Page 1

‫ڕات چیه ده‌رباره‌ی دروست بوونی‬ ‫کۆمه‌‌ڵه‌یه‌ک یان یه‌کێتیه‌ک بۆ هونه‌رمه‌ندان‬ ‫ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی وواڵت؟‬

‫گوێگرانی خۆشه‌ویستم به‌رهه‌می شاد ئاماده بکه‌م‬ ‫‪ ،‬به‌اڵم وه‌اڵمی ئه‌م پرسیاره‌تان به‌بۆچوونی من‬ ‫ئه‌مه‌یه که زۆربه‌ی گۆرانیه‌کانی هونه‌رمه‌ندێکی‬ ‫غه‌ریب ‪ ،‬ئه‌و حاڵ و وه‌زعه باس ئه‌کات که تێیدا شتێکی زۆرباشه ئه‌گه‌ر له‌الیه‌ن ده‌سه‌اڵتێکه‌وه‬ ‫ئه‌ژی ‪.‬‬ ‫بۆ وێنه وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری ‪ ،‬باڵپشتی بکرێت‬ ‫ڕات چیه ده‌رباره‌ی ئه‌و گه‌نجه تاز ‌ه ‪ ،‬ئه‌گینا ئه‌گه‌ر هه‌ڵه نه‌که‌م ماوه‌یه‌ک له‌مه‌و پێش‬ ‫پێگه‌یشتووانه‌ی که گۆرانی ئه‌ڵێن ؟‬ ‫ل‌ه وواڵتی سوید کۆمه‌ڵێک ل‌ه هونه‌رمه‌نده‌کان‬ ‫من ده‌ستخۆشی له هه‌موویان ئه‌که‌م و هیوادارم هه‌وڵێکی وایاندا به‌اڵم هیچ کاردانه‌وه‌یه‌کی نه‌بوو‪.‬‬ ‫سه‌رکه‌وتوو بن ‪ ،‬به‌ڕای من ته‌نیا ده‌نگ خۆشی شه‌هێن خان ئێستا سه‌رقاڵی چی ‌ه و پرۆژه‌ی‬ ‫شه‌رت نیه ‪ ،‬گه‌نجه‌کانمان به‌ر له‌وه‌ی په‌له بکه‌ن و داهاتوی چیه‌؟‬ ‫بیانه‌وێ به‌رهه‌می نوێ بهێننه گۆڕه‌پانی مۆسیقاو ئێستا چه‌ند تاک‌ه به‌رهه‌مم به‌ده‌سته‌وه‌ی‌ه کاری‬ ‫گۆرانیه‌وه ‪ ،‬باشتره پرۆسه‌یه‌کی خۆ ئاماده کردن مۆسیقاو تۆمار کردنی دوایی هاتوه ‪ ،‬گۆرانی‬ ‫تێپه‌ڕ که‌ن ڕێنوێنیان لێ داوا که‌ن ‪ ،‬هیچ ئیرادێکی که‌رکوک هه‌ر ل‌ه کوردستان و له شاری خۆشه‌ویستی‬ ‫نیه ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌یه‌ک گۆرانیه کۆنه‌كان بڵێنه‌وه بۆ که‌رکوک کراوه ب‌ه کلیپ ‪ ،‬دووبه‌رهه‌می تریش‬ ‫ئه‌وه‌ی هه‌م خۆیان بناسێنن به خه‌ڵک هه‌م توانایی هه‌ی‌ه قه‌رار‌ه بگه‌ڕێمه‌و‌ه کوردستان کاری کلیپیان‬ ‫و ستایلی خۆیان بدۆزنه‌وه ‪.‬‬ ‫بۆ بکه‌م ‪ ،‬یه‌کێ له‌و به‌رهه‌مان‌ه گۆرانیه‌ک‌ه بۆ شاری‬

‫گرنگترین ئه‌و هۆکارانه چین که دێنه‬ ‫ڕێگای هونه‌رمه‌ندان له ده‌ره‌وه‌ی وواڵت بۆ‬ ‫جێبه‌جێ کردنی کاره هونه‌ریه‌کانیان ؟‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪66‬‬

‫ئه‌گه‌ر بمه‌وێ ئاماژ‌ه بکه‌م به هه‌موو ئه‌و هۆکارانه‌ی‬ ‫ڕێگرن بۆ کاری هونه‌ری له ده‌ره‌وه‌ی وواڵت ‪،‬‬ ‫به‌ڕاستی زۆرن و کاتێکی زۆری ئه‌وێ ‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫وه‌ک خۆتان ئه‌ڵێن گرنگترینیان ئه‌گه‌ڕێته‌وه‬ ‫بۆ ئه‌و په‌یوه‌ندیانه‌ی که ئه‌بێ له نێوان منی‬ ‫گۆرانی بێژ و ئه‌و که‌سانه‌ی ئه‌رکی ئاماده‌کردنی‬ ‫به‌رهه‌مێک به‌ئه‌‌‌ستۆیانه ‪ .‬من ئه‌بێ یان په‌یوه‌نی‬ ‫بکه‌م به کوردستانه‌وه‌و ماده‌کانیان بۆ بنێرم هه‌تا‬ ‫مۆسیقاکه‌ی ئاماده که‌ن و بۆمی بنێرنه‌وه ‪ ،‬یان هه‌ر‬ ‫ل‌ه ئه‌وروپا داوا بکه‌م ل‌ه هونه‌رمه‌نده‌کان ک‌ه هه‌رکام‬ ‫ل‌ه وواڵتێکن ‪ ،‬ئه‌و کاره‌م بۆبکه‌ن ‪ .‬هۆکاری دووه‌م‬ ‫پاره‌یه ‪ ،‬ئێم‌ه ئه‌بێت هه‌موو مه‌سره‌فی ئه‌لبوم یان‬ ‫تاکه به‌رهه‌مێک له گیرفانی خۆمان دابین بکه‌ین ‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها هۆکاره‌کانی تری وه‌کو هاتوچۆو سه‌فه‌ر‬ ‫کردن ک‌ه ب‌ه ڕاستی هیالکی و ماندووبونێکی زۆری‬ ‫ئه‌وێت ‪.‬‬

‫خۆشه‌ویستی کرماشان ئاماده‌م کردووه ‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫بتوانم هه‌وڵ ئه‌ده‌م بگه‌ڕێمه‌و‌ه ل‌ه کرماشان کلیپی‬ ‫بۆ بکه‌م ‪.‬‬

‫ئێم ‌ه هیچمان نه‌ماو ‌ه ته‌نها ڕێز و خۆشه‌ویستی‬ ‫‪ ،‬دوا ووته‌تا‌ن بۆ ئاشقانی ده‌نگی شه‌هێن‬ ‫تاڵه‌بانی چی ‌ه ؟‬

‫دیسانه‌و‌ه زۆر سوپاستان ئه‌که‌م منتان به‌سه‌ر‬ ‫کرده‌و‌ه ‪ ،‬ئه‌مه‌وێ جارێکی تریش له‌ڕێی ئه‌م گۆڤاره‌و‌ه‬ ‫سوپاسی ئه‌و که‌سان‌ه بکه‌م به ته‌له‌فۆن یان ئیمه‌یل یان‬ ‫و‬ ‫ب‌ه نام‌ه په‌یوه‌ندیم پێو‌ه ئه‌که‌ن‬ ‫خۆشه‌ویستی خۆیانم‬ ‫پێ ڕائه‌گه‌یه‌نن ‪،‬‬ ‫و‌ه ئه‌گه‌ر ناتوانم‬ ‫وه‌اڵمی هه‌موویان‬ ‫زۆر‬ ‫بده‌مه‌و‌ه‬ ‫داوای لێبوردنیان‬ ‫لێ ئه‌که‌م ‪.‬‬


‫ئیواره‌ ‌یه‌ك ئاویته‌ بوون له‌ روحی‬ ‫فریده ‌وسیدا‬ ‫گه‌اڵ زه‌رد ‌ه وه‌ریوه‌کانی‬ ‫ئه‌م وه‌رز ‌ه بای ‌ه ‪!!....‬‬ ‫ده‌مێک بوو ناوچه‌وانی‬ ‫کتێبه‌کانی ئامێزی فیرده‌وسیان‬ ‫د ‌ه شوشته‌و ‌ه ‪!!....‬‬ ‫م ‌هی‌دانێکی خه‌ماڵو‬ ‫ب ‌ه کچ ‌ه گوڵی ڕه‌نگاو ڕه‌نگ ‪!! ،،‬‬ ‫مۆسیقا ژێ پچڕاوه‌که‌ی‬ ‫ته‌مه‌نیش‬ ‫به کۆاڵنه‌کانی پایزدا‬ ‫دێن و ده‌چن‬ ‫ل ‌ه به‌ر پێی بااڵ شه‌که‌ت ‌ه که‌یدا‬ ‫چوارین ‌ه شیعر ده‌بارێنن ‪..‬‬ ‫بێستوون حاڵی لێهاتوو ‌ه و‬ ‫شیرین باوه‌شێنی‬ ‫گالره‌کانی به گه‌ردنی ده‌کات ‪!! ..‬‬

‫سواره‌ قه‌اڵدزێی‬

‫ئه‌و ‌ه تۆی ته‌نیایی‬ ‫ل ‌ه دۆزه‌خی ئازاردا مه‌ستبوو ‪!!...‬‬ ‫دوور ل ‌ه چاوی عه‌شق هه‌ڵکوڕماوی‬ ‫هه‌ناس ‌ه بارانی باخچه‌که‌ی فیرده‌وسیت‬ ‫ل ‌ه خۆته‌و ‌ه پێچاو ‌ه ‪..‬؟‬ ‫ده‌ڕوانیت ‌ه په‌ڕ ب ‌ه په‌ڕی‬ ‫شانامه‌که‌ی ‪...‬؟‬ ‫تا به‌گڕی چوارینێکی ' مه‌حوی '‬ ‫پڕ ده‌بی ل ‌ه ووز ‌ه‬ ‫پڕ ده‌بێ ل ‌ه هیوای ژیانه‌و ‌ه‬ ‫ل ‌ه ئاوی ته‌جه‌لی و‬ ‫نووری ئه‌به‌دیه‌ت ‪!!..‬‬ ‫****‬

‫ئا‌ی ئازار ‌ه کانی ته‌نیایی‪...‬‬ ‫من چۆن بتوانم ئه‌م هه‌موو‬ ‫******‬ ‫شه‌و ‌ه ل ‌ه خوم هه‌ڵکێشراو ‌ه‬ ‫بوکی باو ‌ه خوند نه‌کراوی ته‌مه‌ن‬ ‫دوور ل ‌ه خوڕه‌ی کانیاوی یاده‌وه‌ریه‌کان‬ ‫ب ‌ه داری عه‌شقه‌و ‌ه گه‌ردنی‬ ‫دوور ل ‌ه هه‌ڵوه‌رینی گوڵ ‌ه چواله‌ی‬ ‫کردووه ب ‌ه په‌تا ‪!!..‬‬ ‫پێکه‌نینی لێوه‌کانی' هه‌ناس ‌ه ' ‪!!...‬‬ ‫گۆرانی بۆ ئازاره‌کانی‬ ‫دوور ل ‌ه به‌خێرهێنانی‬ ‫ته‌نیایی ده‌چڕێ ‪...‬‬ ‫میوانه‌کانی کۆاڵنه‌که‌مان‬ ‫ئای ته‌نیایی ‪...‬؟‬ ‫ک ‌ه بۆ سه‌ردانم‬ ‫ئه‌وا تۆی چاوه‌ڕێی‬ ‫ده‌سته‌‪ ..‬ده‌ست ‌ه ‪..‬‬ ‫دوا هه‌ناسه‌ی‬ ‫ده‌روونم پڕ ده‌که‌ن ل ‌ه ئارامی‬ ‫پاساریه‌کانی ئه‌وینیت‬ ‫دام ده‌بڕن ل ‌ه سه‌رمه‌دیه‌ت‬ ‫تا ل ‌ه تۆفانی ئه‌م شه‌و ‌ه به‌سته‌ڵه‌ک ‌ه‬ ‫پڕم ده‌که‌ن ل ‌ه جریوه‌ی‬ ‫پاییزیه‌دا بتگرێت ‌ه ئامێز و گه‌رمت بکاته‌و ‌ه هه‌نه‌سه‌کانی هه‌ناسه‬ ‫‪...‬؟!‬ ‫‌‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪67‬‬


‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪68‬‬

‫***‬ ‫من بارم ب ‌ه ته‌نهاییه‌و ‌ه گرتوو ‌ه‬ ‫فه‌ریک ‌ه قه‌زوان و گوڵ ‌ه ڕێواسی‬ ‫بۆندارو شلک ‌ه بیزای کوێستانی‬ ‫ئه‌و وه‌رزه‌م بۆن کردووه‌‪!!..‬‬ ‫ئایته‌نیایی ‪..‬‬ ‫ئه‌گه‌ر چی بوونت‬ ‫وه‌رزی دۆزه‌خ و مه‌رگ‬ ‫بتکات ‌ه دیاری ده‌ستی‬ ‫وه‌ک په‌ل ‌ه قاژێی‬ ‫ئاویلکه‌دان‬ ‫پڕ ل ‌ه قین و تووڕه‌یی بێ ‪...‬‬ ‫ئاسمانێک به‌دی ناکه‌یت ‪...‬‬ ‫جریوه‌ی ئه‌ستێره‌کانی‬ ‫شاگه‌شکه‌ت بکه‌ن ‪!!...‬‬ ‫ئه‌گه‌ر چی ل ‌ه ئازاری ته‌نیاییشدا‬ ‫جارێکی تر ‪...‬‬ ‫ژیانه‌و ‌ه سه‌ر ‌ه تاتکێ ده‌کات و‬ ‫جارێکی تر ئازاره‌کان به‬ ‫فه‌رهه‌نگێکی تر‪!!..‬‬ ‫پێغه‌مبه‌ره‌کان ‪...‬‬ ‫ب ‌ه کتێب و فه‌رمووده‌یه‌کی تر‬ ‫سۆفیه‌کان ب ‌ه سرووت و‬ ‫ئاویت ‌ه بوونێکی تر‬ ‫حۆریه‌کان‬ ‫ب ‌ه تارایه‌کی خه‌یاڵی به‌فرینیتر‬ ‫سه‌رخۆشه‌کان‬ ‫ب ‌ه باد ‌ه و کووپ ‌ه مه‌ی‬ ‫کریستاڵی نوێ‬ ‫که‌نیزه‌کانی خه‌لیف ‌ه و سوڵتان‬ ‫به الر و له‌نجه‌ی مۆدرێن‬ ‫دێنه‌و ‌ه و‬ ‫له‌م خه‌و ‌ه خۆشه‌شدا ‪!!..‬‬ ‫عه‌زیز وه‌یسی به‌له‌نج ‌ه به‌له‌نج ‌ه مان بۆ‬ ‫بێژێ‪!!..‬‬

‫**********‬ ‫ئای ته‌نیایی‬ ‫ئێستا ل ‌ه نێوان‬ ‫چیای په‌ڕاو و بێستوندا‬ ‫ئازاره‌کانی دڵم‬ ‫چاوه‌ڕێی داخستنی ده‌رگاکانی‬ ‫ژیانه ‪...‬‬ ‫فیرده‌وسی له‌و مه‌یدان و‬ ‫مێرگژینه با سه‌فای ‌ه‬ ‫ده‌ست ‌ه وه‌ستان ‪...‬‬ ‫که‌س مای ‌ه بۆ زانست و‬ ‫فه‌لسه‌ف ‌ه و مۆراڵ ‌ه عه‌قڵیه‌کانی‬ ‫دانانێ‪...‬‬ ‫هه‌موو شتێ له‌و شاره‌دا‬ ‫ل ‌ه ده‌یجوور ‪ ...‬ده‌چێ ‪...‬‬ ‫ب ‌ه سه‌ر سه‌ری په‌یکه‌ره‌که‌یه‌و ‌ه‬ ‫قه‌ل ‌ه ڕه‌شێ‪...‬‬ ‫هێالنه‌ی کردووه‌‪...‬‬ ‫زوخاو ل ‌ه ده‌نووکیه‌و ‌ه داده‌بارێ‬ ‫هه‌موو جوانیه‌کی سوتاندووه‌‪...‬‬ ‫نازانم له‌و هاوکێشه‌یه‌دا ‪...‬‬ ‫بۆ تۆ بگریم ‪ ...‬ئه‌ی فیرده‌وسی‬ ‫یان بۆ دوا ڕۆژ ‌ه ڕه‌شه‌که‌ی خۆم‬ ‫یان بۆ مامز ‌ه شه‌و ‌ه لێدراوه‌کانی‬ ‫ئه‌م شار ‌ه مه‌ندیل‬ ‫قات و قڕ کردوو ‌ه ‪...‬؟‬ ‫نازانم بگه‌ڕێمه‌و ‌ه بۆ‬ ‫سه‌رده‌می ده‌ست نوێژشکانی‬ ‫میر نشینه‌کان‬ ‫ک ‌ه ل ‌ه ڕایه‌ڵه‌ی جارێک‬ ‫ب ‌ه سه‌فه‌وی بوون ‪!!..‬‬ ‫جارێک ب ‌ه عوسمانی بوون‬ ‫خۆیان ده‌کرد ‌ه پۆڕی‬ ‫داڵ خوادوو‪...‬‬


‫ئه‌زموون داهاتوو تێپه‌ڕی‬ ‫به‌اڵم ل ‌ه الی ئێم ‌ه‬ ‫ڕۆژگارێک‬ ‫دووچاری زیندووکردنه‌وه‌ی‬ ‫فیلم ‌ه کۆن و قه‌وان ‌ه سواو و‬ ‫الوکی' هه‌رکه‌س بۆ خۆی ' بووین‪!!..‬‬ ‫هه‌مان سیناریۆی ژه‌نگاویمان‬ ‫بۆ مێژوو دوو بار ‌ه ده‌ر کرده‌وه‌‪..‬‬ ‫****‬ ‫ئای ئازاره‌کانی ته‌نیایی‬ ‫ده‌ڵێی لووره‌ی پزو ‌ه بای ‌ه‬ ‫باخچ ‌ه بێنازه‌که‌ی بیمارستانی‬ ‫' ئیمام عه‌لی ' هێناوه‌ت ‌ه له‌رز ‌ه‬ ‫شه‌ڕی به‌رده‌وامی نێوان مه‌رگ و‬ ‫ژیان‪ ' ...‬بوون و ن ‌ه بوون '‬ ‫له‌ده‌ست توانای ' سه‌بزی ' دای ‌ه‬ ‫چه‌کی' ئاوه‌زی ' ل ‌ه خۆی به‌ستوو ‌ه‬ ‫بۆی ‌ه پێم وایه‪...‬‬ ‫ب ‌ه مقه‌سته‌که‌ی ده‌ستی‪...‬‬ ‫جارێکیتر‪ ..‬ژیان ده‌کاته‌و ‌ه و ‌ه به‌ر دڵم‬ ‫‪!!!...‬‬ ‫***‬ ‫شۆڕ ‌ه بی ناو باخچ ‌ه ڕازاوه‌ک ‌ه‬ ‫تا بڵێی بااڵی ب ‌ه ئاسمانا هه‌ڵچوو‪..‬‬ ‫بسکه‌‪ ...‬که‌سکه‌کانی ‪ ...‬شۆڕ بوه‌و ‌ه و‬ ‫ده‌ڵێی بووکی یه‌ک شه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫نازی خه‌ند ‌ه ده‌بارێنێت ‌ه سه‌ر‬ ‫گه‌اڵی زه‌ردو گوڵی وه‌ریوی باخچه‌ک ‌ه ‪...‬‬ ‫ده‌ڵێی سێبه‌ری‬ ‫خه‌ونی منداڵێکی ن ‌ه باڵقه‬ ‫به‌ده‌م فریشته‌ی ژیانه‌و ‌ه‬ ‫ده‌تریقێته‌وه‌‪...‬‬ ‫کۆاڵنه‌کانی ئه‌م شاره‌‪...‬‬

‫وه‌ک هه‌ناسه‌ی ساردی ته‌نیایی‬ ‫به‌رگی ڕه‌شیان پۆشیو ‌ه‬ ‫په‌ریه‌کانی ئه‌م شار ‌ه‬ ‫ل ‌ه زرێباری ئاسمانێکی‬ ‫بێ خۆردا مه‌ل ‌ه ده‌که‌ن ‪!!...‬‬ ‫خۆر سه‌رگه‌ردان ب ‌ه ده‌ست‬ ‫مه‌جه‌نیقی عه‌به‌س و‬ ‫' ویالیه‌تی فه‌قی ‌ه '‬ ‫نازانێ خۆی چۆن ل ‌ه ده‌ست‬ ‫تونی بابا و مه‌ندیلی‬ ‫خه‌ڵوزاوی ده‌رباز بکات‪...‬‬ ‫***‬ ‫ئه‌ی ئازاره‌کانی ته‌نیایی‬ ‫ئێستاش ل ‌ه به‌ینی دوو به‌رداشدا‬ ‫ده‌خولێمه‌و‌ه‬ ‫یه‌کێکیان ب ‌ه لوزه‌وی ئازار‬ ‫ڕێده‌کات و ئه‌وی تریش‬ ‫چاوه‌ڕێی مۆته‌که‌ی مه‌رگه‬ ‫تا بیخات ‌ه سه‌ر باڵی و‬ ‫توڕیدات ‌ه ناو خه‌ره‌ندی‬ ‫عه‌ده‌مه‌وه‌‪...‬‬ ‫جه‌نگی غوربه‌ت و ته‌نیایی‬ ‫جه‌نگی نێوان بوون و ن ‌ه بوون ‌ه‬ ‫ئه‌و مه‌ته‌ڵ ‌ه بێ ئه‌نجامه‌ی ‌ه‬ ‫ده‌بێت ‌ه پرسیار و‬ ‫'سوفیاش ' بێ وه‌اڵم‬ ‫ل ‌ه به‌رده‌میا حه‌په‌ساو ‌ه ‪!!...‬‬ ‫ئای له‌و بوون ‌ه خه‌مۆکی ‌ه‬ ‫له‌و نه‌بوون ‌ه ‪ ...‬ده‌ڵێی‬ ‫گێژه‌نی ده‌ریایه‌ک ‌ه هه‌موو شت سووتێن‬ ‫ته‌نانه‌ت ' ئاوه‌زیش'‬ ‫***‬ ‫ئازاره‌کانی ته‌نیایی‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪69‬‬


‫هه‌موو ڕۆژێ ده‌مگێڕێته‌وه‌‪...‬‬ ‫بۆ ناو فارغۆن ‌ه شکاوه‌کانی‬ ‫ته‌مه‌ن ‪...‬‬ ‫ده‌مباته‌و ‌ه بۆ ناو کۆاڵن ‌ه‬ ‫خۆاڵویه‌کانی " قه‌الی دووزێ " و‬ ‫" کانی ئاسکان "‬ ‫بۆ ئه‌و ڕۆژانه‌ی ل ‌ه به‌رده‌م‬ ‫چرا خه‌ف ‌ه کراوه‌کانی شه‌ودا‬ ‫نام ‌ه " ئاگراویه‌کانمان ‪:‬‬ ‫ده‌خوێنده‌وه‌‪...‬‬ ‫نیو ‌ه شه‌وان ل ‌ه به‌ینی درزی‬ ‫ده‌رگای مااڵنی گه‌ڕه‌که‌و ‌ه‬ ‫ئاودیوی ماڵ ‌ه سڕ بووه‌کانی‬ ‫ناو گه‌ڕه‌کمان ده‌کردن ‪!!...‬‬ ‫شاری ل ‌ه خوێن سوور و‬ ‫ل ‌ه ته‌رمی شه‌هیداندا‪ ...‬خنکاو‪!!...‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪70‬‬

‫***‬ ‫ئای گه‌لۆ‪...‬‬ ‫ئه‌و چه‌ند ڕۆژه‌ی ل ‌ه به‌رده‌م‬ ‫ته‌الره‌که‌ی " تاق بوستاندا "‬ ‫بووم ب ‌ه میوانی ئاوازه‌ی جه‌مشید و‬ ‫خوسره‌و ‪!!...‬‬ ‫لوتکه‌ی " په‌ڕاو " ب ‌ه مۆسیقای به‌فر‬ ‫پێشوازی ل ‌ه ئازاره‌کانم ده‌کا‬ ‫مه‌یدان ‌ه که‌ی فیرده‌وسی‬ ‫پڕ فه‌رشی بۆنخۆشکراوه‌‪..‬‬ ‫هه‌ر گوڵه‌ی بۆن و ڕه‌نگێکی خۆی هه‌ی ‌ه‬ ‫به‌اڵم بێ " ڕۆح "‬ ‫سه‌د مه‌خابن له‌م شاره‌دا‬ ‫هه‌موو نیگایه‌ک ل ‌ه بووکی رازاو ‌ه ده‌چێ‬ ‫به‌اڵم ڕه‌ش پۆشی ‪...‬‬ ‫هه‌موو جوانیه‌ک ل ‌ه به‌هار ده‌چێ‬ ‫به‌اڵم بێ گوڵ‪...‬‬ ‫هه‌موو کانیاوێک ل ‌ه مه‌ی ده‌چێ‬

