Issuu on Google+

του Μιχαήλ Ε. Διακαντώνη Ομάδα Έρευνας: Μέση Ανατολή

Οι Οικονομικές Συνέπειες της Αραβικής Άνοιξης Έχει παρέλθει ένας και πλέον χρόνος από τότε που το φαινόμενο των μαζικών λαϊκών εξεγέρσεων, γνωστό και ως κίνημα της «Αραβικής Άνοιξης», εκδηλώθηκε για πρώτη φορά στις χώρες της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Καθώς μερικοί απ’ τους βασικούς πυλώνες διεκδίκησης αναφέρονταν στην βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, την διασφάλιση της απασχόλησης και την αύξηση των κοινωνικών παροχών, έχει αξία να διερευνηθούν οι οικονομικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά τα γεγονότα αυτά. Υπήρξε άραγε βελτίωση των οικονομικών μεγεθών στο διάστημα που ακολούθησε; Ενισχύθηκαν οι θεσμικές και οικονομικές δομές ώστε να δημιουργηθούν ευνοϊκές συνθήκες για το μέλλον των χωρών αυτών, και ποια είναι η κατάσταση σε σύγκριση με το πρόσφατο παρελθόν; Φυσικά, κάθε προσπάθεια εξαγωγής οριστικών συμπερασμάτων θα ήταν λανθασμένη και επισφαλής, δεδομένου ότι μετά από κάθε επαναστατικό κίνημα επικρατεί

ένα

χρονικό

διάστημα

πολιτικής

αναταραχής

και

οικονομικής

στασιμότητας, ενώ παράλληλα, σε κάποιες χώρες οι πολιτικές διαδικασίες βρίσκονται ακόμα σε εξέλιξη. Συνεπώς, η ανάλυση των οικονομικών μεγεθών έχει σκοπό κυρίως να διερευνήσει το υπάρχον οικονομικό κλίμα, καθώς είναι δύσκολη η πρόβλεψη των μακροχρόνιων μελλοντικών τάσεων, ιδιαίτερα σε μια περιοχή που παραδοσιακά διακρίνεται για την αστάθειά της. Η ανάλυση θα επικεντρωθεί κυρίως στα κράτη της Αλγερίας, της Τυνησίας, της Αιγύπτου, της Υεμένης της Λιβύης, και της Συρίας, χωρίς να απουσιάσουν και αναφορές σε άλλες χώρες. Θα πρέπει να αναφερθεί επίσης, ότι πολλά απ’ τα παρατιθέμενα στατιστικά στοιχεία βασίζονται κυρίως σε


εκτιμήσεις διεθνών οργανισμών, καθώς η συλλογή και εξακρίβωσή τους είναι πολύ δύσκολη ή ακόμα και αδύνατη. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας της αποδιοργάνωσης του κρατικού μηχανισμού, της πολιτικής αστάθειας αλλά και λόγω των ενόπλων συγκρούσεων που διεξάγονται ακόμα σε ορισμένες χώρες (το τελευταίο χαρακτηριστικό αφορά τις περιπτώσεις της Συρίας και της Λιβύης). Στο παράρτημα της μελέτης (Πίνακες 1-5) παρατίθενται ορισμένα βασικά οικονομικά μεγέθη των προαναφερθέντων κρατών για τα έτη 2008 έως και 20014 (εκτιμώμενα) σύμφωνα με την βάση δεδομένων του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου1. Η πρώτη παρατήρηση που κάνει κάποιος είναι ότι η πολιτική αβεβαιότητα και η ανατροπή της ομαλής οικονομικής δραστηριότητας έπληξε σε σοβαρό βαθμό τους ρυθμούς οικονομικής μεγέθυνσης των χωρών αυτών. Στην Αλγερία οι επιδράσεις δεν ήταν τόσο δυσμενείς (καθώς δεν υπήρξε καθολική ανατροπή του πολιτικού σκηνικού), αλλά για τις υπόλοιπες χώρες η υστέρηση ήταν και παραμένει σημαντική, με την ισχυρή πιθανότητα μάλιστα να υποεκτιμάται απ’ τα δεδομένα του ΔΝΤ. Για την Λιβύη δεν υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία, αλλά εκτιμήσεις κάνουν λόγο για συρρίκνωση κατά 60% του ΑΕΠ της, με το ΔΝΤ να υποστηρίζει όμως ότι θα υπάρξει άνοδος 70% το 2012 και 20% το 2013 2. Η μείωση αυτή στο ΑΕΠ υπήρξε κυρίως αποτέλεσμα της ραγδαίας μείωσης παραγωγής πετρελαίου (η οποία έχει αποκατασταθεί ως ένα βαθμό σήμερα) αλλά και του εμφυλίου πολέμου που κατέστρεψε πλήρως τις υποδομές της μέχρι πρότινος πλουσιότερης χώρας της Αφρικής. Εντούτοις, τα αποθεματικά σε λιβυκά δηνάρια έχουν ήδη αυξηθεί στις τράπεζες, ενώ η οικονομία αναμένεται να ενισχυθεί και από την σταδιακή αξιοποίηση των κρατικών λιβυκών περιουσιακών στοιχείων, αξίας $150 δισ., που είχαν δεσμευτεί απ’ το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα κατά την διάρκεια του εμφυλίου πολέμου ενάντια στον Muammar Gaddafi3. Στην Συρία παρά τις εκτιμήσεις του ΔΝΤ για ύφεση ίση με 2% του ΑΕΠ, το Business Monitor International την εκτιμά στο 9,6%, 1

