Issuu on Google+

Ενημερωτικό Δελτίο ΚΕΕΛΠΝΟ Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων Αγράφων 3- 5, Μαρούσι, 15123, 210 5212000, info@keelpno.gr, http://www.keelpno.gr

Ιανουάριος 2012

Περιεχόμενα

2-4 5-7 8-31 32-33 34 35-36 37 38 39 39 40-41 42 43-44 45

Επιστημονικός Υπεύθυνος Έκδοσης: Χ. Χατζηχριστοδούλου

Ο καρκίνος εξακολουθεί να αποτελεί πολύ μεγάλη απειλή για τις αναπτυγμένες χώρες, με σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη ζωή, την κοινωνική συνοχή και την οικονομική δραστηριότητα. Η συχνότητα εμφάνισης του καρκίνου αυξάνεται, ενώ η θνησιμότητα εμφανίζει πτωτικές τάσεις. Η γήρανση του πληθυσμού αποτελεί την κύρια αιτία της αύξησης των κρουσμάτων, ενώ παράλληλα η πρόοδος στη θεραπεία είναι υπεύθυνη για την μείωση της θνησιμότητας. Οι ασθενείς με διαγνωσθέντα καρκίνο που επιβιώνουν ολοένα και αυξάνονται με απόλυτο αριθμό 25 εκατομμυρίων παγκοσμίως. Έτσι, μια νέα ομάδα ατόμων με ειδικές ανάγκες έχει γεννηθεί. Η πρόληψη έχει συμβάλλει σημαντικά στον περιορισμό των κρουσμάτων καρκίνου σε ορισμένες χώρες όπως η αντικαπνιστική εκστρατεία, το εμβόλιο κατά του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, κλπ. Η έγκαιρη διάγνωση μέσω της μαστογραφίας, του PSA, της ελικοειδούς αξονικής τομογραφίας σε καπνιστές, της εξέτασης κατά Παπανικολάου, έχουν συμβάλλει στην αύξηση των ιαθέντων από καρκίνο, καθώς επίσης και στην μακρόχρονη επιβίωση. Από θεραπευτικής πλευράς, τα βήματα που έχουν γίνει είναι σημαντικά και ελπιδοφόρα. Καταρχήν, η συστηματική και αρμονική συνεργασία των ειδικοτήτων της ογκολογίας αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο. Η τεχνολογική επανάσταση στην ακτινοθεραπεία, οι νέες χειρουργικές τεχνικές, η εξέλιξη της μοριακής βιολογίας και η εισαγωγή νέας γενιάς φαρμάκων μικρομοριακών και στοχευμένων έχουν δημιουργήσει βάσιμες ελπίδες ότι σύντομα η πενταετής επιβίωση των ασθενών με καρκίνο θα ξεπεράσει το φράγμα του 65% που είναι σήμερα. Τέλος, η υποστηρικτική και ανακουφιστική αγωγή αποτελούν καθημερινή πρακτική, ώστε οι ασθενείς με καρκίνο να διατηρούν καλή ποιότητα στη ζωή τους. Στο παρόν τεύχος του ενημερωτικού δελτίου του ΚΕΕΛΠΝΟ όλα τα ανωτέρω καταγράφονται σε συγκεκριμένους όγκους, όπως ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας, του μαστού και του παχέος εντέρου, όπου οι εξελίξεις στην πρόληψη, έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία είναι πασιφανείς. Βεβαίως πολλά έχουν να γίνουν ακόμα, και θα γίνουν σε όλους τους τομείς, ώστε ο καρκίνος να ελεγχθεί αποτελεσματικότερα.

Πάρις Α. Κοσμίδης

Επιστημονική Επιτροπή: Ν. Βακάλης Ε. Βογιατζάκης Π. Γαργαλιάνος- Κακολύρης Μ. Δαιμονάκου- Βατοπούλου Ι. Λεκάκης Χ. Λιονής Α. Πανταζοπούλου Β. Παπαευαγγέλου Γ. Σαρόγλου Α. Τσακρής Συντακτική ομάδα: Μ. Αγγελοπούλου Ρ. Βώρου Φ. Κουκουριτάκης Κ. Μέλλου Τ. Πατουχέας Β. Ρουμελιώτη Β. Σμέτη Χ. Τσιάρα Μ. Φωτεινέα Ε. Χατζηπασχάλη

ISSN 1792-9016

Εξελίξεις στη μάχη εναντίον του καρκίνου

ÊÅÍÔÑÏ ÅËÅÃ×ÏÕ & ÐÑÏËÇØÇÓ ÍÏÓÇÌÁÔÙÍ (ÊÅ.ÅË.Ð.ÍÏ.)

Κυρίως θέμα: Η ανάπτυξη του Εθνικού Αρχείου Νεοπλασιών (ΕΑΝ) Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης Ειδικές συμμετοχές Δράσεις γραφείων Νέα από τη διεθνή βιβλιογραφία Ενδιαφέρουσες δραστηριότητες Γνωρίστε τη συντακτική ομάδα Επερχόμενα συνέδρια Το αίνιγμα του μήνα Επιδημίες στον κόσμο Η συνέντευξη του μήνα Μύθοι και αλήθειες ΜΗΚΥΟ που ασχολούνται με τον καρκίνο Νέα από την Διοίκηση του ΚΕΕΛΠΝΟ

Αρ. 11/ Έτος 1ο

Επιλογές Ο πολυβραβευμένος ακαδημαϊκός και καθηγητής επιδημιολογίας Δ Τριχόπουλος, σε συνέντευξή του στο ενημερωτικό δελτίο αναφέρει ότι η σωστή διατροφή (Μεσογειακή διατροφή) μπορεί να οδηγήσει στη μείωση των θανάτων από καρκίνο κατά 5% -10%. Επίσης επισημαίνει ότι: “Η πρόληψη θα εξακολουθήσει να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο, αν και κατά τη γνώμη μου η θεραπευτική ιατρική έχει καλύτερες προοπτικές. Ας μην ξεχνάμε πάντως ότι η πρόληψη και η θεραπεία είναι συμπληρωματικές και όχι αμοιβαίως εξαιρετέες.”

Περισσότερα στη σελίδα 40

Η οργάνωση και λειτουργία του ΕΑΝ αποτελεί την πρώτη δράση του 5ου άξονα παρέμβασης του εθνικού προγράμματος για τον καρκίνο 20112015. Στα τριάμισι χρόνια που το ΕΑΝ λειτουργεί υπό την αρμοδιότητα του ΚΕΕΛΠΝΟ, παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση στις καταγραφόμενες περιπτώσεις και στα συμμετέχοντα νοσοκομεία. Η βασική αποστολή του ΕΑΝ είναι η ανάπτυξη, λειτουργία και συνεχής βελτίωση ενός εθνικού πληθυσμιακού μηχανισμού για την καταγραφή των νέων περιπτώσεων και μεταστάσεων καρκίνου πανελλαδικά, από πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, αλλά και ενός μηχανισμού για την επεξεργασία και διάθεση των συλλεγομένων δεδομένων και των σχετικών αποτελεσμάτων.

Περισσότερα στη σελίδα 2


Κυρίως θέμα

Η ανάπτυξη του Εθνικού Αρχείου Νεοπλασιών (ΕΑΝ). Ο καρκίνος αποτελεί μείζον πρόβλημα δημόσιας υγείας και μία από τις κύριες αιτίες θανάτου, τόσο στη χώρα μας, όσο και σε παγκόσμια κλίμακα. Στην Ευρώπη, υπολογίζεται ότι μέχρι το 2020, 3.4 εκατ. Ευρωπαίοι θα διαγνωσθούν με καρκίνο, ενώ πάνω από 2.1 εκατ. θα πεθάνουν. Όπως δείχνουν οι εκτιμήσεις ένας στους τρείς Ευρωπαίους θα αναπτύξει καρκίνο στη διάρκεια της ζωής του, ενώ ένας στους τέσσερις θα πεθάνει από τη νόσο. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τελευταίες εκτιμήσεις του IARC (International Agency for Researchon Cancer) διαγιγνώσκονται σχεδόν 37000 νέες περιπτώσεις καρκίνου ετησίως, ενώ οι θάνατοι από καρκίνο υπολογίζονται σε 24000 ετησίως [1]. Επιπλέον, η Ελλάδα παρουσιάζει σταθερή αυξητική τάση στους θανάτους από καρκίνο και έντονες γεωγραφικές διαφοροποιήσεις μεταξύ βορρά και νότου για ορισμένους τύπους καρκίνου σε αντίθεση με τις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες, όπου οι τάσεις είναι πτωτικές από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 [2]. Εξαιτίας των ανησυχητικών διαστάσεων που λαμβάνει το πρόβλημα, η καταπολέμησή του ξεκίνησε να αποτελεί προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση επίσημα το 2008, επί Σλοβενικής Προεδρίας. Τα συμπεράσματα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (ΕΕ) που ακολούθησαν (COM (2009) 291-24.6.2009) [3] για την καταπολέμηση του καρκίνου εστίασαν και αναφέρθηκαν με σαφήνεια στα θέματα i) της πρόληψης και της έγκαιρης διάγνωσης μέσω των πληθυσμιακών προσυμπτωματικών ελέγχων διαλογής (screening) και ii) της συστηματικής συλλογής έγκυρων και αξιόπιστων δεδομένων για τον καρκίνο μέσω της ορθής λειτουργίας των εθνικών (πληθυσμιακών) αρχείων νεοπλασιών των κρατών-μελών για την αποτύπωση του πραγματικού μεγέθους του προβλήματος σε κάθε χώρα και τη δυνατότητα συγκρίσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ως εκ τούτου, η πλήρης λειτουργία των αρχείων νεοπλασιών, η ενημέρωση, η εκπαίδευση του πληθυσμού και η διενέργεια προσυμπτωματικών πληθυσμιακών ελέγχων διαλογής με 100% κάλυψη του πληθυσμού για τους τύπους καρκίνου οι οποίοι ενδείκνυνται διεθνώς (μαστός, τράχηλος μήτρας και παχύ έντερο), θεωρήθηκαν και προτάθηκαν από την ΕΕ ως αναπόσπαστα κομμάτια της υγειονομικής πολιτικής της κάθε χώρας κράτους-μέλους. Επισημαίνεται παγκοσμίως, ότι τα αρχεία νεοπλασιών είναι το αόρατο κλειδί για τον έλεγχο του προβλήματος και την αξιολόγηση, με βάση τον πληθυσμό, τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου, τη θεραπεία και την επιβίωση [4].

Κυρίως θέμα

Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία δε διαθέτει αξιόπιστο αρχείο καταγραφής καρκίνου. Το αρχείο πέρασε στο ΚΕΕΛΠΝΟ με το Ν3370/2005, ωστόσο άρχισε να λειτουργεί ουσιαστικά από τον Ιούνιο του 2008. Αποτέλεσε συνέχεια των δύο μηχανισμών καταγραφής των νέων περιπτώσεων κακοήθων νεοπλασιών ετησίως, που λειτούργησαν αρχικά στην Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος (ΕΣΥΕ) με τίτλο «Ετήσια Στατιστική Έρευνα του Καρκίνου» από το 1967-1982, ενώ στη συνέχεια στη διεύθυνση υγιεινής του Υπουργείου Υγείας με τίτλο «Εθνικό Αρχείο Νεοπλασιών» από το 1990-2005. Ο δεύτερος μηχανισμός εξέδωσε στοιχεία μόνο για την περίοδο 1990-91 χωρίς να υπάρξει συνέχεια. Τα δεδομένα αξιολογήθηκαν ως ελλιπή, ενώ δεν υπήρξε ηλεκτρονικό αρχείο καταγραφής από το 1994 έως το 2008 που μεταφέρθηκε στο ΚΕΕΛΠΝΟ. Στα τριάμισι χρόνια που το ΕΑΝ λειτουργεί υπό την αρμοδιότητα του ΚΕΕΛΠΝΟ, παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση στις καταγραφόμενες περιπτώσεις και στα συμμετέχοντα νοσοκομεία. Ωστόσο, τα δεδομένα που συλλέγονται παραμένουν ελλιπή και εκτιμάται ότι αντιστοιχούν στο 30% των νέων περιπτώσεων καρκίνου της χώρας μας ετησίως. Σημειώνεται ότι το επιδημιολογικό σύστημα δήλωσης μέχρι σήμερα βασίζεται στην εθελοντική συμμετοχή των εργαστηρίων/κλινικών, το λεγόμενο παθητικό σύστημα δήλωσης. Η οργάνωση και λειτουργία του ΕΑΝ αποτελεί την πρώτη δράση του 5ου άξονα παρέμβασης του εθνικού προγράμματος για τον καρκίνο 2011-2015. Η ανάπτυξη του «νέου» ΕΑΝ έγινε μελετώντας τη διεθνή βιβλιογραφία, τις προδιαγραφές του SEER (Surveillance Epidemiology End Points Results) των ΗΠΑ και του MECC (Middle Eastern Cancer Consortium), τη λειτουργία άλλων ευρωπαϊκών αρχείων, όπως της Ολλανδίας, καθώς και μέσω της συμμετοχής σε ευρωπαϊκά προγράμματα, όπως του Eurochip II & III. Επιπλέον, το νέο ΕΑΝ αναπτύσσεται σε συνεργασία με την επιστημονική επιτροπή των ειδικών για το ΕΑΝ, η οποία έχει συσταθεί στο ΚΕΕΛΠΝΟ και την οποία αποτελούν οι κκ Πετρούλα Αραπαντώνη-Δαδιώτη, διευθύντρια παθολογοανατομικού εργαστηρίου του νοσ. «Μεταξά», Μαρία Δαιμονάκου-Βατοποπούλου, διευθύντρια παθολογοανατομικού εργαστηρίου του νοσ. «Σισμανόγλειο», Δημήτρης Καρακάσης, διευθυντής αιματολογικού 2


τμήματος-ΜΜΜΟ του νοσ. «Ευαγγελισμός» και ο Πάρις Κοσμίδης, διευθυντής 2ης ογκολογικής κλινικής, του νοσ. «Υγεία». Με στόχο την ολοκληρωμένη καταγραφή των νεοπλασιών και την εξαγωγή αξιόπιστων συμπερασμάτων με πληθυσμιακή αναφορά, η συλλογή των στοιχείων θα γίνει απ’ όλα τα νοσοκομεία του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα της χώρας, όπως περιγράφουν οι εγκύκλιοι με αρ πρωτ: Υ4α/ οικ.136216/9-12-2011 και 1010/12-2011. Η καταγραφή θα διεξαχθεί από υγειονομικούς υπαλλήλους, κυρίως επισκέπτριες υγείας, οι οποίοι υπηρετούν ήδη στα νοσοκομεία ως μόνιμο προσωπικό και θα αποτελέσουν τους «επιμελητές καταγραφής» ή «καταγραφείς». Οι καταγραφείς έχουν την ευθύνη συγκέντρωσης των πληροφοριών που απαιτούνται από το ΕΑΝ, την ηλεκτρονική καταχώρηση στο ενιαίο λογισμικό πρόγραμμα και θα πρέπει να βρίσκονται σε πλήρη συνεργασία με τις ογκολογικές επιτροπές των νοσοκομείων και των ιδιωτικών κλινικών, οι οποίες έχουν την ευθύνη της ορθής λειτουργίας του αρχείου νεοπλασιών στα νοσοκομεία και τις ιδιωτικές κλινικές. Επίσης, θα βρίσκονται σε απευθείας επικοινωνία και σύνδεση με το γραφείο του ΕΑΝ στο ΚΕΕΛΠΝΟ με στόχο την υποστήριξή τους και συνεχή εκπαίδευσή τους. Για το διάστημα των δύο πρώτων ετών η εκπαίδευσή τους θα είναι συνεχής και θα διεξαχθεί ανά υγειονομική περιφέρεια κάθε έξι μήνες. Η καταγραφή των νεοπλασιών θα γίνεται ηλεκτρονικά/διαδικτυακά τηρώντας όλες τις προϋποθέσεις για τη διασφάλιση των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων. Τα απαιτούμενα εργαλεία για την καταγραφή, το «έντυπο καταγραφής κακοήθους ή οριακής κακοήθειας νεοπλάσματος», καθώς και το λογισμικό για την ηλεκτρονική/διαδικτυακή καταχώρηση των δεδομένων έχουν αναπτυχθεί από την ομάδα του ΕΑΝ μετά από μελέτη και αξιολόγηση της διεθνούς εμπειρίας και των βέλτιστων εφαρμοζόμενων πρακτικών και σε συνεργασία με την επιτροπή των ειδικών για το ΕΑΝ. Ωστόσο, τα εργαλεία αυτά θα δοκιμασθούν στην πρώτη φάση εφαρμογής του συστήματος και θα διορθωθούν αναλόγως, εάν αυτό κριθεί αναγκαίο. Επιπλέον, κατά τη διάρκεια της πρώτης φάσης θα γίνει οριστικοποίηση των προδιαγραφών του πληροφοριακού συστήματος για τη διαδικτυακή καταγραφή των νεοπλασιών στην Ελλάδα. Η ανάπτυξη του ΕΑΝ θα χρησιμοποιήσει πόρους του ΕΣΠΑ για τα δύο πρώτα χρόνια και στην πορεία του έργου θα διερευνηθεί η δυνατότητα ανάπτυξης Ταμείου Καρκίνου (CancerFund), το οποίο θα επιτρέψει τη βιωσιμότητα του αρχείου. Στο πλαίσιο αυτό το ΕΑΝ έχει ως βασικό σκοπό και αποστολή: 1. Την ανάπτυξη, λειτουργία και συνεχή βελτίωση ενός εθνικού πληθυσμιακού μηχανισμού για την καταγραφή των νέων περιπτώσεων και μεταστάσεων καρκίνου πανελλαδικά, από πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα 2. Την ανάπτυξη, λειτουργία και συνεχή βελτίωση ενός μηχανισμού για την επεξεργασία και διάθεση των συλλεγομένων δεδομένων και των σχετικών αποτελεσμάτων. Για την επιτυχία του εγχειρήματος είναι απολύτως απαραίτητη η βοήθεια και συνεργασία όλων των επαγγελματιών υγείας που εμπλέκονται στη διάγνωση και θεραπεία του καρκίνου στη χώρα μας, στην οποία και προσβλέπουμε. Κλείνοντας, ως εκπρόσωπος του ΕΑΝ, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τους ιατρούς που στήριξαν και στηρίζουν την προσπάθειά μας μέχρι τώρα, το γενικό γραμματέα δημόσιας υγείας, κ. Αντώνη Δημόπουλο, και τη πρόεδρο του ΚΕΕΛΠΝΟ, καθηγήτρια κ. Τζένη Κουρέα-Κρεμαστινού για την αμέριστη συμπαράσταση και υποστήριξη, καθώς και τα μέλη της επιτροπής των ειδικών για το ΕΑΝ, κκ Πετρούλα Αραπαντώνη-Δαδιώτη, Μαρία Δαιμονάκου-Βατοπούλου, Δημήτρη Καρακάση, και Πάρη Κοσμίδη για τη βοήθειά τους και τις επιστημονικές τους κατευθύνσεις στο δύσκολο αυτό έργο.

1. The GLOBOCAN Project. Fast stats for Greece (2008). Στο http://globocan.iarc.fr/factsheets/ populations/factsheet.asp?uno=300 (προσπελάστηκε στις 20-1-2012). 2. Tzala E and Best N (2008). Bayesian latent variable modelling of multivariate spatio-temporal variation in cancer mortality. Stat Methods Med Res; 17: 97-118. 3. Council of the European Union. Council Conclusions on Reducing the Burden of Cancer, 2876th Employment, Social Policy Health and Consumers Affairs Council Meeting, Luxembourg, 10 June 2008. 3

Κυρίως θέμα

Βιβλιογραφία:


4. Brewster DH, Coebergh JW, Storm HH (2005). Population-based cancer registries: the invisible key to cancer control. LancetOncol; 6:193-5. Ευαγγελία Τζάλα, υπεύθυνη του τμήματος εκπαίδευσης και εθνικών αρχείων, υπεύθυνη του γραφείου ΕΑΝ και σπανίων νοσημάτων (Σπ.Ν.), ΚΕΕΛΠΝΟ

Χρήσιμες πληροφορίες: • Η συλλογή αξιόπιστων στοιχείων μέσω του ΕΑΝ αποτελεί το αόρατο κλειδί για τον έλεγχο του καρκίνου σε εθνικό επίπεδο. • Το ΕΑΝ αποτελεί την κύρια πηγή πληροφόρησης για τη χάραξη ορθολογικής και στοχευμένης εθνικής αντικαρκινικής πολιτικής. • Τα αρχεία νεοπλασιών διεθνώς εστιάζουν πλέον στη συλλογή στοιχείων για την αξιολόγηση της ποιότητας της θεραπείας και φροντίδας που λαμβάνουν οι ογκολογικοί ασθενείς. • Η πρόληψη είναι η καλύτερη θεραπεία.

Κυρίως θέμα

• Οι προσυμπτωματικοί έλεγχοι ενδείκνυνται, σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, για τους καρκίνους του μαστού, τραχήλου της μήτρας και παχέος εντέρου.

4


Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης Πίνακας 1: Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων στο σύστημα Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων (ΥΔΝ) στο σύνολο της χώρας με ημερομηνία δήλωσης 01/12/2011−31/12/2011 και διάμεση τιμή δηλωθέντων κρουσμάτων Δεκεμβρίου 2004−2010 και εύρος τιμών.

Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων

Αλλαντίαση Ανεμευλογιά με επιπλοκές Άνθρακας Βρουκέλλωση Διφθερίτιδα Εγκεφαλίτιδες από αρμπο-ιούς Ελονοσία Ερυθρά Ευλογιά Εχινοκοκκίαση Ηπατίτιδα A Ηπατίτιδα Β, οξεία & HBsAg(+) σε βρέφη < 12 μηνών Ηπατίτιδα C, οξεία & επιβεβαιωμένο anti−HCV θετικό(α’ διάγνωση) Ιλαρά Ιογενείς αιμορραγικοί πυρετοί Κοκκύτης Λεγιoνέλλωση Λεϊσμανίαση Λεπτοσπείρωση Λιστερίωση Λοίμωξη από εντεροαιμορραγικό κολοβακτηρίδιο (EHEC) Λύσσα Μελιοείδωση-Μάλη Μηνιγγίτιδα άσηπτη βακτηριακή (εκτός μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου) αγνώστου αιτιολογίας Μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος Πανώλη Παρωτίτιδα Πολιομυελίτιδα Πυρετός Q Σαλμονέλλωση (μη τυφο − παρατυφική) Σιγκέλλωση Σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο (SARS) Συγγενής ερυθρά Συγγενής σύφιλη Συγγενής τοξοπλάσμωση Συρροή κρουσμάτων τροφιμογενούς υδατογενούς νοσήματος Τέτανος / Τέτανος νεογνικός Τουλαραιμία Τριχίνωση Τυφοειδής πυρετός / παράτυφος Φυματίωση Χολέρα

5

Δεκέμβριος 2011

Διάμεση τιμή Δεκεμβρίου 2004−2010

Εύρος τιμών

0 0 0 3 0 0 2 0 0 1 3

0 1 0 7 0 0 1 0 0 2 12

0-0 1-4 0-2 3-15 0-0 0-0 0-3 0-0 0-0 0-6 4-35

3

5

1-18

0

1

0-6

0 0 0 1 1 0 0

0 0 1 1 5 2 0

0-107 0-0 0-2 0-3 1-10 0-4 0-1

0

0

0-0

0 0

0 0

0-0 0-0

4 10 0 2 0 0 0 0 32 4 0 0 0 0

16 14 0 9 0 0 0 0 31 1 0 0 0 0

9-53 9-19 0-3 3-15 0-0 0-2 0-0 0-1 11-94 1-9 0-0 0-0 0-1 0-0

3

1

0-5

1 0 0 0 18 0

1 0 0 0 49 0

0-1 0-0 0-1 0-4 34-88 0-0

Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης

Νόσημα


Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης Πίνακας 2: Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων στο σύστημα Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων (ΥΔΝ) ανά περιφέρεια της χώρας* με ημερομηνία δήλωσης 01/12/2011−31/12/2011.