‫به‌اڵم بێ خه‌یاڵ ‪...‬‬ ‫هه‌موو دڵێک هیومانسیتی‬ ‫به‌اڵم بێ ئه‌ڤین‪...‬‬ ‫هه‌موو په‌ڵ ‌ه هه‌ورێک ل ‌ه قۆزاخ ‌ه ده‌چێ‬ ‫به‌اڵم بێ ڕێژن ‌ه باران ‪...‬‬ ‫بێده‌نگی له‌م شاره‌دا ده‌ڵێی‬ ‫بووکی ب ‌ه زۆر دابه‌زیوی ماڵ ‌ه زاوای ‌ه‬ ‫شه‌رمێون ‪ ،‬به‌تاڵ ل ‌ه ئیحساسی عه‌شق‬ ‫به‌تاڵ ل ‌ه زه‌رده‌خه‌ن ‌ه ‪...‬‬ ‫***‬ ‫ئای ته‌نیایی‪...‬‬ ‫من ب ‌ه درێژی شه‌و ‪...‬‬ ‫ئازار ‌ه یادگاریه‌کانی منداڵیم‬ ‫به‌سه‌ر ده‌که‌مه‌وه‌‪...‬‬ ‫وه‌ک هه‌ڵبزڕکانی سه‌ره‌مه‌رگ و‬ ‫ده‌م ئاویلک ‌هد‌ان‬ ‫الپه‌ڕ ‌ه ژه‌نگ لێدراوه‌کانی‬ ‫ته‌مه‌نم هه‌ڵ ئه‌ده‌مه‌و ‌ه ‪...‬‬ ‫وا ل ‌ه که‌ناری دوا ترپه‌ی دڵدام‬ ‫که‌چی ل ‌ه سفره‌و ‌ه ده‌ست پێده‌که‌مه‌و ‌ه‬ ‫تاز ‌ه ب ‌ه تاز ‌ه سروودی ئه‌ی ڕه‌قیب و‬ ‫خوای ‌ه وه‌ته‌ن ئاوا که‌ی‬ ‫لێ ئه‌ده‌مه‌وه‌‪!!...‬‬ ‫ئای ک ‌ه خۆم ب ‌ه وڕێنه‌ی گه‌وجیه‌و ‌ه‬ ‫خه‌ریک کرد‪...‬‬ ‫چه‌ند سات ‌ه جوانه‌کانی ته‌مه‌نم به‌خشی‬ ‫ب ‌ه مه‌ل ‌ه کردن ل ‌ه ناو زرێباری ‪ ..‬لێڵ ‪!!...‬‬ ‫چه‌ند خه‌وی شیرینی شه‌وانم‬ ‫ل ‌ه دوو چاو تۆراند ‪..‬‬ ‫بۆ دیدارێکی ئه‌بستراکی‬ ‫ئه‌ڤینی خه‌یاڵ ‪...‬‬ ‫چه‌ند هه‌ورازی شه‌که‌تم به‌زاند‬ ‫تابگه‌م ‌ه ‪ ...‬دیدار و ل ‌ه ئامێزیداڕای موسم‬ ‫‪!!...‬‬


‫تا ده‌مم پڕ ده‌بێ ل ‌ه شیل ‌ه و‬ ‫دڵم پڕ ده‌بێ ل ‌ه هه‌نگوین و‬ ‫چاوم ل ‌ه خۆشه‌ویستی ‪!!...‬‬ ‫ئای دوا قۆناغی هیچگه‌رایی‪..‬؟‬ ‫ئه‌و ‌ه تۆ نه‌بووی ب ‌ه خۆت نه‌بوو‬ ‫به‌نک ‌ه ملوانکه‌ی وه‌فات کردم ‌ه گه‌ردن و‬ ‫ب ‌ه شمشێری بێوه‌فایی‬ ‫کردت ب ‌ه ئاردی ناو دڕوو‪...‬؟!‬ ‫ئای ڕۆژگاره‌کانی هیچگه‌رایی‬ ‫ئای ئازاره‌کانی‬ ‫ته‌مه‌نێک ل ‌ه ئه‌فسانه‌ی‬ ‫پووچ ‌ه گه‌رایی‬ ‫هه‌موو ئایه‌تێکی کتێبه‌‌که‌ی‬ ‫جادووی مه‌رجانه‌یه‌ک بوو‬ ‫به سروه‌ی شن ‌ه بایه‌کی ئازادی‬ ‫بوو به‌رنامه‌ی ئه‌و کتێبه‌ی‬ ‫به پاره‌ی به‌فر کڕیمان‪!!...‬‬ ‫بوو ب ‌ه سوێندی ده‌م میحرابی مه‌الیه‌کی‬ ‫ئه‌رناشیزی ‪!!...‬‬ ‫بوو ب ‌ه درۆی شاخداری " نه‌سیم " و‬ ‫شمشێری خه‌یاڵی ده‌ستی " عه‌نته‌ر "‬ ‫بوو ب ‌ه درۆی ماکیاژ کراوی ناو‬ ‫ئه‌لیازه‌ی هۆمیرۆس و‬ ‫حه‌تا حۆریه‌که‌ی فه‌نده‌مه‌نتالیستی‪..‬‬ ‫مه‌زهه‌ب و به‌هه‌شت ‌ه وشک ‌ه ساڵه‌که‌ی‬ ‫سۆسیالیزمی‬ ‫***‬ ‫‌ئا‌ی ئازاره‌کانی ته‌نیایی‬ ‫ئای غوربه‌تی هاتن و فه‌نابوون‬ ‫چ دێو ‌ه زمه‌یه‌کن‪!! ...‬‬ ‫چ گرێ کوێره‌یه‌کی بێ ده‌واو ده‌رمانن‬ ‫چ یاسایه‌کی بێ ده‌ریچ ‌ه و ده‌روازه‌ن‬ ‫چ مه‌ته‌ڵێکی ئاڵۆزن‬ ‫ل ‌ه سه‌رده‌می سوکرات و پالتوونه‌و ‌ه‬

‫گه‌مه‌یه‌کی ڕێ پێنه‌دراون‬ ‫ل ‌ه گۆڕه‌پانی ژیاندا سه‌ما ئه‌که‌ن ‪!!...‬‬ ‫بێ پرس دێیت ‌ه دنیا‪...‬‬ ‫بێ پرس ده‌تخات ‌ه سه‌ر باڵی سیمرخ و‬ ‫ده‌تفڕێنێ‪!!...‬‬ ‫سیناریۆکانی ته‌مه‌نت ده‌کا ب ‌ه خه‌ون و‬ ‫ده‌فته‌ره‌کانی ‪ ...‬په‌یڕه‌وت ‪ ...‬ده‌سووتێنێ‬ ‫‪!!...‬‬ ‫گۆرانیه‌کانی عیشق ‪ ..‬وه‌ک فه‌ریک ‌ه گوێزی‬ ‫پاییزان ده‌وه‌رێنێ‪!!...‬‬ ‫لێت نابیته‌و ‌ه تا وه‌ک " دووپشک ‌ه ڕه‌شه‌ی‬ ‫عه‌ربه‌ت " تووکی سه‌رت ب ‌ه با ئه‌دا‪!!...‬‬ ‫***‬ ‫ئای ته‌نیایی‪...‬‬ ‫چه‌ند له‌م شاره‌دا ده‌خولێمه‌وه ‪!!..‬‬ ‫بزه‌یه‌ک به‌سه‌ر لێوی که‌سه‌و ‌ه نابینم‬ ‫وه‌ک په‌پوول ‌ه هه‌ڵفڕێ ‪!!...‬‬ ‫هه‌موو شتێ ڕه‌ش ده‌چێته‌و ‌ه ‪!!...‬‬ ‫ده‌ڵێی ده‌شتی" که‌ربه‌الی ‌ه "‬ ‫تازه‌" شبر " نووکی ڕمه‌که‌ی‬ ‫ل ‌ه گه‌ردنی " حسین " گیر کردووه‌‪...‬‬ ‫" حه‌جاج " له‌مڕۆو ‌ه خه‌ریک ‌ه‬ ‫که‌لل ‌ه سه‌ره‌کان وه‌ک کاڵه‌ک و شووتی‬ ‫ده‌ڕنێته‌و‌ه‬ ‫ل ‌ه بێستانی کووفه‌دا‪!!...‬‬ ‫چی ده‌بینم له‌م شاره‌دا‬ ‫ل ‌ه شه‌و ده‌چێ ‪...‬‬ ‫چراکانیان خه‌سێندراون‬ ‫قوتابخانه‌کانی" ڕووناکبیر " ی‬ ‫به‌ستراون ‪...‬‬ ‫هه‌سته‌کانی حه‌ز و ئه‌وین‬ ‫وه‌ک ده‌ماره‌کانی دڵی من قرتێندراون‪!...‬‬ ‫کرماشانی مێژوو زێڕین‬ ‫ئێستا ئه‌و کچه ب ‌ه سااڵ چووه‌ی ‌ه‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪71‬‬


‫دابراو ‌ه ل ‌ه ده‌زگیرانه‌که‌ی‬ ‫***‬ ‫ئه‌م قه‌ده‌ر ‌ه بۆ وا سه‌قه‌ت ‌ه‬ ‫خۆشمان ل ‌ه قه‌ده‌ر سه‌قه‌ت تر‬ ‫خۆشمان ل ‌ه قه‌ده‌ر‬ ‫ده‌ست و پێ سپی تر‬ ‫خۆشمان ل ‌ه قه‌ده‌ر بێ هو‌نه‌ر تر‬ ‫ئای قه‌ده‌ری ته‌نیایی‬ ‫بۆ نامکوژیت و ده‌ستم‬ ‫له‌م خه‌یااڵت ‌ه ئه‌بستراکی ‌ه‬ ‫بکه‌یته‌وه‪ ...‬؟‬ ‫تا چیتر ب ‌ه تۆماری ئازاره‌کانمدا نه‌چمه‌و ‌ه‬ ‫له‌گه‌ڵ ژیانی ئه‌و الدا‪...‬‬ ‫گرێبه‌ستێکی مه‌عریفی‪ ...‬واژۆ بکه‌ین‬ ‫هیچمان ل ‌ه هیچ‬ ‫بگه‌ڕێینه‌و ‌ه سه‌ر یه‌که‌م ئه‌لف و بێی‬ ‫به‌دنیا هاتن‪...‬‬ ‫هیچمان ل ‌ه هیچ‬ ‫به‌دنیا هاتن ‪...‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪72‬‬

‫هیچمان ل ‌ه هیچ‬ ‫بچینه‌و ‌ه ناو ئه‌شکه‌وته‌کانی ‌‬ ‫کۆمۆنه‌ی ب ‌ه‌ده‌ر ل ‌ه " بیر "‬ ‫به‌ده‌ر ل ‌ه عه‌قڵ‬ ‫مانیفێسته‌کان سه‌ر له‌به‌ری‬ ‫بۆ سووتان ‪ ...‬بۆ دۆزه‌خ‪!...‬؟‬ ‫" چ ‪ ...‬ش " ل ‌ه واد ‌ه و به‌ڵێن ‌ه‬ ‫ئه‌فسوناویه‌کانی به‌هه‌شتی ع ‌هد‌ن‬ ‫" چ ‪ ...‬ش " ل ‌ه ده‌سته‌مالنی‬ ‫په‌ریه‌کانی ع ‌هد‌ن‪...‬‬ ‫" چ ‪ ...‬ش " ل ‌ه ئاوی نه‌مری‬ ‫ک ‌ه چه‌ندین ل ‌ه ئه‌نکیدۆی‬ ‫گلگامیش‬ ‫ل ‌ه ڕێیدا سه‌ریان دانا و‬ ‫پێی نه‌گه‌یشتن‪!!...‬‬ ‫وه‌رز ‌ه ئازاره‌کانی بیر و ئه‌وین‬ ‫ده‌ست له‌و خه‌یااڵت ‌ه هه‌ڵبگر ‌ه‬ ‫ده‌ست ل ‌ه ئامێز وه‌ربێنین‬ ‫شه‌رابی مه‌رگی ئاسووده‌یی‬ ‫بنۆشین‪!!...‬‬


‫گوڵه‌که‌م‬ ‫گوڵه‌که‌ی من‬ ‫گوڵێک ب‌ه نرخه‌گوڵ‌ه بۆندار بێ‬ ‫په‌روه‌رده‌ی لوتک‌ه و چیا و نزار بێ‬ ‫ده‌ست لێ نه‌دراو بێ هه‌ڵ نه‌مژراو بێ‬ ‫هه‌میش‌ه گه‌ش و ته‌ڕ و پاراو بێ‬ ‫دیاری سه‌ره‌تای وه‌رزی به‌هار بێ‬ ‫ناسکۆڵ‌ه و شه‌‌نگ و ڕازاوه و دیار بێ‬ ‫دوور بێ ل‌ه ته‌رز‌ه و الفاوی باران‬ ‫دوور بێ ل‌ه دڕک و ده‌واڵی ڕێ و بان‬ ‫ئاژه‌ڵ نه‌یگاتێ ئازاری باتێ‬ ‫دوور ل‌ه چاوی به‌د دوور ل‌ه نه‌یار بێ‬ ‫چوار الی ‪ .....‬دیمه‌نی‬ ‫چیمه‌نی سه‌وز و مێرگ و به‌راو بێ‬ ‫حه‌زی دیدار و‬ ‫خوگه‌ی دیده‌نی‬ ‫هۆی گه‌شانه‌وه‌ی دڵ و هه‌ناو بێ‬ ‫باخه‌وانێ بێ به‌دڵ و به‌گیان‬ ‫بۆ پاراستنی په‌یمان ببه‌ستێ‬

‫ئاشنا جه‌الل‬

‫بێجگ‌ه ل‌ه په‌نجه‌ی ناسک و نیان‬ ‫نه‌هێڵی توخنی که‌وێ هیچ ده‌ستێ‬ ‫په‌رژینیشی بێ هۆی ژینیشی بێت‬ ‫ده‌نگ و په‌پول‌ه ببن هۆگری‬ ‫چونک‌ه ئه‌میان هه‌ر جێگه‌ی ئه‌وێی‌ه‬ ‫ئه‌وی تریشیان هه‌نگوینی پێی‌ه‬ ‫بولبولی ئاشق غه‌م هه‌ڵگری بێ‬ ‫‌ بێت و بیدوێنێ بۆی بچریکێنێ‬ ‫ده‌بێ ووریا بێ با نه‌ی وه‌رێنێ‬ ‫نابێ په‌ڕه‌ی گوڵ به‌ر زه‌وی که‌وێ‬ ‫گوڵ گوڵی من‌ه و دست که‌س ناکه‌وێ‬ ‫دروست ده‌بێژم‬ ‫ل‌ه سروشتێکدا پێی گه‌یشتو‌ه‬ ‫ده‌ستی که‌سی پێ نه‌گه‌یشتو‌ه‬ ‫بۆی‌ه ده‌مه‌وێ ب‌ه ته‌نها هه‌ر خۆم‬ ‫بۆنی بمژم‬ ‫به‌ته‌نها هه‌ر خۆم‬ ‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪73‬‬


‫الدکتور عادل الفیلی‬ ‫قصیدة شعریة‬ ‫تتحدث عن‬ ‫معاناة الشعب‬ ‫الکوردی للشاعر‬ ‫الکوردی الفیلی‬ ‫الشاعر المرهف‬ ‫االحساس‬ ‫الدکتور عادل‬ ‫الفیلی‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪74‬‬

‫قصیدة شعریة‬ ‫شعب من الجبل تسامى ادبا‬ ‫هذا المیدي یرینا أیة عجبا‬ ‫قف بحلبچة وامسح خدها الندي‬ ‫فالذین قتلوها کانوا عربا‬ ‫منها ترى مهاباد تقطع اربا‬ ‫ودموع هندرین تبکي السحبا‬ ‫للنازیة الوان ابشعها‬ ‫ان تبصر البعثي القذر مرتکبا‬ ‫یا حافز القبر الزدهي بقوت‌ه‬ ‫هل تشارک الغازي بما نهبا‬ ‫یا دافن الکورد أحیاء في حفرة‬ ‫هل وأدت بناتک ورجعت ذئبا‬ ‫صاح الغراب وصاح البعث فالتبست‬ ‫مسالک األمر أي منهما نعبا‬ ‫لثورات الکورد تأریخ تحدثنا‬ ‫بأن الف ضحاک دونها غلبا‬ ‫استوح من سخرالجبال بحکمت‌ه‬ ‫ومن في ودیان‌ه من دم‌ه وهبا‬ ‫وتیقن من حرر فلسطین بدم‌ه‬ ‫ومن علی شعب صالح سما سکبا‬ ‫فیا قلب مآسي الکورد ال تنبضي‬ ‫إن لم تکوني لدولة الکورد قطبا‬ ‫واسألواالعصبة الموتور صاحبها‬ ‫وکل شعب تمنى في قرارات‌ه‬ ‫لو أن‌ه ما بقى ساکتا مرتقبا‬ ‫هل أنفلت قوما أم قتلت شعبا‬

‫والفاتلون شواربا مزخرفة‬ ‫مئولین علیها الحکم والتخربا‬ ‫کرهت فیهم رساالت عدة‬ ‫حریة البعث والعدوان والشغبا‬ ‫أقاموا بالثورة الدنیا وأقعدوها‬ ‫بشعب أبى أن یکون مغتصبا‬ ‫إن للکوردي أهدافا سامیة‬ ‫فأما أن یستقل أو یقودها حربا‬ ‫من قبل الف لو کنا نبتغى دولة‬ ‫ما کنا مرعى لمحتطب ومحتطبا‬ ‫ما کان هذا الضالل جالبا‬ ‫هذا الشقاء الذي باسم الهدى جلبا‬


‫مێو‬ ‫تا بیسه‌لمێنم شه‌یداتم‬ ‫تا پێی بزانیت دیدارت‬ ‫بۆت ‌ه خولیای هه‌موو کاتم‬ ‫پێش ئه‌وه‌ی بۆ ئاژانسه‌کان‬ ‫وورد وورد وورد وورد‬ ‫وورد وورد بدوێم‬ ‫دێم ‪ ،‬دێم ‪ ،‬دێم ‪ ،‬دێم ‪،‬‬ ‫ل ‌ه ئاست چاویلکه‌ی په‌نجه‌ره‌ی‬ ‫فالته‌که‌ت وه‌ک مێو‬ ‫بڕوێم هه‌تا ب ‌ه هه‌تاوی نیگات‬ ‫گه‌ز گه‌ز گه‌ز گه‌ز‬ ‫بااڵ بکه‌م‬ ‫ته‌رزی چرۆ چن بهاوم‬ ‫وه‌کو پرچت شۆڕ ببمه‌و ‌ه‬ ‫په‌ل و پۆی تاز ‌ه ده‌ر بکه‌م‬ ‫ئااڵ و کااڵی‬ ‫ئاڵ و وااڵ له‌به‌ر بکه‌م‬ ‫وه‌ک ده‌ست و په‌نجه‌ی ناسکت‬ ‫قونار بگرم‬ ‫دڵؤپ دڵۆپ دڵۆپ دڵۆپ‬ ‫سوراو ل ‌ه گۆنات وه‌رگرم‬ ‫ل ‌ه ڕه‌نگ و ڕووت‬ ‫گوڵ ‌ه السک ‌ه و گه‌اڵ مێوی‬

‫دیوان‬

‫پڕ ل ‌ه عه‌تر و گواڵو بگرم‬ ‫‪......‬‬ ‫ببم ببم ببم ببم‬ ‫ل ‌ه گه‌رمادا به که‌پرۆک ‌ه بۆ‬ ‫سێبه‌رت‬ ‫ل ‌ه باران دا چه‌تری سه‌رت‬ ‫ل ‌ه " ره‌ز به‌ریشدا " به ریزه‬ ‫هێشوو ‪ ،‬هێشوو‬ ‫ترێ ڕه‌شکه‌ی بۆڵ ئاوێنه‌ی‬ ‫وێنه‌ی چاو ‌ه‬ ‫پرشنگ شیرینه‌که‌ت بگرم‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪75‬‬


‫ڕێبوار‬

‫بۆ ناهێڵن‬ ‫بۆ ناهێڵن به‌خته‌وه‌ریم به‌گشت جیهان بناسێنم‬ ‫شیعر و گۆرانی و ئاوازم به ده‌نگی ئه‌و بنه‌خشێنم‬ ‫گوڵێکی سوور ل ‌ه یه‌خه‌ی ل ‌ه چاوه‌کانی ڕامێنم‬ ‫ده‌ست و په‌نجه‌ی تێر بگوشم کۆتایی به خه‌مه‌کانم بێنم‬ ‫بۆ ناهێڵن به‌هار ئاسا کانیاوی ڕۆح بژێنمه‌و ‌ه‬ ‫پایزی زه‌رد و هه‌ڵوه‌ریو ل ‌ه گیانی خۆم دوور خه‌مه‌و ‌ه‬ ‫خۆ من هێشتا چرۆ ئه‌که‌م بۆ ل ‌ه بنا ئه‌م بڕنه‌و ‌ه‬ ‫خۆشی ژیانم نه‌دیو ‌ه بۆچی وا زوو ئه‌م کوژێننه‌و ‌ه‬ ‫بۆ ناهێڵن فرمێسکه‌کان بۆ ئه‌به‌دی به‌جێ بهێڵن بیناییم‬ ‫خۆ ئه‌گه‌ر ده‌ریاش بووومای ‌ه ووشکی ئه‌هێنا چاوانم‬ ‫ده‌ست ‌ه و نزا ڕاوه‌ستم بۆ کێی باس که‌م غه‌مه‌کانم‬ ‫کێ غه‌می من ل ‌ه کۆڵ ئه‌گرێ نه‌ڕێژم ئه‌سرینی چاوانم‬ ‫بۆ ناهێڵن ده‌نگی بگا به ئه‌و که‌سه‌ی خۆشی ئه‌وێ‬ ‫خۆ ئه‌م ‌ه تاوان نی ‌ه ته‌نها هۆنراوه‌ی نوێی لێم ئه‌وێ‬ ‫دڵمان خستۆت ‌ه ناو قه‌فه‌س له‌م ‌ه زیاتر چیتان ئه‌وێ‬ ‫کام خودا بکه‌م ب ‌ه شایه‌ت ک ‌ه باوه‌ڕ که‌ن خۆشم ئه‌وێ‬ ‫بۆ ناهێڵن ک ‌ه هه‌وری ڕه‌ش ئاسمانی شینم جێ بێڵێ‬ ‫گزنگی خۆری به‌یانیان مژده‌ی ڕووناکیم بۆ بێنێ‬ ‫یان ئه‌و شیرین بێ و من فه‌رهاد به نیگای سیحراوی بم دوێنێ‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪76‬‬

‫منیش دووبار ‌ه پێی بڵێم بێ تۆ قه‌بره‌که‌م جێگای الشه‌م بێ‬


‫له‌خۆمه‌و ‌ه‬ ‫تا ئه‌وپه‌ڕی ژیان‬ ‫ژیان من له‌تۆ هیچترم‬

‫ئه‌گینا ‪ ،‬ڕۆژم له‌گه‌ڵدا ئاوا نه‌ده‌کردی‬

‫ل ‌ه جه‌نگه‌ڵستانێکدا ک ‌ه پڕیه‌تی ل ‌ه بێچوو ‌ه‬

‫مه‌راق‬

‫ک ‌ه پڕیه‌تی ل ‌ه جانه‌وه‌ری مێژوو دزو ئایند ‌ه‬ ‫فرۆش‬

‫ژیان من له‌تۆ هیچترم‬

‫ئه‌گینا ‪ ،‬ئێواران شه‌قامێکم نه‌ده‌برده‌و ‌ه‬

‫جمه‌ی هاتبا ل ‌ه نائومێدی‬

‫زه‌نگی ده‌رگایه‌کم لێ نه‌ده‌دا سپی چووباو ‌ه ل ‌ه‬ ‫گریان‬

‫ژیان من ل ‌ه تۆ هیچترم‬

‫ئه‌گینا ‪ ،‬بۆنه‌یه‌ک به‌یه‌که‌و ‌ه کۆی‬ ‫نه‌ده‌کردینه‌و‌ه‬

‫بۆ به‌شوودانی چرایه‌کی نه‌خوێنده‌وار‬ ‫پاشان دوو به دوو‬

‫قاتیلی به‌رائه‌تی فریشته‌کان‬

‫قاتیلی مانگ ل ‌ه ده‌رکه‌وتنێکی دلۆڤاندا‬

‫قاتیلی ئیمان ل ‌ه سوجده‌یه‌کی میهره‌باندا‬

‫پێکه‌وه‌‪ ،‬ژیان پێکه‌و ‌ه پردێکمان هه‌ڵبه‌ست‬ ‫ل ‌ه درۆ زیاتر که‌س به سه‌ریدا نه‌په‌ڕیه‌و ‌ه‬