International Monetary Fund, “Report for Selected Countries and Subjects”, τελευταία αναβάθμιση στοιχείων Σεπτέμβριος του 2012. Διαθέσιμο στο http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx? sy=2008&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds= %2C&br=1&c=612%2C469%2C463%2C744%2C672%2C474&s=NGDP_RPCH%2CPCPIPCH %2CLUR%2CGGXWDG_NGDP%2CBCA_NGDPD&grp=0&a=&pr1.x=53&pr1.y=12 (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 2 “Libya Struggles to Revive Economy Year after Uprising”, www.libya-businessnews.com, 17/2/2012. Πρωτογενής Πηγή: Oman Daily Observer. Διαθέσιμο στο http://www.libyabusinessnews.com/2012/02/17/libya-struggles-to-revive-economy-year-after-uprising/ (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 3 Ό.π.


ενώ ο Σύριος οικονομολόγος Jihad Yazigi κάνει λόγο ακόμα και για μείωση της τάξης του 15%4. Η χώρα έχει απολέσει τουλάχιστον $2 δισ. απ’ τον περασμένο Σεπτέμβριο λόγω του οικονομικού εμπάργκο, ενώ βλέπει και τα αποθεματικά του τραπεζικού της συστήματος να λιγοστεύουν επικίνδυνα (από $18 δισ. σε $11δισ. τον Ιανουάριο του 2012)5. Η Αίγυπτος, αντιμετωπίζει επίσης μια σοβαρή μείωση του ΑΕΠ της απ’ τα επίπεδα του 5,14% το 2010 στο 1,2% για το 2011 (σύμφωνα με τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις) ενώ η Υεμένη είδε την οικονομία της να «κατρακυλά» απ’ το εντυπωσιακό 8% του 2010 σε ύφεση της τάξης του 2,5% το 20116. Οι πληθωριστικές πιέσεις και τα υψηλά επίπεδα ανεργίας είναι άλλα δύο σημαντικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι χώρες αυτές. Οι αιτίες των προβλημάτων αυτών, δεν έχουν τις ρίζες τους μόνο στις ανακατατάξεις που επέφερε η «Αραβική Άνοιξη» αλλά σχετίζονται άμεσα και με δομικά χαρακτηριστικά που ενυπάρχουν στις προαναφερθείσες οικονομίες. Τέτοια είναι, η έλλειψη επαρκών δημόσιων υποδομών, το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, η ύπαρξη φαινομένων διαφθοράς και «μαύρης» αγοράς καθώς και ο υψηλός ρυθμός αύξησης των γεννήσεων. Οι εξελίξεις που επέφερε η «Αραβική Άνοιξη» φαίνεται να άσκησαν αρνητική επίπτωση στις οικονομίες όλων των χωρών, καθώς οδήγησαν σε μείωση των εισοδημάτων, σε διακοπή εμπορικών συμφωνιών, σε οικονομικά εμπάργκο (Συρία και Λιβύη), στην αύξηση των φαινομένων «μαύρης» αγοράς 7 καθώς και στην επικράτηση ενός γενικότερου κλίματος οικονομικής απαισιοδοξίας και αβεβαιότητας. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι ο πληθωρισμός στην Αίγυπτο παραμένει κοντά στο 11.5% ενώ η ανεργία στο τέταρτο τρίμηνο του 2011, φαίνεται να έφτασε στο 12,4% 8. Την ίδια στιγμή το κυβερνητικό έλλειμμα φθάνει στο 10% του ΑΕΠ, ενώ το δημόσιο χρέος της χώρας προσεγγίζει το 76% του ΑΕΠ 9. Στην Αλγερία και την Τυνησία, απ’ όπου ξεκίνησε το κίνημα της «Αραβικής Άνοιξης» με αφορμή τις υψηλές τιμές σε 4