Κεντρικής Μακεδονίας

Δυτικής Μακεδονίας

Ηπείρου

Θεσσαλίας

Ιονίων Νήσων

Δυτικής Ελλάδας

Στερεάς Ελλάδας

Αττικής

Πελοποννήσου

Βορείου Αιγαίου

Νοτίου Αιγαίου

Κρήτης

Άγνωστο

Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων

Αν. Μακεδονίας και Θράκης

Νόσημα

1 0 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

1 0 0 1

0 0 0 0

1 0 0 0

0 0 0 1

0 1 0 1

0 1 0 0

0 0 1 0

0 0 0 0

0 0 0 0

0 0 0 0

1

0

0

0

2

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0 0

1 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 1

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 1 0 1 0

0 1 0 1 0

0 0 0 0 0

0 0 0 0 0

1 0 1 3 0

0 1 0 1 0

1 0 0 0 3

1 0 0 1 0

0 7 1 7 1

0 0 0 2 0

0 0 0 1 0

0 0 0 0 0

1 0 0 0

0 0 0 0 0

Συρροή κρουσμάτων τροφιμογενούς - υδατογενούς νοσήματος

0

0

0

0

0

0

1

0

1

0

0

0

1

0

Τέτανος / Τέτανος νεογνικός Φυματίωση

0 0

0 7

0 0

0 0

0 3

1 0

0 0

0 0

0 6

0 0

0 0

0 1

0 0

0 1

Περιφέρεια

Βρουκέλλωση Ελονοσία Εχινοκοκκίαση Ηπατίτιδα Α Ηπατίτιδα Β, οξεία & HBsAg(+) σε βρέφη < 12 μηνών Λεγιoνέλλωση Λεϊσμανίαση Μηνιγγίτιδα άσηπτη βακτηριακή (εκτός μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου) Μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος Σαλμονέλλωση Σιγκέλλωση

* Η περιφέρεια ορίζεται με βάση τη διεύθυνση κατοικίας του κρούσματος Πίνακας 3: Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων στο σύστημα Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων (ΥΔΝ) ανά φύλο* και ηλικιακή ομάδα, για το σύνολο της χώρας, με ημερομηνία δήλωσης 01/12/2011−31/12/2011. Νόσημα

Αριθμός δηλωθέντων κρουσμάτων ανά ηλικιακή ομάδα και φύλο

Α 0 0 0 0

Γ 0 0 0 0

Α 0 0 0 1

Γ 0 0 0 0

Α 1 0 0 0

Γ 0 0 0 0

Α 0 0 0 0

Γ 0 0 0 0

Α 0 0 0 0

Γ 0 0 1 0

Α 0 2 0 0

Γ 0 0 0 0

Α 0 0 0 1

Γ 1 0 0 1

5564 Α Γ 1 0 0 0 0 0 0 0

0

0

0

0

0

0

0

0

1

0

0

0

1

0

1

0

0

0

0

0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

1 0

0 0

0 1

0 0

0 0

0 0

0

1

0

0

0

0

0

0

0

0

0

1

0

0

0

0

0

0

2

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

1

3

2

4

0 3 0

0 3 0

0 8 0

0 2 1

0 3 2

0 3 1

0 1 0

0 0 0

0 0 0

0 1 0

0 1 0

1 0 0

0 2 0

0 1 0

1 0 0

0 2 0

0 2 0

0 0 0

0 0 0

0 0 0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

0

0

1

1

2

1

3

0

0

0

1

0

1

0

4

2

0

1

Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης

<1 Βρουκέλλωση Ελονοσία Εχινοκοκκίαση Ηπατίτιδα Α Ηπατίτιδα Β, οξεία & HBsAg(+) σε βρέφη < 12 μηνών Λεγιoνέλλωση Λεϊσμανίαση Μηνιγγίτιδα άσηπτη βακτηριακή (εκτός μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου) Μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος Σαλμονέλλωση Σιγκέλλωση Τέτανος / Τέτανος νεογνικός Φυματίωση

1-4

5-14

15-24

25-34

35-44

45-54

* Α: άνδρας , Γ: γυναίκα 6

65+

Άγν.

Α 0 0 0 0

Γ 0 0 0 0

Α 0 0 0 0

Γ 0 0 0 0


Τα δελτία δήλωσης και οι ορισμοί κρούσματος των παραπάνω νοσημάτων βρίσκονται στην ιστοσελίδα του ΚΕΕΛΠΝΟ (www.keelpno.gr). Πρέπει να σημειωθεί ότι τα δεδομένα που παρουσιάζονται για το Δεκέμβριο του 2011 είναι προσωρινά, μπορεί δηλαδή να υποστούν μικρές τροποποιήσεις και ότι η ερμηνεία τους θα πρέπει να γίνεται με προσοχή, καθώς υπάρχουν ενδείξεις υποδήλωσης στο σύστημα. Το σύστημα ΥΔΝ βασίζεται στους γιατρούς, που παρά το φόρτο εργασίας τους, αντιλαμβάνονται τη σημασία της συστηματικής δήλωσης των κρουσμάτων των λοιμωδών νοσημάτων και τους οποίους ευχαριστούμε θερμά για τη συνεργασία τους. Τμήμα επιδημιολογικής επιτήρησης και παρέμβασης

Περίοδος γρίπης 2011-2012. Ενημέρωση μέχρι και την εβδομάδα 4/2012 Η επιτήρηση της γρίπης για την περίοδο 2011-2012 σε Ευρωπαϊκό επίπεδο και ως εκ τούτου και στην Ελλάδα ξεκίνησε την εβδομάδα 40/2011 (03-09 Οκτωβρίου 2011) και θα διαρκέσει έως και την εβδομάδα 20 (14-20 Μαΐου 2012). Από την εβδομάδα 40/2011 (03-09 Οκτωβρίου 2011) μέχρι και την εβδομάδα 4/2012 (23-29 Ιανουαρίου 2012) η δραστηριότητα της γρίπης παραμένει σε χαμηλά επίπεδα, αλλά φαίνεται να υπάρχει αυξητική τάση κατά την τελευταία εβδομάδα (Διάγραμμα 1). Μέχρι και την εβδομάδα 4/2012 (22-29 Ιανουαρίου 2012), απεστάλησαν στα εργαστήρια αναφοράς γρίπης συνολικά 213 κλινικά δείγματα. Τα 35 (16.1%) από αυτά ήταν θετικά για ιούς γρίπης. Από τα θετικά δείγματα τα 15 (42.9%) ανήκαν στον τύπο Α και τα 20 (57.1%) στον τύπο Β του ιού. Όσον αφορά τους υποτύπους του ιού Α που απομονώθηκαν, 14 ανήκαν στον υπότυπο Α (Η3Ν2) και ένα στον υπότυπο Α (Η1Ν1) 2009. Όσον αφορά στην επιτήρηση των σοβαρών κρουσμάτων γρίπης με νοσηλεία σε ΜΕΘ, μέχρι και την εβδομάδα 4/2012 (22-29 Ιανουαρίου 2012) έχουν εισαχθεί σε ΜΕΘ συνολικά έξι κρούσματα. Τα τρία (50%) εξ΄ αυτών οφείλονται στον ιό γρίπης τύπου Β και τα άλλα τρία (50%) στον ιό γρίπης τύπου Α και συγκεκριμένα δύο στον υπότυπο Α (Η1Ν1) 2009 και ένα στον υπότυπο Α (Η3Ν2).

Γραφείο νοσημάτων που μεταδίδονται με το αναπνευστικό, τμήμα επιδημιολογικής επιτήρησης και παρέμβασης 7

Δεδομένα επιδημιολογικής επιτήρησης

Διάγραμμα 1: Εκτίμηση αριθμού κρουσμάτων γριπώδους συνδρομής ανά 1.000 επισκέψεις, κατά εβδομάδα. Σύνολο χώρας, περίοδοι γρίπης: 2009-2010, 2010-2011, 2011-2012.


Ειδικές συμμετοχές

Ειδικές συμμετοχές

Τo πρόγραμμα πληθυσμιακού προσυμπτωματικού ελέγχου για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας ως αιχμή του δόρατος του «εθνικού σχεδίου δράσης για τον καρκίνο 2011-2015».

Η πρόληψη και αντιμετώπιση των χρόνιων μη μεταδιδόμενων νόσων και ειδικότερα του καρκίνου αποτελεί προτεραιότητα για το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Ένα χρόνο πριν, στις 16 Δεκεμβρίου 2010, ο Υπουργός κ. Ανδρέας Λοβέρδος, ο Υφυπουργός κ. Μιχάλης Τιμοσίδης και ο Γενικός Γραμματέας Δημόσιας Υγείας κ. Αντώνης Δημόπουλος παρουσίασαν το «εθνικό σχέδιο δράσης για τον καρκίνο 2011-2015» και άνοιξαν τη δημόσια διαβούλευση για το μείζον αυτό θέμα. Με τη συμπλήρωση ενός έτους από την παρουσίασή του, είμαστε σε θέση να παρουσιάσουμε τα πρώτα χειροπιαστά αποτελέσματα της εφαρμογής του. Το «εθνικό σχέδιο δράσης για τον καρκίνο 2011-2015» αποτελεί ένα ολοκληρωμένο πλέγμα παρεμβάσεων σ’ όλο το φάσμα της αντιμετώπισης του καρκίνου, με κυρίαρχες αξίες την ανάδειξη της σημασίας της πρόληψης και της πρώιμης (έγκαιρης) διάγνωσης για την αντιμετώπιση της νόσου και την εξασφάλιση ενιαίας, ισότιμης, επιστημονικά τεκμηριωμένης και υψηλής ποιότητας παροχής φροντίδας υγείας προς τους πολίτες. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στην πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση των συνηθέστερων μορφών καρκίνου. Ως πρώτη μεγάλη παρέμβαση επιλέξαμε την οργάνωση ενός εθνικού προγράμματος πληθυσμιακού προσυμπτωματικού ελέγχου για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Το πρόγραμμα αυτό αποτελεί την πρώτη οργανωμένη προσπάθεια στη χώρα μας ν’ αναπτυχθεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα πρόσκλησης, εξέτασης, παραπομπής, θεραπείας και επανελέγχου για μία νόσο και ειδικά μία μορφή καρκίνου (τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας), η οποία αποτελεί ένα σοβαρό πρόβλημα δημόσιας υγείας στη χώρα μας. Παρόμοια προγράμματα για τις συχνότερες μορφές καρκίνου υλοποιούνται σε ελάχιστες, ιδιαίτερα ανεπτυγμένες χώρες σε εθνικό επίπεδο (Σκανδιναβικές χώρες και Ηνωμένο Βασίλειο), γεγονός που μαρτυρά τη δυσκολία του εγχειρήματος, το οποίο δυσχεραίνεται περαιτέρω, ενόσω διαρκεί η οικονομική κρίση. Για το σχεδιασμό του προγράμματος λειτούργησε Ομάδα Εργασίας, της οποίας τα άμισθα μέλη ανέλαβαν την ανάπτυξη των κατευθυντήριων οδηγιών του προγράμματος, βάσει των αντίστοιχων ευρωπαϊκών και ενέκριναν το πιλοτικό, πληροφοριακό σύστημα, που θα λειτουργήσει κατά την πρώτη φάση αυτού. Επικεφαλής της ομάδας ήταν ο καθηγητής Χ. Λιονής και μέλη οι καθηγητές Π. Καρακίτσος, Ε. Παρασκευαϊδης, Γ. Παναγιωτίδης, στελέχη του ΕΣΥ, καθώς και ειδικοί στην παθολογική ανατομική, την επιδημιολογία, την ποιότητα των υπηρεσιών υγείας, τη δημόσια διοίκηση. Η παρακολούθηση της υλοποίησης γίνεται από τη γενική γραμματεία δημόσιας υγείας. Στην υλοποίηση συμμετέχουν 140 κέντρα υγείας και δημοτικά ιατρεία, 160 δήμοι της χώρας και όλα τα νοσοκομεία του ΕΣΥ, στα οποία λειτουργούν κυτταρολογικά, παθολογοανατομικά εργαστήρια ή διενεργούν κολποσκοπήσεις. Η έναρξη του προγράμματος έγινε την 1η Ιουλίου στα Σφακιά της Κρήτης και η εφαρμογή του επεκτάθηκε σ’ όλη τη χώρα σταδιακά έως τον Οκτώβριο του 2011. Ο σχεδιασμός που ακολούθησε  η γενική γραμματεία δημόσιας υγείας, με βάση τις οδηγίες της Ομάδας Εργασίας, έχει ως εξής: • Οι κοινωνικές υπηρεσίες των δήμων αποστέλλουν ενημερωτικές επιστολές στις γυναίκες ηλικίας μεταξύ 25 και 65 ετών, με τις οποίες  τις καλούν να κανονίσουν ραντεβού για εξέταση κατά Παπανικολάου στην κοντινότερη μονάδα ΠΦΥ - κέντρο υγείας του ΕΣΥ ή δημοτικό ιατρείο.  • Η πρόσκληση για εξέταση θα αποστέλλεται κάθε τρία έτη στις γυναίκες μεταξύ 25 και 55 και σ’ όσες γυναίκες μεταξύ 55 και 65 έχουν παθολογικό Τεστ Παπανικολάου. Για τις γυναίκες μεταξύ 55 και 65 με αρνητικό Τεστ Παπανικολάου η πρόσκληση θα επαναλαμβάνεται κάθε πέντε χρόνια. • Η πρώτη φάση του εθνικού προγράμματος ξεκίνησε από περιοχές απομακρυσμένες ή/και μειονεκτούσες στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας. • Οι γυναίκες που πρέπει να θεραπευτούν ή να κάνουν περαιτέρω διαγνωστικές εξετάσεις  ενημερώνονται για αυτές και παραπέμπονται  στο κοντινότερο   νοσοκομείο του ΕΣΥ, που παρέχει τις κατάλληλες υπηρεσίες. • Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας έγκρισης από την αρχή προστασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα θα λειτουργεί ολοκληρωμένο πληροφοριακό σύστημα σε διαδικτυακή εφαρμογή, στο οποίο θα καταχωρούνται τα αποτελέσματα  των εξετάσεων κατά Παπανικολάου που διενεργούνται, ώστε να διευκολύνεται η παρακολούθηση της πορείας των γυναικών με παθολογικά ευρήματα και να διευκολύνεται η επανάκληση των γυναικών. • Προβλέπονται επίσης διαδικασίες αξιολόγησης, διασφάλισης και συνεχούς βελτίωσης της ποιότητας. 8


1. Τους επόμενους μήνες θα ακολουθήσει εθνικό πρόγραμμα πληθυσμιακού προσυμπτωματικού ελέγχου του καρκίνου του μαστού. Παράλληλα προχωρούμε στην ίδρυση κέντρου αναφοράς για τον καρκίνο του στόματος. 2. Προχωρά, επιτέλους, στη χώρα μας η υλοποίηση του εθνικού αρχείου νεοπλασιών. Στα τέλη του 2013 η Ελλάδα θα διαθέτει ένα πολύτιμο εργαλείο για την μελέτη της επιδημιολογίας του καρκίνου στην Ελλάδα και την αύξηση της αποτελεσματικότητας της παρέμβασής μας κατά του καρκίνου, το οποίο θα συνδεθεί με τον υγειονομικό χάρτη και τα δίκτυα αναφοράς. 3. Προχωρούμε άμεσα στην εισαγωγή πρωτοκόλλων και κατευθυντήριων οδηγιών στην κλινική πράξη. Ήδη έχουν εκπονηθεί και εγκριθεί από το ΚΕΣΥ τα πρωτόκολλα συνταγογράφησης για ογκολογικούς ασθενείς, τα οποία περιλαμβάνουν το σύνολο των διαδικασιών και θεραπευτικών σχημάτων που αφορούν στην αντιμετώπιση του καρκινοπαθούς ασθενούς. Προχωρούμε άμεσα στην εκπόνηση και ένταξη στην κλινική πράξη του συνόλου των πρωτοκόλλων και κατευθυντήριων οδηγιών για τους κυριότερους τύπους καρκίνου. Αναμενόμενα οφέλη της εισαγωγής των πρωτοκόλλων στην κλινική πράξη είναι η βελτίωση της ποιότητας της παρεχόμενης φροντίδας, η επίτευξη της αρχής της ισότητας και ο έλεγχος του κόστους. 4. Είναι σε εξέλιξη η επανασυγκρότηση ογκολογικών συμβουλίων και ογκολογικών επιτροπών των νοσοκομείων. Πρόκειται για αναγκαία ενέργεια για την αποτελεσματική υλοποίηση της πολιτικής μας, τη βελτίωση της παρεχόμενης φροντίδας και τον έλεγχο του κόστους. 5. Παράλληλα, προχωρούμε στην οργάνωση των ογκολογικών δικτύων (ένα ανά υγειονομική περιφέρεια). Το ογκολογικό δίκτυο θα αποτελείται από όλες τις δομές του ΕΣΥ (κέντρα υγείας, γενικά, ειδικά πανεπιστημιακά νοσοκομεία, αντικαρκινικά νοσοκομεία). Στόχος μας ο καλύτερος συντονισμός της δράσης κατά του καρκίνου, η παρακολούθηση της εφαρμογής της πολιτικής μας, η στήριξη όλων των δομών υγείας με ειδικευμένη επιστημονική γνώση. 6. Ολοκληρώνονται τους επόμενους μήνες οι διαδικασίες προμήθειας κατάλληλου εξοπλισμού βιοιατρικής τεχνολογίας ύψους 69 εκ. ευρώ (θα είναι στα νοσοκομεία μας). 7. Σε ό,τι αφορά στη δημιουργία ξενώνων, πρόσφατα εγκαινιάσθηκε ο ξενώνας για περιπατητικούς ασθενείς στην Πυλαία Θεσσαλονίκης, δυναμικότητας 100 κλινών, ο οποίος λειτουργεί με ευθύνη του Θεαγενείου. Παράλληλα, σε συνεργασία με την εκκλησία της Ελλάδος και άλλους φορείς, θα προχωρήσουμε στη δημιουργία και άλλων ξενώνων (πχ ξενώνας ασθενών τελικού σταδίου και των συνοδών τους σε συνεργασία με την εκκλησία της Ελλάδος στο χώρο του νοσοκομείου Σωτηρία). 8. Προχωρούμε, τέλος, στην ένταξη στους οργανισμούς των νοσοκομείων των ιατρείων πόνου και στη θεσμική ρύθμιση της κατ’ οίκον φροντίδας, καθώς και σε προγράμματα εκπαίδευσης για επαγγελματίες υγείας και απλούς πολίτες. Για περισσότερα στοιχεία και πληροφορίες παρακαλώ επισκεφθείτε την ιστοσελίδα του εθνικού σχεδίου δράσης για τον καρκίνο http://www.anticancer.gov.gr/. Στείλτε μας τις ιδέες σας, τις προτάσεις σας και την κριτική σας στο e-mail: anticancer@yyka.gov.gr Με το εθνικό σχέδιο δράσης κινητοποιούμε τις δυνάμεις της χώρας μας στον αγώνα κατά του καρκίνου. Δίνουμε βάρος στην πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση, οργανώνουμε τη θεραπεία, επενδύουμε στην έρευνα και την εκπαίδευση.

Αριστομένης Ι. Συγγελάκης, Υποδιοικητής 1ης Υγειονομικής Περιφέρειας Αττικής & υπεύθυνος για το «εθνικό σχέδιο δράσης για τον Καρκίνο 2011 – 2015» 9

Ειδικές συμμετοχές

Τα πρώτα αποτελέσματα είναι εξαιρετικά θετικά. Συγκεκριμένα, σε σχέση με τους αντίστοιχους μήνες του προηγούμενου έτους, είχαμε αύξηση στον αριθμό των εξετασθέντων γυναικών στα αντίστοιχα ΚΥ, κατά 60.31%, το μήνα Αύγουστο, 53.2% το Σεπτέμβριο, 55.07% τον Οκτώβριο, 78.84% το Νοέμβριο και 128.73% το Δεκέμβριο του 2011! Η εφαρμογή του προγράμματος επέτρεψε την ανίχνευση σοβαρού βαθμού προκαρκινωματωδών αλλοιώσεων σε δεκάδες γυναίκες, ο οποίες αντιμετωπίστηκαν σύμφωνα με τους κανόνες καλής ιατρικής πρακτικής στις δομές του ΕΣΥ. Συγκεκριμένα, στη διάρκεια των πρώτων πέντε μηνών από την έναρξη του προγράμματος, διαγνώστηκαν 17 περιπτώσεις καρκίνου του τραχήλου της μήτρας και 121 περιπτώσεις γυναικών με σοβαρές προκαρκινικές αλλοιώσεις. Επίσης, 180 γυναίκες παραπέμφθηκαν σε βιοψία και 439 γυναίκες σε κολποσκόπηση. Συνολικά, μέχρι σήμερα έχουν προσέλθει στα ΚΥ, για να εξεταστούν 19292 γυναίκες! Αξίζει να σημειωθεί ότι το πρόγραμμα υποστηρίζεται αποκλειστικά από τους υπάρχοντες εργαζόμενους, χωρίς να επιμηκυνθεί το ωράριο εργασίας τους και χωρίς πρόσθετη αμοιβή, και υλοποιείται στις διαθέσιμες υποδομές του ΕΣΥ. Με βάση τον πρώτο απολογισμό φαίνεται ότι βελτιώθηκε καίρια η συνεργασία των Δήμων με τα Κέντρα Υγείας, αυξήθηκε η αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα του ΕΣΥ, ενώ είμαστε σε καλό δρόμο για την αναζωογόνηση της δημόσιας Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας και την ενδυνάμωση της σχέσης της με την κοινότητα. Άλλες σημαντικές παρεμβάσεις για τον καρκίνο


Καρκίνος του μαστού Ο καρκίνος του μαστού είναι ο συχνότερος καρκίνος στις γυναίκες και αφορά στο 27% των καρκίνων στο γυναικείο πληθυσμό. Παρ’ όλο που υπάρχουν διάφορες προτάσεις για τη συχνότητα του μαστογραφικού ελέγχου, η επικρατέστερη είναι σε άτομα άνω των 40 ετών ετήσια μαστογραφία [1]. Υπερηχογράφημα ή και μαγνητική τομογραφία συνιστώνται σε καθορισμένες περιπτώσεις ως συμπληρωματικές της μαστογραφίας. Η τελική διάγνωση μίας αλλοίωσης του μαστού γίνεται σε βιοπτικό υλικό (βιοψία με λεπτή βελόνα-FNAB, μικρή βιοψία-core biopsy ή χειρουργικό παρασκεύασμα), ενώ μπορεί να γίνει και FNA – παρακέντηση με λεπτή βελόνα– κυτταρολογική. Οι προκαρκινωματώδεις και προδιηθητικές αλλοιώσεις τοποθετούν τις ασθενείς σε ομάδες υψηλής επικινδυνότητας για ανάπτυξη διηθητικού καρκινώματος, ενώ η επικινδυνότητα σχετίζεται και με ύπαρξη επιβαρυμένου οικογενειακού ιστορικού καρκινώματος μαστού σε γυναίκες πρώτου βαθμού συγγένειας με καρκίνο σε νεαρή ηλικία. Στις ασθενείς με άτυπη επιθηλιακή υπερπλασία (ποριδίων και λοβίων), η επικινδυνότητα είναι αντίστοιχη με το λοβιακό in situ Ca ( LCIS) και πορογενές (DCIS), όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό (εικ. 1).

Ειδικές συμμετοχές

Η διάγνωση καρκίνου μαστού περιλαμβάνει πλειάδα ιστολογικών υποτύπων πορογενές, λοβιακό, βλεννώδες, μυελοειδές, σωληνώδες αποκρινές, μεταπλαστικό κλπ, με συχνότερο το πορογενές Ca μη ειδικού τύπου. Το μέγεθος του όγκου, η κατάσταση των λεμφαδένων, η ιστολογική ταξινόμηση, ο βαθμός διαφοροποίησης (Grade) σχετίζονται με την πρόγνωση. Επί απουσίας μεταστατικής νόσου στους λεμφαδένες η παρουσία νεοπλασματικών εμβόλων σε αγγεία σχετίζεται με την πρόγνωση (εικ.2).

