Page 1


‫ذمارة (‪ )17‬مارت ‪2013‬‬

‫خاوةنى ئيمتياز‬ ‫سةرنووسةر‬ ‫بةِرَيوةبةرى نووسين‬

‫ساالر عومةر نورى‬ ‫موعتةسةم نةجمةدين‬ ‫ئاوات محةمةد ئةمين‬

‫دةستةى نووسةران‪ :‬م‪ .‬عبدالرحمن كريم درويش‬ ‫فةقي عةبدوآل‬ ‫نةجمةدين َ‬

‫بةِرَيوةبةرى هونةرى‬ ‫ئازةر عوسمان‬

‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيي مانطانةية‬ ‫عةبدولرةحمان‬ ‫بةرثرسي زمانةوانى ‪ :‬فوئاد‬ ‫ِ‬ ‫بةرثرسي نوسينطةى ئةوروثا‪ :‬نيهاد قازى‬ ‫‪0031627621171 - 009647508606740‬‬ ‫‪E-mail:alkadi13@hotmail.com‬‬

‫تيراذ‬

‫‪1000‬‬

‫نــرخ‬

‫‪2500‬‬

‫ضــاث‬

‫ضاثخانةى كارؤ‬


‫طؤظارى كـةوانــة‬ ‫لة مالَثةرى "كــــةوانة كــورد"دا بخويَنةوة‪....‬‬

‫تةواوى ذمارةكانى طؤظارى كةوانة‬ ‫لة كتيَبخانةى ئةنديَشة دةستدةكةويَت‬ ‫نوى ‪ -‬نهؤمى ضوارةم‬ ‫سليَمانى ‪ -‬شةقامى مةولةوى ‪ -‬تةالرى سيروانى َ‬


‫نــــاوةرؤكــــــ‬

‫وته‌ی که‌وانه‌‪6.....................................................................................................................................................‬‬ ‫رامیاری‬ ‫ئیان تڕاینۆر‪ .................................‬لە باوەشی چارەنووسی داخراود‌ا ‪9.....................................‬‬

‫سه‌مه‌د ئه‌حمه‌د‪.................................‬حیزبی كوردی له‌نێوان هێز‌و دژه‌ هێزدا‪17...................................‬‬ ‫د‪ .‬شێرزاد أحمد أمین النجار‪ ....‬چەند روانینێك سەبارەت بە گەشەپێدان‪23....................................‬‬

‫د‪ .‬حسام الدین علی گلی‬

‫د‪ .‬ئامال ئه‌ل ـ سه‌بکی‪ ................‬پەیوەندیی دیپلۆماسیی ئەمریكی‪34.................................................‬‬

‫موعته‌سه‌م نه‌جمه‌دین‪ ................‬چین له‌ سه‌ده‌ی بیست‌ویه‌كدا‪67.........................................................‬‬

‫خالید عه‌لیزاده‪ ............................‬پێوه‌ندیی نێوان زانستی سیاسه‌ت‌و رێفۆرمی سیاسی‪93.............‬‬

‫د‪ .‬عه‌‌بدولکه‌ریم سرووش‪ .............‬ره‌وشت‌و دەسەاڵتی سیاسی‪103......................................................‬‬ ‫دیدار‪ :‬هه‌رێم عوسمان‪ ...............‬دیدار له‌گه‌ڵ ئارام رەفعەت‪115.........................................................‬‬

‫د‪ .‬رەشاد میران‪ ..........................‬مەعریفەی رۆژگاری ئێستا‌و دەرهاویشتەكانی‪132......................‬‬


‫کۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫د‪ .‬محمد شوانی‪ ..........................‬ره‌هه‌نده ئایینی‌‌و كۆمەاڵیەتیەكانی بیر‪148.............................‬‬ ‫زمان‬ ‫د‪ .‬سەالم ناوخۆش ‪ .........................‬ئەزموونی زمانەوانی نەرویجی‪163.............................‬‬ ‫فه‌لسه‌فه‌‬ ‫فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان‪ .................‬هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی مێتافیزیک‪172..............................................‬‬ ‫جیهاد حه‌مه‪ .....................................‬ئایا فەلسەفە هیچ رۆڵێکی لە بەهاری عەرەبیدا گێڕاوه؟‪203.....‬‬

‫دیار عبدالباقی خەلیل‪ ...............‬وەها گریمانە بكە دەوڵەت لە ئارادا نەبێت‪211.......................‬‬

‫د‪ .‬حەسەن حوسێن سدیق‪ .......‬فەلسەفە‌‌و ئایین‪228......................................................................‬‬

‫ته‌حسین ته‌ها چۆمانی‪ .............‬فه‌لسه‌فه‌و یه‌زدانناسی له‌ سه‌ده‌كانی نێوه‌ڕاستدا‪236..............‬‬ ‫جان فڕانسوا دۆرتێ‪ ................‬ئۆگه‌ست كۆنت داهێنه‌ری کۆمه‌ڵناسی‪249.................‬‬

‫هوارد زین‪ ...................................‬ئانارشیزم‪ ،‬سیاسەتی شاعیرانە‪260..............................‬‬ ‫ئینسایکلۆپیدیای ناوداران‬ ‫سەاڵح رەنجدەر‪ .......................‬سانت ئۆگستین‪277.........................................................‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪6‬‬

‫وته‌ی که‌وانه‬

‫ ‪Editorial‬‬

‫ئه‌مرۆ بیست‌و پێنج به‌هار به‌ سه‌ر كاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌‌و ئه‌نفالدا تێده‌په‌رێت‪ .‬ده‌‬ ‫به‌هار به‌ سه‌ر رووخانی رژێمی به‌عسدا تێده‌په‌رێت‪.‬‬ ‫ئه‌مرۆ له‌ هاوشانی ئه‌وه‌ی هیچ برینێكی ئه‌و كاره‌ساته‌ سارێژ نه‌كراوه‌‪ ،‬بگره‌ كۆی‬ ‫سیستمی حوكمڕانیی عێراقیش كه‌وتوه‌ته‌ قه‌یرانێكی گه‌وره‌وه‌‪ ،‬ده‌سه‌اڵتی نوێی عێراق‬ ‫له‌ بریی هه‌نگاونان بۆ دامه‌زراندنی سیستمێكی حوكمڕانیی دیموكراسی‌و ره‌شید‪ ،‬كار‬ ‫له‌ سه‌ر دووباره‌كردنه‌وه‌ی هه‌مان سیناریۆی رژێمی سوونه‌‌گه‌رایی به‌عس ده‌كاته‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌م بارودۆخه‌دا‪ ،‬كه‌ كورد شه‌ریكێكی مێژوویی سته‌ملێکراوی شیعه‌یه‌‪ ،‬جارێكی دی‬ ‫رووبه‌رووی غه‌درو زوڵم ده‌بێته‌وه‌‪ ،‬نه‌ك ته‌نیا له‌وه‌ی‪ ،‬كه‌ له‌ دوای بیست‌و پێنج ساڵ‬ ‫تاوانی جینۆسایدكردن‪ ،‬دۆسته‌ دێرینه‌ سته‌ملێکراوه‌که‌ی ئاماده‌ نییه‌ قه‌ره‌بووی ئه‌و‬ ‫تاوانانه‌ بكاته‌وه‌و به‌ زوڵمی تۆمار بكات‪ ،‬به‌ڵكو سیاسه‌ته‌كانی به‌ره‌و ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ن‌‪،‬‬ ‫كه‌ جارێكی‌تر ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ ببێته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌‌و زوڵم‌و زۆریی له‌ به‌رامبه‌ردا بكرێت‪.‬‬ ‫له‌ گه‌وهه‌ردا قه‌یران‌و گرفتی نێوان كوردو شیعه‌ كێشه‌ی نێوان دوو حیزب‪ ،‬یان دوو‬ ‫گروپی جیاواز نییه‌ له‌ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی‪ ،‬به‌ڵكو راستیی كێشه‌كه‌ گرفتی نێوان دوو‬ ‫بۆچوون‌و بیركردنه‌وه‌ی جیاوازه‌‪ .‬كورد ده‌یه‌وێت ده‌سه‌اڵتێكی ره‌شیدو دیموكراسی‬ ‫له‌ عێراقدا دابمه‌زرێت‌و له‌ سێبه‌ری ئه‌م مۆدێله‌ حوكمڕانییه‌دا ته‌واوی پێكهاته‌‌و گه‌النی‬ ‫عێراق به‌ ئازادی‌‌و یه‌كسانی پێكه‌وه‌ ژیان بگوزه‌رێنن‪ ،‬له‌ به‌رامبه‌ردا به‌وه‌ی ئه‌مرۆ‬ ‫ده‌سه‌اڵتی شیعه‌گه‌رایی‌ بۆ‌ته‌ به‌شێك له‌ ستراتیژی ئێران‪ ،‬ئامانجی سه‌ره‌كیی بۆ‌ته‌‬ ‫دامه‌زراندنی مۆدێلی حوكمرانیی ئێرانی له‌ عێراق‪ ،‬واته له‌ باشترین حاڵه‌تدا ئایینده‌ی‬ ‫كورد ئه‌وه‌ ده‌بێت‪ ،‬كه‌ ئێستا كوردانی ئێران پێیدا ده‌ڕۆن‪.‬‬ ‫قوڵبوونه‌وه‌ی ته‌نگه‌ژه‌‌و كێشه‌كانی نێوان ه��ه‌رێ��م‌و نێوه‌ند ل��ه‌م ب��ه‌ه��اره‌داو له‌‬ ‫سه‌رده‌مێكدا‪ ،‬كه‌ كۆی ناوچه‌ی خۆرهه‌اڵتی نێوه‌راست له‌ كواڵن‌و ناجێگیرو ئاشوبدا‬ ‫ده‌ژی‪ ،‬عێراق به‌ گشتی به‌ره‌و كاره‌ساتێكی گه‌وره‌ ده‌بات‪ .‬هه‌رێمی كوردستان ئه‌مرۆ‬ ‫ده‌كه‌وێته‌ چه‌قی ملمالنێ‌و ناكۆكیی نێوان سێ هێزی گه‌وره‌ی نه‌یاری یه‌كتر‪‌:‬توركیا‪،‬‬ ‫ئێران‪ ،‬ره‌وتی سونه‌ی عه‌ره‌بی به‌ سه‌رۆكایه‌تی قه‌ته‌ر‪ .‬له‌ ره‌هه‌ندێكی دوورتریشدا‪،‬‬ ‫به‌ شێك له‌ شه‌ڕو ملمالنێكانی نێوان هه‌ردوو جه‌مسه‌ری گه‌وره‌ی دنیا‪ :‬روسیاو‬ ‫ئه‌مه‌ریكا‪ ،‬ناڕاسته‌وخۆ له‌ رێگای پاشكۆو هاوپه‌یمانه‌كانیانه‌وه‌ له‌م واڵته‌ی ئێمه‌دا‌‬


‫‪7‬‬

‫ئه‌نجام ده‌درێ���ت‪ .‬به‌ وات��ه كوردستان ئه‌مرۆ ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ هاوكێشه‌ی‬ ‫سیاسیی هه‌رێمایه‌تی‌و نێوده‌وڵه‌تی‪ .‬لێره‌دا گوناهـ‌‌و كه‌مته‌رخه‌میی كورد له‌وه‌دا‬ ‫ده‌رده‌كه‌وێت‪ ،‬كه‌ له‌م هاوكێشه‌یه‌ تێنه‌گات‪ ،‬یان به‌ هه‌ڵه‌ شیكاریی بۆ بكات‪ .‬له‌م‬ ‫هاوكێشه‌یه‌دا ئێران وه‌ك جه‌مسه‌رێكی شیعه‌گه‌رایی ده‌ست ده‌خاته‌ كاروباری‬ ‫كۆی واڵتانی عه‌ره‌بی‌و خۆرهه‌اڵتی نێوه‌راست‪ ،‬له‌م بازنه‌یه‌شدا له‌ كوردستان‬ ‫به‌ حوكمی نزیكیی له‌ كه‌له‌به‌ری شه‌ڕو ناكۆكییه‌كان‪ ،‬ده‌ستێكی زیاتری هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ئێران له‌ شێوازی مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ ئه‌م واڵتانه‌دا به‌ یه‌ك ستایل‌و به‌ یه‌ك‬ ‫ئاڕاسته‌دا كار ناكات‪ ،‬به‌ڵكو سیاسه‌تێكی دوو فاقی هه‌یه‌‪ ،‬بۆ نموونه‌ له‌ شێوازی‬ ‫مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ میسرو تونس‌دا پاڵپشتی له‌ گه‌الن ده‌كات‪ ،‬به‌ اڵم له‌ سوریا‬ ‫دژی گه‌له‌‌و به‌رگری له‌ سیستمی حوكمڕانیی دیكتاتۆریانه‌ی ئه‌سه‌د ده‌كات‪.‬‬ ‫ئه‌م سیاسه‌ته‌ دوو فاقییه‌ له‌ رووی ئاكاری سیاسییه‌وه‌ گرفت‌و كێشه‌ی زۆری‬ ‫بۆ ئێرانییه‌كان دروست ك��ردوه‌؛ ده‌ستتێوه‌ردانی ئێران له‌ كوردستان ره‌گ‌و‬ ‫ریشه‌یه‌کی مێژوویی هه‌یه‌‪ ،‬به‌ درێژایی مێژووی خه‌باتی رزگاری كورد ئێران‬ ‫ده‌ستی له‌ زۆربه‌ی بزوتنه‌وه‌و حیزبه‌ سیاسیه‌كاندا هه‌بووه‌‪ ،‬هه‌ندێك جار شێوازو‬ ‫مۆدێلی كاركردنیشیان ئه‌و دایڕشتووه‌‪ ،‬بگره‌ له‌ هه‌ندێك نموونه‌دا ئایینده‌ی‬ ‫شۆڕشه‌كانیش به‌ ده‌ستی ئه‌و بووه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مڕۆ‪ ،‬زۆر به‌ فرا‌وانترو قووڵتر‪،‬‬ ‫كاریگه‌ریی له‌ سه‌ر رووداوو بڕیاره‌كانی ده‌سه‌اڵتی عێراق به‌ گشتی هه‌یه‌‪ ،‬له‌‬ ‫الیه‌ك زۆر به‌ زه‌قی كار له‌ سه‌ر ئاڕاسته‌كردنی ده‌سه‌اڵتی شیعه‌گه‌رایی مالكی‬ ‫به‌و ئاڕاسته‌یه‌ ده‌كات‪ ،‬كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ره‌وتی شیعه‌گه‌راییدا بێت‪.‬‬ ‫له‌ رووی��ه‌ك��ی‌ت��ره‌وه‌‪ ،‬توركیا وه‌ك راب��ه‌ری ره‌وت��ی سونه‌گه‌رایی له‌ رێگای‬ ‫چه‌ند هاوپه‌یمانێكه‌وه‌و به‌ پاڵپشتی ئه‌مه‌ریكا زۆر به‌ زه‌قی ده‌ستی خستووه‌ته‌‬ ‫كوردستان‌و عێراق‌و ئیداره‌ی شه‌ڕێكی هه‌رێمایه‌تی له‌م ناوچه‌یه‌ ده‌كات‪.‬‬ ‫له‌ به‌ره‌ی عه‌ره‌بی سونه‌شدا‪ ،‬ئه‌مرۆ به‌ رابه‌رایه‌تی‌و پاڵپشتی هه‌ر یه‌ك له‌‬ ‫قه‌ته‌رو سعودیه‌‪ ،‬سوننه‌ عه‌ره‌به‌ عێراقیه‌كان ده‌جوڵێنرێت‌و بانگه‌شه‌ی به‌هاری‬ ‫عه‌ره‌بی له‌ عێراقدا ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫له‌م نێوه‌نده‌دا كورد بۆ خۆی دابه‌ش ده‌بێت به‌ سه‌ر دوو به‌ره‌ی جیاوازدا‪،‬‬ ‫به‌ره‌ی توركیاو سوننه‌ی عه‌ره‌بی له‌گه‌ڵ به‌ره‌ی ئێران‌و مالكیدا‪ .‬له‌م بازنه‌یه‌دا‬ ‫كرۆكی كێشه‌كه‌ له‌ نه‌خۆشكه‌وتنی تاڵه‌بانیه‌وه‌ ته‌شه‌نه‌ی كرد‪ ،‬چونكه‌ به‌ راستی‬ ‫ئه‌مرۆ بۆشاییه‌ك له‌ په‌یوه‌نیه‌كانی كورد له‌ گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌دا دروست بووه؛ تا‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪8‬‬

‫ئه‌مرۆ هیچ سه‌ركرده‌یه‌ك له‌ یه‌كێتیدا دروست نه‌بووه‌ بتوانێت ئه‌م بۆشاییه‌ پر بكاته‌وه‌‪،‬‬ ‫که الی ته‌رازوه‌كه‌ی مالكی‌و ئێران راگرێت‪ .‬بۆیه‌ قه‌یرانی یه‌كێتی ته‌نیا كاریگه‌ریی له‌‬ ‫سه‌ر بارودۆخی خۆی نییه‌‪ ،‬به‌ڵكو گرفت‌و كێشه‌ی بۆ كۆی عێراق‌و ناوچه‌كه‌ دروست‬ ‫كردووه‌‪.‬‬ ‫ل��ه‌م چ��وارچ��ێ��وه‌ی��ه‌دا‪ ،‬ت��ا ئ��ه‌م��رۆ دیارنییه‪ ،‬ک��ه‌ ئایا ئ��ه‌م داب��ه‌ش��ب��وون��ه‌ی ك��ورد له‌‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندییدایه‪ ‌،‬یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌‪ .‬له‌ كاتێكدا‪ ،‬كه‌ مانه‌وه‌ی مالكی به‌ بێ تاڵه‌بانی‬ ‫تووشی ته‌نگه‌ژه‌یه‌كی سیاسیی قووڵی كردوه‌؛ توانای داهێنانی چاره‌سه‌رو راگرتنیی‬ ‫هاوسه‌نگیی هاوكێشه‌ سیاسیه‌كه‌ی ن��ه‌م��اوه‌‪ .‬بۆیه‌ بۆ راگرتنی ب��ارو دۆخه‌كه‌‌و‬ ‫چاره‌سه‌ری كێشه‌‌و گرفته‌كان‪ ،‬به‌رده‌وام كار له‌ سه‌ر خوڵقاندنی كێشه‌‌و گرفتی نوێ‬ ‫ده‌كات‪ .‬له‌ جێگایه‌كی‌تردا نه‌خۆشكه‌وتنی تاڵه‌بانی گرفتی گه‌وره‌ی بۆ پارتی دیموكراتی‬ ‫كوردستانیش دروستكردووه‌؛ نه‌خۆشكه‌وتنی تاڵه‌بانی نه‌بوونی كه‌سێكی شیاو له‌‬ ‫جێگایدا ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ی خوڵقاندوه‌‪ ،‬ك ‌ه كۆی ناوچه‌ی سلێمانی‌و به‌غداش له‌ ده‌ست‬ ‫بارزانی ده‌رچن‌و توانای مامه‌ڵه‌كرنی ل ‌ه گه‌ڵیاندا نه‌بێت‪.‬‬ ‫له‌ راستیدا له‌م بارودۆخه‌دا شه‌ڕو پشێوی به‌ هه‌موو پێوه‌رێك له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‬ ‫كوردو شیعه‌دا نییه‌‪ ،‬به‌اڵم بێ گومان ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندیی سوننه‌‌و مالكیدایه‌‪.‬‬ ‫فره‌وانی‌و فره‌ڕه‌هه‌ندیی هاوكێشه‌ی سیاسی له‌م ناوچه‌یه‌‪ ،‬ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ی خوڵقاندوه‌‪،‬‬ ‫كه‌ كۆی كێشه‌‌و گرفته‌كان كاریگه‌رییان له‌ سه‌ر یه‌كتر هه‌بێت‪ .‬له‌م نێوه‌نده‌دا ته‌نگه‌ژه‌ی‬ ‫سیاسیی سوریا كاریگه‌ریی نه‌گه‌تیڤی راسته‌وخۆی له‌ سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان‬ ‫الیه‌نی ناكۆك‌و نه‌یاره‌كانی عێراقدا هه‌یه‌‪ .‬مالكی له‌ سه‌ر خواست‌و داوای ئێران‌و وه‌ك‬ ‫به‌رگری له‌ ره‌وتی سوننه‌گه‌رای‪ ،‬پاڵپشتی له‌ ده‌سه‌اڵتی ئه‌سه‌د له‌ سوریا ده‌كات‪.‬‬ ‫بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش چه‌ندین جار هه‌وڵی شكاندنی ئه‌و گه‌مارۆیه‌ی داوه‌‪ ،‬كه‌ به‌ره‌ی‬ ‫توركیا به‌ هاوكاریی پارتی دیموكراتی كوردستان له‌ سه‌ر سوریا دروستیان كردوه‌‪،‬‬ ‫بۆ نموونه‌ له‌ ناردنی هێز بۆ ناوچه‌ی شه‌نگار له‌ ساڵی ‪2012‬دا‪.‬‬ ‫له‌ سه‌ر ئاستی شه‌ڕو ملمالنێی روسیاو ئه‌مه‌ریكا له‌ رێگای كۆمپانیا نه‌وتیه‌كانه‌وه‪‌،‬‬ ‫به‌ تایبه‌تی هه‌ردوو كۆمپانیای گاز پرۆمی روسی‌و ئه‌كسۆن موبیلی ئه‌مه‌ریكی‪ ،‬له‌‬ ‫رویه‌كی‌تره‌وه‌ كوردستان ده‌كرێته‌ گۆڕه‌پانی روو به‌ رووبونه‌وه‌ی ئه‌م الیه‌نانه‌‪ .‬به‌‬ ‫پێی ئه‌م ئاماژانه‪ ‌،‬ئه‌مرۆ كورد به‌ شێكی سه‌ره‌كیی هاوكێشه‌ی سیاسیی هه‌رێمایه‌تی‌و‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌؛ یاریكه‌رێكی سه‌ره‌كیی ئه‌م گه‌مانه‌یه‌‪ .‬بۆیه‌ لێره‌دا كاتێك‪ ،‬كه‌ كورد ده‌بێت‬ ‫به‌ قوربانی‌و ده‌كه‌وێته‌ په‌راوێز‪ ،‬هۆی سه‌ره‌كی خۆیه‌تی‪ ،‬كه‌ نازانێت یارییه‌كی دروست‬ ‫بكات‪ .‬‬