Mona Alami, “Cracks Widen in Syrian Economy”, http://ipsnews.net, 24/1/2012. Διαθέσιμο στο http://ipsnews.net/news.asp?idnews=106525 (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 5 Ό.π. 6 International Monetary Fund, “Report for Selected Countries and Subjects” 7 Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Συρία, βλέπε Oliver Holmes, “Entrepreneurs Exploit Economics of Syria Uprising”, http://thedailynewsegypt.com, 30/3/2012. Πρωτογενής Πηγή: Reuters. Διαθέσιμο στο http://thedailynewsegypt.com/economy/entrepreneurs-exploit-economics-of-syriauprising.html (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 8 Mohsin Khan, “Egypt's Broken Economy”, www.thedailynewsegypt.com, 29/3/2012. Διαθέσιμο στο http://www.thedailynewsegypt.com/global-views/egypts-broken-economy-dp2.html (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 9 Ό.π.


βασικά είδη διατροφής, ο πληθωρισμός φαίνεται να σταθεροποιείται κοντά στο 3,54% αλλά η ανεργία-ιδιαίτερα στις νεαρές ηλικίες- παραμένει υψηλή (9,8% και 14,7% αντίστοιχα)10. Στην Υεμένη ο πληθωρισμός φθάνει κοντά στο 20%11, ενώ για το επίπεδο ανεργίας απουσιάζουν επίσημα στοιχεία, με το BBC να αναφέρει όμως ότι ίσως και να υπερβαίνει τα επίπεδα του 60% 12. Στην Συρία παρότι έχει ανακοινωθεί επίσημα τον Σεπτέμβριο του 2011 πληθωρισμός ίσος με 3,38%, άλλοι αναλυτές ανεβάζουν το πραγματικό νούμερο κοντά στο 20%13, ενώ η ανεργία εκτιμάται περίπου στο 35.8%14. Τόσο για τον πληθωρισμό όσο και για την ανεργία όμως, κάθε προσπάθεια εκτίμησης είναι παρακινδυνευμένη, καθώς η χώρα βρίσκεται ουσιαστικά σε εμπόλεμη κατάσταση. Στην Λιβύη τέλος, όπου η επαλήθευση των στοιχείων είναι εξίσου δύσκολη, ο πληθωρισμός αναμένεται να φθάσει το 2012 περίπου στο 2% (απ’ το 14% του 2011)15 ενώ η ανεργία είναι κοντά στο 40%16. Όσον αφορά το ακαθάριστο χρέος των χωρών, παρουσιάζονται αυξητικές τάσεις, εξαιτίας της μείωσης των κρατικών εσόδων (απώλεια φόρων λόγω στασιμότητας της παραγωγικής διαδικασίας) ενώ σε αρκετές περιπτώσεις (Αλγερία, Τυνησία, Αίγυπτος, Συρία) έχουν αυξηθεί οι κρατικές δαπάνες λόγω επιδοτήσεων στα τρόφιμα και τα καύσιμα. Στη Σαουδική Αραβία, στο Λίβανο, στο Μπαχρέϊν και στο Ομάν λήφθηκαν επίσης μέτρα για την ενίσχυση της απασχόλησης και την αύξηση των μισθών που διόγκωσαν τα κρατικά έξοδα, ενώ επιβαρυντικά λειτουργεί και η μείωση των εξαγωγών, ιδιαίτερα σε Συρία και Λιβύη λόγω της επιβολής διεθνών οικονομικών περιορισμών στο εμπόριο και τις χρηματοπιστωτικές συναλλαγές. Τα στοιχεία του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών διαφοροποιούνται ανά περίπτωση, με τις χώρες που είναι καθαροί εισαγωγείς πετρελαίου (Αίγυπτος, Ιορδανία, Λίβανος) να παρουσιάζουν επιδείνωση εξαιτίας της αύξησης της τιμής του αργού, ενώ αντίθετα 10