10


Από ετών και μέχρι σήμερα, η αναγνώριση προβλεπτικών δεικτών ανταπόκρισης σε θεραπείες έφερε μία σημαντική αλλαγή στη θεραπευτική προσέγγιση των ασθενών με καρκίνο μαστού. Η ανίχνευση με τη μέθοδο της ανοσοϊστοχημείας των υποδοχέων οιστρογόνων (ER) και προγεστερόνης (PR), του ογκογονιδίου HER2 (c-erbB2) και του Ki67 (ΜΙΒ1) είναι αναπόσπαστα στοιχεία της διαγνωστικής παθολογικής ανατομικής [2]. Παράλληλα, η μοριακή ταξινόμηση του καρκίνου του μαστού, η οποία προκύπτει από τους συνδυασμούς της κατάστασης των βιοδεικτών ER, PR and HER2, χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική πρακτική. Αναγνωρίζονται τέσσερις υπότυποι: Αυλικού τύπου Α (ER+/PR+/HER2­-), Αυλικού τύπου B (ER+/PR+/HER2+), Τριπλά αρνητικά που συχνά είναι και Bασικού τύπου (ER-/PR-/ HER2-) και HER2- εμπλουτισμένα (ER-/PR-/HER2+).Το Ki-67 (δείκτης κυτταρικού πολλαπλασιασμού) είναι σημαντικός δείκτης στη ταξινόμηση, κυρίως στο διαχωρισμό των Αυλικού τύπου Α και Αυλικού τύπου Β με HER2 αρνητικούς όγκους. Αυτοί οι υπότυποι έχουν επιδημιολογικές διαφορές, διαφορές στην πρόγνωση, επιβίωση, μεταστατική δυναμικότητα, αλλά και στην ανταπόκριση σε θεραπείες. Τα αυλικού τύπου καρκινώματα έχουν καλύτερη πρόγνωση, ενώ τα HER2 θετικά, τα βασικού τύπου και τριπλά αρνητικά καρκινώματα έχουν επιθετική συμπεριφορά [3]. Η χορήγηση χημειοθεραπείας μετά το χειρουργείο με βάση τις ανθρακυκλίνες και τις ταξάνες σε συνδυασμό με βιολογικούς παράγοντες (trastuzumab), έχει σημαντικά αυξήσει την επιβίωση των ασθενών με καρκίνο του μαστού και έχει ελαττώσει σε συνδυασμό με τη μαστογραφία σημαντικά τους θανάτους από αυτή τη νόσο. Η καλύτερη κατανόηση της βιολογίας της νόσου και η δυνατότητα ελέγχου της μοριακής υπογραφής έχει βοηθήσει σημαντικά στην ορθή επιλογή και την εξατομίκευση της επικουρικής χημειοθεραπείας [4]. Ένας άλλος τομέας, όπου έχει επιτευχθεί πρόοδος, είναι η ορμονοθεραπεία στο χειρουργήσιμο καρκίνο του μαστού. Νεότερα φάρμακα, όπως οι αναστολείς της αρωματάσης (αναστροζόλη, λετροζόλη, εξεμεστάνη), είναι ασφαλέστερα από τη μέχρι τώρα χρησιμοποιούμενη ταμοξιφένη και πολύ πιο αποτελεσματικά για τις μεταεμμηνοπαυσιακές ασθενείς, ενώ για τις προεμμηνοπαυσιακές εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται η ταμοξιφένη και τα ανάλογα του παράγοντα των γοναδοτροφινών (GN-RH) μόνα τους ή και σε συνδυασμό. Υπάρχουν διάφορες στρατηγικές χορήγησης των αναστολέων της αρωματάσης σε συνδυασμό ή όχι με την ταμοξιφένη. Ο χρόνος χορήγησης ποικίλλει, αλλά συνολικά ποτέ δεν είναι μικρότερος των πέντε ετών [5].

Η χημειοθεραπεία είναι η κατάλληλη επιλογή για τους περισσότερους ασθενείς με μεταστατικό καρκίνο του μαστού. Διάφορα φάρμακα χορηγούνται μόνα τους ή συνδυάζονται μεταξύ τους. Οι ανταποκρίσεις τους κυμαίνονται από 35 έως 50%, όταν χορηγούνται ως μονοθεραπεία σε ασθενείς, οι οποίες δεν έχουν εκτεθεί προηγούμενα σε χημειοθεραπεία. Η διάρκεια της ανταπόκρισης τους είναι περίπου 8 έως 12 μήνες. Μεταξύ αυτών των δραστικών παραγόντων αναφέρονται οι ανθρακυκλίνες και οι ταξάνες, που έχουν αποδείξει την αξία τους, συγκρινόμενες τόσο η πακλιταξέλη, όσο και η δοσεταξέλη με όλα τα κλασικά προγράμματα χημειοθεραπείας. Οι συνδυασμοί της πακλιταξέλης με ανθρακυκλίνες δίνουν ανταποκρίσεις της τάξεως του 60-65%, ενώ ο χρόνος μέχρι την επιδείνωση της νόσου κυμαίνεται από επτάμιση έως οκτώ μήνες. Η ολική επιβίωση είναι από 20 - 24 μήνες. Η καπεσιταμπίνη, ένας νεότερος παράγοντας, διαθέτει καλά χαρακτηριστικά ασφαλείας και ικανοποιητικές ανταποκρίσεις ιδιαίτερα σε συνδυασμούς με ταξάνες, όπου οι ανταποκρίσεις ανέρχονται σε 42% και ο χρόνος μέχρι την επιδείνωση σε 6.1 μήνες. Άλλα φάρμακα με σημαντική αποτελεσματικότητα είναι η γεμσιταμπίνη και η βινορελμπίνη [6]. Τέλος οι παλαιότεροι παράγοντες, όπως η δοξορουβικίνη, χορηγούνται σε νέα φαρμακοτεχνική μορφή, την λιποσωμιακή. Τα μόρια της δοξορουβικίνης είναι ενσωματωμένα σε λιπίδια, με αποτέλεσμα να έχουν την ίδια αποτελεσματικότητα, αλλά σαφώς λιγότερη τοξικότητα.

11

Ειδικές συμμετοχές

Η ύπαρξη στοχευμένης θεραπείας με το εξανθρωπισμένο μονοκλωνικό αντίσωμα trastuzumab (Herceptin) για όγκους με υπερέκφραση του γονιδίου Her-2 άλλαξε τη φυσική ιστορία της νόσου. Οι ασθενείς που έλαβαν trastuzumab είχαν 50% λιγότερες υποτροπές από αυτές που δεν πήραν το φάρμακο. Η διάρκεια χορήγησης του trastuzumab ανά μία ή τρεις εβδομάδες είναι ένα έτος και μπορεί να χορηγηθεί είτε ταυτόχρονα με τη χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία είτε μετά το τέλος της επικουρικής χημειοθεραπείας. Η θεραπεία αυτή έχει σημαντικό οικονομικό κόστος το όφελος επιβίωσης όμως είναι σημαντικό. Η λαπατινίμπη, είναι ένα μικρό έξυπνο μόριο, έχει αποδειχτεί αποτελεσματική σε συνδυασμό με χημειοθεραπεία στημεταστατική νόσο και δοκιμάζεται εντατικά στην πρώιμη νόσο [4].


Πρόσφατα χρησιμοποιούνται βιολογικές θεραπείες όπως είναι τα μονοκλωνικά αντισώματα εναντίον του HER-2 υποδοχέα και εναντίον του αυξητικού παράγοντα του ενδοθηλίου των αγγείων VEGF. Οι παράγοντες αυτοί προσφέρουν όφελος στην επιβίωση με αποδεκτή τοξικότητα. Η χορήγηση του trastuzumab (Herceptin) μαζί με χημειοθεραπεία έχει βελτιώσει την ολική επιβίωση των ασθενών, ενώ η συγχορήγηση χημειοθεραπείας και bevacizumab (Avastin) έχει προσφέρει στους ασθενείς διπλασιασμό της διάρκειας ανταπόκρισης. Η λαπατινίμπη (Tyverb) έχει αποδειχτεί ασφαλής και πολύ αποτελεσματική σε κλινικό επίπεδο ως θεραπεία του μεταστατικού καρκίνου του μαστού και έχει το σημαντικό πλεονέκτημα της χορήγησης από το στόμα και παράκαμψης του αιματοεγκεφαλικού φραγμού [7]. Στους ασθενείς με ορμονοεξαρτώμενους όγκους, η χορήγηση αναστολέων αρωματάσης, ταμοξιφένης ή φουλβεστράνης, ενός αμιγούς καταστροφέα των ορμονικών υποδοχέων προσφέρει μακρές επιβιώσεις με εξαιρετική ποιότητα ζωής, χωρίς την ανάγκη χημειοθεραπείας. Τόσο στην επικουρική θεραπεία, όσο και στην μεταστατική νόσο, σπουδαίο ρόλο έχει η ακτινοθεραπεία χορηγουμένη στις συντηρητικές επεμβάσεις στο μαστό ή σε ασθενείς υψηλού κινδύνου για τοπική υποτροπή ή στη μεταστατική νόσο για ανακουφιστικούς λόγους. Σημαντική συμβολή στη βελτίωση της ποιότητας της ζωής αυτών των ασθενών προσφέρουν παράγοντες που παρεμβαίνουν στο μεταβολισμό των οστών, με κυριότερους εκπροσώπους το ζολεδρονικό οξύ και το μονοκλωνικό αντίσωμα δενοσουμαμπη, είτε στην αντιμετώπιση των οστικών μεταστάσεων, είτε στην πρόληψη της ιατρογενούς οστικής απορρόφησης [8]. Βιβλιογραφία: 1. Berg WA, Blume JD, Cormack JB, Combined screening with ultrasound and mammography vs mammography alone in women at elevated risk of breast cancer.JAMA. 2008; 299(18):2151. 2. Hammond ME, Hayes DF, Dowsett M, American Society of Clinical Oncology/College Of American Pathologists guideline recommendations for immunohistochemical testing of estrogen and progesterone receptors in breast cancer.J Clin Oncol. 2010;28(16):2784 3. Perou CM, Sørlie T, Eisen MB, Molecular portraits of human breast tumours. Nature. 2000;406(6797):747 4. Piccart-Gebhart MJ, Procter M, Leyland-Jones B, Trastuzumab after adjuvant chemotherapy in HER2positive breast cancer.N Engl J Med. 2005;353(16):1659. 5. Goldhirsch A, Ingle JN, Gelber RD, Thresholds for therapies: highlights of the St Gallen International Expert Consensus on the primary therapy of early breast cancer 2009.Ann Oncol. 2009;20(8):1319. 6. Gennari A, Conte P, Rosso R, Survival of metastatic breast carcinoma patients over a 20-year period: a retrospective analysis based on individual patient data from six consecutive studies. Cancer. 2005;104(8):1742. 7. Slamon DJ, Leyland-Jones B, Shak S, Use of chemotherapy plus a monoclonal antibody against HER2 for metastatic breast cancer that overexpresses HER2. N Engl J Med. 2001; 344(11):783. 8. Gralow JR, Biermann JS, Farooki A, N CCN Task Force Report: Bone Health in Cancer Care.J Natl Compr Canc Netw. 2009;7 Suppl 3:S1.

Ειδικές συμμετοχές

Πετρούλα Αραπαντώνη-Δαδιώτη, ιατρός παθολογοανατόμος, διευθύντρια παθολογοανατομικού εργαστηρίου, ειδικό αντικαρκινικό νοσοκομείο Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» Βασίλης Μπαρμπούνης, παθολόγος- ογκολόγος, διευθυντής παθολογικής ογκολογικής κλινικής, ΓΝΑ «Ιπποκράτειο»

12


Καρκίνος παχέος εντέρου Ο καρκίνος του παχέος εντέρου (ΚΠΕ) αποτελεί παγκοσμίως τον τρίτο πιο συχνό καρκίνο στους άντρες και το δεύτερο στις γυναίκες, με πάνω από 1.2 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις και 600000 θανάτους ετησίως. Η συχνότητα του ΚΠΕ ποικίλλει με τη μεγαλύτερη να απαντάται σε Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Ευρώπη και Βόρεια Αμερική και τη μικρότερη στην κεντρική Ασία και Αφρική. Η συχνότητα της νόσου αυξάνει σημαντικά μετά την ηλικία των 40-50 ετών. Τα τελευταία χρόνια η θνησιμότητα από ΚΠΕ ελαττώνεται προοδευτικά. Αυτό οφείλεται πιθανόν στην πρώϊμη διάγνωση μέσω του πληθυσμιακού ελέγχου (screening), καθώς και στη βελτίωση της θεραπευτικής αντιμετώπισης (χειρουργική, ακτινοθεραπεία και χημειοθεραπεία). Κλινική εικόνα: στις κυριότερες κλινικές εκδηλώσεις της νόσου περιλαμβάνονται οι αλλαγές στις συνήθειες του εντέρου (διάρροια ή δυσκοιλιότητα), το κοιλιακό άλγος, το αίμα στα κόπρανα, η αναιμία και η απώλεια βάρους. Πρόληψη Οι οδηγίες για την πρόληψη και πρώϊμη διάγνωση της νόσου στο γενικό πληθυσμό, περιλαμβάνουν την κολονοσκόπηση από την ηλικία των 50 ετών και έκτοτε κάθε δέκα χρόνια ή τη σιγμοειδοσκόπηση κάθε πέντε χρόνια. Για άτομα υψηλού κινδύνου ο έλεγχος πρέπει να αρχίζει από μικρότερη ηλικία [1]. Προκαρκινικές αλλοιώσεις Οι προκαρκινικές αλλοιώσεις του ΚΠΕ είναι τα Αδενώματα, σποραδικά ή στο πλαίσιο οικογενούς πολυποδίασης και η Επιθηλιακή Δυσπλασία (ΕΔ) στις Ιδιοπαθείς Φλεγμονώδεις Νόσους (ΙΦΝ) [2]. Η καρκινογένεση αποτελεί μακροχρόνια πολυσταδιακή διαδικασία, όπου η άθροιση πολυάριθμων γενετικών μεταβολών οδηγεί στη διαταραχή κυτταρικών λειτουργιών, όπως του πολλαπλασιασμού, της απόπτωσης, της μεταγωγής σημάτων, με αποτέλεσμα τη γέννηση παθολογικών κυτταρικών κλώνων, οι οποίοι επικρατούν και στη συνέχεια αποκτούν την ικανότητα να διηθούν και να μεθίστανται. Κατά τη διαδικασία αυτή, παρατηρούνται μορφολογικές μεταβολές στους πάσχοντες ιστούς, που ονομάζονται προκαρκινικές αλλοιώσεις. Η αναγνώριση και η επιτήρηση των προκαρκινικών αλλοιώσεων αποτελεί σημαντικό στάδιο στην πρόληψη του καρκίνου [3].

Η συχνότητα των αδενωμάτων στο γενικό πληθυσμό δεν είναι γνωστή, γιατί δεν καταγράφονται στα αρχεία νεοπλασιών. Είναι συχνότερα σε πληθυσμούς με υψηλή συχνότητα ΚΠΕ, στους 13

Ειδικές συμμετοχές

Εικόνα 1: Αδένωμα Παχέος Εντέρου (ΗΕΧ25)


άνδρες, εκτός από τα αδενώματα του ορθού, τα οποία προσβάλλουν εξ ίσου και τα δύο φύλα. Χαρακτηρίζονται από επιθηλιακή δυσπλασία, η οποία βαθμοποιείται σε χαμηλόβαθμη και υψηλόβαθμη. Ανάλογα με το αρχιτεκτονικό πρότυπο ανάπτυξης, διακρίνονται σε σωληνώδη, θηλώδη, σωληνοθηλώδη και οδοντοειδή. Η πιθανότητα κακοήθους εξαλλαγής των αδενωμάτων συσχετίζεται με το μέγεθος τους, το βαθμό δυσπλασίας και τον ιστολογικό τύπο. Ο σχετικός κίνδυνος ανάπτυξης ΚΠΕ αυξάνει με το βαθμό της επιθηλιακής δυσπλασία [3]. Επιθηλιακή δυσπλασία στις ΙΦΝ. Ο σχετικός κίνδυνος ανάπτυξης ΚΠΕ σε ασθενείς με ΙΦΝ αυξάνει μετά την 1η δεκαετία νόσησης. Η ΕΔ εμφανίζεται σαν ελαφρώς επηρμένη αλλοίωση ή μάζα. Διακρίνεται σε υψηλόβαθμη και χαμηλόβαθμη, ενώ η διάγνωση της, η οποία στηρίζεται μόνο σε μορφολογικά κριτήρια, απαιτεί επιβεβαίωση από τουλάχιστον δύο εξειδικευμένους παθολογοανατόμους [3]. Ιστοπαθολογία καρκίνου παχέος εντέρου Τα καρκινώματα του παχέος εντέρου εντοπίζονται κυρίως στο σιγμοειδές και το ορθό, αν και τα τελευταία χρόνια καταγράφεται αύξηση των καρκινωμάτων που εντοπίζονται δεξιά. Η μακροσκοπική τους εικόνα είναι ποικίλη και εξαρτάται από τον τύπο του καρκινώματος, τη φυσική του ιστορία, και το χρόνο της διάγνωσης. Αναγνωρίζονται δύο κυρίως τύποι, ο εξωφυτικός και ο πινακειοειδής, με τον πρώτο συχνότερο στο δεξιό κόλον [2,3,4].

Ειδικές συμμετοχές

Εικόνα 2: Αδενοκαρκίνωμα παχέος εντέρου (ΗΕΧ100)

Το καρκίνωμα παχέος εντέρου, ορίζεται από τον ΠΟΥ, ως το επιθηλιακό νεόπλασμα του παχέος εντέρου, το οποίο διηθεί την βλεννογόνια μυϊκή στοιβάδα (εικ 2). Αποτελείται κυρίως από αδενικούς σχηματισμούς διαφόρου μεγέθους και σχήματος που καλύπτονται από ένα η περισσότερους στοίχους κυττάρων με ή χωρίς παραγωγή βλέννης. Ο τύπος και το ποσοστό των αδενικών σχηματισμών, καθώς και η ατυπία των κυττάρων που τους επενδύουν, καθορίζουν το βαθμό διαφοροποίησης [2].

Προγνωστικοί δείκτες Οι ισχυρότεροι προγνωστικοί δείκτες, ήτοι τα βιολογικά, αντικειμενικά μετρήσιμα, χαρακτηριστικά, που παρέχουν πληροφορίες σχετικά με την έκβαση του ΚΠΕ είναι η πλήρης εξαίρεση και η ανατομική επέκταση του όγκου. Από την πληθώρα των μοριακών και ανοσοϊστοχημικών δεικτών, κανείς δεν έχει υιοθετηθεί στην κλινική πράξη. 14


Η τοπική επέκταση της νόσου στο τοίχωμα του εντέρου (Τ), οι μεταστάσεις στους επιχώριους Λεμφαδένες (Ν) οι μακρινές Μεταστάσεις (Μ) και η Αγγειακή Διασπορά (V), όπως διαγιγνώσκονται και καταγράφονται στην ιστοπαθολογική μελέτη του εξαιρεθέντος νεοπλάσματος, είναι τα ευρήματα που καθορίζουν την πρόγνωση και τη θεραπεία της νόσου, σταδιοποιώντας την [2, 5]. Προγνωστικοί δείκτες με μικρότερη ισχύ είναι η διαφοροποίηση του όγκου, η απόσταση του από το περιφερικό εγχειρητικό όριο, η επέκταση του υπολειπόμενου καρκινώματος μετά από θεραπεία (ypTNM), ο ιστολογικός τύπος, ο τύπος της διηθητικής παρυφής του νεοπλάσματος και οι ιστολογικές αλλοιώσεις που υποδηλώνουν υψηλή μικροδορυφορική αστάθεια (MSΙ-Η). Η τελευταία συσχετίζεται με βελτίωση της επιβίωσης ανά συγκεκριμένο στάδιο της νόσου [2]. Προβλεπτικοί δείκτες, ήτοι βιολογικά χαρακτηριστικά, τα οποία σχετίζονται με την ωφέλεια από τη θεραπεία, για το ΚΠΕ, είναι κυρίως η MSI-H και η έλλειψη μεταλλάξεων στο γονίδιο Κ-RAS. Τόσο η διάγνωση της MSI-H,�������������������������������������������������������������� όσο και η αναζήτηση μεταλλάξεων γίνεται από τη μελέτη δειγμάτων του νεοπλάσματος [2]. Θεραπεία Η χειρουργική εξαίρεση του όγκου αποτελεί τη μόνη ριζική θεραπεία. Αυτή ακολουθείται από εξάμηνη συμπληρωματική χημειοθεραπεία για τους ασθενείς με ΚΠΕ σταδίου III και του υψηλού κινδύνου σταδίου II. Η συμπληρωματική θεραπεία αυξάνει την επιβίωση ελαττώνοντας την πιθανότητα υποτροπής της νόσου [6]. Για τους ασθενείς με καρκίνο του ορθού σταδίων II και III η χειρουργική θεραπεία συμπληρώνεται από προεγχειρητική ή μετεγχειρητική χημειο-ακτινοθεραπεία. Το σχήμα που κυρίως χρησιμοποιείται στη συμπληρωματική θεραπεία είναι το FOLFOX (5 FU + LV + OXALIPLATIN) ή εναλλακτικά, για τους ασθενείς που δεν μπορούν να λάβουν οξαλιπλατίνη το 5FU + LV ή το Capecitabine. Η μεταστατική νόσος αντιμετωπίζεται κυρίως με χημειοθεραπεία. Την τελευταία δεκαετία υπήρξε σημαντική πρόοδος στην αντιμετώπισή της, έτσι ώστε η διάμεση επιβίωση των ασθενών από τους 12 περίπου μήνες αυξήθηκε σε πάνω από 24 μήνες. Αυτό οφείλεται κυρίως στη χρησιμοποίηση των νέων χημειοθεραπευτικών φαρμάκων (oxaliplatin, irinotecan, capecitabine), καθώς και των φαρμάκων στοχευμένης θεραπείας (bevacizumab, cetuximab, panitumumab). Η χρησιμοποίηση θεραπευτικών συνδυασμών με τα νέα κυτταροτοξικά φάρμακα είχε ως αποτέλεσμα αύξηση των ποσοστών ανταπόκρισης στη θεραπεία, αύξηση του χρόνου μέχρι την επιδείνωση της νόσου, καθώς και της συνολικής επιβίωσης των ασθενών, με μεταστατική νόσο. Η καλύτερη γνώση της μοριακής βιολογίας του ΚΠΕ τα τελευταία χρόνια, έχει οδηγήσει στη δημιουργία νέων βιολογικών φαρμάκων στοχευμένης θεραπείας, που στοχεύοντας συγκεκριμένους στόχους του καρκινικού κυττάρου μεταβάλλουν την επιβίωση και το�� πολλαπλασιασμό του.

Ειδικές συμμετοχές

Οι δύο κυριότερες κατηγορίες τέτοιων φαρμάκων, τα οποία χρησιμοποιούνται ήδη στην καθημέρινή πράξη, είναι εκείνα που κατευθύνονται εναντίον του υποδοχέα του επιδερμικού αυξητικού παράγοντα (epidermal growth factor receptor – EGFR) (Εικ 3).

15


Εικόνα 3: Αδενοκαρκίνωμα παχέος εντέρου EGFR (APAPΧ250)

και εναντίον του αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου (���������������� vascular�������� ������� endolothelial growth factor- VEGF). Εναντίον του EGFR χρησιμοποιούνται σήμερα τα μονοκλωνικά αντισώματα Cetuximab και Panitumumab και εναντίον του VEGF το μονοκλωνικό αντίσωμα Bevacizumab. Η προσθήκη τους στα κυτταροτοξικά φάρμακα της χημειοθεραπείας βελτίωσε τα ποσοστά ανταπόκρισης, το χρόνο μέχρι την επιδείνωση της νόσου και σε μερικές περιπτώσεις και τη συνολική επιβίωση [7].