‫‪9‬‬

‫فۆتۆگراف‪ :‬بولەنت كیلیچ‪ /‬فرانس پرێس‬

‫لە باوەشی چارەنووسی داخراودا‪ :‬سەرۆك‬ ‫وەزیرانی توركیا‌‌و زیندانییە كوردەكەی‬ ‫‪Locked in a fateful embrace: Turkish PM and his‬‬ ‫‪Kurdish prisoner‬‬

‫نووسینی‪ :‬ئیان تڕاینۆر‌‌و كۆنستانز لێج‬ ‫‪Ian Traynor and Constanze Letsch‬‬ ‫وەرگێڕانی (لە ئینگلیزییەوە)‪ :‬پێشڕەو محەمەد‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪10‬‬

‫لە دوو سەعاتی خۆرهەاڵتی سەیرانگا‬ ‫كەنارییەكانی ئەستانبول‪ ،‬لە نێوەڕاستی‬ ‫دەری��ای مەڕمەڕە‪ ،‬دوورگ��ەی ئیمرالی‬ ‫ه���ەڵ���ك���ەوت���ووە‪ ،‬ل���ە الی����ەن دەوڵ���ەت���ی‬ ‫ت��ورك��ی��اوە پ��ارێ��زگ��اری��ی��ەك��ی ت��ون��دی‬ ‫لێدەكرێت‪ .‬ئەم دوورگەیە‪ ،‬كە لە الی‬ ‫توركیا بریتییە لە ئه‌منی‌ترین زیندان ــ‬ ‫رێك هاوشێوەی دوورگ��ەی ئەلكاتراز‬ ‫ی��ان رۆبینە لە ئەفەریقای باشووردا‬ ‫ــ ئەم زیندانە تەنها بۆ زیندانیكردنی‬ ‫ك��ەس��ێ��ك ئ���ام���ادە‌‌و س����ازك����راوە‪ ،‬که‌‬ ‫ع��ەب��دوڵ�ڵا ئ��ۆچ ئ���االن‌ه‪ ،‬دام��ەزرێ��ن��ەی‬ ‫پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە)‬ ‫یه‌ ــ که‌ گروپێكی چەكدارییه‌ پێكهاتووه‌‬ ‫لە خەباتگێڕانی كورد‪ ،‬كە نزیكەی سی‬ ‫ساڵ دەبێت دژ بە دەوڵەتی توركیا لە‬ ‫خەبات‌‌و شۆڕشدان‪.‬‬ ‫ئ��ۆج��ەالن ت��اك��ە دوژم��ن��ی پلە یەكی‬ ‫ت��ورك��ی��ا‪ ،‬ك��ە ل��ە الی���ەن ك��وردەك��ان��ەوە‬ ‫رێ��زێ��ك��ی زۆری ل��ێ��دەگ��ی��رێ��ت‌‌و وەك��و‬ ‫ک��اری��زم��ا ل��ێ��ی��دەڕوان��رێ��ت‪ ،‬ئ��ەم كەسە‬ ‫بەدیدی ئەنكه‌ره‌ وەكو دێو‌ه‌زمه‌ سەیر‬ ‫دەك���رێ���ت‪ ،‬ك��ە چ����وارده س���اڵ دەب��ێ��ت‬ ‫لەم دوورگ��ەی��ەدا خراوەتە زیندانێكی‬ ‫تاكەكەسییەوە‪ .‬س���ەرۆك وەزی��ران��ی‬ ‫توركیا‪ ،‬رەجەب تەیب ئەردۆغان‪ ،‬لەم‬ ‫دوای��ی��ان��ەدا گ��وت ب��ووی ح��ەزی ب��ەوە‬ ‫ك����ردووە ببینێت‪ ،‬ك��ە ئ���ۆچ ئ���االن لە‬ ‫سێدارە بدرێت‪.‬‬ ‫لەم حەفتانەی دواییدا دۆخەكە گۆڕانی‬

‫ب��ە س���ەردا ه��ات��ووە‪ ،‬چ��ەن��د هیوایەك‬ ‫دەرك��ەوت��وون بۆ چارەسەركردنێكی‬ ‫رچەشكێنی گەورەترین‌‌و بەردەوامترین‬ ‫ملمالنێی ئەتنیكی ل��ە ج��ی��ه��ان��دا‪ .‬ئەو‬ ‫ملمالنێیەی لە سی ساڵی راب��وردوودا‬ ‫ژیانی لە چل هەزار مرۆڤ سەندۆتەوە‪.‬‬ ‫ه��اك��ان ف��ی��دان س���ەرۆك���ی دەزگ����ای‬ ‫هەواڵگری توركیا‪ ،‬سەردانی دوورگەی‬ ‫ئیمرالی ك��ردووە بۆ ئەوەی سەرنجی‬ ‫ئۆچ ئاالن رابكێشێت‪.‬‬ ‫ئایال ئاكات ئەندام پەرلەمانی كورد‬ ‫ل��ە پ��ەرل��ەم��ان��ی ت��ورك��ی��ا‌‌و یەكێك لەو‬ ‫كەسانەی لەم دواییانەدا سەردانی ئەم‬ ‫زیندانییەی ك���ردووە‪ ،‬دەڵێت‪ :‬فیدان‌‌و‬ ‫ئۆچ ئاالن توانیویانە لە یەكتری تێبگەن‪.‬‬ ‫محەمەد برای زیندانییەكەش سەردانی‬ ‫ئ��ەوی ك���ردووە‪ .‬ئەردۆغانیش باسی‬ ‫لە بوونی تەلەفزیۆنێكی ك��ردووە بۆ‬ ‫رێبەری گەریالكان‪ .‬حكومەت بەردەوام‬ ‫باس لەوە دەكات‪ ،‬كە چەندان كتێب لە‬ ‫الی��ەن ئ��ۆچ ئ��االن��ەوە خوێنراونەتەوە‪،‬‬ ‫ه���ەروەه���ا ب���اس ل����ەوە دەك������ات‪ ،‬كە‬ ‫یاری تۆپی پێ‌‌و باسكتبۆل دەكات لە‬ ‫دوورگ��ەی ئیمرالی‪( ،‬لەم دواییانەشدا‬ ‫باسی ناردنی پێنج زیندانی دیكە بۆ‬ ‫ئەوێ دەكات)‪.‬‬ ‫بە كورتی‪ ،‬بە دێو بوونی ئۆچ ئاالن‬ ‫الی توركیا‪ ،‬ئێستا جێگەی خ��ۆی بۆ‬ ‫پرۆسەیەكی بە مرۆڤبوونی ئەو داوە‪،‬‬ ‫كە رێگەی خۆشكردووە بۆ چەندان‬


‫‪11‬‬

‫گفتوگۆی ئاشتییانە‪ ،‬لە الی هەندێك‬ ‫ك��ەس گفتوگۆی ن��ێ��وان ت��ورك��ەك��ان‌‌و‬ ‫ك��وردەك��ان‪ ،‬ب��ە وت��ووێ��ژەك��ان��ی نێوان‬ ‫ب��ەری��ت��ان��ی��ا‌‌و ئ��ی��رل��ەن��دا دەچ��وێ��ن��رێ��ت‪،‬‬ ‫ك��ە رێ��ك��ك��ەوت��ن��ن��ام��ەی هه‌ینیی باشی‬ ‫لێكەوتەوە‪.‬‬ ‫جەنگیز چاندار یەكێك لە راڤەكارانی‬ ‫ملمالنێكە‪ ،‬دەڵێت‪ :‬گفتوگۆی دەوڵ��ەت‬ ‫لەگەڵ ئۆچ ئ��االن شتێكی ت��ازە نییە ــ‬ ‫چونكە پێشتریش ئەمە رووی����داوە‌‌و‬ ‫ه����ەب����ووە ـ����ـ ب������ەاڵم ت���ازەی���ی���ەك���ەی‬ ‫ل���ەوەدای���ە‪ ،‬ك��ە ئ���ەم ج���ارە ئ����ەوان بە‬ ‫ئاشكرا رایانگەیاندووە‪ .‬لێرەدا چەند‬ ‫هۆكارێكی تازەی بێ پێشینە هەن‪ ،‬كە‬ ‫چاوەڕوانییەكانی ب��ۆ چارەسەرێكی‬ ‫رچەشكێنانە زیاد ك��ردووە‪ .‬هەروەها‬ ‫دەشێت ئەمە زۆریش مەترسیدار بێت‪.‬‬ ‫ل��ە ‪30‬ی ملیۆنی م���ەزەن���دەك���راوی‬ ‫ك��وردەك��ان��ی ع��ی��راق‪ ،‬ئ��ی��ران‪ ،‬سوریا‌‌و‬ ‫توركیا‪ ،‬نزیكەی نیوەیان لە توركیادان‪،‬‬ ‫كە بە گشتی لە باشووری خۆرهەاڵتی‬ ‫ئ��ەو واڵت���ەدا دەژی���ن‪ ،‬ب��ەاڵم ل��ە ش��ارە‬ ‫گ��ەورەك��ان��ی خ��ۆرئ��اوای ئ��ەو واڵت��ەدا‬ ‫پ����ەرت����ەوازە ب�����وون‪ ،‬ب���ە ت��ای��ب��ەت لە‬ ‫ئ��ەس��ت��ان��ب��وڵ‪ ،‬ن��زی��ك��ەی س���ێ ملیۆن‬ ‫دانیشتووانی كوردی هەیە‪.‬‬ ‫پێوەری هەنگاونان بەرەو پڕۆسەی‬ ‫ئیمرالی ــ كە وەكو قۆناغی سەرەتایی‬ ‫گفتوگۆی ئاشتی سەیری دەكرێت ــ‬ ‫لە زنجیرەیەك تراژیدیا‌‌و كارەسات‬

‫ب��ە ی���ەك���ەوە ل��ە ن��ێ��وخ��ۆی ت��ورك��ی��ادا‬ ‫سەرچاوەی گرتووە‪ ،‬بە رواڵەت دوو‬ ‫الیەنی بەو دەرەنجامە گەیاندووە‪ ،‬كە‬ ‫ه���ەردوو ال خەباتێكی بنبەست‌‌و بێ‬ ‫دەرەنجامیان تا ئێستا بەرپا كردووە‪.‬‬ ‫ئاكات دەڵێت‪ :‬لێرەدا پێویستە رێگە‬ ‫چارەی سیاسیی لە ئارادا بێت‪ .‬خەباتی‬ ‫چەكداری تا ئێرە بڕی كردووە‪ .‬بەاڵم‬ ‫ل��ێ��رەدا ئ��ەگ��ەر رێ��گ��ەچ��ارەی سیاسیی‬ ‫لە ئ��ارادا نەبێت‪ ،‬ئ��ەوا پەكەكە درێ��ژە‬ ‫ب��ە خەباتی چ��ەك��داری خ��ۆی دەدات‪.‬‬ ‫ه����ەردووالش دەزان���ن كەیسەكە بەم‬ ‫چەشنەیە‪.‬‬ ‫لە هه‌ژده‌ مانگی رابوردوودا یەكێك لە‬ ‫خوێناویترین قۆناغەكانی ئەم راپەڕینە‬ ‫س��ی ساڵەییە ب���ووە‪ ،‬ك��ە نزیكەی نۆ‬ ‫سه‌د ك��وژراوی لێ بەجێماوە‪ .‬گروپی‬ ‫قەیرانی نێودەوڵەتی دەڵێت‪ :‬لە كاتی‬ ‫گرتنی لە كینیا لە ساڵی ‪ 1999‬تا ئێستا‪،‬‬ ‫ئۆچ ئاالن بەرزترین رێژەی زیانەكانی‬ ‫دەكەوێتە ئەستۆ‪.‬‬ ‫لەم ماوەیەدا دەستەاڵتدارانی توركیا‬ ‫دەستیان بە دەستگیركردنی هەزاران‬ ‫چ��االك��وان��ی ك��ورد ك����ردووە‪ ،‬ك��ە بۆته‌‬ ‫ه��ۆی ئ��ەوەی لە پاییزی راب���وردوودا‬ ‫ش��ه‌ش س��ه‌د زیندانی ك��ورد مانگرتن‬ ‫لە خ��واردن رابگەیەنن‪ .‬دروس��ت ئەو‬ ‫كاتەی مانگرتنەكە گەیشتبووە حاڵەتی‬ ‫قەیران‪ ،‬لە مانگی ئۆكتۆبەردا‪ ،‬ئۆچ ئاالن‬ ‫فەرمانی كۆتاییهێنانی مانگرتنەكەی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪12‬‬

‫دەرك����رد‌‌و ه��ەم��ووش��ی��ان چ��وون��ە ژێر‬ ‫باری فەرمانەكەوە‪.‬‬ ‫ئەم شتە هەیمەنەی دەستەاڵتی ئۆچ‬ ‫ئاالنی دوای چوارده‌ ساڵ لە زیندانی‬ ‫كردنی خستە ڕوو‪ ،‬كە ئەگەر ئەردۆغان‬ ‫پالنی ئاشتی هەیە‌‌و دەیەوێت ئاشتی‬ ‫ب��ەدی بێنێت‪ ،‬ئ��ەوا دەبێت راستەوخۆ‬ ‫بكەوێتە گفتوگۆكردن لەگەڵ ئۆچ ئاالندا‪.‬‬ ‫مەزڵوم دینچ یەكێك لە پارزێرەكانی‬ ‫رێبەری ك��وردان دەڵێت‪ :‬دەكرێت بە‬ ‫بێ بوونی ئۆچ ئاالن جەنگ بەردەوام‬ ‫بێت‪ ،‬بەاڵم لێرەدا ناكرێت باسی ئاشتی‬ ‫بكرێت بەبێ بوونی ئۆچ ئاالن‪ .‬هەمووان‬ ‫بە باشی لەمە تێدەگەن‪.‬‬ ‫هیو پۆپ‪ ،‬شرۆڤەكاری گروپی قەیران‬ ‫لە ئەستانبوڵ‪ ،‬دەڵێت‪ :‬ئۆج ئاالن تاكە‬ ‫كەسێتییەكە دەت��وان��ێ��ت رێككەوتنی‬ ‫دووالی���ەن���ە ب��ە دیبێنێت‪ .‬ئ��ەو هێشتا‬ ‫وەكو كەسایەتیی سەرەكی (پەكەكە)‬ ‫ماوەتەوە‪.‬‬ ‫ئەگەر لە الیەكەوە خوێنڕێژییەكان‪،‬‬ ‫دەس��ت��گ��ی��رك��ردن��ەك��ان‌‌و ج��ەن��گ��ە بێ‬ ‫دەرەنجامەكانی بەرەو مێزی گفتوگۆ‬ ‫هاندا‪ ،‬ئەوا فاكتەری هەرێمی‪ ،‬هۆكارێكی‬ ‫دیكە بوو‪ ،‬كە تێیدا كوردەكان دەستێكی‬ ‫بااڵیان بەسەر توركەكاندا هێناوە‪ ،‬هەر‬ ‫ئەمەش بوو وایكرد ئەردۆغان نەرمی‬ ‫بنوێنێت‪.‬‬ ‫ل��ە دەرەن���ج���ام���ی ج��ەن��گ��ی ع��ی��راق��دا‪،‬‬ ‫كوردەكانی باشووری عیراق بە كردەوە‬

‫چوونەتە نێو حوكمڕانێتی خۆیانەوە‪.‬‬ ‫نزیكەی سێ هەزار شەڕڤانی پەكەكە‬ ‫ل��ە چیاكانی قەندیل ل��ە ع��ی��راق جێگر‬ ‫ب���وون‪ ،‬ه��ەم��ان ژم���ارەش لەناوخۆیی‬ ‫ت��ورك��ی��ادا ه��ەن‪ .‬ب��ەاڵم ت��ازەت��ری��ن ئەو‬ ‫ه��ۆك��ارەی گەمەكەی گ��ۆڕی‪ ،‬جەنگی‬ ‫ناوخۆیی سوریا بوو لە سەر سنووری‬ ‫باشووری خۆرهەاڵتی توركیادا‪ .‬ئێستا‬ ‫پ��ەك��ەك��ەی س��وری��ا ب��ەش��ێ��ك��ی زۆری‬ ‫ب���اك���ووری خ��ۆره��ەاڵت��ی س��ووری��ای‬ ‫كۆنترۆڵ ك��ردووە‌‌و لەوانەیشە دوای‬ ‫جەنگ بەپێی رێككەوتنەكان‪ ،‬بگەن بە‬ ‫ئۆتۆنۆمی خۆیان لەو ناوچەیەدا‪.‬‬ ‫كوردەكانی توركیا‌‌و سوریا نزیكەی‬ ‫ك��ۆن��ت��رۆڵ��ی ‪ 435‬م��ی��ل��ی س��ن��ووری��ان‬ ‫كردووە‪.‬‬ ‫دیپلۆماتی ب��ااڵی ئەوروپایی دەڵێت‪:‬‬ ‫ئەمە تۆڵەكەكردنەوەی بەشار ئەسەدە‬ ‫لە ئەردۆغان‪ .‬ئەو باكووری خۆرهەاڵتی‬ ‫سوریای داوە بە كوردەكان بۆ ئەوەی‬ ‫كێشە بۆ ئەنكه‌ره‌ بنێتەوە‪.‬‬ ‫هەندێكی دی��ك��ە دەڵ��ێ��ن ه��ەژم��وون‌‌و‬ ‫ك��ۆن��ت��رۆڵ��ی ك���وردەك���ان ب��ەس��ەر ئ��ەو‬ ‫ناوچەیەدا سەرەنجام بریتییە لە شەڕی‬ ‫ناوخۆیی ل��ەو واڵت���ەدا‪ .‬پ��ۆپ دەڵێت‪:‬‬ ‫س��ی��اس��ەت��ی ت��ورك��ی ل��ە خ��ۆره��ەاڵت��ی‬ ‫ن���اوەڕاس���ت���دا شكستی خ������واردووە‪‌،‬‬ ‫ئەمەش بۆ كوردەكان دەركەوتووە‪ .‬بۆ‬ ‫ئەوەی توركیا پێگەی خۆی لە ناوچەكە‬ ‫دژ بە ب��ەغ��داد‌‌و ت��اران بەهێز بكات ‪،‬‬


‫‪13‬‬

‫دەبێت لەگەڵ پەكەكەدا رێككەوتنێكی‬ ‫بەهێز مۆر بكات‪.‬‬ ‫خ��ێ��رای��ی كەشتییەكان ب��ۆ زیندانی‬ ‫(ئیمرالی) ئ��ەو كاتە توندتر ب��ووەوه‌‪،‬‬ ‫ك��ە ل��ە ك��ۆت��ای��ی ه��ەف��ت��ەی راب����ردوودا‬ ‫سێ ئەندامی پارتی ك��وردی ئاشتی‌‌و‬ ‫دێمۆكراسی (بەدەپە) ــ كە بۆ پەكەكە‬ ‫هەمان حاڵەتی (شین فین) ی بۆ سوپای‬ ‫كۆماریخوازی ئیرلەندیی وەرگرتووە‬ ‫ــ بۆ ئاگاداربوون لە روانگەكانی ئۆچ‬ ‫ئاالن دەرب��ارەی گفتوگۆكانی ئاشتی‪،‬‬ ‫ب��ۆ م���اوەی ه��ەش��ت س��ەع��ات ل��ە ژێر‬ ‫چاودێرییەكی تونددا‪ ،‬سەردانی ئەویان‬ ‫ك��رد‌‌و لەگەڵ خۆشیاندا بە نامەیەكی‬ ‫دوورو درێژ بە خەتی رێبەر گەڕانەوە‪.‬‬ ‫لە ئانكارا‌‌و ئەستانبول باس‌‌و خواسی‬ ‫راگەیاندنی ئاگربەست لە الیەن پەكەكە‬ ‫لە مانگی داه��ات��وودا ه��اوك��ات لەگەڵ‬ ‫گەیشتنی جەژنی نەورۆز‌‌و ساڵی نوێی‬ ‫كوردی لە ئارادایە‪ ،‬هەروەها ئەگەری‬ ‫ئازادكردنی گیراوەكانی تورك هەیە‪ ،‬كە‬ ‫لە الیەن پەكەكە دەستگیركراون‌‌و باس‬ ‫لە پاشەكشەی خەباتگێڕانی (پەكەكە)‬ ‫لە چیاكانی عیراق لەگەڵ چەك دانان لە‬ ‫مانگی ئابدا دەكرێت‪.‬‬ ‫ب��ە پ��ێ��ی دات���ا دزە پ��ێ��ك��راوەك��ان لە‬ ‫چاپەمەنییەكانی توركیای رۆژی پێنج‬ ‫شەممەدا‪ ،‬بەوانەی سەردانیان كردووە‪،‬‬ ‫گوتوویەتی پێویستە پرۆسەی ئاشتی‬ ‫س��ەرب��ك��ەوێ��ت‪ ،‬چونكە ئەڵتەرناتیڤی‬