International Monetary Fund, “Report for Selected Countries and Subjects” Ό.π. 12 “Yemen's Unemployment Crisis”, BBC, 25/6/2011. Διαθέσιμο στο http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13917706#blq-nav-more-links (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 13 Mona Alami, “Cracks Widen in Syrian Economy” 14 Sami Moubayed, “Syria's Suffocating Economic Reality”, http://gulfnews.com, 27/3/2012. Διαθέσιμο στο http://gulfnews.com/opinions/columnists/syria-s-suffocating-economic-reality-1.999999 (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 15 “Libya Struggles to Revive Economy Year after Uprising” 16 Marwan al-Nimr, “A New Vision for the Libyan Economy”, www.al-monitor.com, 6/2/2012. Διαθέσιμο στο http://www.al-monitor.com/cms/contents/articles/business/2012/02/the-libyan-ministerof-planning.html (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 11


θετικές είναι οι επιδράσεις για τις χώρες-παραγωγούς πετρελαίου (π.χ. Αλγερία). Στην Λιβύη, μετά την άρση του οικονομικού εμπάργκο, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών αναμένεται να επιστρέψει και πάλι σε υψηλούς θετικούς ρυθμούς, ε��ώ η Συρία αποτελεί ερωτηματικό, καθώς οι διεθνείς περιορισμοί μειώνουν τόσο τις εξαγωγές όσο και τις εισαγωγές εμπορευμάτων. Σε γενικές γραμμές παρουσιάζεται μια σχετική σταθερότητα στα ισοζύγια τρεχουσών συναλλαγών, καθώς απ’ την μία πλευρά η κρίση στην Ευρωζώνη (με την οποία οι χώρες αυτές διατηρούν έντονες εμπορικές σχέσεις, βλέπε Γράφημα 1, Παράρτημα) και η διατάραξη της εγχώριας παραγωγής επιδεινώνουν τις εξαγωγές, αλλά η μείωση αυτή φαίνεται να αντισταθμίζεται εν μέρει απ’ τα χαμηλότερα εγχώρια εισοδήματα που περιορίζουν την ζήτηση των εισαγωγών. Μεγάλο πλήγμα έχει δεχθεί επίσης και ο τουριστικός τομέας, που αποτελεί σημαντική πηγή εσόδων για πολλές απ’ αυτές τις χώρες (ιδιαίτερα για Αίγυπτο, Συρία, Ιορδανία και Λίβανο, βλέπε Γράφημα 2, Παράρτημα) ενώ σημαντικά έχει υποχωρήσει και η χρηματιστηριακή αγορά (Γράφημα 3, Παράρτημα), παρότι τα πραγματικά επιτόκια βρίσκονται σε μηδενικά σχεδόν επίπεδα. Τόσο η ιδιωτική όσο και η δημόσια επένδυση έχουν περιοριστεί, ενώ οι εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων έχουν μειωθεί τόσο λόγω της επικράτησης συνθηκών οικονομικής αβεβαιότητας στις χώρες της «Αραβικής Άνοιξης», όσο και λόγω της παγκόσμιας ύφεσης που έχει δημιουργήσει αρνητικές επιχειρηματικές και επενδυτικές προσδοκίες σε διεθνές επίπεδο.17 Επιπλέον, το εμπάργκο που επιβλήθηκε στη Συρία, πλήττει εκτός απ’ την ίδια την χώρα, και την τουρκική οικονομία. Καθώς η Τουρκία πάγωσε τις εμπορικές συναλλαγές και έκοψε τους δεσμούς μεταξύ των κεντρικών τραπεζών των δύο χωρών, η Συρία «απάντησε» αναστέλλοντας τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου, αυξάνοντας τα τελωνιακά τέλη και βάζοντας περιορισμούς για την κυκλοφορία των φορτηγών στα σύνορά της, γεγονός που κάνει δυσκολότερη και ακριβότερη την μεταφορά των τουρκικών προϊόντων στις υπόλοιπες αγορές της Μέσης Ανατολής18. Οι εξελίξεις αυτές έρχονται σε μια δύσκολη οικονομική συγκυρία για την Τουρκία, καθώς οι προβλέψεις του ΔΝΤ κάνουν λόγω για ένα έλλειμμα 17