Ειδικές συμμετοχές

Μια άλλη πολύ σημαντική εξέλιξη στη θεραπεία του καρκίνου του παχέος εντέρου είναι η αύξηση του ποσοστού των ασθενών με μεταστάσεις στο ήπαρ ή και στους πνεύμονες που υποβάλλονται σε μεταστασιεκτομές, με αποτέλεσμα μακροχρόνια επιβίωση σε υψηλό ποσοστό των ασθενών αυτών (5ετής επιβίωση 27-58%) [8]. Εξατομίκευση της θεραπείας Ο ΚΠΕ, όπως και οι άλλες κακοήθειες, δεν είναι η ίδια νόσος σ’ όλους τους ασθενείς. Η μοριακή βιολογία μας επιτρέπει σήμερα να βρούμε μοριακές αλλαγές από άτομο σε άτομο, οι οποίες διαφοροποιούν τη νόσο, τόσο όσον αφορά την πρόγνωση, όσο και την ανταπόκριση στη θεραπεία. Η ανεύρεση αξιόπιστων προγνωστικών και προβλεπτικών δεικτών στο ΚΠΕ έχει καθιερώσει την ύπαρξη μεταλλάξεων στο γονίδιο Κ-RAS ως προβλεπτικού δείκτη για τη θεραπεία με τους anti- EGFR βιολογικούς παράγοντες, καθώς και μοριακούς δείκτες, όπως για παράδειγμα τη μικροδορυφορική αστάθεια (MSI) [2]. Η εξατομίκευση της θεραπείας θα προσφέρει στους ασθενείς το βέλτιστο θεραπευτικό αποτέλεσμα με τη μικρότερη τοξικότητα, ενώ θα αποφεύγεται η ανώφελη οικονομική επιβάρυνση του συστήματος υγείας. Βιβλιογραφία: 1. Rex DK, Johnson DA, Anderson JC, et al: American College of Gastroenterology guidelines for colorectal cancer screening 2009 [corrected].Am J Gastroenterol. 2009; 104:739 2. Hamilton SR et al: Carcinoma of Colon and rectum στο WΗO Classification of Tumours of the Digestive System. Lyon, France: IARC Press; 2010:132-146 16


3. Williams G, Quirke P, Shepherd N: Dataset for Colorectal Cancer (2nd Ed).The Royal College of Pathologists, 2007. www.rcpath.org 4. Sobin L, Cospodarowicz M, Wittekind C, eds. UICC TNM Classification of Malignant Tumors. 7th ed, Spain; Wiley-Blackwell, 2009:101-109 5. Hellenic GIT Pathology group: working team: Arapadoni P, Barbatis C, Demonakou M, Delladestima I, Kafiri Z, Manika Z, Patakiouta F, Patsiaoura C, Petraki C, Skopa C, Skopelitou A, Spiliadis C, Toliou T, Venizelos I and Vrettou H: Pilot European Protocol for Adenocarcinoma Of Large Bowel (EPPALB) the Greek experience. Virc Arch 2001; 439:238-239 6. André T, Boni C, Navarro M, et al: Improved overall survival with oxaliplatin, fluorouracil, and leucovorin as adjuvant treatment in stage II or III colon cancer in the MOSAIC trial. J Clin Oncol. 2009; 27:3109 7. Masi G, Vasile E, Loupakis F, et al: Randomized trial of two induction chemotherapy regimens in metastatic colorectal cancer: an updated analysis. J Natl Cancer Inst. 2011; 103:21. 8. Venook AP, Curley SA: Management of potentially resectable colorectal cancer liver metastases. UpTo-Date 2011; 19: 3

Ειδικές συμμετοχές

Μαρία Δαιμονάκου-Βατοπούλου, παθολογοανατόμος, διευθύντρια παθολογοανατομικού εργαστηρίου ΓΝΑ «Σισμανόγλειο», γενική γραμματέας Ελληνικής εταιρείας παθολογικής ανατομικής Παύλος Παπακώστας, ογκολόγος- παθολόγος, διευθυντής ογκολογικής μονάδας, ΓΝΑ «Ιπποκράτειο», γενικός γραμματέας της Ελληνικής εταιρίας μαστολογίας

17


Καρκίνος του τραχήλου της μήτρας και εμβόλιο κατά του HPV Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας είναι ο τρίτος σε συχνότητα εμφάνισης καρκίνος στις γυναίκες και η τέταρτη σε σειρά αιτία θανάτου από γυναικολογικό καρκίνο στον κόσμο. H επίπτωση του διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα (15.4 ca/100000 γυναίκες, 95% CI= 5.5 – 44.4/100000), ενώ ετησίως, διαγιγνώσκονται περίπου 500000 νέες περιπτώσεις. Η πιό συχνή μορφή διηθητικού τραχηλικού καρκινώματος είναι τα πλακώδη καρκινώματα, τα οποία αφορούν στο 75-90% των περιπτώσεων, ενώ το 15-20% αφορά σε αδενοκαρκινώματα, η συχνότητα των οποίων όμως αυξάνεται σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Άλλοι λιγότερο συχνοί τύποι είναι τα αδενοπλακώδη καρκινώματα, τα νευροενδοκρινικά, το ελαχίστης αποκλίσεως αδενοκαρκίνωμα και το καρκίνωμα των μεσονεφρικών πόρων. Η πρόγνωση και η θεραπευτική αντιμετώπιση των τραχηλικών καρκινωμάτων εξαρτάται από το βαθμό διαφοροποίησης του νεοπλάσματος, κυρίως όμως από το στάδιο της νόσου. Η θεραπεία είναι κυρίως χειρουργική και περιλαμβάνει τη ριζική υστερεκτομή με συνοδό αφαίρεση των πυελικών λεμφαδένων. Καρκινώματα ομως τόσο από πλακώδες, όσο και από αδενικό επιθήλιο Σταδίου 1Α, που το βάθος τους δηλαδή δεν ξεπερνά τα πέντε χιλ και το εύρος τα επτά χιλ, μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο με κωνοειδή εκτομή του τραχήλου, ενώ σε γυναίκες που θέλουν να διατηρήσουν την αναπαραγωγική τους ικανότητα, ακόμα και σ’ ένα πλέον προχωρημένο στάδιο (Στάδιο 1Β1), μπορεί να προταθεί ριζική τραχηλεκτομή με συνοδό λεμφαδενεκτομή, διατήρηση δηλαδή του σώματος της μήτρας και των εξαρτημάτων. Η αναγνώριση από τον παθολογοανατόμο λεμφαγγειακών νεοπλασματικών εμβόλων δεν τροποποιεί το στάδιο της νόσου, πρέπει όμως να αναφέρεται, διότι μπορεί να επηρεάσει την επιλογή της θεραπείας. Τέλος σε καρκινώματα προχωρημένου σταδίου οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες συστήνουν ακτινοθεραπεία με συνοδό χημειοθεραπεία. Σχεδόν όλα τα πλακώδη, αλλά και το μεγαλύτερο ποσοστό των αδενοκαρκινωμάτων, οφείλονται σε μία εμμένουσα μόλυνση από έναν ή περισσότερους ιούς του ανθρώπινου θηλώματος (human papillomavirus – HPV). Επιδημιολογικές μελέτες έχουν οδηγήσει στην ταξινόμηση των HPV ιών σε υψηλής, πιθανόν υψηλής και χαμηλής επικινδυνότητας για ανάπτυξη καρκινώματος. Κυρίως οι υψηλής επικινδυνότητας, οι καρκινογόνοι ιοί, όπως ονομάζονται και αφορούν στους κλώνους 16, 18, 31, 45, 33, 52, 58 και 35 προκαλούν με την ενσωμάτωση τους στο DNA του ξενιστή μια καταιγίδα μοριακών διαταραχών, που τελικά καταλήγουν στη νεοπλασματική εκτροπή του κυττάρου. Πρόκειται για μία αναχαίτηση της δράσης των ογκοκατασταλτικών γονιδίων p53 και Rb, η οποία οδηγεί σε μείωση του φυσιολογικού κυτταρικού θανάτου, σε ακύρωση της διακοπής του κυτταρικού κύκλου και τέλος σε μη ελεγχόμενο κυτταρικό πολλαπλασιασμό.

Ειδικές συμμετοχές

Οι προ-διηθητικές αλλοιώσεις του πλακώδους επιθήλιου που αναπτύσσονται ως αποτέλεσμα της HPV προσβολής ονομάζονται δυσπλασίες ή ενδοεπιθηλιακές νεοπλασίες (cervical intraepithelial neoplasia – CIN) και διακρίνονται μορφολογικά σε τρείς βαθμούς (CIN1, 2 και 3), ανάλογα με το πάχος του επιθήλιου που καταλαμβάνεται από άωρα κύτταρα. Ο ανοσοϊστοχημικός έλεγχος με το δείκτη κυτταρικού πολλαπλασιασμού Ki-67 και με το αντίσωμα p16 συμβάλλει σημαντικά στην ορθότερη παθολογοανατομική διάγνωση, αλλά και στη διαπίστωση μίας μόλυνσης με υψηλής επικινδυνότητας ιό. Επιπλέον η ανοσοϊστοχημική μελέτη της έκφρασης της L1 καψιδικής πρωτεΐνης του HPV ιού φαίνεται ότι δίνει σημαντικές πληροφορίες αναφορικά με την πιθανότητα ή όχι εξέλιξης των περιπτώσεων ελαφράς δυσπλασίας - CIN1. Θα πρέπει πάντως να γίνει σαφές ότι η μεγάλη πλειοψηφία των μολύνσεων με HPV υποστρέφουν σε διάστημα 1-2 χρόνων και ότι για τις περιπτώσεις εκείνες που εξελίσσονται, η πρώτη μικροσκοπική αναγνώριση σοβαρής δυσπλασίας- CIN3, μπορεί να απαιτήσει διάστημα πέντε έως δέκα χρόνια. Φαίνεται ότι αντίστοιχο διάστημα χρειάζεται και η μετάπτωση σε διηθητικό καρκίνωμα. Ο πρωτοβάθμιος πληθυσμιακός έλεγχος, κυρίως με το τεστ-Παπ οδήγησε στη δραστική μείωση των θανάτων από τη νόσο μέσω της έγκαιρης διάγνωσης των αλλοιώσεων του τραχήλου, κυρίως σε προδιηθητικό στάδιο. Γι’ αυτό και από το 1985 το Ca τραχήλου χαρακτηρίζεται από την παγκόσμια οργάνωση υγείας (ΠΟΥ) ως «δείκτης πρωτοβάθμιας υγειονομικής φροντίδας». Δυστυχώς όμως, η επάρκεια των προγραμμάτων πληθυσμιακού ελέγχου διαφέρει σε πολύ μεγάλο βαθμό από χώρα σε χώρα. 18


Τα πρόσφατα δεδομένα από μεγάλη επιδημιολογική μελέτη έδειξαν την αιτιολογική συσχέτιση της νόσου με ορισμένους τύπους του ιού HPV (16, 18, 31, 33, 45, 52, 58) [1]. Η διαπίστωση αυτή οδήγησε στην παρασκευή των εμβολίων έναντι των πλέον ογκογόνων HPV υποτύπων 16 και 18 (των λεγομένων high-high risk), με προφανές σκεπτικό την προφύλαξη από την ενεργό μόλυνση και κατ’ επέκταση τον περιορισμό νέων περιστατικών. Στόχος του εμβολιασμού είναι η μείωση των περιστατικών με υψηλόβαθμη προκαρκινική αλλοίωση (δυσπλασία), παρότι στο στάδιο αυτό η δυνατότητα ίασης φτάνει το 100%. Με τα εμβόλια έναντι του HPV αναπτύσσεται μια πρωτογενής αιτιολογική αντιμετώπιση των προκαρκινικών βλαβών και κατ’ επέκταση των καρκίνων του τραχήλου, προσφέροντας μια εντελώς διαφορετική (προφυλακτική) προσέγγισή της έναντι της νόσου. Το βασικό πληθυσμιακό πλεονέκτημα του εμβολιασμού είναι ότι στις υποανάπτυκτες και στις αναπτυσσόμενες χώρες, που δεν έχουν προγράμματα πληθυσμιακού ελέγχου, προσφέρει μια σχετικά απλούστερη, φθηνότερη και αποτελεσματική μέθοδο πρόληψης του Ca τραχήλου, ενώ στις αναπτυγμένες δρα σαν μια πρώτη γραμμή άμυνας – πρόληψης ελαττώνοντας τα παθολογικά περιστατικά, άσχετα αν αυτά θα διαγνωστούν με τα προγράμματα τεστ-Παπ που δρουν πλέον ως δεύτερη γραμμή άμυνας (πρώιμη διάγνωση). Ένα ακόμα σημαντικό πλεονέκτημα των συγκεκριμένων εμβολίων είναι ο τρόπος παρασκευής τους. Επειδή περιέχουν μόνο τις ανοσοδιεγερτικές επιφανειακές πρωτεΐνες L1 του καψιδίου του ιού, χωρίς καθόλου ιϊκό DNA, σχηματίζοντας τα λεγόμενα «ιόμορφα σωματίδια ή virus like particles – VLP), είναι μη μολυσματικά, μη ογκογόνα και ασφαλή στη χρήση [2, 3]. Τα μέχρι σήμερα επιστημ��νικά στοιχεία δείχνουν υψηλή (>90%) προστασία των εμβολίων έναντι υψηλόβαθμων (HGSIL ή CIN 2-3) προκαρκινικών βλαβών του τραχήλου στα πέντε χρόνια, ενώ παρέχουν ισχυρή ένδειξη ότι η διάρκεια προστασίας των εμβολίων θα είναι ακόμα μακρύτερη [4, 5]. Τα ευρήματα αυτά αποτελούν πρώιμες ενδείξεις ότι σε μερικά χρόνια μπορεί να αναμένεται σημαντική μείωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας στο γενικό πληθυσμό, όσο ο εμβολιασμός του γυναικείου πληθυσμού 12-26 ετών γενικεύεται. Βιβλιογραφία: 1. Muñoz N, Bosch FX, de Sanjosé S, Herrero R, Castellsagué X, Shah KV, Snijders PJ, Meijer CJ; International Agency for Research on Cancer Multicenter Cervical Cancer Study Group. Epidemiologic classification of human papillomavirus types associated with cervical cancer. N Engl J Med. 2003 Feb 6;348(6):518-27 2. Berzofsky JA, Ahlers JD, Janik J et al. Progress on new vaccine strategies against chronic viral infections. J Clin Invest 2004;114:450–462. 3. Modis Y, Trus BL and Harrison SC. Atomic model of the papillomavirus capsid. EMBO J 2002; 21:4754–4762. 4. Cuzick J. Long-term cervical cancer prevention strategies across the globe. Gynecol Oncol 2010 5. Romanowski B, et al. Sustained efficacy and immunogenicity of the human papillomavirus (HPV)16/18 AS04-adjuvanted vaccine: analysis of a randomised placebo-controlled trial up to 6.4 years. Lancet 2009

Ειδικές συμμετοχές

Κίτυ Παυλάκη, παθολογοανατόμος, αναπληρώτρια καθηγήτρια ΕΚΠΑ Γεώργιος Βοργιάς, γυναικολόγος- ογκολόγος, γυναικολογικό τμήμα, ειδικό αντικαρκινικό νοσοκομείο Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ»

19


Καρκίνος του πνεύμονα Ο καρκίνος του πνεύμονα είναι το δεύτερο σε συχνότητα νεόπλασμα και στα δύο φύλα (μετά τον καρκίνο του μαστού στις γυναίκες και τον καρκίνο του προστάτη στους άνδρες) και ευθύνεται για τους περισσότερους θανάτους από καρκίνο παγκοσμίως. Οι κυριότεροι προδιαθεσικοί παράγοντες για την ανάπτυξη καρκίνου του πνεύμονα είναι το κάπνισμα, η ατμοσφαιρική ρύπανση, η έκθεση σε ακτινοβολία, η επαγγελματική έκθεση σε αμίαντο, αρσενικό, χρώμιο, ραδόνιο, νικέλιο, προϊόντα καύσης του άνθρακα, πίσσες και ορυκτέλαια, οι χρόνιες πνευμονοπάθειες και η κληρονομικότητα. Το 15% περίπου των καπνιστών πρόκειται να αναπτύξουν καρκίνο του πνεύμονα [1]. Τα δεδομένα για τη χώρα μας είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά, αφού η Ελλάδα είναι η δεύτερη χώρα σε κατανάλωση καπνού στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά την Πολωνία και η χώρα με τη μεγαλύτερη επίπτωση καρκίνου του πνεύμονα σε ηλικίες κάτω των 45 ετών. Ο καρκίνος του πνεύμονα μπορεί να είναι ασυμπτωματικός και να διαγνωσθεί τυχαία σε ακτινογραφία θώρακα που γίνεται για άλλο σκοπό, συνήθως όμως υπάρχουν συμπτώματα που οφείλονται στην τοπική επέκταση του όγκου με συχνότερα το βήχα, τη δύσπνοια, το θωρακικό άλγος και τα αιμόφυρτα πτύελα. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να προεξάρχουν συμπτώματα από μεταστάσεις, όπως οστικά άλγη σε οστικές μεταστάσεις ή κεφαλαλγία, έμετοι και επιληπτικές κρίσεις σε εγκεφαλικές μεταστάσεις. Τέλος, συχνά υπάρχουν και εξωθωρακικά μη μεταστατικά συμπτώματα, που οφείλονται σε παρανεοπλασματικές εκδηλώσεις, όπως υπερτροφική πνευμονική οστεοαρθροπάθεια, διάφορα νευρολογικά σύνδρομα και μυοπάθειες, υπερασβεσταιμία, καχεξία, μεταναστευτική θρομβοφλεβίτιδα και άλλα [2]. Η διάγνωση των νεοπλασμάτων του πνεύμονα γίνεται με βάση την κλινική εικόνα, τον ακτινολογικό έλεγχο με ακτινογραφία θώρακα σε δύο επίπεδα και αξονική τομογραφία θώρακα και τέλος με τον καθορισμό του ιστολογικού τύπου του νεοπλάσματος, ο οποίος θα γίνει με λήψη υλικού για βιοψία ή κυτταρολογική εξέταση με τη βρογχοσκόπηση στα κεντρικά νεοπλάσματα ή τη διατοιχωματική βιοψία της βλάβης υπό την καθοδήγηση του αξονικού τομογράφου στα περιφερικά νεοπλάσματα. Άλλες μέθοδοι που μπορεί να χρησιμοποιηθούν για τη διάγνωση και τον καθορισμό του ιστολογικού τύπου είναι η κυτταρολογική εξέταση πτυέλων, η κυτταρολογική εξέταση του πλευριτικού υγρού επί συνύπαρξης πλευριτικής συλλογής, η θωρακοσκόπηση, η μεσοθωρακοσκόπηση, η βιοψία των λεμφαδένων του προσκαληνού λίπους και η ερευνητική θωρακοτομή [2].

Ειδικές συμμετοχές

Οι βασικές θεραπευτικές δυνατότητες στον καρκίνο του πνεύμονα είναι η χειρουργική εξαίρεση, η ακτινοθεραπεία, η χημειοθεραπεία ή ο συνδυασμός αυτών. Η θεραπεία των νεοπλασμάτων του πνεύμονα θα καθοριστεί από τρεις παράγοντες, οι οποίοι είναι: •

ο ιστολογικός τύπος του νεοπλάσματος και κυρίως η διάκριση σε μη μικροκυτταρικό ή μικροκυτταρικό καρκίνωμα. Η διάκριση αυτή είναι καίρια στην επιλογή της θεραπείας, αφού τα μικροκυτταρικά καρκινώματα είναι επιθετικά νεοπλάσματα, τα οποία παρουσιάζουν πρώιμες λεμφαδενικές και απομακρυσμένες μεταστάσεις και σπάνια επιδέχονται χειρουργικής θεραπείας [2-4].

Ο καθορισμός του σταδίου της νόσου είναι αποφασιστικής σημασίας στα μη μικροκυτταρικά καρκινώματα, αφού θα καθορίσει το είδος της θεραπείας που θα εφαρμοστεί και κυρίως το ρόλο της χειρουργικής [2-5]. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σταδιοποίηση του μεσοθωρακίου με αποκλεισμό της προσβολής των λεμφαδένων του μεσοθωρακίου με τη διενέργεια PET/CT scan ή επιβεβαίωση των θετικών ευρημάτων του PET/CT scan με κάποια επεμβατική μέθοδο (μεσοθωρακοσκόπηση, βιοψία με ενδοβρογχικό ή διοισοφάγειο υπερηχογράφημα) [5]. Το PET/CT scan θεωρείται πλέον μια απολύτως απαραίτητη προθεραπευτική εξέταση σε σημαντικό ποσοστό των ασθενών με καρκίνο του πνεύμονα [2].

Τη γενική κατάσταση του ασθενούς, η οποία θα καθορίσει αν ο συγκεκριμένος ασθενής θα μπορέσει να υποβληθεί στην ενδεδειγμένη θεραπεία για τον ιστολογικό τύπο και το στάδιο του νεοπλάσματος. Οι κυριότερες παράμετροι είναι η επάρκεια της αναπνευστικής λειτουργίας του ασθενούς, η οποία εκτιμάται με τη σπιρομέτρηση και τον προσδιορισμό των αερίων του αρτηριακού αίματος και η επάρκεια της καρδιακής λειτουργίας. Σημειώνεται ότι οι περισσότεροι ασθενείς με καρκίνο του πνεύμονα είναι καπνιστές και πάσχουν από άλλοτε άλλου βαθμού χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια και σε σημαντικό ποσοστό από στεφανιαία νόσο. Όλοι οι ασθενείς θα πρέπει να αξιολογούνται προεγχειρητικά για την πιθανότητα κακής έκβασης με το THORACOSCORE [2]. 20


Με βάση τη νεότερη σταδιοποίηση του καρκίνου του πνεύμονα (2009), που παρουσιάζεται στον Πίνακα 1, ιδιαίτερο ρόλο στην πρόγνωση παίζει το μέγεθος του όγκου (Πίνακας 2) και η διάγνωσή του πριν την εμφάνιση λεμφαδενικών μεταστάσεων που επιβαρύνουν ιδιαίτερα την πρόγνωση (Πίνακας 3) [3]. Κατά συνέπεια, όλοι οι καπνιστές πρέπει να κάνουν περιοδικό έλεγχο με ακτινογραφία θώρακα μετά τα 40 έτη της ζωής, ενώ οι νομισματοειδείς σκιάσεις των πνευμόνων θα πρέπει να υπόκεινται σε επιθετική διερεύνηση, εγκαταλείποντας την «πολιτική» της αναμονής και περιοδικής παρακολούθησης του όζου με αξονική τομογραφία θώρακα. Με βάση ακόμη τη νεότερη σταδιοποίηση, όλα τα νεοπλάσματα του πνεύμονα με επέκταση στους γύρω ιστούς (Τ3 και Τ4) και εφόσον δεν υπάρχει προσβολή των λεμφαδένων του μεσοθωρακίου, υπάγονται στα στάδια ΙΙΒ ή ΙΙΙΑ, οπότε αποτελούν δυνητικά χειρουργική νόσο, πριν η μετά από χορήγηση χημειο-ακτινο-θεραπείας «εισαγωγής». Η τελική απόφαση θα πρέπει να λαμβάνεται μετά από συζήτηση σε ογκολογικό συμβούλιο [2-4]. Πίνακας 1: H νεότερη σταδιοποίηση του καρκίνου του πνεύμονα (2009) [3]

Στάδιο Ι

Υποστάδιο ����������������������������������������������������������� IA��������������������������������������������������������� : όγκος≤2������������������������������������������������ cm���������������������������������������������� (�������������������������������������������� T������������������������������������������� 1α) ή όγκος >2����������������������������� cm��������������������������� αλλά ≤2������������������� cm����������������� (Τ1β) χωρίς λεμφαδενικές μεταστάσεις (Ν0) Υποστάδιο ΙΒ: όγκος>3cm αλλά≤5cm (Τ2α) με Ν0 Υποστάδιο ΙΙΑ: όγκος≤5cm (Τ1α,β & Τ2α) με διήθηση ενδοπνευμονικών ή πυλαίων λεμφαδένων (Ν1) ή όγκοι >5cm αλλά≤7cm (Τ2β) με Ν0 Υποστάδιο ΙΙΒ: όγκος >5cm αλλά≤7cm (Τ2β) με Ν1 ή T3 όγκος* με Ν0

Στάδιο ΙΙ

*Τ3 όγκος: όγκος>7����������������������������������������������������� cm��������������������������������������������������� ή με κατευθείαν επέκταση προς τον τοιχωματικό υπεζωκότα, το θωρακικό τοίχωμα, το διάφραγμα, το μεσοθωρακικό υπεζωκότα, το περικάρδιο χωρίς διήθηση λεμφαδένων ή όγκος εντός του κυρίου βρόγχου σε απόσταση μικρότερη από 2cm από την κύρια τρόπιδα, χωρίς όμως να διηθεί την κύρια τρόπιδα ή όγκος που προκαλεί ατελεκτασία/πνευμονίτιδα όλου του πνεύμονα ή όγκος με δορυφόρα οζίδια στον ίδιο λοβό με αυτόν που φέρει τον πρωτοπαθή όγκο Υποστάδιο ΙΙΙΑ: όγκος T���������������������������������������������� ����������������������������������������������� 1-3 με διήθηση ομόπλευρων μεσοθωρακικών λεμφαδένων (Ν2) ή όγκος Τ3 με Ν1 ή όγκος Τ4* με Ν0 ή Ν1