‫ئاشتی بریتیی دەبێت لە جەنگ‌‌و ئاژاوە‪،‬‬ ‫ه���ەروەه���ا ئ��اگ��ادارك��ردن��ەوەی��ەك��ی��ش��ی‬ ‫راگەیاندووە‪ ،‬كە بە هۆی هێزی په‌نجا‬ ‫ه���ەزار ش��ۆڕش��گ��ێ��ڕی ك���ورد‪ ،‬خەبات‬ ‫دژ ب��ە دەوڵ��ەت��ی توركیا ب��ەردەوام��ی‬ ‫دەبێت‪ .‬روون‌‌و ئاشكرا نییە لە الیەن چ‬ ‫كەسێك‌‌و بە چ مەبەستێك دەقی نامەكە‬ ‫دزەی ب��ەرەو دەرەوە پێكراوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەمە تەنها ئەگەری پیالنگێڕان‌‌و تێكدانی‬ ‫پرۆسەی ئاشتی بەهێزتر دەكات‪.‬‬ ‫ئ��ەگ��ەر ئ���ۆچ ئ���االن هێشتا رێ��ب��ەری‬ ‫كوردەكان بێت‪ ،‬لە الیەكەی دیكەیشەوە‬ ‫ئەمە هەر راستە‪ ،‬هەموو بڕیارەكان‬ ‫ل��ە الی����ەن ئ���ەردۆغ���ان���ەوە دەدرێ����ن‌‌و‬ ‫دەوەستێنرێن‪ ،‬كە دەستەاڵتێكی بااڵ‌‌و‬ ‫ن��ەش��ی��اوی گفتوگۆ ل��ەس��ەرك��ردن��ی بە‬ ‫سەر سیاسەتی توركیادا هەیە‪ ،‬كە تا‬ ‫ئێستا ئەو بە ‪ 10‬ساڵی حوكمڕانێتی‬ ‫خ��ۆی��دا تێپەڕ دەب��ێ��ت‪ .‬ئ��ەم دەی��ەوێ��ت‬ ‫س��اڵ��ی ئ��ای��ەن��دە ب��ە الس��ای��ی��ك��ردن��ەوەی‬ ‫ڤیالدیمیر پوتینی رووس��ی��ا‪ ،‬ب��ە پێی‬ ‫دەس��ت��وور‌‌و یاسەیەكی ن��وێ‪ ،‬پۆستی‬ ‫سەرۆك وەزی��ران الببات‌‌و سیستەمی‬ ‫سەرۆكایەتی لە جێگەی ئەو دابنێت‪.‬‬ ‫ل����ەم ه���ەف���ت���ەی���ەدا ئ�����ەردۆغ�����ان بە‬ ‫راش���ك���اوی پێشبینی چ���ەك دان��ان��ی‬ ‫پەكەكەی ك��ردووە‌‌و چەند تێبینییەكی‬ ‫بێ شەرمانەی دەرب��ارەی كوردەكان‬ ‫خستۆتە روو‪ ،‬بۆیە سەختە بڵێین ئەمە‬ ‫رەفتاری كەسێكە بەدوای دروستكردنی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪14‬‬

‫م��ت��م��ان��ەدا ل���ە ن��ێ��و ك��ۆم��ەڵ��گ��ەی��ەك��ی‬ ‫داب��ەش��ب��وودا دەگ��ەڕێ��ت‪ .‬ب��ۆ نموونە‪،‬‬ ‫رۆژی هه‌ینی بینەری دوایین نموونەی‬ ‫هەنگاوە بەرەوپێشبەرەكانی ئەردۆغان‬ ‫بووین‪ ،‬ئەو كاتەی وەزیری دەرەوەی‬ ‫ئ��ەم��ەری��ك��ا‪ ،‬ج���ۆن ك��ێ��ری‪ ،‬س��ەردان��ی‬ ‫توركیای كرد‪ ،‬سەرۆك وەزیران بەهۆی‬ ‫تێبینییەكانی لە ناوهێنانی زایۆنیزم‪ ،‬دژ‬ ‫بە مرۆڤایەتی تاوانبار كرد‪.‬‬ ‫ئ���ەرۆدغ���ان كەسێكی زۆر نهێنیی‬ ‫ئامێزە‪ .‬نایەوێت هیچ شتێك دەربارەی‬ ‫دەرەنجامەكانی پرۆسەی ئاشتی بۆ‬ ‫ك��وردەك��ان بڵێت‪ ،‬ی��ان ئ��ەو بەڵێنانەی‬ ‫بەڕێی نێردراوەكەی خۆی‪ ،‬فیدان‪ ،‬بە‬ ‫ئۆچ ئاالنی داوە‪.‬‬ ‫ئ��ەم ب��ێ متمانەیی‌‌و ناڕاستگۆییە‪،‬‬ ‫ب���ەدگ���وم���ان���ی‌‌و ت���ۆم���ەت���ەك���ان���ی الی‬ ‫كوردەكان بەهێز كردووە‌‌و ناڕەزایەتی‬ ‫گرنگترین پارتی ئۆپۆزیسیۆنی توركی‬ ‫لێكەوتۆتەوە‪ ،‬كە بەشێوەیەكی فراوان‬ ‫داوای پشتیوانیكردنی بزووتنەوەی‬ ‫ئاشتی دەكات‪.‬‬ ‫خ��ەی��ری ئ��ات��ەش‪ ،‬س��ی��اس��ەت��م��ەداری‬ ‫كورد‪ ،‬دەڵێت‪ :‬نەوەی نوێی كورد هیچ‬ ‫شتێك نازانێت‪ ،‬جگە لە جەنگ نەبێت‪.‬‬ ‫ئەو گوندانەی وێ��ران ك��راون‪ ،‬هەموو‬ ‫ئ��ەو ك���وژراوان���ەی لێكۆڵینەوەیان لە‬ ‫سەر نەكراوە‪ ‌،‬بكوژە ش��اردراوەك��ان‪.‬‬ ‫ئەوان بێ نەوا‌‌و بێچارەن‌‌و هەموو ئەم‬ ‫تاوانانەش دەخەنە ئەستۆی توركەكان‪.‬‬

‫ئەم نەوەیە نەوەیەكی تووڕەیە‪ .‬ئێستا‬ ‫واڵت ف���رە ج��ەم��س��ەرە‌‌و پ��ارت��ەك��ەی‬ ‫ئەردۆغان تا ئێستاش هەژموونی بە‬ ‫تەواوەتی بڕ دەكات‪ .‬بەاڵم وردە وردە‬ ‫ئەرۆدغان ناچار دەبێت بە یەكسانی‬ ‫گفتوگۆ لەگەڵ كوردەكان بكات‪.‬‬ ‫گ���وم���ان���ك���ردن ل���ە ب�������اوەڕی ب��اش��ی‬ ‫ئ����ەردۆغ����ان ب���ە ه����ۆی ئ��ام��اژەك��ان��ی‬ ‫حكومەتەوە‪ ،‬بەردەوام بەهێزتر دەبێت‪.‬‬ ‫حوسەین چەلیك‪ ،‬جێگیری سەرۆك‬ ‫وەزیران دەڵێت‪ :‬دەبێت هەستیارییەكانی‬ ‫ه��اوواڵت��ی��ان��ی ن��اك��وردی��ش ل��ەب��ەرچ��او‬ ‫بگیرێت‪ ،‬ئێمە دەبێت بیروبۆچوونی‬ ‫گشتیش ب��ەڕێ��وە ب��ب��ەی��ن‪ .‬ئ��ۆچ ئ��االن‬ ‫گیراوێكی سیاسییە‪ ،‬ئەو كەسە هێشتا‬ ‫كاریگەریی لەسەر ئۆرگانەكانیدا هەیە‪.‬‬ ‫ب���ەاڵم ئ���ۆچ ئ����االن‌‌و پ��ەك��ەك��ە ب��ەه��ۆی‬ ‫كوشتنی خەڵكییەوە ناتوانن هیچ شتێك‬ ‫ب��ەج��ێ بێنن‪ .‬ناتوانیت ب��ە دەستێكی‬ ‫داخ���راو دەستی (هاوڕێیەتی) ببەیتە‬ ‫پێشەوە‪.‬‬ ‫دیپلۆماتكارەكانی خۆرئاوا لە ئانكارا‬ ‫گومانێكی زۆر لە ه���ەردوو پارتەكە‬ ‫دەكەن‪ ،‬دەڵێن هەردوو بەرەكە لە جەنگی‬ ‫دژ بەیەكدا بە بنبەست گەیشتوون‪،‬‬ ‫بەاڵم هێشتا ئەوەندە ماندوو نین‪ ،‬كە‬ ‫ئومێدی زاڵبوون بە سەر ئەویدیكەیان‬ ‫لەدەست دابێت‪.‬‬ ‫بەدگومانییەكی بەهێز لێرەدا هەیە‪،‬‬ ‫كە بزوێنەری روانگە ستراتیژییەكەی‬


‫‪15‬‬

‫ئ��ەردۆغ��ان نییە‪ ،‬بەڵكو روانگەیەكی‬ ‫تاكتیكییە‪ ،‬ئامانجەكەی بریتییە لەوەی‬ ‫بە ڕێی دەركردنی یاسا‌‌و دەستووری‬ ‫ن��وێ��وە‪ ،‬دەس��ت��ەاڵت��ی سیاسیی خۆی‬ ‫بەهێزتر بكات‪.‬‬ ‫بە هەرحاڵ‪ ،‬شانۆی گشتیی پرۆسەی‬ ‫ئاشتی لەگەڵ شێوازەكانی پێشووتردا‬ ‫جیاوازییەكی زۆری هەیە‪ .‬هەروەها‬ ‫گەشبینییەكی زۆر وش��ی��اران��ەی الی‬ ‫كوردەكان دروستكردووە‪.‬‬ ‫مەسعوود یەگین‪ ،‬سۆسیۆلیژیستی‬ ‫ك����وردی دان��ی��ش��ت��ووی ئ��ەس��ت��ەن��ب��وڵ‌‌و‬ ‫م��ێ��ژوون��ووس��ی ملمالنێكانی (ن��ێ��وان‬ ‫كورد‌‌و تورك)‪ ،‬دەڵێت‪ :‬چەندین هەوڵی‬ ‫ج���دی ب��ۆ ئ��ەن��ج��ام��دان��ی گفتوگۆكانی‬ ‫ئاشتی لە ساڵی ‪ 1993‬تا ئێستا هەبوون‪.‬‬ ‫بەاڵم ئێستا دۆخ‌‌و كاتەكە جیاوازە‪ .‬بۆ‬ ‫یەكەمین جار ئەردۆغان ئەو الیەنەیە‬ ‫دەشێت متمانەی پێ بكرێت‪ ‌.‬توركیاش‬ ‫دەب��ێ��ت دەس���ت ب��ەك��ار ب��ك��ات‪ ،‬چونكە‬ ‫ئۆچ ئاالن توانستی رزگاركردنی ئەم‬ ‫دۆخەی هەیە‪.‬‬ ‫نیهات عەلی ئۆزجان‪ ،‬پسپۆڕی تورك‬ ‫دەرب��ارەی جەنگ دژ بە تیرۆریزم‪ ،‬لە‬ ‫ئانكارا‪ ،‬باوەڕی وایە كات‌‌و دینامیكیەتی‬ ‫سیاسیی لە ناوچەكەدا لە بەرژەوەندی‬ ‫كوردەكان دەشكێتەوە‪ .‬ئەو دەڵێت‪ :‬ئۆچ‬ ‫ئاالن كاتێكی درێ��ژی لە دوورگەكەدا‬ ‫هەیە‪ ،‬بۆیە بۆ ئەردۆغان ئێستا كاتێكی‬ ‫گونجاوە‪.‬‬

‫ب����ەاڵم دەڵ���ێ���ت چ��ەن��د دەی���ەی���ەك لە‬ ‫وەحشیگەری لەالیەن ه��ەردوو الوە‪،‬‬ ‫كەشێكی ب��ێ رەح��م��ان��ەی هێناوەتە‬ ‫پێشێ‪ ،‬بە سەختی دەتوانین گۆڕانی‬ ‫بەسەردا بێنین‪ .‬ئێمە دەتوانین بەرگەی‬ ‫‪ 500‬كوژراو بگرین لە ساڵێكدا‪ ،‬ئەمە بە‬ ‫شتێكی نۆرماڵ دادەنرێت‪.‬‬ ‫لە كاتێكدا پێشنیارەكەی ئەردۆغان بە‬ ‫هیچ جۆرێك روون نییە‪ ،‬خواستەكانی‬ ‫ك��ورد پاكێجێكی روون‌‌و ئاشكرایە‌‌و‬ ‫داوای ه��ەم��وو م��اف��ە مەدەنییەكانی‬ ‫دەكات‪ ،‬كە لە كاتی دامەزراندنی كۆماری‬ ‫مۆدێرنی توركیا لە ‪ 90‬ساڵ پێش تاكو‬ ‫ئێستا لێی بێبەش كراون‪ :‬پ��ەروەردە‌‌و‬ ‫فێركردن بە زمانی خۆیان‪ ،‬بە رەسمی‬ ‫ناساندنی ئەم كێشەیە لە دەستووری‬ ‫نوێدا‪ ،‬توركیا تەنها كۆماری توركەكان‬ ‫نییە‪ ،‬بەڵكو ك��وردەك��ان‌‌و چل ئەتنیكی‬ ‫دیكە ل��ەم واڵت���ەدا بوونیان ه��ەی��ە‪ .‬لە‬ ‫سەنتەرخستنی زۆرترین دەستەاڵت‌‌و‬ ‫حكومەتی ناوچەیی‌‌و دانانی یاساكانی‬ ‫ه���ەڵ���ب���ژاردن‌‌و ك���ەم���ك���ردن���ەوەی ئ��ەو‬ ‫م��ەرج��ان��ەی النیكەمی بەدەستهێنانی‬ ‫دەنگ بووە بۆ چوونە نێو پەرلەمان‪،‬‬ ‫ئامانجی ئەمەش گەیشتنی كەمترین‬ ‫نوێنەرانی ك��ورد ب��ووە بۆ پەرلەمان‪.‬‬ ‫هەروەها كوردەكان داوا دەك��ەن ئۆچ‬ ‫ئاالن لە گۆشەگیری دوورگەی ئیمرالی‬ ‫بهێنرێتە دەرەوە‌‌و ل��ە نێو جۆرێك‬ ‫زیندانی ماڵدا دەستەبەسەر بێت‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪16‬‬

‫پ��ۆپ دەڵ��ێ��ت‪ :‬توركیا ه��ەر ل��ە ساڵی‬ ‫‪1925‬ـ����ەوە سیاسەتێكی ب��ێ بەرگری‬ ‫ب��ەران��ب��ەر ب��ە ك���وردەك���ان ه��ەب��ووە‌‌و‬ ‫چەندین چانسی چ��ارەس��ەری لەكیس‬ ‫خۆی داوە‪ .‬لە راستیدا بە سانایی ئەمە‬ ‫بریتییە لە مەسەلەی یەكسانی لە ماف‌‌و‬ ‫دادپەروەریدا‪.‬‬ ‫ئەو ئەمەش زیاد دەكات‪ ،‬كە ئەگەری‬ ‫چارەسەرێكی رچەشكێنانە هەرگیز‬ ‫بەم چەشنە باش نەبووە‪ .‬من هەرگیز‬ ‫هەلومەرجێكی لەم چەشنە شیاوتر‌‌و‬ ‫باشترم نەبینیوە‪.‬‬ ‫ئ��ەردۆغ��ان‌‌و ئۆچ ئ��االن‪ ،‬بەم چەشنە‬ ‫بە روونی دەردەكەوێت‪ ،‬دوو دوژمنی‬ ‫ب��اوه‌ك��وش��ت��ەن‪ ،‬ك��ە ك��ەوت��وون��ەت��ە نێو‬ ‫باوەشی چارەنووسێكی داخ���راوەوە‪،‬‬ ‫لەگەڵ ئ��ەوەی ئایندەی توركیا بەندە‬ ‫ل��ە س��ەر ئ���ەوەی‪ ،‬ك��ام یەكێك ل��ەوان‬ ‫ئازایەتییەكی ت��ەواو نیشان دەدات بۆ‬ ‫ئەوەی ریسك بۆ ئاشتی بكات‪.‬‬ ‫باجی شكستەكە زۆر ل��ەوە بەرزتر‬ ‫دەب��ێ��ت‪ ،‬ك��ە شیمانەی گ���ەڕان���ەوە بۆ‬ ‫ملمالنێیەكی خوێناویتر لە راب��ردوو‬ ‫دەكرێت‪ ،‬بەپێی ئامارەكانی حكومەت‪،‬‬ ‫تا ئێستا نزیكەی چ��وار سه‌د میلیارد‬ ‫دۆالر (س��ێ س��ه‌د میلیارد پ��اوەن��د) لە‬

‫سەر خەزێنەی توركیا كەوتووە‪.‬‬ ‫چ���ارەس���ەرك���ردن���ی ئ����ەم ك��ێ��ش��ەی��ە‬ ‫دەتوانێت پێگەی ئەردۆغان لە مێژووی‬ ‫توركیادا وەك��و گەورەترین كەسێتی‬ ‫ن��ەت��ەوەی��ی دوای ك��ەم��ال ئ��ەت��ات��ورك‪،‬‬ ‫دام��ەزرێ��ن��ەری كۆماری توركیا بەرز‬ ‫ب��ك��ات��ەوە‌‌و ه��ەروەه��ا خ��ەاڵت��ی نۆبڵی‬ ‫ئاشتیش وەربگرێت‪.‬‬ ‫چاندار دەڵێت‪ :‬ئەمە دوایین چانس‌‌و‬ ‫هەروەها باشترین چانسیش نییە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫چانسێكی باشە‪.‬‬ ‫سەرچاوەی ئەم وەرگێڕانە‬ ‫‪h t t p : / / w w w. g u a r d i a n . c o . u k /‬‬ ‫‪world/2013/mar/01/turkey-pm‬‬‫‪kurdish-prisoner-peace‬‬


17

‫حیزبی كوردی له‌نێوان هێز‌و دژه‌ هێزدا‬

Kurdish Parties Between Power and Counter-power ‫سه‌مه‌د ئه‌حمه‌د‬ Samad Ahmed


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪18‬‬

‫خراپ نابێت‌گه‌ر تاوێك هه‌ڵوێسته‌یه‌ک‬ ‫ب��ک��ه‌ی��ن‌و ل��ه ‌ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی دیالیكتیکی‬ ‫هیگڵ‪ ،‬ك��ه‌ ل��ه‌ س��ه‌ر ب��ن��ه‌م��ای یه‌كێتی‬ ‫دژه‌ك���ان بونیاد ن���راوه‌‪ ،‬تێفكرین‌‌و له‌‬ ‫سه‌ر رۆشنایی ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌‪ ،‬زۆر‬ ‫به ‌كورتی‪ ،‬موتااڵی گه‌شه‌ی مێژووی‬ ‫ژیانی حیزبایه‌تی له‌ كوردستاندا بكه‌ین‪.‬‬ ‫با بزانین ئایا حیزبایه‌تی له‌كوردستاندا‬ ‫به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسایی دروست بووه‌‌؟‬ ‫دواجاریش گه‌شه‌ی كردووه‌؟‌‬ ‫وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ نێوه‌ڕۆكی فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫دی��ال��ێ��ك��ت��ی��ک��ی ه��ی��گ��ڵ‌دا ب���ۆ ك��ۆم��ه‌ڵ‌و‬ ‫ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌‌و ژی��ان��ی س��ی��اس��ی‌و فكری‬ ‫ئاماژه‌ی پێكراوه‌‪ ،‬یان به ‌پێچه‌وانه‌ی‬ ‫ئه‌و پره‌نسیپانه‌وه‌‪ ،‬هه‌رگیز نه‌یتوانیوه‌‬ ‫به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسایی گه‌شه‌ بكات‪،‬‬ ‫هه‌رواش زاوزێ‌ بكات؟‬ ‫هیگڵ پێیوایه‌‪ ،‬كاتێك بابه‌تێك (هه‌ر‬ ‫بابه‌تێكی فكری‌و سیاسی‌و كۆمه‌اڵیه‌تی)‬ ‫دێته‌ ئاراوه‌‪ ،‬ئه‌وا ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ پزدانی‬ ‫خۆیدا دژه‌كه‌شی هه‌ڵگرتووه‌‪ ،‬چونكه‌‬ ‫ل��ه‌ نێو ئ��ه‌و ب��اب��ه‌ت��ه‌دا الی��ه‌ن��ی ب��اش‌و‬ ‫خ��راپ‌ هه‌یه‌‪ ،‬تا سه‌رئه‌نجام هه‌ندێك‬ ‫الیه‌نی نێو ئه‌و بابه‌ته‌ گه‌شه‌ ده‌كه‌ن‌و‬ ‫هه‌ندێكی‌تریشی (مه‌حف) ده‌بنه‌وه‌‌و له‬ ‫‌نێو ده‌چن‪.‬‬ ‫ب��ه ‌ك��ورت��ی بڵێن‪ :‬هیگڵ پێیوایه‌‪ ،‬كه‌‬ ‫كۆدژیی پره‌نسیپی جوڵه‌و گۆڕانه‌ له‌‬ ‫جیهاندا‪ .‬هه‌‌ر گۆڕانێكیش له‌ خزمه‌تی‬ ‫م�����رۆڤ‌و م��رۆڤ��ای��ه‌ت��ی��دای��ه‌‪ ،‬چ��ون��ك��ه‌‬