Για πιο εκτενή στοιχεία αναφορικά με τα ανωτέρω συμπεράσματα βλέπε: International Monetary Fund, Regional Economic Outlook: “MENAP Oil Importers: Meeting Social Needs, Restoring Economic Confidence”, 10/2011. 18 Sebnem Arsu, “Turkish Border Businesses Miss the Syrian Neighbors”, The New York Times, 12/12/2011. Διαθέσιμο στο http://www.nytimes.com/2011/12/13/world/europe/turkeys -sanctions-onsyria-hurt-business-for-border-city.html?pagewanted=all (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012).


τρεχουσών συναλλαγών κοντά στο 10%19 και προβλέπουν μείωση του ρυθμού ανάπτυξης απ’ το 8,5% το 2011 σε 2,3% το 201220. Αν και είναι εν μέρει λογικό να παρουσιάζεται μια επιδείνωση των οικονομικών μεγεθών στις χώρες που εκδηλώθηκαν επαναστατικά κινήματα, εξαιτίας των πολιτικών και οικονομικών αναταραχών που προκλήθηκαν, θα ανέμενε κανείς να δει ωστόσο, μια «φιλελευθεροποίηση» της οικονομικής δραστηριότητας που να συνάδει με την προσπάθεια για δημοκρατικότερα πολιτικά συστήματα. Σίγουρα δεν μπορεί να απαιτηθεί η δημιουργία καπιταλιστικών αγορών δυτικού τύπου απ’ την μια μέρα στην άλλη, αλλά θα ήταν επιθυμητή η ύπαρξη εμφανών «σημαδιών» διαφοροποίησης απ’ τον μέχρι πρότινος τρόπο λειτουργίας των οικονομιών αυτών. Τι δείχνουν όμως τα μέχρι τώρα εμπειρικά δεδομένα; Το Heritage Foundation σε συνεργασία με την Wall Street Journal, δημοσιεύει κάθε χρόνο τα αποτελέσματα για τον «Δείκτη Οικονομικής Ελευθερίας» (Index of Economic Freedom). Ο δείκτης αυτός απεικονίζει ουσιαστικά, τα βήματα προόδου ή οπισθοδρόμησης που κάνε κάθε χρόνο η οικονομία μίας χώρας σε σχέση με παράγοντες που ορίζουν μια αγορά ως «ελεύθερη». Οι παράγοντες αυτοί έχουν να κάνουν σχέση α) με την ισχύ του νομοθετικού πλαισίου (ιδιοκτησιακά δικαιώματα, βαθμός διαφθοράς) β) με τον βαθμό των κρατικών δραστηριοτήτων (κρατικές δαπάνες και δημοσιονομική ελευθερία) γ) με την κανονιστική επάρκεια (ελευθερία της επιχειρηματικότητας, ελεύθερη αγορά εργασίας και νομισματική ελευθερία) και δ) με τις «ανοικτές» αγορές (ελευθερία του εμπορίου, των επενδύσεων και των χρηματοοικονομικών συναλλαγών). Δυστυχώς, τα αποτελέσματα που προκύπτουν δεν είναι ενθαρρυντικά, καθώς οι υπό εξέταση χώρες απέχουν πολύ απ’ το να χαρακτηριστούν ως «ελεύθερες οικονομίες»,