Στάδιο ΙΙΙ

Υποστάδιο ΙΙΙΒ: όγκος Τ4 με Ν2 ή οποιουδήποτε σταδίου Τ όγκος με μεταστάσεις στους ετερόπλευρους μεσοθωρακικούς ή πυλαίους λεμφαδένες ή μεταστάσεις στους ομόπλευρους ή ετερόπλευρους υπερκλείδιους ή σκαληνούς λεμφαδένες (Ν3) *Τ4 όγκος: όγκος οιοδήποτε μεγέθους με διήθηση του μεσοθωρακίου, της καρδιάς, των μεγάλων αγγείων, της τραχείας, του οισοφάγου, των σωμάτων των σπονδύλων, του διχασμού της τραχείας, του παλίνδρομου λαρυγγικο�� νεύρου ή που συνοδεύεται από δορυφόρα οζίδια σε άλλο λοβό του ιδίου πνεύμονα από αυτόν που φέρει τον πρωτοπαθή όγκο

Ειδικές συμμετοχές

Στάδιο IV

Όγκοι οποιουδήποτε σταδίου Τ και Ν με μετάσταση σε κάποιο λοβό του άλλου πνεύμονα ή με μεταστατικά οζίδια στον υπεζωκότα ή πλευριτική συλλογή με θετική κυτταρολογική εξέταση (Υποστάδιο Μ1α) ή με απομακρυσμένες μεταστάσεις (Υποστάδιο M1β)

21


Πίνακας 2: Η πενταετής επιβίωση του μη μικροκυτταρικού καρκίνου του πνεύμονα ανάλογα με το μέγεθος του όγκου σε ασθενείς χωρίς διήθηση λεμφαδένων (Ν0) και χωρίς μεταστάσεις (Μ0) [3]

Μέγεθος όγκου

Πενταετής επιβίωση

≤ 2cm

77%

> 2cm και ≤ 3cm

71%

> 3cm και ≤ 5cm

58%

> 5cm και ≤ 7cm

49%

> 7cm

35%

Πίνακας 3: H πενταετής επιβίωση των ασθενών με καρκίνο του πνεύμονα με βάση την προσβολή των λεμφαδένων (στάδιο Ν), ανεξαρτήτως του σταδίου Τ του πρωτοπαθούς όγκου και χωρίς μεταστάσεις (Μ0) [3]

Παράμετρος Ν

Πενταετής επιβίωση

Ν0

56%

Ν1

38%

Ν2

22%

Ν3

6%

H χειρουργική θεραπεία με διενέργεια λοβεκτομής, βρογχοπλαστικής λοβεκτομής ή πνευμονεκτομής, με ταυτόχρονη συναφαίρεση των πέριξ διηθημένων ιστών (θωρακικό τοίχωμα, διάφραγμα, περικάρδιο) και λεμφαδενικό καθαρισμό του μεσοθωρακίου, δίνει τα καλύτερα απώτερα αποτελέσματα σε ασθενείς με μη μικροκυτταρικά καρκινώματα σταδίου Ι και ΙΙ [2-4]. Η χημειοακτινοθεραπεία «εισαγωγής» έχει ένδειξη σε όγκους σταδίου ΙΙΙΑ και στους όγκους της κορυφής του πνεύμονα (Pancoast). Επικουρικές θεραπείες πρέπει να εφαρμόζονται σε νεοπλάσματα σταδίου ΙΒ, ΙΙ και ΙΙΙΑ [2-4]. Περιορισμένες εκτομές με τη μορφή της σφηνοειδούς εκτομής και της τυπικής τμηματεκτομής έχουν ένδειξη σε ασθενείς μεγαλύτερους των 70 ετών, οι οποίοι δε δύνανται να ανεχθούν τη λοβεκτομή, με νεοπλάσματα μικρότερα των 3cm χωρίς λεμφαδενικές μεταστάσεις, υπό την προϋπόθεση της διασφάλισης υγιών ορίων εκτομής πέριξ του όγκου μεγαλύτερων του 1cm [6]. H θνητότητα δεν πρέπει να υπερβαίνει το 3% για τη λοβεκτομή και το 7% για την πνευμονεκτομή [2]. H πενταετής επιβίωση του καρκίνου του πνεύμονα δεν υπερβαίνει το 15% συνολικά. Από τους ασθενείς που θα υποβληθούν σε ριζική εκτομή, μόνο το 30%-40% θα επιζήσουν μέχρι την πενταετία χωρίς εμφάνιση υποτροπής της νόσου. Οι ασθενείς που θα επιζήσουν επί μακρόν μετά την πρώτη θεραπευτική εκτομή έχουν σημαντική πιθανότητα (15%) ανάπτυξης και δεύτερου πρωτοπαθούς νεοπλάσματος (second primary), γεγονός που επιβάλλει τη συστηματική παρακολούθησή τους για πολλά χρόνια [1, 4]. Με δεδομένα τη συσχέτιση του καρκίνου του πνεύμονα με το κάπνισμα και τα χαμηλά ποσοστά συνολικής πενταετούς επιβίωσης, η καλύτερη πολιτική ενάντια στη νόσο είναι η πρόληψη με ενίσχυση του αντικαπνιστικού αγώνα σε όλα τα επίπεδα και αρχίζοντας από τις σχολικές αίθουσες [7].

Ειδικές συμμετοχές

Βιβλιογραφία: 1. Smith PW, Jones DR. (2008), Biology and epidemiology of lung cancer. In: Patterson AG, Cooper JD, Deslauriers J, Lerut AEMR, Luketich JD, Rice TW (eds), Pearson’s Thoracic and Esophageal Surgery, 3rd edition. Philadelphia: Churchill Livingstone Elsevier, pp: 708-728. 2. Lung cancer: The diagnosis and treatment of lung cancer. http://www.nice.org.uk/guidance/CG121/ Guidance (προσπελάστηκε στις 8/1/2012) 3. Detterbeck FC, Boffa DJ, Tanoue LT. The New Lung Cancer Staging System. Chest 2009;136;260271.

22


4. LoCicero J, Ponn RB, Daly BDT. (2000), Surgical Treatment of Non-Small Cell Lung Cancer. In: Shields TW, LoCicero J, Ponn RB (eds), General Thoracic Surgery, 5th edition. Philadelphia: Lippincot Williams & Willkins, pp: 1311-1341. 5. DeLeyn P, Lardinois D, Van Schil P, et al. ESTS guidelines for preoperative lymph node staging for non-small cell lung cancer. Eur J Cardiothorac Surg 2007; 32: 1-8. 6. Rami-Porta R, Tsuboi M. Sublobar resection for lung cancer. Eur Resp J 2009; 33: 426-435. 7. Barendregt JJ, Bonneux L, van der Maas PJ. The Health Care Costs of Smoking. N Engl J Med 1997; 337:1052-1057. Χριστόφορος Φορούλης, επίκουρος καθηγητής ΑΠΘ, καρδιο-θωρακοχειρουργική κλινική. ΠΓΝΘ «ΑΧΕΠΑ»

Καρκίνωμα του πνεύμονα: ιστοπαθολογία Η ιστολογική ταξινόμηση των καρκινωμάτων του πνεύμονα είναι σημαντική, γιατί αποτελεί τη βάση για επιδημιολογία, πρόγνωση και θεραπευτική προσέγγιση. Η πιο πρόσφατη ταξινόμηση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) είναι ευρέως αποδεκτή. Οι τέσσερις κύριοι ιστολογικοί τύποι είναι: καρκίνωμα από πλακώδες επιθήλιο, αδενοκαρκίνωμα, μεγαλοκυτταρικό καρκίνωμα και μικροκυτταρικό καρκίνωμα. Σε μερικές περιπτώσεις υπάρχει συνδυασμός των ιστολογικών τύπων (Πιν 1) [1,3] Πίνακας 1: Ιστολογική Ταξινόμηση των Καρκινωμάτων του Πνεύμονα Μη-μικροκυτταρικά καρκινώματα Καρκίνωμα από πλακώδες επιθήλιο Αδενοκαρκίνωμα Κυψελιδικό, θηλώδες, συμπαγές, βρογχιολοκυψελιδικό, μικτό Μεγαλοκυτταρικό καρκίνωμα Νευροενδοκρινικό καρκίνωμα Μικροκυτταρικό καρκίνωμα

Το καρκίνωμα από πλακώδες επιθήλιο συχνά ξεκινά από μια περιοχή πλακώδους μεταπλασίας ή δυσπλασίας του βρογχικού επιθηλίου κυρίως των μεγάλων βρόγχων, η οποία εξελίσσεται σε καρκίνωμα in situ. Μακροσκοπικά ο όγκος εμφανίζει ανώμαλη, εύθρυπτη, λευκόφαιη επιφάνεια διατομής συνήθως με εκτεταμένη κεντρική νέκρωση με ή χωρίς σχηματισμό κοιλότητας (σπηλαιοποιήση). Ιστολογικά, το καρκίνωμα από πλακώδες επιθήλιο κυμαίνεται από υψηλής διαφοροποίησης με σχηματισμό κερατίνης και παρουσία μεσοκυττάριων γεφυρών μέχρι χαμηλής διαφοροποίησης, η οποία εμφανίζει ελάχιστα χαρακτηριστικά των πλακωδών κυττάρων. Το υψηλής διαφοροποίησης καρκίνωμα τείνει να επεκτείνεται τοπικά στο θώρακα προσβάλλοντας, κατά συνέχεια, γειτονικούς ιστούς στο μεσοθωράκιο. Το χαμηλής διαφοροποίησης καρκίνωμα μεθίσταται νωρίς και σε απομακρυσμένα όργανα (εικ 1Α) [1,4]. Το αδενοκαρκίνωμα εντοπίζεται πιο περιφερικά από ότι το καρκίνωμα του πλακώδους επιθηλίου, αναπτύσσεται πολλές φορές σε σχέση με περιφερικές πνευμονικές ουλές και είναι ο πιο συχνός τύπος στις γυναίκες και στους μη καπνιστές. Ιστολογικά εμφανίζει ποικίλη μορφολογίαόπως κυψελιδώδες με σχηματισμό αδένων, θηλώδες, βρογχιολοκυψελιδικό και συμπαγές με παραγωγή βλέννης από τα νεοπλασματικά κύτταρα. 23

Ειδικές συμμετοχές

Τελευταία, για θεραπευτικούς λόγους, τα καρκινώματα ταξινομούνται σε δύο ομάδες με βάση την πιθανότητα μεταστάσεων και την απάντηση στις υπάρχουσες θεραπείες: μικροκυτταρικά καρκινώματα (μεγαλύτερη συχνότητα μετάστασης, καλή, αρχικά, απάντηση στη χημειοθεραπεία) και μεγαλοκυτταρικά καρκινώματα (μικρή συχνότητα μετάστασης, μικρότερη απάντηση στη χημειοθεραπεία) (Πιν 1) [3].


Το βρογχιολοκυψελιδικό καρκίνωμα θεωρείται ως υποκατηγορία του αδενοκαρκινώματος και εμφανίζει ιδιαίτερα μακροσκοπικά, ιστολογικά και κλινικά χαρακτηριστικά. Ο όγκος σχεδόν πάντα αναπτύσσεται σε περιφερικές θέσεις του πνεύμονα είτε ως ένα μονήρες οζίδιο ή, πιο συχνά, ως πολλαπλά διάχυτα οζίδια που πολλές φορές συνενώνονται με αποτέλεσμα πύκνωση του παρεγχύματος, το οποίο μοιάζει με πνευμονία [1]. Το αδενοκαρκίνωμα του πνεύμονα θεωρείται ότι προέρχεται από άτυπη αδενωματώδη υπερπλασία του επιθηλίου, που εξελίσσεται σε βρογχιολοκυψελιδικό καρκίνωμα (εικ 1C) [1,2]. Οι ασθενείς με χαμηλής διαφοροποίησης αδενοκαρκίνωμα εμφανίζουν σε μεγαλύτερο βαθμό τοπική υποτροπή και λεμφαδενικές μεταστάσεις από τους ασθενείς με υψηλής ή μέσης διαφοροποίησης όγκους [5]. Το μεγαλοκυτταρικό καρκίνωμα είναι εξ ορισμού χαμηλής διαφοροποίησης κακοήθης επιθηλιακός όγκος, ο οποίος αποτελείται από μεγάλα πολυγωνικά κύτταρα ή και πολυπύρηνα γιγαντοκύτταρα σε διάχυτη ανάπτυξη ή ομάδες (εικ 1D) και πιθανώς αντιπροσωπεύει αδιαφοροποίητο καρκίνωμα από πλακώδες ή αδενικό επιθήλιο. Μια ποικιλία του μεγαλοκυτταρικού καρκινώματος είναι το νευροενδοκρινικό καρκίνωμα με μεγάλα κύτταρα, το οποίο χρειάζεται ανοσοϊστοχημική επιβεβαίωση με εφαρμογή νευροενδοκρινικών δεικτών. Το μικροκυτταρικό καρκίνωμα του πνεύμονα προέρχεται από νευροενδοκρινή κύτταρα του βρογχικού επιθηλίου και παράγει πολυπεπτιδικές ορμόνες που προκαλούν την εμφάνιση παρανεοπλασματικών συνδρόμων. Μακροσκοπικά, ο όγκος εμφανίζεται ως μια περιπυλαία μάζα μαλακής εύθρυπτης σύστασης με εκτεταμένη νέκρωση και πρώιμη προσβολή των επιχώριων λεμφαδένων. Το 5% περίπου των καρκινωμάτων αυτών εμφανίζεται σαν περιφερική νομισματοειδής βλάβη. Τα νεοπλασματικά κύτταρα είναι στρογγυλά, ωοειδή ή ατρακτοειδή με ελάχιστο κυτταρόπλασμα και ιδιαίτερη διάταξη των πυρήνων (“nuclear molding”) που φαίνεται καλύτερα σε κυτταρολογικά επιχρίσματα και συχνά εμφανίζουν κατακερματισμό και σύνθλιψη (”crush artifact”) στις μικρές βιοψίες [3] (εικ 1Β) Ανοσοϊστοχημικά είναι θετικά για νευροενδοκρινικούς δείκτες. Το μικτό καρκίνωμα είναι 10% περίπου των καρκινωμάτων του πνεύμονα και παρουσιάζει μικτή ιστολογική εικόνα που εμφανίζει δύο ή περισσότερους από τους παραπάνω ιστολογικούς τύπους.

Ειδικές συμμετοχές

Εικόνα 1: Ιστολογικοί τύποι του καρκινώματος του πνεύμονα

A. Καρκίνωμα από πλακώδες επιθήλιο, B. Μικροκυτταρικό καρκίνωμα, C. Αδενοκαρκίνωμα βρογχιολοκυψελιδικού τύπου, D. Μεγαλοκυτταρικό καρκίνωμα

Προγνωστικά ιστοπαθολογικά κριτήρια. Η ιστολογική διαβάθμιση είναι μια ποιοτική εκτίμηση της διαφοροποίησης του όγκου η οποία αποτελεί ένα σημαντικό στοιχείο της ιστοπαθολογικής έκθεσης και έχει προγνωστική αξία. Οι ιστολογικές παράμετροι που σχετίζονται με δυσμενή πρόγνωση είναι ο υψηλός βαθμός ιστολογικής κακοήθειας, η μιτωτική δραστηριότητα, η εκτεταμένη νέκρωση του όγκου και η αγγειακή διήθηση [5]. Γενετικοί προβλεπτικοί παράγοντες. Πολλές μελέτες για το καρκίνωμα του πνεύμονα γί24


νονται για την ταυτοποίηση μοριακών προβλεπτικών δεικτών της ανταπόκρισης στη χημειοθεραπεία και την επιβίωση. Η ενεργοποίηση του Κ-ras ογκογονιδίου από σημειακή μετάλλαξη σχετίζεται με πτωχή επιβίωση και το αποτέλεσμα της χημειοθεραπείας στο μη-μικροκυτταρικό καρκίνωμα σε προχωρημένο στάδιο. Μεταλλάξεις στον υποδοχέα του επιδερμιδικού αυξητικού παράγοντα (EGFR) σχετίζονται σημαντικά με το στάδιο, την επιβίωση και την απάντηση στη θεραπεία με αναστολείς του EGFR [6,7]. Βιβλιογραφία: 1. Husain A, Kumar V. (2005), The Lung. In: Robbins and Cotran, Pathologic basis of Disease, 7th edition. Philadelphia: Saunders p: 711 - 772 2. Moran C, Kevin L, Wick M. (2005), Non neuroendocrine carcinomas and salivary gland analogue tumors of the lung. In: Practical Pulmonary Pathology, 1st edition. Philadelphia: Churchill Livingstone p: 561-601 3. Maitra A, Kumar V. (2007), The Lung. In: Robbins Basic Pathology, 8th edition. Philadelphia: Saunders p: 479-539 4. Noguchi M, Shimosato Y. (2010), Pulmonary Neoplasms. In: Sternberg’s Diagnostic Surgical Pathology, 5th edition. Philadelphia: Lippincott Williams and Wilkins p: 1054-1095 5. Travis W, Brambilla E, Müller–Hermelink HK, Harris C. (2004), Pathology and Genetics of Tumours of the Lung, Pleura Thymus and Heart. WHO Lyon IARC p: 26-72 6. Heist R, Christiani D. EGFR-Targeted therapies in lung cancer: Predictors of response and toxicity. Pharmacogenomics 2009; 10(1): 59-68 7. Andrade de Mello R, Marques DS, Medeiros R, Araùjo A. Epidermal growth factor receptor and K-RAS in non small cell lung cancer–molecular pathways involved and targeted therapies, World Journal of Clinical Oncology 2001; 2(11): 367-376

Ειδικές συμμετοχές

Ελένη Βρεττού, παθολογοανατόμος, καθηγήτρια ΑΠΘ, πρόεδρος Ελληνικής εταιρείας παθολογικής ανατομικής

25


Aιματολογικές κακοήθειες- νεότερες εξελίξεις Οι λευχαιμίες, τα λεμφώματα και το πολλαπλό μυέλωμα (ΠΜ) αποτελούν κατηγορίες κακοήθων νεοπλασμάτων του αιμοποιητικού και του ανοσοποιητικού συστήματος. Οι λευχαιμίες προέρχονται κατά κανόνα από το μυελό των οστών (ΜΟ), τα λεμφώματα από τους λεμφαδένες και το ΠΜ από τα πλασματοκύτταρα του ΜΟ. Σε αντίθεση με τ’ άλλα νεοπλάσματα, εμφανίζουν συχνά μεγάλη ευαισθησία στη χημειοθεραπεία, στην ακτινοθεραπεία και στην ανοσοθεραπεία και για το λόγο αυτό υπάρχει δυνατότητα ίασης ακόμη και στις περιπτώσεις που η προσβολή του οργανισμού είναι εκτεταμένη. Περίπου 1400 νέες περιπτώσεις λευχαιμίας, 2000 περίπου περιπτώσεις λεμφωμάτων και 400 περιπτώσεις ΠΜ διαγιγνώσκονται κάθε χρόνο στην Ελλάδα [1]. Προσβάλλουν άνδρες και γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας. Αξίζει, όμως, να αναφερθεί ότι η οξεία λεμφογενής λευχαιμία είναι το συχνότερο νεόπλασμα της παιδικής ηλικίας. Τα νοσήματα αυτά εμφανίζουν μεγάλη ετερογένεια, δηλ υπάρχουν πολλές υποκατηγορίες, οι οποίες διαφέρουν ως προς την κλινική πορεία και ως προς την ανταπόκριση στη θεραπεία. Οι τέσσερις συνηθέστερες μορφές λευχαιμίας είναι η οξεία μυελογενής (ΟΜΛ), η οξεία λεμφογενής (ΟΛΛ), η χρόνια λεμφογενής (ΧΛΛ) και η χρόνια μυελογενής (ΧΜΛ). Οι διαφορές μεταξύ τους βασίζονται στην προέλευση των κακοήθων κυττάρων (μυελικά ή λεμφικά) και στην ταχύτητα εξέλιξης του νοσήματος, αν δε δοθεί θεραπεία. Τα λεμφώματα διακρίνονται σε πολλές υποκατηγορίες με βάση τα επί μέρους χαρακτηριστικά των κακοήθων κυττάρων. Οι κυριότερες είναι το λέμφωμα Hodgkin (HL) και τα μη Hodgkin λεμφώματα (NHL), που διακρίνονται περαιτέρω σε Β, Τ ή ΝΚ, ανάλογα με την προέλευσή τους. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικότατα βήματα τόσο ως προς την κατανόηση αυτών των νοσημάτων, όσο και ως προς τη θεραπεία τους. Eίμαστε πλέον σε θέση να μπορούμε να θεραπεύουμε σημαντικό αριθμό ασθενών, κυρίως νεαρότερων ηλικιών και το ζητούμενο να είναι το πως αυτό θα επιτευχθεί με τη λιγότερη δυνατή θεραπεία. Αναφέρω ενδεικτικά και επιλεκτικά ορισμένα σημαντικά βήματα προόδου που έχουν συντελεσθεί τα τελευταία χρόνια. ΟΜΛ Στο 30% των περιπτώσεων έχει βρεθεί ότι το γονίδιο της νουκλεοφωσμίνης (διεθνής σύντμηση: NPM1) είναι μεταλλαγμένο. Το φυσιολογικό προϊόν του γονιδίου αυτού επιτελεί σημαντικές κυτταρικές λειτουργίες. Το μεταλλαγμένο γονίδιο αποτελεί κομβικό σημείο για τη δημιουργία της συγκεκριμένης λευχαιμίας. Οι ασθενείς των οποίων η λευχαιμία εμφανίζει το μεταλλαγμένο γονίδιο έχουν σχετικά καλύτερη ανταπόκριση στη θεραπεία [2, 3]. ΟΛΛ Στο 20% των ενηλίκων υπάρχει η γονιδιακή διαταραχή που καθορίζει τη ΧΜΛ, δηλ το χρωμόσωμα φιλαδέλφεια [4]. Από παλαιά είχε διαπιστωθεί ότι το συγκεκριμένο εύρημα αποτελεί κάκιστο προγνωστικό παράγοντα. Τα τελευταία χρόνια η προσθήκη στη χημειοθεραπεία του αναστολέα Imatinib ή των νεότερων φαρμάκων αυτής της κατηγορίας, έχει βελτιώσει θεαματικά τα αποτελέσματα της θεραπείας [5].

