Issuu on Google+

Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων Αγράφων 3- 5, Μαρούσι, 15123, 210 5212000, info@keelpno.gr, http://www.keelpno.gr Οκτώβριος 2012

Περιεχόμενα

Η σημασία των χρονίων περιβαλλοντικών εκθέσεων για την υγεία

Κυρίως θέμα: Εργαστηριακοί έλεγχοι από το δίκτυο δημόσιας υγείας για τη διασφάλιση της ποιότητας πόσιμου νερού.

2

Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης Σεπτεμβρίου

4

Ειδικές συμμετοχές

7

Ειδικό αφιέρωμα

26

Δράσεις γραφείων

30

Νέα από τη διεθνή βιβλιογραφία

32

Επερχόμενα συνέδρια

34

Επιδημίες στον κόσμο

36

Συνέντευξη

37

Μύθοι και αλήθειες

40

Νέα από τη Διοίκηση του ΚΕΕΛΠΝΟ

41

Το αίνιγμα του μήνα

42

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΚΕΕΛΠΝΟ) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ

Αρ. 20 / Έτος 2ο ISSN 1792-9016

Η έρευνα και ο έλεγχος των περιβαλλοντικών εκθέσεων έχουν αλλάξει σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες. Παλαιότερα η έμφαση δινόταν στην αξιολόγηση οξέων επεισοδίων, όπως η αιθαλομίχλη στο Λονδίνο, οι καύσωνες στην Αθήνα ή βιομηχανικές καταστροφές, όπως αυτή των διοξινών στο Seveso της Ιταλίας. Τέτοιου είδους επεισόδια ακόμα εμφανίζονται και δυστυχώς με τις κλιματικές αλλαγές εκτιμάται ότι θα αντιμετωπίσουμε στο μέλλον και ένα αυξημένο αριθμό φυσικών καταστροφών. Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες οι ερευνητές, οι δημόσιες αρχές αλλά και οι κοινότητες των πολιτών εμφανίζονται πιο ενήμεροι για τη σημασία των χρόνιων, χαμηλής έντασης, περιβαλλοντικών εκθέσεων. Η αναγνώριση των παγκόσμιων κλιματικών αλλαγών που έγιναν βαθμιαία έχει συμβάλει σημαντικά σε αυτήν την αλλαγή της συνειδητοποίησης των πιθανών επιπτώσεων στην υγεία και της σημασίας που πρέπει να δίνεται στις χρόνιες και σχεδόν ανυποψίαστα χαμηλές εκθέσεις. Σε αυτό το τεύχος γίνεται αναφορά στις σύγχρονες περιβαλλοντικές εκθέσεις που μπορούν να επιδράσουν με πολλαπλό τρόπο στην υγεία και που αφορούν συχνά το σύνολο του πληθυσμού από τα πρώτα χρόνια της ζωής. Πολλές από τις αναφερόμενς εκθέσεις π.χ. τα απόβλητα, δεν έχουν εύκολες λύσεις γιατί αναφέρονται σε χρόνιες πρακτικές της κοινωνίας μας. Είναι σαφές ότι το βασικό πρόβλημα δημόσιας υγείας όσον αφορά εκθέσεις όπως οι ενδοκρινικοί διαταράκτες, το πρόβλημα των αποβλήτων, οι διοξίνες, τα φυτοφάρμακα, οι ρύποι στο νερό και την ατμόσφαιρα, δεν είναι η εμφάνιση κρίσεων υψηλής έκθεσης αλλά η συνεχής έκθεση του πληθυσμού σε επίπεδα που είναι πολλές φορές στα όρια εκείνων που θεωρούνται ασφαλή. Η έρευνα των επιπτώσεων αυτών των εκθέσεων είναι πολύπλοκη. Η αξιολόγηση της επίδρασης πολλαπλών ταυτόχρονων εκθέσεων αποτελεί ένα εξαιρετικά δύσκολο αλλά αναγκαίο εγχείρημα, γιατί ο πληθυσμός δεν είναι εκτεθειμένος σε 1 ή 2 ουσίες, αλλά σε μείγματα εκθέσεων. Η ύπαρξη νέων τεχνολογιών, όπως οι δορυφορικές εικόνες και η χρήση στην έρευνα των smartphones, καθώς και οι νέες βιοτεχνολογίες όπως η μαζική εξέταση επιγενετικών αλλαγών και μοριακών τεχνικών, έχουν δώσει νέες δυνατότητες για την έρευνα, την επιτήρηση και τον έλεγχο περιβαλλοντικών επιδράσεων στην υγεία. Το παρόν τεύχος καλύπτει σημαντικά επίκαιρα θέματα περιβαλλοντικής υγείας. Ας ελπίσουμε ότι οι σημαντικές επισημάνσεις των άρθρων αυτού του Ενημερωτικού Δελτίου θα μπορέσουν να εφαρμοστούν σήμερα και όχι αύριο.

Μανόλης Κογεβίνας

Επιλογές Το νερό είναι απαραίτητο για τη διατήρηση της ζωής αποτελώντας το 60% περίπου της μάζας του σώματος ενώ είναι βασικός παράγοντας της κυκλοφορίας και της ηλεκτρολυτικής ισορροπίας του οργανισμού. Η δια βίου κατανάλωση ασφαλούς πόσιμου νερού δεν ενέχει κινδύνους για την υγεία. Κίνδυνοι για την υγεία μπορεί να προκύψουν από την κατανάλωση νερού μολυσμένου με λοιμώδεις παράγοντες, τοξικά χημικά και ραδιενεργά στοιχεία. Στο Κυρίως Θέμα παρουσιάζονται οι εργαστηριακοί έλεγχοι από το δίκτυο δημόσιας υγείας για τη διασφάλιση της ποιότητας του πόσιμου νερού. Περισσότερα στη σελίδα 2

Η καθηγήτρια κα Κλέα Κατσουγιάννη φιλοξενείται στη συνέντευξη του μήνα και αναδεικνύει το πρόβλημα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και τις επιπτώσεις της στην υγεία. Σκιαγραφεί το στάδιο που βρίσκεται η ελληνική πολιτεία ως προς τα μέτρα ελέγχου τέτοιων περιβαλλοντικών κινδύνων και μιλάει για τις προκλήσεις για την περιβαλλοντική υγιεινή στο άμεσο μέλλον. Τέλος, η καθηγήτρια συμβουλεύει τους νέους επιστήμονες να αγαπούν αυτό που κάνουν και πάντα να τεκμηριώνουν με στοιχεία και δεδομένα τις απόψεις τους. Περισσότερα στη σελίδα 37


Κυρίως θέμα

Κυρίως θέμα

Εργαστηριακοί έλεγχοι από το δίκτυο δημόσιας υγείας για την διασφάλιση της ποιότητας πόσιμου νερού Το νερό είναι απαραίτητο για τη διατήρηση της ζωής αποτελώντας το 60% περίπου της μάζας του σώματος, ενώ είναι βασικός παράγοντας της κυκλοφορίας και της ηλεκτρολυτικής ισορροπίας του οργανισμού. Η δια βίου κατανάλωση ασφαλούς πόσιμου νερού δεν ενέχει κινδύνους για την υγεία. Κίνδυνοι για την υγεία μπορεί να προκύψουν από την κατανάλωση νερού μολυσμένου με λοιμώδεις παράγοντες, τοξικά χημικά και ραδιενεργά στοιχεία. Οι περισσότερες χημικές παράμετροι, με εξαίρεση τα νιτρικά, προκαλούν προβλήματα στην ανθρώπινη υγεία μετά από χρόνια έκθεση, καθώς οι αλλαγές στην ποιότητα του νερού συμβαίνουν σταδιακά. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την ανθρώπινη υγεία από μικρόβια που μπορεί να ανευρίσκονται στο νερό σχετίζεται με την κατανάλωση πόσιμου νερού μολυσμένου με κόπρανα ανθρώπινης ή ζωικής προέλευσης, παρόλο που και άλλες πηγές και τρόποι έκθεσης μπορεί να είναι σημαντικοί. Λοιμώδεις νόσοι προκαλούμενες από παθογόνα βακτήρια, ιούς και παράσιτα (πρωτόζωα και έλμινθες) αποτελούν το πιο κοινό και ευρέως διαδεδομένο κίνδυνο για τη δημόσια υγεία, δεδομένου ότι μέσω των συστημάτων ύδρευσης είναι ικανοί να μολύνουν μεγάλο αριθμό ατόμων σε βραχύ χρονικό διάστημα. Ο βαθμός επίδρασης στη δημόσια υγεία καθορίζεται από τη σοβαρότητα και την επίπτωση των νόσων που προκαλούνται από τα παθογόνα μικρόβια καθώς και τη μολυσματικότητά τους, και από τα χαρακτηριστικά του πληθυσμού που εκτέθηκε, δεδομένου ότι σε ευαίσθητους πληθυσμούς η έκβαση της νόσου μπορεί να είναι σοβαρή. Μεγαλύτερο κίνδυνο υδατογενών νοσημάτων παρουσιάζουν τα βρέφη και τα μικρά παιδιά, οι ηλικιωμένοι, ιδιαίτερα όταν διαβιούν σε ανθυγιεινές συνθήκες, και άτομα με ευάλωτο ανοσοποιητικό σύστημα. Είναι υποχρέωση της Πολιτείας να παρέχει στο σύνολο του πληθυσμού πρόσβαση σε επαρκές και ασφαλές πόσιμο νερό, καθώς αυτή μπορεί να οδηγήσει σε απτά οφέλη για τη δημόσια υγεία. Στα πλαίσια αυτά, ο έλεγχος του νερού ανθρώπινης κατανάλωσης γίνεται με βάση τις απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Οδηγίας 98/83/ΕΚ “για την ποιότητα του νερού ανθρώπινης κατανάλωσης”, όπως αυτή εναρμονίστηκε στην εθνική νομοθεσία με την ΚΥΑ Υ2/2600/2001 (ΦΕΚ 892Β/11-07-2001). Σύμφωνα με αυτήν, το “νερό ανθρώπινης κατανάλωσης” ορίζεται ως: α) το νερό, είτε στη φυσική του κατάσταση είτε μετά από επεξεργασία, που προορίζεται για πόση, μαγείρεμα, προπαρασκευή τροφής ή άλλες οικιακές χρήσεις, ανεξάρτητα από την προέλευσή του και από το εάν παρέχεται από δίκτυο διανομής, από βυτίο, ή σε φιάλες ή δοχεία.

Ο έλεγχος των ποιοτικών χαρακτηριστικών του νερού ανθρώπινης κατανάλωσης γίνεται από τις αρμόδιες αρχές τόσο με τη δοκιμαστική και την ελεγκτική παρακολούθηση, όσο και με τη συμπληρωτική παρακολούθηση, σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης. Η συχνότητα και τα σημεία δειγματοληψίας καθορίζονται μετά από έρευνα ολοκλήρου του συστήματος υδρεύσεως, από την πηγή υδροληψίας μέχρι και τα σημεία διανομής και βασίζεται στην εκτίμηση των πιθανοτήτων, που υπάρχουν, για μόλυνση του νερού καθώς και το βαθμό προστασίας του. Ο αριθμός και η συχνότητα των κανονικών δειγματοληψιών καθορίζονται με βάση τον πληθυσμό που υδρεύεται και το είδος της παρακολούθησης. Συνιστάται δε τα δείγματα που λαμβάνονται, να είναι αντιπροσωπευτικά της ποιότητας του νερού που καταναλίσκεται καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και να κατανέμονται ομοιόμορφα στο χρόνο και στο χώρο. Σε οποιαδήποτε μεταβολή των γεωλογικών και άλλων συνθηκών (όπως σεισμός, πλημμύρες, βλάβες του συστήματος ύδρευσης κλπ.) πρέπει να γίνονται πρόσθετες δειγματοληψίες και εξετάσεις. Στα πλαίσια του εποπτικού ελέγχου που διενεργούν οι αρμόδιες αρχές, το ΚΕΔΥ και τα ΠΕΔΥ, από 1-1-2012 έως 31-7-2012 πραγματοποίησαν ανάλυση 2.387 δειγμάτων εκ των οποίων το 79,6% συμμορφώνεται με βάση τη νομοθεσία, όπως φαίνεται στον πίνακα 1. Πρέπει να σημειωθεί ότι τα δείγματα που δεν πληρούσαν τα κριτήρια της νομοθεσίας προέρχονται κυρίως από μικρές κοινότητες, στις οποίες δεν πραγματοποιείται επεξεργασία του πόσιμου νερού (απολύμανση κτλ.) Η πλειονότητα των δειγμάτων από τους Δήμους όπου το πόσιμο νερό υπόκειται σε επεξεργασία πληρούσαν τα κριτήρια της νομοθεσίας. (Στον Πίνακα 2 παρουσιάζονται αναλυτικά τα αποτελέσματα από το κάθε Εργαστήριο Δημόσιας Υγείας). Πίνακας 1: Συγκεντρωτικά αποτελέσματα των δειγμάτων πόσιμου νερού από 1-1-2012 έως 31-7-2012 Είδος δειγμάτων πόσιμου νερού

Αριθμός δειγμάτων

Ποσοστό (%) αυτών που συμμορφώνονται με βάση τη νομοθεσία

Δίκτυο ύδρευσης (Δήμων - Περιφερειών) Κτίρια - Ξενοδοχεία Πηγές - Πηγάδια Γεωτρήσεις Νοσοκομεία Σύνολο

1.234 175 44 66 868 2.387

64,50% 72% 27,27% 75,75% 94,47% 79,6%

Πίνακας 2: Οι αναλύσεις των δειγμάτων και τα ποσοστά συμμόρφωσης αυτών από ΚΕΔΥ και τα ΠΕΔΥ της Ελλάδας (1/1/2012 – 31/7/2012).

β) το νερό που χρησιμοποιείται στις επιχειρήσεις παραγωγής τροφίμων για την παρασκευή, επεξεργασία, συντήρηση ή εμπορία προϊόντων ή ουσιών, που προορίζονται για ανθρώπινη κατανάλωση. Το νερό ανθρώπινης κατανάλωσης είναι υγιεινό και καθαρό εφόσον: α) είναι απαλλαγμένο μικροοργανισμών και παρασίτων και οποιωνδήποτε ουσιών, σε αριθμούς και συγκεντρώσεις, που αποτελούν ενδεχόμενο κίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία και β) πληροί συγκεκριμένες μικροβιολογικές, χημικές και ενδεικτικές παραμετρικές τιμές όπως αυτές καθορίζονται στο παράρτημα Ι της Υγ. Διάταξης. Συγκεκριμένα για τις μικροβιολογικές παραμέτρους ισχύει ο παρακάτω πίνακας: Παράμετρος

Παραμετρική τιμή (αριθμός/100 ml)

Escherichia coli (E. coli) Εντερόκοκκοι Clostridium perfringens (συμπεριλαμβανομένων των σπόρων)* Κολοβακτηριοειδή Αριθμός αποικιών σε 22° C και 37° C

0 0 0 0 Άνευ ασυνήθους μεταβολής

Ιωάννα Σπηλιοπούλου, Τμήμα Νερών, ΚΕΔΥ

*Η παράμετρος αυτή χρειάζεται να μετράται μόνον όταν το νερό προέρχεται ή επηρεάζεται από επιφανειακό νερό.

2

3


Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης

4

Νοτίου Αιγαίου

Κρήτης

Άγνωστο

1 0 3 0 3 0 0 0 0

0 0 0 0 1 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0

3 1 0 0 1 0 0 0 0

1 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0 1

0 3 1 0 7* 3** 0 0 0 0 3 1 0 1 0 0 5 0 0 1 0 0 1 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 1 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 1 0

0 0 0 0 0 0 0 0 0

2 0 0 1 2

1 3 0 5 0

0 0 0 1 0

1 0 0 1 0

1 1 0 3 0

0 0 0 1 0

0 1 0 3 0

1 1 0 0 1 0 0 0 1 3 14 4 0 6 0

0 0 0 1 0

0 0 0 0 0

0 0 0 7 0

0 0 0 0 0

0

0

0

0

0

0

0

0

2

0

0

2

0

3

8

2

0

0

0

1

2 12 3

0

1

4

2

2

Πελοποννήσου

0 0 0 0 2 0 1 0 0

Αττικής

Βορείου Αιγαίου

Βρουκέλλωση Ελονοσία Εχινοκοκκίαση Ηπατίτιδα Α Ηπατίτιδα Β, οξεία & HBsAg(+) σε βρέφη < 12 μηνών Κοκκύτης Λεγιoνέλλωση Λεϊσμανίαση Λεπτοσπείρωση Μηνιγγίτιδα άσηπτη βακτηριακή (εκτός μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου) Πυρετός Q Σαλμονέλλωση (μη τυφο-παρατυφική) Σιγκέλλωση Συρροή κρουσμάτων τροφιμογενούς υδατογενούς νοσήματος Φυματίωση

Στερεάς Ελλάδας

Περιφέρεια

Δυτικής Ελλάδας

Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων

Ιονίων Νήσων

Αλλαντίαση Ανεμευλογιά με επιπλοκές Άνθρακας Βρουκέλλωση Διφθερίτιδα Εγκεφαλίτιδες από αρμπο-ιούς Ελονοσία Ερυθρά Ευλογιά Εχινοκοκκίαση Ηπατίτιδα A Ηπατίτιδα Β, οξεία & HBsAg(+) σε 8 4,5 0 18 βρέφη < 12 μηνών Ηπατίτιδα C, οξεία & επιβεβαιωμένο 0 2,5 0 5 anti−HCV θετικό (α’ διάγνωση) Ιλαρά 0 0 0 3 Ιογενείς αιμορραγικοί πυρετοί 0 0 0 1 Κοκκύτης 5 0,5 0 5 Λεγιoνέλλωση 2 2,5 1 5 Λεϊσμανίαση 3 4 2 6 Λεπτοσπείρωση 1 2 1 4 Λιστερίωση 0 0 0 3 Λοίμωξη από εντεροαιμορραγικό 0 0 0 0 κολοβακτηρίδιο (EHEC) Λύσσα 0 0 0 0 Μελιοείδωση-Μάλη 0 0 0 0 Μηνιγγίτιδα άσηπτη 7 27,5 13 63 βακτηριακή (εκτός 6 0,5 0 7 μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου) αγνώστου αιτιολογίας 0 0 0 0 Μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος 0 3 1 7 Πανώλη 0 0 0 0 Παρωτίτιδα 0 1 0 5 Πολιομυελίτιδα 0 0 0 0 Πυρετός Q 1 0 0 0 Σαλμονέλλωση (μη τυφο − παρατυφική) 44 115 45 241 Σιγκέλλωση 8 5 1 12 Σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο (SARS) 0 0 0 0 Συγγενής ερυθρά 0 0 0 0 Συγγενής σύφιλη 0 0 0 0 Συγγενής τοξοπλάσμωση 0 0 0 0 Συρροή κρουσμάτων τροφιμογενούς 6 6 0 18 υδατογενούς νοσήματος Τέτανος / Τέτανος νεογνικός 0 1 0 3 Τουλαραιμία 0 0 0 0 Τριχίνωση 0 0 0 0 Τυφοειδής πυρετός / παράτυφος 0 1,5 1 4 Φυματίωση 38 48 29 80 Χολέρα 0 0 0 0 *Συμπεριλαμβάνεται ένα κρούσμα με πιθανολογούμενη έκθεση κατά τη περσινή περίοδο μεταδοτικότητας (2011) και ένα κρούσμα που αποτελεί υποτροπή νόσησης του 2011.

Νόσημα

Θεσσαλίας

Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων Ελάχιστη Διάμεση τιμή Μέγιστη τιμή Σεπτέμβριος τιμή Σεπτέμβριος Σεπτέμβριος 2012 Σεπτέμβριος 2004−2011 2004-2011 2004-2011 0 0 0 0 0 0 0 2 0 0 0 1 9 11,5 6 15 0 0 0 0 0 0 0 0 11* 3 2 33 0 0 0 0 0 0 0 0 3 1,5 0 3 4 9 2 37

Κεντρικής Μακεδονίας Δυτικής Μακεδονίας Ηπείρου

Νόσημα

Πίνακας 2: Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων στο σύστημα Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων (ΥΔΝ) ανά περιφέρεια της χώρας με ημερομηνία δήλωσης 01/09/2012 − 30/09/2012. ( Η περιφέρεια ορίζεται με βάση τη διεύθυνση κατοικίας του κρούσματος)

Αν. Μακεδονίας και Θράκης

Πίνακας 1: Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων στο σύστημα Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων (ΥΔΝ) στο σύνολο της χώρας με ημερομηνία δήλωσης 01/09/2012−30/09/2012 και διάμεση τιμή δηλωθέντων κρουσμάτων Σεπτεμβρίου 2004−2011 και εύρος τιμών.

Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης

*Συμπεριλαμβάνεται ένα κρούσμα με πιθανολογούμενη έκθεση κατά τη περσινή περίοδο μεταδοτικότητας (2011) **Συμπεριλαμβάνεται ένα κρούσμα που αποτελεί υποτροπή νόσησης του 2011 Πίνακας 3: Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων στο σύστημα Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων (ΥΔΝ) ανά φύλο και ηλικιακή ομάδα, για το σύνολο της χώρας, με ημερομηνία δήλωσης 01/09/2012 − 30/09/2012. ( Α: άνδρας , Γ: γυναίκα) Νόσημα

Βρουκέλλωση Ελονοσία Εχινοκοκκίαση Ηπατίτιδα Α Ηπατίτιδα Β, οξεία & HBsAg(+) σε βρέφη < 12 μηνών Κοκκύτης Λεγιoνέλλωση Λεϊσμανίαση Λεπτοσπείρωση Μηνιγγίτιδα άσηπτη βακτηριακή (εκτός μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου) Πυρετός Q Σαλμονέλλωση (μη τυφο-παρατυφική) Σιγκέλλωση Φυματίωση

Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων ανά ηλικιακή ομάδα και φύλο <1 Α Γ 1 1 0 0 0 0 0 0

1-4 Α Γ 0 0 0 0 0 0 0 0

5-14 Α Γ 0 0 0 2* 0 0 1 1

15-24 Α Γ 0 0 3 0 0 0 0 0

25-34 35-44 45-54 55-64 Α Γ Α Γ Α Γ Α Γ 1 1 1 1 0 0 1 0 1 0 3** 1 1 0 0 0 0 0 0 0 2 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0

0

0

0

0

0

0

0

0 4 0

1

0

2

1

0

1 0 0 0

2 0 0 0

1 0 0 0

0 0 0 0

0 0 1 0

1 0 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

0 0 1 0

0 0 0 0

2

0

1

0

2

0

0

0 0 1

0

0

0

0

0

0 0 1 0

65+ Α Γ 1 1 0 0 1 0 0 0

Άγν. Α Γ 0 0 0 0 0 0 0 0

0

0

0

0

0

0 0 0 1

0 0 0 0

0 2 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

0

0

0

1

0

0

1

1

2

0

0

0

1 0 0

0

1

0

0

0

0

0

0

0

0

0 2 2 1

0 2 0 0

0 0 0 8 11 9 3 1 1 1 0 1

0 2 1 0

0 1 0 2

0 1 0 2

0 0 0 3

0 0 0 1

0 1 0 3

0 0 0 1

1 1 0 3

0 0 0 1

0 4 0 8

0 2 0 4

0 0 0 1

0 0 0 1

0 0 0 3

0 0 0 2

*Συμπεριλαμβάνεται ένα κρούσμα που αποτελεί υποτροπή νόσησης του 2011 **Συμπεριλαμβάνεται ένα κρούσμα με πιθανολογούμενη έκθεση κατά μεταδοτικότητας (2011) 5

τη

περσινή

περίοδο


Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης Τα δελτία δήλωσης και οι ορισμοί κρούσματος των παραπάνω νοσημάτων βρίσκονται στην ιστοσελίδα του ΚΕΕΛΠΝΟ (www.keelpno.gr). Πρέπει να σημειωθεί ότι τα δεδομένα που παρουσιάζονται για το Σεπτέμβριο του 2012 είναι προσωρινά, μπορεί δηλαδή να υποστούν μικρές τροποποιήσεις και ότι η ερμηνεία τους θα πρέπει να γίνεται με προσοχή, καθώς υπάρχουν ενδείξεις υποδήλωσης στο σύστημα. Το σύστημα ΥΔΝ βασίζεται στους γιατρούς που παρά το φόρτο εργασίας τους, αντιλαμβάνονται τη σημασία της συστηματικής δήλωσης των κρουσμάτων των λοιμωδών νοσημάτων και τους οποίους ευχαριστούμε θερμά για τη συνεργασία τους. Τμήμα επιδημιολογικής επιτήρησης και παρέμβασης,ΚΕΕΛΠΝΟ

Ειδικές συμμετοχές

Ατμοσφαιρική ρύπανση και δημόσια υγεία Οι επιδράσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην υγεία στη σύγχρονη εποχή άρχισαν να αναγνωρίζονται με την εκβιομηχάνιση στη Βόρεια Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Νομοθετικές και άλλες παρεμβάσεις οδήγησαν σε μείωση τις συγκεντρώσεις ρύπων σε πολλές χώρες. Έτσι μεσολάβησε μια εικοσαετία περίπου, μέχρι το 1990, που οι περισσότεροι επιστήμονες και οι υπεύθυνοι για το περιβάλλον πίστευαν ότι τα τρέχοντα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης δεν έβλαπταν την υγεία. Στις αρχές της δεκαετίας του ‘90, άρχισαν να αθροίζονται δημοσιεύσεις, κυρίως από επιδημιολογικές μελέτες, που έδειχναν ότι και τα χαμηλότερα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης συνδέονταν με σοβαρές επιδράσεις στην υγεία, οι οποίες περιλαμβάνουν και αύξηση της θνησιμότητας [1]. Οι επιδράσεις στην υγεία από την έκθεση σε ατμοσφαιρικούς ρύπους, που έχουν τεκμηριωθεί, περιλαμβάνουν τη μείωση της αναπνευστικής ικανότητας, την αύξηση της συχνότητας των αναπνευστικών συμπτωμάτων και της χρήσης φαρμάκων, τη μείωση της δραστηριότητας, την αύξηση των επισκέψεων σε γιατρούς και εξωτερικά ιατρεία, μέχρι σοβαρότερες επιδράσεις όπως την αύξηση των εισαγωγών επειγόντων περιστατικών στα νοσοκομεία (με νοσήματα του αναπνευστικού και καρδιαγγειακού συστήματος), την αύξηση της θνησιμότητας και τη μείωση του προσδόκιμου επιβίωσης [2]. Ειδικότερα τις επιδράσεις στην υγεία ταξινομούμε σε βραχυχρόνιες (που συμβαίνουν άμεσα-την ίδια ημέρα- ή τις αμέσως επόμενες ημέρες από την έκθεση) και μακροχρόνιες (που σχετίζονται με τη μακροχρόνια έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση π.χ. για όλη τη ζωή ενός ατόμου ή για πολλά χρόνια). Σχήμα 1.

Η ατμοσφαιρικοί ρύποι είναι αέριοι (όπως το όζον, το διοξείδιο του αζώτου, το διοξείδιο του θείου, το μονοξείδιο του άνθρακα) και σωματιδιακοί. Για τις σύγχρονες πόλεις, περισσότερο τεκμηριωμένες είναι οι επιδράσεις των αιωρούμενων ατμοσφαιρικών σωματιδίων, ενώ σοβαρά προβλήματα δημιουργεί και η έκθεση στο όζον. Τα σωματίδια στην ατμόσφαιρα δεν είναι ομοιογενή: τα φυσικά και χημικά χαρακτηριστικά τους ποικίλλουν διαχρονικά και γεωγραφικά. Τα χαρακτηριστικά αυτά προσδιορίζονται από τις πηγές της ρύπανσης και από τις μετεωρολογικές συνθήκες. Η μελέτη τους, επομένως, καθώς και η μέτρησή τους, παρουσιάζουν δυσκολίες. Τα αιωρούμενα ατμοσφαιρικά σωματίδια μετρούνται με δείκτες: παραδοσιακά στην Ευρώπη και στην Ελλάδα μετρούσαμε τον «μαύρο καπνό», σωματίδια μαύρου χρώματος με διάμετρο περίπου <4μm. Από το 1999 θεσμοθετήθηκε από την ΕΕ η μέτρηση των ΡΜ10, σωματιδίων με αεροδυναμική διάμετρο <10μm. Το 2008 προστέθηκε και η μέτρηση των ΡΜ2.5. Επειδή τα μικρότερα σωματίδια (ΡΜ2.5 ή ΡΜ0.1) εισχωρούν βαθύτερα στους πνεύμονες, θεωρούνται πιο επικίνδυνα για την υγεία. Παρόλο που αντιπροσωπεύουν σχετικά μικρή αναλογία ως προς τη μάζα των σωματιδίων, αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του αριθμού των σωματιδίων. Ας σημειωθεί ότι το 90% των εκπεμπόμενων σωματιδίων από πετρελαιοκίνητα οχήματα είναι (κατά μάζα) ΡΜ1. Στο Σχήμα 1 φαίνονται οι διαστάσεις των σωματιδίων σε σχέση με το μέγεθος μιας τρίχας. Οι βραχυχρόνιες επιδράσεις των αιωρούμενων ατμοσφαιρικών σωματιδίων στον ημερήσιο αριθμό θανάτων έχουν τεκμηριωθεί σε πολλές μελέτες χρονοσειρών, από τις οποίες πιο ��γκυ6

7


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές Σχήμα 3.

ρες θεωρούνται αυτές που αναφέρονται σε πολλές πόλεις. Έτσι, το Ευρωπαϊκό πολυκεντρικό πρόγραμμα ΑΡΗΕΑ (Air Pollution and Health: a European Approach), έδειξε ότι παρατηρείται 0.6% αύξηση στην ημερήσια ολική θνησιμότητα όταν τα ΡΜ10 είναι αυξημένα κατά 10μg/m3. Αυτή η επίδραση αφορά την ίδια ημέρα της αυξημένης ρύπανσης και την επομένη [3]. Ειδικά για τους θανάτους από καρδιακές αιτίες ή αναπνευστικές αιτίες, η παρατηρούμενη ημερήσια αύξηση είναι 0.6-0.8% [4]. Αν λάβουμε υπόψη τις επιδράσεις 40 ημερών, τότε η ημερήσια αύξηση στη θνησιμότητα είναι 1,6%, για την ίδια αύξηση στα ΡΜ10, ενώ ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η επίδραση των 40 ημερών έκθεσης στην ημερήσια θνησιμότητα από αναπνευστικές αιτίες που ανέρχεται σε 4.2% [5]. Οι επιδράσεις είναι παρόμοιες αν ως δείκτη των σωματιδίων χρησιμοποιήσουμε το Μαύρο Καπνό. Αντίστοιχα έχει βρεθεί ότι οι επείγουσες εισαγωγές από αναπνευστικά νοσήματα (περιλαμβανομένων και των εισαγωγών παιδιών με κρίση άσθματος) αυξάνονται ημερησίως κατά περίπου 1% [6]. Οι επιδράσεις αυτές είναι μεγαλύτερες σε πόλεις στις οποίες τα σωματίδια προέρχονται σε μεγαλύτερο βαθμό από οχήματα, στις θερμότερες πόλεις καθώς και εκεί όπου η αναλογία των ηλικιωμένων είναι μεγαλύτερη [3]. Σχήμα 2.

Συμπερασματικά, η έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση συνιστά ένα από τα σοβαρότερα περιβαλλοντικά προβλήματα υγείας, αν συνεκτιμηθεί η έκτασή της και ο ακούσιος χαρακτήρας της. Στη χώρα μας δεν φαίνεται να έχουμε συνειδητοποιήσει τη σημασία της και έτσι ακόμα και τα θεσμοθετημένα μέτρα αντιμετώπισης δεν εφαρμόζονται. Βιβλιογραφία: 1. Pope CA, Dockery D. Health effects of fine particulate air pollution: lines that connect. J Air Waste Manag Assoc 2006; 56: 709-42 2. W.H.O. Quantification of the health effects of exposure to air pollution, 2001.

Η μελέτη των μακροχρόνιων επιδράσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης είναι δυσκολότερη γιατί απαιτεί μακροχρόνια παρακολούθηση πολλών ατόμων και καλές μετρήσεις ή εκτιμήσεις της έκθεσης στη ρύπανση. Έτσι, οι μελέτες αυτές είναι λιγότερες, αλλά έχουν δείξει ότι οι μακροχρόνιες επιδράσεις είναι πιο σημαντικές. Η πιο γνωστή μελέτη είναι της Αμερικανικής Αντικαρκινικής Εταιρείας [7], που πραγματοποιήθηκε σε 151 πόλεις και κάλυψε μισό εκατομμύριο κατοίκους. Η μελέτη αυτή έδειξε ότι στην πιο ρυπασμένη πόλη, σε σχέση με την πιο καθαρή, η ολική θνησιμότητα ήταν αυξημένη κατά 6%, η θνησιμότητα από καρδιο-αναπνευστικές αιτίες ήταν αυξημένη κατά 9% και η θνησιμότητα από καρκίνο του πνεύμονα κατά 14%. Στο σχήμα 2 φαίνεται ο αριθμός θανάτων ανά 100.000 κατοίκους που θα προλαμβάνονταν αν οι ετήσιες συγκεντρώσεις των ΡΜ10 μειώνονταν σε 20μg/m3 σε ορισμένες Ευρωπαϊκές πόλεις, από τις βραχυχρόνιες (κίτρινο), μεσοπρόθεσμες (κόκκινο) και μακροχρόνιες επιδράσεις (μπλε). Φαίνεται ότι οι μακροχρόνιες επιδράσεις είναι σημαντικότερες.

Αντίστοιχα στο σχήμα 3 φαίνεται το κέρδος στο προσδόκιμο επιβίωσης στην ηλικία των 30 ετών να μειωθούν οι συγκεντρώσεις ΡΜ2.5 στα 15μg/m3 (www.apheis.net-www.aphekom.org).

3. Katsouyanni K, Touloumi G, Samoli E, Gryparis A, Le Tertre A, Monopolis Y,Rossi G, Zmirou D, Ballester F, Boumghar A, Anderson HR, Wojtyniak B, Paldy A, Braunstein R, Pekkanen J, Schindler Ch, Schwartz J. Confounding and effect modification in the short-term effects of ambient particles on total mortality: results from 29 European cities within the APHEA2 project. Epidemiology 2001, 12: 521-31. 4. Analitis A, Katsouyanni K, Dimakopoulou K, Samoli E, Nikoloulopoulos AK, Petasakis Y, Touloumi G, Schwartz J, Anderson HR, Cambra K, Forastiere F, Zmirou D, Vonk JM, Clancy L, Kriz B, Bobvos J, Pekkanen J. Short-term effects of ambient particles on cardiovascular and respiratory mortality. Epidemiology 2006; 17: 230-33. 5. Zanobetti A, Schwartz J, Samoli E, Gryparis A, Touloumi G, Atkinson R, LeTertre A, Bobvos J, Celko M, Goren A, Forsberg B, Michelozzi P, Rabczenko D, Aranguez Ruiz E, Katsouyanni K. The temporal pattern of mortality responses to air pollution: a multicity assessment of mortality displacement. Epidemiology 2003; 13: 87-93. 6. Atkinson R, Anderson R, Sunyer J, Ayres J, Baccini M, Vonk JM, Boumghar A, Forastiere F, Forsberg B, Touloumi G, Schwartz J, Katsouyanni K. Acute effects of particulate air pollution on respiratory admissions: results of the APHEA2 project. Am J Respir Crit Care Med 2002; 164: 1860-6. 7. Pope CA, Burnett RT, Thun MJ, Calle EE, Krewski D, Ito K, Thurston GD. Lung cancer, cardiopulmonary mortality, and long-term exposure to fine particulate air pollution. JAMA 2002 287:1132-41.

Κλέα Κατσουγιάννη, Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Παν. Αθηνών Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής.

8

9


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Ενδοκρινικοί διαταράκτες Η βιομηχανική εποχή έφερε χιλιάδες ανθρωπογενείς ουσίες που κατασκευάστηκαν για χάρη της βελτίωσης της ζωής μας. Έφερε εντομοκτόνα, φυτοφάρμακα, καλλυντικά και πολλά ανεπιθύμητα παράγωγα της βιομηχανικής επεξεργασίας, όπως το χλώριο και τις διοξίνες. Δεν ήταν όμως ευθύς εξ αρχής γνωστές οι επιπτώσεις τους στο περιβάλλον και στην υγεία των έμβιων όντων ούτε και στην υγεία του ανθρώπου. Κανένας δεν γνώριζε εξ αρχής ότι οι ουσίες αυτές είχαν ένα κοινό γνώρισμα: μιμούνται τις ορμόνες και παρεμβαίνουν στο ορμονικό σύστημα των ανθρώπων αλλά και των ζώων, με αποτέλεσμα να προκαλούν το φαινόμενο της ενδοκρινικής διατάραξης, γι’ αυτό και αποκαλούνται ενδοκρινικοί διαταράκτες. Τα αποτελέσματα, διαταραχή της γονιμότητας, νεοπλασίες, καρκίνοι αλλά το σπουδαιότερο είναι, η επίδρασή τους κατά τη διάρκεια της κύησης στο έμβρυο, οδηγώντας στη δημιουργία των λεγόμενων «συγγενών ανωμαλιών» που καταγράφουν απειλές για τη υγεία του εμβρύου, ακόμα και στην ενήλικη ζωή του. Τεκμηριωμένες μελέτες περιβαλλοντικής επίδρασης πάνω στο σχήμα υγεία και ασθένεια στο αναπτυσσόμενο παιδί οδήγησε σε ένα καινούργιο τρόπο κατανόησης της τοξικολογίας. Ο παλιός τρόπος που ανέπτυξε ο Παράκελσος πάνω από 4 αιώνες πριν, συνοψίζεται στο «η δοσολογία φτιάχνει το δηλητήριο». Όμως για την έκθεση στα πρώτα στάδια ανάπτυξης και ένα άλλο κρίσιμο αλλά παραγνωρισμένο θέμα είναι το ότι «η χρονική στιγμή φτιάχνει το δηλητήριο». Η δεδομένη χρονική στιγμή που είναι καθοριστική για την επίδραση μιας χημικής ουσίας ή οποιουδήποτε άλλου στρεσογόνου παράγοντα του περιβάλλοντος, ονομάζεται και ανοιχτό παράθυρο έκθεσης. Τα ανοιχτά παράθυρα έκθεσης αξίζουν μεγαλύτερης προσοχής από τον γιατρό αλλά και γενικότερη ευαισθητοποίηση των πολιτών, ώστε να προστατευθούν τα έμβρυα και τα νεογνά από προβλέψιμους κινδύνους . Μεγάλος αριθμός επιδημιολογικών και πειραματικών μελετών δείχνουν ότι η περιβαλλοντική έκθεση σε τοξικές ουσίες κατά την εμβρυική περίοδο, αλλά και από την νεογνική μέχρι και την εφηβεία ευθύνονται για αναπαραγωγικές, ανοσοποιητικές, νευροαναπτυξιακές διαταραχές, αλλά και ενδοκρινικές ανωμαλίες και ασθένειες, συμπεριλαμβάνοντας καρκίνο και παχυσαρκία.

Μεταξύ των εμπλεκόμενων μηχανισμών, ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλούν οι αλλαγές στη έκφραση των γονιδίων, που οφείλονται στη διαφοροποιημένη επιγεννετική αποτύπωση που οδηγεί όχι μόνον σε αυξημένη προδιάθεση σε αρρώστιες μελλοντικά, αλλά μπορεί και σε μερικές περιπτώσεις να επιδράσει πάνω στις επόμενες γενεές. Βιβλιογραφία: 1. Endocrine Disrupters Environmental Health and Policies Series: Environmental Science and Technology Library, Vol. 18 Nicolopoulou-Stamati, Polyxeni; Hens, Luc; Howard, Vyvyan C. (Eds.) 2001. Kluwer Academic Publishers ISBN: 0-7923-7056-2 2. Cancer as an Environmental Disease Series: Environmental Science and Technology Library, Vol. 20 Nicolopoulou-Stamati, P.; Hens, L.; Howard, V.C.; Van Larebeke, N. (Eds.) 2004. Kluwer Academic Publishers ISBN: 1-4020-2019-8 3. Environmental Impact on Reproductive Health 4. Environmental Science and Technology Library, Vol. 22 Nicolopoulou-Stamati, P.; Hens, L.; Howard, C.V. (Eds.) 2007. SPRINGER ISBN: 978-1-4020-4828-9 5. Environmental Impact on Congenital Diseases 6. Environmental Science and Technology Library, Vol. 23 Nicolopoulou-Stamati, P.; Hens, L.; Howard, C.V. (Eds.) 2007. SPRINGER ISBN: 978-1-4020-4830-2

Πολυξένη Νικολοπούλου Σταμάτη, Αν. Καθ. Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Επιστημονική Υπεύθυνη και Διευθύντρια ΠΜΣ: «Περιβάλλον και Υγεία. Διαχείριση περιβαλλοντικών θεμάτων με επιπτώσεις στην υγεία.»