‫ته‌الرێکمان به خشتی یه‌قین هه‌ڵچنی‬

‫ل ‌ه گومان زیاتر که‌س ل ‌ه ناویدا نه‌حه‌سایه‌و ‌ه‬

‫ئاگرێکمانهه‌ڵگیرساند‬

‫ته‌نها ڕاستی تێدا بوو به خۆڵه‌مێش‬ ‫گه‌نجین ‌ه یه‌کمان دۆزیه‌و ‌ه‬

‫پڕ بوو ل ‌ه مه‌رجانی ئه‌شکی ئه‌زیزان‬

‫شه‌مه‌نده‌فه‌رێکمان به‌ره‌و به‌هه‌شت خست ‌ه ڕێگا‬ ‫ئه‌وانه‌ی به سه‌المه‌تی گه‌یشتن‬

‫ته‌نها گوناهباره‌کان بوون‬

‫گوناهباره‌کان !‬

‫کانیاوێکمان ل ‌ه مێرده‌که‌ی هه‌ڵنه‌ده‌گێڕایه‌و ‌ه‬

‫ژیان تۆ( ڕواندا) یه‌کت ل ‌ه ناخدا ڕواندم‬

‫ژیان تۆ قاتیلی ک ‌ه باری ئه‌و کۆتر ‌ه‬

‫بۆ کوێ فڕێده‌م‬

‫غه‌ریبانه‌ی‬

‫هه‌تا ئێستاش ده‌یانه‌وێ خودامان پێ‬

‫بناسێنن‬

‫قاتیلی نه‌غمه‌ی ئه‌و بولبوالنه‌ی‬

‫هه‌تا ئێستاش ده‌یانه‌وێ فێر ‌ه زمانی گوڵمان‬ ‫بکه‌ن‬

‫قاتیلی‬

‫هه‌مزه‌ گواڵنی‬

‫نه‌مزانی ل ‌ه به‌ر هاواری خوێن ‪ ،‬سه‌ری خۆم‬ ‫تووڕه‌تر ل ‌ه زریانی ( کاترینا ) ڕاوتنام‬

‫ل ‌ه ڕه‌ودا به سه‌ر دڕک و داڵی مه‌رگه‌و ‌ه بووم‬ ‫به سیپاڵ‬

‫چووی بۆ سه‌ر عه‌رشی جه‌هاله‌ت و سێوێکت‬

‫به‌ردایه‌و ‌ه‬

‫ک ‌ه سه‌یرم کرد له‌والمه‌و ‌ه ‪ -‬ئاو – خنکابوو !‬ ‫گه‌مژ ‌ه تر ل ‌ه ئه‌نفال شااڵوت بۆ هێنام‬ ‫شوێن پێ خوستی _ با _ که‌وتم‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪77‬‬


‫بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی خودا‬

‫چاوه‌ڕوانیم بوو به خواجه‌ی ناوماڵی‬

‫دوژمنه‌کانم‬

‫ژیان وه‌کو شه‌پۆل ‌ه هاره‌کانی ده‌ریای ( ئیج ‌ه‬

‫)‬

‫ک ‌ه شه‌ره‌فی که‌شتیه‌کانی کۆچ ده‌شکێنن‬ ‫شه‌ره‌فت شکاندم‬

‫له‌و ڕۆژه‌و ‌ه دڵم ترپه‌ی خه‌مێکی به‌هه‌ده‌ر‬ ‫نه‌داو ‌ه‬

‫نازانم زه‌وی باری ده‌روونی تێکچوو ‌ه‬ ‫یان من شڵه‌ژاوم ؟‬

‫هه‌موو ڕۆژێ گۆڕستانه‌کان‬

‫ل ‌ه پێشوازی ئه‌و ‌ه مێته‌رمانه‌دان‬

‫ئاگر ل ‌ه ترسی جه‌سته‌یان خه‌ریک ‌ه خۆی‬

‫بسوتێنێ !‬

‫وه‌کو ناموسی الو ‌ه سه‌رهه‌ڵگرتوه‌کانی‬ ‫هه‌نده‌ران‬

‫ناموست ل ‌ه خوێندا گه‌وزاندم !‬

‫ژیان من چیم ک ‌ه نه‌متوانی‬

‫ل ‌ه منداڵیمه‌و ‌ه‬

‫سه‌رچۆپی زه‌ماوه‌ندی ئه‌و ڕه‌نگ ‌ه ئااڵن ‌ه بگرم‬

‫له‌زمان پژانی دڵمه‌و ‌ه‬

‫ک ‌ه مانگی ئه‌وینم به دیل گیرا‬

‫به دیار زه‌رده‌په‌ڕێکی خه‌مباره‌و ‌ه‬

‫ئاگرم ل ‌ه سوتان سه‌ودا کرد و‬

‫نیگه‌رانیم به توور ‌ه بوون فرۆشت و‬

‫ئارامیم ل ‌ه دڵ شکان کڕیه‌و ‌ه !‬

‫هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌لف و بای فڕین‬ ‫له‌و باڵندان ‌ه فێر بم‬

‫ک ‌ه خۆشه‌ویستی ل ‌ه نێوان وه‌رزه‌کان‬

‫ئاڵ و گۆڕ ده‌که‌ن‬

‫ژیان تۆ ته‌م و مژێکی زستان په‌رستی‬

‫پێده‌شتی ڕوانینه‌کانم بووی‬

‫ل ‌ه باخچ ‌ه دوور ‌ه ده‌سته‌کانه‌و ‌ه‬ ‫ژنێک خه‌یاڵی هه‌ڵگرتبووم‬

‫به‌رچنه‌یه‌ک پڕ ل ‌ه هێشو ‌ه ناز و‬

‫پڕ ل ‌ه گازنده‌ی شیرین و چپه‌ی نه‌رم و‬ ‫ئۆخژنی ژوانی هێنابوو‬

‫نه‌تهێشت بگات ‌ه ده‌ستم‬

‫ل ‌ه نیوه‌ی ڕێگادا سیحری هاتنت به‌تاڵ‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪78‬‬

‫کرده‌وه‬

‫ل ‌ه ته‌شریفاتێکی بێ وێنه‌ی خه‌زاندا‬

‫ک ‌ه پۆل پۆل بۆ دوا مه‌نزل ده‌که‌ون ‌ه ڕێگا!‬

‫ڕوناکیباش ل ‌ه مانگ ‌ه شه‌و ده‌که‌ن و‬

‫مۆڵه‌ت ل ‌ه ئه‌ستێر ‌ه به‌یان ئه‌نگێوه‌کان‬

‫وه‌رده‌گرن‬

‫تا به نه‌شئه‌ی شه‌به‌ق سه‌ر خه‌وێک بشکێنن‬

‫من چیم ک ‌ه نه‌متوانی گوێ ل ‌ه ژاکانی گوڵێک‬

‫رابگرم‬

‫من چیم ک ‌ه نه‌متوانی ده‌ستم بۆ دوا پێکی‬ ‫جودایی درێژ بکه‌م‬

‫من چیم ک ‌ه نه‌متوانی ل ‌ه جیاتی مۆمێک‬

‫دابگیرسێم‬

‫ل ‌ه جیاتی گڵۆپێک بکوژێمه‌و ‌ه‬ ‫ل ‌ه جیاتی پشکۆیه‌کی بریندار‬ ‫ببم به خۆڵ ‌ه مێش ؟!‬

‫ژیان‬ ‫ژیان‬ ‫ژیان‬

‫شێر و خه‌تی پێناوێ‬

‫به دڵنیاییه‌و ‌ه ده‌ڵێم‬ ‫من ل ‌ه تۆ هیچترم !‬


‫ڕاگه‌یاندنی‬ ‫عه‌ره‌بی‬ ‫و کێشه‌ی کورد‬

‫گێالس معتصم الخلیفه‬

‫ئه‌مه‌وێ ووتاره‌که‌م به‌چه‌ند دێڕک ل ‌ه هۆنراو‌ه جوانه‌که‌ی مامۆستای پای ‌ه به‌رزی کورد‬ ‫مامۆستا ( هێمن ) ده‌ست پێبکه‌م ک ‌ه له‌( هێالنه‌ی به‌تاڵ)دا ئه‌ڵێت ‪:‬‬

‫نی‌ه باکــــم ئه‌گه‌ر زاڵم شــــکاندوویه‌تی باڵـــی مـــــن‬ ‫من‬ ‫ئه‌وه سه‌خت‌ه که‌وا ناگات‌ه گوێی که‌س ناڵ‌ه ناڵی ‌‌‬ ‫ئێم‌ه ل‌ه چه‌رخێکدا ئه‌ژین خه‌می تیا بووه به هه‌نگوین‬ ‫به دۆندرم‌ه ‪ ،‬به ئه‌سپرین‬ ‫ئه‌م سه‌ده‌یه سه‌ده‌ی مشک و کولله‌ی‌ه ‪،‬سه‌ده‌ی برین‬ ‫ل‌ه چ ده‌رمانخانه‌یه‌ک ده‌رمان هه‌ی‌ه بۆ پێکه‌نین ؟؟‬

‫بۆئه‌وه‌یبچم‌هناوبابه‌ته‌که‌و‌هئه‌مه‌وێبڵێمل‌هگوڵیان‬ ‫پرسی بۆ جوانی ؟ ووتی چونک‌ه باخه‌وانه‌که‌م ب‌ه‬ ‫شه‌ره‌ف‌ه ‪ ،‬به‌اڵم به‌داخه‌و‌ه هه‌میش‌ه ئه‌م کورد‌ه کڵۆڵ‌ه‬ ‫باخه‌وانی نه‌بووه ‪ ...‬خاوه‌نی نه‌بوو‌ه ‪ ،‬به‌ڵکو هه‌ر‬ ‫بکوژ و ل‌ه ناو به‌ری هه‌بو‌ه به هه‌موو جۆرێک‬ ‫بێت ب‌ه ل‌ه سێدار‌ه دان ‪ ،‬به ئه‌شکه‌نج‌ه ‪ ،‬به قڕکردن‬ ‫به گوێزانه‌و‌ه ‪ ،‬به کۆمه‌ڵ کوژی ئیتر به هه‌موو‬ ‫جۆره‌کانی ل‌ه ناوبردن ک‌ه ل‌ه ناو فه‌رهه‌نگه‌کانی‬ ‫زمان هه‌ی‌ه به‌تایبه‌تی ئه‌و ووشانه‌ی ل‌ه ناو کتێب‌ه‬ ‫ئاینیه‌کان هه‌ی‌ه وه‌کو ووشه‌کانی ( ئه‌نفال ) ( بدر‬ ‫الکبری ) هتد‪...‬‬ ‫له‌مه‌و‌هبۆمانده‌رئه‌که‌وێهه‌تال‌هڕێگایڕاگه‌یاندنه‌و‌ه‬ ‫هه‌وڵ دراو‌ه بۆ ل‌ه ناو بردنی میلله‌تی کورد ئه‌گینا بۆ‬ ‫ئه‌ده‌ن ل‌ه ته‌لی ئایین بۆ ڕاکێشانی هه‌ستی خه‌ڵکی‬ ‫و کار کردنه‌وه ل‌ه هه‌ست ب‌ه حه‌ق زانینی دژایه‌تی‬

‫میلله‌تیکورد‪.‬‬ ‫هه‌روه‌کو ئاشکرای‌ه ک‌ه ڕاگه‌یاندن ده‌زگایه‌کی زۆر‬ ‫هه‌ستیار‌هوکاریگه‌ریهه‌ی‌هله‌ناوگۆڕه‌پانیجیهاندا‬ ‫جا نوسراو بێت یان بیسراو یان بینراو بێت ‪.‬‬ ‫کاریگه‌ری ڕاگه‌یاندن کاریگه‌ریه‌کی زۆر ترسناک‌ه‬ ‫ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌کی ڕاست به‌کار نه‌هێنرێ و‌ه‬ ‫ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به زه‌قی ده‌رئه‌که‌وێت ل‌ه ناو کۆمه‌اڵندا‬ ‫‪.‬‬ ‫به‌ڵێ ڕاگه‌یاندن ئه‌توانم بڵێم که ده‌سه‌اڵتی چواره‌م‌ه‬ ‫بۆ کاریگه‌ری له‌سه‌ر هۆش و ده‌روونی مرۆڤ‬ ‫‪ ،‬ڕاگه‌یاندن ئامێرێک‌ه بۆ په‌روه‌رده‌کردن ‪ ،‬به‌ڵێ‬ ‫ئه‌ندازیارێ ئه‌توانێ پردێ یان کۆشکێ نه‌خشه‌ی‬ ‫بۆ دانێ بۆ دروستکردنی به‌اڵم ناتوانێ کاریگه‌ری‬ ‫هه‌بێ به‌سه‌ر ده‌روونی مرۆڤ چونک‌ه ڕاگه‌یاندن‬ ‫له‌ناو هه‌موو قوژبنێکی ماڵه‌کانمانه ل‌ه ژووری‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪79‬‬


‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪80‬‬

‫نوستنی مناڵه‌کانمانه جا له‌به‌ر‬ ‫ئه‌م‌ه ڕاگه‌یاندن یان ڕووخێنه‌ری‬ ‫مرۆڤ‌ه یان په‌روه‌رد‌ه که‌ری مرۆڤ‌ه‬ ‫‪.‬‬ ‫با بێم‌ه سه‌ر ناونیشانی بابه‌ته‌که‬ ‫‪:‬‬ ‫بێگومان ک‌ه ڕاگه‌یاندنه‌کانی‬ ‫وواڵتانی عه‌ره‌بی هه‌موویان‬ ‫به‌گشتیسه‌رب‌هحکومه‌ت‌هکانیانن‬ ‫یان زمانحاڵی ئه‌و حکومه‌تانه‌ن‬ ‫بۆی‌ه هه‌موو بیرو بۆچوونیان‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ه هه‌وڵئه‌ده‌ن به‌قه‌دو‬ ‫بااڵی پاشاو سه‌رۆکه‌کانیان و‬ ‫ستایشیسیاسه‌ته‌کانیانده‌که‌ن‬ ‫و به‌پێچه‌وانه‌و‌ه ئه‌وان‌ه نه‌یاری‬ ‫ئه‌وانن یان جیاوازن له‌گه‌ڵیان‬ ‫هه‌موویان خائینن و سیخوڕی‬ ‫بێگانه‌ن ‪ ،‬له‌م بیرو بۆچوون‌ه‬ ‫چه‌وته‌و‌ه هه‌میش‌ه ڕاگه‌یاندنی‬ ‫عه‌ره‌بی ب‌ه گشتی دژی کێشه‌ی‬ ‫کورد بوون هه‌ر له‌مێژه‌وه ئه‌گه‌ر‬ ‫جارجاریشباسی(سه‌الحه‌دینی‬ ‫ئه‌ییوبی)ئه‌که‌نل‌هخۆشه‌ویستی‬ ‫کورد نی‌ه به‌ڵکو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌و بۆ ئه‌وان شه‌ڕی کردوو‌ه‬ ‫وه‌کو شاعیرێکی فه‌له‌ستینی‬ ‫به‌ناو ( معین بیسیسو ) ئه‌ڵێ‬ ‫سه‌الحه‌دین سه‌رکه‌وت به‌سه‌ر‬ ‫فرینج‌ه کردمان به ( البطل العربي‬ ‫الهمام)به‌اڵمئه‌گه‌رسه‌رنه‌که‌وتای‌ه‬ ‫پێمان ئه‌ووت( کلب کوردی حقیر‬ ‫)‪.‬‬ ‫ڕاگه‌یاندنی عه‌ره‌بی هه‌میش‌ه ب‌ه‬ ‫کو‌ردیان ووتو‌ه ( متمردین )‬ ‫به واتای یاخی بووه‌کان ‪ ،‬قه‌د‬

‫ئه‌و ڕاستییه‌یان نه‌ووتو‌ه ک‌ه ئه‌و‬ ‫میلله‌ت‌ه چه‌وساوه‌ی ژێرده‌ستی‬ ‫ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ن له‌ژێر باریان‬ ‫ئه‌ناڵێنن ئایا بۆچی یاخی بوون‌ه‬ ‫خاک خۆیان‌ه به هه‌موو خێرو‬ ‫بێرو کانزا و گه‌نجینه‌کانیه‌وه‬ ‫جگ‌ه ل‌ه گه‌نجینه‌ی مرۆڤی کورد‬ ‫ک‌ه مرۆڤێکی به تواناو بلیمه‌ت‌ه‬ ‫ئازایه ‪ ..‬دڵسۆزه ‪ ..‬و ئه‌م‬ ‫سیفه‌تانه بوو‌ه به هۆی ئه‌و‌ه ک‌ه‬ ‫لێی بترسن ‪.‬‬ ‫ڕاگه‌یاندنی عه‌ره‌بی هه‌ر له‌و‬ ‫خه‌ونه‌دا ئه‌ژی خه‌ونی (‬ ‫عه‌نته‌ریات ) و ئه‌م ووشه‌ی‌ه ل‌ه‬ ‫ووشه‌ی ( عنتر ) و‌ه هاتو‌ه ک‌ه‬ ‫قولێکی عه‌ره‌بی بووه حه‌زی‬ ‫کردوو‌ه ل‌ه کچ‌ه مامی خۆی به‌اڵم‬ ‫مامی ئه‌وی ڕه‌تکردۆته‌و‌ه چونک‌ه‬ ‫قول بووه ئه‌ویش له‌تاوا شیعری‬ ‫ل‌ه خۆڕایی ئه‌ووت و ته‌نانه‌ت‬ ‫‌بله ) ی خۆشه‌ویستی‬ ‫گۆنای ( عه ‌‌‬ ‫ب‌ه ڕه‌نگی شمشێره‌ی وه‌سف‬ ‫کرد ‪.‬‬ ‫ڕاگه‌یاندنی عه‌ره‌بی هه‌ر له‌و‬ ‫چه‌رخه‌دائه‌ژیک‌هخه‌لیف‌ه(حجاج‬ ‫بن یوسف الثقفي ‌) ئه‌وه‌ستا ل‌ه‬ ‫باڵه‌خانه‌یکۆشکه‌که‌یک‌هئه‌بینێ‬ ‫گه‌نجێکی زۆر یان ڕاوه‌ستاون‬ ‫یان ڕێئه‌که‌ن بانگی جه‌لالده‌که‌ی‬ ‫ئه‌کردو ئه‌یووت ( ئه‌بینم میوه‌ی‬ ‫سه‌ره‌کان پێگه‌یشتوون با‬ ‫بیانبڕین ) ‪.‬‬ ‫ڕاگه‌یاندنی عه‌ره‌بی هیچی تاز‌ه‬ ‫ناهێنێت‌هناوگۆڕه‌پانیڕاگه‌یاندن‬ ‫جگ‌هل‌هچه‌واش‌هکردنیهه‌واڵه‌کان‬

‫و زه‌می که‌سانی تر ‪.‬‬ ‫ک‌ه شۆڕشی ئه‌یلول به‌رپا بوو‬ ‫له‌ساڵی ‪ ١٩٦١‬هێزه‌کانی عێراق‬ ‫هێرشیان برد‌ه سه‌ر شارو‬ ‫گوند‌ه کورده‌کان جگ‌ه له‌وه‌ی‬ ‫هه‌رچی نابه‌جێی‌ه ئه‌یانکرد‬ ‫له‌گه‌ڵ خه‌ڵکان و داروبه‌رد ‪،‬‬ ‫شه‌و و ڕۆژ ڕاگه‌یاندنی عێراق‬ ‫دژ ب‌ه میلله‌تی کورد وه‌ستابوو ‪،‬‬ ‫به‌رنامه‌یه‌کیان هه‌بوو ب‌ه ناوی (‬ ‫رکن القوات المسلحة ) به چه‌ند‬ ‫دێڕێک ده‌ستی پێ ئه‌کرد ک‌ه ئه‌م‌ه‬ ‫کوردی‌ه ک‌ه یه‌تی ( کوا شه‌مشه‌م‌ه‬ ‫کوێره‌کانی شه‌و چیان لێهات‬ ‫وابه‌ره‌و دواو‌ه ئه‌ڕۆن به دوایان‬ ‫که‌ون‬ ‫برایان ب‌ه دوایان که‌ون) ئه‌گه‌ر‬ ‫بڵێین ئه‌م‌ه ئاستی ڕاگه‌یاندنی‬ ‫عیراق بوو به‌رامبه‌ر کێشه‌ی‬ ‫کورد له‌باتی ئه‌وه‌ی باسی گفت‬ ‫و گۆ و ڕێ دۆزینه‌وه‌یه‌ک بۆ‬ ‫چاره‌سه‌رکردنی ئه‌م کێشه‌ی‌ه‬


‫ک‌ه بوو ب‌ه ڕیشه‌و ڕه‌گی کێش‌ه‬ ‫کانی عێراق هه‌تا ئه‌مڕۆ ‪ ،‬و‌ه‬ ‫ئه‌گه‌ر بێین‌ه سه‌ر ڕاگه‌یاندنی‬ ‫عه‌ره‌بی ب‌ه شێوه‌یه‌کی گشتی‬ ‫کێشه‌ی کوردیان ناو ئه‌برد به(‬ ‫ئیسرائیلی دووه‌م ) به‌ڵێ ئه‌یان‬ ‫ووت ک‌ه کورده‌کان ئه‌یانه‌وێ‬ ‫ئیسرائیلی دووه‌م دروست‬ ‫بکه‌ن ل‌ه ناو دڵی میلله‌تی عه‌ره‌ب‬ ‫هه‌میش‌هقه‌تدانیانبه‌‌وه‌دانه‌ناوه‬ ‫ک‌ه میلله‌تی کورد میلله‌تێک‌ه مافی‬ ‫ژیانی هه‌ی‌ه هه‌ر ب‌ه هاوواڵتی‬ ‫پله‌ی دووه‌م حسابی بۆ کراو‌ه‬ ‫هه‌ر ووتراو‌ه ( االقلیة الکوردیة )‬ ‫واتا که‌مایه‌تی کورد ‪ ،‬به‌اڵم بێینه‬ ‫سه‌ر بچووک ترین میلله‌ت وه‌کو‬ ‫سۆماڵ و جزر القمر ونازنم چیتر‬ ‫هه‌میش‌ه گه‌رووی خۆیان دڕیو‌ه‬ ‫بۆ مافه‌کانیان و داکۆکی کردن‬ ‫ل‌ه‌و مافان‌ه ئه‌گه‌ر زۆر ل‌ه سه‌ری‬ ‫بڕۆین ته‌واو نابێت ‪.‬‬ ‫با بێین‌ه سه‌ر ڕاگه‌یاندنی ئه‌مڕۆ‬ ‫ک‌ه ڕاگه‌یاندنێکی زۆر فراوان‌ه‬ ‫به‌بۆنه‌ی باڵو بوونه‌وه‌ی که‌ناڵ‌ه‬ ‫ئاسمانیه‌کانوجیهانیئینته‌رنێت‬ ‫و ته‌کنۆلۆجیای بێسنوور ‪ ،‬به‌م‬ ‫جۆر‌ه ده‌رگا وااڵ تر بوو بۆ‬

‫ئه‌وه‌ی دامو ده‌زگاکانی عه‌ره‌بی ب‌ه‬ ‫شێوه‌یه‌کی دڕندانه هێرش به‌رن‌ه‬ ‫سه‌ر میلله‌تی کورد و کێشه‌کانی‬ ‫بۆ نموون‌ه که‌ناڵی ( الجزیرة )‬ ‫ک‌ه ئێستا ل‌ه جیهانی ڕاگه‌یاندندا‬ ‫به‌ناوبانگترینکه‌ناڵ‌هوحکومه‌تی‬ ‫قه‌ته‌ر سه‌رپه‌رشتی ئه‌کا و باوه‌ڕم‬ ‫وای‌ه هه‌رچی تواناو ئه‌زمون و‬ ‫بودج‌ههه‌ی‌ه ته‌رخان کراو‌ه بۆئه‌م‬ ‫که‌ناڵ‌هله‌الیه‌نپسپۆڕوزمانناس‬ ‫و سیاسه‌ت ناس و هێزێکی‬ ‫زه‌به‌الح هه‌ی‌ه ک‌ه ته‌وجیهی ئه‌م‬ ‫که‌ناڵ‌ه ئه‌که‌ن ‪ ،‬جگ‌ه له‌وه‌ی ک‌ه له‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌کی باوه‌ڕپێکراوه‌و‌ه‬ ‫ئاشکرا کراو‌ه ک‌ه ساجیده‌ی‬ ‫خێزانی جانه‌وه‌ری گۆڕ ب‌ه گۆڕ‬ ‫سه‌دام و حه‌الی کچی ب‌ه په‌نجاو‬ ‫پێنج ملیۆن سه‌هم به‌شداری ئه‌م‬ ‫که‌ناڵه‌ن لێره‌و‌ه ئه‌بێ بزانن‬ ‫ک‌ه ئه‌م که‌ناڵ‌ه ئه‌بێ سیاسه‌تی‬ ‫چۆن بێ هه‌تاکو بێژه‌ره‌کانی‬ ‫ک‌ه باسی کورد ئه‌که‌ن یان گفتو‬ ‫گۆ ئه‌که‌ن ده‌رئه‌که‌وێ ک‌ه چۆن‬ ‫هێڕش ئه‌که‌ن‌ه سه‌ر میلله‌تی کورد‬ ‫و دژی ماف‌ه ڕه‌واکانی ئه‌وه‌ستن‬ ‫هه‌ستیاریه‌کی به‌رچاویان هه‌ی‌ه‬ ‫و‌ه له‌و به‌رنام‌ه به‌ناو بانگانه‌ی‬