‫ج��ێ��گ��ی��ری��ی ش��ت��ه‌ك��ان گ���وزارش���ت ل ‌ه‬ ‫خه‌وتن‌و سڕبوونی ژیانی كۆمه‌اڵیه‌تی‌و‬ ‫سیاسی‌و فكری ده‌ک���ه‌ن‪ ،‬ك��ه‌ رێگرن‌‬ ‫له ‌ب���ه‌رده‌م گه‌شه‌ی مێژووییدا‪ .‬هه‌‌ر‬ ‫گۆڕانێكیش‪ ،‬كه ‌به‌رئه‌نجامی دژبوونه‌‬ ‫له ‌نێوان دۆخه‌ هاودژه‌‌و كۆدژه‌كاندا‌و‬ ‫ج��ه‌س��ت��ه‌ی��ه‌ك��ی ن���وێ‌ ل��ه‌دای��ك ده‌ب��ێ��ت‪،‬‬ ‫ك��ه ‌پێشكه‌تووترو ب��ااڵت��ره‌ ل��ه ‌وێنه‌‌و‬ ‫جه‌سته‌ی پێشوو‪.‬‬ ‫ئ�����ه‌وه‌ی ه��ی��گ��ڵ ل���ه‌ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ك��ه‌ی��دا‬ ‫خ��س��ت��وی��ه‌ت��ی��ی��ه ‌روو‪ ،‬ب��ری��ت��ی��ی��ه‌ له‬ ‫‌گه‌شه‌ی ئاسایی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ هه‌موو‬ ‫پێكهاته‌كانییه‌وه‌‪ .‬ئ��ه‌م��ه‌ش ته‌نیا له‬ ‫‌سایه‌ی دۆخ��ی ج��واڵوی كۆمه‌ڵگه‌دا‌و‬ ‫له‌ به‌رئه‌نجامی جیاوازی‌و ملمالنێیی‬ ‫نێوان پێكهاته‌كاندا دێته‌ ئ���اراوه‌‪ .‬به‌م‬ ‫شێوه‌یه‌ مێژوو به ‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی‬ ‫خ��ۆی ت��ۆم��ار ده‌ك���ات‪ .‬ب��ه ‌پێچه‌وانه‌ی‬ ‫ئه‌مه‌وه‌‪ ،‬هه‌‌ر ملمالنێ‌و جیاوازییه‌ له‌‬ ‫جیاتیی ئ��ه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ببزوێنێت‌و‬ ‫ب���ه‌ره‌و پ��ێ��ش��ه‌وه‌ی ب��ه‌رێ��ت‪ ،‬كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫به‌ره‌و جێگیری‌و راوه‌ستان ده‌بات‪ ،‬كه‌‬ ‫هیگڵ ناوی ناوه‌ (مه‌حف) بوونه‌وه‌‌و له‌‬ ‫نێوچوون‪.‬‬ ‫له‌ راستیدا‪ ،‬ئێمه‌ له‌م چه‌ند دێڕه‌دا‪ ،‬نه‌‬ ‫ده‌مانه‌وێت قسه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵ‬ ‫بكه‌ین‪ ،‬نه‌پانتایی ئه‌م‌وتاره‌ كورته‌ی ئێمه‌‬ ‫رێگه‌ ده‌دات‪ ،‬كه‌ ناوه‌ڕۆكی فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫قووڵی هیگڵ به‌ ته‌واوی موتااڵ بکرێت‪.‬‬ ‫به‌ڵكو‌وه‌ك له‌سه‌رێدا ئاماژه‌مان پێكرد‪،‬‬


‫‪19‬‬

‫ئێمه‌ ده‌خ��وازی��ن گوڵه‌ ‌وه‌چه‌نییه‌ك ل ‌ه‬ ‫بیری دیا‌لیکتیكی هیگڵ‌دا بكه‌ین‌و له‌‬ ‫خزمه‌تی بابه‌ته‌كه‌ی خۆماندا به‌كاری‬ ‫بهێنین‪ ،‬كه‌ تێفكرین‌و ره‌خنه‌گرتنه‌ له‌‬ ‫ملمالنێی‌و گه‌شه‌ی نائاسایی ژیانی‬ ‫حیزبایه‌تی له ‌كوردستاندا‪ ،‬كه ‌چۆن‬ ‫ه���ه‌ر ح��ی��زب��ه‌و ه��ه‌ڵ��گ��ری ه��ێ��ز‌و دژه‌‬ ‫هێزی خ��ۆی ب���ووه‌‪ ،‬ب��ه‌اڵم ج��ی��اواز له‬ ‫‌ش��ێ��وه‌ پ��ۆزه‌ت��ی��ڤ��ه‌ هیگڵییه‌كه‌ی‪ .‬جگه‌‬ ‫ل��ه‌و لێكۆڵینه‌وه‌‌و ‌وت���اران���ه‌ی‪ ،‬ك��ه‌ له‌‬ ‫باره‌ی حیزبی كوردییه‌وه‌ نووسراون‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها روداوه‌كانی مێژووی ژیانی‬ ‫حیزبایه‌تی له‌ ك��ۆن‌و نوێدا‪ ،‬ئه‌وه‌مان‬ ‫ن��ی��ش��ان��ده‌ده‌ن‪ ،‬ك��ه‌ حیزبی ك���وردی به‬ ‫‌شێوه‌یه‌كی نائاسایی ــ جیاواز له‌وه‌ی‪،‬‬ ‫كه‌ له‌ واڵتانی پێشكه‌وتوو‌و دیموكراتدا‬ ‫ب���ه‌رچ���او ده‌ك�����ه‌ون ـ��ـ دروس��ت��ب��ووه‌‌و‬ ‫درێژه‌ی به‌ ته‌مه‌نی خۆی داوه‌‪ ،‬قه‌ڵه‌و‬ ‫بووه‌ له‌ڕ بووه‌‪.‬‬ ‫ئێمه‌ له‌م چه‌ند دێڕه‌دا‪ ،‬خۆمان له‌ باسی‬ ‫نائاسایی دروستبوونی حیزبی كوردی‬ ‫ب��ه‌ شێوه‌یه‌كی م��ۆدێ��رن ده‌دزی��ن��ه‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم ده‌مانه‌وێت تیشكێك بخه‌ینه‌ سه‌ر‬ ‫نائاسایی بوونی جیاوازی‌و ملمالنێ له‌‬ ‫ژیانی حیزبایه‌تی له‌كوردستاندا‪.‬‬ ‫پ��ارت��ی دیموكراتی ك��وردس��ت��ان‪ ،‬كه‌‬ ‫سااڵنێكی زۆر ته‌نیا حیزبی نه‌ته‌وه‌یی‬ ‫بوو له‌ كوردستاندا‪ ،‬به‌ هۆی نه‌بوون‌و‬ ‫بێده‌ره‌تانی پره‌نسیپی دیموكراتی‌و‬ ‫حیزبایه‌تی به‌ شێوه‌ مۆدێرنه‌كه‌ی‪ ،‬باڵی‬

‫مه‌كته‌بی سیاسی‪ ،‬كه‌ دواجار به ‌باڵی‬ ‫جه‌اللی ناسرا‪ ،‬لێی جیابووه‌وه‌‪ .‬ئه‌مه‌‬ ‫سه‌باره‌ت به‌ (پارتی گه‌ل)یش كه‌ سامی‬ ‫عه‌بدولڕه‌حمان رابه‌رایه‌تیی ده‌ك��رد‪،‬‬ ‫هه‌ر راسته‌‪.‬‬ ‫ل��ه‌ نێوه‌ڕاستی س��ااڵن��ی هه‌شتاكانی‬ ‫سه‌ده‌ی رابردوو‪( ،‬ئااڵی شۆڕش)‪ ،‬كه‌‬ ‫دروست بوو‪ ،‬فریا نه‌كه‌وت به‌ ته‌واوی‌و‬ ‫به‌ ئاسایی له ‌یه‌كێتی جیاببێته‌وه‌‌و به‬ ‫‌ئاشكرا خۆی رابگه‌یه‌نێت‪ ،‬سه‌ركرده‌‌و‬ ‫الی���ه‌ن���گ���ران���ی ك���ه‌وت���ن���ه‌ ب���ه‌رگ���رت���ن‌و‬ ‫راوه‌دون�����ان‪ ،‬ه��ۆك��اری ه���ه‌ره‌ دی��اری‬ ‫ئ��ه‌م حاڵه‌تانه‌‪ ،‬بۆ نه‌بوونی دیالۆگ‌و‬ ‫مجۆربوونی پره‌نسیپی دیموكراسیی‬ ‫ژیانی حیزبایه‌تی ده‌گ��ه‌ڕێ��ت��ه‌وه‌‪ ،‬نه‌ك‬ ‫شتێكی‌تر‪.‬‬ ‫ه�����ه‌م�����وو ئ����ه‌م����ان����ه‌‪ ،‬س�����ه‌ب�����اره‌ت‬ ‫ب����ه‌زه‌ح����م����ه‌ت����ك����ێ����ش����ان‌و ح���ی���زب���ی‬ ‫سۆسیالیستی دیموكراتی كوردستان‌و‬ ‫چه‌ندین باڵ‌و حیزبی ئیسالمی‪ ،‬كه‌ له‌‬ ‫ب��زووت��ن��ه‌وه‌ی ئیسالمی جیابوونه‌وه‌‪،‬‬ ‫له‌دایكبوون‪ .‬چه‌ند له‌تبوونی ره‌وت‌و‬ ‫بزوتنه‌وه‌‌و حیزبه‌ چه‌په‌ كۆمۆنیسته‌كان‬ ‫ل��ه‌ نێوخۆدا ل��ه‌ نموونه‌ی ئ��ه‌م ج��ۆره‌‬ ‫له‌ ملمالنێیه‌ن‪ .‬ئێستاش ده‌رك��ه‌وت��ن‌و‬ ‫دروس��ت��ب��وون��ی ب��زوت��ن��ه‌وه‌ی گ���ۆڕان‪،‬‬ ‫كه‌ له‌ دوو هه‌ڵبژاردنی راب��ردوودا به‬ ‫‌ن��اوی (لیستی گ���ۆڕان)ه‌وه‌ به‌شداریی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانی‬ ‫كوردستان‌و عێراقی كرد‪ ،‬هه‌ر راسته‌‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪20‬‬

‫ئه‌گه‌ر چی سه‌ركرده‌‌و هه‌ڵسوڕاوه‌كانی‬ ‫ئ����ه‌م ب���زوت���ن���ه‌وه‌ی���ه‌‪ ،‬خ���ۆی���ان ‌وه‌ك‬ ‫جیاوه‌بوویه‌ك له‌ یه‌كێتی ناناسێنن‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی له ‌ملمالنێی ژیانی حیزبایه‌تی‬ ‫له‌ كوردستاندا‪ ،‬جێگه‌ی تێڕامان‌و مایه‌ی‬ ‫نیگه‌رانییه‌‪ ،‬ئه‌وه‌یه‪ ‌،‬كه‌ ئه‌م ملمالنێیانه‌‬ ‫له ‌جیاتیی ئ��ه‌وه‌ی ژیانی حیزبایه‌تیی‬ ‫نوێ‌ بكه‌نه‌وه‌‌و گۆڕانكاری له‌ ژیانی‬ ‫س��ی��اس��ی‌و ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی��دا دروس���ت‬ ‫بكه‌ن‪( ،‬به ‌واتا هیگڵییه‌كه‌ی‪ ،‬كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫ببه‌نه‌ پێشێ‌)‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خاڵیبوونه‌‬ ‫ل��ه ‌گیانی دی��م��وك��راس��ی‌و قبوڵكردنی‬ ‫ج��ی��اوازی��ی��ه‌ك��ان‪ ،‬ل��ه‌ الی���ه‌ك ب��وون��ه‌ت��ه‌‬ ‫مایه‌ی كوشتنی جیاوازییه‌كان‌و نه‌مانی‬ ‫ملمالنێ (به ‌واتا هیگڵییه‌كه‌ی)‪ ،‬دۆخی‬ ‫ئ��اوه��اش‪ ،‬له‌ جیاتی ئ��ه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫ببزوێنێت‪ ،‬ده‌بێته‌ مایه‌ی راوه‌ستان‌و‬ ‫چه‌قبه‌ستنی گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵگه‌‪.‬‬ ‫ئ��ه‌گ��ه‌ر ل��ه‌و پێشه‌كییه‌ی س���ه‌ره‌وه‌‪،‬‬ ‫زیاتر له‌ژیان‌و گیان‌و جه‌سته‌ی حیزبی‬ ‫كوردی بڕوانین‪ ،‬ئه‌وه‌ به‌دی ده‌كه‌ین‪،‬‬ ‫كه ‌پێش ئه‌وه‌ی ئه‌م حیزب له‌گه‌ڵ ئه‌و‬ ‫حیزب ناكۆكی‌و ملمالنێ‌و دوا جاریش‬ ‫ش��ه‌ڕ كه‌وتبێته‌ نێوانیانه‌وه‌‪ ،‬هه‌میشه‌‬ ‫ملمالنێ‌و ن��اك��ۆك��ی (ج��ی��اواز ب��ه‌ وات��ا‬ ‫هیگڵییه‌كه‌ی)‪ ،‬به‌شێك له‌پێكهاته‌و هێزی‬ ‫خ��ۆی ‌وه‌ك دژه‌ هێز ده‌رك���ه‌وت���ووه‌‪.‬‬ ‫روون��ت��ر بڵێین‪ :‬ح��ی��زب��ی ك����وردی له‌‬ ‫ج��ی��ات��ی��ی ئ������ه‌وه‌ی ه���ێ���زی خ����ۆی له‬ ‫‌نوێبوونه‌وه‌‌و شكاندنی له‌مپه‌ره‌كانی‬

‫ب����ه‌رده‌م گ��ه‌ش��ه‌‌و گ��ۆڕان��ی كۆمه‌ڵگه‌‪،‬‬ ‫ل��ه‌ خ��راپ��ه‌وه‌ ب��ۆ ب��اش ب��ه‌ك��ار بهێنێت‪،‬‬ ‫دژه‌ هێزی ب��ۆ خ��ۆی به‌رهه‌مهێناوه‌‪،‬‬ ‫ك��ه‌ س��ه‌ره‌ن��ج��ام دوژم��ن��ای��ه‌ت��ی��ی نێوان‬ ‫هێزه‌كانی لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌‪ .‬ئه‌گه‌رچی‬ ‫ه��ه‌ن��دێ��ك ك��ه‌س گ��وم��ان ل��ه‌ هه‌بوونی‬ ‫جیاوازی نێوان هێز‌و دژه‌ هێزه‌كانی‬ ‫حیزبی كوردیدا ده‌كه‌ن‪ ،‬پێیان وایه‌‪ ،‬كه‌‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی هه‌یه‌ خواست‌و م��ه‌رام‌و رقی‬ ‫شه‌خسییه‌‪ ،‬نه‌ك جیاوازیی بیركردنه‌وه‌‌و‬ ‫فكرو دید‌و بۆچوونی سیاسی‌و ئیداری‪.‬‬ ‫ب��ه‌اڵم ئه‌م قسانه‌ هه‌رچه‌نده‌ راستبن‪،‬‬ ‫هه‌ر نیوه‌ی راستن‌و هه‌رگیز پاساوێكی‬ ‫بنجبڕ‌و یه‌كالكه‌ره‌وه‌ نین بۆ ملمالنێكان‪.‬‬ ‫چونكه‌ له‌ دۆخ��ی ئاماده‌بوونی گیانی‬ ‫دیموكراسیدا بۆ جیاوازی‌و ملمالنێی‬ ‫ژیانی حیزبایه‌تی‪ ،‬غه‌ره‌زی شه‌خسی‌و‬ ‫مه‌رامی تایبه‌تی ئه‌و‌وزه‌یه‌یان نییه‌‪ ،‬كه‌‬ ‫حیزب دوو له‌ت‌و سێ‌ له‌ت بكه‌ن‌و هێز‬ ‫‌وه‌ك دژه‌ هێزه‌ ده‌ربكه‌وێت‪.‬‬ ‫ئاشكرایه‌‪ ،‬كه‌ په‌ره‌پێدان‌و هۆشیاریی‬ ‫س��ی��اس��ی پ��ش��ك��ی ه�����ه‌ره‌ گ�����ه‌وره‌ی‬ ‫ب��ه‌ر حیزبی سیاسی ده‌ك��ه‌وێ��ت‌و له‬ ‫‌چ��وارچ��ێ��وه‌ی ك���اری ئ���ه‌ودای���ه‌‪ .‬ب��ه‌اڵم‬ ‫ل��ه‌ ك��وردس��ت��ان��دا پ��ێ��چ��ه‌وان��ه‌ی ئه‌مه‌‬ ‫ب���ه‌دی ده‌ك��رێ��ت‪ .‬چونكه‌ حیزبایه‌تی‬ ‫ب��ه‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ‌وه‌ك جۆرێك‬ ‫ل��ه‌ق��ۆن��ت��ه‌رات‌و ك��اس��ب��ی‌و ب��ازرگ��ان��ی‬ ‫سیاسی‌و ئابووری‌و ئیداری لێهاتووه‌‪،‬‬ ‫ن���ه‌ك شتێكی‌تر‪ .‬ك���اری ق��ۆن��ت��ه‌رات‌و‬


‫‪21‬‬

‫كاسبیش‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ر بنه‌مای‬ ‫ب���ه‌رژه‌وه‌ن���دی‌و ق��ازان��ج��ی شه‌خسی‌و‬ ‫ت��ای��ب��ه‌ت��ی ب��ون��ی��اد ن�����راوه‌‪ ،‬خ��اڵ��ی��ی��ه‌ له‬ ‫‌به‌رژه‌وه‌ندیی گشتیی‪ .‬بۆیه‌ له‌ باشترین‬ ‫حاڵدا هه‌ر ته‌نیا چه‌ند كه‌سێكی كه‌م لێی‬ ‫سودمه‌ند ده‌بێت‪.‬‬ ‫حیزبی ك���وردی‪ ،‬ل��ه ‌جیاتی ئ��ه‌وه‌ی‬ ‫ل��ه‌ ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌دا ه��ۆش��ی��اری سیاسی‬ ‫باڵوبكاته‌وه‌‪ ،‬رقی شه‌خسی‌و گیانی تۆڵه‌‬ ‫سه‌ندنه‌وه‌‌و دوا جاریش دوژمنایه‌تیی‬ ‫به‌رهه‌م هێناوه‌‪ .‬جگه‌ له‌مانه‌‪ ،‬ده‌بێت‬ ‫ب���اش ب��زان��ی��ن‪ ،‬ك��ه‌ گ��ۆڕی��ن��ی ه��ێ��ز بۆ‬ ‫دژه‌ هێز له گیان‌و جه‌سته‌ی حیزبی‬ ‫ك��وردی��دا‪ ،‬بۆ الس��اری‌و ئاژاوه‌گێڕی‌و‬ ‫خیانه‌ت‌و به‌كرێگیراوی ئه‌م‌و ئه‌و‪ ..‬هتد‪.‬‬ ‫ده‌س��ت��ه‌و ب��اڵ‌و س��ه‌رك��رده‌ی دژه‌ هێز‬ ‫ناگه‌ڕێته‌وه‌‪ ‌،‬وه‌ك هه‌میشه‌ باڵی خاوه‌ن‬ ‫ه��ێ��زی ئ��ه‌س��ڵ��ی ح��ی��زب‪ ،‬ب��ۆ پ��اس��اوی‬ ‫مجرۆبوونی گیانی دیموكراسی‪ ،‬ژیانی‬ ‫ح��ی��زب��ای��ه‌ت��ی خ��ۆی��ان ب��ان��گ��ه‌ش��ه‌ی بۆ‬ ‫ده‌كه‌ن‪ ،‬به‌ڵكو ئێمه‌ پێمانوایه‌ هۆكاری‬ ‫خ���ودی‌و بابه‌تی‪ ،‬دروستبوونی دژه‌‬ ‫هێز له‌ نێو هه‌ناوی حیزبی كوردیدا‪،‬‬ ‫بۆ زیاتر له‌ فاكته‌رێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‪ ،‬كه‌‬ ‫دیارترینیان بۆ ئه‌و به‌ڵگه‌نامه‌ یاسایی‌و‬ ‫سیاسییه‌ بێگیانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‪ ،‬كه ‌پێی‬ ‫ده‌گوترێت (په‌یڕه‌وو پرۆگرامی حیزب)‪،‬‬ ‫كه‌ له‌ باشترین حاڵدا‪ ،‬جگه‌ له‌ هه‌ندێك‬ ‫رسته‌ی پاكه‌تیی جوان‌و خۆش‪ ،‬هیچی‬ ‫دی نه‌بووه‌‪ .‬هه‌رگیز رابه‌رانی حیزبی‬

‫ك��وردی‪ ،‬نه‌یانتوانیوه‌ به ‌ت��ه‌واوی‌و ب ‌ه‬ ‫شێوه‌یه‌كی دیموكراتییانه‌ ـ وه‌ك ئه‌وه‌ی‬ ‫له‌ واڵتانی پێشكه‌وتوو دیموكراتی هه‌یه‌‬ ‫ــ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكه‌ن‪.‬‬ ‫ب���ه‌ درێ����ژای����ی م���ێ���ژوو ـ ئ��ێ��س��ت��ا له‬ ‫‌هه‌ركاتێك زی��ات��ر ـ��ـ حیزبی ك��وردی‬ ‫ن��ه‌ی��ت��وان��ی��وه‌ ئ���ه‌و ب��ه‌ن��ده‌ی پ��ه‌ی��ڕه‌وی‬ ‫ناوخۆی حیزبه‌كانیان جێبه‌جێ‌ بكه‌ن‪،‬‬ ‫كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ گۆڕین‌و نوێبوونه‌وه‌ی‬ ‫راب���ه‌ر‌و سه‌ركردایه‌تییه‌كه‌ی‪ ،‬چونكه‌‬ ‫ح��ی��زب��ی ك�����وردی ـ���ـ ئ��ی��دی ت��ه‌م��ه‌ن��ی‬ ‫ه��ه‌ر چ��ه‌ن��ده‌ بێت ـ��ـ ل��ه ‌ی��ه‌ك��ه‌م رۆژی‬ ‫دروستبوونییه‌وه‌‪ ،‬هه‌تا نووسینی ئه‌م‬ ‫چه‌ند دێڕه‌‪ ،‬سه‌رۆكه‌كه‌ی‪ ،‬سكرتێره‌كه‌ی‪،‬‬ ‫رابه‌ره‌كه‌ی‪ ،‬ئه‌میره‌كه‌ی‪ ..‬هتد‪ .‬هه‌ر له‌و‬ ‫پۆسته‌دا م��اوه‌ت��ه‌وه‌‌و هه‌رگیز ئاماده‌‬ ‫ن��ه‌ب��ووه‌ ئاڵوگۆڕێك چه‌ند یاسایی‌و‬ ‫ئاسایی بووبێت‪ ،‬له‌م مه‌سه‌له‌یه‌دا بكات‪.‬‬ ‫نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌‪ ،‬به‌ڵكو له‌ پێناو مانه‌وه‌ی‬ ‫خ��ۆی ل��ه‌ ل��وت��ك��ه‌ی ه��ه‌ره‌م��ی حیزبدا‪،‬‬ ‫ئاماده‌بووه‌ ماڵ‌و حاڵی حیزب‪ ،‬به گیان‌و‬ ‫جه‌سته‌وه‌‪ ،‬به‌ره‌و نغرۆبوون‌و (مه‌حف)‬ ‫بوونه‌وه‌ به‌رێت‪ .‬له‌ رابردوودا‪ ،‬بینیمان‌و‬ ‫ئێستاش ده‌یبینین‪ ،‬كه‌ كه‌سی یه‌كه‌می‬ ‫هه‌ندێك له ‌حیزبی ك��وردی له ‌سه‌ری‬ ‫س��ه‌ره‌وه‌‪ ،‬به‌وپه‌ڕی خوێن‌و ساردی‌و‬ ‫ده‌م��ار ساردییه‌وه‌‪ ،‬ته‌ماشای خواری‬ ‫خ��واره‌وه‌ی جه‌سته‌ی ‌وێ��ران‌و كه‌الوه‌‬ ‫ئاسای حیزبه‌كه‌ی ده‌كات‪ ،‬كه‌چی فره‌‬ ‫دڵخۆشه‌‌و خۆی به‌ شاسواری مه‌یدانی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪22‬‬