Ειδικές συμμετοχές

ΧΛΛ Η συνδυασμένη χημειο-ανοσοθεραπεία με φλουνταραμπίνη, κυκλοφωσφαμίδη και ριτουξιμάμπη έχει βελτιώσει ουσιαστικά την επιβίωση των ασθενών. Ένας περιορισμός είναι ότι η συγκεκριμένη θεραπεία είναι αρκετά τοξική και γίνεται ανεκτή από άτομα σχετικά μικρότερης ηλικίας και με καλή γενική κατάσταση [6]. ΧΜΛ Για το νόσημα αυτό έχει συντελεσθεί μία πραγματική θεραπευτική επανάσταση. Όλα ξεκίνησαν από την αποκάλυψη μιας χρωμοσωμικής διαταραχής, η οποία βρίσκεται σ’ όλους τους ασθενείς, δηλ. το χρωμόσωμα φιλαδέλφεια. Η διαταραχή αυτή προκαλεί τη συνένωση δύο γονιδίων, του bcr και του abl, που έχει ως αποτέλεσμα το σχηματισμό ενός υβριδικού γονιδίου, του bcr/abl. 26


Το προϊόν αυτού του γονιδίου είναι ένα ένζυμο που υπερλειτουργεί και που έχει καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία της συγκεκριμένης λευχαιμίας. Όλα αυτά ήταν γνωστά. Αυτό που έγινε την τελευταία δεκαετία ήταν η προσπάθεια χρησιμοποίησης αναστολέων του ενζύμου. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Ο πρώτος αναστολέας που χρησιμοποιήθηκε ήταν το Imatinib. Η θεραπεία ήταν πολύ καλά ανεκτή και ο ουσιαστικός έλεγχος του νοσήματος επιτεύχθηκε στην πλειονότητα των ασθενών και κατά κανόνα διαρκούσε για όσο διάστημα λαμβανόταν η θεραπεία [7]. Υπενθυμίζεται ότι μέχρι τότε το νόσημα μπορούσε να αντιμετωπισθεί ουσιαστικά μόνο με αλλογενή μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων, θεραπεία, όμως, που είχε θνητότητα από 10% έως 40%. Πιο πρόσφατα χρησιμοποιούνται οι αναστολείς Dasatinib και Nilotinib. Οι αναστολείς αυτοί είναι δραστικότεροι, το αποτέλεσμα επιτυγχάνεται ταχύτερα και οι παρενέργειες από τη χρήση τους διαφέρουν από τις παρενέργειες του Imatinib και κατά συνέπεια χρησιμοποιούνται με επιτυχία, όταν η θεραπεία με το Imatinib δεν μπορεί να δοθεί λόγω παρενεργειών [8]. Η επιτυχία στη θεραπεία της ΧΜΛ με την προαναφερθείσα θεραπεία άνοιξε πραγματικά νέους δρόμους στη θεραπεία των νεοπλασματικών νοσημάτων. Οι ελπίδες είναι θεραπείες αυτού του τύπου θα επεκταθούν και σε άλλα νεοπλάσματα. NHL Η προσθήκη στη χημειοθεραπεία του μονοκλωνικού αντισώματος ριτουξιμάμπη βελτιώνει ουσιαστικά τα αποτελέσματα της χημειοθεραπείας στα NHL, τα οποία προέρχονται από τα Β λεμφοκύτταρα [9]. Πρόκειται για άλλη μία απόδειξη των θεραπευτικών δυνατοτήτων της ανοσοθεραπείας. HL H ποζιτρονική τομογραφία (Positron emission tomography, PET) είναι η πιο ευαίσθητη απεικονιστική τεχνική που αποκαλύπτει τις προσβεβλημένες περιοχές από το λέμφωμα τόσο το HL, όσο και τα NHL. Η τάση είναι να χρησιμοποιούνται τα ευρήματα της ΡΕΤ, ώστε να τροποποιείται η ένταση της θεραπείας [10]. Πρόσφατα χρησιμοποιήθηκε ένα μονοκλωνικό αντίσωμα, το οποίο συνδέεται με το αντιγόνο CD30. Το συγκεκριμένο αντιγόνο βρίσκεται στην επιφάνεια των κακοήθων κυττάρων του HL, καθώς και μιας υποκατηγορίας των NHL .To αντίσωμα συνδέεται με μία τοξική για τα κύτταρα ουσία. Τα αρχικά αποτελέσματα από τη χρήση του αντισώματος αυτού υπήρξαν εντυπωσιακά ως προς το θεραπευτικό αποτέλεσμα [11]. ΠΜ Βάση της θεραπείας είναι η χημειοθεραπεία και η αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων. Τα τελευταία χρόνια έχουν εισαχθεί στη θεραπεία του ΠΜ νέα φάρμακα (θαλιδομίδη, λεναλιδομίδη, μπορτεζομίμπη), τα οποία παρατείνουν την επιβίωση των ασθενών [12]. Μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Θα αναφερθώ ειδικότερα στην ανεύρεση μοσχεύματος για αλλογενή μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων. Η συγκεκριμένη θεραπεία χρησιμοποιείται ευρύτατα σε ασθενείς με λευχαιμίες και αρκετές φορές είναι η μόνη θεραπεία για τους ασθενείς αυτούς. Μόνο το 30% των ασθενών διαθέτουν δότη συμβατό αδελφό. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις η λύση είναι είτε η ανεύρεση κάποιου μη συγγενή δότη, ο οποίος είναι συμβατός με τον ασθενή, είτε η ανεύρεση μοσχεύματος από αποθηκευμένο σε δημόσιες τράπεζες ομφαλοπλακουντιακό αίμα [13].

1. Sant M, Allemani C, Tereanu C, et al. Incidence of hematologic malignancies in Europe by morphologic subtype: results of the HAEMACARE project. Blood. 2010;116:3724. 2. Rockova V, Abbas S, Wouters BJ, et al. Risk stratification of intermediate-risk acute myeloid leukemia: integrative analysis of a multitude of gene mutation and gene expression markers. Blood. 2011;118:1069. 3. Falini B, Martelli MP, Bolli N, et al. Acute myeloid leukemia with mutated nucleophosmin (NPM1): is it a distinct entity? Blood. 2011;117:1109. 4. Westbrook CA, Hooberman AL, Spino C, et al. Clinical significance of the BCR-ABL fusion gene

27

Ειδικές συμμετοχές

Βιβλιογραφία:


in adult acute lymphoblastic leukemia: a Cancer and Leukemia Group B Study (8762). Blood. 1992;80:2983. 5. Gruber F, Mustjoki S, Porkka K. Impact of tyrosine kinase inhibitors on patient outcomes in Philadelphia chromosome-positive acute lymphoblastic leukaemia. Br J Haematol. 2009;145:581. 6. Hallek M, Fischer K, Fingerle-Rowson G, et al. Addition of rituximab to fludarabine and cyclophosphamide in patients with chronic lymphocytic leukaemia: a randomised, open-label, phase 3 trial. Lancet. 2010;376:1164. 7. O’Brien SG, Guilhot F, Larson RA, et al. Imatinib compared with interferon and low-dose cytarabine for newly diagnosed chronic-phase chronic myeloid leukemia. N Engl J Med. 2003;348:994. 8. Jabbour E, Kantarjian H, O’Brien S, et al. The achievement of an early complete cytogenetic response is a major determinant for outcome in patients with early chronic phase chronic myeloid leukemia treated with tyrosine kinase inhibitors. Blood. 2011 Oct;118:4541. 9. Armitage JO. How I treat patients with diffuse large B-cell lymphoma. Blood. 2007;110:29. 10. Naumann R, Vaic A, Beuthien-Baumann B, et al. Prognostic value of positron emission tomography in the evaluation of post-treatment residual mass in patients with Hodgkin’s disease and nonHodgkin’s lymphoma. Br J Haematol. 2001;115:793. 11. Chen R, Gopal AK, Smith SE, et al. Results of a pivotal phase 2 study of brentuximab vedotin (SGN35) in patients with relapsed or refractory Hodgkin lymphoma. Blood. 2010;116:128 12. Scott E, Reece D. What is the benefit of maintenance therapy with Lenalidomide or Bortezomib after autologous stem cell transplantation in multiple myeloma and what is the risk of developing a secondary primary malignancy? Hematology 2011. American Society of Hematology, Education Program Book. 13. Appelbaum FC. Allogeneic hematopoietic cell transplantation for acute myeloid leukemia when a matched related donor is not available. Hematology 2008. American Society of Hematology, Education Program Book. Δημήτριος Καρακάσης, MD, PhD, διευθυντής, μονάδα μεταμόσχευσης μυελού οστών, αιματολογική κλινική και λεμφωμάτων, νοσοκομείο «Ο Ευαγγελισμός», Αθήνα.

Αιματολογικές κακοήθειες- ΙΙ Ταξινόμηση των κακοήθων νόσων του λεμφικού ιστού του παγκόσμιου οργανισμού υγείας 2008: Σύγχρονη παθολογοανατομική διαγνωστική προσέγγιση με κλινικοπρογνωστικές προεκτάσεις

Ειδικές συμμετοχές

Ι. Εισαγωγή Οι ταξινομήσεις των νόσων, με την έννοια της κατηγοροποίησης γνωστών οντοτήτων μ’ ένα τρόπο, ο οποίος διευκολύνει την κατανόηση μεταξύ επιστημόνων ασχολούμενων μ’ ένα συγκεκριμένο νόσημα, αποτελούν τη γλώσσα επικοινωνίας στην ιατρική πράξη, ενώ παράλληλα ορίζουν το πλαίσιο τόσο για κλινική εφαρμογή, όσο και παραγωγή νέας γνώσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ταξινόμηση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) των νεοπλασμάτων των λεμφικών και αιμοποιητικών ιστών, η οποία δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 2001 και αναθεωρήθηκε το 2008. Η ταξινόμηση των Κακοήθων Νόσων του Λεμφικού Ιστού (ΚΝΛΙ) του ΠΟΥ του 2001, αποτελεί την έκφραση της παγκόσμιας συναίνεσης, που οικοδομήθηκε για πρώτη φορά στην ιστορία των ταξινομήσεων των ΚΝΛΙ όσον αφορά στα κριτήρια διάγνωσής τους. Το τελευταίο αυτό αποδεικνύεται από την ευρεία αποδοχή και χρησιμοποίησή της από το σύνολο των αιμοπαθολογοανατόμων, κλινικών αιματολόγων και ερευνητών της βασικής έρευνας διεθνώς. Η αποδοχή αυτή της ταξινόμησης του ΠΟΥ των ΚΝΛΙ οφείλεται στο ότι πληρούνται όλα τα αποδεκτά κριτήρια μιας επιτυχημένης ταξινόμησης όπως: επιστημονική ακρίβεια, κλινική και παθολογοανατομική αναπαραγωγιμότητα και ευκολία στη χρησιμοποίηση της διεθνώς και υπό διαφορετικές κλινικές συνθήκες. Οι βασικές αρχές της ταξινόμησης του 2001 όσο και αυτής του 2008 είναι: 1) η αναγνώριση διακριτών (real) 28


κλινικοπαθολογοανατομικών οντοτήτων επί τη βάσει μιας πολυπαραμετρικής διαγνωστικής προσέγγισης (συνδυασμός μορφολογίας, ανοσοφαινότυπου, γονότυπου, καρυότυπου και κλινικών δεδομένων) και 2) η ταξινόμηση των ΚΝΛΙ επί τη βάσει του κυττάρου προέλευσης: ώριμο έναντι άωρο Β- / Τ- / ΝΚ- προέλευσης λεμφοκύτταρο. Μείζον πλεονέκτημα της ταξινόμησης του ΠΟΥ του 2001 των ΚΝΛΙ ήταν η δυνατότητα ενσωμάτωσης κάθε νέας πληροφορίας και προοπτικής. Έτσι τα δεδομένα, τα οποία προέκυψαν κατά το διάστημα 2001 – 2008 τόσο από τη βασική και κλινική έρευνα από τις διεθνείς ομάδες εργασίας των ΚΝΛΙ, όσο και η αθροισμένη εμπειρία των αιμοπαθολογοανατόμων από τη συνδυασμένη χρησιμοποίηση των ανοσοϊστοχημικών, μοριακών (PCR) και μοριακών κυτταρογενετικών (FISH) μελετών στη διαγνωστική ρουτίνας των ΚΝΛΙ οδήγησαν στην αναθεώρηση των απόψεων και κριτηρίων για μεγάλο αριθμό ΚΝΛΙ. Έτσι έγινε πλέον προφανής η επιστημονική αναγκαιότητα της αναθεώρησης της ταξινόμησης του ΠΟΥ του 2001. ΙΙ Καινοτομίες της 2008 ταξινόμησης του ΠΟΥ των ΚΝΛΙ Οι βασικές καινοτομίες της αναθεωρημένης ταξινόμησης των ΚΝΛΙ του ΠΟΥ του 2008, οι οποίες και τη διαφοροποιούν ουσιαστικά, από την προηγηθείσα του 2001, συνοψίζονται σε: 1. Αναθεώρηση κριτηρίων για τις «καλά καθορισμένες οντότητες» όπως: η Χρόνια Λεμφοκυτταρική Λευχαιμία (ΧΛΛ), η Προλεμφοκυτταρική Λευχαιμία (ΠΛΛ) και το Λεμφοπλασματοκυτταρικό Λέμφωμα και Μακροσφαιριναιμία Waldenstrοm : • η ΧΛΛ ορίζεται πλέον ως η παρουσία 5x109/L μονοκλωνικών Β-Λεμφοκυττάρων με φαινότυπο ΧΛΛ στο περιφερικό αίμα. • Αναγνωρίζεται ότι το σύνολο των περιπτώσεων ΠΛΛ στερείται της μετάθεσης t (11;14) και ότι το 20% των περιπτώσεων ΠΛΛ, που κατά το παρελθόν χαρακτηρίζονταν από τη συγκεκριμένη μετάθεση, αφορούν σε λευχαιμικά λεμφώματα από το κύτταρο του μανδύα και • Απαλείφεται από τον ορισμό του λεμφοπλασματοκυτταρικού λεμφώματος ο συνοδός όρος μακροσφαιριναιμία Waldenstrom της προηγούμενης ταξινόμησης, λόγω του ότι αναγνωρίζεται ότι υπάρχουν περιπτώσεις ΛΠΛ, οι οποίες είτε στερούνται παραπρωτεϊνης στον ορό είτε χαρακτηρίζονται από άλλη εκτός της IgM, παραπρωτεϊνη, συνήθως IgG. 2. Συναίνεση σε παλαιές διαφωνίες: με χαρακτηριστικό παράδειγμα το Λεμφοζιδιακό Λέμφωμα [(ΛΛ) Follicular Lymphoma] με την έννοια: α) της σύμπτυξης των ιστολογικών βαθμών κακοήθειας (Grades) 1 και 2 σ’ ένα, λόγω της απουσίας ουσιαστικών κλινικοπρογνωστικών διαφορών μεταξύ τους και β) της αναγκαιότητας ιστολογικής διάκρισης μεταξύ των ιστολογικών βαθμών κακοήθειας 3Α και 3Β λόγω ουσιαστικών μορφολογικών, ανοσο-ϊστοχημικών, μοριακών και κλινικών διαφορών, έτσι ώστε να αποτελούν διαφορετικές βιολογικά και προγνωστικά νόσους και να χρήζουν διαφορετικής θεραπευτικής αντιμετώπισης. 3. Ενσωμάτωση Νέων Οντοτήτων Α) Β-Λεμφώματα από μεγάλα κύτταρα (ΒΛΜΚ): Αναγνωρίζεται για πρώτη φορά η μεγάλη ομάδα των Διάχυτων Β-Λεμφωμάτων από μεγάλα κύτταρα, με Mη ειδικούς χαρακτήρες (ΔΒΛΜΚ, ΜΕΧ), η οποία υποδιαιρείται σε δύο διακριτές κλινικοπρογνωστικά ομάδες επί τη βάσει του Profil Γονιδιακής Έκφρασης (Gene expression Profiling). Το ΔΒΛΜΚ από τα κύτταρα του βλαστικού κέντρου καθώς και το ΔΒΛΜΚ από Ενεργοποιημένα Β-κύτταρα του περιφερικού αίματος με μέτρια και επιθετικότερη βιολογική συμπεριφορά αντίστοιχα.

B) Περιφερικά Τ-λεμφώματα: Αναγνωρίζονται ως διακριτές πλέον οντότητες το AΛK+ όσο και το ΑΛΚ- Αναπλαστικό Λέμφωμα από μεγάλα κύτταρα λόγω της ιδιαίτερα ήπιας βιολογικής συμπεριφοράς του πρώτου συγκριτικά προς την επιθετικότερη του δεύτερου. Εξάλλου ταυτοποιούνται δύο διακριτοί ιστογενετικά και κλινικοπρογνωστικά υπότυποι πρωτοπαθών δερματικών περιφερικών Τ-Λεμφωμάτων (ΠΤΛ) με διήθηση του υποδορίου ιστού. Το ΠΤΛ με αμιγή προσβολή του υποδορίου ιστού, τύπου υποδοριϊτιδας προερχόμενο από αβ-Τ-λεμφοκύτταρα με ιδιαίτερα ευνοϊκή βιολογική συμπεριφορά και το πρωτοπαθές δερματικό ΠΤΛ από γδ-Τλεμφοκύτταρα με διήθηση του υποδορίου ιστού και/ή των υπόλοιπων μοιρών του δέρματος (χόριο-επιδερμίδα) με ιδιαίτερα δυσμενή πρόγνωση. Τα δεδομένα αυτά κάνουν προφανή την 29

Ειδικές συμμετοχές

Παράλληλα, ταυτοποιήθηκαν υπότυποι ΔΒΛΜΚ με κοινό γνώρισμα ανοσοφαινότυπο τελικής Β-διαφοροποίησης και με επιθετική, στην πλειονότητά τους, βιολογική συμπεριφορά. Πρόκειται για το ΑΛΚ+ ΔΒΛΜΚ, το ΔΒΛΜΚ σχετιζόμενο με φλεγμονή, το πλασμαβλαστικό λέμφωμα, το πλασμαβλαστικό λέμφωμα επί εδάφους πολυκεντρικής νόσου Costleman σχετιζόμενης με τον HHV-8 και το EBV+ ΔΒΛΜΚ των ηλικιωμένων.


αναγκαιότητα ευρείας ανοσοϊστοχημικής και μοριακής μελέτης ανάλογου τύπου αλλοιώσεων από τον αιμοπαθολογοανατόμο. 4. Ανάπτυξη νέων αντιλήψεων για τη βιολογία των ΚΝΛΙ • Πρώιμες βλάβες και ευνοϊκής πρόγνωσης λεμφώματα με χαρακτη-ριστικά παραδείγματα: α) τη μονοκλωνική Β-Λεμφοκυττάρωση (ΜΒΛ), β) το in situ λεμφοζιδιακό λέμφωμα και γ) το in situ λέμφωμα από το κύτταρο του μανδύα. Η αξία της αναγνώρισης των ανωτέρω νόσων έχει τόσο θεωρητικό υπόβαθρο, λόγω της κατανόησης των μηχανισμών της πρώιμης λευχαιμογένεσης, όσο και πρακτικό, εφόσον από κλινικής πλευράς τα νοσήματα αυτά δε χρήζουν θεραπευτικής αντιμετώπισης, αλλά απλής παρακολούθησης. • Η ηλικία ως καθοριστικός παράγοντας. Έτσι επί τη βάσει της ηλικίας ταυτοποιούνται διακριτοί τύποι λεμφωμάτων Β- και Τ- προέλευσης. Στα Β-λεμφώματα ανήκουν τα: α) παιδιατρικό λεμφοζιδιακό λέμφωμα (λεμφαδενικό και εξωλεμφαδενικό) και β) το παιδιατρικό λεμφαδενικό λέμφωμα από το κύτταρο της οριακής ζώνης. Η αξία της αναγνώρισης των εν λόγω υποτύπων Β-λεμφωμάτων, έγκειται στην ήπια βιολογική συμπεριφορά τους συγκριτικά προς τα αντίστοιχα λεμφαδενικά λεμφώματα των ενηλίκων. Στα Τ-παιδιατρικά λεμφώματα ανήκουν α) η συστηματική ΕΒV+ Τ-λεμφοϋπερπλαστική εξεργασία και το περιφερικό Τ-λέμφωμα του τύπου της ευλογιοειδούς υδρώας με εξαιρετικά επιθετική και ιδιαίτερα ήπια βιολογική συμπεριφορά αντίστοιχα. Τέλος το EBV+ ΔΒΛΜΚ των ηλικιωμένων χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα επιθετική βιολογική συμπεριφορά. • Συσχέτιση ειδικών τοπογραφικών εντοπίσεων προς κλινικοπρογνωστικά διακριτούς υπότυπους λεμφωμάτων. Η ομάδα αυτή κατ’ εξοχή εκπροσωπείται από: α) το λεμφοζιδιακό λέμφωμα του γαστρεντερικού συστήματος, το οποίο χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα ήπια βιολογική συμπεριφορά, έτσι ώστε να αρκεί η απλή παρακολούθηση μετά την εξαίρεση του όγκου σε αντίθεση με το αντίστοιχο λεμφαδενικό λέμφωμα που χαρακτηρίζεται από εκτεταμένη νόσο κατά την αρχική διάγνωση και χρήζει ανοσοχημειοθεραπευτικής αντιμετώπισης και β) το πρωτοπαθές δερματικό Β-λέμφωμα από μεγάλα κύτταρα των βλαστικών κέντρων, το οποίο χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα ευνοϊκή πρόγνωση μόνο με ακτινοβολία συγκριτικά προς το λεμφαδενικό ΔΒΛΜΚ, το οποίο χρήζει επιθετικής θεραπευτικής προσέγγισης. • Αναγνώριση δύο κατηγοριών ΚΝΛΙ με αλληλοεπικαλυπτόμενα γνωρίσματα μεταξύ αναγνωρισμένων ομάδων λεμφωμάτων της ταξινόμησης 2001. Α) Αταξινόμητο Β-λέμφωμα με ενδιάμεσα γνωρίσματα μεταξύ ΔΒΛΜΚ και Burkitt λεμφώματος. Το λέμφωμα αυτό αφορά σε ιδιαίτερα επιθετικό υπότυπο ΔΒΛΜΚ με επιβίωση που δεν υπερβαίνει τους τέσσερις μήνες. Μέσα στο πλαίσιο αυτό ερμηνεύεται η αναγκαιότητα αναγνώρισής του κατά την αρχική διάγνωση, γεγονός το οποίο προϋποθέτει συνδυασμένη μορφολογική, ανοσοϊστοχημική και μοριακή κυτταρογενετική μελέτη (FISH) από τον αιμοπαθολογοανατόμο και Β) το αταξινόμητο Β-λέμφωμα με αλληλοεπικαλυπτόμενους χαρακτήρες μεταξύ ΔΒΛΜΚ και κλασικού λεμφώματος Hodgkin (ΚΛΗ). Η αναγκαιότητα ανοσομορφολογικής ταυτοποίησης του συγκεκριμένου λεμφώματος από τον αιμοπαθολογοανατόμο ερμηνεύεται στο πλαίσιο της επιθετικότερης βιολογικής συμπεριφοράς του συγκριτικά προς το πρωτοπαθές Β-λέμφωμα του μεσοθωρακίου από μεγάλα κύτταρα, όσο και το κλασικό λέμφωμα Hodgkin και προϋποθέτει επαρκές υλικό μεσοθωρακοσκόπησης.

Ειδικές συμμετοχές

ΙΙΙ. Προκλήσεις/προοπτικές της 2008 ταξινόμησης του ΠΟΥ των ΚΝΛΙ Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος στο χώρο των ΚΝΛΙ, η οποία και αποτυπώνεται στις καινοτομίες της αναθεωρημένης ταξινόμησης του ΠΟΥ του 2008. Εντούτοις παραμένουν ακόμη αρκετά ζητήματα ανοιχτά, τα οποία και αποτελούν τις προκλήσεις/προοπτικές της ταξινόμησης του 2008 και αφορούν: α) στη διαλεύκανση των προσωρινών (provisional) ή αναδυόμενων (emerging) οντοτήτων β) στην προέκταση του ρόλου των βιοδεικτών στην πρόγνωση των ΚΝΛΙ και γ) στην αξιοποίηση των νέων πληροφοριών που προέκυψαν από τις μελέτες γονιδιακής έκφρασης ως προς την ταυτοποίηση νέων υποτύπων λεμφωμάτων και τη δυνητική κλινικο-προγνωστική και θεραπευτική αξία της ανίχνευσης ειδικών μοριακών παθογενετικών οδών στο πλαίσιο των στοχευμένων θεραπειών. Βιβλιογραφία: 1. Harris NL, Jaffe El, Banks PM, et al. A revised European American classification of lymphoid neoplasms: a proposal from the international lymphoma study group, Blood 1994, 84:1361-1392. 2. Jaffe E, Harris NL, Stein H, et al. Phathology and Genetics of Tumors of Haematopoietic and Lymphoid Tissue. World Health Organization Classification of Tumours, Lyon, France: IAPC Press, 2001. 30


3. Swerdow SH, Campo E, Harris NL, et al. WHO classification of Tumours of Haematopoietic and Lymphoid Tissues, Lyon, France: IAPC Press, 2008. 4. Jaffe ES, Harris H, Isaacson PG. Classification of lymphoid neoplasms: the microscope as a tool for disease discovery blood 2008, 112(2):4384-4399. 5. Campo E, Swerdlow SH, Harris NL, Pileri S, Stein H, Jaffe ES. The 2008 WHO classification of lymphoid neoplasma and Beynd: evolving concepts and practical applications.Blood 2011. 117(19):5019-5032.