‫ک‌ه هه‌میش‌ه کێشه‌ی کورد حازر‌ه‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی توانجی بۆ بوه‌شێنن‬ ‫به بۆن‌ه و به‌بێ بۆن‌ه ( االتجا‌ه‬ ‫المعاکس ) ک‌ه من پێی ئه‌ڵێم (‬ ‫االتجا‌ه المشاکس ) چونک‌ه‬ ‫به‌رنامه‌یه‌کی زۆر ئیستفزازی‌ه‬ ‫و پێشکه‌شکه‌ره‌که‌ی به‌داخه‌و‌ه‬ ‫ک‌ه ناوی (فیل القاسم ) ‌ه ل‌ه‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی دروز‌ه و ئه‌م نه‌ته‌وه‌ی‌ه‬ ‫هه‌میش‌هپاڵپشتیمافه‌کانیکورد‬ ‫بوون‌ه له‌وان‌ه خوالێخۆسبوو‬ ‫(کمال جنبالط و وه‌لیدی کوڕی‬ ‫) ئه‌م کابرای‌ه خه‌ڵکانی زۆر‬ ‫دژی مرۆڤایه‌تی بانگ ئه‌کات‬ ‫بۆ به‌رنامه‌که‌ی ک‌ه هه‌رچی‬ ‫ژه‌هریان هه‌ی‌ه ئه‌یڕێژن و‌ه ئه‌و‬ ‫تۆمه‌ت ل‌ه ناو پاکه‌ت‌ه حازر‌ه بۆ‬ ‫کورد هه‌میش‌ه ل‌ه گۆڕێدای‌ه ک‌ه‬ ‫گوای‌ه په‌یوه‌ندی هه‌ی‌ه ل‌ه مابه‌ینی‬ ‫کوردستان و ئیسرائیل و‬ ‫ئه‌وانه‌یان ل‌ه بیر نی‌ه ک‌ه ئااڵکه‌یان‬ ‫ئه‌شنێته‌و‌ه ل‌ه ناو جه‌رگه‌ی‬ ‫ئیسرائیل و ئااڵی ئیسرائیلیش‬ ‫ل‌ه ناو پایته‌خت‌ه کانیان‌ه ‪ ،‬بۆ‬ ‫نموون‌ه گه‌وره‌ترین وواڵتی‬ ‫عه‌ره‌بی میسر و ئوردن و قه‌ته‌ر‬ ‫و مه‌غریب مۆریتانیا هه‌روه‌ها‬ ‫وواڵتانی عه‌ره‌بی ماراسۆن‬ ‫ئه‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ئیسرائیل‬ ‫په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ ببه‌ستێ ‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل‌ه هه‌موو به‌رنامه‌کانیان‬ ‫ئه‌گه‌ڕێن بۆ مێشووله‌یه‌ک ک‌ه‬ ‫ئه‌فڕێ به‌سه‌ر کوردستان ‪ ،‬و‌ه‬ ‫ک‌ه بێژه‌ره‌کانیان گفتو گۆ ئه‌که‌ن‬ ‫له‌گه‌ڵ میوانه‌کانیان هه‌ر ئه‌ڵێ‬

‫که‌ناڵی‬ ‫(الجزیرة) ک ‌ه‬ ‫ئێستا ل ‌ه جیهانی‬ ‫ڕاگه‌یاندندا‬ ‫به‌ناوبانگترین‬ ‫که‌ناڵ ‌ه و‬ ‫حکومه‌تی قه‌ته‌ر‬ ‫سه‌رپه‌رشتی ئه‌کا‬ ‫و باوه‌ڕم وای ‌ه‬ ‫هه‌رچی تواناو‬ ‫ئه‌زمون و بودج ‌ه‬ ‫هه‌ی ‌ه ته‌رخان‬ ‫کراو‌ه بۆ ئه‌م‬ ‫که‌ناڵ ‌ه له‌الیه‌ن‬ ‫پسپۆڕ و زمانناس‬ ‫و سیاسه‌ت ناس و‬ ‫هێزێکی زه‌به‌الح‬ ‫هه‌ی ‌ه ک ‌ه ته‌وجیهی‬ ‫ئه‌م که‌ناڵ ‌ه‬ ‫ئه‌که‌ن ‪،‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪81‬‬


‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪82‬‬

‫ئه‌وان خاوه‌ن مافێکن وکورد‬ ‫ئه‌و مافه‌ی زه‌وت کردوو‌ه ‪ ،‬له‌وان‌ه‬ ‫به‌رنامه‌ی( اکثر من رآي ) ک‌ه‬ ‫سامی حه‌داد پێشکه‌شی ئه‌کات ‪،‬‬ ‫نازانم ئه‌وان هه‌ڵسو که‌وت ئه‌که‌ن‬ ‫له‌گه‌ڵ مافه‌کانی کورد ب‌ه مه‌بده‌ئی‬ ‫( هه‌ق‌ه که‌ی خۆم بۆ خۆم و‬ ‫هه‌قه‌ک‌ه ی تۆش ئه‌خۆم ) ‪.‬‬ ‫هه‌روه‌هابه‌رنامه‌ی(منبرالجزیرة‬ ‫) ک‌ه ڕێگا ئه‌دات به هه‌موو عه‌ره‌ب‌ه‬ ‫شۆڤێنیه‌کان بۆ هێرش بردن‌ه‬ ‫سه‌ر کورد ‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش ب‌ه کورتی هه‌ڵویستی‬ ‫جه‌زیره‌یه به‌رانبه‌ر مافه‌کانمان‬ ‫به‌اڵم ڕه‌تدانه‌وه‌ی ل‌ه بابه‌تێکی‬ ‫تردا ل‌ه داهاتودا باسی ئه‌که‌م ‪.‬‬ ‫که‌ناڵی عه‌ره‌بی‌ه ل‌ه ناڵ ئه‌داو‬ ‫ل‌ه بزمار ‪ ،‬زمان ئه‌گۆڕێ وه‌کو‬ ‫میلی سه‌عات بۆ نموون‌ه ڕاپۆرت‬ ‫ئاماد‌ه ئه‌که‌ن ده‌رباره‌ی کوردو‬ ‫خه‌باته‌کانی به‌اڵم ڕۆژی ل‌ه‬ ‫سێدار‌ه دانی سه‌دام هه‌موو‬ ‫بێژه‌ره‌کان جلو به‌رگی ڕه‌شیان‬ ‫له‌به‌ر کردبوو ‪.‬‬ ‫بێین‌ه سه‌ر ( قناة المستقلة ) وما‬ ‫ادراک ما قناة المستقلة ‪ ،‬که‌ناڵێک‌ه‬ ‫ب‌هدووناوالمستقلةوالدیمقراطیة‬ ‫به‌اڵم ئه‌م دووناو‌ه زۆر زۆر‬ ‫دوورنل‌هناوه‌رۆکیسیاسه‌تیئه‌م‬ ‫که‌ناڵ‌ه و به‌داخه‌و‌ه ل‌ه وواڵتێکی‬ ‫وه‌کو بریتانیا په‌خش ئه‌کرێ‬ ‫و‌ه به‌تایبه‌تی ل‌ه له‌نده‌نه‌و‌ه ‪ ،‬ئه‌م‬ ‫که‌ناڵ‌ه شه‌و و ڕۆژ و سێ به‌ش‬ ‫کراوه بۆ‬ ‫ل‌ه به‌رنامه‌کانی ته‌رخان ‌‌‬ ‫باسکردنیعێراقوکێشه‌کانیو‬

‫کێشه‌ی کورد ‪.‬‬ ‫هه‌ندێک که‌س له‌و به‌رنامه‌ی‌ه‬ ‫سه‌رین و لێفه‌یان وابزانم هه‌ر ل‌ه‬ ‫ناو که‌ناڵه‌که‌ی‌ه و قس‌ه دووپات‬ ‫کراوه‌کانیان ئاماده‌ی‌ه دژی کورد‬ ‫له‌مان‌ه یاریده‌ده‌ری گۆڕ ب‌ه گۆڕ (‬ ‫عدی ) ک‌ه ناوی عباس الجنابي ی‌ه‬ ‫و کابرایه‌کی بێ شه‌رم و حه‌یا‬ ‫ک‌ه ناوی صباح الخزاعی و هه‌موو‬ ‫ئه‌ندام‌ه کانی حیزبی به‌عسی‬ ‫فاشیستیله‌وێحازرنله‌وانهعبد‬ ‫الجبار الکبیسي و دکتۆر موسنا‬ ‫و زۆر که‌سی تر ک‌ه ب‌ه ئاشکرا‬ ‫و ڕاشکاوی هانی تیرۆر ئه‌ده‌ن‬ ‫و له‌و که‌ناڵه‌و‌ه ساڵوو ڕێزی‬ ‫خۆیان ئه‌نێرن بۆ ( مقاوم‌ه ) و‬ ‫ده‌ست و پێیان ماج ئه‌که‌ن بۆ‬ ‫کوشتنی زیاترین که‌س له‌ناو‬ ‫عێراق به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها له‌و که‌نااڵنه‌ی هه‌مان‬ ‫هه‌ڵوێستیان هه‌ی‌ه که‌ناڵی ‪N‬‬ ‫‪ N A‬ک‌ه به‌داخه‌و‌ه ئه‌ویش ل‌ه‬ ‫له‌نده‌نه‌و‌ه په‌خش ئه‌کرێ ‪.‬‬ ‫هه‌روه‌هاکه‌ناڵیالحوارک‌ههه‌میش‌ه‬ ‫ئه‌ڵێ کورد میلله‌تێکی تواوه‌ن به‬ ‫هیچ جۆرێک مافی ئه‌وه‌یان نی‌ه‬ ‫داوای ماف بکه‌ن ‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها که‌ناڵ‌ه ئاسمانیه‌کانی(‬ ‫که‌نداو ) ک‌ه بریتین ل‌ه دوبه‌ی ‪،‬‬ ‫أبوظبي ‪ ،‬سعودی‌ه هه‌تا که‌ناڵی‬ ‫کوێت به‌داخه‌و‌ه ک‌ه چاوه‌ڕوان‬ ‫ئه‌کرا هه‌ڵوێستێکی چاکی هه‌بێ‬ ‫به‌رامبه‌ر کێشه‌ی کورد چونک‌ه‬

‫ئه‌وانیشل‌ههه‌مانباده‌یاننۆشی‬ ‫به‌ده‌ستیدیکتاتۆره‌وه‌‪.‬‬ ‫ک‌ه‬ ‫ألشرقیة‬ ‫که‌ناڵی‬ ‫سه‌رپه‌رشتیاره‌که‌ی ( سعد البزاز‬ ‫) ‌ه ئه‌م کابرای‌ه سیخوڕی‬ ‫سه‌ددام بوو بۆ هه‌موو ماوه‌ی‬ ‫ژیانی وه‌ده‌ستی گرت به‌سه‌ر‬ ‫سه‌رمایه‌یه‌کی گه‌ور‌ه و زۆر‬ ‫ل‌ه داهاته کانی نه‌وت له‌چه‌ند‬ ‫ساڵی کارکردنی دا ‪ ،‬ئێستاش‬ ‫گه‌وره‌ی‬ ‫ئیمپراتۆریه‌تێکی‬ ‫ڕاگه‌یاندنی دامه‌زراندوو‌ه له‌وان‌ه‬ ‫( ألشرقیة ) ڕۆژنامه‌ی ألزمان و‬ ‫ئه‌م دام و ده‌زگای‌ه و به‌تایبه‌تی‬ ‫ألشرقیة ل‌ه ئاوێکی لێڵ ڕاو‌ه‬ ‫ماسی ئه‌که‌ن له‌گه‌ڵ تعامل کردن‬ ‫ل‌ه کێشه‌ی کورد ته‌ماشا ئه‌که‌ی‬ ‫ل‌ه هه‌موو ده‌نگ و باسه‌کانیان‬ ‫و‌ه سه‌ردێڕه‌کان و به‌رنامه‌کانیان‬ ‫ئه‌ده‌نل‌هته‌لیهه‌ستیاروئه‌یانه‌وێ‬ ‫دوو به‌ره‌کی دروست بکه‌ن له‌ناو‬ ‫کۆمه‌اڵنی عێراق به‌گشتی و‬ ‫میلله‌تی کورد ب‌ه تایبه‌تی به‌اڵم‬ ‫ب‌ه داخه‌و‌ه سه‌رنجی کۆمه‌اڵنی‬ ‫کوردی ڕاکێشاو‌ه به‌الی خۆیدا‬ ‫به‌هۆی پێشکه‌ش کردنی هه‌ندێ‬ ‫به‌رنامه‌ی پێشبڕکێ و قازانجی‬ ‫مادی وهاندانی هونه‌ری وه‌کو‬ ‫ئه‌وه‌یک‌هۆرکشۆپێکیگه‌وره‌ی‬ ‫دانا ل‌ه ه‌هولێر بۆ هاندانی گرت‬ ‫کردنه‌وه‌ی ده‌نگ بۆ کچێکی ب‌ه‬ ‫ڕه‌گه‌ز عێراقی نه‌دیو‌ه ب‌ه ناوی(‬ ‫شذی حسون ) ک‌ه ته‌نها ل‌ه ه‌هولێر‬

‫که‌ناڵی عه‌ره‌بی ‌ه ل ‌ه ناڵ ئه‌داو ل ‌ه بزمار ‪ ،‬زمان ئه‌گۆڕێ وه‌کو میلی‬ ‫سه‌عات بۆ نموون ‌ه ڕاپۆرت ئاماد‌ه ئه‌که‌ن ده‌رباره‌ی کوردو خه‌باته‌کانی‬ ‫به‌اڵم ڕۆژی ل ‌ه سێدار‌ه دانی سه‌دام هه‌موو بێژه‌ره‌کان جلو به‌رگی‬ ‫ڕه‌شیان له‌به‌ر کردبوو ‪.‬‬


‫یه‌ک ملیۆن ده‌نگی به‌ده‌ست‬ ‫هێنا به‌هۆی که‌ناڵی شه‌رقیه‌وه‌(‬ ‫خۆزگا نیو ده‌نگ به‌ده‌ست بێنن‬ ‫بۆ که‌سێکی کورد ) هه‌روه‌ها‬ ‫به‌رنامه‌ی سه‌یری تالع و به‌خت‬ ‫کردن ک‌ه یه‌کێکیان بۆ پێشکه‌ش‬ ‫کردنی دانا به‌ناوێکی کوردی ‪.‬‬ ‫ئه‌م‌ه به‌کورتی باسی هه‌لوێستی‬ ‫هه‌ندێ ل‌ه که‌ناڵه‌کان بوو به‌رامبه‌ر‬ ‫ب‌ه کێشه‌ی کورد من هه‌ر باسی‬ ‫هه‌ڵوێسته‌کانیانم کرد به‌اڵم‬ ‫باسی هه‌ڵسو که‌وت و ڕه‌تدان‌ه‬ ‫وه‌یانم نه‌کردوو‌ه ئه‌و‌ه ئه‌مێنێ بۆ‬ ‫ووتارێکی داهاتوو ‪.‬‬ ‫به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌م که‌نااڵنه‌و‌ه‬ ‫به‌ڕای من که‌ناڵی ( ألفیحاء )‬ ‫زۆر پشتگیری مافه‌کانی میلله‌تی‬ ‫عێراق به‌گشتی و میلله‌تی کورد‬ ‫به‌تایبه‌تی ده‌کات ‪.‬‬ ‫ل‌ه کۆتاییدا ئه‌ڵێم کورد ئه‌ڵێ (‬ ‫ئه‌گه‌ر شه‌یتان پرد بوو ڕوباره‌ک‌ه‬ ‫ب‌ه مه‌له‌وانی ببڕ‌ه ) ئێمه‌ش‬ ‫مه‌له‌وانی ئه‌زانین و ئه‌په‌ڕینه‌و‌ه‬ ‫ل‌ه ڕووبار و ب‌ه هه‌موو شۆڤێنی‌ه‬ ‫عه‌ره‌به‌کان ئه‌ڵێم ‪:‬‬ ‫هال لک‬ ‫یاأیها المعلم لغیر‌ه‬ ‫هذاالتعلیم‬ ‫التنهی عن خلق وتاتی بمثل‌ه‬ ‫عار علیک اذا فعلت عظیم‬ ‫واتا شتێک مه‌ڵێن هه‌ر وه‌ک‬ ‫بکه‌ن‬ ‫لێره‌دا حه‌ز ئه‌که‌م براده‌رانی‬ ‫عه‌ره‌بوه‌بیر بهێنمه‌و‌هک‌هئیمامی‬ ‫شافیعی هه‌ر ب‌ه خۆیان ئه‌ڵێ ‪:‬‬ ‫نعیبزمانناوالعیبفینا‬

‫وما لزماننا عیب سوانا‬ ‫ولیس الذئب یأکل لحم ذئب‬ ‫ونأکلبعضنابعضاعیانا‬ ‫هه‌روه‌ها ئیمامی شافیعی ئه‌ڵێ ‪:‬‬ ‫یخاطبنیالسفی‌هبکلقبح‬ ‫فأبى أن أکون ل‌ه مجیبا‬ ‫یزداد قبحا أزداد حلما‬ ‫کعود زاد‌ه األحراق طیبا‬ ‫به واتا که‌سی هیچ و پووچ‬ ‫توانجمتێئه‌گرێب‌ه قس‌هومنیش‬ ‫وه‌اڵمی ناده‌مه‌و‌ه ئه‌و زیاتر‬ ‫ناشیرین ئه‌بێ و گرژ تر ئه‌بێ‬ ‫منیش زیاتر خۆ ڕاگر‌ه وه‌کو‬ ‫ته‌لی بخور ک‌ه ئه‌یسوتێنی بۆنی‬ ‫خۆشی لێ ده‌ردێ ‪.‬‬ ‫تێبینی‪:‬‬ ‫دوای شۆڕشی ئه‌یلول و دوای‬ ‫به‌سه‌ر هات‌ه یه‌ک ل‌ه دوای یه‌ک‌ه‬ ‫کانی میلله‌تی کورد ک‌ه له‌و‬ ‫باوه‌ڕه‌دام به‌سه‌ر که‌س نه‌هاتو‌ه‬ ‫‪ .‬له‌و هه‌موو تراجیدیا و جینۆ‬ ‫ساید کردنه‌ی ک‌ه به‌سه‌ر کورد‬ ‫هات ک‌ه ئه‌گه‌ر ب‌ه جۆرێکی‬ ‫که‌میش ڕاگه‌یاندنه‌کانی بیانی‬ ‫باڵویان ئه‌کرده‌و‌ه ئه‌و هه‌موو‬

‫قاتو قڕی و کوشتن و بڕین و‬ ‫نازانم چیتر ڕۆژێک ل‌ه ڕۆژان‬ ‫یه‌ک ڕاگه‌یاندنی عه‌ره‌بی یان‬ ‫ئیسالمی ب‌ه گشتی باسی نه‌کرد‬ ‫ل‌ه دووره‌و‌ه نه‌ک ل‌ه نزیکه‌و‌ه ‪.‬‬ ‫یه‌ک په‌یه‌منێری مه‌رد یان‬ ‫ڕۆژنامه‌نووسێکی ب‌ه شه‌ره‌ف‬ ‫نه‌بوو وێنه‌یه‌کی بچووک له‌و‬ ‫تراجیدیای‌هبگه‌یه‌نێب‌هب‌همیلله‌تی‬ ‫عه‌ره‌ب ک‌ه هه‌میش‌ه خۆیان ل‌ه‬ ‫هه‌موو که‌س باشتر ئه‌زانن ‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر باسی چه‌ند نموونه‌یه‌ک‬ ‫بکه‌ینل‌هکاتیبۆمبارانیهه‌ڵه‌بج‌ه‬ ‫چه‌ند ده‌زگایه‌کی عه‌ره‌بی ئه‌یان‬ ‫ووت ئێران الدێیه‌کی کوردی‬ ‫بۆردومان کردوو‌ه به گازی‬ ‫کیمیاوی‪.‬‬ ‫ئه‌و هه‌موو الشه‌ی مرۆڤ‌ه بێ‬ ‫تاوانانه‌ی هه‌ڵه‌بجه و ناوچه‌کانی‬ ‫تر و ئه‌و بێسه‌رو شوێنکردنی‬ ‫هه‌زاران ژن و مناڵ و هه‌شت‬ ‫هه‌زار بارزانی ویژدانی یه‌ک‬ ‫که‌سی نه هه‌ژاند ل‌ه ناو میلله‌تی‬ ‫عه‌ره‌بدا‪.‬‬

‫‪m‬‬

‫دوای شۆڕشی ئه‌یلول و‬ ‫دوای به‌سه‌ر هات ‌ه یه‌ک‬ ‫ل ‌ه دوای یه‌ک ‌ه کانی‬ ‫میلله‌تی کورد ک ‌ه له‌و‬ ‫باوه‌ڕه‌دام به‌سه‌ر که‌س‬ ‫نه‌هاتو‌ه ‪ .‬له‌و هه‌موو‬ ‫تراجیدیا و جینۆ ساید‬ ‫کردنه‌ی ک ‌ه به‌سه‌ر‬ ‫کورد هات ک ‌ه ئه‌گه‌ر‬ ‫ب ‌ه جۆرێکی که‌میش‬ ‫ڕاگه‌یاندنه‌کانیبیانی‬ ‫باڵویان ئه‌کرده‌و‌ه ئه‌و‬ ‫هه‌موو قاتو قڕی و‬ ‫کوشتن و بڕین و نازانم‬ ‫چیتر ڕۆژێک ل ‌ه ڕۆژان‬ ‫یه‌ک ڕاگه‌یاندنی عه‌ره‌بی‬ ‫یان ئیسالمی ب ‌ه گشتی‬ ‫باسی نه‌کرد ل ‌ه دووره‌و‌ه‬ ‫نه‌ک ل ‌ه نزیکه‌و‌ه ‪.‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪83‬‬


‫ئه‌مه‌لی سه‌عید کورد‌ه‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪84‬‬

‫له‌ جگه‌ر گۆشه‌م‬ ‫مه‌د ه‌ن ته‌عنه‌ی‬ ‫خراپ‬

‫سه‌ره‌تای ده‌ستپێکردنی هونه‌ریم له‌گه‌ل تیپی‬ ‫کۆمه‌ڵه‌ی هونه‌ر‌ه جوانه‌کانی کورد ل‌ه سلێمانی‬ ‫تاڕاده‌یه‌ک سه‌ره‌تایه‌کی باشی چوون‌ه ناو هونه‌ری‬ ‫گۆرانی و مۆسیقای کوردیم به‌رجه‌ست‌ه کرد ‪.‬‬ ‫پاشانیش وه‌ک خوێندکارێکی په‌یمانگای هونه‌ر‌ه‬ ‫جوانه‌کانی کورد ل‌ه سلێمانی ئه‌وه‌ند‌ه و ئه‌وه‌نده‌ی‬ ‫تریش زانستی هونه‌ری و مۆسیقا و گۆرانیم‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌ندتر و پڕتر بوو به ڕابه‌رایه‌تی چه‌ند‬ ‫مامۆستایه‌کی زانا و هونه‌رمه‌ند ل‌ه بواره‌که‌دا ‪.‬‬ ‫بنچین‌ه و بنه‌ماکانی مۆسیقا و زانستی فێربوونی‬ ‫مۆسیقا و تێکه‌ڵ بوون ب‌ه ڕۆحی مرۆڤایه‌تی گه‌شه‌ی‬ ‫سه‌ند ل‌ه ناخی هه‌موو یه‌کێ ل‌ه هاوڕێ و هاو بیره‌کانم‬ ‫‪ ،‬هه‌ر خوێندکار‌ه و ده‌بوای‌ه بیتوانیای‌ه ئامێرێکی‬ ‫مۆسیقا بژه‌نێت ‪ ،‬به داخه‌و‌ه من بووم‌ه ل‌ه یه‌کێک ل‌ه‬ ‫ئامێر ژه‌نه ژێداره‌کان ( که‌مانچ‌ه ) ک‌ه ب‌ه خواستی‬ ‫‌خۆم نه‌بوو ل‌ه هه‌ڵبژاردنی ئه‌و ئامێر‌ه ‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫خۆشبه‌ختان‌ه بووم‌ه گۆرانی بێژێکی سه‌ره‌تایی‬ ‫له‌سه‌ره‌تای په‌یمانگای هونه‌ر‌ه جوانه‌کان ‪ ،‬پاشان‬ ‫به یارمه‌تی مامۆستا به‌ڕێز و ئاواز دانه‌ره‌کان‬ ‫بووم‌ه گۆرانی بێژ ‪ .‬کاری هونه‌ریم له‌گه‌ڵ په‌یمانگا‬ ‫و تیپی مۆسیقای سلێمانی و تیپی کۆمه‌ڵه‌ی هونه‌ر‌ه‬ ‫جوانه‌کان هه‌روه‌ها تیپی مۆسیقای مه‌له‌وی بوو ‪ ،‬ل‌ه‬ ‫که‌م تا زۆر به به‌شداری کردنم ل‌ه بۆنه‌و ئاهه‌نگ‌ه‬ ‫نیشتمانی و سیاسی و چه‌ندین بۆنه‌ی تر بوو‌ه ‪.‬‬ ‫ل‌ه کۆتایی هه‌موو ساڵێ په‌یمانگا هه‌ڵده‌ستا به‬ ‫ئاماده‌کردنی فیستڤاڵێکی قه‌شه‌نگ ل‌ه الیه‌ن‬ ‫مامۆستا و خوێندکاره‌کانه‌و‌ه به‌ڕێو‌ه ده‌برا ‪.‬‬ ‫ب‌ه درێژایی پێنج ساڵی پڕ ل‌ه چاالکی هونه‌ری‬ ‫خوێندکاریم هه‌موو جۆر‌ه کارێکی هونه‌ریمان‬ ‫پێشکه‌ش کردوو‌ه له‌و کاته‌دا که‌ل‌ه ساڵی ‪١٩٩٧‬‬ ‫ده‌رچووی په‌یمانگا بووم زۆربه‌ی کاره‌کانمان‬