‫سیاسیی كوردی ده‌زانێت! به‌اڵم ده‌بێت‬ ‫باش بزانین‪ ،‬كه ‌ئه‌مانه‪ ‌،‬ئه‌گه‌ر پاشاش‬ ‫ب���ن‪ ،‬ئ���ه‌وا (ح��ه‌م��ه‌ س��ه‌ع��ی��د ح��ه‌س��ه‌ن)‬ ‫‌وته‌نی (پاشای عه‌رشی كه‌الوه‌)ن! ئه‌مه‌‬ ‫چه‌ند بۆ حیزبه‌ گه‌وره‌كان راست بێت‪،‬‬ ‫بۆ حیزبه‌ بچووكه‌كان‪ ،‬به‌ عه‌لمانی‌و‬ ‫ئیسالمی‌و چه‌په‌كانیشه‌وه‌ هه‌ر راسته‌‪.‬‬ ‫حیزب له‌پێكهاته‌یه‌كی ئاوه‌هادا‪ ،‬ناتوانێت‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ له‌ جێگیرییه‌وه‌ به‌ره‌و جواڵن‌و‬ ‫نوێبوونه‌وه‌ ئاراسته‌ بكات‪ ،‬به‌ڵكو له‌‬ ‫بریی ئه‌مه‌‪ ،‬ره‌وشی گه‌شه‌و بزوێنه‌ری‬ ‫مێژووی كۆمه‌ڵگه‌ په‌كده‌خات‪.‬‬


‫‪23‬‬

‫چەند روانینێك سەبارەت بە گەشەپێدان‌‌و چاكسازیی سیاسی‬ ‫هەرێمی كوردستان به نموونە‬

‫‪Some insights on development and political reform‬‬ ‫‪Kurdistan Region as a model‬‬ ‫د‪ .‬شێرزاد ئه‌حمه‌د ئه‌مین ئه‌ل ــ نه‌جاڕ‬ ‫د‪ .‬حسام الدین علی گلی‬ ‫‪By: Dr. Sherzad Ahmed Amin al-najar‬‬ ‫‪Dr. Husam-addin Ali Gili‬‬

‫«دەوڵەت سەرەتا‌‌و پێش هەموو شتێك رێكخراوێكە بۆ فێركردن»‬ ‫ جۆرج سباین‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪24‬‬

‫پ����ێ����ش ب��������اس‌‌و ش����ی����ك����ردن����ەوەی‬ ‫وردەكارییەكانی گەشەپێدانی سیاسی‪،‬‬ ‫ه����ەروه‌ه����ا ئ�����ەوەی پ��ەی��وەن��دی��ی بە‬ ‫چاكسازی سیاسی‌‌و فێركردنه‌وه هەیە‪،‬‬ ‫پێویستە بزانین كەوا یۆنانییەكان دەست‬ ‫پێشخەربوون لە ب��اوەڕ‌‌و پیادەكردنی‬ ‫ئەو بیرۆكەیە‪ ،‬كە دەڵێت‪« :‬فێركردن بە‬ ‫گشتی ئامڕازێكی ئەرێنییە لە رێگەیەوە‬ ‫دەسەاڵتی سیاسی دەتوانێت سروشتی‬ ‫م����رۆڤ ب��گ��ون��ج��ێ��ن��ێ��ت ب���ە م��ەب��ەس��ت��ی‬ ‫دامەزراندنی دەوڵەتێكی ئاوێتە لە رووی‬ ‫كولتوور‌‌و كۆمەاڵیەتییەوە‪ .‬لە هەمان‬ ‫ك��ات��دا‪ ،‬ب��ە خ��اوەن��ك��ردن��ی هاواڵتییانی‬ ‫دەوڵ��ەت��ەك��ە بە توانستی پێویست بۆ‬ ‫ئەوەی لە ئاییندەدا بتوانن رووبەرووی‬ ‫كێشەكان ببنەوە‪ .‬جا ئەگەر پەروەردە‌‌و‬ ‫فێركردنی هاواڵتییان چاك بێت‪ ،‬ئەوە‬ ‫دەت���وان���ن ب��ە ئ��اس��ان��ی تیشك بخەنە‬ ‫سەر كێشەكان‌‌و چارەسەریان بكەن‪،‬‬ ‫هەروەها رووبەرووی كارەساتەكان بن‬ ‫كاتێک‌ سەریان هەڵدا‪ .‬بۆیە‪ ،‬رێكەوتێكی‬ ‫الوەك��ی نەبووه كاتێک‌ فەیلەسووفی‬ ‫یۆنان ئەفالتۆن بابەتی فێركردن بكات‬ ‫بە بابەتە سەرەكییەكەی پەرتووكی‬ ‫ك��ۆم��ار ‪ ،The Republic‬بەڵكو ئەمە‬ ‫ئەنجامێكە گونجاوە لەگەڵ رێزبەندی‬ ‫بیرۆكەكانی س��ەب��ارەت ب��ە دەوڵ���ەت‪.‬‬ ‫چونكە بە هزری ئەو چاكە ‪ Virtue‬واتای‬ ‫زان��ی��ن‌ە‪ .‬بۆیە دەت��وان��رێ��ت فێربكرێت‪،‬‬ ‫هەروەها سیستەمی فێركردنەی وەها‬

‫ئەم ئەنجامە بەدی دەهێنێت بەشە هەرە‬ ‫سەرەكییەكەی دەوڵەتی چاكە ‪Good‬‬ ‫‪ .State‬چونكە لە رێگەی سیستەمی‬ ‫فێركردنی چ��اك��ەوە دەت��وان��رێ��ت هەر‬ ‫پێشكەوتنێك بەرجەستە بكرێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەگەر فێركردن فەرامۆش بكرێت ئەوە‬ ‫هەر كار‌‌و ئەركێكی‌تری دەوڵەت پیادەی‬ ‫بكات تەنها پوچ‌‌و ڤااڵیە ‪.‬‬ ‫ئەمەش ئەو دەگەێنێت‪ ،‬كە پەروەردە‬ ‫بەگشتی‌‌و فێركردن بەتایبەتی واتای‬ ‫ئ��ەوە نییە‪ ،‬كە زانین ‪Acknowledge‬‬ ‫بخرێتە ناو خودەكەی ‪ Self‬مرۆڤەوە‌‌و‬ ‫تێیدا بچەقێنرێت‪ ،‬چونكە لە بنچینەدا‬ ‫خ���ود ه��ی��چ��ی ل��ە ن����اودا ن��ی��ی��ە‪ .‬بەڵكو‬ ‫پ��ەروەردە‌‌و فێركردن ئەوە دەگەێنێت‪،‬‬ ‫كە چاوە ناوەكییەكەی قوتابی ئاراستە‬ ‫بكرێت‪ ،‬وات��ا ئاراستەكردنی بەهرەی‬ ‫فێربوون وەها ویست‌‌و روحی مرۆڤ‬ ‫دروستی دەكات‪ ،‬بە شێوەیەك‪ ،‬كە ئەم‬ ‫ئاراستەكردنە قوتابی دەكاتە خاوەن‬ ‫باشترین توانستی مامەڵەكردن لەگەڵ‬ ‫ئەزموون‌‌و ژیانی رۆژانەدا ‪ .‬جا لەبەر‬ ‫فرە گرنگی فێركردن‪ ،‬دەوڵەت ناتوانێت‬ ‫وازبهێنێت ل��ە ب��وارەك��ان��ی فێركردن‬ ‫ب��ۆ پ��ێ��داوی��س��ت��ی ت��ای��ب��ەت ی���ان تەنها‬ ‫بكرێتە سەرچاوەیەك بو كەسابەت‌‌و‬ ‫ب��ازرگ��ان��ی‪ .‬ب��ەڵ��ك��و پێویستە ل��ەس��ەر‬ ‫دەوڵەت خۆی هەڵسێت بە دابین كردنی‬ ‫هەمو ئەو ئامرازانە وەها پێویستن بۆ‬ ‫سەركەوتنی ئامانجەكانی فێركردن‪ ،‬لە‬


‫‪25‬‬

‫هەمان كاتیشدا دڵنیا بێت ل��ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫هاواڵتییان بە ك��ردار ئ��ەوەی پێویستە‬ ‫بۆ فەراهەم‌‌و بەتوانا كردنیان دەگاتە‬ ‫دەستییان‪ ،‬دەبێت دەوڵەت دڵنیاش بێت‬ ‫لەوەی كەوا جۆری ئەو فێركردنەی وەها‬ ‫قوتابییەكان وەری دەگ��رن گونجاوە‬ ‫ب���ەك���ردار ل��ەگ��ەڵ خ��ۆش��گ��وزەران��ی‌‌و‬ ‫ئ��اوێ��ت��ەك��ردن��ی خ���ودی دەوڵ��ەت��ەك��ە ‪.‬‬ ‫چونكە پ��ەروەردە‌‌و فێركردن دەروازە‬ ‫راستەقینەكەیە بۆ بنیاتنانی هاوواڵتی‌‌و‬ ‫ف���ەراه���ەم ك���ردن���ەوەی ب��ەش��ێ��وەی��ەك‪،‬‬ ‫ك��ە بگونجێت ب��ە پلەی ی��ەك��ەم لەگەڵ‬ ‫پێداویستییەكانی دەوڵ��ەت‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫پ���رۆژە ه��ەن��ووك��ه‌ی��ی‌‌و ئایندەییه‌کانی‬ ‫ب��ەرج��ەس��ت��ەب��ك��رێ��ت‪ .‬ج���ا ل���ە رێ��گ��ەی‬ ‫كۆنترۆڵكردنی فێركردن‌‌و ب��وارە فرە‬ ‫رەنگەكانی‪ ،‬فەیلەسوفە پێشووەكان‌‌و‬ ‫هاوچەرخەكان دەیانەوێت بڵێین كەوا‬ ‫ئامانج لە فێركردنی زانین ئ��ەوە نییە‬ ‫هەمو خەڵك بكرێنە فەیلەسوف‌‌و زانا‬ ‫بەڵكو ئامانجەكە بریتییە لە كردنیان‬ ‫ب��ە ه��اوواڵت��ی چ���اك‪ ،‬ئ��ەم��ەش ئەركە‬ ‫جەوهەرییەكەی زانستی سیاسەتە ‪.‬‬ ‫هەروەها زانین بە تایبەتی لە قۆناغە‬ ‫ب��ااڵك��ان��ی‪ ،‬بابەتێكە پ��ەی��وەن��دی��دارە بە‬ ‫دروست كردنی بژاردەی خەڵك ‪.Elite‬‬ ‫چونكە یاساكانی س��روش��ت‌‌و ژیانی‬ ‫مرۆیی جەخت دەكەنە س��ەر ئ��ەوەی‪،‬‬ ‫كە ژی��ان‌‌و ئایندە دروس��ت دەكرێن لە‬ ‫الی��ەن ب���ژاردەی خەڵكەوە (پسپۆڕان)‬

‫نەك سادەی خەڵك‪ .‬كەواته‌ لە رێگەی‬ ‫رك��ێ��ف��ك��ردن��ی پ������ەروەردە‌‌و ف��ێ��رك��ردن‬ ‫دەوڵەت ركێفی ئایندەی خۆی دەكات تا‬ ‫رادەیەكی زۆر‪.‬‬ ‫ئەگەر تیشكی بیرۆكەكانی سەرەوەی‬ ‫باسمان ك��رد‪ ،‬بخەینە س��ەر رەوش��ی‬ ‫عێراق بەگشتی‌‌و هەرێمی كوردستان‬ ‫بەتایبەتی‪ ،‬دەبینین بە ئاشكرایی پارت‌‌و‬ ‫رەوتە سیاسییەكان پرۆژە‌‌و بەرنامەی‬ ‫گشتگیری نیشتیمانییان نییە پەیوەندیدار‬ ‫ب��ێ��ت ب��ە پ�������ەروەردە‌‌و ف��ێ��رك��ردن��ەوە‪،‬‬ ‫ب���ەدەر ل��ە دوو ی��ان س��ێ‌ ح��ی��زب‪ ،‬كە‬ ‫زۆرب���ەی���ان ك��وردس��ت��ان��ی��ی��ن‌‌و خ���اوەن‬ ‫ئەزموونێكی میژوویین‌‌و سۆمایەكی‬ ‫ئ��ای��ن��دەی��ی��ن ت���ا رادەی�������ەك‪ .‬هەمیشە‬ ‫س���ەب���ارەت ب��ە ه��ەرێ��م��ی ك��وردس��ت��ان‬ ‫دەتوانیین بڵێین كەوا پرۆژە نیشتمان‬ ‫پەروەرەكەی فێركردن لە الی حیزبە‬ ‫كوردستانییەكان وەها خاوەن پرۆژەن‬ ‫ب��ازن��ەی بیركردنەوەیان تا رادەی��ەك‬ ‫دەرناچێت لە وت��ەی‪( :‬دیموكراسی بۆ‬ ‫ع��ێ��راق‌‌و فیدراڵیەت ب��ۆ ك��وردس��ت��ان)‪،‬‬ ‫ئەمەش تەواوكەری پرۆژەی شۆرشی‬ ‫ئەیلولە‪ ،‬كە بەرنامەكەی بریتیی بوو‬ ‫لە (دیموكراسی بۆ عێراق‌‌و ئۆتۆنۆمی‬ ‫بۆ كوردستان)‪ .‬ئەوەی گۆڕا له‌ نێوان‬ ‫دوێنی‌‌و ئەمڕۆ خۆی دەنوێنێت لە دوو‬ ‫خاڵی سەرەكی‪:‬‬ ‫‪١‬ــ فراوانی بازنەی سەربەخۆیی نەك‬ ‫ج��ۆری سەربەخۆیی‪ :‬وات��ا فیدراڵیەت‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪26‬‬

‫تەنها ئاستێكی فره‌وانترە لە ئۆتۆنۆمی‪،‬‬ ‫چونكە كوردستان لە هەردوو حاڵەت دا‬ ‫(ئۆتۆنۆمی‌‌و فیدراڵیەت) بە بەستراوەیی‬ ‫دەمێنێتەوە لەگەڵ حکومه‌تی ناوەندیی‬ ‫عیراق دا‪ .‬ئەمەش وا دیارە بڕیاردەرانی‬ ‫ه��ەرێ��م��ی ك��وردس��ت��ان دەبینین ك��ەوا‬ ‫قۆناغە مێژووییەكە دەرفەت لەوە زیاتر‬ ‫نادات بە میللەتی كورد بۆ گەیشتن بە‬ ‫سەربەخۆییەكی تەواو‪.‬‬ ‫‪ .2‬توانایی‌‌و لێهاتوویی‪ :‬ئەم مەرجەش‬ ‫بریتییە ل���ەوەی‪ ،‬ك��ە «دەب��ێ��ت كەسی‬ ‫شیاو بۆ شوێنی شیاو بێت‪ ،‬ئاشكرایی‬ ‫ل���ە دەس��ن��ی��ش��ان��ك��ردن��ی ب���وارەك���ان���ی‬ ‫خەرجكردنی بودجە‪ ،‬هەروەها نەهێشتن‬ ‫(یان الوازك��ردن��ی) دەسەاڵتی حیزب‌‌و‬ ‫حیزباییەتی لە سەر دام‌‌و دەزگاكانی‬ ‫ح���وك���م���ەت‪ .‬ب���ە م��ان��ای��ەك��ی روون��ت��ر‬ ‫دەبێت جیاكارییەكی ت��ەواو بكرێت لە‬ ‫نێوان دەزگ��ا فەرمییەكان‌‌و دەسەاڵتی‬ ‫حیزب‪ ،‬چونكە ئ��ەم دەس��ەاڵت��ە دەبێتە‬ ‫دەسەاڵتێكی نایاسایی بەڵكو ن��اڕەوا‬ ‫ئەگەر كاریگەری لەسەر ئەو دەزگایانە‬ ‫پ��ی��ادە ب��ك��ات ل��ە دەرەوەی س��ن��ووری‬ ‫ی���اس���ا‪ .‬س���ەرب���اری ئ�����ەوەش دەب��ێ��ت‬ ‫ترازانییەكی ت��ەواو بكرێت له‌ نێوان‬ ‫سیاسەت مەداران‌‌و بازاڕ‪ ،‬چونكە تێكەڵ‬ ‫كردنیان هەرێمی كوردستان دەگەێنێتە‬ ‫قۆناغێكی خەسڵەتدار بە قۆرخكردنی‬ ‫سیاسی‌‌و ئ��اب��ووری بە دەس��ت چەند‬ ‫كەسێكەوە‪ ،‬ئەمەش خۆی لە خۆیدا دژی‬

‫سیستەمی بازاری ئازادە‪ .‬ئەم ترازان‬ ‫كردنەش بە مەبەستی كەمكردنەوەی‬ ‫ئاستی گەندەڵییە لە بوارەكانی ژیانی‬ ‫ك��وردس��ت��ان دا بەتایبەتی ل��ە مەیانی‬ ‫گشتیدا ‪.Public Sphere‬‬ ‫بە هەرحاڵ‪ ،‬دەكرێت بڵێین گەڕان بە‬ ‫دوای پرۆژە‌‌و هەوڵدان بۆ چاكسازی‬ ‫كردن ئەمە خۆی لە خۆی‌دا هەنگاوە‬ ‫سەرەتاییەكەی گەشەپێدانی سیاسییە‬ ‫‪ .Political Development‬چونكە چەمكی‬ ‫گەشەپێدانی سیاسی پێناسە دەكرێت‬ ‫ب��ەوەی‪ ،‬كە « كۆمەڵێ گۆڕانكارییە‪،‬‬ ‫دەس���ت���ك���اری ك���ول���ت���وور‌‌و پ��ێ��ك��ه��ات��ە‬ ‫سیاسییەكە دەك��ات بە شێوەیەك‪ ،‬كە‬ ‫كۆمەڵگه‌كە بەتەواوی دەگوازێتەوە لە‬ ‫سیستەمێكی كالسیكی بۆ سیستەمی‬ ‫مۆدێرن‪ .‬ئەمە جگە لە دروستكردنی‬ ‫وەرچ���ەرخ���ان ل��ە ت��وان��س��ت‌‌و ت��وان��ای‬ ‫م���رۆڤ ل��ە رووی رام��ی��اری��ی��ەوە بۆ‬ ‫ئ��ەوەی بتوانێت پێگەی نوێ‌ دروست‬ ‫ب��ك��ات‪ ،‬ه��ەروەه��ا ب��ەه��ا م��ۆدێ��رن��ەك��ان‬ ‫پەرەسەندوو بكات لە رووی هەڵمژین‌‌و‬ ‫چارەسەركردنی كێشە‌‌و قەیرانەكان‪،‬‬ ‫پ��اش��ان ب��ەرج��ەس��ت��ەك��ردن��ی ئامانجە‬ ‫كۆمەاڵیەتی‌‌و ئابوورییە نوێكان ‪ .‬بە‬ ‫وات��ای��ەك��ی‌ت��ر‪ ،‬پ���رۆژەی وەرچ��ەرخ��ان‬ ‫بەشێكە لە گەشەپێدانی سیاسی‌‌و تەنها‬ ‫پەیوەستە بە چاكسازی ك��ردن��ەوەی‬ ‫دام��������ەزراوە س��ی��اس��ی��ی��ەك��ان‪ .‬ب���ەاڵم‬ ‫گەشەپێدانی سیاسی ه���ەردوو ب��وار‬