παρουσιάζοντας

μάλιστα

στην

πλειοψηφία

τους

στοιχεία

«επιδείνωσης». Η Τυνησία και η Υεμένη φαίνεται να τα πηγαίνουν κάπως καλύτερα το 2012 σε σχέση με το προηγούμενο έτος, αλλά και πάλι απέχουν αρκετά τόσο απ’ τον μέσο όρο των αναπτυγμένων χωρών της περιοχής, όσο και από τον παγκόσμιο μέσο όρο (βλέπε τελευταία σελίδα Παραρτήματος). 19

Ράπτης Κώστας, «Ο Erdogan Ασθενεί – και η Τουρκική Οικονομία Επίσης», www.capital.gr, 7/3/2012. Διαθέσιμο στο http://www.capital.gr/News.asp?id=1432548 (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012). 20 “IMF Reverses Course: Turkish Growth Rate at 2.3%”, www.al-monitor.com, 7/3/2012. Πρωτογενής Πηγή: Radical. Διαθέσιμο στο http://www.almonitor.com/cms/contents/articles/business/2012/03/surprising-correction-by-theimf.html (τελευταία πρόσβαση 7/4/2012).


Γεννάται, λοιπόν, το ερώτημα: Ποιες πολιτικές θα πρέπει να ακολουθήσουν οι χώρες της «Αραβικής Άνοιξης» προκειμένου να βελτιωθεί το οικονομικό τους περιβάλλον; Δεδομένων, των χαμηλών ή και αρνητικών ρυθμών μεγέθυνσης και των υψηλών ποσοστών ανεργίας και πληθωρισμού, είναι αναγκαίο να διατηρηθούν ως ένα βαθμό οι δημοσιονομικές δαπάνες, ιδιαίτερα στον τομέα των τροφίμων και του πετρελαίου που βρίσκονται σε υψηλές τιμές αυτή την χρονική περίοδο. Η δημοσιονομική πολιτική όμως δεν μπορεί να είναι για μεγάλο διάστημα επεκτατική, καθώς θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε κυβερνητικά ελλείμματα και συσσώρευση κρατικών χρεών. Η νομισματική πολιτική ορθώς είναι επεκτατική αυτή την περίοδο (μηδενικά σχεδόν πραγματικά επιτόκια), καθώς ο «φθηνός» δανεισμός είναι απαραίτητος προκειμένου να υπάρξει ευνοϊκό επενδυτικό κλίμα και να αναληφθούν επιχειρηματικές πρωτοβουλίες που θα ενεργοποιήσουν την αγορά και θα ενισχύσουν την απασχόληση και την κατανάλωση. Οι επεκτατικές νομισματικές πολιτικές όμως, ενέχουν τον κίνδυνο πρόκλησης υψηλότερου πληθωρισμού, σε μια περίοδο όπου οι τιμές των βασικών ειδών πρώτης ανάγκης είναι ήδη αυξημένες, ενώ μακροπρόθεσμα μπορούν να οδηγήσουν ακόμα και σε φαινόμενα κερδοσκοπικής «φούσκας». Αντιλαμβάνεται κανείς, λοιπόν, ότι οι επερχόμενες αλλαγές θα πρέπει να έχουν πιο διαρθρωτικό χαρακτήρα και να μην βασίζονται σε εφήμερα μέτρα οικονομικής πολιτικής. Οι βασικοί πυλώνες στόχευσης οφείλουν να είναι η εκπαίδευση, οι νέες τεχνολογίες και οι δημόσιες υποδομές, παράλληλα με την σταδιακή απελευθέρωση των αγορών προϊόντων και εργασίας. Η εκπαίδευση αποτελεί προτεραιότητα για τις περισσότερες αραβικές χώρες, καθώς ο αριθμός των αγράμματων ή ημι-εκπαιδευμένων ενηλίκων είναι υψηλός και απουσιάζει η επιστημονική και τεχνολογική εξειδίκευση. Η βελτίωση της εκπαίδευσης θα συμβάλλει στην εισαγωγή και προσαρμογή νέων τεχνολογιών, που δυνητικά θα μπορέσουν να δημιουργήσουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα (λόγω και του χαμηλού εργατικού κόστους) κατά το πρότυπο της Ινδίας. Φυσικά, μια τέτοια εξέλιξη προϋποθέτει και την παρουσία ικανών δημόσιων υποδομών, οι οποίες θα ενισχύσουν και τα κίνητρα για ιδιωτική επένδυση. Δεδομένου ότι πολλές απ’ τις χώρες αυτές παρουσιάζουν αδύναμα δημοσιονομικά μεγέθη, ελπίζουν σε ενίσχυση των υποδομών τους μέσα από διεθνείς άμεσες επενδύσεις, από δωρεές αναπτυγμένων κρατών και διεθνών οργανισμών, καθώς και μέσα από περιφερειακά σχήματα συνεργασιών και αλληλοϋποστήριξης. Σε επίπεδο αγορών τώρα, είναι εμφανής η ανάγκη σταδιακής