Ο εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στις τοξικές εκθέσεις κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης, στην οποία μία σύνθετη σειρά βημάτων πρέπει να ολοκληρωθεί με την κατάλληλη ακολουθία και στην κατάλληλη στιγμή. Ελαφρές μειώσεις της εγκεφαλικής λειτουργίας μπορεί να επιφέρουν σοβαρές επιπλοκές στη μελλοντική κοινωνική συμπεριφορά και τις οικονομικές δραστηριότητες, ακόμα και σε περιπτώσεις απουσίας πνευματικής καθυστέρησης ή κάποιας εμφανούς ασθένειας. Κάθε νευροτοξικό δηλητήριο μπορεί να προκαλέσει μόνο ένα ασήμαντο αποτέλεσμα, αλλά ο συνδυασμός διαφόρων τοξικών χημικών παράλληλα με άλλους περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως ελλιπής διατροφή, μπορεί να πυροδοτήσει ουσιαστικές μειώσεις της εγκεφαλικής λειτουργίας. Η διαδικασία ανάπτυξης του ανοσοποιητικού συστήματος μέχρι την ολοκλήρωσή του είναι επίσης κρίσιμη, πριν αλλά και μετά την γέννηση. Νέες μαρτυρίες δείχνουν ότι ένας αριθμός επίμονων και μη-επίμονων ρυπαντών μπορεί να αλλάξει την ανάπτυξη του ανοσοποιητικού συστήματος. Μελέτες πάνω σε μια ποικιλία πειραματόζωων ενοχοποιούν ως ιδιαίτερα ανοσοποιητικοτοξικά τα πολυχλωριούχα δι-φαινύλια. Ενώ η έκθεση των ενηλίκων σε χημικές ουσίες δεν φαίνεται να έχει εμφανή τουλάχιστον άμεσα αποτελέσματα, στα πρώτα όμως στάδια της ανάπτυξης εμφανίζεται να προκαλεί επιπτώσεις στα παιδιά. Το άσθμα, η αλλεργική ευαισθητοποίηση ή η μεγαλύτερη  προδιάθεση σε μολύνσεις μπορεί να συνδέονται με προγεννητική ή  πρώιμη περιγεννετική έκθεση σε χημικά. Επιπλέον εξ αιτίας της πολλαπλής διάδρασης μεταξύ του  ανοσοποιητικού και του νευρικού  συστήματος, η ανώμαλη ωρίμανση της  ανοσοποιητικής ανταπόκρισης περιπλέκεται σε μερικές νευροαναπτυξιακές ανωμαλίες. Ενώ η έρευνα πάνω στα αποτελέσματα της επίδρασης των τοξικών ουσιών στην ανάπτυξη έχει δώσει έμφαση στην μητρική έκθεση και το βρεφικό περιβάλλον, υπάρχει η πιθανότητα  και η πατρική έκθεση να επηρεάζει την ανάπτυξη των παιδιών. Πειραματι��ές μελέτες υποδηλώνουν  ότι η ιονίζουσα ακτινοβολία, το κάπνισμα και ορισμένα περιβαλλοντικά χημικά είναι μάλλον σημαντικά και μπορούν να επηρεάσουν την υγεία και την ανάπτυξη των παιδιών καθώς και τη σεξουαλικότητα τους. 10

11


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Επιδράσεις της πολύ αυξημένης θερμοκρασίας περιβάλλοντος στην υγεία Τα διάφορα σενάρια σχετικά με την υφιστάμενη κλιματική αλλαγή έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο το ενδιαφέρον για τις επιδράσεις των μετεωρολογικών παραγόντων στην υγεία [6]. Είναι γνωστό ότι η υγεία των ανθρώπων επηρεάζεται από το κλίμα. Πρόσφατα επιστημονικά ευρήματα έχουν οδηγήσει σε αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με τις βραχυπρόθεσμες επιδράσεις ακραίων καιρικών φαινομένων και ιδιαίτερα της πολύ αυξημένης θερμοκρασίας στην υγεία [2,5]. Γεγονότα όπως ο καύσωνας του 1987 στην Αθήνα που είχε ως αποτέλεσμα περίπου 2000 θανάτους και ο πιο πρόσφατος καύσωνας του 2003 στην Ευρώπη με 70000 περίπου αποδιδόμενους θανάτους, έχουν προκαλέσει ανησυχία στην κοινή γνώμη. Ο παράγοντας που έχει συσχετιστεί περισσότερο με την υγεία, είναι η θερμοκρασία περιβάλλοντος. Σχέση σχήματος “U” ή “V” μεταξύ ημερήσιας θνησιμότητας και θερμοκρασίας έχει τεκμηριωθεί από πλήθος μελετών. Αύξηση της θνησιμότητας παρατηρείται πάνω (και κάτω) από ένα εύρος θερμοκρασιών ευνοϊκό για την υγεία, που κυμαίνεται μεταξύ 15 και 25 °C σε διάφορες περιοχές του πλανήτη. Μελέτες που δημοσιεύτηκαν μεταξύ του 1993 και του 2003 αποδίδουν αύξηση στον ημερήσιο αριθμό θανάτων από όλα τα φυσικά αίτια, μεταξύ του 0,7% και 3,6% για κάθε ένα °C αύξηση στην θερμοκρασία πάνω από ένα (τοπικό) όριο, σε διάφορες Ευρωπαϊκές πόλεις [7,3,8]. Στο πλαίσιο του πολυκεντρικού προγράμματος PHEWE (Assessment and Prevention of Acute Health Effects of Weather Conditions in Europe) που χρηματοδοτήθηκε από την ΕΕ, με δεδομένα από 15 Ευρωπαϊκές πόλεις για τα έτη 1990-2000, διερευνήθηκε η επίδραση της θερμοκρασίας στην υγεία. Για κάθε ένα °C αύξηση στη θερμοκρασία πάνω από το όριο ελάχιστης θνησιμότητας που είναι διαφορετικό ανά πόλη, εκτιμήθηκε αύξηση περίπου 1.8% (95% Διάστημα Εμπιστοσύνης (ΔΕ): 0.06-3.64) στην ημερήσια θνησιμότητα στις πόλεις της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης (Βουδαπέστη, Δουβλίνο, Ελσίνκι, Ζυρίχη, Λονδίνο, Παρίσι, Πράγα και Στοκχόλμη) και 3.1% (95% ΔΕ: 0.60-5.72) στις μεσογειακές πόλεις (Αθήνα, Βαλένθια, Βαρκελώνη, Λουμπλιάνα, Μιλάνο, Ρώμη και Τορίνο) [2]. Διαφορές μεταξύ των πόλεων παρατηρήθηκαν τόσο ως προς το όριο ελάχιστης θνησιμότητας όσο και ως προς την αύξηση της θνησιμότητας που παρατηρείται πάνω από το όριο αυτό. Στις μεσογειακές πόλεις τα όρια ελάχιστης θνησιμότητας ήταν υψηλότερα από αυτά των πόλεων της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης. Επίσης, παρατηρήθηκε μεγαλύτερη αύξηση στη θνησιμότητα στις μεσογειακές (θερμότερες) πόλεις: άνω του 5% στην Αθήνα και στη Ρώμη ενώ στο Λονδίνο η αύξηση ήταν 1,5%. Σε συμφωνία με τις προγενέστερες μελέτες, μεγαλύτερη αύξηση παρατηρήθηκε στη θνησιμότητα από αναπνευστικά και καρδιαγγειακά αίτια και στους ηλικιωμένους (άνω των 75 ετών), γεγονός που υποδηλώνει ότι οι ηλικιωμένοι αποτελούν ομάδα αυξημένου κινδύνου. Συνοψίζοντας τα ευρήματα της μελέτης, στατιστικά σημαντική επίδραση της αυξημένης θερμοκρασίας εντοπίστηκε στη θνησιμότητα από καρδιαγγειακά αίτια στις μεσογειακές πόλεις για την ηλικιακή ομάδα 75+ αλλά και συνολικά, ενώ στη θνησιμότητα από αναπνευστικά αίτια τόσο στις μεσογειακές όσο και στις πόλεις της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης για τις ίδιες ηλικιακές ομάδες. Η πολυκεντρική μελέτη EuroHEAT είχε ως αντικείμενο την εκτίμηση της επίδρασης των καυσώνων στη θνησιμότητα σε ένα υποσύνολο των πόλεων που συμμετείχαν στο πρόγραμμα PHEWE (Αθήνα, Βαλένθια, Βαρκελώνη, Βουδαπέστη, Λονδίνο, Μιλάνο, Μόναχο, Παρίσι και Ρώμη) χρησιμοποιώντας δεδομένα για τα έτη 1990-2004. Καύσωνας θεωρείται μια παρατεταμένη περίοδος με ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες. Στο πλαίσιο του EuroHEAT χρησιμοποιήθηκε ένας χρηστικός ορισμός που συνδυάζει πολύ υψηλές τιμές των κατανομών κάθε πόλης τόσο της «αισθητής» θερμοκρασίας (apparent temperature) όσο και της ελάχιστης θερμοκρασίας και διαχωρίζει τους καύσωνες με βάση τη διάρκεια και την έντασή τους. Στις ημέρες με καύσωνα, η μεγαλύτερη αύξηση στην ημερήσια θνησιμότητα από όλες τις φυσικές αιτίες, σε άτομα άνω των 65 ετών, παρατηρήθηκε στο Μιλάνο (33.6%, 95% ΔΕ: 28.5 - 39.0), τη Ρώμη (26.8%, 95% ΔΕ: 23.4 - 30.4) και την Αθήνα (21.6%, 95% ΔΕ: 18.5 - 24.8) [5]. Μεγαλύτερη αύξηση παρατηρήθηκε στη θνησιμότητα από αναπνευστικά αίτια στους ηλικιωμένους και στις γυναίκες. Τόσο η ένταση όσο και η διάρκεια των καυσώνων επηρεάζουν τον κίνδυνο θνησιμότητας. Οι καύσωνες με μεγάλη διάρκεια συσχετίζονταν με 1,5 έως 5 φορές μεγαλύτερη αύξηση στη θνησιμότητα. Επιπλέον, και οι καύσωνες με υψηλότερες θερμοκρασίες (ένταση) συσχετίζονταν με μεγαλύτερη αύξηση στη θνησιμότητα.

12

Επειδή το κλίμα συσχετίζεται και με την ατμοσφαιρική ρύπανση, για την πληρέστερη αξιολόγηση των επιδράσεων της κλιματικής αλλαγής στην υγεία είναι απαραίτητο να συνεκτιμηθεί πιθανή συνέργεια στις επιδράσεις στην υγεία, μεταξύ μετεωρολογικών παραγόντων και ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Διερεύνηση πιθανής συνέργειας στις επιδράσεις στην υγεία μεταξύ καυσώνων και ατμοσφαιρικής ρύπανσης, πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος EuroHEAT. Η αύξηση στην ολική αλλά και στη θνησιμότητα από καρδιαγγειακά αίτια κατά τις ημέρες με καύσωνα ήταν μεγαλύτερη στις μέρες με υψηλές συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων (PM10) και όζοντος (36% και 54% αντίστοιχα, για την ηλικιακή ομάδα 75-84 ετών) [1]. Μεγαλύτερη συνέργεια παρατηρήθηκε στους ηλικιωμένους. Οι υποκείμενοι μηχανισμοί που σχετίζονται με τις επιδράσεις των υψηλών θερμοκρασιών στην υγεία, συνδέονται κυρίως με το καρδιαγγειακό σύστημα. Σε περιόδους με υψηλές θερμοκρασίες, η ενεργός αγγειοδιαστολή στο δέρμα, με καταστολή των κέντρων του συμπαθητικού νευρικού συστήματος, προκαλεί αγγειοσυστολή και έναρξη εφίδρωσης μέσω χοληνεργικών οδών [4]. Η αγγειοδιαστολή του δέρματος προκαλεί σημαντική αύξηση της ροής του αίματος στο δέρμα και του κλάσματος εξώθησης. Αυτές οι καρδιαγγειακές μεταβολές που λαμβάνουν χώρα για την επιτάχυνση της μεταφοράς θερμότητας προς την περιφέρεια ώστε να διαχυθεί στο περιβάλλον, υποβάλλουν το καρδιαγγειακό σύστημα σε σημαντικό στρες. Οι ηλικιωμένοι, τα άτομα με προϋπάρχουσες χρόνιες ασθένειες, ιδίως ψυχικές ή ασθένειες που επηρεάζουν το καρδιαγγειακό, το αναπνευστικό, το ενδοκρινικό σύστημα και τους νεφρούς, τα παιδιά και τα βρέφη, οι άστεγοι καθώς και άλλες κοινωνικά ευπαθείς ομάδες, διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα. Συμπερασματικά, η επίδραση της πολύ αυξημένης θερμοκρασίας στη θνησιμότητα είναι σημαντική. Μεγαλύτερη επίδραση παρατηρείται στους ηλικιωμένους και στη θνησιμότητα από αναπνευστικά αίτια και ενισχύεται περαιτέρω από τις αυξημένες συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Δημογραφικά χαρακτηριστικά, αλλαγές στους προδιαθεσικούς παράγοντες και η φυσική προσαρμογή στο τοπικό περιβάλλον, αποτελούν πιθανές αιτίες για την ετερογένεια που παρατηρείται στις επιδράσεις της πολύ αυξημένης θερμοκρασίας στην υγεία, στις διάφορες περιοχές του πλανήτη. Βιβλιογραφία: 1. Analitis A, Michelozzi P, D’ Ippoliti D, de’Donato F, Menne B, Matthies F, Atkinson RW, Iniguez C, Basagana X, Schneider A, Lefranc A, Paldy A, Bisanti L, Katsouyanni K. 2012. Heat waves effect on mortality: an investigation of the effect modification and confounding by air pollutants within the EuroHEAT project. Epidemiology; to appear. 2. Baccini M, Biggeri A, Accetta G, Kosatsky T, Katsouyanni K, Analitis A, Anderson RH, Bisanti L, D’Ippoliti D, Danova J, Forsberg B, Medina S, Paldy A, Rabczenko D, Schindler C, Michelozzi P. 2008. Heat effects on mortality in 15 European cities. Epidemiology; 19(5):711-9. 3. Basu R, Samet JM. 2002. Relation between elevated ambient temperature and mortality: a review of the epidemiologic evidence. Epidemiologic Reviews; 24(2):190-202. 4. Bouchama A, Knochel JP. 2002. Heat stroke. The New England Journal of Medicine; 346(25):1978-1988. 5. D’Ippoliti D, Michelozzi P, Marino C, de’Donato F, Menne B, Katsouyanni K, Kirchmayer U, Analitis A, Medina-Ramon M, Paldy A, Atkinson RW, Kovats S, Bisanti L, Schneider A, Lefranc A, Iniguez C, Perucci CA. 2010. The impact of heat waves on mortality in 9 European cities: results from the EuroHEAT project. Environ Health; 16:9-37. 6. IPCC. Climate change 2007: The physical science basis. Contribution of working group I to the fourth assessment report of the intergovernmental panel on climate change. [Solomon S, Qin D, Manning M, Chen Z, Marquis M, Averyt KB, Tignor M, Miller HL]. United Kingdom and New York, NY, USA. Cambridge University Press: 996pp. 7. Kunst A, Looman C, Mackenbach J. 1993. Outdoor Air Temperature and Mortality in the Netherlands: A Time-Series Analysis. Am J Epidemiol; 137:331-341. 8. Pattenden S, Nikiforov B, Armstrong BG. 2003. Mortality and temperature in Sofia and London. J Epidemiol Community Health; 57:628-633.

Αντώνης Αναλυτής, Κλέα Κατσουγιάννη. Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, Ιατρική Σχολή, Παν. Αθηνών

13


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Υγρά απόβλητα και Δημόσια Υγεία Η αυξανόμενη ζήτηση νερού παγκοσμίως και ιδιαίτερα στη περιοχή της Μεσογείου, εξ αιτίας της συνεχούς αύξησης του πληθυσμού, της αύξησης της κατανάλωσης ανά άτομο, των περιοδικών ξηρασιών, της ανομοιόμορφης κατανομής χωρικά και χρονικά των βροχοπτώσεων, οδηγούν στην ανάπτυξη και χρήση μη συμβατικών υδατικών πόρων, όπως είναι η ανάκτηση και επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων υγρών αποβλήτων. Η πρακτική αυτή, ιδιαίτερα για άρδευση καλλιεργειών, εφαρμόζεται στην πράξη επί αιώνες και φαίνεται ότι έχει τις ρίζες της στους αρχαίους Ελληνικούς πολιτισμούς. Οι δυνατότητες επαναχρησιμοποίησης επεξεργασμένων υγρών αποβλήτων περιλαμβάνουν κυρίως άρδευση καλλιεργειών και χώρων αναψυχής (πάρκων, περιαστικών δασών κ.λπ.), μη πόσιμες αστικές χρήσεις (πυρόσβεση, καθαρισμός δρόμων, κλπ.), τεχνητό ��μπλουτισμό υπόγειων υδροφορέων, βιομηχανική χρήση (ψύξη μηχανών, λέβητες), αύξηση ροής ποταμοχειμάρρων και λιμνών κλπ.

Βιβλιογραφία: 1. Aγγελάκης, A. N. and Tchobanoglous, G. (1995). Υγρά Απόβλητα: Φυσικά Συστήματα Επεξεργασίας και Ανάκτηση, Επεξεργασία και Διάθεση Εκροών. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 2. Tchobanoglous G., Burton F, Stensel D., (2003). Wastewater Engineering: Treatment and Reuse. Metcalf &Eddy, Inc 4th ed. 2003. Ch. 13 pp.1367-1372

Λεοτσινίδης Μ., Αναπληρωτής Καθηγητής Υγιεινής

Η άρδευση γεωργικών καλλιεργειών και χώρων πρασίνου και αναψυχής κατέχει δεσπόζουσα θέση μεταξύ των μεθόδων επαναχρησιμοποίησης υγρών αποβλήτων, καθώς τα θέματα της ποιότητας που αφορούν την επαναχρησιμοποίηση υγρών αποβλήτων είναι ευκολότερο να αντιμετωπισθούν στην άρδευση σε σχέση με τις υπόλοιπες χρήσεις [1]. Θεωρητικά τουλάχιστον, με τις διαθέσιμες σήμερα τεχνολογίες είναι δυνατή η παραγωγή ακόμη και πόσιμου νερού από περιθωριακά νερά, όπως είναι οι εκροές υγρών αποβλήτων. Παρά ταύτα όμως τα κριτήρια για τον εμπλουτισμό των υπόγειων υδροφορέων, παρ’ όλη την συμπληρωματική επεξεργασία που περιλαμβάνουν κατά τη διήθηση και κατείσδυση των εκροών, αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό ακόμα και σήμερα στην Ε.Ε. και άλλες χώρες,. Τα συστατικά που μπορεί να περιέχει το νερό ανάκτησης κατηγοριοποιούνται στα: 1. συμβατικά, που λαμβάνονται υπόψη στο σχεδιασμό συμβατικών μονάδων επεξεργασίας λυμάτων (TSS, BOD, COD, TOC, άζωτο, φωσφόρος και μικροοργανισμοί: βακτήρια, ιοί, κύστεις πρωτόζωων και ωοκύστεις), 2. μη συμβατικά, που απομακρύνονται ή ελαττώνονται στα συστήματα προχωρημένης επεξεργασίας (POPs, VOCs, Τασιενεργά, Μέταλλα, TDS) και 3. «αναδυόμενα» σε συγκεντρώσεις της τάξης των μg/l, με πιθανές μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην υγεία και που είναι δύσκολο να αφαιρεθούν (φαρμακευτικά σκευάσματα, αντιβιοτικά κτηνιατρικά και ανθρώπινα αντιβιοτικά, είδη οικιακής και βιομηχανικής χρήσης, στεροειδή κλπ.). Στην Ελλάδα το νομοθετικό πλαίσιο που καθορίζει την επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων υγρών αποβλήτων καθορίσθηκε πρόσφατα. Η σχετική ΚΥΑ «Καθορισμός μέτρων, όρων και διαδικασιών για την επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων υγρών αποβλήτων και άλλες διατάξεις», είναι η 145116/02-02-2011 (ΦΕΚ Β΄354/2011), η οποία συνοδεύτηκε από δύο ερμηνευτικές εγκυκλίους. Ο νομοθέτης έχει καθορίσει όρια για ρυπαντές και μολυσματικούς παράγοντες όλων των προαναφερθεισών κατηγοριών. Δεδομένου όμως ότι η πρόοδος της τεχνολογίας επεξεργασίας των υγρών αποβλήτων υπολείπεται αυτής των αναλυτικών μεθόδων προσδιορισμού ιχνών ρυπαντών, ιδιαίτερα της κατηγορίας των “αναδυομένων”, συνεχώς ανιχνεύονται νέες ουσίες, που είτε δεν ήταν δυνατόν να προβλεφθεί η παρουσία τους είτε δεν υπήρχαν τεχνικές προσδιορισμού σε ίχνη. Για παράδειγμα, η χλωρίωση είναι από τις πιο διαδεδομένες μεθόδους απολύμανσης και η αναγκαία υπολειμματική συγκέντρωση καθορίζεται επακριβώς. Είναι γνωστό όμως ότι υπό προϋποθέσεις μπορεί να σχηματισθεί με αυτή τη διαδικασία N-Nitrosodimethylamine (NDMA, cas number 62-75-9), ένωση καρκινογόνος και ηπατοτοξική [2]. Είναι επομένως αναγκαίο εκτός από τη συμμόρφωση με τις διατάξεις της σχετικής ΚΥΑ στην επαναχρησιμοποίηση υγρών αποβλήτων, ανάλογα με την προβλεπόμενη χρήση, όπως για παράδειγμα αν ο «τύπος επαναχρησιμοποίησης» είναι αυτός της «απεριόριστης άρδευσης», όπου επιτρέπεται η άρδευση και λαχανικών που καταναλώνονται ωμά, να λαμβάνεται υπόψη η πιθανότητα ύπαρξης ή και η διερεύνηση τέτοιου είδους ενώσεων. Η ανάπτυξη και χρήση σε κάθε μία των περιπτώσεων αυτών μοντέλων εκτίμησης κινδύνου θα διασφαλίσει τη δημόσια υγεία από πιθανές δυσμενείς επιπτώσεις. 14