Ειδικές συμμετοχές

Θεοδώρα-Γκούμα Παπαδάκη, παθολογοανατόμος, διευθύντρια αιμοπαθολογοανατομικού τμήματος ΓΝΑ «Ο Ευαγγελισμός»

31


Δράσεις γραφείων

Δράσεις γραφείων

Ημερίδα: πρόληψη του καρκίνου & προαγωγή της δημόσιας υγείας: από το ΕΑΝ στο τώρα! Με τη συμπλήρωση ενός έτους από την παρουσίαση του εθνικού σχεδίου δράσης για τον καρκίνο 2011-2015, 50 ετών από το θάνατο του Γεωργίου Παπανικολάου και ενόψει της παγκόσμιας ημέρας κατά του καρκίνου πραγματοποιήθηκε την 1η Φεβρουαρίου 2012 στο αμφιθέατρο του Υπουργείου Υγείας στο Μαρούσι ημερίδα με θέμα: «Πρόληψη του καρκίνου και προαγωγή της δημόσιας υγείας: από το ΕΑΝ στο τώρα!». Η Ημερίδα οργανώθηκε από το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ΚΕΕΛΠΝΟ) σε συνεργασία με το γραφείο του Γενικού Γραμματέα Δημόσιας Υγείας, κο Αντώνη Δημόπουλο. Στην ημερίδα την οποία τίμησαν με την παρουσία τους ο Υφυπουργός Μ Τιμοσίδης, ο ακαδημαϊκός καθηγητής Δημήτρης Τριχόπουλος, μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας, διοικητές και στελέχη των Κέντρων Υγείας και των νοσοκομείων της χώρας. Επίσης, την ημερίδα χαιρέτισαν η Γενική Διευθύντρια Δημόσιας υγείας και Ποιότητας Ζωής, οι Υπεάρχες της 1ης και 2ης ΥΠΕ καθώς επίσης περευρέθει και η αντιδήμαρχος για θέματα υγείας του Δήμου Αθηναίων.Στην ημερίδα, παρουσιάστηκε η πορεία της υλοποίησης της πολιτικής του Υπουργείου κατά του καρκίνου και τα πρώτα αποτελέσματα της εφαρμογής αυτής. Συγκεκριμένα, οι προσπάθειες του Υπουργείου εστιάστηκαν στην ανάπτυξη του εθνικού αρχείου νεοπλασιών και του προγράμματος προσυμπτωματικού πληθυσμιακού ελέγχου (ΠΠΕ) για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Μετά από καθυστέρηση ετών, τέθηκαν οι βάσεις για τη λειτουργία ενός καλά οργανωμένου αρχείου, σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα. Τον τελευταίο μήνα έχουν ορισθεί σ’ όλα τα νοσοκομεία του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα της χώρας επαγγελματίες υγείας, μόνιμοι υπάλληλοι, οι οποίοι θα λειτουργήσουν ως «καταγραφείς». Οι καταγραφείς θα εκπαιδευτούν κατάλληλα τα επόμενα δύο χρόνια από την ομάδα του ΕΑΝ στο ΚΕΕΛΠΝΟ μέσα από πρόγραμμα του ΕΣΠΑ για τη συλλογή αξιόπιστων και έγκαιρων δεδομένων. Στα τέλη του 2013 και σύμφωνα με τις συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα θα διαθέτει ένα πολύτιμο εργαλείο για την αποτύπωση του πραγματικού μεγέθους του προβλήματος στη χώρα με στόχο τον έλεγχο του καρκίνου και την αύξηση της αποτελεσματικότητας της παρέμβασής του ΥΥΚΑ κατά του καρκίνου με πολλαπλά οφέλη! Ταυτόχρονα, για πρώτη φορά στη χώρα μας υλοποιείται, πιλοτικά από την 1η Ιουλίου του 2011 και σε εθνική κλίμακα από τις 10 Οκτωβρίου 2011, πρόγραμμα πληθυσμιακού προσυμπτωματικού ελέγχου για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Η πρώτη φάση του προγράμματος αφορά σε 160 δήμους της χώρας και 140 κέντρα υγείας και δημοτικά ιατρεία της επικράτειας,  τα οποία βρίσκονται σε υποβαθμισμένες περιοχές ή περιοχές με μειωμένη πρόσβαση και απευθύνεται σε γυναίκες ηλικίας 25 με 65 ετών.  Τα πρώτα αποτελέσματα της εφαρμογής του προγράμματος δείχνουν εντυπωσιακή αύξηση στην κίνηση των κέντρων υγείας (αύξηση 60.31%, για το μήνα Αύγουστο, 53.2% για το Σεπτέμβριο, 55.07% για τον Οκτώβριο, 78.84% το Νοέμβριο και 128.73% το Δεκέμβριο του 2011) και αποτυπώνουν την ανάγκη για ενημέρωση του πληθυσμού, ώστε να κάνει χρήση των υπηρεσιών έγκαιρης διάγνωσης του εθνικού συστήματος υγείας. Συνολικά, μέχρι σήμερα έχουν εξεταστεί 19292 γυναίκες και ανιχνεύθηκαν 138 γυναίκες με προκαρκινικές αλλοιώσεις ή καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων θα θεραπευθεί πλήρως, καθώς η νόσος διαγνώσθηκε σε πρώιμη φάση, ή και πριν εκδηλωθεί! Δύο παράλληλα Εργαστήρια εκπονήθηκαν το απόγευμα της ίδιας μέρας. Το πρώτο αφορούσε την παρουσίαση του τρόπου καταγραφής των νεοπλασιών στην Ελλάδα. Στο εργαστήριο, το οποίο απευθυνόταν στους καταγραφείς συμμετείχαν 103 καταγραφείς από νοσοκομεία και ιδιωτικές κλινικές της χώρας και παρουσιάσθηκε το νέο έντυπο καταγραφής για τη συλλογή των στοιχείων και η διαδικτυακή εφαρμογή για την ηλεκτρονική καταχώρηση των δεδομένων από τους κκ Σοφία Τζάλα, Ανθή Χρυσοστόμου και Ιωάννη Λουκόπουλο. Το εργαστήριο συντόνισαν οι κκ Πετρούλα Αραπαντώνη-Δαδιώτη, Μαρία Δαιμονάκου και Ευαγγελία Τζάλα. Το δεύτερο αφορούσε το ΠΠΕ για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και παρουσιάσθηκαν η ορθή λήψη του τεστ Παπανικολάου, ο τρόπος μεταφοράς των δειγμάτων, το πληροφοριακό σύστημα για το πρόγραμμα και ο τρόπος διαχείρισης των γυναικών με παθολογικά ευρήματα στο τεστ Παπανικολάου. Το εργαστήριο συντόνισαν οι κκ Χρήστος Λιονής και Ευριπίδης Μπιλιράκης, ενώ σχολίασαν οι κκ Ιωάννης Παναγιωτίδης, Μαρία Νασιουτζίκη και Καλλιόπη Παππά. Ευαγγελία Τζάλα, υπεύθυνη του τμήματος εκπαίδευσης και εθνικών αρχείων, υπεύθυνη του γραφείου ΕΑΝ και σπανίων νοσημάτων (Σπ.Ν.), ΚΕΕΛΠΝΟ 32


33

Δράσεις γραφείων


Νέα από τη διεθνή βιβλιογραφία Όγκοι που «φωτίζονται» στη διάρκεια χειρουργικής επέμβασης Nature 477, 372 (22 Σεπτεμβρίου 2011) Μια νέα φθορίζουσα ουσία που απορροφάται κατεξοχήν από όγκους επιτρέπει στους χειρουργούς την αφαίρεση καρκίνων ωοθηκών που στο γυμνό μάτι – ( μακροσκοπικά) μοιάζουν με υγιή ιστό. Περίπου το 85-90% των καρκίνων ωοθήκης φέρουν υποδοχείς για το μόριο του φυλλικού οξέος. Έτσι ο Gooitzen van Dam στο Πανεπιστήμιο του Groningen της Ολλανδίας, ο Βασίλης Τζιαχρήστος στο τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Βερολίνου στη Γερμανία και οι συνεργάτες τους, πειραματίστηκαν με σημασμένο ιχνηθέτη (probe) από φυλλικό οξύ συνδεδεμένο σε φθορίζον μόριο. Χορήγησαν ενδοφλέβια αυτό τον ιχνηθέτη σε δέκα ασθενείς και χρησιμοποίησαν ειδική κάμερα και φωτεινή πηγή (στη φωτογραφία) για να «φωτίσουν» τα καρκινικά κύτταρα κατά τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης. Στις ασθενείς με κακοήθεις όγκους παρατηρήθηκε φθορισμός, ενώ στις ασθενείς με καλοήθεις όγκους όχι. Επιπλέον πέντε χειρουργοί φωτογράφισαν τους όγκους σε έγχρωμες φωτογραφίες υποβοηθούμενοι από τον φθορισμό τους. Σχέση ενεργητικού και παθητικού καπνίσματος με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου μαστού μεταξύ μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών: Μια προοπτική μελέτη. Luo J, Margolis KL, WactawskiWende J, Horn K, Messina C, Stefanick ML, Tindle HA, Tong E, Rohan TE. BMJ. 2011 Μάρτιος 1;342 Σ’ αυτή τη μεγάλη προοπτική και πολυκεντρική μελέτη σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες- 79990 γυναίκες ηλικίας 50-79 από 40 κέντρα των ΗΠΑ - παρατηρήθηκε αυξημένος κίνδυνος καρκίνου μαστού σε πρώην καπνίστριες (9%) και καπνίστριες (16%) σε συνδυασμό ιδιαίτερα με βαρύ κάπνισμα, μεγάλο χρονικό διάστημα καπνίσματος και έναρξη καπνίσματος σε νεαρή ηλικία. Όσον αφορά τις πρώην καπνίστριες, η χρονική διάρκεια διακοπής του καπνίσματος συσχετίζεται έντονα αντίστροφα με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού και χρειάζονται περίπου 20 χρόνια για να επανέλθει στα αρχικά επίπεδα. Τέλος παρατηρήθηκε ένας επιπλέον κίνδυνος της τάξης του 32% εμφάνισης καρκίνου μαστού στις μη καπνίστριες με την πιο μακρόχρονη έκθεση στον καπνό (παθητικό κάπνισμα).

Νέα από τη διεθνή βιβλιογραφία

Ιωάννα Λαϊνά, γραφείο ΕΑΝ και σπανίων νόσων

34


Ενδιαφέρουσες δραστηριότητες Ευρωπαϊκός κώδικας εναντίον του καρκίνου 3η έκδοση Ο Ευρωπαϊκός Κώδικας κατά του καρκίνου περιλαμβάνει έντεκα συμβουλές βασισμένες σε επιστημονικά δεδομένα για την αποφυγή ορισμένων τύπων καρκίνου και γενικότερα για τη βελτίωση της υγείας των πολιτών. Οι συμβουλές 1-6 αφορούν τον τρόπο ζωής, η 7 το περιβάλλον, οι 8-10 τον προσυμπτωματικό έλεγχο και η 11 τον εμβολιασμό. Πολλές διαστάσεις της υγείας γενικώς είναι δυνατό να βελτιωθούν και πολλοί θάνατοι από καρκίνο να αποφευχθούν με την υιοθέτηση πιο υγιεινού τρόπου ζωής. 1. Μην καπνίζετε. Αν καπνίζετε, σταματήστε το κάπνισμα. Αν δεν μπορείτε να το σταματήσετε, τουλάχιστον μην καπνίζετε παρουσία μη καπνιστών. 2. Αποφύγετε την παχυσαρκία. 3. Να έχετε κάποια έντονη σωματική δραστηριότητα κάθε μέρα. 4. Αυξήστε την ημερήσια κατανάλωση και την ποικιλία λαχανικών και φρούτων. Καταναλώστε τουλάχιστον πέντε μικρομερίδες ημερησίως. Περιορίστε την κατανάλωση τροφών που περιέχουν λιπίδια ζωικής προελεύσεως 5. Αν πίνετε αλκοολούχα ποτά, είτε πρόκειται για μπύρα, κρασί ή άλλα οινοπνευματώδη, μετριάστε την κατανάλωση σε δύο ποτά την ημέρα αν είστε άνδρας, ή ένα ποτό την ημέρα αν είστε γυναίκα. 6. Προσοχή χρειάζεται για την αποφυγή της υπερβολικής έκθεσης στον ήλιο. Είναι ιδιαίτερα σημαντική η προστασία των παιδιών και των εφήβων. Άτομα που έχουν τάση για ηλιακά εγκαύματα, πρέπει να χρησιμοποιούν προστατευτικά μέτρα σε όλη τους τη ζωή. 7. Εφαρμόστε αυστηρά τις οδηγίες για αποφυγή έκθεσης σε γνωστές καρκινογόνες ουσίες. Ακολουθήστε όλες τις οδηγίες υγιεινής και ασφάλειας για ουσίες που είναι δυνητικά καρκινογόνες. Ακολουθήστε τις επίσημες κρατικές οδηγίες για την προστασία από τις ακτινοβολίες. Υπάρχουν προγράμματα δημόσιας υγείας, τα οποία μπορούν να αποτρέψουν την εμφάνιση καρκίνου ή να αυξήσουν τις πιθανότητες θεραπείας του.

Πηγή: Ιστοσελίδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (http://ec.europa.eu/health-eu/health_problems/cancer/index_en.htm) 35

Ενδιαφέρουσες δραστηριότητες

8. Οι γυναίκες από την ηλικία των 25 ετών πρέπει να υποβάλλονται σε έλεγχο για καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Αυτό πρέπει να γίνεται μέσα από προγράμματα με διαδικασίες ποιοτικού ελέγχου σύμφωνες με τις «ευρωπαϊκές οδηγίες για τη διασφάλιση ποιότητας στον ελεγχο του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας». 9. Οι γυναίκες από την ηλικία των 50 ετών πρέπει να υποβάλλονται σε έλεγχο για καρκίνο του μαστού. Αυτό πρέπει να γίνεται μέσα από προγράμματα με διαδικασίες ποιοτικού ελέγχου σύμφωνες με τις «ευρωπαϊκές οδηγίες για τη διασφάλιση ποιότητας στον ελεγχο με μαστογραφία». 10. Άνδρες και γυναίκες από την ηλικία των 50 ετών πρέπει να υποβάλλονται σε έλεγχο για καρκίνο του παχέος εντέρου. Αυτό πρέπει να γίνεται μέσα από προγράμματα με ενσωματωμένες διαδικασίες διασφάλισης ποιότητας. 11. Συμμετέχετε σε προγράμματα εμβολιασμού κατά του ιού της ηπατίτιδας Β.


Eurosurveillance 15 χρόνια: 1996– 2011 Το Νοέμβρη του 2011 το περιοδικό του ECDC Eurosurveillance διοργάνωσε μια επιστημονική συνάντηση με τρεις προσκεκλημένους ομιλητές, για να γιορτάσει την επέτειο των 15 ετών έκδοσής του. Το Eurosurveillance έχει ως αντικείμενο την επιδημιολογία, την επιτήρηση, την πρόληψη, τον έλεγχο των λοιμωδών νοσημάτων και ιδιαίτερα εκείνων που επηρεάζουν με οποιοδήποτε τρόπο τον πληθυσμό της Ευρώπης. Μόνο τα τελευταία τρία χρόνια (2009-2011), περισσότερα από 600 άρθρα έχουν δημοσιευθεί από 29 χώρες της Ευρώπης και επιπλέον αυτών, περισσότερες από 30 χώρες απ’ όλο τον κόσμο. Η έγκαιρη παρουσίαση επιδημιών, αναδυόμενων ή επανεμφανιζόμενων λοιμώξεων και των τάσεων όλων των λοιμωδών νοσημάτων σ’ όλες τις Ευρωπαϊκές χώρες συμβάλλουν στην έγκαιρη λήψη μέτρων δημόσιας υγείας, η οποία είναι ένας από τους κύριους στόχους του Eurosurveillance. Κατά την πανδημία γρίπης το 2009, η γρήγορη, συνεπής, εμπεριστατωμένη και αυστηρά επιστημονική παρουσίαση επιδημιολογικού υλικού έτυχε παγκόσμιας υποδοχής. Ως τις 10 Αυγούστου 2010, ημερομηνία επίσημης λήξης της πανδημίας, πάνω από 120 δημοσιεύσεις, κυρίως επείγουσες επιδημιολογικές δημοσιεύσεις, έγιναν από το περιοδικό. Το Eurosurveillance ιδρύθηκε το 1995 συγχρηματοδοτούμενο ως το 2007 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τους οργανισμούς δημόσιας υγείας Γαλλίας και Αγγλίας. Από το Μάρτιο 2007, το Eurosurveillance εκδίδεται από το ECDC στη Σουηδία. Από το ξεκίνημά του το περιοδικό παρέχεται δωρεάν στο διαδίκτυο, είναι μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα και εκδίδεται σε εβδομαδιαία βάση. Το 2012 έχει φτάσει στο 17ο τόμο του και μέσα στο έτος αναμένεται να λάβει Δείκτη Επιρροής Αποτελεσματικότητας (Impact Factor).

Ενδιαφέρουσες δραστηριότητες

Ρεγγίνα Βώρρου, γραφείο στρατηγικού σχεδιασμού και πολιτικής

36


Γνωρίστε τη συντακτική ομάδα του ενημερωτικού δελτίου Ελεονώρα Χατζηπασχάλη

Γεννήθηκα στην πανέμορφη Αμμόχωστο- Κύπρο. Η Τουρκική εισβολή με ανάγκασε να την εγκαταλείψω. Η Βιολογία με μάγευε και ήταν αγαπημένο μάθημα στο σχολείο. Πρώτος σταθμός για σπουδές η Γαλλία και στη συνέχεια Ελλάδα. Στην πορεία κέρδισε το ενδιαφέρον μου η Διοίκηση και συνέχισα την εκπαίδευση μου στις Βρυξέλλες και στην Ελβετία. Για περισσότερα από 20 χρόνια δούλεψα σαν υψηλόβαθμο στέλεχος σε πολυεθνικές εταιρείες (Sanofi, SheringPlough������������������������������������������� ), όπου διακρίθηκα και τιμήθηκα. Η επαγγελματική μου εμπειρία εμπλουτίστηκε με την τοποθέτησή μου σε θέσεις Διοικήτριας νοσοκομείων (Χρονίων Παθήσεων, ΓΝ Μελισσίων «Α.Φλέμιγκ»). Στον οργανισμό βρίσκομαι από το 2005. Είμαι Αν. Διευθύντρια και οργάνωσα το δίκτυο εργαστηρίων δημόσιας υγείας. Λατρεύω τη θάλασσα και τον αθλητισμό. Υπήρξα άλλωστε και πρωταθλήτρια στην κολύμβηση. Είμαι οπαδός της Ανόρθωσης και του ΠΑΟ. Είμαι μέλος στην ActionAid και έχω ένα ανάδοχο παιδάκι στην Αφρική. Ταξίδεψα στις 4 ηπείρους σε περισσότερες από 27 χώρες και 170 πόλεις. Μοναδική μου όμως προτεραιότητα τα δύο μου αγόρια.

Φίλιππος Κουκουριτάκης

Γεννήθηκα, μεγάλωσα και κατοικώ στην Αθήνα αν και οι γονείς μου κατάγονται από ένα πολύ όμορφο μέρος της νότιας Κρήτης. Σπούδασα Βιολογία στο πανεπιστήμιο Αθηνών και έκανα μεταπτυχιακή εξειδίκευση στη δημόσια υγεία και στη διοίκηση της υγείας. Δούλεψα 5 χρόνια, παράλληλα με τις σπουδές μου, ως αθλητικός δημοσιογράφος (μετέδιδα αγώνες μπάσκετ και ποδοσφαίρου στο ραδιόφωνο) και αφού ολοκλήρωσα τη στρατιωτική μου θητεία εργάστηκα στη Roche Hellas SA στον τομέα των κλινικών δοκιμών και στη βιοτεχνολογία. Ο μεγάλος μου, όμως, έρωτας ήταν και είναι η δημόσια υγεία και από το 2005 μου δόθηκε η ευκαιρία να την υπηρετώ συστηματικά στο ΚΕΕΛΠΝΟ. Από τις αρχές του έτους εκτελώ χρέη υπευθύνου του γραφείου ηλεκτρονικής ενημέρωσης κοινού και επαγγελματιών υγείας, το οποίο εκτός των άλλων έχει αναλάβει το συντονισμό για την έκδοση του ενημερωτικού δελτίου που διαβάζετε αυτήν τη στιγμή. Διδάσκω θέματα αγωγής και προαγωγής της υγείας σε διάφορες βαθμίδες εκπαίδευσης και οργανισμούς, ενώ παράλληλα ασχολούμαι εντατικά με τον αθλητισμό και τη θάλασσα. Η καινούρια χρονιά θα αλλάξει τη ζωή μου, καθώς περιμένω με ενθουσιασμό και συγκίνηση τη γέννηση της κόρης μου. Εύχομαι σε όλους κουράγιο και αισιοδοξία για το 2012 και ελπίζω το ενημερωτικό δελτίο του ΚΕΕΛΠΝΟ να προσθέτει ένα λιθαράκι στη διάχυση της πληροφορίας υγείας, με σκοπό την ενδυνάμωση της νοοτροπίας πρόληψης των νοσημάτων.

37

Γνωρίστε τη συντακτική ομάδα

Η συμβουλή μου… αισιοδοξία, χιούμορ και καλή καρδιά...


Επερχόμενα συνέδρια/ συναντήσεις Φεβρουάριος 2012 Φεβρουάριος 8-11, 2012 Τίτλος: «Ημέρες επεμβατικής πνευμονολογίας και θωρακικής ενδοσκόπησης» Χώρα: Ελλάδα Πόλη: Αθήνα Τόπος Διεξαγωγής: Νοσοκομείο «Η Σωτηρία», αμφιθέατρο «Γ Λιβανός» Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 210 4122250 Ιστοσελίδα: http://www.icb.gr/congress.asp?p_id=10&lng=1

Φεβρουάριος 10, 2012 Τίτλος: «Εκπαιδευτικά σεμινάρια διαβήτη & μεταβολικά νοσήματα» Χώρα: Ελλάδα Πόλη: Αθήνα Τόπος Διεξαγωγής: Caravel Hotel Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 210 6827405 Ιστοσελίδα: http://www.mastermind.gr/

Φεβρουάριος 10-11, 2012 Τίτλος: «30ο Ετήσιο συνέδριο για τα μεταδοτικά νοσήματα» Χώρα: Αμερική Πόλη: Σακραμέντο (Καλιφόρνια) Τόπος Διεξαγωγής: Radisson Hotel Τηλέφωνο Επικοινωνίας: (916) 734-5390 Ιστοσελίδα: http://www.ucdmc.ucdavis.edu/cme/conferences/pdfs/VASC2012_2-5-12w.pdf

Φεβρουάριος 24, 2012 Τίτλος: «Εκπαιδευτικά σεμινάρια διαβήτη» Χώρα: Ελλάδα Πόλη: Θεσσαλονίκη Τόπος Διεξαγωγής: Grand Hotel (Live streaming στο Caravel Hotel) Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 210 6827405 Ιστοσελίδα: http://www.mastermind.gr/

Επερχόμενα συνέδρια/ συναντήσεις

Φεβρουάριος 24-27, 2012 Τίτλος: «3ο Εαρινό κλινικό φροντιστήριο: πρόληψη & αντιμετώπιση καρδιομεταβολικών παραγόντων κινδύνου» Χώρα: Ελλάδα Πόλη: Αθήνα Τόπος Διεξαγωγής: Ξενοδοχείο Montana Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 210 7210001 Ιστοσελίδα: www.congressworld.gr

Φεβρουάριος 29, 2012 Τίτλος: «Η μικροσκοπική εξέταση στη διάγνωση της φυματίωσης» Χώρα: Ελλάδα Πόλη: Αθήνα Τόπος Διεξαγωγής: 1) Αμφιθέατρο της ογκολογικής κλινικής της Γ΄ πανεπιστημιακής παθολογικής κλινικής του πανεπιστημίου Αθηνών, 2) Μικροβιολογικό εργαστήριο – εθνικό κέντρο αναφοράς μυκοβακτηριδίων, κτίριο Ζ «300 γυναικών» του ΓΝΝΘΑ «Η Σωτηρία» Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 210 7763302 Ιστοσελίδα: http://www.sotiria.gr/new/nrcm/index.htm Γραφείο διεθνών σχέσεων

38


Επιδημίες στον κόσμο, Δεκέμβριος 2011 Γρίπη των πτηνών A (H5N1) [1] Έως τις 20 Ιανουαρίου 2012 το υπουργείο υγείας στο Βιετνάμ ανακοίνωσε ένα κρούσμα από τον ιό A (H5N1). Στο σύνολο των 120 επιβεβαιωμένων κρουσμάτων στο Βιετνάμ συμπεριλαμβάνονται 60 θάνατοι. Έως τις 19 Ιανουαρίου 2012 το υπουργείο υγείας στην Ινδονησία ανακοίνωσε δύο νέα κρούσματα από τον ιό Α (Η5Ν1). Στο σύνολο των 184 επιβεβαιωμένων κρουσμάτων στην Ινδονησία συμπεριλαμβάνονται 152 θάνατοι. Έως τις 19 Ιανουαρίου 2012 το υπουργείο υγείας στην Αίγυπτο ανακοίνωσε τρία κρούσματα από τον ιό A (H5N1). Στο σύνολο των 159 επιβεβαιωμένων κρουσμάτω�� στην Αίγυπτο συμπεριλαμβάνονται 55 θάνατοι. Έως τις 16 Ιανουαρίου 2012 το υπουργείο υγείας στην Καμπότζη ανακοίνωσε ένα κρούσμα από τον ιό A (H5N1). Στο σύνολο των 19 επιβεβαιωμένων κρουσμάτων στην Καμπότζη συμπεριλαμβάνονται 17 θάνατοι.