‫‪27‬‬

‫دەگ��رێ��ت��ەوە‪ :‬دام����ەزراوەك����ان‌‌و بناغە‬ ‫هزری‌‌و ئەخالقییەكە‪ .‬پاشان پرۆژەی‬ ‫چ��اك��س��ازی پ��ەی��وەن��دی��دارە ب��ە ج��ۆری‬ ‫قۆناغە مێژووییەكە‌‌و پێداویستییەكانی‪.‬‬ ‫ب���ەڵ���گ���ەش ل����ەس����ەر ئ�������ەوە‪ ،‬ئ��ێ��م��ەی‬ ‫ك���ورد‌‌و كوردستانییەكان بەئاشكرا‬ ‫برینەكانمان‌‌و چارەسەرەكەشی دیارە‪،‬‬ ‫ئ��ەوان��ەش بریتیین ل��ە دواك��ەوت��ووی��ی‬ ‫وەك نەخۆشی‪ ،‬بەڵكو دایكی هەموو‬ ‫برینەكانمانە‪ ،‬ه��ەروەه��ا پێشكەوتن‬ ‫وەك��و چ��ارەس��ەر‌‌و س��اڕێ��ژك��اری ئەم‬ ‫برینە چەقبەستووەیە‪.‬‬ ‫ل���ە ژێ����ر ت��ی��ش��ك��ی ئ����ەم س��ۆم��ای��ە‪،‬‬ ‫گەشەپێدانی سیاسی پشت دەبەستێت بە‬ ‫چەند بنچینەیەكی سەرەكی‪ ،‬هەندێكیان‬ ‫ت��ای��ب��ەت��ن ب��ە رێ���ب���ازە سیاسییەكەی‬ ‫هەرێمی كوردستان‪ ،‬هەندێكی‌تریش‬ ‫تایبەتن بە پرۆژەی بنیات نانی دەوڵەت‬ ‫‪ .State Building‬بۆ شیكردنەوەی ئەم‬ ‫بابەتە دەتوانین ئاماژە بە دوو خاڵی‬ ‫سەرەكی بكەین‪:‬‬ ‫‪٢‬ـ���ـ گرنگترین دۆز‌‌و پ��رس��ی��ار ل��ەم‬ ‫قۆناغە هەنووكەییه‌ ئەوەیە‪ ،‬كە ئێمە‬ ‫وەكو نەتەوە بەرەو كوێ دەڕۆین‪ ،‬ئایا‬ ‫بەرەو چ ئاراستەیەك دەجووڵێینەوە‪:‬‬ ‫دەوڵەتێكی سەربەخۆ یان هەرێمێكی‬ ‫ب��ەس��ت��راو ب��ە ع��ێ��راق؟ چونكە دی��اری‬ ‫نەكردنی وەاڵمی ئەم پرسیارە نەتەوەی‬ ‫ك��ورد‌‌و بزوتنەوەی رزگ��اری خوازی‬ ‫ك��ورد ل��ە جێگەی خ��ۆی دەچەقێنێت‪.‬‬

‫بەڕای ئێمە‪ ،‬ئەم حەقیقەتە لەوانەیە لە‬ ‫كوردستاندا چەند كەسێكی سیاسەت‬ ‫م���ەداری نیشتمان پ���ەروەر دەیبینن‬ ‫وەك���و خ���ۆر‪ ،‬ه��ەروەه��ا ك��اری��ش��ی بۆ‬ ‫دەك��ەن‪ .‬ب��ەاڵم مەترسییەكانی قۆناغە‬ ‫مێژووییەكە وای لێیان ك���ردووە‪ ،‬كە‬ ‫نەتوانن بە ئاشكرایی قسەی لەسەر‬ ‫بكەن بۆ ئەوەی ئەزموونەكەی كۆماری‬ ‫ک���وردس���ت���ان ل���ه‌ م��ەه��اب��اد دووب�����ارە‬ ‫نەبێتەوە‪.‬‬ ‫‪٣‬ــ پرۆژەی بنیاتكردنی دەوڵەت (ئەگەر‬ ‫ئێمە هەوڵبدەین بۆ سەربەخۆیی تەواو)‬ ‫ج��ی��اوازە بەشێوەیەكی بنچینەیی لە‬ ‫پرۆژەی چاكسازی سیاسی‌‌و ئابووری‬ ‫( ئەگەر ئێمە هەنگاو بنێن بەرەو مانەوە‬ ‫ل��ەگ��ەڵ ع��ێ��راق دا)‪ ،‬چونكە پ���رۆژەی‬ ‫دروستكردنی دەوڵەت ‪State Building‬‬ ‫دەجووڵێتەوە شان بە شانی دروست‬ ‫كردنی ناسنامەی نەتەوەیی ‪Nation‬‬ ‫‪ ،Building‬ه��ەروەه��ا دووب���ارە بنیات‬ ‫كردنی دەزگاكان‌‌و پاراستنی مافی كەمە‬ ‫نەتەوەیی‌‌و ئاینییەكان‪ .‬ئەمەش لەسەر‬ ‫بنكەی ئەوەی‪ ،‬كە ئەم دەوڵەت‌‌و ناسنامە‬ ‫نیشتیمانییە نوێیە دەبێت رەنگ بداته‌وه‌‬ ‫بۆ هەمووان نەك تەنیا زۆرینەی گەل‪.‬‬ ‫جا لەسەر ئ��ەم رێ��ب��ازەش سیاسەتی‬ ‫دەرەك���ی بنیات دەك��رێ��ت ك��ەوا ببێتە‬ ‫ت��ەواوك��ەری سیاسەتە ناوخۆییەكان‪.‬‬ ‫ئەم بۆچوونەش بیرمەندی فەرەنسی‬ ‫ج���ۆرج ب����ۆردۆ ‪Georges Burdeau‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪28‬‬

‫الیەنگیری دەك���ات ب��ە روون���ی كات ‌‬ ‫ێ‬ ‫دەڵ��ێ��ت‪ « :‬خەڵك دەوڵ��ەت��ی دروس��ت‬ ‫كرد بۆ ئەوەی ملكەچیی خەڵك نەكات‪.‬‬ ‫دەوڵەتیان كرد بە ناوەند‌‌و پشتیان بە‬ ‫هێزەكەی بەست چونكە هەستیان كرد‬ ‫بە پێویست بوونی‌‌و بەها گرنگەكەی‪،‬‬ ‫جا كاتێ‌ ئ��ەو هێزە بیگەڕێنینەوە بۆ‬ ‫دەوڵەت تاكەكان وەها هەست دەكەن‬ ‫‪،‬ك��ە دەس��ه‌اڵت��ەك��ەی رەت ناكرێتەوە‌‌و‬ ‫بێ ئ��ەوەی ئەو هەستەیان لەال پەیدا‬ ‫بێت كەوا ملكەچێتی هەوەس‌‌و ویستی‬ ‫كەسێك دەك���ەن‪ ...‬لەبەر خ��ودی ئەم‬ ‫ه���ۆی���ەش‪ ،‬ه���زرم���ەن���دان���ی س��ی��اس��ی‌‌و‬ ‫سیاسەتمەداران ب���ەردەوام هەوڵیان‬ ‫داوە بو بنیاتنانی دەسەاڵتی دەوڵەت‬ ‫لەسەر بنەمایەكی سەربەخۆ‌‌و بێالیەن‪.‬‬ ‫هەروەها لەبەر ئەوەی ئەم بنەمایە هەر‬ ‫دەبێت كۆمەڵگه‌ بە گشت توێژەكانی‬ ‫ب��گ��رێ��ت��ەوە‪ ،‬ب��ۆی��ە ك����اری دەوڵ����ەت‌‌و‬ ‫دروست كرنی دەوڵەت كارێكی ئاسان‬ ‫نییە‪ ،‬چونكە ئامانجی ئەوەیە كە یەكێ‌‬ ‫دروست بكات لە فرەوە‪ ،‬یەك دەسەاڵت‬ ‫دابمەزرێنێت ل��ە رێ��گ��ەی داواك��اری��ی��ە‬ ‫فرەجۆرەكانی كۆمەڵگه‌یەك‪.‬‬ ‫ب��ەرام��ب��ەر ئ��ەم��ە‪ ،‬دەبینین پ���رۆژەی‬ ‫چ��اك��س��ازی ب��ازن��ەك��ەی زۆر تەسك‬ ‫ترە لە بازنەی گەشەپێدانی سیاسی‪،‬‬ ‫چونكە چاكسازی ئاراستە دەكرێت‬ ‫تەنها بەرەو چەند بابەتێكی دیاریكراو‬ ‫ب��ەت��ای��ب��ەت��ی‪ :‬ف���ێ���رك���ردن‪ ،‬ئ���اب���ووری‪،‬‬

‫ب��ەرێ��وەب��ردن��ی دەزگ��اك��ان��ی ه��ەرێ��م‪،‬‬ ‫چۆنێتیی مامەڵەكردن لەگەڵ ناوەندی‬ ‫دەوڵەت‪ ،‬گەندەڵی‌‌و چۆنێتی رووبەروو‬ ‫بوونەوەی‪ .‬بۆیە‪ ،‬بۆ ئ��ەوەی هەردوو‬ ‫پ������رۆژەی چ���اك���س���ازی ح��ی��زب��ەك��ان��ی‬ ‫دەس��ەاڵت‌‌و حیزبەكانی ئۆپوسیزیۆن‬ ‫چ��وارچ��ێ��وەی پ���رۆژەی گەشەپێدانی‬ ‫‪Political‬‬ ‫‪Development‬‬ ‫س��ی��اس��ی‬ ‫پ���ڕب���ك���ەن���ەوە‌‌و پ��ڕپ��ێ��س��ت��ی وات���ەك���ەی‬ ‫بێت‪ ،‬دەب��ێ��ت پ���رۆژە هاوبەشەكەیان‬ ‫چ��ەن��د خەسڵەتێكی ب��ن��ەڕەت��ی هەبێت‬ ‫ئ���ەوان���ەش‪ :‬ب�����ەردەوام ب��ێ��ت‪ ،‬ف���راوان‬ ‫خ����واز ب��ێ��ت‪ ،‬ش���ل ب��ێ��ت ت��اك��و خ��ۆی‬ ‫بگونجێنێت لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی‬ ‫ژینگەی ن��اوخ��ۆ‌‌و نێودەوڵەتی‪ ،‬دەبێ‌‬ ‫ئامانجەكەی دروستكردنی دەوڵ��ەت‌‌و‬ ‫رێنیسانس بێت‪ .‬بۆ ئەوەی كوردستان‬ ‫بەگشتی پاڵبنێت بەرەو رێنیسانسێكی‬ ‫كوردستانی لە هەموو بوارەكانی ژیان‬ ‫دا‪ ،‬نەك بۆ پینەكردنی شوێنێكی رزی‪،‬‬ ‫یان نوێكردنەوەی بوارێكی شپرزە‪.‬‬ ‫یەكەم‪ :‬چی بكرێت؟‬ ‫میكانیزمەكانی پ��رۆژەی چاكسازی‬ ‫س��ی��اس��ی وای دەب��ی��ن��ی��ن ك���ەوا گشت‬ ‫ه��ەن��گ��اوەك��ان��ی چ��اك��س��ازی پێویستە‬ ‫س���ەرەت���ا‌‌و پ��ێ��ش ه��ەم��و ب��اب��ەت��ێ��ك لە‬ ‫ب��ازن��ەی ف��ێ��رك��ردن��ەوە دەستپێ‌بكات‪.‬‬ ‫ب���ەاڵم ئ��ەم ه��ەن��گ��اوە دەب��ێ��ت ب��ە هیچ‬ ‫شێوەیەك خۆی بەتەواوی نەپچڕێنێت‬


‫‪29‬‬

‫لەگەڵ بازنە لیبراڵە كالسیكییەكەی‬ ‫عێراق‪ ،‬وەكو ئەوەی وا بەپێچەوانەوە‬ ‫كردرا لە كوردستان‌دا لەسەر ئاستی‬ ‫قۆناغەكانی خوێندنی زان��ك��ۆ‌‌و پێش‬ ‫زانكۆ لە ‪٢٠٠٨‬وە‪ .‬چونكە ئەم رێبازە‬ ‫وەه���ا داڕێ�����ژدراوە ل��ەوان��ەی��ە ل��ەم ده‬ ‫ساڵەی داهاتوو دا بمانگوازێتەوە بۆ‬ ‫كاره‌ساتێكی مرۆیی ف���راوان‪ ،‬چونكە‬ ‫سەرجەم پرۆژەكە خۆی دەبەستێتەوە‬ ‫بە بیرۆكەیەكی گێژ‌‌و نادیار ئەوەش‪:‬‬ ‫(فێركردن دەبێت ببەسترێت بە بازاڕی‬ ‫كارەوە)‪ .‬راستیەكەش ئەوەیە «فێركردن‬ ‫دەب��ێ��ت ببەسترێت ب��ە دروستكردنی‬ ‫مرۆڤ‌‌و بنیاتنانی هاواڵتی چاكە خواز‪.‬‬ ‫وات���ا ف��ێ��رك��ردن دەب��ێ��ت ئەنجامەكەی‬ ‫مرۆڤێكی رۆشنبیر بێت‪ ،‬نیشتیمان‬ ‫پ��ەروەر بێت‪ ،‬مرۆڤایەتی خ��واز بێت‪،‬‬ ‫ئیماندار بێت بە كولتوور‌‌و ئاینەكەی لە‬ ‫هەمان كاتیشدا لێبوردە بێت بەرامبەر‬ ‫ئاینەكان‌‌و بۆچوونە جیاوازەكان‪ .‬ئەم‬ ‫پ��ردە ستراتیجییە زۆرب���ەی دەوڵەتە‬ ‫ش��ارەك��ان��ی ی��ۆن��ان وەك����و ئەسینا‌‌و‬ ‫ئەسپەرتا‪ ،‬هەروەها دەوڵەتی رۆمانی‬ ‫دواتر بەسەریدا تێپەربوون‪ .‬ئەمانەش‬ ‫پێشەوای دەوڵەتە پێشكەوتووەكانی‬ ‫ئەوروپا بوون تاكو ئێستا‪ .‬بۆیە دەتوانین‬ ‫بڵێین ئەم رێبازە گشتییەی فێربوون‬ ‫بەگشتی دژی رێگا بەكارهێنراوەكی‬ ‫ئەمڕۆمانە لە كوردستان‪ ،‬كە زانكۆ‌‌و‬ ‫سەرانسەری فێركردن تەرخان دەكات‬

‫وەك كێڵگەیەك تەنها بۆ خزمەتكردنی‬ ‫بازاڕ‌‌و كار‪ .‬هۆی ئەم پێچەوانەبوونەش‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬كە مرۆڤ تەنها بە نان ناژێت‬ ‫ه��ەروەه��ا تەنها ب��ۆ ن��ان خواردنیش‬ ‫ناژێت‪.‬‬ ‫لە الیەكی دیكەوە‪ ،‬بازنەی فێركردن‬ ‫دەبێت فراوان‌‌و تێر بێت‪ ،‬واتا فره‌وان‬ ‫بێت ل��ە ب��وارەك��ان��ی زان��ی��ن‌‌و زانست‬ ‫ل��ە ه��ەم��ان كاتیشدا تێر‌‌و پ��ڕ بێت لە‬ ‫م��ام��ۆس��ت��ای پ��س��پ��ۆر‪ ،‬ن���ەك میتۆدی‬ ‫خوێندنی زانكۆیی ك��ەم بكرێتەوە لە‬ ‫رووی ماوەوە یان لە بواری یەكەكانی‬ ‫خ��وێ��ن��دن��ەوە ی���ان ئ��اوێ��ت��ەی وان��ەك��ان‬ ‫بكرێت بەمەبەستی خەست كردنەوەی‬ ‫بوارەكانی زانست‪ .‬چونكە ئێمەی كورد‬ ‫بمانەوێ‌ یان نەمانەوێت بەشێكین لە‬ ‫جیهانی سێی دواكەوتوو‪ ،‬بۆیە پێویستە‬ ‫پێوەرەكانمان بەرزتر بێت لە پێوەرەكانی‬ ‫جیهانی پیشەسازی پێشكەوتوو ئەگەر‬ ‫ویستمان مەودای دواكەوتوویی تەسك‬ ‫بكەینەوە‪ .‬بۆ نموونە ئەگەر كەسێك‬ ‫ب��ەن��اوی (أ) خێراییەكی ده کیلۆمه‌تر‬ ‫لە یه‌ک كاتژمێردا ببڕێت‪ ،‬كەسێكی‌تر‬ ‫بە ناوی (ب) ئەگەر بیەوێ‌ بگەێیت بە‬ ‫(أ) ب��ەاڵم بەهەمان خێراییەكەی رێ‬ ‫بكات‪ ،‬ئەوە (ب) قەت ناگەێیت بە (أ)‪،‬‬ ‫چونكە هەردووكیان بەهەمان خێرایی‬ ‫دەجوڵێنەوە‌‌و مەوداكەی نێوانیان هەر‬ ‫وەكو خۆی دەمێنێتەوە‪.‬‬ ‫ل��ە س���ەر ب��ن��اغ��ەی ئ���ەم ب��ی��رۆك��ەی��ە‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪30‬‬

‫دروست نییە پەنا ببردێت بۆ كەسێك‬ ‫یان گرۆپێك‪ ،‬هەرچەندە پسپۆر بێت‪،‬‬ ‫كە بەرنامە‌‌و تیۆری واڵتێكی رۆژئاوایی‬ ‫پێشكەوتوو بهێنێت‌‌و وەك��و خۆیشی‬ ‫پیادەی بكات بێ رەچاوكردنی‪ :‬ئاستی‬ ‫مەعریفی‪ ،‬ت��وان��ای مایەكی‪ ،‬توانستی‬ ‫مرۆیی‪ ،‬مەودای فەلسەفی‌‌و ئامانجەكانی‬ ‫ئەو بەرنامە‌‌و تیۆرییە‪ .‬ئەمانە هەمووی‬ ‫دەبێت بەشێوەیەكی روون‌‌و راستەوخۆ‬ ‫دابرێژدرێت‌‌و فەراهەم كراو بێت پێش‬ ‫پەنابردن بۆ ه��ەر بەرنامەیەك‪ ،‬یان‬ ‫تیۆرییەكی پێشكەوتوو‪ .‬بە پێچەوانەی‬ ‫ئ���ەم س��ت��رات��ی��ج��ی��ی��ەت��ە‪ ،‬ف��ێ��رب��وون لە‬ ‫هەرێمی كوردستان پشت نابەستێت‬ ‫ب��ە ی��اس��ای��ەك��ی س��روش��ت��ی بنچینەیی‬ ‫ئ�����ەوه‌ش ه��ەڵ��ب��ژاردن��ی س��روش��ت��ی��ی��ە‬ ‫پ���رۆس���ەی‬ ‫‪.Natural‬‬ ‫‪Selection‬‬ ‫فێركردن لە بناغەدا وەستاوە لەسەر‬ ‫ئ��ەم یاسایە بەشێوەیەك كە سەرەتا‬ ‫قوتابییەكان فێری بوارە جیاوازەكانی‬ ‫زانین‌‌و زانست دەكرێن بە شێوازێكی‬ ‫هاوسەنگ‪ ،‬پاشان تاقی دەكرێنەوە بۆ‬ ‫ئەوەی رێگە بدرێت بە خاوەن بەهرە‌‌و‬ ‫زی��رەك��ەك��ان ت��اك��و ب��ت��وان��ن تیپەڕبن‬ ‫بەرەو قۆناغە پێشكەوتووەكان بەدەر‬ ‫لە الواز‌‌و تەمبەڵەكان كە لە جێگەی‬ ‫خ��ۆی��ان دەمینێنەوە‪ .‬ب��ە واتایەكی‌تر‪،‬‬ ‫سیستەمی خوێندن بەگشتی دامەزراوە‬ ‫لە سەر بەربەرەكانێكی ئامانجدار وەها‬ ‫لە رێگەیەوە «دەت��وان��رێ��ت باشەكان‬

‫دەس��ت��ن��ی��ش��ان ب��ك��رێ��ن‪ .‬ل��ە الی��ەك��ی‌ت��ر‪،‬‬ ‫دەبینین ب��ەرن��ام��ەك��ان��ی ف��ێ��رك��ردن بە‬ ‫تایبەتی‌‌و یاساكان بە گشتی پێویستە‬ ‫ئەم بوارانەی پێشوو باسمانكرد رەچاو‬ ‫بكەن‪ ،‬بە روانینی فەیلەسوفی فەرەنسی‬ ‫ج���ان ج���اك رۆس���ۆ ‪Jean Jacques‬‬ ‫‪ ،Rousseau‬لەبەر ئەوەی «وەكو چۆن‬ ‫ئ��ەن��دازی��اری ت��ەالرس��از ت��اق��ی زەوی‬ ‫دەك��ات��ه‌وه‌ بۆ ئ��ەوەی بزانێت تا چەند‬ ‫دەرەقەتی قورسایی ئەو تەالرە مەزنە‬ ‫دێ��ت وەه���ا ت��ەالرس��ازەك��ە دەی��ەوێ��ت‬ ‫بنیاتی ب��ك��ات‪ ،‬ئ��اوەه��اش مامۆستای‬ ‫بیرمەند دەس��ت ن��اك��ات ب��ە داڕشتنی‬ ‫ی��اس��ای چ��اك ل��ەب��ەر ئ���ەوەی یاسای‬ ‫چاكە لە خ��ودی خۆیدا‪ ،‬بەڵكو دەبێت‬ ‫س��ەرەت��ا ئ��ەوە تاقی بكاتەوە كە ئەم‬ ‫گەلە وەها یاساكەی بۆی دەنووسێت‬ ‫گەلێكە توانا‌‌و دەرەقەتی ئەركەكانی ئەو‬ ‫یاسایە دەبێت‪.‬‬ ‫س���ەر ب���اری ئ����ەوەی ب��اس��م��ان ك��رد‪،‬‬ ‫دەبینین لە رووی تیۆری‌‌و كردارەوە‪،‬‬ ‫ج��ی��اوازن ئ��ەوان��ەی بیر لە چاكسازی‬ ‫دەك��ەن��ه‌وه‌‌و ئەوانەی پیادەی دەك��ەن‪.‬‬ ‫هەروەها ئەگەر بمانەوێ‌ چاكسازی‬ ‫گشتگیر‌‌و فره‌وان بێت دەبێت سەرجەم‬ ‫الی���ەن���ەك���ان ب���ەش���دارب���ن ت���ی���ای���دا‪ .‬بە‬ ‫رستەیەكی‌تر‪ ،‬دەب��ێ��ت ه��ەم��وو الیەنە‬ ‫س��ی��اس��ی‌‌و ن��اس��ی��اس��ی��ی��ەك��ان ب��زان��ن‌‌و‬ ‫ه��ۆش��ی��ارب��ن ب����ەرەو ك���وێ‌ دەڕۆن‌‌و‬ ‫ب���ۆ چ���ی؟ ج���ا ب���ۆ ئ���ەم م��ەب��ەس��ت��ەش‬