‫ئه‌نجام ده‌دا ل‌ه جیاتی ده‌ست خۆشی جه‌ماوه‌ر‬ ‫چه‌ند جار گوێمان لێ ده‌بوو چه‌ند که‌سێک ده‌یان‬ ‫گوت ( میزاجی کورد‌ه واریم تێک چوو‌ه ئه‌ی‬ ‫ده‌روێش عه‌بدوڵاڵ ) ک‌ه به‌و هه‌موو ڕه‌سه‌نایه‌تیه‌ی‬ ‫کولتوری کوردی کارمان ده‌کرد چه‌ند جارێک‬ ‫گوێمان له‌م دێڕ‌ه شیعر‌ه هه‌ر ده‌بۆو‌ه به‌اڵم ئێستا‬ ‫ده‌توانیت ڕۆژان‌ه به‌زمانی کوردی گوێ ل‌ه هه‌موو‬ ‫جۆر‌ه ئاواز و هۆنراوه‌یه‌ک بگری به کولتوری‬ ‫جیاواز جیاواز و به شێوازێکی بیانی که‌چی سه‌یر‬ ‫ده‌که‌ی زۆر که‌من ئه‌وانه‌ی ده‌روێش عه‌بدوڵاڵ وه‌ک‬ ‫شایه‌ت حاڵێک دێننه‌و‌ه یاد چونک‌ه پێم وابێت ل‌ه‬ ‫نیو‌ه زیاتری گوێ گره‌کانی جاران ئێستا گۆرانی‬ ‫بێژن ‪.‬‬ ‫به‌ڵێ هه‌موو حه‌ز به پێشکه‌وتن خوازی ده‌که‌ین‬ ‫ل‌ه هه‌موو ڕوویه‌کی ژیانه‌و‌ه به‌اڵم به‌م شێوه‌یه‌ی‬ ‫ئێستا نا ک‌ه میزاجه‌ک‌ه هه‌ر زۆر شێواو‌ه و نامۆیی‬ ‫پێو‌ه دیار‌ه ‪.‬‬ ‫وه‌کو گۆرانی بێژ توانیوم‌ه گۆرانی دانراو و‬ ‫فۆلکلۆر بڵێمه‌و‌ه و ل‌ه هه‌مووی سه‌یرتر ئه‌وه‌بوو‬ ‫ک‌ه بابه‌تێکی فۆلکلۆریمان پێشکه‌ش بکردای‌ه پێیان‬ ‫ده‌ووتین تکای‌ه فۆلکلۆر مه‌ڵێنه‌و‌ه چونک‌ه تاجیر‌ک‌ه‬ ‫ئیفالس ده‌کات به‌ناو ده‌فته‌ر‌ه کۆنه‌کاندا ده‌چێته‌و‌ه ‪،‬‬ ‫ئایا خه‌ڵکین‌ه زیندوو کردنه‌وه‌ی فۆلکلۆری ڕه‌سه‌نی‬ ‫کوردی ئیفالسی‌ه یاخود ئه‌م کار‌ه هونه‌ری‌ه به‌ناو‬ ‫کوردیانه‌ی ئێستا له‌گه‌ڵ ڕێزمدا بۆ گۆرانی بێژه‌کان‬ ‫بێگومان ئه‌م باسه‌مان ته‌نها چه‌ند گۆرانی بێژێک‬ ‫ده‌گرێته‌و‌ه چونک‌ه هه‌موومان ل‌ه یه‌ک که‌شتی داین‬ ‫و کاتێ نموون‌ه دێنینه‌و‌ه به‌داخه‌و‌ه ناتوانین ناو‬ ‫ب‌ه ناو که‌س‌ه چاک و ناچاکه‌کان ناو به‌رین مه‌گه‌ر‬ ‫ته‌نها ل‌ه دوای بزر بوون یاخود نه‌مانی ئه‌و که‌س‌ه‬ ‫قه‌دری بزانرێ و باسی لێو‌ه بکرێ ‪.‬‬


‫مێژوو میدیه‌کان‬ ‫و وواڵته‌کانی‬ ‫دراوسێیان‬

‫یاسین عه‌زیز‬

‫وه‌رگێڕانی ل‌ه ئینگلیزیه‌و‌ه‬

‫کۆنترین نووسینی تۆمار کراو و زانیاری له‌سه‌ر دانیشتوانی به‌رزاییه‌کانی ئێران ل ‌ه کاتێکی مێژوویی‬ ‫دیاریکراودا ک ‌ه نزیکه‌ی دوو هه‌زار و سێ سه‌د ساڵ پێش حه‌زره‌تی عیسا ووشه‌ی ماد له‌زمانی ئێرانی کۆندا‬ ‫ب ‌ه کار ده‌هێنرا بۆ ناوی ماوه‌یه‌ک و ناوچه‌یه‌کی مێژوویی کۆن که‌ل ‌ه دواییدا ل ‌ه ناوچه‌که‌دا ل ‌ه جوگرافیای‬ ‫ناوچه‌که‌دا به میدیا ناسرا ‪.‬سنوری ناوچه‌ک ‌ه ل ‌ه‌ ڕۆژئاواو‌ه ڕیز‌ه چیاکانی زاگرۆس ‪ ،‬ل ‌ه باکوره‌و‌ه ڕوباری‬ ‫ئاراس یان ئاراکسز و ڕیز‌ه چیای ئه‌لبورز ‪ ،‬ل ‌ه الی ڕۆژهه‌اڵته‌و‌ه ده‌شت و بیابانی کاڤیر و ل ‌ه باشووره‌و‌ه‬ ‫ڕوباره‌کانی سامیر‌ه که‌ر خه‌وابی دیز و ڕوباری کارون ‪.‬‬

‫یه‌کێک له‌و خێاڵنه‌ی ل‌ه‬ ‫ناوچه‌که‌دا ده‌ژیان خێڵی گۆتی‬ ‫بو ک‌ه جیاواز بو ل‌ه خێڵه‌کانی‬ ‫ئیالم ک‌ه ل‌ه به‌ره‌به‌یانی مێژوودا ل‌ه‬ ‫به‌رزاییه‌کانی ئێران دا ده‌ژیان ‪.‬‬ ‫له‌و سه‌رچاو‌ه مێژوویان‌ه وه‌ک‬ ‫سۆمه‌ریه‌کان و ئه‌که‌دیه‌کان و‬ ‫ئیالمیه‌کان له‌سه‌ر گۆتیه‌کان‬ ‫و خێڵه‌کانی تری ناوچه‌ک‌ه‬ ‫نوسیویان‌ه وه‌ک له‌وله‌بیه‌کان و‬ ‫که‌سایته‌کان و هۆریه‌کان ک‌ه‬ ‫ل‌ه ده‌ره‌وه‌ی ناوچه‌که‌و‌ه هاتوون‬ ‫و ل‌ه ده‌ور و پشتی ده‌ریاچه‌ی‬ ‫ئورومی‌ه نیشته‌جێ بوون له‌م‬ ‫ناوچه‌یه‌دا ک‌ه کوردستانی‬ ‫ئێستای‌ه ‪ .‬گۆتیه‌کان ک‌ه ل‌ه‬ ‫دوایی ساڵه‌کانی ‪ ٢٣٠٠‬ی پێش‬ ‫زایین ه‌و‌ه ناسراون ل‌ه سه‌رده‌می‬ ‫نه‌رامسینی ئه‌که‌دیه‌کانا ک‌ه‬ ‫هه‌موو میزۆپۆتامیا هه‌تا نزیک‬

‫شاخه‌کانی زاگرۆس ‪ ،‬تۆرۆس‬ ‫ل‌ه ئاسیای بچووک و ناوچه‌ی‬ ‫ئیالم ل‌ه ژێر ده‌سه‌اڵتیاندا بوو‬ ‫‪ .‬هه‌تا نه‌رامسین ل‌ه شه‌ڕی‬ ‫گۆتیه‌کاندا کوژرا ل‌ه کاتێکدا‬ ‫ک‌ه سه‌رۆکی گۆتیه‌کان نه‌رام‬ ‫داوه‌زیر ل‌ه که‌مپه‌ینێکدا ک‌ه‬ ‫ده‌یویست خوارووی میزۆپۆتامیا‬ ‫داگیر کا و شاری نایپوری‬ ‫داگیر کرد ک‌ه ل‌ه نوسراوه‌کانی‬ ‫سۆمه‌ریه‌کانا له‌سه‌ر ئه‌م ڕووداو‌ه‬ ‫نووسیویان‌ه ‪.‬‬ ‫ئه‌و چه‌کانه‌ی ک‌ه به‌کار ده‌هێنران‬ ‫‪ :‬کاڵوی مس ‪ ،‬ته‌ور ‪ ،‬ڕم و تیر‬ ‫بوون ‪ ،‬له‌پاشان شارکالیشاری‬ ‫کوڕی نارامسین ناوچه‌که‌ی‬ ‫هێنایه‌و‌ه ژێر ده‌ستی خۆی ‪.‬‬ ‫سه‌رۆکێکی گۆتیه‌کان ک‌ه‬ ‫ناوی سه‌رگه‌الب بوو گرتی‬ ‫و کوشتی ‪ .‬دوای مردنی‬

‫ئه‌که‌دیه‌کان‬ ‫سه‌رۆکی‬ ‫ناوچه‌ک‌ه‬ ‫شه‌رکالیشاری‬ ‫تێکچوو و گۆتیه‌کان هه‌لیان‬ ‫وه‌ده‌ست که‌وت ک‌ه په‌الماری‬ ‫ناوچه‌ک‌ه بده‌ن به سه‌رۆکایه‌تی‬ ‫نێلوولوومیش و ناوچه‌ک‌ه که‌وت‌ه‬ ‫ژێر ده‌ستیان بۆ ماوه‌ی ‪٩١‬‬ ‫ساڵ وه‌ک مێژووناس و‪ .‬ك‬ ‫سیلیجکۆ ده‌ڵێت له‌م ماوه‌یه‌دا‬ ‫گۆتیه‌مان ده‌سه‌اڵتی ته‌واویان‬ ‫به‌سه‌ر ناوچه‌که‌دا به شێوه‌یه‌کی‬ ‫چاک ل‌ه ده‌ستابوو ده‌سه‌اڵت‬ ‫دارانی ناوچه‌کانی ده‌وروبه‌ر‬ ‫باجیان ده‌دا به ده‌سه‌اڵت دارانی‬ ‫گۆتیه‌کان هه‌تا ساڵی ‪٢١٠٩‬‬ ‫ی پێش زایین ک‌ه سه‌رۆکێکی‬ ‫سۆمه‌ریه‌کان به ناوی وتو‬ ‫هێگاڵ ک‌ه فه‌رمانڕه‌وای‬ ‫ساری ئوور بوو دوایی هێنا به‬ ‫ده‌سه‌اڵتیان ‪.‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪85‬‬


‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪86‬‬

‫سه‌رچاو‌ه مێژووییه‌کان به ته‌واوی‬ ‫ناتوانن ده‌ستنیشانی شوێنی‬ ‫سه‌ره‌کی بکه‌ن به‌اڵم شاره‌زایانی‬ ‫مێژوویی ناوچه‌ی که‌رکوک‬ ‫شاخی جودی داده‌نێن به شوێنی‬ ‫سه‌ره‌کی گۆتیه‌کان ک‌ه ل‌ه‬ ‫شاخه‌کانی زاگرۆسه‌و‌ه هاتوون و‬ ‫ل‌ه ناوچه‌ی که‌رکوک نیشته‌جێ‬ ‫بوون ‪ .‬بێگومان زمانیان جیاواز‬ ‫بو‌ه ل‌ه خه‌ڵکانی ناوچه‌کانی‬ ‫دراوسێیان وه‌ک هوریه‌کان و‬ ‫خه‌ڵکی خوارووی میزۆپۆتامیا‪.‬‬ ‫هووریه‌کان ل‌ه به‌رزاییه‌کانی ک‌ه‬ ‫ل‌ه کۆنابه‌و سیموروم ک‌ه ئاڵتون‬ ‫کۆپری ئێستای‌ه و ئوربیلیه‌م ک‌ه‬ ‫ئه‌ربیلیئێستای‌هناوچه‌یکیماش‬ ‫و هه‌روه‌ها ل‌ه ناوچ‌ه دووره‌کانی‬ ‫شاخه‌کانی زاگرۆس ژیاون وه‌ک‬ ‫هومورتی ‪ ،‬هه‌رسی ‪ ،‬گانهار یا‬ ‫کاراهار ک‌ه ئه‌مانه‌ش خزمیان‬ ‫بوون و په‌یوه‌ندی خێاڵیه‌تیان‬ ‫هه‌بوو‌ه له‌گه‌ڵ یه‌کتردا ‪،‬‬ ‫سه‌رچاو‌ه مێژووییه‌کانی دۆزراو‌ه‬ ‫ک‌ه ده‌گه‌ڕێنه‌و‌ه بۆ ساڵه‌کانی‬ ‫دوو هه‌زار پێش زایین ک‌ه باسی‬ ‫شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی کارو‬ ‫باریان و جۆری خانوبه‌ر‌ه ک‌ه ل‌ه‬

‫ناوچه‌ی عه‌ره‌ف‌ه ل‌ه که‌رکوک‬ ‫دۆزراونه‌ته‌و‌ه ئه‌م زانیاریان‌ه پیشان‬ ‫ئه‌ده‌ن ‪ .‬هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ی‬ ‫مێژوویی تر ک‌ه ل‌ه ناوچه‌ی‬ ‫شوشارا یا گردی شیمشارا ک‌ه‬ ‫باسی کاسایه‌کی سه‌رده‌می‬ ‫بابلیه‌کان‌ه باسی ئه‌و‌ه ده‌که‌ن‬ ‫ک‌ه هوریه‌کان تاکسی بیره‌یان‬ ‫له‌سه‌ر البراو‌ه ک‌ه بابلیه‌کان ل‌ه‬ ‫خه‌ڵکی ناوچه‌که‌یان سه‌ندووه‬ ‫‪ ،‬ئه‌م سه‌رچاو‌ه ل‌ه قه‌اڵیه‌ک‬ ‫دۆزراوه‌ته‌و‌ه ل‌ه شاخی زاگرۆس‬ ‫ک‌ه ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ ساڵه‌کانی‬ ‫هه‌زار ساڵ پێش زایین ل‌ه‬ ‫سه‌رده‌می بابلیه‌کاندا ل‌ه کاتێکا‬ ‫ک‌ه له‌وله‌بیه‌کان ک‌ه میلله‌تێکی‬ ‫تری ناوچ‌ه شاخاویه‌کانی‬ ‫زاگرۆس بوون ک‌ه هۆریه‌کان به‬ ‫زۆرداری کردوویانن به کۆیل‌ه ‪،‬‬ ‫زانیاری له‌م باره‌یه‌و‌ه دۆزراوه‌ته‌و‌ه‬ ‫ل‌ه گه‌رووی ته‌پ‌ه ک‌ه ل‌ه گۆڕی‬ ‫کۆیله‌کاندا دۆزراوه‌ته‌و‌ه ‪ ،‬له‌م‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌‌دا شێوه‌ی زوڵم و‬ ‫زۆری هۆریه‌کان به ڕوونی‬ ‫دیار‌ه ‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها له‌م سه‌رچاوانه‌دا‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‬ ‫شێوازی‬

‫فیدراڵیه‌ت ده‌ر ده‌که‌ون ‪،‬‬ ‫یه‌کێک له‌م سه‌رچاوان‌ه ک‌ه‬ ‫باسی گۆتیه‌کان ده‌کا هه‌روه‌ها‬ ‫باسی لوله‌بیه‌کان ده‌کا ک‌ه ل‌ه‬ ‫سه‌رده‌می نه‌رامسین دا نوسراون‬ ‫ک‌ه ل‌ه نوسینێکی هه‌ڵکه‌نراو‬ ‫ل‌ه ناوچه‌ی سه‌رپێڵی زه‌هاو‬ ‫دۆزراوه‌ته‌و‌ه ک‌ه له‌و سه‌رده‌مه‌دا‬ ‫به ناوچه‌ی په‌دیر ناسراو‌ه ‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل‌ه دۆزراوه‌یه‌کی تردا به‬ ‫ناوی لیشی پارینیکوڕی یاکیب‬ ‫شاهماد ک‌ه سه‌رکرده‌یه‌کی ئه‌و‬ ‫کات‌ه بوو‌ه ‪ ،‬به‌اڵم نه‌زانراو‌ه ک‌ه‌‬ ‫ئه‌و سه‌رکرده‌ی‌ه له‌وله‌بی بوو‌ه یان‬ ‫نا ئه‌م سه‌رچاوه‌ی‌ه ل‌ه یه‌کێک‬ ‫ل‌ه دۆڵه‌کانی چه‌می سیروان‬ ‫دۆزراوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ل‌ه ساڵه‌کانی ‪ ١٨٠٠‬یان‬ ‫‪ ١٧٤١‬ی پێش زاین خێڵیکی‬ ‫ک‌ه به ناوی کاسیته‌کان ک‌ه‬ ‫ئه‌که‌دیه‌کان پێیان ده‌ووتن کاسی‬ ‫یان کاشه‌کان ک‌ه ل‌ه لوڕستانی‬ ‫ئێستاو‌ه هاتبوون ک‌ه هه‌تا‬ ‫سه‌رده‌می ئه‌سکه‌نده‌ریش له‌و‬ ‫ناوچ‌ه ده‌ژیان ‪ ،‬ل‌ه ساڵی ‪١٦٠٠‬‬ ‫پ‪ .‬ز په‌الماری ناوچه‌ی‬ ‫خوارووی میزۆپۆتامیا یان دا و‬ ‫داگیریان کرد به سه‌رۆکایه‌تی‬ ‫پادشاکه‌یه‌ن به ناوی ئاگومی‬ ‫دووهه‌م و ناسرابوو به شمشێری‬ ‫به به‌زه‌یی ‪ ،‬ل‌ه نوسێنێکدا ئاکوم‬ ‫ناوی خۆی ده‌با به وه‌چه‌ی خوا‬ ‫شوکامونا ‪ ،‬پادشای کاسی و‬ ‫ئه‌که‌دیه‌کان پادشای وواڵتی‬ ‫مه‌زنی بابل ( ‪) ٤٠ – ٣٩‬‬


‫سه‌رچاوه‌ی دۆزراو‌ه بۆ ئه‌م‬ ‫زانیاریان‌ه ل‌ه گردی ئه‌سمه‌ر ل‌ه‬ ‫ناوچه‌ی دیال‌ه دۆزراوه‌ته‌و‌ه ‪.‬‬ ‫ئه‌و خێاڵنه‌ی به زمان‌ه ئێرانیه‌کان‬ ‫ئه‌دوان ‪:‬‬ ‫ل‌ه نیوه‌ی دووهه‌می ساڵه‌کانی‬ ‫دوو هه‌زا پ ‪ .‬ز ئه‌و خێاڵنه‌ی‬ ‫ک‌ه ب‌ه زمانی ئێرانی ئه‌دوان‬ ‫نیشته‌جێ بوون ل‌ه ده‌شته‌کانی‬ ‫ئێران ‪ ،‬زمانی هیندۆئێرانی لقێک‌ه‬ ‫ل‌ه زمانه‌کانی هیندۆ ئه‌وروپی‬ ‫ک‌ه ب‌ه کار هێنراو‌ه پێشتر ل‌ه‬ ‫ساڵه‌کانی سێ هه‌زا پ ‪ .‬ز ل‌ه‬ ‫ناوه‌ڕاست و ڕۆژهه‌اڵتی ئه‌وروپا‬ ‫‪ .‬باڵوبوونه‌وه‌ی ئه‌م زمان‌ه بۆ‬ ‫ناوچه‌کانی ئێران به شێوه‌یه‌کی‬ ‫کوت و پڕ به هۆی په‌الماری‬ ‫جه‌نگ یا به کۆمه‌ڵ کۆچکردن‬ ‫نه‌بوو ‪ ،‬به‌ڵکوو زۆر به هێواش و‬ ‫چه‌نده‌ها ساڵی پێچوو ‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئاماری هاتو‬ ‫چۆی به گوڕ و کوت و پڕ نه‌بوو‬ ‫‪ ،‬دانیشتوانی ناوچه‌ک‌ه زۆر که‌م‬ ‫‌و ل‌ه ڕووبه‌رێکی زۆر به‌ر باڵو دا‬ ‫ده‌ژیان ‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌و‌ه هیچ مشت‬ ‫و مڕ نه‌ده‌بوو ل‌ه نێوان خه‌ڵکی‬ ‫ناوچه‌ک‌ه و ئه‌وانه‌ی ده‌هاتن‬ ‫و جێگیر ده‌بوون ل‌ه ناوچه‌که‌دا‬ ‫‪ .‬ئیتر وورد‌ه وورد‌ه به هۆی‬ ‫ژنهێنان و په‌یوه‌ندی کارکردن ل‌ه‬ ‫نێوانیاندا تێکه‌ڵ ده‌بوون و پێکه‌و‌ه‬ ‫ده‌ژیان و خه‌ڵک‌ه تازه‌ک‌ه داب‬ ‫و که‌لتور و هه‌ڵس و که‌وتی‬ ‫خه‌ڵکی ناوچه‌که‌یان په‌سه‌ند‬ ‫ده‌کرد و هیچ کێشه‌یه‌ک ل‌ه‬

‫نێوانیاندا ڕووی نه‌ده‌دا ‪ .‬له‌به‌ر‬ ‫ئه‌و‌ه گۆڕانی زمان ڕووی دا‬ ‫‪ ،‬ل‌ه ماوه‌ی سه‌ده‌ها ساڵدا ‪.‬‬ ‫کارام‌ه و زیره‌کی ل‌ه به‌رهه‌م‬ ‫هێنانی کاری کشت و کاڵ و‬ ‫ئاژه‌ڵ به‌خێو کردنی خه‌ڵکانی‬ ‫هیندۆ ئه‌وروپی گه‌ش‌ه کردنی‬ ‫باری ئابووری خه‌ڵکی ناوچه‌ک‌ه‬ ‫کاری کرد‌ه سه‌ر گۆرانی‬ ‫زمانه‌که‌یان ‪ ،‬ئه‌م گۆران‌ه کاری‬ ‫کرد‌ه سه‌ر زمانه‌کانی خه‌ڵکانی‬ ‫ناوچه‌کان ل‌ه ڕوبه‌رێکی فراوان‬ ‫ل‌ه نێوان ده‌ریای ئه‌تالنتیک هه‌تا‬ ‫که‌ناره‌کانی ناوچه‌کانی به‌نگال‬ ‫یا به‌نگالدیش ‪.‬‬ ‫ل‌ه ساڵه‌کانی دوو هه‌زار پ‪ .‬ز‬ ‫خه‌ڵکه‌کانی هه‌موو ناوچه‌ک‌ه به‬ ‫زمانی هیندۆ ئێرانی و هیندۆ‬ ‫ئه‌وروپی ده‌دوان ‪ ،‬خه‌ڵکانی‬ ‫ناوچه‌کانی ڕۆژئاوای میدیا ل‌ه‬ ‫سه‌ره‌تای ساڵه‌کانی ‪ ١٠٠٠‬پ ‪.‬‬ ‫ز ده‌دوان به زمانه‌کانی جیاوازی‬ ‫خۆیان ک‌ه به زمانی پێش ئێرانی‬ ‫ده‌ناسران ‪ ،‬وه‌ک ناوچه‌کانی‬ ‫خوارووی ده‌ریاچه‌ی ئورومی‌ه‬ ‫و هه‌ندێ ناوچه‌ی نزیک‬ ‫ده‌ریاچه‌ی وان ک‌ه خه‌ڵکانی‬ ‫گۆتی و له‌وله‌بی لێ ده‌ژیان‬ ‫‪ .‬ئه‌م خه‌ڵکان‌ه به له‌وله‌بی و‬ ‫گۆتی ناسرابوون الی ئاشوری و‬ ‫بابلیه‌کان‪،‬له‌وله‌بیه‌کانل‌هپانتایی‬ ‫فراوانی ڕۆژئاوا و گۆتیه‌کان‬ ‫ل‌ه ناوچه‌کانی سه‌رووی‬ ‫ڕۆژهه‌اڵت ده‌ژیان ‪ .‬سه‌رچاو‌ه‬ ‫مێژووییه‌کانی ئاسوریه‌کان یا‬