Βιβλιογραφία: 1. World Health Organization (WHO). Στο: http://www.who.int/csr/don/ [προσπέλαση 23 Ιανουαρίου 2012] Γραφείο ταξιδιωτικής ιατρικής τμήμα παρεμβάσεων σε χώρους παροχής υπηρεσιών υγείας

Επιδημίες στον κόσμο

Έως τις 5 Ιανουαρίου 2012 το υπουργείο υγείας στην Κίνα ανακοίνωσε ένα κρούσμα από τον ιό A (H5N1). Στο σύνολο των 41 επιβεβαιωμένων κρουσμάτων στην Κίνα συμπεριλαμβάνονται 27 θάνατοι.

Το αίνιγμα του μήνα «Ποιο θεωρείτε διαχρονικά το μεγαλύτερο επίτευγμα στην πρόληψη του καρκίνου;»

Η απάντηση στο αίνιγμα του Δεκεμβρίου: Η Πολυξένη Κοντομίχαλου. Το ένζυμο πήρε το όνομά του από τα αρχικά (ΤΕΜ) του επωνύμου του Έλληνα ασθενούς (Τεμονιέρας) από την αιμοκαλλιέργεια του οποίου απομονώθηκε το στέλεχος του βακτηρίου που το παράγει. Για περισσότερες πληροφορίες: http://cmr.asm.org/content/14/4/933.full.pdf+html

Απάντησε σωστά 1 άτομο.

39

Το αίνιγμα του μήνα

Οι απαντήσεις θα αποστέλλονται στην ακόλουθη ηλεκτρονική διεύθυνση: info-quiz@keelpno.gr


Η συνέντευξη του μήνα Συνέντευξη από τον ακαδημαϊκό καθηγητή κο Δημήτρη Τριχόπουλο

Είσαστε από τους πρώτους επιστήμονες, οι οποίοι απέδειξαν ότι υπάρχει συσχέτιση ανάμεσα στο παθητικό κάπνισμα και την υγεία και ιδιαίτερα στον καρκίνο. Τί σας έκανε να θέσετε αρχικά και στη συνέχεια να διερευνήσετε την υπόθεση για το παθητικό κάπνισμα; Για την ακρίβεια ήμουν ο πρώτος, ο οποίος δημοσίευσε τη συσχέτιση ανάμεσα στο παθητικό κάπνισμα και τον καρκίνο του πνεύμονα. Αυτό όμως δεν έχει ιδιαίτερη σημασία. Η σχέση θα τεκμηριωνόταν νωρίτερα ή αργότερα, αφού ο καπνός του τσιγάρου περιέχει γενοτοξικές ουσίες, oι οποίες έχουν τη δυνατότητα να προκαλέσουν καρκινογόνες βλάβες χωρίς να υπάρχει οποιοδήποτε ασφαλές όριο. Έχετε παίξει σπουδαίο ρόλο στην ανακάλυψη σημαντικών παραγόντων κινδύνου στην επιδημιολογία και αιτιολογία του καρκίνου. Ποιά είναι η συμβολή του περιβάλλοντος σε σχέση με την κληρονομικότητα; Ο ρόλος του περιβάλλοντος είναι εξαιρετικά σημαντικός, αφού μόνο το κάπνισμα ευθύνεται για το ένα τέταρτο των θανάτων από καρκίνο παγκοσμίως. Συχνά, όμως, υπάρχει συνέργεια περιβαλλοντικών και γενετικών παραγόντων. Να επισημάνω ότι το μοριακό υπόστρωμα κάθε καρκίνου περιλαμβάνει γονιδιακές βλάβες, οι οποίες όμως αφορούν κατά κύριο λόγο τα σωματικά κύτταρα και δεν είναι κληρονομούμενες. Τα τελευταία χρόνια λέγεται όλο και συχνότερα ότι ο καρκίνος μπορεί να προληφθεί μέσα από τον τρόπο ζωής και τη σωστή διατροφή (μεσογειακή διατροφή). Συμφωνείτε ή διαφωνείτε και τί πιστεύετε σχετικά; Ποιά, κατά τη γνώμη σας, είναι η βαρύτητα διατροφής στην πρόληψη του καρκίνου; Η σωστή διατροφή, η οποία τουλάχιστον στις δυτικές κοινωνίες φαίνεται να εκφράζεται από την παραδοσιακή Μεσογειακή διατροφή, μπορεί να οδηγήσει στη μείωση των θανάτων από καρκίνο κατά 5-10%. Από την πολυεθνική σας εμπειρία και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ ποια η γνώμη σας για την πολιτική πρόληψης στην Ελλάδα σε σύγκριση με τις άλλες χώρες στην ΕΕ και τις ΗΠΑ;

Η συνέντευξη του μήνα

Προληπτικά μέτρα στις ΗΠΑ εφαρμόστηκαν πολύ νωρίτερα από ότι στη χώρα μας, αλλά ο ελληνικός πληθυσμός είχε συγκριτικό πλεονέκτημα, αφού η παραδοσιακή του διατροφή υπερείχε, η εκβιομηχάνιση καθυστέρησε και η φυσική άσκηση μέχρι πριν από μερικά χρόνια ήταν κομμάτι της καθημερινότητάς μας. Υπάρχουν ενδείξεις στη βιβλιογραφία ότι η υγεία του ελληνικού πληθυσμού και αναφέρομαι κυρίως στα χρόνια νοσήματα, όπως τα καρδιαγγειακά και ο καρκίνος, χειροτερεύει τις τελευταίες δεκαετίες. Τί αλλαγές ή παρεμβάσεις πιστεύετε ότι θα πρέπει να γίνουν ούτως ώστε να αλλάξει αυτή η κατάσταση; Στην πραγματικότητα, η υγεία του Ελληνικού πληθυσμού βελτιώνεται με την πάροδο του χρόνου, αλλά ο ρυθμός βελτίωσης είναι μικρότερος από εκείνον που παρατηρείται σε πολλούς άλλους πληθυσμούς, κυρίως του δυτικού κόσμου. Το αποτέλεσμα είναι να χάνουμε σταδιακά το συγκριτικό μας πλεονέκτημα έναντι των άλλων χωρών, το οποίο ήταν έκδηλο στη δεκαετία του 1960. Όσον αφορά τις αναγκαίες παρεμβάσεις, αυτές θα πρέπει να επικεντρωθούν στην καταπολέμηση των καταστροφικών καπνισματικών μας συνηθειών, στη διατήρηση της 40


παραδοσιακής μας διατροφής, στην ένταξη της φυσικής άσκησης στην καθημερινότητά μας και στην ελαχιστοποίηση των βιομηχανικών κινδύνων, όπου ακόμη υπάρχουν. Το κοινό πολύ συχνά μπερδεύεται από τα αποτελέσματα μελετών ή κλινικών δοκιμών, οι οποίες υποστηρίζουν ότι κάτι κάνει καλό στην υγεία, ενώ άλλες υποστηρίζουν ότι αυτό κάνει κακό. Τι πιστεύετε ότι μπορεί να γίνει για να μειωθεί αυτή η σύγχυση; Πιστεύω πως πρέπει να υπάρχει σύνεση στη δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων και όταν τα αποτελέσματα δημοσιοποιούνται θα πρέπει να εκφράζεται σαφώς ο βαθμός βεβαιότητας και να αποφεύγονται οι υπερβολές. Γενικά, οι έρευνες σε ανθρώπους υπερέχουν εκείνων σε πειραματόζωα. Από τις έρευνες σε ανθρώπους, προηγούνται από πλευράς αξιοπιστίας οι κλινικές δοκιμές και οι προοπτικές έρευνες διαχρονικής παρακολούθησης. Η επιδημιολογία και η επιδημιολογική επιτήρηση παρέχουν τις επιστημονικές βάσεις για τη δημόσια υγεία. Ποιά είναι η άποψή σας και τί ενέργειες πιστεύετε ότι θα πρέπει να γίνουν στην Ελλάδα για την παρακολούθηση των χρονίων νοσημάτων; (εδώ θα θέλαμε να αναφερθείτε στην αναγκαιότητα λειτουργίας του Εθνικού Αρχείου Νεοπλασιών). Πράγματι, η επιδημιολογία αποτελεί την επιστημονική βάση της προληπτικής ιατρικής και αποτελεί σημαντικό βήμα προόδου για τη χώρα μας ότι υπάρχουν σήμερα βάσιμες προοπτικές για τη σωστή λειτουργία ενός εθνικού αρχείου νεοπλασιών. Ποιό είναι το μέλλον της πρόληψης; Η πρόληψη θα εξακολουθήσει να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο, αν και κατά τη γνώμη μου η θεραπευτική ιατρική έχει καλύτερες προοπτικές. Ας μην ξεχνάμε πάντως ότι η πρόληψη και η θεραπεία είναι συμπληρωματικές και όχι αμοιβαίως εξαιρετέες. Ποιά βασικά ερωτήματα θα θέλατε να απαντήσει η επιδημιολογία την επόμενη δεκαετία; Η προσωπική μου επιθυμία θα ήταν η διευκρίνιση του ρόλου των ενδομήτριων επιδράσεων στην αιτιολογία του καρκίνου του μαστού και ίσως και άλλων καρκίνων στην ενήλικη ζωή. Σημαντική συμβολή θα αποτελούσε επίσης η διευκρίνιση της επιδημιολογίας και κατά συνέπεια της αιτιολογίας των νευροεκφυλιστικών νοσημάτων. Τί συμβουλή θα δίνατε στους επιστήμονες του μέλλοντος;

Η συνέντευξη του μήνα

Να είναι αφοσιωμένοι και σεμνοί.

41


ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ Για τον καρκίνο

Μύθοι και αλήθειες

Μύθοι

Αλήθειες

Η κληρονομικότητα ευθύνεται για τον καρκίνο του πνεύμονα

Ο καρκίνος του πνεύμονα όπως και τα περισσότερα είδη καρκίνων δεν είναι κληρονομικά

Ο καρκίνος είναι μεταδοτικός

Δεν υπάρχει λόγος να αποφεύγεις κάποιον που έχει καρκίνο. Δεν μπορείς να κολλήσεις! Δεν είναι κακό να περνάς χρόνο με κάποιον που έχει καρκίνο· η υποστήριξή σου μάλιστα θα είναι πολύτιμη

Η χημειοθεραπεία είναι επώδυνη

Η χημειοθεραπεία είναι ανώδυνη. Είναι μια φαρμακευτική αγωγή που χορηγείται συνήθως ενδοφλεβίως, ενώ η έγχυση του φαρμάκου είναι ανώδυνη.

Η χρησιμοποίηση στηθόδεσμου με ενίσχυση μπορεί να προκαλέσει εμφάνιση καρκίνου

Δεν ισχύει σε καμία περίπτωση!

Η εμφάνιση ενός ογκιδίου στο μαστό είναι καρκίνος

Το 80% των μορφωμάτων στο μαστό είναι καλοήθη. Ωστόσο πρέπει να διερευνώνται από το γιατρό για την εξέλιξή τους!

Όλοι οι τύποι του ιού HPV προκαλούν καρκίνο του τραχήλου της μήτρας

Μερικοί μόνο από τους τύπους του ιού είναι συνδεδεμένοι με τον καρκίνο του τραχήλου, οι λεγόμενοι υψηλού κινδύνου.

Μια καλή αντηλιακή κρέμα είναι αρκετή για να παρέχει προστασία από τον ήλιο

Καμία αντηλιακή κρέμα δεν παρέχει 100% προστασία. Πρέπει να συνδυάζεται με καπέλο, κατάλληλα ρούχα και σκιά.

Οι πολύποδες του παχέος εντέρου είναι καρκίνος

Οι πολύποδες του παχέος εντέρου δεν είναι καρκίνος. Παρουσιάζονται όμως πολύ συχνά όταν αυξάνεται η ηλικία. Κάποιοι από αυτούς ανήκουν στις προκαρκινικές αλλοιώσεις και πρέπει να αφαιρούνται, διότι μπορεί να εξελιχθούν σε καρκίνο.

Η μαστογραφία έχει πολύ ακτινοβολία και μπορεί να δημιουργήσει πρόβλημα

Η ακτινοβολία που δέχεται η γυναίκα με τη μαστογραφία είναι ελάχιστη. Ο κίνδυνος είναι αμελητέος! Αντίθετα η τακτική μαστογραφία στις ηλικίες που ενδείκνυται, δηλ πάνω από 40 ετών, μπορεί να μειώσει τη θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού έως και 30%!

Το κάπνισμα σε σχέση με την ατμοσφαιρική ρύπανση των πόλεων και τη μόλυνση του περιβάλλοντος είναι μια σχετικά αβλαβής συνήθεια

Το κάπνισμα αποτελεί τη σημαντικότερη αιτία πρόκλησης καρκίνου ανεξάρτητα από όλους τους άλλους επιβαρυντικούς περιβαλλοντικούς παράγοντες και ευθύνεται για περίπου το 30% του συνόλου των θανάτων από καρκίνο.

Μαρία Δαιμονάκου – Βατοπούλου, διευθύντρια παθολογοανατομικού εργαστηρίου νοσ. Σισμανόγλειο Βάσια Ρουμελιώτη, υπεύθυνη γραφείου αξιολόγησης υπηρεσιών υγείας- τμήμα εκπαίδευσης και εθνικών αρχείων ΚΕΕΛΠΝΟ.

42


Συνοπτική παρουσίαση των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΗΚΥΟ) που έχουν σχέση με τον καρκίνο στην Ελλάδα Με γνώμονα την παγκόσμια ημέρα κατά του καρκίνου (4 Φεβρουαρίου) και προκειμένου να υπογραμμιστεί η εθνική, συλλογική προσπάθεια πολιτείας και κοινωνίας για την αντιμετώπιση του καρκίνου, στο παρόν τεύχος του μηνιαίου ενημερωτικού δελτίου του ΚΕΕΛΠΝΟ, επιλέξαμε να συγκεντρώσουμε τις εθελοντικές και μη-κερδοσκοπικές οργανώσεις, συλλόγους και σωματεία της Ελλάδας που ασχολούνται με την πρόληψη της νόσου, τη στήριξη και ανακούφιση των καρκινοπαθών και των οικογενειών τους. Το έργο των εθελοντικών οργανώσεων ενισχύει την εθνική προσπάθεια καταπολέμησης του καρκίνου, ιδιαιτέρως όταν εξελίσσεται συντονισμένα με το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, τις κρατικές δομές υγείας, το ΚΕΕΛΠΝΟ και το Εθνικό Αρχείο Νεοπλασιών (EAN). Το σύνολο των δράσεων τους, καθώς και των συμβουλευτικών ή/ και ιατρικών υπηρεσιών, που προσφέρουν, διαφέρουν ή και αλληλοσυμπληρώνονται. Άλλοι φορείς εστιάζουν σε συγκεκριμένες κακοήθεις νεοπλασματικές ασθένειες – για παράδειγμα καρκίνος του μαστού, άλλοι στην πρόληψη, στη στήριξη, στην ανακούφιση των ασθενών και των οικογενειών τους και των κοντινών τους ανθρώπων και άλλοι σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες, για παράδειγμα τα παιδιά.

ΜΗΚΥΟ που ασχολούνται με τον καρκίνο

Παρακάτω παρουσιάζονται οι μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, σύλλογοι και σωματεία της Ελλάδας που ασχολούνται με τον καρκίνο. Η πλειοψηφία αυτών είναι εγγεγραμμένοι στο εθνικό μητρώο φορέων παροχής κοινωνικής φροντίδας. Πηγές αναζήτησής μας αποτέλεσαν ο διαδικτυακός κόμβος του ΥΥΚΑ www.yyka.gov.gr, το www.anticancer.gov.gr καθώς και το διαδίκτυο. Σε περίπτωση που υπάρχουν παραλείψεις ή λάθη, παρακαλώ επικοινωνήστε με το γραφείο του Εθνικού Αρχείου Νεοπλασιών και Σπανίων Νοσημάτων στα τηλ. 210 5212172, 5212822 ή στο email ean@keelpno.gr

43


ΕΠΩΝΥΜΙΑ

URL ή ΤΗΛΕΦΩΝΟ

ΑΓΑΠΑΝ - ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΗ ΣΥΜΠΟΝΕΤΙΚΗ ΠΑΡΗΓΟΡΗΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΕΛΛΑΣ

www.agapan.gr

ΑγκαλιάΖΩ - ΟΜΙΛΟΣ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ ΚΑΤA ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

www.oekk.gr

ΑΛΜΑ ΖΩΗΣ - ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΑΛΜΑ ΖΩΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ - ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΗ ΑΓΚΑΛΙΑ - ΦΙΛΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΗ ΑΓΚΑΛΙΑ

www.almazois.gr

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΤΙΚΑΡΚΙΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ

www.cancer-society.gr

ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΕΡΥΘΡΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ

www.redcross.gr

ΕΛΠΙΔΑ - ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΦΙΛΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ

www.elpida.org

EUROPA DONNA HELLAS

www.europadonnahellas.gr

ΙΔΡΥΜΑ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

www.bcactionfund.org www.jfk.gr, www. monadaanakoufisis.gr www.anticancerath.gr/ drastiriotites.htm

ΙΔΡΥΜΑ ΤΖΕΝΗ ΚΑΡΕΖΗ ΚΕΦΙ - ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΙΠΑΘΩΝ, ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ, ΦΙΛΩΝ , ΙΑΤΡΩΝ

ΜΗΚΥΟ που ασχολούνται με τον καρκίνο

Η ΛΑΜΨΗ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΟΝΕΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΑΣΧΟΝΤΩΝ ΑΠΟ ΚΑΚΟΗΘΗ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΒΟΡΕΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΜΕΡΙΜΝΑ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΡΩΣΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ

www.almazoisthes.gr www.fkpanoixtiagalia.gr

http://lampsi.org www.merimna.org.gr

ΠΑΡηΣυΑ - ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΡΗΓΟΡΗΤΙΚΗΣ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΚΑΙ ΜΗ ΑΣΘΕΝΩΝ

www.grpalliative.org

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΠΑΙΔΩΝ ΑΓ.ΣΟΦΙΑ «Η ΠΙΣΤΗ»

www.pisti.gr

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ

www.sillogoskarkinopathon.gr

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΦΙΛΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΤΟΥ ΕΙΔΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΡΚΙΝΙΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ ΜΕΤΑΞΑ

http://filoiasthenwn-metaxa. blogspot.com

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΓΟΝΙΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ - ΦΛΟΓΑ

www.floga.org.gr

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΤΩΝ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Η ΣΤΟΡΓΗ

2310544320

ΕΝΩΣΗ ΠΟΛΙΤΩΝ ΝΟΜΟΥ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

2385046385

ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ

2310233224

ΕΥ ΖΩ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ

www.efzo.gr

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΟΙ ΑΓ ΑΝΑΡΓΥΡΟΙ

www.sfgonk.gr

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΒΕΡΟΙΑΣ -ΗΜΑΘΙΑΣ «ΑΓ ΠΑΡΘΕΝΙΟΣ»

http://sylkark.blogspot.com

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ

2382028075

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΚΟΖΑΝΗΣ

http:// syllogoskarkinopathondramas. blogspot.com http://skepedessas.blogspot. com 2463053035 http://syllogoskkp.blogspot. com 2461041094

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΛΑΡΙΣΑΣ

2410626914

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ Ν.ΚΙΛΚΙΣ «Ο ΑΓ ΕΥΓΕΝΙΟΣ»

2341076560

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΚΑΡΚΙΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ

2106456713

ΟΜΙΛΟΣ ΦΙΛΩΝ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Π.Γ.Ν.Α. Γ.ΓΕΝΝΗΜΑΤΑΣ «ΤΟ ΑΡΧΕΓΟΝΟ ΚΥΤΤΑΡΟ»

www.oeak.gr

ΜΕΙΝΕ ΔΥΝΑΤΟΣ-Be strong.org.gr

www.bestrong.org.gr

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΝΟΜΟΥ ΔΡΑΜΑΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΕΔΕΣΣΑΣ & ΠΕΡΙΧΩΡΩΝ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΕΟΡΔΑΙΑΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΩΝ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ-ΠΙΕΡΙΑΣ Η ΑΓ. ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ

Ελένη Παπαντωνίου, γραφείο εθνικού αρχείου νεοπλασιών (ΕΑΝ) και σπάνιων νοσημάτων (Σπ.Ν.),ΚΕΕΛΠΝΟ 44


Νέα από την διοίκηση του ΚΕΕΛΠΝΟ Εκδήλωση για την κοπή της πίτας Στην κατάμεστη από κόσμο αίθουσα του ΚΕΕΛΠΝΟ πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα 16 Ιανουαρίου το παραδοσιακό κόψιμο της βασιλόπιτας. Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν ο Υφυπουργός Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης κ Μ Τιμοσίδης, ο Γενικός Γραμματέας Υγείας κος Ν Πολύζος, ο Γενικός Γραμματέας Δημόσιας Υγείας κος Α Δημόπουλος, ο πρώην Υφυπουργός Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης Χρ Αηδόνης, ο πρόεδρος του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων κος Ι Τούντας, ο καθηγητής και κοσμήτωρ της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας κος Γ Κυριόπουλος, μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του οργανισμού, καθώς και πλήθος συνεργατών.

Τη Δευτέρα 16 Ιανουαρίου πραγματοποιήθηκε στο κτίριο του ΥΥΚΑ στο Μαρούσι ημερίδα ενημέρωσης σχετικά με τα προγράμματα δημόσιας υγείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2012, υπό την αιγίδα του Υπουργείου Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης και του ΚΕΕΛΠΝΟ. Παρουσιάστηκε η νέα ιστοσελίδα του Εθνικού Σημείου Επαφής (National Focal Point) και έγινε ιδιαίτερα ουσιαστική ενημέρωση για το ρόλο του NFP, αλλά και τη σημασία που έχουν αυτά τα προγράμματα δημόσιας υγείας για την Ελλάδα. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να δείτε στην ιστοσελίδα http://www.nfpgreece.gr.

7ο Μετεκπαιδευτικό σεμινάριο «Λοιμώξεις & αντιμικροβιακή θεραπεία στην πρωτοβάθμια περίθαλψη» Η Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας (ΕΣΔΥ) σε συνεργασία με το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ΚΕΕΛΠΝΟ), κατόπιν αιτήσεως του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ΕCDC), οργάνωσαν με επιτυχία το 7ο μετεκπαιδευτικό σεμινάριο με θέμα «Λοιμώξεις & αντιμικροβιακή θεραπεία στην πρωτοβάθμια περίθαλψη» στην Αλεξανδρούπολη, στις 26 & 27 Ιανουαρίου 2012.

ÊÅÍÔÑÏ ÅËÅÃ×ÏÕ & ÐÑÏËÇØÇÓ ÍÏÓÇÌÁÔÙÍ (ÊÅ.ÅË.Ð.ÍÏ.)

Υπεύθυνοι έκδοσης:

Επιμέλεια:

Τ. Κουρέα- Κρεμαστινού Πρόεδρος ΚΕΕΛΠΝΟ

Μ. Γάτση Ε. Λαζανά Δ. Παπαβέντσης

Θ. Παπαδημητρίου Διευθυντής ΚΕΕΛΠΝΟ

Νέα από την διοίκηση του ΚΕΕΛΠΝΟ

Εθνικό Σημείο Επαφής (National Focal Point) για τα Ευρωπαϊκά Προγράμματα Δημόσιας Υγείας


Ενημερωτικό δελτίο ΚΕΕΛΠΝΟ