‫‪31‬‬

‫پێویستە دەسەاڵتداران‌‌و ئۆپۆزیسیۆن‬ ‫ه��ەردووك��ی��ان پ��ڕۆس��ەی چاكسازی‬ ‫بجوڵێننەوە ئ���ەوەش ب��ە تێكەڵكردنی‬ ‫پرۆژەكانیان لە رێگەی سوود وەرگرتن‬ ‫لە خاڵە هاوبەشەكانیان‌‌و چاوپۆشی‌‌و‬ ‫بەجیاخستنی خاڵە ناكۆكییەكانیان‪.‬‬ ‫ل���ە س����ەر ئ����ەم ب���ن���ەم���ای���ە‌دا‪ ،‬پ��ڕۆس��ە‬ ‫گشتگیرەكەی چاكسازی بۆ دوو باڵ‬ ‫داب��ەش دەكرێت لە رووی داڕشتن‌‌و‬ ‫پیادەكردن‪:‬‬ ‫یەكەمیان باڵی پالنكێشانە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫جێگەی ب��وار‌‌و پسپۆری رۆشنبیرانی‬ ‫ك��وردس��ت��ان��ە‪ ،‬ج��ا ع��ەل��م��ان��ی ب���ن‪ ،‬ی��ان‬ ‫عەلمانی نەبن‪ .‬ئەم كۆمەڵە رۆشنبیرە لە‬ ‫رێگەی گفتوگۆ‌‌و توێژینەوەی زانستی‬ ‫هەڵدەستێت بە دەسنیشان كردنی هێما‬ ‫س��ەرەك��ی‌‌و الوەكییەكانی چاكسازی‪،‬‬ ‫ك��ە ببێتە پ��رۆژەی��ەك��ی نیشتیمانی‌‌و‬ ‫بتوانرێت جێبەجێ‌ بكرێت لە ماوەیەكی‬ ‫دیاریكراو بەپێی فاكتەرەكانی هەردوو‬ ‫ژینگەی ناوخۆ‌‌و دەرەكی‪ .‬ئەم كۆمەڵە‬ ‫ه��زری��ی��ە دەب��ێ��ت��ە جێگەی ب��ی��رك��ردن‌‌و‬ ‫چاودێریكردنی پرۆسەی بەدیهێنانی‬ ‫ئ��ام��ان��ج��ە ن��زی��ک��ەك��ان‌‌و دوورەك���ان���ی‬ ‫پرۆژەكە‪.‬‬ ‫دووەم���ی���ان ب��اڵ��ی بەجێهێنانە‪ .‬ئ��ەم‬ ‫پ�لان��ە گشتگیرە پێویستە ل��ە ن��ی��ۆان‬ ‫حوكمەتەكانی داهاتوو دابەش بكرێت‬ ‫بە شێوەیەكی چوارییانی‪ ،‬وات��ا هەر‬ ‫حوكمەتێك هەشت ساڵ حوكم بكات بۆ‬

‫ئەنجامدانی بەشێك لە چوار بەشەكەی‬ ‫پ���رۆژەك���ە‪ .‬ه��ەروەه��ا حوكمەتەكانی‬ ‫دواتریش بە هەمان شێوە كاردەكەن‬ ‫تا هەرچوار بەشەكەی پرۆژەكە تەواو‬ ‫دەبێت لە ماوە ئەوپەڕییەكەی‪ .‬پاشان‬ ‫پرۆژەیەكی درێژخایەنی دیكە دەست‬ ‫پێبكات‪ ،‬پاش ئەوەش دانەیەكی‌تر‪ ،‬بۆ‬ ‫ئ���ەوەی ب��ەرەب��ەرە ك��وردس��ت��ان بگاتە‬ ‫قۆناغی رێنیسانس لە سەرانسەری‬ ‫ب���وارەك���ان���ی ژی����ان دا‪ .‬وات����ه دەب��ێ��ت‬ ‫وەرچ��ەرخ��ان پڕۆسەیەكی ب��ەردەوام‬ ‫بێت لەگەڵ بەردەوام بوونی مرۆڤ دا‪،‬‬ ‫هەروەها رەچاوی ئەوە بكرێت كەوا هەر‬ ‫نەوەیەك لە سەر حوكم‌‌و بەرێوەبردنی‬ ‫هەرێم‪ ،‬یان دەوڵ��ەت بێت نابێت مافی‬ ‫نەوەكانی دوای خۆی هەڵمژێت‪ ،‬بەڵكو‬ ‫دەبێت ئەو مافانە جێگەی بایەخدانی‬ ‫ب��ێ��ت‪ .‬ت��اك��و‪ ،‬ب��ۆ ن��م��وون��ە‪ ،‬ئ��ەزم��وون��ی‬ ‫دام��ەزران��دن��ی ف��ەرم��ان��ب��ەران دووب���ارە‬ ‫نەبێتەوە‪ ،‬ئەوەش بە شێوەیەك ئەنجام‬ ‫دەدرێت كە فەرمانبەران كەڵەكە دەكرێن‬ ‫لەسەر یەكتر لە ناو دامەزراوەكانی‬ ‫دەوڵەت دا‪ .‬بۆیە ئەم ئەزموونە بووەتە‬ ‫یەكێ‌ لە هۆکاره‌ هەرە گرنگەكان وەها‬ ‫وای كرد كە گەنج‌‌و الوی كوردستانی‬ ‫ئەمڕۆ زۆر بە ئەستەمی جێگەی خۆی‬ ‫دەكاتەوە لە ناو سیستم‌‌و دەزگاكانی‬ ‫هەرێمی كورستاندا‪ ،‬بەتایبەتی قەبارەی‬ ‫سیستەمەكە زۆر ف��ره‌وان بووەتەوە‌‌و‬ ‫گەیشتووەتە زی��ات��ر ل��ە ی��ەك ملیۆن‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪32‬‬

‫م��ووچ��ەخ��ۆر‪ .‬ئ��ەم��ەش وا دەك���ات‪ ،‬كە‬ ‫بەشێكی گ��رن��گ ل��ە ب��ودج��ەی هەرێم‬ ‫ئاراستەی مووچەخۆران بكرێت‪.‬‬ ‫دووەم‪ :‬ناوه‌ڕۆكی چاكسازیخوازان‬ ‫ئێمە لەم بازنەیەدا دەبێت دوو الیەن‬ ‫لە یەكتر جیا بكەینەوە كە هەردووكیان‬ ‫شان بە شانی یەكتر لە ناو دامەزراوە‬ ‫فەرمی‌‌و نافەرمییەكان دەژێن‪:‬‬ ‫یەكەمیان ئەوانەی خ��اوەن ویست‌‌و‬ ‫ئیرادەی خۆیانن لە بارەی هەوڵدان بۆ‬ ‫چاكسازی سیاسی‪ ،‬بەاڵم ئیرادەكەیان‬ ‫ت��ا رادەی������ەك ب��ەس��ت��راوە ب��ە ژینگە‬ ‫نێودەوڵەتییەكەوە ب��ە تایبەتی‪ ،‬وات��ا‬ ‫وای دەبینن‪ ،‬كە ژینگە نێودەوڵەتییەكە‬ ‫نالەبارە بۆ ئ��ەوەی پالنی رێنیسانس‬ ‫سەربكەوێت بەتەواوی‪ .‬دووەمین الیەن‬ ‫بریتییە لە یانەی گەندەڵەكان‪ .‬ئەمانەش‬ ‫نەویست‌‌و ئیرادەیان هەیە‌‌و نەدەیانەوێت‬ ‫ه��ی��چ پ�لان��ێ��ك ل��ە ب����واری چ��اك��س��ازی‬ ‫سەربكەوێت‪ .‬هەر بۆیە بەردەوام دەبنە‬ ‫بەربەست ل��ە ب���ەردەم الی��ەن��ی یەكەم‬ ‫بە هەموو ت��وان��ای خ��ۆی��ان‪ ،‬هەروەها‬ ‫هیچ توانا‌‌و هەوڵدانێك ناگێرننەوە بۆ‬ ‫ڤااڵكردنی هەر پرۆسەیەك یانەی یەكەم‬ ‫پێشنیاری بكات‪ ،‬لە ئەنجامدا دەیانەوێت‬ ‫ك��وردس��ت��ان ب����ەردەوام بمێنێتەوە لە‬ ‫چەقبەستووی دامەزراویی‪.‬‬ ‫ئ��ەم ج��ۆرە ملمالنێیە بە شێوەیەكی‬ ‫روون ل���ەس���ەر ئ��اس��ت��ی ئ���اب���ووری‌‌و‬

‫س��ی��اس��ی‌‌و ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی ك��وردس��ت��ان‬ ‫دا دی��ارە‪ .‬بۆیە پێش نووسینی پالنە‬ ‫گشتگیرەكە پێویستە س��ەرەت��ا ئەم‬ ‫ملمالنێیە ب��ە ش��ێ��وەی��ەك��ی ئ��ارام��ان��ە‌‌و‬ ‫بەئامرازێكی ئاشتییانە نەمێنێت‪ .‬هەر‬ ‫حیزبێكش ئ���ازادە لە رووی چۆنێتی‬ ‫ک���وژان���دن���ەوەی ئ���ەم ملمالنێیە‪ ،‬وات��ا‬ ‫س��ەرەت��ا دەب��ێ��ت چ��اك��س��ازی حیزبی‬ ‫دەس��ت پێبكات ل��ە نێو حیزبەكانەوە‬ ‫بێ‌ بەكارهێنانی فشار بەرامبەر یەكتر‪،‬‬ ‫پاشان ژیانی حیزبایەتی بگرێتەوە بە‬ ‫گشتی‪ .‬چونكە حیزبی سیاسی بەگشتی‬ ‫ئامرازێكی زۆر پێویستە بۆ پیادەكردنی‬ ‫كاریگەری بەرچاو لە سەر كاروبارە‬ ‫گشتییەكانی ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌‌و دەوڵ����ەت‪،‬‬ ‫هەروەها ئامڕازێكە بۆ كارلێكردن نێوان‬ ‫كۆمەڵگه‌‌و سیستمی سیاسی‪ ،‬بەتایبەتی‬ ‫خودی ئەندامەكانی پۆستە سیاسییەكان‬ ‫وەردەگ����رن‌‌و پ��اش��ان ل��ەس��ەر بڕیار‌‌و‬ ‫سیاساتەكانی دەوڵ��ەت كاریگەردەبن‪.‬‬ ‫ب��ە وات��ای��ه‌ک��ی‌ت��ر‪ ،‬ب��ە ه��ەم��ان شێوەی‬ ‫حیزبەكانی كۆمەڵگه‌ دواكەوتووەكان‪،‬‬ ‫حیزبە كوردستانییەكانیش لە سەدەی‬ ‫بیست‌و یەكدا رووب���ەرووی دژواری‬ ‫ن��وێ‌ دەب��ن��ەوە بەتایبەتی رێپێدان بە‬ ‫دروس��ت بوونی حیزبی سیاسی نوێ‌‬ ‫ی��ان دووب����ارە ب��ن��ی��ات��ن��ان��ەوەی حیزبە‬ ‫دام��ەزراوەك��ان لە رێی نوێكردنەوەی‬ ‫بنكە ه��زری��ی��ەك��ان��ی��ان‪ .‬ب���ەم ش��ێ��وەی��ە‪،‬‬ ‫حیزبەكان ب��ەرام��ب��ەر ئەركێكی دوو‬


‫‪33‬‬

‫جەمسەری وەستانەوه‌‪:‬‬ ‫یەكەمیان دەستپێكردنی پرۆسەی‬ ‫بەدەزگاکردنەوەی خودی خۆیان بەو‬ ‫پێیەی‪ ،‬كە رێكخراوێكی كاران‪ .‬دووەمیان‬ ‫ب��ری��ت��ی��ی��ە ل���ە ب���ەدەزگ���ارك���ردن���ەوەی‬ ‫دیموكراسیەت‪ .‬وات��ه ناكرێت حیزبە‬ ‫سیاسییەكان تەنها س��ەرق��اڵ��ی ك��ارە‬ ‫سەرەكییەكانیان ب��ن‪ ،‬وەه��ا تایبەتن‬ ‫ب��ە دام���ەزران���دن���ی دی��م��وك��راس��ی��ی��ەت‪،‬‬ ‫وەك��و كاندیدكردنی كادیرەكانیان بۆ‬ ‫پڕكردنی پۆستە فەرمییەكان‌‌و هاندانی‬ ‫دەنگدەرەكان جگە لە داڕشتنی بەرنامە‬ ‫سیاسییەكان‌‌و پێكهێنانی حكومەت‪.‬‬ ‫بەڵكو دەبێت سەرباری ئەوەش ببن بە‬ ‫یاریكەرێكی سەرەكی لە دامەزراندنی‬ ‫حكومەتێكی دیموكراسی چاالك‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئەگەر ئەم حیزبانە بە گشتی دەرەقەتی‬ ‫ئ��ەم دژواران����ە نەیێن‪ ،‬ئ��ەوە تووشی‬ ‫ه��ەڕش��ەی درزدان دەب���ن‪ ،‬پ��اش��ان لە‬

‫قەراغی هەرەسهێنان نزیك دەبنەوە‪.‬‬ ‫ح���ی���زب���ی س���ی���اس���ی ل����ە ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌‬ ‫كالسیكییەكان‌‌و كۆمەڵگه‌كان وەه��ا‬ ‫ل���ە ق��ۆن��اغ��ی گ���واس���ت���ن���ەوەن ب����ەرەو‬ ‫دیموكراسی‪ ،‬بەرامبەر بارێكی قورس‌‌و‬ ‫ئ��اڵ��ۆزە‪ ،‬ی��ان دەب��ێ��ت زی��ن��دوو بێت بۆ‬ ‫ئ����ەوەی بمێنێتەوە ل��ە ن��ێ��و ب��ازن��ەی‬ ‫سیاسەت بە شێوەیەك‪ ،‬كە كاریگەرو‬ ‫كارلێكراوبێت‪ ،‬یانیش رەق‌‌و وشك‬ ‫ببێتەوە لە دەرەوەی بازنەی سیاسەت‪،‬‬ ‫پاشان بەرەو هەرەسهێنان بڕوات‪ .‬بۆیە‪،‬‬ ‫هۆشیاربوون لەم بارە مەترسیدارە‌‌و‬ ‫چارەسەركردنی دەروازەی چاكسازییە‪،‬‬ ‫ه��ەروەه��ا لە س��ەر هەمان بناغەشدا‪،‬‬ ‫ه��ێ��م��ا س��ەرەك��ی��ی��ەك��ان��ی پ���رۆس���ەی‬ ‫بەجێهێنانی چاكسازی گشتگیر لە خاك‬ ‫دەچەقێنرێت‪ ،‬بۆ ئەوەی لە دوا رۆژدا‬ ‫بەرهەمی رێنیسانس درەو بكەین‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪34‬‬

‫پەیوەندیی دیپلۆماسیی ئەمریكی ــ ئێرانی‬ ‫لە سەردەمی ره‌زا شــادا‬ ‫‪US-Iranian Diplomatic Relations in The Era‬‬ ‫‪of the Shah‬‬ ‫نوسینی‪ :‬د‪ .‬ئامال ئه‌ل ـ سه‌بکی‬ ‫‪Written by: Dr. Amal al-Sabki‬‬ ‫وه‌رگێڕانی (لە عەرەبییەوە)‪ :‬سامان مستەفا رەشید‬ ‫‪Translated by: Saman Mustafa Rashid‬‬


‫‪35‬‬

‫وی�لای��ەت��ە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‬ ‫لە ری��زی پێشەوەی ئەو دەوڵەتانەوە‬ ‫بووه‪ ،‬كە له ساڵی ‪١٩٢٥‬دا دانینان بە‬ ‫دەسەاڵتی رەزا شای پەهلەویدا ناوه‬ ‫وەك��و فەرمانڕەوا بە س��ەر ئێرانەوە‪.‬‬ ‫ئه‌مریکا (هۆڕن برۆك)ی وه‌ک باڵوێزی‬ ‫واشنتۆن له تاران بە پلەی وەزیر دیاری‬ ‫ک����ردووه‪( .‬م��ی��ری��اس)ی��ش��ی دان���اوه بۆ‬ ‫كاركردن لە كونسوڵخانەی ئەمریكی لە‬ ‫تاران‪ .‬بەم جۆرە‪ ،‬پەیوەندیی دیپڵۆماتیی‬ ‫نێوان ئه‌و دوو واڵته بۆ ماوەی چەند‬ ‫ساڵێك ب��ە ك��ارای��ی ب����ەردەوام ب��ووه‪.‬‬ ‫وی�لای��ەت��ە ی��ەك��گ��رت��ووەك��ان��ی ئەمریكا‬ ‫كۆمەك‌‌و هاوكاریی خۆی لە هەموو‬ ‫بوارەكاندا لە رێگەی پێشكەشكردنەوە‬ ‫گ��ەی��ان��دۆت��ه ئ��ێ��ران‪ ،‬ب��ە ج��ۆرێ��ک‪ ،‬که‬ ‫ئەمریكا پیاوی خۆی وه‌ک ش��اره‌زاو‬ ‫پسپۆڕ دابه‌ش کردووه به سه‌ر كەرتی‬ ‫ب��ازرگ��ان��ی‌‌و هەڵكۆڵین (پشكنین) بە‬ ‫دوای شوێنەوار‌‌و كێڵگە نەوتییەكان‪،‬‬ ‫تەبشیر‌‌و فێركردن لە هەندێک جێگە‌‌و‬ ‫پێگەی ك��ارگ��ێ��ڕو گرنگ ل��ە نێوه‌ندی‬ ‫حكومەتی ئێراندا‪.‬‬ ‫ئیدارەی ئەمریكی ئەم رەوایەتییەی‬ ‫لە پرینسیپی لیبراڵییەوە وەرگرتووه‪،‬‬ ‫مومارەسەی دیموكراسی بە هەموو‬ ‫كەناڵە جیاوازەكانییەوە ج��ەوه��ەری‬ ‫دام���ەزراوەك���ان���ی ن��وم��ای��ن ك����ردووه‪،‬‬ ‫هەروەها كۆنگرێس بە شێوەیەكی كارا‬ ‫لە بڕیاردانی سیاسیدا به‌شدار بووه‪.‬‬

‫ئەمە سەرەڕای رۆڵبینینی وەك چاودێر‬ ‫بە سەر دەسەاڵتی جێبەجێكردنەوە لە‌و‬ ‫واڵته‌دا‪ .‬ئه‌مه بە پێچەوانەی سیستمی‬ ‫دیكتاتۆری‪ ،‬كە حكومی ئێرانی دەكرد‬ ‫لەو ماوەیەی‪ ،‬كە بە ماوەی یەكالكەرەوە‬ ‫لە مێژووی نوێی ئێراندا ئەژماردەكرا‪،‬‬ ‫بە جۆرێك‪ ،‬که ره‌زا شا بە تەنها بڕیاری‬ ‫سیاسی دەردەكرد بە دوور لە هەردوو‬ ‫دامەزراوەی یاسادانان‌‌و جێبەجێكردنی‬ ‫دەوڵەت‪ .‬ئەم دوو دەسەاڵتە لە باشترین‬ ‫حاڵدا رۆڵیان كورتكراوه‌ته‌وه لە راوێژ‬ ‫پێكردنیان‪ ،‬نە پەرلەمان‌‌و نە رۆژنامە‬ ‫رۆڵ��ێ��ك��ی ك��اری��گ��ەری��ان ل��ە پ��رۆس��ەی‬ ‫سیاسیدا نه‌بووه‪.‬‬ ‫بەرئەنجام‌و ئاكامی ئەم دوو سیستمە‬ ‫ج��ی��اوازە‪ ،‬له پەیوەندیی دیبلۆماسیی‬ ‫نێوان ئ��ەم دوو دەوڵ��ەت��ە‌دا‪ ،‬لەرزین‌‌و‬ ‫ه���ەژان���ی ت��ون��دی ب��ە خ����ۆوە بینیوه‪.‬‬ ‫لەبەر هۆكاری ناوبراو لە نێوانیاندا‪،‬‬ ‫رۆژنامەكانی ئەمریكا بوونە‌ته لەمپەر‌‌و‬ ‫رێ��گ��ری س��ەری��ەك ك��ەوت��ووی كەڵەكە‬ ‫بوو لە بەردەم رەزا شادا‪ .‬ئەگەر ئەمە‬ ‫لە بەرچاو بگرین‪ ،‬كە ئەو رۆژنامانە‬ ‫گوزارشتیان لە رای گشتیی ئەمریكی‬ ‫كرد‌‌ووه‪ ،‬بە روونی شرۆڤەی تەواوەتی‬ ‫رووداوە ن��اوخ��ۆی‌‌و جیهانییەكانیان‬ ‫دەكردووه‪ ،‬بە پێی ئەو توانا تەكنۆلۆژییە‬ ‫پێشكەوتووەی‪ ،‬كە هەیان بوو‪ .‬بەاڵم‬ ‫حكومەتی ئێرانی زۆرێك بە مه‌به‌ست‬ ‫بە رووی خەڵكی ئێراندا پەردەپۆش‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪36‬‬

