘zijn’ Bergschenhoeks’ college – een havo/vwo school en onderdeel van Melanchthon – namelijk een splinternieuw gebouw. Na vijf jaar improviseren wordt dan dus afscheid genomen van de semipermanente (“noodgebouw is wel een erg negatieve term”) locatie. Wat was de impact van de tijdelijke vestiging op bijvoorbeeld vernieuwend leren met behulp van ict? En welke keuzes zijn er voor de toekomst gemaakt? “Ik vind het bijzonder om te zien hoe snel ict zich heeft ontwikkeld. Toen we vijf jaar geleden het eerste concept voor de nieuwe school ontwikkelden, was er veel minder mogelijk dan nu het geval is. We hebben onze plannen dan ook constant bijgesteld. Momenteel zijn we druk bezig om een schoolbrede ict-visie te formuleren, inclusief een ict-beleidsplan met alles wat daarbij komt kijken. Ik ervaar het als inspirerend om met een groep mensen aan een nieuwe school te werken. Niet alleen omdat de techniek evolueert, maar ook omdat je leerlingen wilt helpen om op een goede manier met bijvoorbeeld internet om te gaan.”

Beam me up, Melanchthon! Ook bij de ingebruikname van het tijdelijke gebouw, is goed over ictaspecten nagedacht. “We zijn begonnen met 88 leerlingen en 44 vaste pc’s. Om toegang te krijgen tot het Melanchthon-netwerk hebben we in eerste instantie flink moeten improviseren. Door schotels en antennes op het dak te plaatsen, die vestigingen verderop ‘zagen’, kon informatie worden overgestraald.” Hoewel de school inmiddels over een glasvezelverbinding beschikt, “is de verbinding nog niet optimaal. De snelheid loopt soms fors terug. Maar die situatie is in maart gelukkig opgelost. Dat is belangrijk want we geven veel projectonderwijs, waarbij leermateriaal via de elo wordt aangeboden.”

Acht karren vol laptops Omdat de bouw twee jaar vertraging opliep en leerlingen niet, zoals verwacht, na drie jaar konden doorstromen, werd een extra gebouw bijgeplaatst. “Dat is wel een echt noodgebouw, bestaande uit geschakelde containers. Helaas was de periode te kort om fors in ictvoorzieningen te investeren. Dat verdien je niet meer terug. Wel kan er draadloos worden gewerkt. Dat wordt dan ook heel veel gedaan: we beschikken inmiddels over acht karren vol laptops!” Hoewel de school dankzij de laptops flexibel invulling kan geven aan het onderwijs, blijft het toch onhandig om op verschillende ‘noodlocaties’ te werken. “Laptops moeten bijvoorbeeld worden opgeladen en daar moeten dan weer extra elektriciteitsgroepen voor worden aangelegd. Best kostbaar.” Maar: “Wat je niet kunt buigen, moet je niet proberen te buigen. En het is natuurlijk heel uitdagend om hier met het team oplossingen voor te verzinnen. Dat was echt een leerproces!”

12

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009


werkplekken

Zweedse degelijkheid, Hollands vernuft:

IKEA meubelen blijken zelfs geschikt voor ict-toepassingen! Drommen mensen met ‘zelfbouwpakketjes’ onder de arm, de onvermijdelijke ballenbak en speurtochten naar dat ‘ene, ontbrekende schroefje’: het zijn zaken die veel mensen, terecht of onterecht, met IKEA associëren. Voor Gerrit Brouwer, vestigingsdirecteur van het Twents Carmel College, is de Zweedse meubelgigant echter vooral een synoniem voor ‘praktische ict-meubelen’.

De locatie in Denekamp, waar leerlingen twee jaar studeren voordat ze naar andere vestigingen doorstromen, stamt uit 1960. “Maar het pand is in 2003 volledig gerestaureerd en gedeeltelijk uitgebreid,” vertelt Gerrit. “En binnenkort wordt er een ‘kulturhus’ aan gekoppeld; een gemeenschappelijk multifunctioneel gebouw, waar onder andere een bibliotheek, muziekschool en het sociaal/cultureel werk in onder worden gebracht.” De ict-voorzieningen van de brede scholengemeenschap zijn, met één computer per drie leerlingen, goed op orde. Met ingang van het nieuwe schooljaar hangt er in ieder lokaal een digibord of beamer.”