‫ل ‌ه ساڵه‌کانی دوو هه‌زار پ‪ .‬ز‬ ‫خه‌ڵکه‌کانی هه‌موو ناوچه‌ک ‌ه به‬ ‫زمانی هیندۆ ئێرانی و هیندۆ‬ ‫ئه‌وروپی ده‌دوان ‪ ،‬خه‌ڵکانی‬ ‫ناوچه‌کانی ڕۆژئاوای میدیا ل ‌ه‬ ‫سه‌ره‌تای ساڵه‌کانی ‪ ١٠٠٠‬پ ‪ .‬ز‬ ‫ده‌دوان به زمانه‌کانی جیاوازی‬ ‫خۆیان ک ‌ه به زمانی پێش ئێرانی‬ ‫ده‌ناسران ‪ ،‬وه‌ک ناوچه‌کانی‬ ‫خوارووی ده‌ریاچه‌ی ئورومی ‌ه و‬ ‫هه‌ندێ ناوچه‌ی نزیک ده‌ریاچه‌ی‬ ‫وان ک ‌ه خه‌ڵکانی گۆتی و له‌وله‌بی‬ ‫لێ ده‌ژیان ‪.‬‬

‫ئاشوریه‌کان ل‌ه ناوچه‌ی له‌وله‌م‬ ‫یا له‌وله‌ب به وواڵتی زاموا یا‬ ‫مازاموا ناو ده‌به‌ن ‪ ،‬ئه‌م ناوچ‌ه‬ ‫ده‌که‌وێت‌ه نێوان ناوچه‌کانی نێوان‬ ‫ده‌ریاچه‌ی ئورومی‌ه و چه‌می‬ ‫سیروان ‪ .‬ل‌ه نزیک ئه‌واندا‬ ‫خێڵێکی دیک‌ه ژیاون به ناوی‬ ‫پارسوا ل‌ه ساڵه‌کانی هه‌شت سه‌د‬ ‫و نۆ سه‌دی پ ‪ .‬ز ‪ ،‬وه‌ک‬ ‫ل‌ه سه‌رچاوه‌کانی ئاشوریه‌کاندا‬ ‫ده‌ر ده‌که‌وێت ‪ :‬له‌وله‌بیه‌کان‬ ‫خێڵه‌کانی لۆلۆن ‪ ،‬ئه‌م ناوچان‌ه‬ ‫ل‌ه چه‌رخه‌کانی دوایی دا به‬ ‫به‌شێک ل‌ه ناوچه‌کانی میدیا‬ ‫ناسران ‪ .‬ل‌ه ناوچه‌کانی ده‌وروبه‌ردا‬ ‫خێڵه‌کانی هۆری و ماتینی و‬ ‫وه‌ک هیرۆدۆت ‪ ،‬یه‌که‌مین یا‬ ‫کۆنترین مێژوو نووسی یۆنانی‬ ‫باسی ده‌کا زمانی مه‌هرانی‬ ‫به‌کار هێناو‌ه ل‌ه ناوچه‌کانی‬ ‫ڕۆژئاوای میدیادا ‪ ،‬هه‌روه‌هاش‬ ‫ل‌هناوچ‌هشاخاویه‌کانیلوڕستاندا‬ ‫خێڵه‌کانی کاسی و یسوبێکلیش‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪87‬‬


‫به‌خێو کردنی‬ ‫ئه‌سپ ل ‌ه‬ ‫شاخه‌کانی‬ ‫سه‌رووی‬ ‫میزۆپۆتامیادا‬ ‫ده‌ستی‬ ‫پێکردوو‌ه که‬ ‫به‌کار هێنراو‌ه‬ ‫بۆ گواستنه‌وه‌ی‬ ‫بار و ڕاکێشانی‬ ‫عاره‌بانه‌ی‬ ‫جه‌نگ ‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها‬ ‫یه‌ستریش‬ ‫به‌خێو کراو‌ه ل ‌ه‬ ‫لێکنانی ئه‌سپ‬ ‫و گوێدرێژ بۆ‬ ‫به‌کار هێنانیان‬ ‫ل ‌ه ناوچه‪...‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪88‬‬

‫ژیاون ‪ ،‬ئه‌مان‌ه په‌یوه‌ندی زمان و‬ ‫ڕه‌گه‌زیان نه‌بوو‌ه به ئێرانیه‌کانی‬ ‫ناوچه‌که‌و‌ه ‪.‬‬ ‫ل‌ه سه‌رچاو‌ه مێژووییه‌کانی‬ ‫بابلیه‌کانا‬ ‫و‬ ‫ئاشوری‬ ‫ده‌رده‌که‌وێ ک‌ه به‌خێو کردنی‬ ‫ئه‌سپ ل‌ه شاخه‌کانی سه‌رووی‬ ‫میزۆپۆتامیادا ده‌ستی پێکردوو‌ه‬ ‫که به‌کار هێنراو‌ه بۆ گواستنه‌وه‌ی‬ ‫بار و ڕاکێشانی عاره‌بانه‌ی‬ ‫جه‌نگ ‪ ،‬هه‌روه‌ها یه‌ستریش‬ ‫به‌خێو کراو‌ه ل‌ه لێکنانی ئه‌سپ‬ ‫و گوێدرێژ بۆ به‌کار هێنانیان ل‌ه‬ ‫ناوچه‌شاخاویه‌کاندال‌هساڵه‌کانی‬ ‫‪ ٢٥٠٠‬پ ‪ .‬ز ‪.‬‬ ‫یه‌کێک ل‌ه کۆنترین سه‌رچاوه‌ی‬ ‫دۆزراو‌ه له‌باره‌ی ڕووداوه‌کانی‬ ‫ساڵه‌کانی ‪١٢٠٠ – ١٩٠٠‬‬ ‫پ ‪ .‬ز بۆ ناوچه‌ی چیاکانی‬ ‫زاگرۆس ل‌ه سنوری نێوان‬ ‫میزۆپۆتامیا و ئیالمدا ک‌ه‬ ‫په‌الماری ئاشوریه‌کان بۆ سه‌ر‬ ‫ناوچه‌ی زاموا و له‌و له‌بیه‌کان‬ ‫ک‌ه که‌وتبو‌ه نێوان ده‌ریاچه‌ی‬ ‫ئورمی‌ه و چه‌می سیروانه‌و‌ه ک‌ه‬ ‫ب‌ه سه‌رکردایه‌تی ئه‌ندره‌دای ‪٢‬‬ ‫یه‌کێک ل‌ه سه‌رکرد‌ه کانی‬ ‫ئاشوریه‌کان بۆ سه‌ر ناوچه‌ی‬ ‫زاموا و مێهری ‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫پاشای ئاشوور ناسر پاڵ ‪،‬‬ ‫یه‌که‌م په‌الماری له‌سه‌ر ناوچه‌ی‬ ‫زاموا نه‌بو‌ه ‪ ،‬چونک‌ه الی دا‬ ‫بۆ ناوچه‌ی زابی بچووک یا‬ ‫چه‌می دوکانی ئێستا ک‌ه ل‌ه‬ ‫کۆنا کیرۆریان پێ ده‌ووت ک‌ه‬

‫ل‌ه ساڵی ‪ ٨٨٣‬پ ‪ .‬ز دا ده‌ستی‬ ‫پێکرد ‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌و‌ه خێڵه‌کانی‬ ‫ناوچه‌ک‌ه ده‌ستیان کرد به بردنی‬ ‫به‌خشیش بۆی وه‌ک ئه‌سپ‬ ‫و یه‌ستر و وواڵخ و شه‌راب و‬ ‫به‌ردی گران به‌ها بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫نه‌یان کوژێ و تااڵنیان نه‌ک‌ا‬ ‫‪ .‬له‌به‌ر ئه‌و‌ه خه‌ڵکانی زاموا ب‌ه‬ ‫سه‌رۆکایه‌تی نورئاداد خۆیان‬ ‫ئاماد‌ه ده‌کرد بۆبه‌رهه‌ڵستی‬ ‫کردنی و ده‌ستیان کرد به‬ ‫دروست کردنی دیوارێک ل‌ه‬ ‫ناوچه‌ی بابیتۆ ‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وان ‪،‬‬ ‫ئاشوریه‌کان ل‌ه ساڵی ‪ ٨٨١‬پ‬ ‫‪ .‬ز ده‌ستیان کرد ب‌ه په‌الماردان‬ ‫پێش ته‌واو بوونی دیواره‌ک‌ه و‬ ‫ناوچه‌ی زاموای داگیر کرد‬ ‫‪ ،‬ک‌ه ناوچه‌ی شاره‌زووری‬ ‫ئێستای‌ه ‪ ،‬خه‌ڵکانی زاموا ‪،‬‬ ‫شاره‌زور ده‌ستیان کرد به ناردنی‬ ‫مه‌ڕ و مااڵت و خه‌ڵکه‌که‌ی‬ ‫بۆ شاخه‌کانی زاگرۆس ‪،‬‬ ‫هه‌ورامانی ئێستا ‪ ،‬ئاشوریه‌کان‬ ‫سێ شاریان ڕوخان و کاول کرد ‪،‬‬ ‫نورئاداد کۆڵی به شه‌ڕ داو چیتر‬ ‫ئاشور ناسرپاڵ دوایان نه‌که‌وتن‬ ‫و وازی هێنا و باجێکی زۆری‬ ‫ل‌ه سه‌ریان دانا ‪.‬سنوری ناوچه‌ی‬ ‫زامو‌ه یا مازاموا ل‌ه شاره‌زوره‌و‌ه‬ ‫هه‌تا ناوچه‌ی ئورومی‌ه بوو ‪،‬‬ ‫ئیتر ئاشوریه‌کان نه‌یان توانی‬ ‫به‌ره‌و ناو وواڵتی زاموا بڕۆن و‬ ‫داگیری که‌ن ‪ .‬دوو سه‌رکرده‌ی‬ ‫زامواکان ئه‌مێکا و ئه‌رشتوا‬ ‫باجیان نه‌دا له‌به‌ر ئه‌و‌ه ل‌ه ساڵی‬

‫‪ ١٨٨٠‬دا پ ‪ .‬ز ئاشور ناسر پاڵ‬ ‫په‌المارێکی زۆر به‌هێزی کرد‬ ‫سه‌ریان خه‌ڵکێکی زۆری به دیل‬ ‫گرت و کوشت و منداڵه‌کانیان‬ ‫سوتاندن ‪ ،‬وواڵته‌که‌یان کاول کرد‬ ‫‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مێکا و خه‌ڵکه‌که‌ی‬ ‫په‌نایان برد‌ه به‌ر شاخه‌کان ئیتر‬ ‫ئاشوریه‌کان باجێکی زۆریان‬ ‫له‌سه‌ر ناوچه‌ک‌ه دانا ‪ ،‬میلله‌تانی‬ ‫وواڵتانی دراوسێ ده‌ستیان کرد‬ ‫ب‌ه ناردنی به‌خشیش وه‌ک ئاڵتون‬ ‫‪ ،‬ئه‌سپ ‪ ،‬وواڵخ بۆ ئاشوریه‌کان‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی په‌الماریان نه‌ده‌ن ‪،‬‬ ‫ئاشور ناسر پاڵ قه‌اڵیه‌کی‬ ‫گه‌وره‌ی دروست کرد به ناوی‬ ‫قه‌اڵی ئه‌تلیال ک‌ه گردی‬ ‫به‌کراوای ئێستای‌ه ل‌ه به‌رده‌م شاری‬ ‫هه‌ڵه‌بجه‌ی ئێستادا و کردی به‬ ‫ده‌ستگای کۆکردنه‌وه‌ی باجی‬ ‫هه‌موو ناوچه‌ک‌ه ‪ ،‬گردی‬ ‫به‌کراوا پێش ئاشوریه‌کان‬ ‫دروست کرابوو به ده‌ستی‬ ‫ده‌سه‌اڵت داری کاسیه‌کان ک‌ه‬ ‫بۆ ماوه‌یه‌ک ل‌ه ناوچه‌که‌دا بوون‬ ‫‪ ،‬به‌اڵم هێشتا نه‌زانراو‌ه بۆ ماوه‌ی‬ ‫چه‌ند ‪ ،‬به‌سه‌رهاتی ئه‌م ڕوداوان‌ه‬ ‫ل‌ه نوسراوه‌کانی سااڵنه‌ی‬ ‫ئاشوریه‌کاندا ده‌ر ده‌که‌وێت ک‌ه‬ ‫باسی باری به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‬ ‫ناوچه‌ک‌ه و پێشکه‌وتنی باری‬ ‫ئابووری ناوچه‌ک‌ه ده‌کا ‪ ،‬ک‌ه ل‌ه‬ ‫داهاتوویه‌کی نزیک دا ده‌بێت به‬ ‫به‌شێک ل‌ه وواڵتی میدیا ‪.‬‬ ‫ئاشوریه‌کان گردی به‌کراوایان‬ ‫کرد به مه‌ڵبه‌ندی باج و‬


‫هێزه‌کانیان‬ ‫کۆکردنه‌وه‌ی‬ ‫بۆ په‌الماردانی ناوچه‌کانی‬ ‫دراوسێیان ‪ ،‬به‌اڵم پاش ماوه‌یه‌ک‬ ‫زۆربه‌ی ناوچه‌کانی زاموا‬ ‫جیا بوونه‌و‌ه ل‌ه ده‌سه‌اڵتداری‬ ‫ئاشوریه‌کان ‪ .‬ل‌ه دوای جێگیر‬ ‫بوونیانل‌ه ناوچه‌که‌دائاشوریه‌کان‬ ‫ده‌ستیان کرد ب‌ه په‌الماردانی‬ ‫ناوچه‌کانی ناوه‌و‌ه ی زاموا به‌ره‌و‬ ‫ده‌ریاچه‌ی ورمی‌ه و ناوچه‌کانی‬ ‫میدیا و ده‌ریای قه‌زوین ‪.‬‬ ‫بۆ پاراستنی سه‌ربه‌خۆییان‬ ‫خه‌ڵکانی ناوچه‌ک‌ه پێویستیان به‬ ‫یه‌کگرتن بوو ‪ ،‬ئه‌م یه‌کگرتنه‌ش‬ ‫به په‌ل‌ه نه‌ده‌کرا ‪ ،‬ل‌ه ناوه‌وه‌ی‬ ‫وواڵتی زاموا یه‌کێک ل‌ه به‌هێز‬ ‫ترین ده‌سه‌اڵتدار سه‌رکرده‌یه‌ک‬ ‫بوو به ناوی نیگدارا مێکتیارا‬ ‫ئه‌م سه‌رکردی‌ه زۆر دژایه‌تی‬ ‫ده‌کرا ل‌ه الیه‌ن سه‌رکرد‌ه کانی‬ ‫تری ناوچه‌ک‌ه و ل‌ه ساڵی ‪٨٨٥‬‬ ‫پ‪ .‬ز هێزه‌کانی ئاشوریه‌کان‬ ‫به سه‌رۆکایه‌تی شالمه‌نسه‌ر‬ ‫به‌شه‌ڕ هاتن له‌گه‌ڵ هێزه‌کانی‬ ‫زاموای نیگدارا دا وزامواکان‬ ‫تێشکان له‌سه‌ر ده‌ریاچه‌یه‌کی‬ ‫گه‌ور‌ه ‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه ناوی‬ ‫ده‌ریاچه‌ک‌ه نه‌زانراو‌ه ‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌و‌ه ده‌کا ده‌ریاچه‌ی ورمی‌ه یا‬ ‫زرێبار بێت ک‌ه شه‌ڕه‌که‌ره‌کان‬ ‫که‌شتی بچووکیان به‌کار هێناو‌ه‬ ‫ک‌ه دروستکراوه‌و چنراو‌ه ل‌ه لقی‬ ‫داربی ‪.‬‬ ‫له‌ساڵی ‪ ٨٤٣‬ی پ ‪ .‬ز‬ ‫شه‌لمه‌نسه‌ری سێهه‌م په‌الماری‬

‫مانیه‌کانی دا ل‌ه خواروی‬ ‫ده‌ریاچه‌ی ورمێو‌ه شارێکیان‬ ‫ک‌ه ناوی ئه‌له‌بریا بوو ‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫له‌وانه‌ی‌ه به‌شێك بو‌ه ل‌ه وواڵتی‬ ‫ڕۆژهه‌اڵتی زاموا هه‌روه‌ها به‌ره‌و‬ ‫ناوچه‌کانی سه‌ره‌وه‌ی چه‌می‬ ‫سیروان و به‌ره‌و ناوچه‌ی ئێستای‬ ‫خانه‌قین و باقوب‌ه نیانزیه‌کی دانا‬ ‫به لێپرسراوی ناوچه‌ک‌ه ( نیانزی‬ ‫ووشه‌یه‌ک‌ه ک‌ه ل‌ه زمانی گۆتی‬ ‫یا کاسیه‌کانا واتای به‌ڕێوه‌به‌ر یا‬ ‫میری ناوچه‌ک‌ه بو‌ه ) ‪.‬‬ ‫له‌ساڵی ‪ ٨٣٤‬پ ‪ .‬ز نیانزی‬ ‫ل‌ه ده‌سه‌اڵتداری ئاشوریه‌کان‬ ‫جیابۆو‌ه له‌به‌ر ئه‌و‌ه ئاشوریه‌کان‬ ‫په‌الماری ناوچه‌که‌یان دا و‬ ‫هه‌روه‌ها ناوچه‌ی میدیاشی‬ ‫گرته‌و‌ه چونک‌ه نیانزی په‌نای‬ ‫بردبو‌ه به‌ر میدیه‌کان ‪ ،‬پاش‬ ‫گرتنی ناوچه‌که‌یان و قه‌اڵی‬ ‫نه‌مه‌ر تااڵنیه‌کی زۆریان‬ ‫ده‌سکه‌وت ته‌ماع گرتنی‬ ‫بۆ په‌الماری ناوچه‌کانی‬ ‫میدیا ‪ ،‬هه‌ر ل‌ه هه‌مان کاتدا‬ ‫پارسواکانی دراوسێی ناوچه‌ک‌ه‬ ‫به‌خشیشێکی زۆریان ل‌ه ترسا‬ ‫نارد بۆ ئاشوریه‌کان ‪ ،‬پێویست ب‌ه‬ ‫ڕوونکردنه‌و‌ه هه‌ی‌ه ک‌ه ووشه‌ی‬ ‫پارسوا به واتای خه‌ڵکانی سنور‬ ‫دێت نه‌ک پارس یا فارسه‌کانی‬ ‫ئێستا ‪ ،‬چونک‌ه فارسه‌کان‬ ‫هه‌رگیز ل‌ه ناوچ‌ه شاخاویه‌کانی‬ ‫زاگرۆس نه‌ژیاون وه‌ک سه‌رچاو‌ه‬ ‫مێژووییه‌کان ڕوونی ده‌که‌نه‌و‌ه ‪،‬‬ ‫وه‌ک پتۆلیمی سه‌رچاوه‌کانی‌‬

‫ئاشوریه‌کان به‌کار ده‌هێنێ‬ ‫بۆ چه‌سپاندنی ئه‌م ڕاستی‌ه ‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌کی مێژوویی ئه‌ڵێت‬ ‫ووشه‌ی پارسا زۆر جار به‌کار‬ ‫هێنراو‌ه بۆ ناوی سنور نه‌ک‬ ‫میلله‌ت یان خێڵ ‪ ،‬ووشه‌ی‬ ‫پارس به‌کار هێنراو‌ه بۆ ناوهێنانی‬ ‫میلله‌تی فارس ک‌ه سنوریان ل‌ه‬ ‫نزیک ده‌ریاچه‌ی وورمێو‌ه هه‌تا‬ ‫قه‌زوێن و کرمان و سنوری‬ ‫لوڕستان و ناوچه‌ی فار و هه‌تا‬ ‫ئه‌فغانستان ‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌کی دیک‌ه ده‌ڵێت‬ ‫‪ :‬ووشه‌ی پارسوه‌ش له‌وانه‌ی‌ه‬ ‫به‌کار هێنراو‌ه بۆ ناو هێنانی‬ ‫فارسه‌کان‪ .‬ل‌ه ده‌ریاچه‌ی وان‬ ‫خێڵێک یا میلله‌تێکی تر هه‌بوو‬ ‫ب‌ه ناوی پاشایه‌تی ورارتو بۆ‬ ‫به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئاشوریه‌کان‬ ‫ده‌ستیان کرد ب‌ه کامپه‌ینێک‬ ‫به‌ره‌و خوار ب‌ه سه‌رکردایه‌تی‬ ‫پاشا‌که‌یان نیشپوینی له‌به‌ر ئه‌و‌ه‬ ‫ئاشوریه‌کان هێزێکیان نارد به‬ ‫سه‌رۆکایه‌تی سه‌رکرده‌یه‌ک‬ ‫ک‌ه ناوی موتاریس ئاشوور بۆ‬ ‫به‌ره‌نگاری وارتوه‌کان و ده‌ستیان‬ ‫گرته‌و‌ه به‌سه‌ر ناوچه‌که‌دا هه‌تا‬ ‫ده‌ریای ڕۆژ ئاوا ک‌ه مه‌به‌ست‬ ‫ده‌ریای قه‌زوێن بوو‌ه ‪.‬‬ ‫ئاشوریه‌کان دوای جێگیر‬ ‫بوونیان ل‌ه ناوچه‌ی ورمی‌ه ل‌ه‬ ‫ساڵی ‪ ۸٢٠‬که‌مپه‌ینێکیان‬ ‫ده‌ست پێکرد ل‌ه دژی میدیه‌کان‬ ‫گه‌یشتن‌ه یه‌کێک ل‌ه ڕیز‌ه‬ ‫شاخه‌کانی زاگرۆس ک‌ه شاخی‬

‫ووشه‌ی پارس‬ ‫به‌کار هێنراو‌ه‬ ‫بۆ ناوهێنانی‬ ‫میلله‌تی فارس‬ ‫ک ‌ه سنوریان‬ ‫ل ‌ه نزیک‬ ‫ده‌ریاچه‌ی‬ ‫وورمێو‌ه هه‌تا‬ ‫قه‌زوێن و‬ ‫کرمان و‬ ‫سنوری لوڕستان‬ ‫و ناوچه‌ی‬ ‫فار و هه‌تا‬ ‫ئه‌فغانستان ‪.‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪89‬‬


‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪90‬‬

‫کوله‌ر بوو به‌ره‌و ناوچه‌ی مێسی‬ ‫چوون له‌سه‌ر ڕوباری جاگاتو به‬ ‫سه‌رۆکایه‌تی شامشی دادی‬ ‫چوارهه‌م و ده‌ستیان به‌سه‌ر‬ ‫ژماره‌یه‌کی زۆر ل‌ه مه‌ڕ و‬ ‫مااڵت و وواڵخ و حوشترێکی‬ ‫زۆر ‪ ،‬ژماره‌یه‌کی زۆر دێهاتی‬ ‫شوێنی پشوودانیان سوتاند‬ ‫ل‌ه ناوچه‌ی مێشی یامێسی‬ ‫‪ ،‬خه‌ڵکانی دراوسێ ‪ ،‬یا‬ ‫خه‌ڵکی وواڵته‌کانی نزیک‬ ‫وه‌ک ‪ :‬سونییه‌کان ‪ ،‬مانیه‌کان‬ ‫‪ ،‬تیۆرالنیه‌کان و شارشینا‬ ‫وه‌ک میرایه‌تی ناوچه‌کان‬ ‫له‌ترسا ده‌ستیان کرد به ناردنی‬ ‫به‌خشیشێکی زۆر بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌وانیش له‌ناو نه‌بات ‪.‬‬ ‫ئیتر ئاشوریه‌کان به شاخه‌کانی‬ ‫قزڵبه‌ندا تێپه‌ڕین ک‌ه ئه‌م شاخ‌ه‬ ‫ناوچه‌کانی زاموا و میدی جیا‬ ‫کردو‌ه ‪.‬‬ ‫له‌دوای تێپه‌رینیان ب‌ه ناوچه‌ی‬ ‫قزڵبه‌ندا ئاشوریه‌کان گه‌یشتنه‬ ‫وواڵتی میده‌کان به پێچه‌وانه‌ی‬ ‫خێڵه‌کان یا میلله‌تانی که‌ی‬ ‫دراوسێیان ‌یه‌کگرتوو بوون و‬ ‫یه‌ک سه‌رکرده‌یان هه‌بوو به‬ ‫ناوی هان‌ه سروک ک‌ه شوێنی‬ ‫دانیشتنی ناوی ساگبیتوو بوو ‪،‬‬ ‫هان‌ه سروک ویستی بکشێته‌و‌ه بۆ‬ ‫شاخه‌کان خۆی و میلله‌ته‌که‌ی‬ ‫بپارێزی ‪ ،‬بااڵم ئاشوریه‌کان‬ ‫ڕێیان پێ گرتن و به‌شه‌ڕ هاتن ‪،‬‬ ‫میدیه‌کان تێشکان و ئاشوریه‌کان‬ ‫‪ ١٢٠٠‬دێیان کاول کرد له‌ناو‬