15


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Επιγενετική και περιβαλλοντικές εκθέσεις Σχεδόν ένα τέταρτο του συνόλου των νοσημάτων οφείλεται σε περιβαλλοντικές εκθέσεις που δύνανται να προληφθούν σύμφωνα με εκτιμήσεις του παγκόσμιου φορτίου νοσηρότητας [1]. Ειδικότερα, 86 εκατομμύρια αναπροσαρμοσμένα για ανικανότητα έτη ζωής (DisabilityAdjusted Life Years, DALYs) (5,7% του συνόλου) και 4,9 εκατομμύρια θάνατοι (8,3% του συνόλου) αποδόθηκαν σε περιβαλλοντική έκθεση και διαχείριση τοξικών χημικών το 2004 [2]. Ωστόσο, λόγω μη διαθεσιμότητας δεδομένων για έναν μεγάλο αριθμό χημικών ουσιών, οι παραπάνω αριθμοί έχουν πιθανώς υποεκτιμηθεί. Οι μηχανισμοί, μέσω των οποίων τα τοξικά χημικά προκαλούν νοσηρότητα, δεν έχουν πλήρως διευκρινιστεί και είναι πιθανώς ποικίλοι. Ένας δυνητικός μηχανισμός είναι μέσω επιγενετικών τροποποιήσεων που έχουν συσχετιστεί με περιβαλλοντικούς ρύπους. Επιγενετική είναι η μελέτη κληρονομήσιμων αλλαγών στην έκφραση των γονιδίων χωρίς αλλαγές στην αλληλουχία του DNA. Οι τρεις κύριοι επιγενετικοί μηχανισμοί είναι η μεθυλίωση του DNA, οι τροποποιήσεις της ιστόνης και η ύπαρξη μικρο-RNAs (miRNAs). Και οι τρεις μηχανισμοί μπορούν να ρυθμίσουν τη μεταγραφή των γονιδίων τροποποιώντας την πρόσβαση στους υποκινητές γονιδίων (gene promoters) και στις ρυθμιστικές περιοχές. Η μεθυλίωση του DNA, ο επιγενετικός μηχανισμός που έχει μελετηθεί καλύτερα στις περισσότερες έρευνες, αφορά στην προσθήκη μεθυλικών ομάδων στις κυτοσίνες με την ενέργεια ενζύμων γνωστών ως μεθυλοτρανσφεράσες (methyltransferases). Αυτή η προσθήκη έχει σαν αποτέλεσμα τη συμπίεση της χρωματίνης και συνεπώς την καταστολή της έκφρασης του γονιδίου. Η μεθυλίωση του DNA συνεισφέρει επίσης στη διατήρηση της ακεραιότητας του γονιδιώματος, εμποδίζοντας τη μεταγραφή των επαναλαμβανόμενων αλληλουχιών του DNA (repetitive DNA sequences) και των ενδογενών μεταθετών (transposons) [3]. Οι τροποποιήσεις της ιστόνης αφορούν μετα-μεταφραστικές αλλαγές στις ιστόνες, τις σφαιρικές πρωτεΐνες που σχηματίζουν τη χρωματίνη και ταξινομούν το DNA σε νουκλεοσώματα. Αυτές οι τροποποιήσεις μπορεί να είναι ακετυλίωση, μεθυλίωση, φωσφορυλίωση, κιτρουλινίωση, τροποποίηση με SUMO πρωτεΐνη ή την πρωτεΐνη ubiquitin (ubiquination) και ριβοζυλίωση με διφωσφορική αδενοσίνη και επιδρούν σε ποικίλες βιολογικές διεργασίες, όπως τη ρύθμιση των γονιδίων και την επιδιόρθωση του DNA (π.χ. η ακετυλίωση της ιστόνης συνήθως σχετίζεται με ενεργοποίηση του γονιδίου). Τα miRNAs είναι μονής-αλυσίδας τμήματα RNA που δεν μεταφέρουν κώδικες για πρωτεϊνοσύνθεση και ρυθμίζουν αρνητικά την έκφραση των γονιδίων δεσμεύοντας περιοχές αγγελιοφόρων RNA (mRNAs). Οι επιγενετικοί μηχανισμοί έχουν συσχετιστεί με έκθεση σε περιβαλλοντικούς ρύπους. Η έκθεση σε τοξικά μέταλλα, συμπεριλαμβανομένων του αρσενικού, καδμίου, μολύβδου, νικελίου, χρωμίου, και μεθυλο-υδραργύρου, έχει συνδεθεί με παρεκκλίνουσες αλλαγές στη μεθυλίωση του DNA και τροποποιήσεις της ιστόνης [4]. Είναι γνωστό ότι τα μέταλλα αυξάνουν την παραγωγή αντιδραστικών ειδών οξυγόνου (reactive oxygen species), και οι οξειδωτικές βλάβες του DNA μπορούν να τροποποιήσουν την ικανότητα των μεθυλοτρανσφερασών να αλληλοεπιδρούν με το DNA έχοντας σαν αποτέλεσμα την παρέκκλιση από τα φυσιολογικά πρότυπα μεθυλίωσης του DNA [5]. Η έκθεση σε αέριους ρύπους, όπως η σωματιδιακή ύλη, ο μαύρος άνθρακας και το βενζόλιο έχει επίσης συσχετιστεί με αλλαγές στη γενική και/ή ειδική για συγκεκριμένα γονίδια μεθυλίωση του DNA [4,6]. Αυτές οι αλλαγές προσομοιάζουν τις επιγενετικές αλλαγές που έχουν ανευρεθεί σε νοσήματα που έχουν συσχετιστεί με έκθεση στους αέριους ρύπους, όπως καρδιαγγειακά νοσήματα και αιματολογικές κακοήθειες. Χημικά που προκαλούν ενδοκρινικές διαταραχές και τοξικές για το αναπαραγωγικό σύστημα ουσίες [δισφαινόλη Α, διοξίνη, διαιθυλστιλβεστρόλη, επίμονοι οργανικοί ρύποι (persistent organic pollutants)], παρασιτοκτόνα, και χημικά στο πόσιμο νερό είναι επίσης μερικές άλλες χημικές ουσίες που η σχέση τους με επιγενετικές αλλαγές έχει διερευνηθεί σε πειραματικές και εργαστηριακές μελέτες αλλά και σε μελέτες σε ανθρώπους [4,6]. Τα ευρήματα που συσχετίζουν τις περιβαλλοντικές εκθέσεις με επιγενετικούς δείκτες αυξάνονται ταχέως, ενώ υπάρχουν μελέτες που έχουν συσχετίσει τους ίδιους ή παρόμοιους επιγενετικούς δείκτες με νοσήματα ή νοσούντες ιστούς που έχουν αιτιολογικώς συνδεθεί με τις ίδιες περιβαλλοντικές εκθέσεις [4,6]. Ωστόσο, δεν είναι ακόμη γνωστό αν οι επιγενετικές αλλαγές που παρατηρούνται έπειτα από έκθεση σε τοξικές ουσίες βρίσκονται στην αιτιολογική αλυσίδα

16

μεταξύ έκθεσης και νοσήματος. Είναι πιθανό οι αλλαγές στο επιγονιδίωμα να θέτουν τα εκτεθειμένα άτομα επιρρεπή στην ανάπτυξη του νοσήματος. Επιπρόσθετα, οι επιγενετικές επιδράσεις μπορεί να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στον καθορισμό κινδύνων που μεταφέρονται από γενεά σε γενεά όπως επίσης και στην εμβρυϊκή προέλευση των νοσημάτων. Υπάρχουν αναφορές χημικών ουσιών που έχουν προκαλέσει δυσμενείς συνέπειες οι οποίες μεταδίδονται από γενεά σε γενεά και η μετάδοση επιγενετικών αλλαγών έχει προταθεί ως δυνητικά ενδιάμεσο στάδιο [4,6]. Η έκθεση σε περιβαλλοντικούς χημικούς παράγοντες κατά την προγεννητική και πρώιμη παιδική ηλικία σε κρίσιμα στάδια της ανάπτυξης έχει βρεθεί να προκαλεί επιγενετικές αλλαγές, οι οποίες στη συνέχεια ενδεχομένως να προκαλούν δυσμενείς επιδράσεις στην υγεία στην ενήλικη ζωή [7]. Η αξιολόγηση εκθέσεων του παρελθόντος σε περιβαλλοντικούς ρύπους αποτελεί συνήθως μια αδυναμία των επιδημιολογικών μελετών. Οι επιγενετικοί δείκτες έχουν τη δυνατότητα να βελτιώσουν την αξιολόγηση της έκθεσης στην έρευνα επειδή μπορεί να διατηρηθούν ακόμα ��αι όταν η έκθεση έχει σταματήσει εξαιτίας της ικανότητας τους να μεταδίδονται μέσω της κυτταρικής διαίρεσης. Συνεπώς, έχουν τη δυνατότητα να αντιπροσωπεύουν παρελθούσες έως και ενδομήτριες περιβαλλοντικές εκθέσεις δρώντας ως μοριακά αρχεία των εκθέσεων αυτών. Η Περιβαλλοντική Επιγενετική είναι αναμφίβολα ένας αναπτυσσόμενος τομέας, οι εξελίξεις του οποίου μπορεί να προσφέρουν ενδείξεις για το πώς οι περιβαλλοντικές τοξικές ουσίες επιδρούν δυσμενώς στην ανθρώπινη υγεία. Ωστόσο, υπάρχουν πολλές προκλήσεις στη μελέτη της σχέσης των επιγενετικών μηχανισμών με τοξικές εκθέσεις και σχετικές εκβάσεις νοσημάτων. Κάθε περιβαλλοντική έκθεση μπορεί να προκαλεί επιγενετικές τροποποιήσεις που ποικίλλουν από ιστό σε ιστό και αυτή η ποικιλότητα μπορεί να επεκταθεί και στο κυτταρικό επίπεδο. Συνεπώς, οι επιγενετικές επιδράσεις μπορεί να μην είναι δυνατόν να γενικευθούν σε άλλους ιστούς και οι μελλοντικές μελέτες πρέπει να εξετάσουν τις επιγενετικές επιδράσεις των ίδιων περιβαλλοντικών παραγόντων σε διαφορετικούς ιστούς. Μια άλλη πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι ερευνητές είναι το γεγονός ότι οι παρατηρούμενες αλλαγές του επιγονιδιώματος μπορεί να μην προηγούνται του νοσήματος αλλά αντίθετα να επηρεάζονται από την ύπαρξη του νοσήματος. Οπότε, η αντίστροφη αιτιότητα (reverse causation) πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε αυτές τις μελέτες εφόσον οι επιγενετικοί δείκτες μπορούν να αλλάξουν με την πάροδο του χρόνου [4,6]. Για να καθιερωθεί μια αιτιολογική συσχέτιση, είναι απαραίτητος ο καλός σχεδιασμός προοπτικών μελετών, ώστε να συλλέγουν προοπτικά πληροφορίες σχετικές με την έκθεση, να μετρούν σωστά τους κατάλληλους δείκτες επιγενετικών αλλαγών στους ιστούς-στόχους, και παράλληλα να συλλέγουν πληροφορίες σχετικές με τις προκλινικές και τις κλινικές εκβάσεις των νοσημάτων ενδιαφέροντος. Είναι σαφές ότι η μελέτη των επιγενετικών δεικτών μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες σχετικές με τον τρόπο αξιολόγησης των περιβαλλοντικών εκθέσεων και δυνητικά να ελαχιστοποιήσει τις επιδράσεις των εκθέσεων αυτών στους ανθρώπους. Οι περισσότερες από τις επιγενετικές αλλαγές είναι αναστρέψιμες και για αυτό οι επιγενετικοί δείκτες μπορεί να είναι ιδανικοί για την ανάπτυξη νέων προληπτικών και θεραπευτικών επεμβάσεων. Είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν ουσίες (π.χ. η DNA μεθυλοτρανσφεράση), ώστε να παράγουν λειτουργικές συνέπειες (όπως υπο-μεθυλίωση του DNA), οι οποίες να χρησιμοποιηθούν στην τροποποίηση του επιπέδου μεταγραφής γονιδίων (π.χ. αύξηση της έκφρασης γονιδίων που καταστέλλουν όγκους) και δυνητικά να αλλάξουν την πορεία ανάπτυξης ενός νοσήματος (π.χ. του καρκίνου). Συμπερασματικά, η έρευνα του επιγονιδιώματος σε συνδυασμό με την περιβαλλοντική επιδημιολογία έχουν σημαντικές δυνατότητες όσον αφορά στον περιορισμό των δυσμενών επιδράσεων των περιβαλλοντικών εκθέσεων στην ανθρώπινη υγεία. Βιβλιογραφία: 1. Prüss-Üstün Annette CC. Preventing disease through healthy environments. Towards an estimate of the environmental burden of disease. World Health Organization (WHO), 2006. 2. Prüss-Ustün A, Vickers C, Haefliger P, Bertollini R. Knowns and unknowns on burden of disease due to chemicals: a systematic review. Environ Health. 2011; 21;10:9. 3. Hedges DJ, Deininger PL. Inviting instability: Transposable elements, double-strand breaks, and

17


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Προβλήματα διαχείρισης επικίνδυνων και μολυσματικών αποβλήτων στον ενδο- και εξωνοσοκομειακό χώρο

the maintenance of genome integrity. Mutat Res. 2007;616:46-59. 4. Hou L, Zhang X, Wang D, Baccarelli A. Environmental chemical exposures and human epigenetics. Int J Epidemiol. 2012;41:79-105. 5. Valinluck V, Tsai HH, Rogstad DK, et al. Oxidative damage to methyl-CpG sequences inhibits the binding of the methyl-CpG binding domain (MBD) of methyl-CpG binding protein 2 (MeCP2). Nucleic Acids Res. 2004; 32:4100–4108.

Είναι απαραίτητο για κάθε νοσηλευτική ή ενδο/εξωνοσοκομειακή μονάδα να δίνεται ιδιαίτερη προσοχή σε θέματα διαχείρισης ιατρικών αποβλήτων με στόχο τη διασφάλιση της δημόσιας υγείας και την προστασία του περιβάλλοντος.

7. Gluckman PD, Hanson MA, Cooper C, Thornburg KL. Effect of in utero and early-life conditions on adult health and disease. N Engl J Med. 2008;359:61–73.

Επιπλέον, είναι αναγκαίο να λαμβάνονται τα απαιτούμενα μέτρα προσδιορισμού του πραγματικού κινδύνου που ενδέχεται να προκύψει από τη διαχείριση των ιατρικών αποβλήτων. Στοιχεία σχετικά με τις συγκεντρώσεις ρύπων που εκπέμπονται, π.χ. από τον πυρολυτικό κλίβανο ενός νοσοκομείου, την περιεκτικότητα της παραγόμενης τέφρας σε βαρέα μέταλλα, διοξίνες και φουράνια, καθώς και την τοξικότητα των λυμάτων που απομακρύνονται από την δεξαμενή αδρανοποίησης, είναι ελλιπή ή/και ανύπαρκτα.

Λάμπρου Αγγελική, τμήμα επιδημιολογικής επιτήρησης και παρέμβασης, ΚΕΕΛΠΝΟ

Μια συστηματική επομένως και ολοκληρωμένη μορφή διαχείρισης των ιατρικών αποβλήτων είναι στενά συνδεδεμένη με συγκεκριμένες ενέργειες, οι οποίες πρέπει να προγραμματιστούν ανάλογα:

6. Baccarelli A, Bollati V. Epigenetics and environmental chemicals. Curr Opin Pediatr. 2009;21:243– 251.

Διαχωρισμός στην πηγή Για τον αποτελεσματικό διαχωρισμό των διαφόρων παραγόμενων αποβλήτων σε μια ενδο- ή εξωνοσοκομειακή μονάδα, πρέπει να ακολουθούνται οι εξής πρακτικές: • • •

αποφυγή ανάμιξης επικινδύνων και μη επικινδύνων αποβλήτων, απομόνωση επικινδύνων αποβλήτων, ανάλογα με τον εκάστοτε ρύπο ή μίγμα ρύπων, απομόνωση των υγρών και των στερεών αποβλήτων.

Συλλογή-μεταφορά και προσωρινή αποθήκευση Οι πλέον κλασικές ελλείψεις που παρατηρούνται κατά το στάδιο της αποθήκευσης είναι οι εξής: • • • •

ανεπαρκής χαρακτηρισμός των επικινδύνων αποβλήτων, ακατάλληλη/ανεπαρκής σήμανση, χρήση ανοιχτών δοχείων, υπέρβαση του διαθέσιμου χρόνου αποθήκευσης και του όγκου των αποβλήτων που μπορούν να αποθηκεύονται σε μια δεδομένη εγκατάσταση (καθορίζονται από ειδική αδειοδότηση και νομοθεσία).

Επεξεργασία και διάθεση Δεξαμενή αδρανοποίησης: Στη δεξαμενή αδρανοποίησης πρέπει να πραγματοποιούνται δειγματοληψίες και μετρήσεις για την μελέτη προσδιορισμού της τοξικότητας των λυμάτων που απομακρύνονται από αυτή. Σε περίπτωση που διαπιστώνεται υπέρβαση των ορίων τοξικότητας πρέπει να λαμβάνονται τα απαραίτητα μέτρα για τη διατήρηση της τοξικότητας σε επιθυμητά επίπεδα (π.χ. εφαρμογή μεθόδων καθίζησης, ιοντοανταλλαγής κλπ.). • Πυρολυτικός κλίβανος: Για μια σωστή αξιολόγηση του αν και κατά πόσο η λειτουργία του πυρολυτικού κλιβάνου ενός νοσοκομείου έχει αρνητικές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και στο περιβάλλον, πρέπει να πραγματοποιούνται οι παρακάτω εργασίες: • Μετρήσεις αέριων ρύπων στην έξοδο της καμινάδας (αιθάλη, HCl, SO2, NOx, Hg, Cd, διοξίνες, φουράνια). • Καταγραφή θερμοκρασίας καύσης. • Καταγραφή παροχής απαερίων. • Καταγραφή παροχής οξυγόνου. • Χρήση μετεωρολογικών δεδομένων της περιοχής. Σημαντικότερο όμως παράγοντα αποτελεί η πραγματοποίηση μετρήσεων για τον προσδιορισμό παθογενών παραγόντων από την καμινάδα του πυρολυτικού κλιβάνου και την υπολειμματική τέφρα, καθώς και επιδημιολογικές μελέτες για τον προσδιορισμό των επιπτώσεων της λειτουργίας ενός νοσοκομείου στη δημόσια υγεία. •

18

19


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Είναι αδιαμφισβήτητο, ότι η «κακή» διαχείριση των ιατρικών αποβλήτων, σε συνδυασμό με το μολυσματικό τους χαρακτήρα, συνιστά σοβαρότατο κίνδυνο για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον. Επομένως, η ύπαρξη κατάλληλου προγράμματος διαχείρισης και επεξεργασίας των παραγόμενων μολυσματικών και επικινδύνων αποβλήτων είναι αναγκαίο να προηγείται οποιωνδήποτε ενεργειών διάθεσης. Ευάγγελος Γιδαράκος, Δ/ντής Εργαστηρίου Διαχείρισης Τοξικών & Επικινδύνων Αποβλήτων και Καθηγητής στο Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος του Πολυτεχνείου Κρήτης

Απόβλητα υγειονομικών μονάδων και Δημόσια Υγεία Εισαγωγή Η διαχείριση των αποβλήτων, που προέρχονται από υγειονομικές μονάδες, αποτελεί για τα ελληνικά αλλά και τα διεθνή δεδομένα αντικείμενο μελετών ιδιαίτερου υγειονομικού ενδιαφέροντος, επειδή η ελλιπής τήρηση των κανόνων υγιεινής είναι δυνατόν να δημιουργήσει κινδύνους για το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία. Η ορθολογική διαχείριση των Αποβλήτων από Υγειονομικές Μονάδες (ΑΥΜ) διέπεται τόσο από τις αρχές προστασίας του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας, όσο και της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), η οποία δίνει έμφαση στην πρόληψη και ελαχιστοποίηση της παραγωγής και επικινδυνότητας των αποβλήτων. Για την επίτευξη των ανωτέρω στόχων η ορθολογική διαχείριση όλων των κατηγοριών αποβλήτων των ΥΜ προϋποθέτει την τήρηση και εφαρμογή των ισχυουσών νομοθετικών διατάξεων.