Overdag computers, ’s avonds spotlights Bovendien wordt een open leercentrum/theater gecreëerd, “waar overdag projectonderwijs wordt gegeven en in de avonduren theatervoorstellingen worden verzorgd. Ook weer een multifunctionele oplossing dus.” Die multifunctionele focus stelt wel andere eisen aan de ict-middelen. “Je wilt mobiel kunnen werken – dat is bij ons een speerpunt – en computers moeten dus flexibel kunnen worden ingezet. In het voorbeeld van het open leercentrum: overdag wordt er op de computer gewerkt, maar ’s avonds moet de ruimte weer computervrij zijn. We hebben overwogen om ze in kasten te plaatsen, maar dat gaat dan weer ten koste van de flexibiliteit. Uiteindelijk hebben we voor een verrijdbaar systeem gekozen.”

Betaalbaar, compact, flexibel Maar hoe vul je dat praktisch én betaalbaar in? Gerrit beleefde een eureka moment bij IKEA. “Ik zag de standaard computerkastjes en daar zijn we, samen met conciërge Rob Nolten, mee aan de slag gegaan. Zo hebben we kastjes aan de wanden gehangen, zodat er met laptops kan worden gewerkt. Op basis van vaste stroom – als een batterij moet worden opgeladen, verstoort dat toch de les - maar verder volledig draadloos. Daarnaast hebben we een constructiebedrijf verrijdbare onderstellen laten maken, waar zes kastjes op passen. Dat bleek een betaalbare en compacte oplossing te zijn. We werken er al vier maanden naar volle tevredenheid mee en de komende periode worden ze ook binnen een aantal lokalen ingezet. Je rijdt de ‘EurekaR’ de klas in en klaar!”

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

13


outsourcing

Techniek de deur uit! Comenius college kiest ‘radicaal’ voor outsourcing van ict Met zeven locaties, circa 3.200 leerlingen en 320 medewerkers, is het Comenius College een school van respectabele omvang. Dat betekent ook dat het inrichten, onderhouden en optimaliseren van de ict-infrastructuur een veeleisende taak is. Zo veeleisend zelfs, “dat de boel in 2003 een beetje op slot zat. De performance bleef achter, de structuur was niet optimaal en er werden vaak ad hoc oplossingen geïmplementeerd. Men wilde graag, maar er kwam te veel druk op de schouders van de ict-medewerkers te liggen.” Aan het woord is Annemiek Kroonen, hoofd ict annex beleidsmedewerker onderwijs en ict (“een prettige dubbelfunctie, want in mijn ene rol ontdek ik tegen welke knelpunten mensen aan lopen en in mijn andere rol kan ik daar echt mee aan de slag.”) binnen de scholengemeenschap. “Onze school is in 1994 ontstaan uit een fusie van zeven scholen. Iedere vestiging wordt met specifieke uitdagingen op ict-gebied geconfronteerd, bijvoorbeeld omdat sprake is van een mix van oudere en nieuwere schoolgebouwen.”

Net zo vanzelfsprekend als lesboeken Toen in 2003 bleek dat de ict-voorzieningen niet perfect functioneerden, besloot het Comenius om het ict-beleid grondig onder de loep te nemen. Annemiek: “Ict is een ondersteunende dienst voor het onderwijs, die net zo vanzelfsprekend moet zijn als bijvoorbeeld lesboeken. Vanuit die gedachte hebben we de organisatie tegen het licht gehouden. Wat zijn de kosten? Hoe wordt er gewerkt? Is de ictorganisatie in staat om te vernieuwen en te verbeteren? En hoe ervaart de klant – van docenten tot leerlingen – de dienstverlening? Aan de hand van die analyse en een haalbaarheidsonderzoek, hebben we begin 2005 besloten voor outsourcing door Capgemini te kiezen.”