‫ئه‌ونه‌دا ساگبیتو جێگای‬ ‫دانیشتنی سه‌رکرده‌که‌یان ‪١٤٠ ،‬‬ ‫سوار‌ه گیران و به‌اڵم میدیه‌کان‬ ‫و ل‌ه ئاشوریه‌کان دا ل‌ه کاتی‬ ‫گه‌ڕانه‌وه‌یان دا ل‌ه نێوان قه‌زوین‬ ‫و هه‌مه‌دان دا به سه‌رۆکایه‌تی‬ ‫مونسوارتا ک‌ه سه‌رکرده‌ی خێڵی‬ ‫ئارازیاش بوو ک‌ه ل‌ه ناوچه‌ی نێوان‬ ‫هه‌مه‌دان و سه‌رچاوه‌ی چه‌می‬ ‫سه‌فید رود دا ‪ ،‬به‌اڵم په‌الماره‌ک‌ه‬ ‫سه‌رکه‌وتونه‌بوو ‪ ١٠٧٠‬پیاویان‬ ‫لێکوژرا خه‌ڵکێکی زۆریان گرت‬ ‫و کردنیان به کۆیل‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫تااڵنیه‌کی زۆردا ‪.‬‬ ‫هه‌رگیز میدیه‌کان تێشکانی‬ ‫وایان به خۆیانه‌و‌ه نه‌دیبوو ل‌ه‬ ‫هه‌موو وواڵته‌که‌یان ل‌ه نێوان‬ ‫ده‌ریاچه‌ی وورمێو‌ه هه‌تا بیابانی‬ ‫خوێیاوی یا بیابانی ک‌ه فێر ل‌ه‬ ‫سنوری خواره‌وه‌ی وواڵته‌که‌و‌ه ‪.‬‬ ‫ئه‌م که‌مپه‌ین‌ه ل‌ه سێ الو‌ه‬ ‫ئاشوریه‌کان که‌ڵکیان لی‬ ‫وه‌رگرت ؛ یه‌که‌م به‌ره‌ی‬ ‫یه‌کگرتوویدژیئاشوریه‌کانیان‬ ‫ل‌ه ناوبرد ل‌ه ناوچه‌کانی ک‌ه‬ ‫که‌وتبو‌ه نێوان مانیه‌کان و‬ ‫ئورارتۆ و میدیه‌کانا ‪ ،‬دووهه‌م‬ ‫تااڵنیه‌کی زۆریان ده‌سکه‌وت‬

‫و ‪ ،‬سێیه‌م خۆیان کۆکرده‌و‌ه بۆ‬ ‫په‌الماردانی بابلیه‌کان ‪ ،‬چونک‌ه‬ ‫بابلیه‌کان به‌شێکی ناوچه‌ی‬ ‫چه‌می سیروان یان داگیر کردبوو‬ ‫‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌و‌ه هه‌نگاوی داهاتویان‬ ‫په‌المار دان و شه‌ڕ بوو له‌گه‌ڵ‬ ‫بابلیه‌کان ‪ ،‬هه‌روه‌ها ئاشوریه‌کان‬ ‫ل‌ه سااڵنی ‪ ٨١١ - ٨١٤‬پ ‪.‬‬ ‫ز په‌الماری ناوچه‌ی ئیالمیان‬ ‫داو کاولیان کرد ‪.‬‬ ‫ل‌ه ساڵی ‪ ٨١٠‬پ ‪ .‬ز شه‌مسی‬ ‫ئاداد پادشای ئاشوریه‌کان مرد‬ ‫و ل‌ه جێگاکه‌ی شایه‌کی‬ ‫ئه‌دادنێراری سێ دانرا ‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫زۆربه‌ی ده‌سه‌اڵت له‌ده‌ست‬ ‫خانمێکی شازاد‌ه بوو به ناوی‬ ‫سامورامات ‪ ،‬یا زۆرتر ناسراو‌ه‬ ‫ل‌ه سه‌رچاو‌ه مێژووییه‌کاندا به‬ ‫سێمیرامیس بۆ ماوه‌ی پێنج‬ ‫ساڵ ‪ ،‬بااڵم ل‌ه ‪ ٨٠٥‬پ ‪ .‬ز‬ ‫ئیتر ئه‌داد نێراری به سه‌ربه‌خۆ‬ ‫پادشایه‌تی برد ب‌ه ڕێو‌ه هه‌رچه‌ند‬ ‫خانمی ناوبراو هێشتا ده‌وری‬ ‫خۆی ‌ هه‌بوو ل‌ه کار و باری‬ ‫وواڵت دا ‪ ..‬ده‌وری ئه‌م خانم‌ه‬ ‫ده‌نگی دایه‌و‌ه ل‌ه ناوچه‌که‌دا ‪،‬‬ ‫ناوداری ئه‌م شاژن‌ه ناسراو‌ه هه‌تا‬ ‫چه‌رخی بیست و یه‌کی ئێستا‬


‫‪ ،‬هه‌ردوو شا و شاژن ده‌وررێکی‬ ‫بااڵیان هه‌بوو ل‌ه په‌الماردانی‬ ‫ناوچه‌کانی ئورارتۆ و مانیه‌کان‬ ‫و میدیا دا و ل‌ه ساڵی ‪ ٨٠٢‬پ‬ ‫‪ .‬ز ده‌ستیان گرت ب‌ه سه‌ر شاری‬ ‫ئیلێپی نزیک کرماشان هه‌رهار‬ ‫و ئارزیاشی نێوان هه‌مه‌دان و‬ ‫سه‌فید روود و ناوچه‌کانی میدیا‬ ‫‪ ،‬ناوچه‌ی نێوان هه‌مه‌دان و‬ ‫قه‌زوین و زه‌نجان دا ‪ ،‬قزڵبه‌ند ک‌ه‬ ‫ناوچه‌ی مانیه‌کان بوو هه‌روه‌ها‬ ‫ناوچه‌کانی پاراسواو ئه‌له‌بریا ل‌ه‬ ‫نزیک سه‌رچاوه‌کانی چه‌می‬ ‫سیروان هه‌تا ناوچه‌ی نزیک‬ ‫ده‌ریای قه‌زوین ‪.‬‬ ‫ئه‌م په‌الماردانه‌ی ئاشوریه‌کان‬ ‫ته‌واو میلله‌تانی ئه‌و ناوه‌ی بێزار‬ ‫کرد ‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌و‌ه ئورارتو یه‌کێک‬ ‫له‌و میلله‌تان‌ه ده‌ستیان کرد به‬ ‫خۆ کۆکردنه‌و‌ه و په‌الماردانی‬ ‫ئاشوریه‌کان ‪ ،‬ل‌ه نێوان ساڵه‌کانی‬ ‫‪ ،‬له‌ساڵه‌کانی ‪٨١٠ – ٨٢٠‬‬ ‫ی پ ‪ .‬ز دوو سه‌رکرده‌ی‬ ‫ئورارتو ب‌ه ناوی ئێشپونی و‬ ‫میتوا به سوپایه‌کی به‌هێزه‌و‌ه‬ ‫ده‌ستیان کرد ب‌ه په‌الماردان و‬ ‫داگیر کردنی ناوچه‌کانی ژێر‬ ‫ده‌سه‌التی ئاشوریه‌کان ‪ ،‬هه‌تا‬ ‫گه‌یشتن‌ه ناوچه‌کانی نزیک‬ ‫چه‌می دوکان به‌ره‌و ناوچه‌کانی‬ ‫مانیه‌کان ل‌ه ده‌وروبه‌ری‬ ‫ده‌ریاچه‌ی ورمی‌ه ل‌ه ساڵه‌کانی‬ ‫‪ ٨٠١ – ٨٠٢‬ده‌سه‌اڵتی خۆیان‬ ‫چه‌سپاند به‌سه‌ر ناوچه‌که‌دا و‬ ‫قه‌اڵیه‌کی گه‌وره‌یان دروست‬

‫به ناوی مێشتا ک‌ه ئێستا‬ ‫ناسراو‌ه به ناش تاپ‌ه ل‌ه نزیک‬ ‫میاندواو ‪ ،‬بوو ب‌ه مه‌ڵبه‌ندی‬ ‫هێز و سوپایان ‪ ،‬به‌اڵم مانیه‌کان‬ ‫هێشتا ده‌سه‌اڵتیان له‌ده‌ست نه‌دا‬ ‫‪ ،‬مانیه‌کان ل‌ه ناوچه‌کانیان‬ ‫ل‌ه نزیک سه‌رچاوه‌ی ڕوباری‬ ‫فورات ‪ ،‬له‌و ناوچه‌ی ک‌ه‬ ‫ئێستا به قه‌ره‌سو ناسراو‌ه ل‌ه ژێر‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ئاشوریه‌کان نه‌مابوون‬ ‫ل‌ه ساڵه‌کانی ‪ ٧٩٠‬ی پ ‪ .‬ز ‪.‬‬ ‫به‌رده‌وام ته‌نگیان ب‌ه ئاشوریه‌کان‬ ‫هه‌ڵده‌چنی و ل‌ه ساڵه‌کانی‬ ‫‪ ٧٧١ – ٧٧٤ – ٧٧٥‬به‌رده‌وام‬ ‫ل‌ه جه‌نگدا بوو له‌گه‌ڵیان ل‌ه‬ ‫ناوچه‌کانی ‪ :‬به‌ڕوات‌ه و هه‌رسی و‬ ‫ئێلیپی ل‌ه نزیک چه‌می سیروان‬ ‫و هه‌تا ناوچه‌ی کرماشان ‪.‬‬ ‫مانیه‌کان به‌رده‌وام ل‌ه جه‌نگدا‬ ‫بوون له‌گه‌ڵ ئورارتوه‌کان ‪،‬‬ ‫چونک‌ه ئه‌وان به‌شێکی زۆری‬ ‫وواڵته‌که‌یان داگیر کردبوون ‪،‬‬ ‫هه‌تا مانیه‌کان داوای یارماتیان‬ ‫ل‌ه ئاشوریه‌کان ده‌کرد ل‌ه جه‌نگیانا‬ ‫ل‌ه دژ ئورارتوه‌کان ‪.‬‬ ‫دووهه‌می‬ ‫سه‌رده‌می‬ ‫په‌الماری ئاشوریه‌کان بۆ سه‌ر‬ ‫ئو‌رارتوه‌کان‪:‬‬ ‫ل‌ه ساڵی ‪ ٧٤٣‬پ ‪ .‬ز ئاشوریه‌کان‬ ‫ده‌ستیان کرد ب‌ه په‌الماردان‬ ‫بۆ سه‌ر ئورارتو ل‌ه ناوچه‌ی‬ ‫سه‌ره‌وه‌ی ڕووباری فورات به‬ ‫سه‌رۆکایه‌تی تیگالسپیلیسه‌ری‬ ‫سه‌رکرده‌یان و گه‌مارۆی‬ ‫پایته‌خته‌که‌یان توشپادا ‪ ،‬ئه‌م‬

‫په‌المار‌ه دوایی هێنا به ده‌سه‌اڵتی‬ ‫ئورارتو ل‌ه سه‌ر مانیه‌کان ‪ ،‬به‌م‌ه‬ ‫ماوه‌یه‌کی گه‌ش‌ه پێدان ل‌ه‬ ‫ساڵه‌کانی ‪ ٧١٧ – ٧١٨‬پ‬ ‫‪ .‬ز ده‌ستی پێکرد بۆ وواڵتی‬ ‫مانیه‌کان ‪ ،‬به‌تێشکانی پادشای‬ ‫ئورات و سه‌رداری دووهه‌م ‪،‬‬ ‫وواڵته‌که‌یان زۆر ب‌ه ده‌سه‌اڵت‬ ‫بوو له‌سه‌ر هه‌موو ناوچه‌ی‬ ‫ئازه‌ر بایجان و به‌شی خواره‌وه‌ی‬ ‫ده‌ریاچه‌ی ورمی‌ه و که‌ڵکیان‬ ‫له‌م هه‌ل‌ه وه‌رگرت بۆ ژێر ده‌ست‬ ‫هێنانی ئیماره‌ته‌کانی دراوسێیان‬ ‫ل‌ه ناوچه‌کانی ده‌ریاچه‌ی‬ ‫ورمێو‌ه هه‌تا ته‌برێزو ڕوباری‬ ‫سه‌فید روود و شاخه‌کانی خوو ‪.‬‬ ‫له‌و چه‌رخه‌دا ده‌ریاچه‌ی ورمی‌ه‬ ‫ناوی ده‌ریاچه‌ی ماتیانێی بوو‬ ‫‪ ،‬ناوچه‌ی مانیه‌کان ده‌گه‌یشت‌ه‬ ‫سنوری زاموا ‪ ،‬هه‌روه‌ها زاموا‬ ‫له‌و چه‌رخه‌دا له‌سه‌ر وواڵتی‬ ‫له‌وله‌م یا له‌وله‌بیه‌کان بوو ‪.‬‬ ‫خه‌ڵکی ناوچه‌ک‌ه زۆربه‌ی‬ ‫سه‌رگه‌رمی به خێو کردنی مه‌رو‬ ‫مااڵت و وواڵخ و ئه‌سپ بوو ‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها گه‌نم و جۆ و دارمێو‬ ‫و جۆره‌ها داری میوه‌ت تریان‬ ‫هه‌بوو ‪ ،‬ل‌ه په‌ڕاوی پیرۆزی‬ ‫ته‌وراتا ناوی جۆرێک له‌و‬ ‫گه‌نمانه براو‌ه به ناوی مینیس‬ ‫‪ ،‬شاری فۆنیسیه‌کان به ناوی‬ ‫تیار و ل‌ه ناوچه‌ی سه‌ره‌وه‌ی‬ ‫فورات ل‌ه سوریا بازرگانی‬ ‫گه‌نم و ئه‌سپیان کردو‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫مانیه‌کاندا ‪ ،‬هه‌روه‌ها شاری‬

‫ده‌ریاچه‌ی ورمی ‌ه‬ ‫ناوی ده‌ریاچه‌ی‬ ‫ماتیانێی بوو ‪،‬‬ ‫ناوچه‌ی مانیه‌کان‬ ‫ده‌گه‌یشت ‌ه سنوری‬ ‫زاموا ‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫زاموا له‌و‬ ‫چه‌رخه‌دا له‌سه‌ر‬ ‫وواڵتی له‌وله‌م‬ ‫یا له‌وله‌بیه‌کان‬ ‫بوو ‪.‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪91‬‬


‫ده‌وڵه‌تی‬ ‫مانیه‌کان به‌گشتی‬ ‫ب ‌ه شێوه‌یه‌کی‬ ‫خێاڵیه‌تی به‌ڕێو‌ه‬ ‫ده‌برا ‪ ،‬له‌به‌ر‬ ‫ئه‌و‌ه چه‌نده‌ها‬ ‫خێڵ پێکه‌و‌ه‬ ‫به‌شێوه‌یه‌کی‬ ‫فیدراڵی‬ ‫وواڵته‌که‌یان‬ ‫ب ‌ه ڕێو‌ه ده‌برد‬ ‫‪ ،‬هه‌ندێ جار‬ ‫خێڵه‌کانی مانیه‌کان‬ ‫ڕاده‌په‌ڕین ل ‌ه‬ ‫دژی زوڵم و زۆری‬ ‫سه‌رکرده‌کانیان ‪،‬‬ ‫ک ‌ه ئه‌م ڕه‌وشت ‌ه‬ ‫ل ‌ه ناو میلله‌تانی‬ ‫تردا ن ‌ه بوو ‪ ،‬به‌و‬ ‫جۆر‌ه ئازاد بوون‬ ‫ل ‌ه به‌شدار بوون ل ‌ه‬ ‫کاری به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫وواڵته‌که‌یان ‪.‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪92‬‬

‫جودیای ئیسرائیلیش هه‌مان‬ ‫جۆر په‌یوه‌ندی بازرگانی بو‌ه‬ ‫له‌گه‌ڵ مانیه‌کاندا ‪ ،‬ل‌ه ناوچه‌ی‬ ‫زامواش پیشه‌سازی ده‌ستکردی‬ ‫به‌نرخ هه‌بو‌ه ‪ ،‬سه‌رچاو‌ه مێژوویی‌ه‬ ‫دۆزراوه‌کانی ناوچه‌ی هه‌سه‌نلوو‬ ‫ل‌ه ناوچه‌ی زێو‌ه هه‌ندێ کاری‬ ‫هونه‌ری مس و ئاسنی دۆزراو‌ه‬ ‫ئه‌م زانیاریانه‌ی چه‌سپاند ‪.‬‬ ‫وواڵتی مانیه‌کان جیاواز‬ ‫بوون ل‌ه یه‌کتر ل‌ه مان‌ه ‪:‬‬ ‫ئیماره‌تی سرییدا ل‌ه ده‌شتی‬ ‫ته‌بریز ‪ ،‬ئیماره‌تی ویشدیش ل‌ه‬ ‫ڕۆژهه‌اڵتی ده‌ریاچه‌ی وورمێو‌ه‬ ‫‪ ،‬ئیماره‌تی سوریکاش ‪ ،‬مێسی‬ ‫ل‌ه نزیک سه‌رچاوه‌ی جه‌گه‌توو‌ه‬ ‫‪ ،‬هه‌روه‌ها ئیماره‌ته‌کانی‬ ‫ئێرێشتێیان‌ه ‪،‬تۆرولیه‌کان ‪،‬‬ ‫دالیه‌الن و کوموردیه‌کان ک‌ه‬ ‫شاری کوموردی به هوموردیش‬ ‫ناسراو‌ه ک‌ه ناو براو‌ه ‪.‬‬ ‫له‌گه‌ڵ شاری هه‌رسی ل‌ه‬ ‫نوسراوه‌کانی سۆمه‌ریه‌کان دا‬ ‫ئه‌مان‌ه ل‌ه سه‌رده‌می شه‌لمانسه‌ری‬ ‫سێی ئاشوریه‌کانا بو ک‌ه ل‌ه‬ ‫سه‌رچاوه‌کانی ئاشوریه‌کاندا‬ ‫باس کراون ( الپه‌ڕه‌ی ‪- ٧٣ -‬‬ ‫‪) - ٧٢‬‬ ‫ده‌وڵه‌تی مانیه‌کان به‌گشتی ب‌ه‬ ‫شێوه‌یه‌کی خێاڵیه‌تی به‌ڕێو‌ه‬ ‫ده‌برا ‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌و‌ه چه‌نده‌ها خێڵ‬ ‫پێکه‌و‌ه به‌شێوه‌یه‌کی فیدراڵی‬ ‫وواڵته‌که‌یان ب‌ه ڕێو‌ه ده‌برد ‪،‬‬ ‫هه‌ندێ جار خێڵه‌کانی مانیه‌کان‬ ‫ڕاده‌په‌ڕین ل‌ه دژی زوڵم و زۆری‬

‫سه‌رکرده‌کانیان ‪ ،‬ک‌ه ئه‌م ڕه‌وشت‌ه‬ ‫ل‌ه ناو میلله‌تانی تردا ن‌ه بوو ‪،‬‬ ‫به‌و جۆر‌ه ئازاد بوون ل‌ه به‌شدار‬ ‫بوون ل‌ه کاری به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫وواڵته‌که‌یان ‪.‬‬ ‫به‌شێوه‌یه‌کی‬ ‫مانیه‌کان‬ ‫ئۆتۆکراتی وواڵته‌که‌یان نه‌ده‌برد‬ ‫به‌ڕێو‌ه ‪ ،‬چونک‌ه لیژنه‌ی یا‬ ‫کۆمیته‌ی به‌ڕێوه‌بردنیان هه‌بوو‬ ‫‪ ،‬کۆمیته‌کان پێک هاتبوون ل‌ه‬ ‫لیژنه‌ی پیران ‪ ،‬هه‌تا ل‌ه کاتی‬ ‫په‌یوه‌ندیکردن له‌گه‌ڵ وواڵتانی‬ ‫دراوسێدا هه‌میشه ‌ئه‌ندامێکی‬ ‫پیره‌کان له‌گه‌ڵ سه‌رکرده‌کاندا‬ ‫ده‌چوو له‌گه‌ڵ کاربه‌ده‌ستانی‬ ‫ده‌وڵه‌تا بۆ وواڵته‌کانی دراوسێ‬ ‫له‌به‌ر ئه‌و‌ه ‪ ،‬به‌ڕێوه‌بردنی وواڵت‬ ‫و کار و باری ده‌ره‌وه‌ش به‌بێ‬ ‫ڕاوێژ له‌گه‌ڵ لیژنه‌ی پیرانا‬ ‫نه‌ده‌کرا ‪ .‬ل‌ه هه‌ر یه‌کێک ل‌ه‬ ‫سه‌ردانه‌کانی سه‌رکرده‌یه‌کی‬ ‫مانیه‌کان بۆ الی پادشای‬ ‫ئاشوریه‌کان ‪ ،‬پادشای مانیه‌کان‬ ‫له‌گه‌ڵ یه‌کێک ل‌ه ئه‌ندامانی‬ ‫لیژنه‌ی پیرانی له‌گه‌ڵ بوو‌ه ‪.‬‬ ‫یه‌کێک ل‌ه ده‌وڵه‌تێکی تر ک‌ه‬ ‫پادشایه‌تی بوو ل‌ه سه‌ده‌ی نۆی‬ ‫پێش زایین ک‌ه ل‌ه ناوچه‌ی‬ ‫میدیای داهاتوا بوو ‪ ،‬وواڵتی‬ ‫ئیالمی ل‌ه ئێلێی ل‌ه ناوچه‌ی‬ ‫عیالم ‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌کی دۆزراوه‌ی‬ ‫ئاشوریه‌کان باسی ئه‌م وواڵت‌ه‬ ‫ده‌کات ک‌ه ئه‌مانیش به‌شێک‬ ‫بوون ل‌ه لۆله‌بیه‌کانی ناوچه‌ی‬ ‫که‌رکوک ک‌ه له‌و چه‌رخه‌دا‬

‫به عه‌ره‌فا ناو براو‌ه ‪ ،‬ده‌وڵه‌تی‬ ‫ئیالم ل‌ه ئێلێپی ‪ ،‬وه‌ک پێشتر‬ ‫باسمان کرد ‪ ،‬ناوچه‌ی لوڕستان‌ه‬ ‫ل‌ه نزیک کرماشانی ئێستا ‪.‬‬ ‫ئه‌م ده‌وڵه‌ت‌ه ناسراو‌ه ب‌ه یه‌کێک ل‌ه‬ ‫ده‌وڵه‌ت‌ه به‌هێزه‌کانی ئه‌و چه‌رخ‌ه‬ ‫‪ ،‬میدیه‌کان له‌و چه‌رخه‌دا زۆر‬ ‫الواز بوون ک‌ه پێک هاتبوون ل‌ه‬ ‫چه‌ند خێڵێک وه‌ک هێرۆدۆتی‬ ‫یۆنانی ده‌ڵێت ئه‌م خێاڵن‌ه‬ ‫پێکهاتبوون ل‌ه ‪ :‬بۆوسێی ‪،‬‬ ‫پاریتاسینی ‪ ،‬ستراوکاتێس ‪،‬‬ ‫ئاریزانتی ‪ ،‬باودی و ماگیه‌کان‬ ‫‪ .‬ئه‌م خێالن‌ه ل‌ه ناوچه‌کانی‬ ‫نزیک کاشان و ئه‌سفه‌هان و‬ ‫مه‌راغ‌ه و میان‌ه و ناوچه‌که‌یان‬ ‫که‌وتبو‌ه نێوان هه‌مه‌دان و‬ ‫قه‌زوین و زنجانه‌و‌ه ‪ ،‬میدیه‌کان‬ ‫وه‌ک ل‌ه ئاڤێستادا باس ده‌کات‬ ‫په‌یوه‌ندی چاکیان بوو‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫دراوسێکانیان ڕاده‌ی شارستانیان‬ ‫چاکتر بوو ل‌ه خه‌ڵکانی تری‬ ‫ئه‌و چه‌رخ‌ه هه‌میش‌ه له‌ژێر زوڵم‬ ‫و زۆری ئاسوریه‌کانا بوون ‪،‬‬ ‫باجێکی زۆریان لێ سه‌ندوون‬ ‫و به دیل گرتویانن و به‌کاریان‬ ‫هێناون بۆ پاراستنی سنوره‌کانیان‬ ‫‪ ،‬کاتێکیش زۆریان پێ هێنابن‬ ‫و نه‌یان توانیای‌ه به‌رگری ل‌ه‬ ‫خۆیان بکه‌ن په‌نایان بردۆت‌ه به‌ر‬ ‫شاخه‌کان ‪ ،‬بیانووی ئاشوریه‌کان‬ ‫بۆ په‌الماری هه‌موو ناوچه‌کان‬ ‫ته‌نها بۆ ژێر ده‌ست کردنیان‬ ‫به‌ڵکو بۆ تااڵن کردن و باج لێ‬ ‫سه‌ندنیان بوو ‪ ،‬بێجگ‌ه له‌تااڵنی‬