1. Θεσμικό πλαίσιο

3. Ενδεικτικές απαιτήσεις διαχείρισης Οι διατάξεις της ΚΥΑ οικ.146163/2012 ορίζουν μεταξύ άλλων τα κάτωθι: Την υποχρέωση κάθε Υγειονομικής Μονάδας που υπόκειται σε περιβαλλοντική αδειοδότηση να καταρτίσει «Εσωτερικό Κανονισμό Διαχείρισης Αποβλήτων» θεωρημένο από την αρμόδια Υγειονομική Περιφέρεια (ΥΠΕ). Ο Κανονισμός αναφέρεται στη διαδικασία διαχωρισμού, συλλογής, προσωρινής αποθήκευσης, μεταφοράς, επεξεργασίας και τελικής διάθεσης των ΕΑΥΜ, με όλα τα προβλεπόμενα μέτρα σε κάθε στάδιο διαχείρισης. • Τους όρους, τα μέτρα και τις προϋποθέσεις για τη διαχείριση των ΕΑΥΜ στα στάδια του διαχωρισμού, της συλλογής, της μεταφοράς, της προσωρινής αποθήκευσης, της επεξεργασίας (αποστείρωση ή αποτέφρωση με τις κατάλληλες τεχνικές και περιβαλλοντικές προδιαγραφές αντίστοιχα) και της τελικής διάθεσης. • Τις αρμόδιες αρχές που ελέγχουν την συμμόρφωση των υπόχρεων διαχείρισης ΕΑΥΜ στις διατάξεις της ΚΥΑ. •

Διαχωρισμός

το σημαντικότερο βήμα της διαχείρισης των ΑΥΜ είναι ο διαχωρισμός τους σε ομάδες κατά τρόπο σαφή, ευνόητο και ευχερή κατά το στάδιο της συλλογής, έτσι ώστε να γίνεται αντιληπτός από τους υπεύθυνους της διαχείρισης των αποβλήτων και να διευκολύνεται η συλλογή και μεταφορά τους. Στο πεδίο εφαρμογής της ΚΥΑ146163/2012 υπάγονται τα Επικίνδυνα Απόβλητα Υγειονομικών Μονάδων: • • • •

Επικίνδυνα Απόβλητα Αμιγώς Μολυσματικά, Μικτά Επικίνδυνα Απόβλητα, με ταυτόχρονα μολυσματικό και τοξικό χαρακτήρα και Άλλα Επικίνδυνα Απόβλητα, αμιγώς τοξικού χαρακτήρα, ενώ ταυτόχρονα προσδιορίζονται και οι κατηγορίες των Υγειονομικών Μονάδων που υποχρεούνται σε διαχείριση των αποβλήτων τους σύμφωνα με τις διατάξεις της ως άνω ΚΥΑ.

Συλλογή

1. Με το Νόμο 4042/2012 (ΦΕΚ 24 Α): «Ποινική προστασία του περιβάλλοντος − Πλαίσιο παραγωγής και διαχείρισης αποβλήτων κλπ.» έγινε η εναρμόνιση με την Αναθεωρημένη Οδηγία για τα απόβλητα 2008/98/ΕΚ. 2. Η ΚΥΑ οικ.146163/2012 (ΦΕΚ 1537 Β): «Μέτρα και Όροι για τη Διαχείριση Αποβλήτων Υγειονομικών Μονάδων» αντικαθιστά την ΚΥΑ H.Π. 37591/2031/2003(ΦΕΚ 1419 Β) και αποσκοπεί στη βελτίωση του θεσμικού πλαισίου διαχείρισης των ΑΥΜ και στην πλήρη συμβατότητα με την Οδηγία 2008/98 ΕΚ και το Ν.4042/2012. 3. Η οικ.33312/4110/3.7.12 Απόφαση περί «Ειδικού Εθνικού Σχεδίου Διαχείρισης Επικίνδυνων Αποβλήτων Υγειονομικών Μονάδων (ΕΣΔΕΑΥΜ), στοχεύει στην ανάπτυξη και εφαρμογή μίας ευέλικτης, οικονομικά βιώσιμης και αποτελεσματικής πολιτικής στον τομέα της διαχείρισης των ΑΥΜ, προσαρμοσμένης στις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες της χώρας. Αντικείμενο του ΕΣΔΕΑΥΜ αποτελεί κυρίως η διαχείριση των επικινδύνων αποβλήτων που παράγονται από ΥΜ (ΕΑΥΜ) και ο χωρικός προσδιορισμός των κατάλληλων εγκαταστάσεων για τη διαχείρισή τους.

2. Αρχές σχεδιασμού Βασικό στοιχείο σχεδιασμού της διαχείρισης αποτελεί η κατάρτιση εσωτερικού κανονισμού διαχείρισης ΑΥΜ. Προϋπόθεση της ορθολογικής διαχείρισης των αποβλήτων υγειονομικών μονάδων (ΑΥΜ) αποτελεί ο διαχωρισμός τους σε ομάδες, ώστε να διευκολύνεται η συλλογή, μεταφορά και διάθεσή τους. Για τη μείωση τόσο του κινδύνου ενδονοσοκομειακών λοιμώξεων των ασθενών, όσο και του κινδύνου μετάδοσης μολύνσεων στο προσωπικό του Νοσοκομείου, είναι απαραίτητο να λαμβάνονται όλα τα απαραίτητα μέτρα καθ’ όλη την διαδρομή της διαχείρισης των αποβλήτων των ΥΜ.

20

η συλλογή των ΑΥΜ γίνεται σε ειδικά δοχεία ή σάκους, ανάλογα με τη μέθοδο τελικής διάθεσης καθώς και τα ιδιαίτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά τους. Λαμβάνοντας υπόψη την επεξεργασία που θα ακολουθήσει γίνεται η τοποθέτηση των αποβλήτων σε υποδοχείς αντίστοιχου χρώματος, ενώ για τα αιχμηρά προβλέπεται άκαμπτη και ανθεκτική συσκευασία μιας χρήσεως

Μεταφορά

η μεταφορά των ΑΥΜ εντός της ΥΜ πρέπει να γίνεται με ειδικά μέσα και να τηρούνται οι κανόνες υγιεινής και ασφάλειας του Εσωτερικού Κανονισμού Διαχείρισης ΑΥΜ. • Για λόγους υγιεινής των χώρων της ΥΜ, δεν ενδείκνυται η χρήση αγωγών απόρριψης (απλών ή υπό κενό). •

Προσωρινή αποθήκευση

παραμονή σε κατάλληλους χώρους, υπό θερμοκρασία <50C και για χρονικό διάστημα <5 ημερών • Για ποσότητες <500 λίτρων για τα ΑΥΜ αμιγώς τοξικού χαρακτήρα (ΑΥΜ ΤΧ), η προσωρινή αποθήκευση γίνεται εντός της εγκατάστασης της ΥΜ και για χρονικό διάστημα έως δύο (2) έτη, με παράλληλη τήρηση όλων των μέτρων ασφαλείας της κείμενης νομοθεσίας για τα επικίνδυνα απόβλητα. • Η αποθήκευση μπορεί να γίνει μέχρι 30 ημέρες σε θερμοκρασία <00C. •

Μεταφορά

το Όχημα μεταφοράς πρέπει να είναι κλειστό, στεγανό, με δυνατότητα ψύξης <80C, χωρίς μηχανισμό συμπίεσης. Τα απόβλητα συνοδεύονται από έγγραφο έντυπο με στοιχεία αναγνώρισης, αντίγραφα του οποίου τηρούνται από τις αρμόδιες υπηρεσίες. 21


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Επεξεργασία-διάθεση

η επεξεργασία με στόχο την τελική διάθεση των ΑΥΜ γίνεται με τη μέθοδο της καύσεως, πυρολύσεως ή / και για ορισμένες κατηγορίες αποβλήτων με τη μέθοδο της αποστειρώσεως και την εν συνεχεία διάθεσή τους από κοινού με τα οικιακά απόβλητα. Η επιλογή μεταξύ των δύο εναλλακτικών λύσεων είναι αποτέλεσμα οικονομοτεχνικής μελέτης. Βασιλική Καραούλη, Δ/νση Υγειονομικής Μηχανικής & Υγιεινής περιβάλλοντος, Υπουργείο Υγείας

χρονικό διάστημα (μερικές δεκαετίες) που απαιτείται για την προστασία του υδροφόρου ορίζοντα. Πολλαπλές στρώσεις στεγάνωσης ανεβάζουν το κόστος σημαντικά και • η συλλογή του βιοαερίου δεν είναι πλήρης. Κάποιες ποσότητες αερίου διαφεύγουν στην ατμόσφαιρα. Το ποσοστό του συλλεγόμενου βιοαερίου εξαρτάται από την πυκνότητα των γεωτρήσεων. Η πληρότητα της συλλογής είναι πάλι θέμα κόστους. Β. Η λιπασματοποίηση των στερεών απορριμμάτων είναι λύση που καταλήγει σε οικολογική αξιοποίηση μέρους τους. Η μέθοδος αυτή έχει σαν προϋπόθεση τον προηγούμενο διαχωρισμό των απορριμμάτων (λιπασματοποιούνται τα ζυμώσιμα), οπότε συνοδεύονται από προγράμματα ανακύκλωσης και διαχωρισμού μη ζυμώσιμων υλικών και κατά συνέπεια υπάρχουν τα ανάλογα οφέλη. Πρέπει όμως να αναφερθούν τα ακόλουθα: Το παραγόμενο εδαφοβελτιωτικό (χούμος) δεν είναι εύκολα εμπορικά διαθέσιμο. Το παραγόμενο καύσιμο υλικό RDF (refusederivedfuel) περιέχει πλαστικά που η καύση τoυς εγκυμονεί κινδύνους. ατμοσφαιρικής ρύπανσης και απαιτούνται ιδιαίτερες συνθήκες καύσης, γεγονός που μειώνει τις δυνατότητες χρήσης του. • Η μέθοδος δεν είναι αυτοδύναμη, προκύπτουν άχρηστα υλικά που απαιτούν χώρο υγειονομικής ταφής. • Το κόστος της μεθόδου είναι μεγαλύτερο της ταφής. • •

Διαχείριση στερεών αποβλήτων Η διαχείριση των στερεών αποβλήτων προκαλεί ζητήματα που έχουν τη βάση τους ή στη σύνθεση των απορριμμάτων ή στην μέθοδο τελικής διάθεσης. Είναι γεγονός ότι τα αστικά στερεά απορρίμματα είναι ένα μείγμα ετερόκλητων υλικών όπου κάθε κατηγορία υλικών έχει διαφορετική «συμπεριφορά». Τα αστικά στερεά απορρίμματα προέρχονται από τις κατοικίες και από τα κτίρια υπηρεσιών, τα καταστήματα αλλά και τις βιοτεχνίες. Στα λεγόμενα «σύμμικτα» απορρίμματα περιέχονται υλικά που αλλοιώνονται χρονικά (ζυμώσιμα, υπολείμματα τροφής) αλλά και υλικά με χημική σύνθεση που η ανεξέλεγκτη διάθεση των μπορεί να αποτελεί κίνδυνο. Οι πλέον συνήθεις μέθοδοι τελικής διάθεσης απορριμμάτων περιλαμβάνουν την υγειονομική ταφή, τη λιπασματοποίηση και τη θερμική επεξεργασία. Α. Η υγειονομική ταφή των στερεών απορριμμάτων είναι η πλέον συνηθισμένη λύση στην Ελλάδα. Η υγειονομική ταφή έχει ως κύριους στόχους: • • •

την καθημερινή κάλυψη των απορριμμάτων με χώμα, τη συλλογή και αξιοποίηση του εκλυόμενου βιοαερίου και την παρεμπόδιση διείσδυσης στραγγισμάτων στο υπέδαφος και κατά συνέπεια στον υδροφόρο ορίζοντα και την σε συνέχεια επεξεργασία των.

Η υγειονομική ταφή, εφόσον πραγματοποιείται σωστά, καλύπτει τους στόχους αυτούς.

Γ. Η θερμική επεξεργασία αφορά μεθόδους, όπως η καύση, η πυρόλυση, η θερμική διάσπαση κλπ. Για μερικές κατηγορίες απορριμμάτων, μολυσματικά ή τοξικά μπορεί να είναι η ενδεδειγμένη. Όμως για τα αστικά στερεά απορρίμματα υπάρχουν σοβαρές αντιρρήσεις: Παράγονται τεράστιες ποσότητες ρύπων που οδεύουν στην ατμόσφαιρα. Η συγκράτηση ή εξουδετέρωσή τους απαιτεί ιδιαίτερα αποτελεσματικά μέτρα αντιρρύπανσης. • Η καύση των πλαστικών εκτός από τοξικές ουσίες παράγει και διαβρωτικά αέρια, οπότε για την αποφυγή διάβρωσης των εγκαταστάσεων χρησιμοποιούνται υψηλής ποιότητας υλικά. • Η καύση των απορριμμάτων πρέπει να γίνεται σε ελεγχόμενες συνθήκες, ώστε να αποφεύγεται κατά το δυνατόν η παραγωγή επικίνδυνων αερίων. • Η αντιμετώπιση των ανωτέρω καταλήγει στην κατασκευή ακριβών εργοστασίων που τα χειρίζονται εξειδικευμένοι τεχνικοί. • Και πάλι η μέθοδος δεν είναι αυτοδύναμη, καθότι απαιτείται ταφή για την παραγόμενη τέφρα. Δεν αποκλείεται η τέφρα να περιέχει τοξικά υλικά και να απαιτείται ιδιαίτερη μεταχείριση. Η μέθοδος της θερμικής επεξεργασίας έχει το πλεονέκτημα της παραγωγής ενέργειας και της μικρής απαιτούμενης έκτασης. •

Η μέθοδος αυτή έχει σημαντικά πλεονεκτήματα, όπως:

Βιβλιογραφία:

εύκολα εφαρμόσιμη, ευέλικτη ως προς την ποσότητα και τη σύνθεση των απορριμμάτων, χωρίς απαιτήσεις για ιδιαίτερα εξειδικευμένο προσωπικό, μικρότερου κόστους συγκρινόμενη με τις άλλες μεθόδους, η έκταση γης που χρησιμοποιείται, μετά το τέλος μπορεί να τύχει κάποιας χρήσης ή αξιοποίησης και • η μέθοδος είναι αυτοδύναμη.

1. Κούγκολος Αθ., 2005, Εισαγωγή στη Περιβαλλοντική Μηχανική, Εκδ. Τζιόλα

• • • • •

Όμως δε σημαίνει ότι δεν υπάρχουν προβλήματα όπως:

2. Tchobanoglous G. etc, 1998, Integrated Solid Waste Management, McGraw-Hill 3. Κόλλιας Π., 1993, Απορρίμματα, Εκδ. Π.Κόλλια 4. Σκορδίλης Α.,1993, Τεχνολογίες Διάθεσης Απορριμμάτων, Εκδ. Ιων.

Θεοδωράτος Π., Χημικός Μηχανικός, MSc Sanitary Engineering

δυσκολία εύρεσης διαθέσιμης γης και αποδοχής της χρήσης της από γειτονικούς οικισμούς, γενική υποβάθμιση της ευρύτερης περιοχής, λόγω της διακίνησης μεγάλου όγκου απορριμμάτων, δυσοσμίας και αισθητικής, • η στεγάνωση του πυθμένα του ΧΥΤΑ δεν είναι πλήρως εξασφαλισμένη για το μεγάλο • •

22

23


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Xώροι Υγειονομικής Ταφής Αποβλήτων (ΧΥΤΑ) και επιπτώσεις στη δημόσια υγεία Η αποθήκευση σε χώρους υγειονομικής ταφής αποβλήτων (ΧΥΤΑ) αναφέρεται στα στερεά απόβλητα. Τ�� στερεά απόβλητα προκύπτουν από ένα ευρύτατο φάσμα δραστηριοτήτων όπως οικιακές, βιομηχανικές, κατασκευαστικές και εμπορικές. Ως στερεό απόβλητο ορίζεται οτιδήποτε έχει εξαντλήσει την αξία χρήσης του και απορρίπτεται ή αποθηκεύεται προκειμένου να απορριφθεί. Ένα σημαντικό τμήμα των στερεών αποβλήτων οδηγείται σε ΧΥΤΑ. Σε μικρότερο βαθμό, τα στερεά απόβλητα μπορεί να οδηγηθούν στην ανακύκλωση, σε καύση με στόχο την παραγωγή ενέργειας, ή σε ανεξέλεγκτη διάθεση. Το παραπάνω γεγονός εγείρει ερωτήματα σχετικά με τις ενδεχόμενες επιπτώσεις των ΧΥΤΑ στη δημόσια υγεία. Είναι γνωστό ότι από τους ΧΥΤΑ απελευθερώνεται στο περιβάλλον μια ποικιλία χημικών βλαπτικών παραγόντων όπως μεθάνιο, CO2, oξείδια του Θείου, βενζόλιο και ατμοί μετάλλων [1]. Η δυνατότητα ρύπανσης του περιβάλλοντος υπάρχει και κατά την περίοδο που ο ΧΥΤΑ είναι εν λειτουργία, αλλά και μετά την διακοπή της λειτουργίας του. Oι κύριοι οδοί έκθεσης των ανθρώπων είναι μέσω του αναπνευστικού συστήματος της κατανάλωσης νερού (λόγω ρύπανσης του υδροφόρου ορίζοντα), ενώ η δερματική έκθεση είναι σημαντική στους εργαζόμενους σε ΧΥΤΑ. Προκύπτει όμως ένα θεμελιώδες ερώτημα: υπάρχει «ασφαλής» απόσταση από τους ΧΥΤΑ; Παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει απόλυτα «ασφαλής» απόσταση, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας θεωρεί ότι η πιθανή έκθεση σε βλαπτικές εκπομπές από τους ΧΥΤΑ είναι πιθανό να είναι περιορισμένη σε μια απόσταση 1 χιλιομέτρου για το αέριους ρύπους και 2 χιλιομέτρων για ρύπους στους οποίους μπορεί να σημειωθεί ανθρώπινη έκθεση με όχημα το νερό [2].

Βιβλιογραφία: 1. ΙARC. Monographs on the evaluation of Carcionogenic Risks to Humans. Some Industrial Chemicals and Dyestuffs. Int Agency Res Cancer, Lyon 1987;29(Suppl):93-148. 2. WHO. Methods of assessing risk to health from exposure to hazards released from waste landfills. Report from a WHO Meeting Lods, Poland, 10-12 April, 2000.Bilthoven, The Netherlands:WHO Regional Office for Europe, European Centre for Environment and Health. 3. Jarup L, Briggs D, de Hoogh C, Morris S, Hurt C, Lewin A, Maitland I, Richardson S, Wakefield J, Elliott P. Cancer risks in populations living near landfill sites in Great Britain. Br J Cancer. 2002 5; 86:1732-6. 4. Pukkala E, Pönkä A. Increased incidence of cancer and asthma in houses built on a former dump area. Environ Health Perspect. 2001; 109:1121-5. 5. Porta D, Milani S, Lazzarino AI, Perucci CA, Forastiere F. Systematic review of epidemiological studies on health effects associated with management of solid waste. Environ Health. 2009;8:60. 6. Gelberg KH. Health study of New York City Department of Sanitation landfill employees. J Occup Environ Med. 1997;39:1103-10.