Primeur in Nederland Die beslissing was niet alleen ingrijpend voor de school: “Het was ook bijzonder voor Capgemini zelf, want hoewel ze nu een grote onderwijstak hebben, was deze samenwerking voor beide partijen een primeur.” Aan de keuze lagen duidelijke redenen ten grondslag. “We wilden toekomstgerichte oplossingen, duidelijkheid over de kosten en kostenefficiency. Dat is gelukt, want de tarieven liggen vast en een grote partij als Capgemini kan interessante prijsafspraken maken met bijvoorbeeld computerleveranciers. En dat scheelt geld. Bovendien loop je niet achter de feiten aan, want je hoeft mensen niet meer intern op te leiden, maar huurt specifieke kennis in.” Hoewel sommige zaken intern Tijdens de worden beheerd (denk aan roosters en cijfers) zijn slotbijeenkomst zaken als werkplek-, netwerk- en serverbeheer Ambassadeursdag 2009 heeft integraal uitbesteed. “Dat bevalt heel goed. We Annemiek een workshop over dit weten nu precies waar we aan toe zijn en de onderwerp gehouden. Haar kosten zijn flink gedaald!” presentatie is te vinden op vo.ambassadeurs.kennisnet.nl

14

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009


digitaal leermateriaal

Toine Peerboom is niet alleen directeur, maar ook één van de grondleggers van De Nieuwste School (DNS) in Tilburg, een school waar verwondering centraal staat en leerlingen ‘eigenaar’ zijn van hun individuele leervragen. “Dat betekent dat de lesstof niet vastligt, maar specifiek wordt afgestemd op de talenten, interesses en ontwikkelingsdoelen van de leerlingen.”

De Nieuwste School: de weg van de verwondering is grotendeels digitaal Omdat in de bovenbouw op officiële eindtermen moet worden gestuurd (“De huidige examensystematiek is vakgeoriënteerd, niet leergebiedgeoriënteerd”) zijn de innovatieve elementen vooral in de onderbouw zichtbaar. “Leerlingen werken aan de hand van thema’s. Neem een onderwerp als energie. Na een inleiding vanuit de domeinen science, humanics en arts, worden ze geprikkeld om zelf leervragen te formuleren. Vervolgens worden die vragen vastgelegd in ‘afspraken’ en gaan ze vier weken op onderzoek uit. Van het uitwerken van deelvragen tot het verzamelen van de informatie; onder begeleiding van een mentor, die een coachende rol heeft en experts – de vakdocenten – verkennen leerlingen het thema. De inzichten worden aan elkaar gepresenteerd, zodat ze van medeleerlingen kunnen leren. Ieder traject wordt afgesloten met een reflectie: wat hebben ze gedaan en wat heeft het opgeleverd?”

Geen vies woord Hoewel de school is gevestigd in een oud gebouw, speelt ict een grote rol. “We beschikken over een volledig draadloos netwerk en één laptop per twee leerlingen. Overigens wordt het netwerk volgend jaar aangepast, zodat alle leerlingen op een eigen laptop kunnen werken.” De laptops worden intensief gebruikt. “We halen veel informatie van internet – Wikipedia is echt geen vies woord – maar wijzen de kinderen er wel steeds op dat het belangrijk is om bronnen op waarde te schatten.” Toine juicht het Wikiwijs initiatief – een omgeving waar docenten straks digitaal materiaal kunnen ontwikkelen en uitwisselen – van harte toe. “Dan zou je een systeem creëren waarin de informatie minstens zo betrouwbaar is als in schoolboeken. Ik hoop dat dit snel wordt gerealiseerd!”

Tegemoet komen aan verschillende leerstijlen Volgens Toine heeft digitaal leermateriaal veel impact op leerprocessen. “Ik ben er van overtuigd dat het niet eens zo lang meer zal duren, voordat digitaal de standaard is. Het biedt zo veel meer mogelijkheden om te leren en te delen. Bovendien kun je aan verschillende leerstijlen tegemoet komen. De vraag is dus niet of digitaal de toekomst heeft, maar hoe we leermateriaal goed kunnen ontsluiten, zodat leerlingen niet ‘virtueel verdwalen’. Wikiwijs zou daarbij een kwaliteitskeurmerk kunnen zijn. Onze school vaart in ieder geval een digitale koers. Om een recent interview met Robbert Dijkgraaf in het NRC te parafraseren; als ik tegen een vraag aanloop, zoek ik het antwoord niet in een boek op, maar consulteer ik mijn peergroup, forums, internet. Vaak ben je dan al na een paar minuten over het onderwerp aan het discussiëren.” digitaalleermateriaal.kennisnet.nl