απελευθέρωσης των οικονομιών, καθώς σε πολλές απ’ τις προαναφερθείσες χώρες κυριαρχούν ολιγοπωλιακά ή μονοπωλιακά σχήματα, υπάρχουν αγκυλώσεις από κρατικές παρεμβάσεις που ευνοούν συγκεκριμένα επιχειρηματικά συμφέροντα, ενώ είναι πολύ συχνά τα φαινόμενα «μαύρης» αγοράς και υψηλής κρατικής διαφθοράς. Συνεπώς, ο μετασχηματισμός των οικονομιών αυτών απαιτεί μια συνολική μεταρρύθμιση του υπάρχοντος νομοθετικού και κανονιστικού πλαισίου. Σημαντικό ρόλο θα παίξει επιπλέον, η δυνατότητα διαφοροποίησης των εμπορικών και εξαγωγικών δραστηριοτήτων των χωρών αυτών. Αυτό που συμβαίνει, είναι η ύπαρξη μιας μονομέρειας ως προς τα εξαγόμενα είδη, που αφορούν κυρίως την ενέργεια, τις πολύτιμες πρώτες ύλες και τον τουρισμό. Η διεύρυνση του εξαγωγικού εμπορίου απαιτεί διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία, ενίσχυση των υποδομών και των επενδύσεων και ανάπτυξη εμπορικών σχέσεων με χώρες εκτός της ευρωπαϊκής ηπείρου,

ενώ

ταυτόχρονα

προϋποθέτει

την

ύπαρξη

πιο

«βαθέων»

και

ολοκληρωμένων αγορών κεφαλαίου. Η ανάπτυξη της κεφαλαιαγοράς και χρηματαγοράς είναι απαραίτητη προκειμένου να προωθηθούν οι επενδυτικές πρωτοβουλίες, ιδιαίτερα αυτές που αφορούν τις άμεσες ξένες επενδύσεις, ενώ θα συντείνουν στην παροχή ρευστότητας στην αγορά, καθώς και στην

καλύτερη

λειτουργία της αγοράς συναλλάγματος, σταθεροποιώντας ως ένα βαθμό τις ισοτιμίες των εθνικών νομισμάτων. Κλείνοντας, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι όλες οι προαναφερθείσες οικονομικές μεταρρυθμίσεις προϋποθέτουν ένα πολύ βασικό στοιχείο: την ύπαρξη πολιτικής σταθερότητας αλλά και δημοκρατικής συμμετοχής των ίδιων των πολιτών στις πολιτικές εξελίξεις των χωρών της «Αραβικής Άνοιξης». Ας θυμηθούμε για λίγο τον νομπελίστα οικονομολόγο Amartya Sen, που υποστήριξε ότι όπως η ανάπτυξη αποτελεί στόχο και ταυτόχρονα μέσο προς μια πιο ελεύθερη κοινωνία, έτσι και η ύπαρξη ελευθερίας και δημοκρατ��ας, θέτει τις βάσεις για μια οικονομικά αναπτυγμένη και δίκαιη κοινωνία.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Πίνακας 1: Ποσοστιαία Μεταβολή ΑΕΠ για τα Έτη 2008-2014


% μεταβολή ΑΕΠ 2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

( σε σταθ. τιμές)