Γιώργος Ραχιώτης, Λέκτορας Επιδημιολογίας, Παν. Θεσσαλίας

Η υγειονομική ταφή των στερεών αποβλήτων (με τις διάφορες μορφές της) έρχεται ως προτελευταία επιλογή πριν την ανεξέλεγκτη διάθεση στην ιεραρχία της διάθεσης των στερεών αποβλήτων. Ποιες όμως είναι οι διαθέσιμες ενδείξεις για τις επιπτώσεις των ΧΥΤΑ στη δημόσια υγεία; Οι ενδείξεις αφορούν στην υγεία του πληθυσμού που κατοικεί πλησίον των χώρων ταφής , όσο και των εργαζομένων στους ΧΥΤΑ. Δυο είναι οι εκβάσεις με το μεγαλύτερο ενδιαφέρον: ο καρκίνος και οι συγγενείς ανωμαλίες καθώς και η γέννηση λιπόβαρων νεογνών. Σχετικά με τον καρκίνο, υπάρχουν δυο χαρακτηριστικές μελέτες. Η πρώτη από τους Jarup et al. μελέτησε τον κίνδυνο καρκίνου σε πληθυσμούς που κατοικούσαν (1982-1997) έως και 2 χλμ από χώρους υγειονομικής ταφής σε σύγκριση με πληθυσμούς που κατοικούσαν σε απόσταση μεγαλύτερη των 2 χλμ από τους χώρους υγειονομικής ταφής [3]. Τα αποτελέσματα δεν έδειξαν αυξημένο κίνδυνο νεοπλασιών. Στον αντίποδα της παραπάνω μελέτης μια φιλανδική μελέτη έδειξε αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, αλλά και βρογχικού άσθματος και χρόνιας παγκρεατίτιδας σε κατοίκους 12 οικοδομικών συγκροτημάτων που κατασκευάστηκαν σε χώρο που προηγούμενα λειτουργούσε ως ΧΥΤΑ [4]. Τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής οδήγησαν τη φιλανδική κυβέρνηση να διαλύσει τον συγκεκριμένο οικισμό. Μια συστηματική όμως ανασκόπηση των διαθέσιμων ενδείξεων από τους Porta et al. το 2009, έδειξε ότι υπάρχουν ανεπαρκή δεδομένα σχετικά με τη συσχέτιση των ΧΥΤΑ με τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου [5]. Αντίθετα, η ανασκόπηση έδειξε περιορισμένες ενδείξεις συσχέτισης της διαμονής πλησίον ΧΥΤΑ σε μια ακτίνα 2 χλμ με τον κίνδυνο ανάπτυξης συγγενών ανωμαλιών (π.χ. επισπαδίας, υποσπαδίας, συγγενείς ανωμαλίες του νευρικού συστήματος) και γέννησης λιποβαρών νεογνών. Σχετικά με τους εργαζόμενους σε χώρους υγειονομικής ταφής, μια συγχρονική μελέτη έδειξε αυξημένο επιπολασμό συμπτωμάτων από το αναπνευστικό σύστημα, το δέρμα καθώς και διαταραχών της ακουστικής λειτουργίας [6]. Όλες οι μελέτες παρουσιάζουν περιορισμούς , όπως ανεπαρκής εκτίμηση της έκθεσης και των συγχυτικών παραγόντων. Συμπερασματικά, οι ενδείξεις για τη συσχέτιση των χώρων υγειονομικής ταφής με κίνδυνο καρκινογένεσης είναι ανεπαρκείς, αντίθετα, υπάρχουν περιορισμένες ενδείξεις συσχέτισης του με κίνδυνο συγγενών ανωμαλιών και γέννησης λιποβαρών νεογνών.

24

25


Ειδικό αφιέρωμα

Ειδικό αφιέρωμα

Ευρωπαϊκή Ημέρα Ευαισθητοποίησης για την Ορθολογική Χρήση των Αντιβιοτικών Ως Ευρωπαϊκή ημέρα για την ορθολογική χρήση των αντιβιοτικών (European Awareness Antibiotic Day -EAAD) έχει ορισθεί από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης νοσημάτων (ECDC) για το 2012 η 16η Νοεμβρίου. Ο θεσμός αυτός ξεκίνησε το 2008 και κάθε έτος αφιερώνεται στην ευαισθητοποίηση τόσο των επαγγελματιών υγείας που συνταγογραφούν τα αντιβιοτικά (ιατροί πρωτοβάθμιας περίθαλψης και νοσοκομείων) όσο και των πολιτών που αποτελούν τους άμεσους καταναλωτές τους. Το 2011 η EAAD ήταν αφιερωμένη στην μετάδοση της πληροφορίας για τις επιπτώσεις της άσκοπης κατανάλωσης των αντιβιοτικών καθώς και της συνεχώς αυξανόμενης μικροβιακής αντοχής μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένου και του διαδικτύου. Το ECDC παρουσίασε περιπτώσεις ασθενών που εμφάνισαν λοίμωξη από πολυανθεκτικό μικροοργανισμό και τις επιπτώσεις που είχε το συγκεκριμένο συμβάν τόσο στην υγεία τους όσο και στην κοινωνική τους ζωή. Το μήνυμα των συνεντεύξεων που παραχώρησαν οι ίδιοι οι ασθενείς αναδεικνύει το γεγονός ότι η μικροβιακή αντοχή είναι μία πραγματικότητα που μπορεί δυνητικά να πλήξει τον καθένα μας. Το μήνυμα της συγκεκριμένης ημέρας είναι η σηματοδότηση δράσεων εκ μέρους των Ευρωπαϊκών κρατών με τις οποίες θα προωθηθεί η εφαρμογή των αρχών της ορθολογικής χρήσης των αντιβιοτικών σε όλους τους χώρους παροχής υπηρεσιών υγείας. Η ημέρα αυτή υπενθυμίζει σε όλους μας ότι το πρόβλημα της μικροβιακής αντοχής αποτελεί πλέον μείζονα απειλή δημόσιας υγείας σε εθνικό και Ευρωπαϊκό επίπεδο, γεγονός που ευνοείται και από την διακρατική μεταφορά ασθενών. Βασισμένη ακριβώς σε αυτή την πραγματικότητα η Δανία, η οποία ανέλαβε την Προεδρία του Ευρωπαϊκού κοινοβουλίου για το 2012, έθεσε ως προτεραιότητά της στον τομέα της υγείας την καταπολέμηση της μικροβιακής αντοχής με επίκεντρο τον έλεγχο της κατανάλωσης των αντιβιοτικών. Η αναγκαιότητα για ορθολογική χρήση των αντιβιοτικών τόσο στον άνθρωπο όσο και στα ζώα ήταν το κυρίαρχο θέμα του συνεδρίου που οργανώθηκε τον Μάρτιο του 2012 στα πλαίσια της Δανέζικης Προεδρίας, όπου και αναδύθηκε για πρώτη φορά η πρόθεση να προταθεί ένα σχέδιο δράσης που θα προτρέψει τα κράτη μέλη να εναρμονιστούν στον κοινό αυτό στόχο της καταπολέμησης της μικροβιακής αντοχής. Με το μήνυμα λοιπόν “Combating Antimicrobial Resistance – Time for Joint Action” οι πέντε παρακάτω άξονες θα αποτελέσουν το επίκεντρο αυτής της προσπάθειας: Η συστηματική επιτήρηση της μικροβιακής αντοχής Η ενίσχυση της εφαρμογής των μέτρων πρόληψης και ελέγχου της διασποράς των πολυανθεκτικών παθογόνων • Η προώθηση των αρχών της ορθολογικής χρήσης των αντιβιοτικών τόσο στον άνθρωπο όσο και στα ζώα • Η προσπάθεια για ανεύρεση νέων θεραπευτικών παραγόντων για την αντιμετώπιση των λοιμώξεων από πολυανθεκτικά παθογόνα • Η προώθηση της διακρατικής συνεργασίας και πιο συγκεκριμένα της συνεργασίας μεταξύ όλων εκείνων των φορέων που εμπλέκονται και συντονίζουν τους παραπάνω τομείς. • •

Πέραν όμως από την αναγνώριση του προβλήματος σε Ευρωπαϊκό επίπεδο θα πρέπει να σταθούμε στην Ελληνική πραγματικότητα αφού η χώρα μας παραμένει σύμφωνα και με τα πιο πρόσφατα αδημοσίευτα ακόμη δεδομένα του Ευρωπαϊκού Συστήματος Επιτήρησης της Κατανάλωσης των Αντιβιοτικών (ESAC) του 2010, πρώτη στην κατανάλωση των αντιβιοτικών στην κοινότητα μεταξύ των υπόλοιπων κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το πρόβλημα της κατανάλωσης των αντιβιοτικών συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη της μικροβιακής αντοχής στα αντιβιοτικά. Αυτό άλλωστε αναδεικνύεται και από το γεγονός ότι η Ελλάδα κατέχει ένα από τα υψηλότερα επίπεδα μικροβιακής αντοχής στον Ευρωπαϊκό χώρο, σύμφωνα πάντα με τα δεδομένα του Ευρωπαϊκού Συστήματος Επιτήρησης της Μικροβιακής Αντοχής (EARSS). Η μικροβιακή αντοχή αποτελεί απόδειξη της δυσμενούς αλλαγής του οικοσυστήματος μας με αποκλειστικά υπεύθυνο αίτιο την ανθρώπινη παρέμβαση. Οι μικροβιακές λοιμώξεις αποτελούσαν για την ανθρωπότητα τα μόνα ιάσιμα νοσήματα και σήμερα υπολογίζεται ότι 25.000 άνθρωποι ετησίως στην Ευρωπαϊκή Ένωση πεθαίνουν από λοιμώξεις από πολυανθεκτικά παθογόνα χωρίς να υπολογίζονται οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις τόσο για τους ασθενείς όσο και για το υγειονομικό σύστημα. Η Ευρωπαϊκή ημέρα για την κατανάλωση των αντιβιοτικών θα πρέπει να ευαισθητοποιήσει και να προβληματίσει τις πολιτικές ηγεσίες των κρατών, την επιστημονική κοινότητα αλλά και τους πολίτες, γιατί οι λύσεις που προτείνονται είναι απλές και εφικτές. Ο καθένας από την πλευρά του θα πρέπει να αναλάβει την ευθύνη που του αναλογεί και με αφετηρία αυτό το γεγονός να συμβάλει στο να προασπίσει την ατομική αλλά και τη δημόσια υγεία των γενεών που έπονται. Ξεκινώντας από σήμερα προτρέπουμε τους επαγγελματίες υγείας που συνταγογραφούν: Χρησιμοποιείτε για την εμπειρική κάλυψη των ασθενών με λοίμωξη τις κατευθυντήριες οδηγίες (διεθνείς και εθνικές) καθώς και τα επιδημιολογικά δεδομένα του χώρου στον οποίο παρέχονται οι υπηρεσίες υγείας • Η μικροβιολογική τεκμηρίωση της λοίμωξης αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο όχι μόνο της διάγνωσης αλλά και της θεραπευτικής αντιμετώπισής της. Η στοχευμένη θεραπεία μειώνει την άσκοπη κατανάλωση των αντιβιοτικών. • Η χορήγηση των προωθημένων αντιβιοτικών πρέπει να γίνεται βάσει ενδείξεων που στόχο έχουν όχι να δυσχεραίνουν το έργο του θεράποντος αλλά να το διευκολύνουν, προασπίζοντας την υγεία των ασθενών. • Η σωστή δοσολογία και το επαρκές χρονικό διάστημα χορήγησης των αντιβιοτικών αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την επιτυχία της θεραπείας. • Καθοδηγήστε τους ασθενείς σωστά! Δεν υπάρχει ασθενής που να απαιτεί τη χορήγηση φαρμάκου αλλά μόνο ιατρός που τη συνταγογραφεί. Για το κοινό: •

Το μεγαλύτερο ποσοστό λοιμώξεων του αναπνευστικού συστήματος όσον αφορά τα παιδιά είναι ιογενούς αιτιολογίας και δεν χρήζει χορήγησης αντιβιοτικών • Η χορήγηση των αντιβιοτικών θα πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες του ιατρού που τα συνταγογραφεί (δοσολογία, διάρκεια χορήγησης) και η οποιαδήποτε τροποποίηση θα πρέπει να γίνεται μετά από ενημέρωσή του. • Μην φυλάσσετε αντιβιοτικά στο σπίτι για προληπτικούς λόγους εκτός κι εάν έχει συσταθεί για συγκεκριμένο λόγο από τον ιατρό σας. Η φύλαξή τους προδιαθέτει στην εύκολη κατανάλωσή τους χωρίς να προηγηθεί ιατρική κλινική εκτίμηση. • Μην προμηθεύεστε αντιβιοτικά χωρίς την ανάλογη συνταγή από τον γιατρό σας. Θέτετε σε σοβαρό κίνδυνο την υγεία σας. •

Πράγματι, τον Ιούλιο του 2012 διαμορφώθηκε από το Ευρωκοινοβούλιο ένα προτεινόμενο πλαίσιο δράσεων με στόχο την ορθολογική χορήγηση των αντιμικροβιακών ουσιών στον άνθρωπο και στα ζώα, με τίτλο «Μία Υγεία». Οι δράσεις αυτές επικεντρώνονται στην έκδοση εθνικών κατευθυντήριων οδηγιών για την ορθή συνταγογράφηση των αντιβιοτικών, στην συνεχή εκπαίδευση των ιατρών καθώς και στον έλεγχο της συνταγογράφησης. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη χρήση των προωθημένων αντιβιοτικών που αποτελούν και τις τελευταίες θεραπευτικές επιλογές για την αντιμετώπιση των λοιμώξεων από πολυανθεκτικούς μικροοργανισμούς. Η EAAD συγκαταλέγεται στο πλαίσιο αυτών των δράσεων και χαρακτηρίζεται ως το σημείο εκκίνησης των εθνικών εκστρατειών για τη μείωση της κατανάλωσης των αντιβιοτικών. 26

27


Ειδικό αφιέρωμα

Ειδικό αφιέρωμα Συνολική κατανάλωση αντιβιοτικών στην κοινότητα (ATC JO1) σε 29 Ευρωπαικές χώρες από το 1998-2005

http://antibiotic.ecdc.europa.eu

Ποσοστά μικροβιακής αντοχής κλινικών στελεχών S.aureus στην Μεθικιλλίνη-MRSA (2010)

Ποσοστά μικροβιακής αντοχής πολυανθεκτικών* (MDR) κλινικών στελεχών Κ.pneumoniae (2010)

Φ. Κοντοπίδου, Ξ. Δεδούκου, Ε. Μαλτέζου, Γραφείο Νοσοκομειακών Λοιμώξεων, Μικροβιακής Αντοχής και Ορθολογικής Χρήσης των Αντιβιοτικών, Τμήμα Παρεμβάσεων σε Χώρους Παροχής Υπηρεσιών Υγείας, ΚΕΕΛΠΝΟ

*Αντοχή στις κεφαλοσπορίνες γ’ γενεάς,αμινογλυκοσίδες,κινολόνες

28

29


Δράσεις γραφείων

Δράσεις γραφείων

Διαπίστευση του ΔΕΔΥ

Μαθήματα Απολυμαντών στο ΚΕΔΥ

Τα Εργαστήρια του Δικτύου Δημόσιας Υγείας σταθερά προσανατολισμένα στην κατεύθυνση της συνεχούς βελτίωσης, εφαρμόζουν συστήματα ποιότητας κατά το πρότυπο ISO 17025:2005. Το συγκεκριμένο πρότυπο αφορά τα Εργαστήρια που διενεργούν δοκιμές και διακριβώσεις εξοπλισμού.

Από τις 22/10/12 το ΚΕΔΥ όπως και πέρυσι, φιλοξενεί στις εγκαταστάσεις του τα μαθήματα της Σχολής Απολυμαντών-Κλιβανιστών του Υπουργείου Υγείας του έτους 2012-2013. Το εκπαιδευτικό αυτό πρόγραμμα θα διαρκέσει μέχρι και τις 14/12/12.

Το Δίκτυο απαρτίζεται από 8 Εργαστήρια, εκ των οποίων τα 5 έχουν συστηματοποιήσει πλήρως τις διαδικασίες τους βάσει του ISO 17025:2005. Στην παρούσα χρονική περίοδο διενεργούνται 41 διαπιστευμένες μέθοδοι σε περιβαλλοντικά και κλινικά δείγματα, εκ των οποίων οι 15 είναι για μικροβιολογικές αναλύσεις, οι 23 για χημικές και 3 για μοριακές. Στόχος της διοίκησης του ΔΕΔΥ είναι η διεύρυνση του πεδίου των διαπιστευμένων μεθόδων σε νέες παραμέτρους. Η διαπίστευση συνεπάγεται το γεγονός ότι τα Εργαστήρια διαθέτουν την τεχνική επάρκεια για τη διενέργεια συγκεκριμένων αναλύσεων, η οποία πιστοποιείται από συγκεκριμένο Φορέα στη χώρα μας, το Εθνικό Σύστημα Διαπίστευσης. Το Εθνικό Σύστημα Διαπίστευσης (ΕΣΥΔ) έχει ορισθεί ως ο Εθνικός Οργανισμός Διαπίστευσης της Ελλάδας σύμφωνα και με τις απαιτήσεις του Άρθρου 4 του Κανονισμού (EK) αριθ. 765/2008, όπου κάθε κράτος μέλος ορίζει έναν και μόνο εθνικό οργανισμό διαπίστευσης. Τα διαπιστευμένα Εργαστήρια του Δικτύου από την έναρξη ισχύος του πιστοποιητικού τους, σε συστηματικά επαναλαμβανόμενη ετήσια βάση αξιολογούνται από τον ως άνω αναφερόμενο Φορέα συνδυάζοντας και την περαιτέρω επέκταση του πεδίου των διενεργούμενων δοκιμών, όταν υφίσταται αυτή. Το Κεντρικό Εργαστήριο Δημόσιας Υγείας ήταν το πρώτο που διαπιστεύθηκε το 2005 από το ΕΣΥΔ με αρ.πιστ. 213-4. Αυτή τη στιγμή διενεργεί 16 διαπιστευμένες μικροβιολογικές δοκιμές, 11 χημικές και 3 μοριακές. Το 2011 ακολούθως διαπιστεύθηκαν τα Περιφερειακά Εργαστήρια Αν/κής Μακ/νίας Θράκης και Θεσσαλίας με αρ. πιστ. 743 και 787 αντίστοιχα. Το ΠΕΔΥ ΑΜΘ είναι διαπιστευμένο σε μικροβιολογικές αναλύσεις νερών και σε άμεση προτεραιότητα είναι η επέκταση του πεδίου στα τρόφιμα. Το ΠΕΔΥ Θεσσαλίας είναι το Εργαστήριο του Δικτύου με το ευρύτερο πεδίο σε διαπιστευμένες χημικές δοκιμές, αυτή τη στιγμή αριθμεί τις 18, ενώ επιπροσθέτως διενεργούνται και 10 μικροβιολογικές.

Γαβαλά Αθηνά, Γραφείο Θεμάτων Προσωπικού, ΚΕΔΥ

Ημερίδα ΕΦΕΤ στις 24/10/12 Οργανώθηκε από τον Ενιαίο Φορέα Ελέγχου Τροφίμων (ΕΦΕΤ) και την Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) στις 24/10/12 στη Αθήνα, κλειστή Ημερίδα με θέμα: «Προσδιορισμός Αναδυόμενων Κινδύνων και Πρόληψη Κρίσεων.» Την Ημερίδα παρακολούθησαν η Αναπληρώτρια Διευθύντρια ΔΕΔΥ κα. Ε. Χατζηπασχάλη και οι υπάλληλοι του Κεντρικού Εργαστηρίου Δημόσιας Υγείας: Θ. Καραμπίνας και Γ. Πλουμίδης.

Ε. Χατζηπασχάλη, Αν. Δ/ντρια ΚΕΕΛΠΝΟ-ΔΕΔΥ

Στην κατεύθυνση της δυναμικής ανάπτυξης του δικτύου, στο προσεχές χρονικό διάστημα επίκειται η διαδικασία διαπίστευσης των Περιφερειακών Εργαστηρίων Νοτίου Αιγαίου και Κρήτης και στη συνέχεια του ΠΕΔΥ Κεντρικής Μακεδονίας, που έχει έδρα τη Θεσσαλονίκη. Στο ΔΕΔΥ η διοίκηση και το προσωπικό εργάζεται συστηματικά με βάση τις κύριες διαστάσεις της ποιότητας των υπηρεσιών, αξιοπιστία, ασφάλεια, ενσυναίσθηση, σύγχρονο περιβάλλον, ανταπόκριση και εφαρμόζοντάς τις, στοχεύουν και επιτυγχάνουν τη βελτιστοποίηση των παρεχόμενων υπηρεσιών αυτού.

Σπύρος Μπαλτσιώτης, Τμήμα Διαπίστευσης & Ποιοτικής Επάρκειας Δικτύου, ΚΕΔΥ

30

31


Νέα από τη διεθνή βιβλιογραφία

Νέα από τη διεθνή βιβλιογραφία

1. Hartog JJ, Boogaard H, Nijland H and Hoek G. Do the health benefits of cycling outweigh the risks? 2011. Cien Saude Colet. (12): 4731-44. Είναι τα οφέλη της χρήσης ποδηλάτου για την υγεία περισσότερα από τους κινδύνους; Μια σχετική μελέτη από την Ολλανδία.