Kennisnet • inDruk VO • najaar 2009

15


Doe mee aan de wedstrijd ‘Make-it-Mobile’ Wie heeft de beste ideeën voor het gebruik van mobiele applicaties in het onderwijs? De wedstrijd, onderdeel van het Surfnet/Kennisnet Innovatieprogramma, is bestemd voor alle sectoren in het onderwijs. Inschrijven kan vanaf september. Kijk voor de spelregels en meer informatie op www.make-it-mobile.nl.

Dé Onderwijsdagen 2009: Samen Slim Leren Bent u benieuwd naar de nieuwste trends in het onderwijs? En hoe deze kunnen aansluiten bij uw onderwijsvisie? Wilt u weten hoe samenwerking nog beter kan renderen? Hoe technologie bijdraagt aan leren op maat? Om de samenwerking binnen de hele onderwijsketen te benadrukken organiseren SURF én Kennisnet op 10 en 11 november Dé Onderwijsdagen. Thema’s als doorgaande leerwegen, toetsen, studiekeuze, mobiliteit, innovaties en internationalisering komen aan bod in presentaties en workshops. Dé Onderwijsdagen: bron van inspiratie voor innovatief onderwijs. www.deonderwijsdagen.nl

PICNIC YOUNG: Dé plek voor creativiteit en innovatie in het onderwijs. Kom ook en laat u aangenaam verwarren! Maak kennis met de nieuwste technologietrends en de toepassing van creatieve technologie in jouw onderwijs. PICNIC YOUNG biedt een sprankelend en uitdagend programma voor jongeren, onderwijs- en creatieve professionals. PICNIC YOUNG wordt gehouden op het Westergasfabriekterrrein in Amsterdam van 23 t/m 25 september.

PICNIC YOUNG Seminars: Voor onderwijs- en creatieve professionals Tijdens de PICNIC YOUNG Seminars zullen creatieve denkers, experts en ervaringsdeskundigen alles vertellen over innovatieve toepassing van nieuwe technologie in het onderwijs. Professionals met open blik voor innovatie uit het onderwijs, culturele- en

creatieve sector ontmoeten elkaar en prikkelen met inspirerende lezingen, verrassende acts en ontroerende voorbeelden. Een doorkijkje naar nieuwe mogelijkheden voor het werken, leven, maar vooral het leren in de kenniseconomie van morgen. Zie: www.picnicyoung.nl

PICNIC YOUNG Creative Playground: Voor jongeren (12-18jr) Kom met de hele klas gratis naar PICNIC YOUNG Creative Playground, de ideale manier om onderwijstijd in te zetten voor creatief leren met nieuwe technologie. In interactieve workshops maken leerlingen kennis met nieuwe media en technologie. Ze ontwerpen zelf interactieve objecten, maken games, video’s en animaties. Leerlingen ervaren hoe de combinatie van technologie en hun eigen creativiteit kan leiden tot verrassende resultaten!

colofon > Kennisnet inDruk VO is een gratis blad voor docenten werkzaam in het voortgezet onderwijs. In het blad staat de praktische gebruikswaarde van Kennisnet centraal. Kennisnet inDruk is een uitgave van Stichting Kennisnet en verschijnt vier keer per jaar. Van de Kennisnet inDruk bestaat ook een aparte uitgave voor het basis­onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs. Het blad is ook digitaal (pdf-file) beschikbaar op indruk.kennisnet.nl

Hoofdredactie: Daphne van der Borgt > Eindredactie en coördinatie: Daphne van der Borgt > Tekstbijdragen: GOfor Productions, Bram Litjens, Frans Schouwenburg, Mariette Siemons, Jiska Verschoor > Fotografie: GOfor Photos, > Vormgeving: GOfor Design, Den Haag > Druk: Drukkerij De Bink, Leiden > Issn: 1571-2427 Reacties en suggesties: indrukvo@kennisnet.nl Overname van teksten is toegestaan met bronvermelding. Op reportages en interviews, foto’s en illustraties berusten auteursrechten.


inDruk VO najaar 2009