Αλγερία

2,40

2,37

3,26

2,85

3,30

3,36

3,29

Τυνησία

4,52

3,11

3,05

0,00

3,93

5,22

5,68

Υεμένη

3,64

3,86

8,01

-2,47

-0,45

2,19

4,50

Αίγυπτος

7,15

4,67

5,14

1,21

1,75

4,00

5,80

Λιβύη

2,34

-2,31

4,16

n/a

n/a

n/a

n/a

Συρία

4,47

6,01

3,23

-2,02

1,54

3,39

4,56

Πίνακας 2: Ποσοστιαία Μεταβολή Πληθωρισμού για τα Έτη 2008-2014

% μεταβολή

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Αλγερία

4,86

5,74

3,90

3,90

4,25

3,95

3,65

Τυνησία

4,85

3,53

4,44

3,50

4,00

3,70

3,50

Υεμένη

18,97

3,67

11,17

19,01

18,00

9,81

8,65

Αίγυπτος

11,70

16,24

11,70

11,06

11,31

10,77

10,26

Λιβύη

10,40

2,82

2,52

n/a

n/a

n/a

n/a

Συρία

15,15

2,80

4,39

6,00

5,00

5,00

5,00

Πληθωρισμού

Πίνακας 3: Ποσοστά Ανεργίας για τα Έτη 2008-2014

% επίπεδο Ανεργίας

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014


Αλγερία

11,29

10,21

10,03

9,79

9,50

9,14

8,78

Τυνησία

12,60

13,30

13,00

14,70

14,40

14,00

13,50

Υεμένη

-

-

-

-

-

-

-

Αίγυπτος

8,78

9,52

8,98

10,40

11,50

11,30

11,00

Λιβύη

-

-

-

-

-

-

-

Συρία

10,90

8,10

8,40

n/a

n/a

n/a

n/a

Πίνακας 4: Ακαθάριστο Κυβερνητικό Χρέος ως Ποσοστό του ΑΕΠ για τα Έτη 2008-2014

Ακαθ. Κυβ. Χρέος 2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

επί % του ΑΕΠ

Αλγερία

8,22

10,35

10,39

10,65

10,70

10,68

10,68

Τυνησία

43,34

42,78

40,42

41,71

48,04

48,53

47,64

Υεμένη

36,38

49,85

40,55

42,86

44,43

46,91

48,34

Αίγυπτος

74,66

75,64

73,77

76,23

76,64

75,54

71,63

Λιβύη

0,00

0,00

0,00

n/a

n/a

n/a

n/a

Συρία

37,39

31,40

29,71

27,52

27,90

27,67

27,36

Πίνακας 5: Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών ως Ποσοστό του ΑΕΠ για τα Έτη 2008-2014


Ισοζ. Τρεχ. Συναλλ. 2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

επί % του ΑΕΠ

Αλγερία

20,23

0,29

7,90

13,71

10,90

9,39

8,38

Τυνησία

-3,81

-2,83

-4,79

-5,74

-5,46

-5,18

-4,54

Υεμένη

-4,65

-10,20

-4,47

-5,26

-4,70

-3,56

-3,24

Αίγυπτος

0,54

-2,34

-1,97

-1,90

-2,23

-2,20

-2,10

Λιβύη

38,89

15,94

14,39

n/a

n/a

n/a

n/a

Συρία

-1,28

-3,61

-3,87

-6,10

-6,10

-5,91

-5,52

Πηγή Πινάκων: International Monetary Fund, (τελευταία ενημέρωση στοιχείων 9/2011)

Γράφημα 1: Εξαγωγές και Εισροή Εμβασμάτων απ’ την Ευρώπη

Γράφημα 2: Τουριστική Δραστηριότητα Κλάδου Χωρών MENAP που είναι Εισαγωγείς Πετρελαίου


Γράφημα 3: Μεταβολή Αξίας Χρηματιστηριακών Δεικτών

Πηγή Γραφημάτων: IMF (Regional Economic Outlook: “MENAP Oil Importers: Meeting Social Needs, Restoring Economic Confidence”, October 2011)

Δείκτης «Οικονομικής Ελευθερίας» για 6 χώρες


Πηγή: The Heritage Foundation (Index of Economic Freedom)



Οι Οικονομικές Συνέπειες της Αραβικής Άνοιξης