Η αλλαγή από το αυτοκίνητο στο ποδήλατο ως μέσο μεταφοράς, από κοινωνικής σκοπιάς, μπορεί να επιφέρει σημαντικά κέρδη για τη Δημόσια Υγεία, λόγω μειωμένων εκπομπών ρύπων, θορύβου και αυξημένων επίπεδων σωματικής δραστηριότητας. Σε ατομικό επίπεδο, όμως, υπάρχουν αρνητικές επιπτώσεις στην Υγεία, όπως η αυξημένη έκθεση σε ατμοσφαιρικούς ρύπους και ο κίνδυνος για αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Στο συγκεκριμένο άρθρο οι συγγραφείς διερευνούν το κατά πόσον τα οφέλη για την Υγεία που προσφέρει η μετακίνηση με ποδήλατο είναι περισσότερα από τους τυχόν κινδύνους στους οποίους εκτίθενται οι ποδηλάτες. Για το σκοπό αυτό, οι συγγραφείς συγκέντρωσαν τη βιβλιογραφία που σχετίζεται με την ατμοσφαιρική ρύπανση, τα αυτοκινητιστικά δυστυχήματα και τη φυσική δραστηριότητα. Σκοπός τους ήταν να εκτιμήσουν τις επιπτώσεις που θα είχε στην ολική θνησιμότητα το υποθετικό σενάριο ότι 500.000 άτομα ηλικίας 18-64 ετών αλλάζουν τρόπο μετακίνησης και από αυτοκίνητο χρησιμοποιούν ποδήλατο για μικρές μετακινήσεις σε καθημερινή βάση, στην Ολλανδία. Ως μικρή μετακίνηση όρισαν διαδρομές μικρότερες από 7,5 χλμ. Οι συγγραφείς εκτίμησαν ότι το κέρδος στο προσδόκιμο επιβίωσης από την αυξημένη φυσική δραστηριότητα ήταν μεταξύ 3 και 14 μηνών. Αντιθέτως, το προσδόκιμο επιβίωσης ελαττωνόταν από 0.8 μέχρι 40 ημέρες, λόγω της έκθεσης στην ατμοσφαιρική ρύπανση και από 5 έως 9 ημέρες, λόγω των αυτοκινητιστικών δυστυχημάτων. Έτσι, κατά μέσο όρο τα πλεονεκτήματα του ποδηλάτου ήταν περίπου 9 φορές μεγαλύτερα από τους ενδεχόμενους κινδύνους. Επίσης, η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης στο παραπάνω υποθετικό σενάριο υπερτερούσε του κινδύνου, ακόμα και όταν για τη φυσική δραστηριότητα χρησιμοποιούνταν η ελάχιστη εκτίμηση ενώ για την έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση και τα αυτοκινητιστικά δυστυχήματα η μέγιστη εκτίμηση του κινδύνου. Τα κοινωνικά οφέλη από τη χρήση ποδηλάτου ήταν ακόμα μεγαλύτερα, εάν συνεκτιμούνταν η μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και του συνολικού α��ιθμού αυτοκινητιστικών δυστυχημάτων λόγω της χρήσης του ποδήλατου.

σωματίδια με μικρότερη διάμετρο (PM2.5), που προέρχονται κυρίως από την κυκλοφορία των οχημάτων, ενώ οι επιπτώσεις των μεγαλύτερων σωματιδίων στην ανθρώπινη υγεία είναι ακόμη υπό διερεύνηση. Οι συγγραφείς της ανασκόπησης καταλήγουν ότι ακόμα και σε φαινόμενα, όπως η μεταφορά σκόνης από την έρημο, που τα επίπεδα των μεγαλύτερων σωματιδίων είναι ιδιαίτερα αυξημένα, οι ενδείξεις για επιδράσεις στην υγεία παραμένουν αντιφατικές. Απαιτείται περαιτέρω έρευνα εστιασμένη στη χημική σύσταση και τοξικότητα των σωματιδίων, ενώ για την καλύτερη προστασία του πληθυσμού προτείνεται αυστηρότερος έλεγχος των ανθρωπογενών πηγών ατμοσφαιρικής ρύπανσης.

3. Pope CA, Ezzati M, Dockery DW. Fine particulate air pollution and life expectancy in the United States. N Engl J Med 2009; 360: 376-86. Μπορεί η έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση να μειώσει το προσδόκιμο επιβίωσης;

Οι συγγραφείς εκτίμησαν την επίδραση στο προσδόκιμο επιβίωσης της έκθεσης σε αιωρούμενα μικρο-σωματίδια καθώς και το όφελος από τη μείωση των συγκεντρώσεων των μικροσωματιδίων που έχει ήδη επιτευχθεί σε ορισμένες περιοχές των ΗΠΑ. Συνεκτίμησαν άλλους παράγοντες που είναι γνωστό ότι επιδρούν στο προσδόκιμο επιβίωσης όπως είναι κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες και δημογραφικά χαρακτηριστικά, καθώς και εκτιμήσεις για τη συχνότητα του καπνίσματος. Η μελέτη περιέλαβε 51 μητροπολιτικές περιοχές. Διαπιστώθηκε ότι μια μακροχρόνια μείωση κατά 10μg/m3 στα σωματίδια ΡΜ2.5 συνδέεται με αύξηση στο προσδόκιμο επιβίωσης κατά 0.61 (+/- 0.20) έτη, ανεξάρτητα από τις τιμές των άλλων παραγόντων που ελήφθησαν υπόψη. Επίσης αναφέρεται ότι στη μείωση των συγκεντρώσεων ΡΜ2.5 οφείλεται το 15% της αύξησης του προσδόκιμου επιβίωσης. Από τα παραπάνω αποτελέσματα φαίνεται το μέγεθος των επιδράσεων της σωματιδιακής ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην ανθρώπινη υγεία, γεγονός το οποίο μάλλον υποτιμάται στη χώρα μας.

Κλέα Κατσουγιάννη, Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Παν. Αθηνών Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής.

Βέβαια η μελέτη αυτή πραγματοποιήθηκε στην Ολλανδία όπου η χρήση ποδηλάτου είναι εκτεταμένη και οι υποδομές καλύτερες από ότι στη χώρα μας. Αντίστοιχη μελέτη θα ήταν καλό να γίνει και στη Ελλάδα.

2. Karanasiou A, Moreno N, Moreno T, Viana M, de Leeuw F, Querol X. Health effects from Sahara dust episodes in Europe: literature review and research gaps. Environ Int. 2012 Oct 15; 47:107-14. Υπάρχουν άμεσες επιδράσεις των επεισοδίων μεταφοράς σκόνης από τη Σαχάρα στην υγεία του πληθυσμού;

Η μεταφορά σκόνης από τη Σαχάρα στη Μεσογειακή λεκάνη, και στη χώρα μας, είναι ένα εντυπωσιακό φαινόμενο που γίνεται άμεσα αντιληπτό από τους κατοίκους και εμφανίζεται συνήθως την άνοιξη. Τα τελευταία 5 χρόνια διάφορες επιστημονικές ομάδες προερχόμενες από Μεσογειακές Ευρωπαϊκές χώρες διερευνούν τις επιδράσεις στην υγεία αυτών των φαινομένων. Η πρόσφατη δημοσίευση των Karanasiou et al. (2012) αποτελεί μια συστηματική ανασκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας. Η μεταφορά σκόνης από τη Σαχάρα σχετίζεται άμεσα με την αύξηση των επιπέδων των συγκεντρώσεων των αιωρούμενων σωματιδίων στην ατμόσφαιρα, και συγκεκριμένα αυτών με αεροδυναμική διάμετρο μεταξύ 2.5 και 10 μg/m3 (PM2.5-10). Οι βλαπτικές επιδράσεις της έκθεσης σε αιωρούμενα σωματίδια στην υγεία έχουν μελετηθεί εκτενώς και έχουν τεκμηριωθεί. Μέχρι σήμερα, όμως, περισσότερο βλαπτικά θεωρούνται τα 32

33


Επερχόμενα συνέδρια/ συναντήσεις

Νοέμβριος 2012

Επερχόμενα συνέδρια/ συναντήσεις Τηλέφωνο επικοινωνίας: +302107223046 Website: http://www.aids2012.gr

8-9 Νοεμβρίου, 2012

26-28 Νοεμβρίου, 2012

Τίτλος: «5ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελέγχου Λοιμώξεων» Χώρα: Ελλάδα Πόλη: Αθήνα Τόπος Διεξαγωγής: Ίδρυμα Ερευνών Τηλέφωνο επικοινωνίας: +30 210 7210001 Website: www.congressworld.gr

Τίτλος: «Δεύτερη μικτή συνάντηση των Δικτύων Αντιμικροβιακής Αντοχής και Ιατρογενών Λοιμώξεων (ARHAI)» Χώρα: Γερμανία Πόλη: Βερολίνο Τόπος Διεξαγωγής: Τηλέφωνο επικοινωνίας: +46 (0)8 586 010 00 Website: http://ecdc.europa.eu/en/activities/diseaseprogrammes/ARHAI/Pages/index.aspx

10 Νοεμβρίου, 2012

30 Νοεμβρίου- 2 Δεκεμβρίου, 2012 Τίτλος: «Λοιμώξεις» Χώρα: Αμερική Πόλη: Χονολουλού Τόπος Διεξαγωγής: Σεμινάριο κατά τη διάρκεια 7-ήμερης κρουαζιέρας στα νησιά της Χαβάης Τηλέφωνο επικοινωνίας: 1 800 422 0711 Website: http://www.continuingeducation.net/coursedetails.php?program_number=1048 14-15 Νοεμβρίου, 2012

Τίτλος: «3ο Πανελλήνιο Συνέδριο του Φόρουμ Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Ιατρικής» Χώρα: Ελλάδα Πόλη: Αθήνα Τόπος Διεξαγωγής: Royal Olympic Τηλέφωνο επικοινωνίας: + 30 210 6827405 Website: www.tmg.gr

Τίτλος: «26η Συνέλευση του Κεντρικού Συμβουλίου του ECDC» Χώρα: Σουηδία Πόλη: Στοκχόλμη Τόπος Διεξαγωγής: ECDC Τηλέφωνο επικοινωνίας: +46 (0)8 586 010 00 Website: http://ecdc.europa.eu/en/aboutus/organisation/mb/Pages/AboutUs_Organisation_ ManagementBoard.aspx

Γραφείο διεθνών σχέσεων

15 Νοεμβρίου, 2012 Τίτλος: «Διεθνής Σύνοδος για τις Εθνικές Στρατηγικές για το περιγεννητικές νεογνικές νόσους (TORCH), Χλαμύδια και Θηλωμάτων» Χώρα: Ουκρανία Πόλη: Κίεβο Τόπος Διεξαγωγής: Τηλέφωνο επικοινωνίας: +38 (044) 233-27-70 Website: http://nbscience.com/international-conference-of-national-strategies-forkompleksa-torch-chlamydia-trachomatis-and-human 21-23 Νοεμβρίου, 2012 Τίτλος: «II Διεθνές Συνέδριο για την Αντιμικροβιακή Έρευνα (ICAR2012)» Χώρα: Πορτογαλία Πόλη: Λισσαβόνα Τόπος Διεξαγωγής: Πανεπιστήμιο Λισσαβόνας Τηλέφωνο επικοινωνίας: +34 924 258 615 Website: http://www.formatex.org/icar2012/ 23-25 Νοεμβρίου, 2012 Τίτλος: «24ο Πανελλήνιο Συνέδριο AIDS» Χώρα: Ελλάδα Πόλη: Αθήνα Τόπος διεξαγωγής: Ξενοδοχείο Divani Caravel

34

35


Επιδημίες στον κόσμο

Συνέντευξη

Επιδημίες στον κόσμο, Οκτώβριος 2012

Κλέα Κατσουγιάννη

Αιμορραγικός πυρετός Marburg [1] Το Υπουργείο Υγείας στην Ουγκάντα επιβεβαίωσε επιδημία αιμορραγικού πυρετού Marburg στην Kitumba, περιοχή Kabale στη νοτιοδυτική Ουγκάντα. Έως τις 21 Οκτωβρίου 2012 αναφέρθηκαν 9 πιθανά και επιβεβαιωμένα κρούσματα, συμπεριλαμβανομένων 5 θανάτων. Τα 3 από αυτά επιβεβαιώθηκαν εργαστηριακά από το Ινστιτούτο Έρευνας Ιών της Ουγκάντα (UVRI). Δε συνιστάται περιορισμός στο ταξίδι και στο εμπόριο από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

Δάγκειος πυρετός [1, 2, 3] Επιδημία δάγκειου πυρετού αναφέρθηκε στην Μαδέρα, στην Πορτογαλία. Στις 24 Οκτωβρίου το Υπουργείο Υγείας της Πορτογαλίας ανάφερε 52 επιβεβαιωμένα κρούσματα και 404 πιθανά κρούσματα δάγκειου πυρετού, από την έναρξη της επιδημίας στις 3 Οκτωβρίου. Νοσηλεύτηκαν 40 άτομα και 5 παραμένουν στο νοσοκομείο. Δεν αναφέρθηκαν θάνατοι.

Κα Κατσουγιάννη, πείτε μας κάποια πράγματα για σας, για την καριέρα σας. Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με την υγιεινή περιβάλλοντος;

2. European Centre for Disease Prevention and Control. Autochthonous dengue cases in Madeira, Portugal: Rapid Risk Assessement. Στο: http://www.ecdc.europa.eu/en/press /news/Lists/News/ [προσπέλαση 30 Οκτωβρίου 2012]

Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ειδικότερα στο εργαστήριο Υγιεινής της Ιατρικής Σχολής μετρώ πλέον 32 χρόνια. Αφού έκανα το διδακτορικό μου σε εφαρμογές της στατιστικής στην Ιατρική, πέρασα όλες τις βαθμίδες μέλους ΔΕΠ και από το 2005 έχω εκλεγεί Καθηγήτρια Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας στο ίδιο Πανεπιστήμιο. Αρχικά, στο Εργαστήριο δούλευα στην επιδημιολογία του καρκίνου, δίπλα στον κύριο Τριχόπουλο, η συμβολή του οποίου αποδείχτηκε καθοριστική για τη μετέπειτα επιστημονική μου καριέρα. Στα μέσα της δεκαετίας του ‘80, ο κύριος Χατζάκης, σημερινός διευθυντής του εργαστηρίου Υγιεινής & Επιδημιολογίας έκανε το διδακτορικό του στις επιδράσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην υγεία. Επιστρατεύτηκα και εγώ για να κάνω τη στατιστική ανάλυση των δεδομένων και να δημοσιεύσουμε μια από τις πρώτες εργασίες της σύγχρονης γενιάς επιδημιολογικών μελετών για τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, το 1986. Από τότε δραστηριοποιούμαι σε αυτόν τον πολύ ενδιαφέροντα τομέα, δεδομένου πως είχε ήδη φανεί ότι υπάρχει έντονο πρόβλημα στην Ελλάδα.

3. National Travel Health Network and Center (NaTHNaC). Στο: http://www.nathnac.org/ pro/ clinical_updates/denguemadeira_251012.htm [προσπέλαση 30 Οκτωβρίου 2012]

Ποια είναι τα σημαντικότερα προβλήματα περιβαλλοντικής ρύπανσης με επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία;

Έως τις 25 Οκτωβρίου 2012 αναφέρθηκαν 4 κρούσματα δάγκειου πυρετού σε ταξιδιώτες που επισκέφθηκαν τη Μαδέρα από τα τέλη Σεπτεμβρίου έως τις αρχές Οκτωβρίου. Στα κρούσματα περιλαμβάνονται 2 ταξιδιώτες από τη Γαλλία, 1 ταξιδιώτης από την Σουηδία και 1 ταξιδιώτης από την Αγγλία. Βιβλιογραφία: 1. World Health Organization (WHO). Στο: http://www.who.int/csr/don/ [προσπέλαση 30 Οκτωβρίου 2012]

Γραφείο ταξιδιωτικής ιατρικής, τμήμα παρεμβάσεων σε χώρους παροχής υπηρεσιών υγείας

Καταρχήν, όταν μιλάμε για περιβαλλοντικά προβλήματα στην Υγεία συνήθως εννοούμε δύο πράγματα: τα προβλήματα του λεγόμενου μάκρο-περιβάλλοντος και τα προβλήματα που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής, δηλαδή τη διατροφή, το κάπνισμα κλπ. Εγώ ασχολούμαι με τα πρώτα και τέτοια είναι προβλήματα από τη χρήση χημικών, η ρύπανση και μόλυνση των υδάτων, προβλήματα που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, η ατμοσφαιρική ρύπανση και προβλήματα που σχετίζονται με τον αστικό τρόπο ζωής. Αυτήν τη στιγμή το πιο καλά τεκμηριωμένο πρόβλημα με επιδράσεις στην υγεία είναι η ατμοσφαιρική ρύπανση, όσο κι αν αυτό στην Ελλάδα δεν είναι τόσο γνωστό. Αυτά τα προβλήματα μελετώνται διεξοδικά παγκοσμίως. Είναι αξιοσημείωτο ότι και στην αρχαιότητα γνώριζαν το πρόβλημα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, π.χ. ξέρουμε πως απαγορευόταν η καύση των νεκρών εντός των τειχών των Πόλεων. Φυσικά, τα προβλήματα οξύνθηκαν ιδιαίτερα μετά την εκβιομηχάνιση, με πιο γνωστό το επεισόδιο στο Λονδίνο, το 1952, στο οποίο τότε, αλλά και με νεότερες μελέτες, αποδόθηκαν 4.000 θάνατοι μέσα σε μια βδομάδα και συνολικά 12.000 θάνατοι μέσα στο πρώτο τρίμηνο. Θάνατοι που οφείλονταν στην ατμοσφαιρική ρύπανση από τις βιομηχανίες και από την καύση ορυκτών καυσίμων για θέρμανση, το διαβόητο «νέφος του Λονδίνου». Τα επεισόδια αυτά προκάλεσαν νομοθετικές και άλλες παρεμβάσεις και οδήγησαν σε μείωση των επιπέδων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Όμως από τα τέλη της δεκαετίας του ’80, άρχισαν να συρρέουν επιστημονικά δεδομένα (και από το δικό μας εργαστήριο) για την ύπαρξη επιδράσεων στην υγεία και από αυτά τα «χαμηλότερα» επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης, μεταξύ άλλων και δεδομένα για την αύξηση της θνησιμότητας.

Ποιοι είναι οι κύριοι αέριοι ρύποι που είναι επιβλαβείς στην υγεία; Η ατμοσφαιρική ρύπανση χωρίζεται στη ρύπανση από αέριους ρύπους και ρύπανση από σωματίδια. Οι αέριοι ρύποι είναι πιο γνωστοί, πιο «κατανοητοί» θα λέγαμε και είναι το όζον, τα οξείδια του αζώτου, το διοξείδιο του θείου, το μονοξείδιο του άνθρακα. Αυτά κυρίως μετράμε. Τα σωματίδια είναι μια αρκετά πιο πολύπλοκη οντότητα γιατί η φυσική και χημική τους σύσταση 36

37


Συνέντευξη

Συνέντευξη

ποικίλλει και γεωγραφικά και διαχρονικά. Επίσης πολύπλοκο είναι και το ζήτημα της μέτρησής τους. Τα σωματίδια έχουν τις περισσότερο τεκμηριωμένες επιδράσεις στην υγεία.