‫مه‌ر و مااڵت و وواڵخ ‪ ،‬تااڵنی‬ ‫ئه‌سپیان زۆر به‌الو‌ه گرنگ بوو‬ ‫‪ ،‬چونک‌ه ته‌نها ل‌ه شاخه‌کانی‬ ‫ناوچه‌ی میدی جێی له‌وه‌ڕ‬ ‫و ئه‌سپی چاکیان وه‌ده‌ست‬ ‫ده‌که‌وت ک‌ه زۆر پێویستیان بو‌و‬ ‫بۆ جه‌نگ و عه‌ره‌بانه‌ی جه‌نگ‬ ‫ڕاکێشان ‪.‬‬ ‫ل‌ه ساڵی ‪ ٧٤٤‬ی پ ‪ .‬ز‬ ‫ئاشوریه‌کان خه‌ڵکێکی زۆری‬ ‫گۆتی و ئیالمی و بابلیان‬ ‫گواسته‌و‌ه بۆ سوریا‪ ،‬زۆربه‌یان‬ ‫وه‌ستا و کارسازی ناسراو بوون‬ ‫ل‌ه ده‌شته‌کانی سوریا چونک‌ه‬ ‫پێویستیان بوو بۆ ڕاپه‌ڕاندنی‬ ‫ئیش و کاریان ‪ ،‬ل‌ه ساڵه‌کانی‬ ‫‪ ٧٢٠‬ی پ ‪ .‬ز ده‌سه‌اڵت‬ ‫داری هه‌موو ناوچه‌کان پێک‬ ‫هاتبوون ل‌ه ئورارتو و مانیه‌کان‬ ‫و ئاشوریه‌کان و ئیالمیه‌کان‬ ‫‪ ،‬مانیه‌کان یه‌کێک بوون ل‌ه‬ ‫الوازترینی چوار وواڵته‌ک‌ه‬ ‫به‌اڵم له‌به‌ر الوازیان په‌یوه‌ندیان‬ ‫له‌گه‌ڵ ئاشوریه‌کان به‌هێز تر‬ ‫بوو بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان بپارێزن‬ ‫ل‌ه هه‌ڕه‌شه‌ی وواڵته‌کانی تر‬ ‫‪ ،‬هه‌ر وه‌ک ل‌ه ناوه‌رۆکی ئه‌م‬ ‫باسه‌دا چه‌ند جار باسی هه‌ندێ‬ ‫ڕاپه‌ڕین و هه‌وڵی جیابوونه‌وه‌یان‬ ‫دا له‌وان‌ه ل‌ه ساڵی ‪ ٧٢١‬ی پ‬ ‫‪ .‬ز ناوچه‌ی هه‌ر هارو کیشو‬ ‫سو ک‌ه دوو شاری میدیا بوو‬ ‫‪ ،‬ل‌ه یه‌کێک له‌و راپه‌ڕینانه‌دا‬ ‫بو ک‌ه ئاشوریه‌کان هاتن بۆ‬ ‫سه‌رکوت کردنیان و خه‌ڵکێکی‬

‫زۆریان لێ گواستنه‌و‌ه بۆ سوریا‬ ‫و فۆنیشیاو ل‌ه جێی ئاوان چه‌ند‬ ‫خێڵێکی جوله‌که‌یان هێنا و‬ ‫نیشته‌جێیان کردن ل‌ه ناوچه‌که‌دا‬ ‫ک‌ه ناوچه‌ی ئێستای قه‌ره‌سوو‬ ‫و ئه‌ڵوه‌ند‌ه ‪ .‬لێره‌دا ده‌ر ده‌که‌وێت‬ ‫جوله‌که‌کانی کوردستان ل‌ه‬ ‫زه‌مانی ئاشوریه‌کانه‌و‌ه هاتونه‌ت‌ه‬ ‫کوردستان ‪.‬ل‌ه ساڵی ‪ ٧١٣‬ی‬ ‫پ ‪ .‬ز سه‌رجۆنی دووهه‌م مرد‬ ‫ل‌ه کاتێکا خۆی ئاماد‌ه ده‌کرد‬ ‫بۆ په‌الماری ناوچه‌کانی میدیا‬ ‫و ئورارتو به بیانوی سه‌رپێچی‬ ‫و جیابوونه‌وه‌ی شاری کاراال ل‌ه‬ ‫نزیک سه‌رچاوه‌کانی چه‌می‬ ‫سیروان و وه‌زعی خراپی تاالی‬ ‫ئه‌میری ئێلێپی ک‌ه سه‌ر به‬ ‫ئاشوریه‌کان بوو ‪ ،‬چونک‌ه‬ ‫خه‌ڵکه‌که‌ی بێزار ببوون ل‌ه‬ ‫باجێکی زۆر ک‌ه ئاشوریه‌کان‬ ‫له‌سه‌ر یان دانابوون ‪ ،‬دوای‬ ‫گرتنه‌وه‌ی شاری کاالهێنانه‌وه‌ی‬ ‫کارو بار بۆ ژێر ده‌سه‌اڵتی‬ ‫ئاشوریه‌کان ‪ ،‬سه‌رجۆن به‌ره‌و‬ ‫ئێلێپی ڕۆشت و ئه‌و ناوچه‌یه‌‌شی‬ ‫هێنایه‌و‌ه ژێر بار ئیتر به‌ره‌و‬ ‫ناوچه‌یوواڵتیمیدیاسوپاکه‌ی‬ ‫برد هه‌تا ناوچه‌ی ئه‌ریبی ل‌ه‬ ‫ڕۆژهه‌اڵت و له‌م په‌المارانه‌دا ‪،‬‬ ‫ئاشوریه‌کان ب‌ه شه‌ڕ هاتن له‌گه‌ڵ‬ ‫ئیالمیه‌کان ک‌ه ب‌ه سه‌رۆکایه‌تی‬ ‫نیبوی برای تاڵتا ک‌ه ئه‌و (‬ ‫تاڵتا ) سه‌ر ب‌ه ئاشوریه‌کان‬ ‫بوو ‪ ،‬ئاشوریه‌کان ناوچه‌یه‌کی‬ ‫به‌هێزی ئیالمیه‌کانیان گرت ب‌ه‬

‫ناوی ماروبتشتو له‌گه‌ڵ ‪٤٥٠٠‬‬ ‫سه‌ربازی تیر هاوێژدا ‪ ،‬ل‌ه به‌ر‬ ‫ئه‌و‌ه ده‌سه‌اڵت داری ئێلیپی زۆر‬ ‫الواز بوو چونک‌ه ب‌ه بێ یارمه‌تی‬ ‫ئاشوریه‌کان نه‌یان ده‌توانی‬ ‫ناوچه‌ک‌ه به‌ڕێو‌ه به‌رن ‪ .‬ل‌ه ساڵی‬ ‫‪ ٧٠٢‬ی پ ‪ .‬ز دا سه‌نحاریبی‬ ‫کوڕی سه‌رجۆن که‌مپه‌ینێکی‬ ‫تری کرد بۆ سه‌ر ناوچه‌ک‌ه ‪،‬‬ ‫چونک‌ه ئیالمیه‌کان هه‌ڕه‌شه‌یان‬ ‫ده‌کرد ل‌ه ده‌سه‌اڵتی ئاشوریه‌کان‬ ‫ل‌ه ناوچه‌که‌دا ‪ ،‬هه‌روه‌ها بۆ خۆ‬ ‫پیشاندانێک ل‌ه دژ میدیه‌کان‬ ‫و کاسیه‌کان و ده‌سه‌اڵتداری‬ ‫ناوچه‌ی لوڕستان ‪ ،‬ئه‌م جاره‌ش‬ ‫ئاشوریه‌کان ناوچه‌که‌یان داگیر‬ ‫کرده‌و‌ه و تااڵنیه‌کی زۆیان کرد‬ ‫و خه‌ڵکێکی زۆریان کرد ب‌ه‬ ‫کۆیل‌ه ‪.‬‬ ‫دوای داگیر کردن و هێنان‌ه ژێر‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ئاشوریه‌کان ‪ ،‬ئێلیپی‬ ‫جارێکی ک‌ه هه‌ستانه‌و‌ه ل‌ه دژ‬ ‫ئاشوریه‌کان ل‌ه ساڵی ‪ ٦٩٢‬ی‬ ‫پ ‪ .‬ز له‌گه‌ڵ پادشای ئیالم‬ ‫و هومپان نیمێنا و پادشای‬ ‫بابلیه‌کان بوشزێب مه‌ردۆک‬ ‫‪ ،‬هه‌روه‌ها کلدانیه‌کان و‬ ‫خێڵه‌کانی ئارایش چوون‌ه پاڵیان‬ ‫و ناوچه‌کانی پاراسوا و ‪ ،‬ئانشان‬ ‫و پارشیرۆ و ئیلێپی ئانشان ‪،‬‬ ‫ک‌ه ئێستا ب‌ه ته‌په‌ی مالیان‬ ‫ناسراو‌ه ‪ .‬جه‌نگێکی مه‌زن‬ ‫ڕووی دا ل‌ه نێوان ئا‌شوریه‌کان‬ ‫و هێزه‌کانی یه‌کگرتووی دژیان‬ ‫‪ ،‬به‌اڵم پادشای ئیالمیه‌کان مرد‬

‫ئاشوریه‌کان‬ ‫خه‌ڵکێکی زۆری‬ ‫گۆتی و ئیالمی و‬ ‫بابلیان گواسته‌و‌ه‬ ‫بۆ سوریا‪،‬‬ ‫زۆربه‌یان وه‌ستا‬ ‫و کارسازی‬ ‫ناسراو بوون ل ‌ه‬ ‫ده‌شته‌کانی سوریا‬ ‫چونک ‌ه پێویستیان‬ ‫بوو بۆ ڕاپه‌ڕاندنی‬ ‫ئیش و کاریان‬ ‫‪ ،‬ل ‌ه ساڵه‌کانی‬ ‫‪ ٧٢٠‬ی پ ‪ .‬ز‬ ‫ده‌سه‌اڵت داری‬ ‫هه‌موو ناوچه‌کان‬ ‫پێک هاتبوون‬ ‫ل ‌ه ئورارتو‬ ‫و مانیه‌کان و‬ ‫ئاشوریه‌کان و‬ ‫ئیالمیه‌کان ‪،‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪93‬‬


‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪94‬‬

‫و چیتر نه‌یان توانی به‌رده‌وام بن‬ ‫له‌م جه‌نگه‌دا ‪ ،‬به‌اڵم ل‌ه الیه‌کی‬ ‫تره‌و‌ه ئاشوریه‌کان ل‌ه شه‌ڕێکدا‬ ‫سه‌رکه‌وتو بوون ل‌ه تێکشکان و‬ ‫له‌ناوبردنیبابلیه‌کانا‪.‬‬ ‫شۆڕشی میدیه‌کان و پادشایه‌تی‬ ‫میدیه‌کان ‪:‬‬ ‫هه‌ندێ زانیاری ل‌ه باره‌ی‬ ‫میدیه‌کانه‌و‌ه ده‌ستمان که‌وتو‌ه‬ ‫ل‌ه سه‌رچاوه‌کانی هیرۆدۆتی‬ ‫مێژوونوسی یۆنانیه‌وه باسی‬ ‫ماوه‌یه‌کی دوور و درێژ ل‌ه‬ ‫سه‌ربه‌خۆیی و ده‌سه‌اڵتداری‬ ‫میدیه‌کان به‌سه‌ر ناوچه‌کانی‬ ‫میزۆپۆتامیا ‪ ،‬ئه‌و ناوچانه‌ی‬ ‫ک‌ه بۆ ماوه‌ی ‪ ٥٢٠‬ساڵ له‌ژێر‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ئاشوریه‌کانا بوو‬ ‫‪ ،‬ل‌ه الپه‌ره‌ی ‪ ٩٧ – ٩٥‬ی‬ ‫کتێبه‌که‌ی دا هیرۆدۆت ئه‌ڵێت‬ ‫‪ ،‬میدیه‌کان یه‌که‌م میلله‌ت بوون‬ ‫ک‌ه لێیان جیا بنه‌و‌ه و جه‌نگیان‬ ‫ل‌ه دژ بکه‌ن ‪ ،‬ماوه‌یه‌کی دورو‬ ‫درێژی زوڵم و زۆری ژێر‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ئاشوریه‌کان وای ل‌ه‬ ‫میدیه‌کان کرد ک‌ه یه‌ک بگرن‬ ‫و پیاوانی کارام‌ه و جه‌نگاوه‌ری‬ ‫چاکیان تیا هه‌ڵکه‌وت و کار‬ ‫بکه‌ن بۆ ئازادی و ڕزگاربوونیان‬ ‫ل‌ه ژێر ده‌ستی ئاشوریه‌کان ‪،‬‬ ‫یه‌کێک له‌وان‌ه دێیۆ سێس‬ ‫کوڕی فراورتێس بوو ‪ ‌،‬دێیۆ‬ ‫سێس پیاوێکی زیره‌ک و زانا بوو‬ ‫و هه‌وڵی دا سه‌رخێڵ و پیاوانی‬ ‫باوداری ناسراوی ناوچه‌کانی‬ ‫میدیا ل‌ه خۆی نزیک بکاته‌و‌ه‬

‫و باسی یه‌کگرتن و سه‌ربه‌خۆیی‬ ‫و جیابوونه‌وه‌ی وواڵته‌که‌یان بکا‬ ‫‪ .‬له‌و کاته‌دا بێ یاسایی و‬ ‫چه‌ته‌گه‌ری ل‌ه ناوچه‌که‌دا به‌ر‬ ‫باڵو بو ‪ ،‬ل‌ه لێدوانه‌کاندا زیره‌کی‬ ‫و کارامه‌یی دێیسیس سه‌رنجی‬ ‫پیاوانی لیژنه‌ی لێدوانه‌کانی‬ ‫ڕاکێشا ‪ ،‬ل‌ه چه‌ند کۆبونه‌وه‌یه‌کدا‬ ‫‪ ،‬ئه‌ندامان و لێپرسراوانی لیژنه‌ک‌ه‬ ‫په‌یمانیان دا ک‌ه سه‌رۆکێک‬ ‫هه‌ڵبژێرن و پادشایه‌ک دانێن‬ ‫بۆ سه‌رۆکاری به‌ڕێو‌ه بردن و‬ ‫ئاسایش و له‌ناو بردنی دزو جه‌رد‌ه‬ ‫ل‌ه وواڵته‌که‌دا ‪ ،‬ل‌ه یه‌کێک ل‌ه‬ ‫کۆبوونه‌و‌ه کانیاندا لیژنه‌یه‌ک‬ ‫ب‌ه ناوی کۆمی هه‌ڵبژێررا به‬ ‫سه‌رۆکایه‌تی پادشای ناوبراو بۆ‬ ‫یاسا دانان و چه‌سپاندنی یاسا‬ ‫بۆ الیه‌نه‌کانی ئابوری و به‌ڕێو‌ه‬ ‫بردنی وواڵته‌ک‌ه ‪.‬‬ ‫وا ده‌رده‌که‌وێت ساڵی ‪ ٦٩٩‬ی‬ ‫پ ‪ .‬ز سه‌ره‌تای دروست بوونی‬ ‫ده‌وڵه‌تی میدیه‌کانه ‪ ،‬دێیۆسیس‬ ‫‪ ،‬یه‌که‌م سه‌رکرده‌ی میدیه‌کان‬ ‫وه‌ک سه‌رچاوه‌یه‌کی مێژوویی‬ ‫ئه‌ڵێت ‪ :‬پیاوێکی به ده‌سه‌اڵتی‬ ‫ناسراو بوو الی ئاشوریه‌کان هه‌تا‬ ‫بۆماوه‌یه‌کسه‌رجۆنیدووهه‌می‬ ‫ئاشوریه‌کان دێئۆسێسی دوور‬ ‫خسته‌و‌ه بۆ سوریا بۆ ماوه‌ی‬ ‫چه‌ند ساڵێک په‌یوه‌ندی هه‌بو‌ه‬ ‫له‌گه‌ڵ وواڵته‌که‌یدا ‪ ،‬ل‌ه دوا‬ ‫دوای ساڵه‌کانی ده‌سه‌اڵتداری‬ ‫ئاشوریه‌کانا ناوچه‌کانی میدیا‬ ‫هه‌رچه‌ند به‌شێک بو ل‌ه وواڵتی‬

‫ئاشوریه‌کان ‪ ،‬به‌اڵم تا ڕاده‌یه‌ک‬ ‫به‌ش به‌ش یا ب‌ه شێوه‌ی ئیماره‌ت‬ ‫ناوچه‌کان سه‌ربه‌خۆییه‌کی‬ ‫خۆیان هه‌بوو ‪ ،‬دێیۆسێس ناسرا‬ ‫ب‌ه دانه‌ری ئیمپراتۆری میدیه‌کان‬ ‫‪ ،‬ل‌ه سه‌ره‌تای دروست بوونی‬ ‫ده‌وڵه‌تی میدیاو‌ه ‪ ،‬ئیماره‌ته‌کان‬ ‫وورد‌ه وورد‌ه ده‌سه‌اڵتیان زیاد بوو‬ ‫و ده‌ستیان کرد به ده‌رکردنی‬ ‫ئاشوریه‌کان ل‌ه وواڵته‌که‌یان دا‬ ‫‪ ،‬ل‌ه پاشان زانیان پێویستیان ب‌ه‬ ‫یه‌کگرتن هه‌ی‌ه چونک‌ه مانه‌و‌ه‬ ‫و بوونی ئاشوریه‌کان هه‌میش‌ه‬ ‫مه‌ترسیه‌ک بوو له‌سه‌ریان ‪،‬‬ ‫جا له‌به‌ر ئه‌و‌ه هه‌ستیان کرد ک‌ه‬ ‫پێویستیان ب‌ه خۆ ب‌ه هێز کردن و‬ ‫یه‌کگرتن هه‌ی‌ه ‪ ،‬ده‌سه‌اڵتداری‬ ‫ناوچه‌کان وه‌ک ل‌ه ئاڤێستا ‪،‬‬ ‫کتێبی پیرۆزی زه‌رده‌شتیه‌کانا‬ ‫ده‌ڵێت ناویان ده‌هێنێت ب‌ه ناگۆ‬ ‫‪ ،‬ناگێو واتای سه‌رۆکی ناوچ‌ه‬ ‫یان شار ‪ ،‬هه‌تا وه‌ک هیرۆدۆت‬ ‫ئه‌ڵیت ‪ ،‬په‌یوه‌ندی خێاڵیه‌تی‬ ‫زۆر ب‌ه هێز بوو هه‌تا ئازادی‬ ‫کۆبونه‌وه‌یان هه‌بوو بۆ باسکردنی‬ ‫گیر و گرفته‌کان و ده‌ربڕینی‬ ‫بیر و ڕایان ‪ ،‬ک‌ه ل‌ه ئاڤێستادا‬ ‫به‌م جۆر‌ه کۆبوونه‌وان‌ه ناوده‌با به‬ ‫بانجه‌مانا‪.‬‬ ‫له‌سه‌رچاو‌ه مێژوویه‌کانا ک‌ه‬ ‫هیرۆدۆت باسی ده‌کا ل‌ه‬ ‫باره‌ی هونه‌ری جه‌نگه‌و‌ه ک‌ه‬ ‫میدیه‌کان به‌کار هونه‌ری‬ ‫به‌کار هێنانی تیر و که‌وانیان‬ ‫ل‌ه سراشیه‌کانه‌و‌ه وه‌رگرتوو‌ه‬


‫‪ ،‬ک‌ه ئه‌م میلله‌ت‌ه له‌ناوچه‌ی‬ ‫خواروی ڕوسیای قه‌وقاز ل‌ه‬ ‫نزیک ده‌ریای قه‌زوین ژیاون ‪.‬‬ ‫له‌و سه‌رده‌مه‌دا میلله‌تێکی تر ب‌ه‬ ‫ناوی سیمه‌ریاکان ل‌ه ئاسیای‬ ‫بچووک و نزیکی بۆسفۆر و ل‌ه‬ ‫ناوچه‌ی سه‌رووی ده‌ریای ڕه‌ش‬ ‫ژیاون ‪ ،‬سیماریه‌کان هه‌میش‌ه‬ ‫دژایه‌تی ئاشوری‌ه کانیان ده‌کرد‬ ‫‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌و‌ه په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ‬ ‫میدیه‌کانا زۆر چاک بوو هه‌تا‬ ‫چه‌ند جارێک پێکه‌و‌ه جه‌نگیان‬ ‫کرد ل‌ه دژی ئاشوریه‌کان ‪.‬‬ ‫ل‌ه سه‌رده‌می پادشای فراورتێس‬ ‫‪ ٦٥٣‬ی پ ‪ .‬ز میدیه‌کان ب‌ه‬ ‫شه‌ڕ هاتن له‌گه‌ڵ سیزیه‌کان‬ ‫‪ ،‬به‌اڵم چۆنیه‌تی شه‌ڕه‌ک‌ه‬ ‫و ئه‌نجامه‌که‌ی ته‌واو ڕوون‬ ‫نی‌ه ‪ ،‬یا سه‌رچاوه‌ی مێژوویی‬ ‫باوه‌ڕپێکراوی ته‌واو نی‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ئه‌م ڕوداو‌ه ‪ .‬به‌اڵم سیزیه‌کان و‬ ‫مانیه‌کان ‪ ،‬وه‌ک ل‌ه سه‌رچاو‌ه‬ ‫دۆزراوه‌ی‬ ‫مێژووییه‌کانی‬ ‫پادشای ئاشوریه‌کانا دۆزراوه‌ته‌و‌ه‬

‫به‌رده‌وام ‪ ،‬یا جار جار ل‌ه شه‌ڕ‬ ‫دا بوون له‌گه‌ڵ ئاشوریه‌کانا ل‌ه‬ ‫سااڵنی حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی‬ ‫حه‌وتی پێش زایین دا ‪ .‬وا‬ ‫ده‌رده‌که‌ویت ک‌ه سیمریه‌کان‬ ‫ل‌ه وواڵتانی جۆرجیاو‌ه هاتون‬ ‫بۆ ناوچه‌ی مانیه‌کان و له‌وێ‬ ‫نیشته‌جێ بوون ‪.‬‬ ‫وواڵتی مانیه‌کانیش وه‌ک ل‌ه‬ ‫نوسراوێکی ئایینی ئاشوریه‌کان‬ ‫دا ده‌رده‌که‌وێت ک‌ه ئه‌ڵێت‬ ‫مانیه‌کان ل‌ه ناوچه‌ی زێوێ‬ ‫یان زیۆی‌ه ‪ ،‬ک‌ه ل‌ه کۆنا به‬ ‫ئێزیا ناسراو‌ه ‪ ،‬ئه‌م زانیاری‌ه‬ ‫ل‌ه گۆڕی سه‌رکرده‌یه‌کی‬ ‫سیزیه‌کانا دۆزراوه‌ته‌و‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫هه‌ندێک شتومه‌کی هونه‌ری‬ ‫زۆر ب‌ه نرخ ک‌ه ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ‬ ‫چه‌رخی حه‌وته‌م و هه‌شته‌می‬ ‫پێش زایین ‪ ،‬ل‌ه ت‌هو‌راتا ناوی‬ ‫پادشای ئه‌شکه‌ناز ده‌با له‌گه‌ڵ سه‌رچاو‌ه ‪:‬‬ ‫مانیه‌کانا ک‌ه ب‌ه مینی ناویان ‪Cambridge History of‬‬ ‫‪Medes / Hammersmith‬‬ ‫‪Library‬‬‫‪London‬‬ ‫ده‌با ‪ ،‬له‌گه‌ڵ ئورارتۆ ‪ ،‬ک‌ه ناوی ‪W6‬‬ ‫ده‌با به ئارارات ‪ .‬وا ده‌رده‌که‌وێت ‪.England‬‬

‫سیزیه‌کان له‌سه‌ر لێواره‌کانی‬ ‫ده‌ریای قه‌زوێن ژیاون ‪.‬‬ ‫وه‌ک ل‌ه ئاڤێستا دا ده‌ر ده‌که‌وێت‬ ‫‪ ،‬وه‌ک هیرۆدۆتیش باسی‬ ‫ده‌کا ‪ :‬ل‌ه وواڵتی میدیه‌کانا‬ ‫میلله‌تێکی تر ژیاون به ناوی‬ ‫پاریکانی و میلله‌تانی تر وه‌ک‬ ‫مانیه‌کان و گۆتیه‌کان ژیاون ک‌ه‬ ‫ل‌ه ئاڤێستادا ل‌ه شێوه‌ی چیرۆکی‬ ‫ئه‌فسانه‌یی دا به په‌ری ناویان‬ ‫ده‌با ک‌ه ئه‌مان‌ه مانیه‌کان و‬ ‫گۆتیه‌کان بوون ‪ .‬وادیار‌ه وه‌ک‬ ‫ل‌ه پاشکۆی نوسراوه‌که‌دا ڕوونی‬ ‫ده‌کاته‌و‌ه میلله‌تی سیزیه‌کان و‬ ‫سیمری هه‌ر یه‌ک میلله‌ت بوون‬ ‫و یۆ نانیه‌کان به سیزی ناویان‬ ‫بردوون و بابلیه‌کان به سیمری و‬ ‫فارسه‌کانیش به ساکی ناویان‬ ‫ناون ‪.‬‬

‫مه‌ڵبه‌ند‬ ‫‪101‬‬

‫‪95‬‬

Malbend Magazine-02-12-09  

Malbend Magazine issue 02-12-09

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you