Ποια προβλήματα προκαλούν τα σωματίδια; Με τους σύγχρονους δείκτες μέτρησης, τα σωματίδια μετρούνται ως συγκέντρωση μάζας. Δηλαδή μετρούνται τα σωματίδια που έχουν διάμετρο μικρότερη από 10μικρά (ΡΜ10) και τώρα τελευταία αυτά που έχουν διάμετρο μικρότερη από 2,5μικρά (ΡΜ2.5). Σ’ αυτά περιλαμβάνονται σωματίδια με ποικίλη χημική σύσταση. Σε άλλα επικάθονται θειώδη, σε άλλα καρκινογόνες ουσίες, άλλα έχουν ανθρακούχο πυρήνα κτλ. Από τις μετρήσεις που γίνονται και από δεδομένα πολλών σχετικών μελετών γνωρίζουμε πως με την αύξηση των συγκεντρώσεων των PM10 προκαλούνται βραχυχρόνιες και μακροχρόνιες επιδράσεις στην υγεία. Οι βραχυχρόνιες περιλαμβάνουν ημερήσια αύξηση της θνησιμότητας. Mε αύξηση στη συγκέντρωση των PM10 κατά 10μg/m3, η ολική θνησιμότητα αυξάνεται κατά 0,5%. Παρατηρείται αύξηση στην εισαγωγή επειγόντων περιστατικών στα νοσοκομεία από καρδιαγγειακά νοσήματα κατά περίπου 0,5% και από αναπνευστικά νοσήματα κατά 1%. Στις τελευταίες περιλαμβάνονται και εισαγωγές από κρίση άσθματος στην παιδική ηλικία. Ακόμη πιο σοβαρές, όμως, είναι οι μακροχρόνιες επιδράσεις αν και είναι σαφώς δυσκολότερο να μελετηθούν. Πάντως ευρήματα πολύ προσεκτικά σχεδιασμένων μελετών έχουν δείξει πως αν κάποιος μένει σε μια σχετικά ρυπασμένη περιοχή – όπως η δική μας, εδώ στην Αθήνα – το προσδόκιμο επιβίωσής του στην ηλικία των 30 μειώνεται κατά ένα ολόκληρο έτος. Αντίθετα, αν μένει σε καθαρότερες περιοχές όπως οι Σκανδιναβικές πόλεις, το προσδόκιμο επιβίωσης στην ηλικία των 30 μειώνεται ελάχιστα (λόγω της έκθεσης στην ατμοσφαιρική ρύπανση). Δυστυχώς, στην Ευρώπη, παρατηρείται αύξηση της αέριας ρύπανσης όσο πηγαίνουμε νοτιότερα και ανατολικότερα. Η ηλιοφάνεια παίζει σημαντικό ρόλο σε αυτό το γεγονός, άρα εδώ στην Ελλάδα οφείλουμε να είμαστε διπλά προσεκτικοί.

Σε τι στάδιο βρίσκεται η ελληνική πολιτεία ως προς τα μέτρα ελέγχου τέτοιων περιβαλλοντικών κινδύνων; Κατά τη γνώμη μου, η ελληνική πολιτεία δεν έχει συνειδητοποιήσει αυτόν τον κίνδυνο και δεν το παίρνει όσο σοβαρά θα έπρεπε, με δεδομένες τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Δεν πάσχει τόσο η νομοθετική ρύθμιση, αλλά όπως συμβαίνει και στους περισσότερους τομείς πάσχει η εφαρμογή των νόμων. Οι κυριότεροι ρυπαντές που θέτουν σε κίνδυνο την υγεία των πολιτών, σήμερα στη χώρα μας, είναι τα οχήματα. Πολλά οχήματα είναι παλιά και κακά συντηρημένα. Πετρελαιοκίνητα φορτηγά, πλήθος παλιών πετρελαιοκίνητων λεωφορείων και πολλά πλημμελώς συντηρημένα πετρελαιοκίνητα ταξί και βενζινοκίνητα ΙΧ. Μάλιστα όπως γράφεται στα ΜΜΕ και κανείς δε διαψεύδει, τα παραπάνω κινούνται συχνά με νοθευμένο καύσιμο – λαθραίο πετρέλαιο. Εκπέμπουν μεγάλες ποσότητες σωματιδίων, πολύ δε μεγαλύτερες από το αν ήταν επαρκώς ελεγμένοι οι κινητήρες και το καύσιμο. Με το να επιτρέπεται πλέον και η κίνηση πετρελαιοκίνητων ΙΧ στα μεγάλα αστικά κέντρα και δεδομένων των παραπάνω φαινομένων, πιστεύω πως το πρόβλημα θα επιδεινωθεί. Τα μέτρα ελέγχου, όμως, από το ΥΠΕΚΑ και άλλες αρμόδιες Αρχές, κάπου κολλάνε στην εφαρμογή.

Υπάρχουν μέτρα πρόληψης, πέρα από τους ελέγχους; Υπάρχουν ενδείξεις - στοιχεία που να αποκαλύπτουν πως τα μέτρα αυτά συμβάλλουν στη βελτίωση του επιπέδου υγείας των ατόμων;

βελτιώθηκε θεαματικά η υγεία των πολιτών, προς έκπληξη μάλιστα και των ίδιων των ερευνητών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα έχουμε από το Δουβλίνο. Εκεί, το 1990, απαγορεύτηκε η πώληση και χρήση άνθρακα για τη θέρμανση και αυτό οδήγησε στη μείωση των ανθρακούχων σωματιδίων, του μαύρου καπνού δηλαδή, από 50 μg/m3 σε 15 μg/m3 (κατά μέσο όρο σε ετήσια βάση). Μέσα σε λίγα χρόνια η γενική θνησιμότητα από φυσικά αίτια μειώθηκε κατά 6% ! και οι ειδικές θνησιμότητες από καρδιαγγειακά και αναπνευστικές αιτίες (που είναι πιο σχετικές με την ατμοσφαιρική ρύπανση) μειώθηκαν κατά 10% και 16% αντίστοιχα! Όπως φάνηκε από τη συγκεκριμένη δημοσίευση στο Lancet το 2002, η θνησιμότητα από άλλες αιτίες δεν παρουσίασε καμία μεταβολή και αυτό δείχνει ξεκάθαρα πως μια τέτοιου τύπου καθοριστική παρέμβαση μπορεί να έχει εντυπωσιακό αντίκτυπο στη βελτίωση της υγείας του πληθυσμού.

Από τη δική σας σκοπιά, ποιες είναι οι προκλήσεις για την περιβαλλοντική υγιεινή στο άμεσο μέλλον; Προσωπικά, επικεντρώθηκα στην ατμοσφαιρική ρύπανση γιατί με αυτό ασχολούμαι. Ωστόσο, υπάρχουν και άλλα σοβαρά θέματα που αποτελούν πρόκληση για τους επιστήμονες και τους φορείς της πολιτικής. Ο αστικός χώρος στην Ελλάδα, για παράδειγμα, έχει μεγάλα πολεοδομικά προβλήματα με αρνητικές επιδράσεις στην υγεία. Υπάρχουν, επίσης, τα προβλήματα της κλιματικής αλλαγής και της ηχορρύπανσης στις πόλεις. Υπάρχει τα τελευταία χρόνια διεθνώς η τάση όλα αυτά τα περιβαλλοντικά προβλήματα να αντιμετωπίζονται και να καταπολεμώνται ταυτόχρονα. Οι παρεμβάσεις δηλαδή θα πρέπει να σχεδιάζονται ώστε να βελτιώνουν πολλαπλά τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Το μεγάλο πολεοδομικό πρόβλημα των περισσότερων ελληνικών πόλεων για παράδειγμα, συμβάλλει και στην αύξηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και στην αύξηση της θερμοκρασίας στην πόλη και στην αύξηση του θορύβου. Επομένως, πιστεύω πως πρέπει να κάτσουν στο ίδιο τραπέζι επιστήμονες από διάφορους χώρους, πολεοδόμοι, συγκοινωνιολόγοι, επιστήμονες υγείας και περιβάλλοντος, χημικοί, μετεωρολόγοι κ.ά. και να σχεδιάσουν πολιτικές που θα επηρεάζουν τον αστικό ιδιαίτερα χώρο με τρόπο που θα προλαμβάνονται, θα μειώνονται ταυτόχρονα και συνολικά οι δυσμενείς περιβαλλοντικές επιδράσεις στην υγεία.

Πώς θα μπορούσε να μπει πιο ουσιαστικά η συσχέτιση ρύπανσης και υγείας στην ατζέντα της Δημόσιας Υγείας; Δε μπορεί να υπάρξει αποτελεσματική πολιτική που να μειώσει τους περιβαλλοντικούς κινδύνους στην υγεία, εάν δε γίνει συνείδηση του κόσμου ότι υπάρχουν αυτοί οι κίνδυνοι. Ο πληθυσμός πρέπει να ενημερωθεί και να αρχίσει να ανησυχεί για τους συγκεκριμένους κινδύνους για την υγεία του. Συνεπώς, πρέπει να δώσουμε δημοσιότητα στα αποτελέσματα των ερευνών που δείχνουν τις επιδράσεις στην υγεία. Για αυτόν το σκοπό αρκετοί επιστήμονες μετέχουν και σε Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις που ασχολούνται με την ευαισθητοποίηση του κοινού για περιβαλλοντικά θέματα, ενώ προς αυτήν την κατεύθυνση πιστεύω ότι πρέπει να κινηθεί και το Υπουργείο Υγείας. Το ίδιο πιστεύω και για το ΚΕΕΛΠΝΟ. Πέρα, δηλαδή, από την πολύ ουσιαστική δουλειά που κάνει για τον έλεγχο και την επιτήρηση των λοιμωδών νοσημάτων, θα μπορούσε να επεκταθεί πιο ενεργά και στην επιτήρηση των περιβαλλοντικών παραγόντων που βλάπτουν την υγεία.

Τι θα συμβουλεύατε τους νέους επιστήμονες που ασχολούνται με θέματα του τομέα σας;

Σημασία έχει και αυτό που μπορούν να κάνουν τα ίδια τα άτομα για να προλάβουν την έκθεσή τους αλλά και την έκθεση του κοινωνικού συνόλου στους περιβαλλοντικούς κινδύνους. Π.χ. άτομα με χρόνια καρδιο-αναπνευστικά προβλήματα δε θα πρέπει να κυκλοφορούν πολύ και ιδιαίτερα να γυμνάζονται τις μέρες που έχει αυξημένη ρύπανση. Παράλληλα, ο καθένας από μας οφείλει να συντηρεί σωστά το ΙΧ του και να το αφήνει όλο και πιο συχνά στο σπίτι. Δε θέλω ωστόσο να υπερτονίσουμε τα ατομικά μέτρα προστασίας, γιατί στην Ελλάδα, όσον αφορά στην ατμοσφαιρική ρύπανση, το πρόβλημα μπορεί να λυθεί με την πιο γενναία συμβολή της Πολιτείας. Υπάρχουν σαφή κατοχυρωμένα όρια συγκεντρώσεων ατμοσφαιρικών ρύπων, νομοθετημένα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με τα οποία διαρκώς αδυνατούμε να συμμορφωθούμε. Με αποτέλεσμα να μας πηγαίνουν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο και να πληρώνουμε και πρόστιμα. Είναι απόλυτα τεκμηριωμένο πως σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις που τέθηκαν και εφαρμόστηκαν αυστηρότερα μέτρα εκπομπής και μειώθηκαν οι συγκεντρώσεις των ρύπων,

Νομίζω ότι το πιο σημαντικό επαγγελματικά, στη ζωή ενός ανθρώπου, είναι να αγαπά αυτό που κάνει. Θα συμβούλευα αυτούς που ασχολούνται με την επιστημονική δουλειά για τα θέματα τους περιβάλλοντος, να αγαπούν τη δουλειά τους και να την κάνουν με αφοσίωση, παρά τις όποιες δυσκολίες μπορεί να αντιμετωπ��ζουν. Και μια ιδιαίτερα βασική προϋπόθεση είναι, πιστεύω, να μιλούν πάντα βασιζόμενοι σε τεκμηριωμένα στοιχεία. Και να επικαλούνται αυτά τα δεδομένα, ακόμη και όταν απευθύνονται στο ευρύ κοινό. Έτσι θα συμβάλλουν ώστε να συνηθίσουμε όλοι να στηρίζουμε πάντα τις απόψεις μας με στοιχεία και όχι να μιλάμε γενικώς και αορίστως και επειδή απλώς έτσι πιστεύουμε.

38

39

Επιμέλεια: Φίλιππος Κουκουριτάκης


Μύθοι και αλήθειες

Νέα από τη διοίκηση του ΚΕΕΛΠΝΟ

Μύθοι

Αλήθειες

Νέο Kέντρο Φιλοξενίας στη Δράμα

Οι επιδράσεις των παγκόσμιων κλιματικών αλλαγών στη υγεία αφορούν χώρες τρίτου κόσμου.

Οι μη βιομηχανοποιημένες χώρες έχουν λιγότερες δυνατότητες να αντιμετωπίσουν τις επιδράσεις των κλιματικών αλλαγών. Ωστόσο οι αλλαγές αφορούν όλο τον κόσμο.

Στα πλαίσια της επιχείρησης Ξένιος Ζευς της ελληνικής αστυνομίας ζητήθηκε από το ΚΕΕΛΠΝΟ να συνδράμει με κλιμάκιο του και στο νέο κέντρο φιλοξενίας μεταναστών χωρίς νομιμοποιημένα έγγραφα στο Παρανέστι- Δράμα με σκοπό την προστασία της Δημόσιας Υγείας και την ιατροφαρμακευτική φροντίδα των μεταναστών.

Οι αντένες κινητής τηλεφωνίας αποτελούν κίνδυνο για την υγεία.

Δεν είναι αποδεδειγμένο ότι οι συχνότητες των πεδίων που εκπέμπουν οι αντένες έχουν δυσμενείς επιδράσεις στην υγεία. Ακόμα και εάν έχουν, η έκθεση του πληθυσμού (όχι των εργαζομένων) είναι εξαιρετικά χαμηλή γιατί οι αντένες βρίσκονται σε σημαντική απόσταση από τις κατοικίες.

Επίσκεψη Ν. Δένδια στον Έβρο

Τα κινητά τηλέφωνα σχετίζονται με τον κίνδυνο καρκίνου και άλλων επιδράσεων.

Η μόνη αναμφισβήτητη επίδραση στην υγεία της χρήσης κινητών τηλεφώνων είναι τα τροχαία ατυχήματα. Υπάρχουν, ωστόσο, ενδείξεις ότι η έκθεση στις ακτινοβολίες των κινητών σχετίζεται με την ανάπτυξη καρκίνου στον εγκέφαλο, αλλά αυτό δεν είναι ακόμα γενικά αποδεκτό.

Η πρόληψη των επιδράσεων των περιβαλλοντικών εκθέσεων είναι ένα θέμα ανάπτυξης κατάλληλων τεχνολογιών.

Ανμφισβήτητα οι νέες τεχνολογίες μπορούν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση των επιδράσεων των περιβαλλοντικών εκθέσων στην υγεία. Για παράδειγμα, οι νέες αντιρρυπαντικές τεχνολογίες στα αυτοκίνητα. Ωστόσο, η χρόνια έκθεση και η χρόνια επιβάρυνση του περιβάλλοντος δεν έχουν άμεσες λύσεις και για την αντιμετώπισή τους χρειάζονται σημαντικές αλλαγές του τρόπου ζωής και οργάνωσης των κοινωνιών μας.

Τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα οδηγούν σε πιο περιορισμένη χρήση φυτοφαρμάκων.

Αυτός ο ισχυρισμός έχει ειπωθεί επανειλημμένα. Δεν ισχύει, αντίθετα σε πολλές περιπτώσεις οι αγρότες έχουν οδηγηθεί σε αύξηση της κατανάλωσης φυτοφαρμάκων.

Οι κοινωνίες μας είναι τόσο συνηθισμένες στην άκριτη χρήση των φυσικών πόρων, που δύσκολα μπορούν να γίνουν σημαντικές αλλαγές.

Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα αλλαγής χρονίων πρακτικών. Πολιτικές και πρακτικές που φαίνονταν σχεδόν εξωτικές πριν μερικά χρόνια, έχουν τώρα καθιερωθεί. Παράδειγμα, η μείωση των αποβλήτων ή η επιλεκτική συλλογή αποβλήτων. Παρόλο που στην χώρα μας αυτό έχει καθυστερήσει, έχει αποδειχτεί σε πολλές άλλες κοινωνίες ότι μπορουμε να ζήσουμε με την ίδια (αν όχι καλύτερη) ποιότητα ζωής καταναλώνοντας λιγότερα προϊόντα και περιορίζοντας την κατανάλωση μη χρήσιμων προϊόντων.

Τα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης είναι σήμερα τόσο χαμηλά που δεν επιδρούν σημαντικά στην υγεία.

Αναμφισβήτητα σε πολλές βιομηχανοποιημένες κοινωνίες η ρύπανση της ατμόσφαιρας έχει μειωθεί δραστικά. Είναι, ωστόσο, αλήθεια ότι βρίσκουμε ακόμα επιδράσεις στην υγεία σε όλες τις ηλικίες, σε επίπεδα ρύπανσης πολύ χαμηλότερα από παλιά.

Η λήψη προληπτικών μέτρων για τον περιορισμό της ρύπανσης του περιβάλλοντος είναι ακριβή.

Η αλήθεια είναι ότι η πρόληψη είναι κερδοφόρα για την υγεία και την οικονομία. Αυτός ο μύθος είναι πιθανώς αλήθεια όταν υπολογίζεται το κόστος μερικά, και στο άμεσο χρονικό διάστημα. Δεν είναι αλήθεια έαν υπολογιστούν οι μακροχρόνιες επιπτώσεις, όπως η καταστροφή καλλιεργούμενων εδαφών, η ρύπανση πηγών νερού ή πολύ περισσότερο εάν υπολογιστούν οι επιδράσεις των παγκόσμιων κλιματικών αλλαγών.

Επίσκεψη του Υπουργού Προστασίας του Πολίτη, κυρίου Ν. Δένδια στις 11 Οκτωβρίου πραγματοποιήθηκε μαζί με κλιμάκιο και αντιπρόσωπο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη Σχολή Αστυφυλάκων Κομοτηνής, όπου φιλοξενούνται μετανάστες χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα, καθώς και στα Συνοριακά Φυλάκια Φερρών, Τυχερού, Βέννας και Ορεστιάδας. Η αποστολή επισκέφθηκε και τα ιατρεία-κλιμάκια του ΚΕΕΛΠΝΟ που υπάρχουν στα συγκεκριμένα κέντρα και συζήτησαν τις υπηρεσίες που προσφέρουν και τα θέματα που αντιμετωπίζουν. Εκ μέρους του ΚΕΕΛΠΝΟ παρευρέθηκε και η Αν. Διευθύντρια ΔΕΔΥ κα. Ελεονώρα Χατζηπασχάλη.

Μανόλης Κογεβίνας, Καθηγητής ΕΣΔΥ

40

41


Το αίνιγμα του μήνα «Ποια πόλη του κόσμου έγινε τη δεκαετία του ’60 παγκοσμίως γνωστή μπαίνοντας σε περίοδο 30ετούς αδιεξόδου λόγω της εκτεταμένης οικολογικής καταστροφής που προκάλεσε;» Οι απαντήσεις θα αποστέλλονται στην ακόλουθη ηλεκτρονική διεύθυνση: info-quiz@keelpno.gr Η απάντηση στο αίνιγμα του Σεπτεμβρίου: «Ιστορικά, ο πρώτος υγειονομικός κανονισμός δημιουργήθηκε στη Βενετία, το 1377. Ο πρώτος ΔΥΚ επικυρώθηκε το 1951, από τα Κράτη μέλη του ΠΟΥ, ως «Διεθνής Κανονισμός Υγιεινής» και με το σημερινό του όνομα το 1969 κατά την 22η Συνεδρίαση του ΠΟΥ». Για περισσότερες πληροφορίες: Gensini GF, Yacoub MH, Conti AA. The concept of quarantine in history: from plague to SARS. J Infect. 2004 Nov;49(4):257-61. PubMed PMID: 15474622. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?term=gensini%202004%20quarantine Απάντησε σωστά 1 άτομο.

Παγκόσμια Ημέρα

16 Νοεμβρίου

!

Ώρα για συντονισμένη δράση Επιστημονικός Υπεύθυνος Έκδοσης:

Συντακτική ομάδα:

Χ. Χατζηχριστοδούλου

Α. Γαβαλά Θ. Γεωργακοπούλου Ε. Καραταμπάνη Φ. Κουκουριτάκης Κ. Μέλλου Τ. Πατουχέας Β. Ρουμελιώτη Β. Σμέτη Μ. Φωτεινέα Ε. Χατζηπασχάλη

Επιστημονική Επιτροπή: Ν. Βακάλης Ε. Βογιατζάκης Π. Γαργαλιάνος- Κακολύρης Μ. Δαιμονάκου- Βατοπούλου Ι. Λεκάκης Χ. Λιονής Α. Πανταζοπούλου Β. Παπαευαγγέλου Γ. Σαρόγλου Α. Τσακρής

Υπεύθυνοι έκδοσης: Τ. Κουρέα- Κρεμαστινού Πρόεδρος ΚΕΕΛΠΝΟ Θ. Παπαδημητρίου Διευθυντής ΚΕΕΛΠΝΟ

Γραφιστική επιμέλεια: Ε. Λαζανά

Επιμέλεια κειμένων: Δ. Παπαβέντσης Ρ. Βώρου Γ. Μελιγκώνης

Συντονισμός ύλης: Μ. Φωτεινέα Φ. Κουκουριτάκης

?


Ενημερωτικό δελτίο ΚΕΕΛΠΝΟ Οκτώβριος 2012