‫كردووه‪ .‬ئەمەش بۆ خۆڵكردن بوو بە‬ ‫چاوی خەڵكدا بۆ زاڵبوون‌‌و دەسەاڵت‬ ‫گرتن بە سەر ئاوەزو ویژدانی میللەتدا‬ ‫وەكو كۆمەكێك بۆ سیستمی فەمانڕەوا‪.‬‬ ‫لێكدانەوە‌‌و تێبینیی نێو وتاری رۆژنامە‬ ‫ئەمریكییەكان‪ ،‬که لە ب��ارەی ئ��ەوەی‬ ‫لە ئێرانه‌وه باڵوکراونه‌ته‌وه‪ ،‬بوونه‌ته‬ ‫هۆی بێزاری‌و جاڕسبوونی حكومەتی‬ ‫ئێرانی‌‌و شوێنەواری ئەرێنی‌و نەرێنی‬ ‫ب��ە س���ەر ب���ەردەوام���ی���ی پ��ەی��وەن��دی��ی‬ ‫دیبلۆماسی نێوان ه���ەردوو واڵت��ەوە‬ ‫ج��ێ ه��ێ��ش��ت��ووه‪ .‬رەن��گ��ە بایكۆتكردن‬ ‫دابڕینی پەیوەندیی دیپڵۆماتیی نێوان‬ ‫دوو واڵت‌‌و داخستنی باڵوێزخانەی‬ ‫ئێرانی لە واشنتۆن لە ساڵی ‪١٩٣٦‬دا‪،‬‬ ‫بە هۆكاریی باڵوكردنەوەی هەندێک‬ ‫وت���اری رۆژن��ام��ە ئەمریكییەكانەوە‬ ‫ب��ووب��ێ��ت‪ ،‬ك��ە ل��ە س���ەر ش���ای ئ��ێ��ران‬ ‫ن���وس���راب���وون‪ ،‬ه���ۆك���اری رووداوی‬ ‫بایكۆتكردنی باڵوێزی ئێرانی ئاماژە‌‌و‬ ‫بەڵگەیە لە سەر ئەو سیاسەتەی پێشتر‬ ‫باسمانكرد‪.‬‬ ‫لە چوارچێوەی ك��اری دیپلۆماسیی‬ ‫ت���اران���دا‪ ،‬ب��اڵ��وێ��زو ك��ارب��ەڕێ��وەب��ەری‬ ‫ئەمریكییەكان لە هێنانەكایەی تۆڕێكی‬ ‫تەواوەتی هەماهەنگی لەگەڵ كۆمەڵێك‬ ‫باڵوێزی بیانی ل��ە ت��اران��ی پایتەختدا‬ ‫سه‌رکه‌وتووه‪ .‬هەتا کاتی تەقینەوەی‬ ‫گ��رف��ت��ی راوەس���ت���ان���دن���ی ب��اڵ��وێ��زی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی ل��ە یەكێك ل��ە پایتەختەكانی‬

‫ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە‬ ‫جێبەجێكردنی یاسای سەرپێچیكردنی‬ ‫راش���ك���اوان���ەی ی���اس���ای ه��ات��ووچ��ۆی‬ ‫ئەمریكی بە س��ەر باڵوێزی ئێرانیدا؛‬ ‫بە خۆبێئاگاكردن لەوەی‪ ،‬که خاوەنی‬ ‫بەرگەگریی دیبلۆماسییە‪ .‬ئەم قەیرانە‬ ‫ك��ات��ێ��ك ب���ە راس���ت���ی ب��ۆت��ه ق���ەی���ران‪،‬‬ ‫ك��ە رۆژن���ام���ه ئەمریكییەكان الی��ەن��ە‬ ‫فۆڕماڵی‌و یاساییەكانیان وەرگرتووه‪.‬‬ ‫لە ب��ەرام��ب��ەردا رۆژن��ام��ه ئێرانییەكان‬ ‫دەستەوەستان نەبوون‪ ،‬به‌ڵکو رۆڵیان‬ ‫لە پڕكردنی جامی توڕە بووه لە سەر‬ ‫بوێریی رۆژن��ام��ه ئەمریكییەكان‪ ،‬كە‬ ‫خۆیان لە قەرەی مێژووی راب��ردوو‌‌و‬ ‫داهاتووی شادا داوه‪ .‬پەالمار‌‌و هێرشی‬ ‫رۆژن���ام���ه‌وان���ی ئ��ال��وگ��ۆڕ ب��ۆت��ه ه��ۆی‬ ‫ب��چ��ڕان��ی پ��ەی��وەن��دی��ی ن��ێ��وان ه���ەردوو‬ ‫پایتەخت بۆ ماوەی نزیكەی سێ ساڵ‪.‬‬ ‫هەتا دوای گەڕانەوەش‪ ،‬پەیوەندییەكان‬ ‫ه�����ه‌ر ل����ە ك��ەش��ێ��ك��ی گ���وم���ان���اوی‌‌و‬ ‫س��ڵ��ك��ردن��ەوەدا ب����وون‪ ،‬ك��ە ئ��ەم��ەش‬ ‫هەڕەشەیەكی راستەقینە بوو له سه‌ر‬ ‫بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە ئێران بۆ‬ ‫ماوەیەكی درێژ‪.‬‬ ‫ل��ە ‪١٧‬ی ن��ۆڤ��ەم��ب��ەری س��اڵ��ی ‪١٩٣٥‬‬ ‫ب��اڵ��وێ��زی ئ��ێ��ران��ی ل��ە واش��ن��ت��ۆن سێر‬ ‫دی���گ���االل غ���ه‌ف���ار ‪Digalal Gaffar‬‬ ‫ئۆتۆمبێلەكەی ب��ە خێراییەكی زۆر‬ ‫ل��ێ��خ��ۆری��وه ل��ە ك��ەرت��ی ئ��ی��ل��ك��ت��ون لە‬ ‫ویالیەتی مێریالند‪ ،‬لەو كاتەدا رۆژنامه‬


‫‪37‬‬

‫ئەمریكییەكان شااڵوێكی بەرباڵویان‬ ‫ك���ردۆت���ه س���ەر خ��ێ��رای��ی لێخوڕینی‬ ‫ئ��ۆت��ۆم��ب��ی��ل��ەك��ەی‪ .‬ب��ۆ جێبەجێكردنی‬ ‫یاسای هاتووچۆی نوێ‪ ‌،‬بە مەبەستی‬ ‫پاراستنی ئاسایش‌‌و تەناهی‪ ،‬لەبەر‬ ‫ئ���ەوە‪ ،‬باڵوێزی ئێرانی ل��ە ك��ارك��ردن‬ ‫راگیراوه لە الیەن ئەفسەری هاتووچۆ‬ ‫لە ئیلكوت لەبەر سەرپێچیكردنی لە‬ ‫خێرای دیاریكراو‪ ،‬هەروەها راكێشانی‬ ‫ئۆتۆمبێلی هەرزانی بەكارهاتوو‪ .‬بەم‬ ‫هۆكارانە گواستراوە‌ته‌وه بۆ دادگای‬ ‫هاتووچۆ بە پێی رێسای كارپێكراو لە‬ ‫ویالیەتە یەكگرتووەكان‪ ،‬جێبەجێكردنی‬ ‫م��ادەك��ان��ی ی��اس��ای ئ��ەم��ری��ك��ی‪ .‬دوات��ر‬ ‫رۆژن��ام��ه ئەمریكییەكە وردەك��اری��ی‬ ‫رووداوەك����������ەی ب��ڵ�اووك����ردۆت����ه‌وه‪.‬‬ ‫ب���اڵ���وێ���زی ئ��ێ��ران��ی ن�������اڕەزای خ��ۆی‬ ‫دەرب��ڕی��وه ل��ە خۆگێلكردنی پیاوانی‬ ‫پۆلیسی ئەمریكی بەرامبەر بە رێسا‬ ‫دیپلۆماسییەكان‌‌و بەهرەمەندبوون لە‬ ‫بەرگەگری (حه‌سانە)‌ی دیبلۆماسی‪،‬‬ ‫ئ��ەو رووداوەش����ی خستۆته ئەستۆی‬ ‫ش��ۆف��ێ��ری ئ��ۆت��ۆم��ب��ێ��ل��ەك��ەی‪ .‬ب���ەاڵم‬ ‫وەزارەت��ی دەرەوەی ئەمریكا‪ ،‬تارانی‬ ‫ل��ە ت���ەواوی وردەك��اری��ی رووداوەك���ە‬ ‫ئ��اگ��ادارك��ردۆت��ه‌وه‪ .‬ئاماژەیشی به‌وه‬ ‫ك��ردووه‪ ،‬كە باڵوێزی ئێرانی به خۆی‬ ‫ئۆتۆمبیلەكەی لێخوڕیوە‪ .‬ه��ەروەه��ا‬ ‫حكوومەتی بریتانی پۆزشی تەواوی بۆ‬ ‫حكومەتی ئێرانی هێناوه‌ته‌وه سه‌باره‌ت‬

‫ب��ه‌و مامەڵە‌‌و رەف��ت��ارەی‪ ،‬كە تووشی‬ ‫باڵوێزەكەیان بووەتەوە لە ئیلكۆت لە‬ ‫الی��ەن دەس��ەاڵت��ی ویالیەتی مێریالند‪.‬‬ ‫(‪ )١٢٣‬ب���ەاڵم رۆژن���ام���ه ئێرانییەكان‬ ‫دەس���ت���ی���ان ب���ە ش���ااڵوێ���ك���ی دڕن���دان���ە‬ ‫ک���ردووه ل��ە دژی ئ��ی��دارەی ئەمریكی‬ ‫لەبەر رەچاونەكردنی رێ��ز بەرامبەر‬ ‫باڵوێزی دەرب���اری شاهنشایی‪ .‬گڕی‬ ‫ئەم ئاگرە كاتێك بڵێسەی سەندووه‪،‬‬ ‫كە رۆژنامه‌كانی ت��اران ئاماژەیان بە‬ ‫پ��چ��ڕان��دن��ی پ��ەی��وەن��دی��ی دیپلۆماسیی‬ ‫ن��ێ��وان ه����ەردوو واڵت ک�����ردووه‪ ،‬كە‬ ‫پێنج لە گ��ەورە رۆژنامه‌كانی ت��اران‪،‬‬ ‫كە هی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێران‬ ‫بوون هەمان كاریان بەمەش کردووه‪،‬‬ ‫ک��ه ح��ك��ووم��ەت��ی ئ��ەم��ری��ك��ی ل��ێ��دوان��ی‬ ‫رۆژنامه‌كانی بە گوزارشتی روون��ی‬ ‫نیازی شا‌‌و حكوومەتەكەی لە قەڵەمدا‪.‬‬ ‫ح��ك��وم��ەت��ی ئ��ەم��ری��ك��ی ج��ارێ��ك��ی‌ت��ر‬ ‫پۆزشێكی‌تری سه‌باره‌ت به رووداوەكە‬ ‫ب��ۆ ب��اڵ��وێ��زی ن��اوب��راو ب��ە شەخسی‌‌و‬ ‫ب��ۆ ح��ك��وم��ەت��ەك��ەی ه��ێ��ن��اوه‌ت��ه‌وه‪ ،‬كە‬ ‫ل��ێ��وان لێو ب��ووه ل��ە روون��ك��ردن��ەوەی‬ ‫تەواوەتی‪ .‬هەروەها ئاماژەیان كردووه‬ ‫بۆ لێپێچینەوەی كارا لە سەر ئەوەی‬ ‫حاكمی ویالیەتی مێریالند پێی هەستاوه‬ ‫ب���ە ج���ۆرێ���ك ئ���ەو ب��ەرپ��رس��ان��ەی لە‬ ‫رووداوەك��ە‌‌و لە خزمەتگوزاری گشتی‬ ‫دوورخستەوە‪ ،‬كە كلیتون ئەلیزون‌‌و‬ ‫جیكوب بیدڵ بوون‪)١٢٤( .‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪38‬‬

‫سووربوونی ئەمریكا لە سەر ئەوەی‬ ‫نابێت یەكێتیی سۆڤیەت تاكبێتەوە لە‬ ‫دەسەاڵتیدا لە ئێران بە قۆستنەوەی‬ ‫دۆخی ئاڵۆزی‌‌و بارگرژی پەیوەندییە‬ ‫دیپلۆماتییەكانی ن��ێ��وان دوو واڵت‬ ‫ل��ە ئ��اك��ام��ی ب���ەردەوام���ی���ی رۆژن��ام��ه‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ی��ی��ەك��ان ل���ە ق��ورس��ك��ردن��ی‬ ‫ئاراستەكردنی شااڵو لە دژیان‪ ،‬رێنمایی‬ ‫گەلێكی ن��اردووه بۆ كاربەڕێوەبەری‬ ‫ئەمریكی ل��ە مۆسكۆ‪ ،‬ك��ە هندرسۆن‬ ‫‪ Henderson‬بووه‪ ،‬بۆ ئاگاداركردنەوەی‬ ‫یەكێتیی سۆڤیەت لەمەڕ هەڵوێستی‬ ‫ئەمریكا بەرامبەر بە رووداوی باڵوێزی‬ ‫ئێرانی‪ .‬روونیانكردۆته‌وه‪ ،‬كە باڵوێزی‬ ‫ئێرانی شیانی تەواوەتی خۆی وەكو‬ ‫دیپلۆماتێك بۆ چارەسەركردنی گرفتەكە‬ ‫لە شوێنی خۆیدا بە گەڕ نەخستووە‪،‬‬ ‫ئەو یاساكانی ئەمریكای پێشێلكردووە‪.‬‬ ‫س��ەرەڕای ئەوەش حكومەتی ئەمریكا‬ ‫ت���وان���ای ك���اری���گ���ەری ن��ی��ی��ە ل���ە س��ەر‬ ‫رۆژنامه‌گەری لە واڵتەكەیدا‪ ،‬هەروەها‬ ‫رەخ��ن��ەگ��رت��ن��ی رۆژن���ام���ه‌ك���ە روون���ی‬ ‫ك��ردۆت��ەوە‪ ،‬كە بەرگەگری دیپلۆماتی‬ ‫ئ��ەو مافە رەه��ای��ەی پێنابەخشێت‪ ،‬كە‬ ‫پێشێلی هەموو كارپێكراوەكان بكات‬ ‫لە ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‪.‬‬ ‫زیاد لەوەش رۆژنامه‌كان لە كەسایەتی‬ ‫ش��ا‌‌و حكومەتەكەیان ن���ەداوە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫باڵوێزی ناوبراو لە توانایدا هەبووە‪،‬‬ ‫كە هەر لە سەرەتاوە خۆی لە گرفتەكە‬

‫دوربخاتەوە ئەگەر كەناڵە دیپلۆماسیە‬ ‫باو‌‌و كارپێكراوەكانیان بەگەڕ بخستایە‪.‬‬ ‫(‪ )١٢٥‬بەاڵم حكومەتی ئێرانی بە جۆرێک‬ ‫رەفتاری لەگەڵ ئەم رووداوەدا كردووه‬ ‫وەكو سووكاییەتیكردن بە واڵتەكەی‬ ‫ل��ە ق��ەڵ��ەم داوه‪ ،‬ئ��ی��دارەی ئەمریكاش‬ ‫ئ���ەم رووداوەی ب��ە ك��اره��ێ��ن��اوه بۆ‬ ‫یەكالكردنەوە‌و رێككردنەوەی حیسابی‬ ‫كۆنی خۆی لەگەڵ كەسایەتیی باڵوێزی‬ ‫ن���اوب���راو‪ ،‬ك��ە دژ‌‌و ن��ەی��اری ئ��ی��دارەی‬ ‫ئەمریكی بووه لە كۆنگرەی چەكداماڵین‬ ‫لە جنێف ساڵی ‪ ،١٩٣٤‬بەاڵم ئیدارەی‬ ‫ئەمریكی ئەم لێكدانەوەی رەتكردۆته‌وه‬ ‫ناڕەزایی دەربڕیوه لەمەڕ بیانوەكانی‬ ‫ئ��ێ��ران‌‌و ئ��ەوەش��ی روون���ك���ردۆت���ەوە‪،‬‬ ‫كە ت��وڕەی��ی‌‌و میزاج توندی رەوشتی‬ ‫باڵوێزی ن��اوب��راوی وال��ێ��ك��ردووە‪ ،‬كە‬ ‫رەف���ت���اری ن��ەش��ی��او ب��ك��ات ب��ەرام��ب��ەر‬ ‫هەڵوێستێكی س���ادە‪ ،‬ئ��ەم��ەش ناچێتە‬ ‫چواچێوەی پەیوەندیی تۆكمە‌‌و پتەوی‬ ‫ئەمریكی ئێرانییەوە‪ ،‬ك��ە ه���ەردووال‬ ‫لەسەر بەردەوامبوونی سوورن‪)١٢٦( .‬‬ ‫هێوربوونەوەی گەردەلوولی ئاڵۆزی‬ ‫ن���ێ���وان ئ����ەم دوو دەوڵ����ەت����ە زۆری‬ ‫ن���ەخ���ای���ان���د‌‌ووه‪ ،‬ج��ارێ��ك��ی‌ت��ر س���ەری‬ ‫ه���ەڵ���داوه‌ت���ه‌وه‌‪ .‬ب��ە ه���ۆی ك��اری��گ��ەری‬ ‫وت��ارێ��ك��ەوە‪ ،‬ك��ە رۆژن��ام��ه‌ی میرۆری‬ ‫رۆژان��ەی ئەمریكی لە ‪٨‬ی فەبرایەری‬ ‫‪١٩٣٦‬دا ب�ڵ�اوی���ك���ردۆت���ەوە‌‌و ت��ێ��ی��دا‬ ‫س��ووك��ای��ەت��ی ب���ە راب�������ردووی ش��ای‬


‫‪39‬‬

‫ئێرانی ك���ردووە ب��ە (ب��ە دەه��ۆڵ��ژەن��ی‬ ‫ن��وێ��ن��ەری بڕیتانیا ل��ە ت����اران) ن��اوی‬ ‫ب��ردووە‪ .‬حكومەتی ئێرانی هەڕەشەی‬ ‫بڕینی پ��ەی��وەن��دی دیپلۆماسییەكانی‬ ‫ل��ەگ��ەڵ ئ��ەم��ری��ك��ادا ك�����ردووه ئ��ەگ��ەر‬ ‫حكومەتی ئەمریكی رێ‌و شوێنی توند‬ ‫نەگرێتەبەر لە دژی رۆژنامه‌ی ناوبراو‬ ‫بۆ رێ گرتن لە باڵوكردنەوەی وتاری‬ ‫گاڵتەجاری‌‌و سوكاییەتیكردن بە ئێران‌‌و‬ ‫سەرۆكەكەی‪ ،‬لەبەر ئ��ەوە‪ ،‬حكومەتی‬ ‫ئەمریكی بۆی روونكردوونە‌ته‌وە‪ ،‬كە‬ ‫رۆژنامه‌ی میرۆر لەو رۆژنامانەیە‪ ،‬كەم‬ ‫بەرباڵووە‪ ،‬كەمێك نەبێت ئەمریكییەكان‬ ‫ن��ای��خ��وێ��ن��ن��ەوە‪ .‬ل��ەب��ەر ئ����ەوە‪ ،‬ئ��ەگ��ەر‬ ‫هەڵوێست ل��ە دژی ئ��ەم رۆژن��ام��ه‌ی��ە‬ ‫وەربگرین‪ ،‬ئەم گرفتە بچووكە دەبێتە‬ ‫پرسێكی گ��ش��ت��ی؛ دواج����ار زی���ان بە‬ ‫پەیوەندیی دۆستانەی نێوان هەردوو‬ ‫واڵت دەگەیەنێت‪ )١٢٧( .‬بەاڵم ره‌زا شا‬ ‫لەبەر ئ��ەوەی خ��اوەن هەستیارییەكی‬ ‫لە رادەبەدەر بووه‪ ،‬ئەم لێكدانەوە‌یه‌ی‬ ‫ئەمریكای قبووڵنەكرد‌‌ووه‌و پێی رازی‬ ‫نەبووه‪ ،‬باوەڕیشی بە هەموو راڤە‌‌و‬ ‫ل��ێ��ك��دان��ەوەك��ان��ی ئەمریكا ن��ەك��ردووه‬ ‫لە ب��ارەی سەربەخۆی رۆژنامه‌كان‪.‬‬ ‫س���ن���وورداری دەس���ەاڵت���ی حكومەت‬ ‫بە سەریاندا لەبەرئەوەی گوزارشت‬ ‫لە ئ��ازادی رای گشتی دەك��ات بە پێی‬ ‫دەستوری ئەمریكی‪ .‬بە جۆرێك ئەم‬ ‫بارگرانی‌‌و توڕەییەی شا گەیشتبووە‬

‫لوتكەی خ��ۆی‪ ،‬هەتاكو ئاهەنگێڕانی‬ ‫ب��ە ب��ۆن��ەی س���ەری س��اڵ��ی زاینییەوە‬ ‫قەدەغەكردووه‪ .‬وێڕای ئەوەی هەموو‬ ‫نوێنەرە دیپلۆماسییە بیانییەكان لە تاران‬ ‫داوایان لێكردووه بۆ ئەم مەبەستە‪ .‬بەم‬ ‫شێوەیە پاشكۆی دیپلۆماسیی ئێرانی‬ ‫لە واشنتۆن ناچار ب��ووه راستەوخۆ‬ ‫پەیوەندی بە سەرنووسەری رۆژنامه‌ی‬ ‫ن��اوب��راوه‌وه ب��ک��ات‪ .‬داوای لێكردووه‬ ‫چ��ارەس��ەری دۆس��ت��ان��ەی ئ��ەم گرفتە‬ ‫بكات‌‌و ئ��ەوەی لە ب��ارەی راب���ردووی‬ ‫س��ەرب��ازی��ش��ه‌وە ل��ە رۆژن��ام��ه‌ك��ەی��ان��دا‬ ‫ب�ڵاوی��ان��ك��ردۆت��ەوە ب��ە درۆ بخاتەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم سەرنووسەری رۆژنامه‌كە ئەم‬ ‫پەیوەندیكردنەی بە دەس��ت��وەردان لە‬ ‫سەربەخۆی رۆژنامه‌كە لە قەڵەم داوه‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم پ��اش��ك��ۆی دیپلۆماسی ئێرانی‬ ‫س��وور ب��ووه لە سەر پێشكەشكردنی‬ ‫ناڕەزای فەرمی بە ئیدارەی ئەمریكی‪.‬‬

‫(‪)١٢٨‬‬

‫ئیدارەی ئەمریكی لە فۆرمێكی گونجاو‬ ‫گ��ەڕاوه بۆ چارەسەركردنی پرسەكە‬ ‫لەگەڵ حكومەتی ئێرانیدا‪ ،‬بە شێوەیەك‬ ‫ب��ە ب��ێ دەس���ت ت��ێ��وەردان ل��ە ئ���ازادی‬ ‫رۆژن��ام��ه‌گ��ەری ئەمریكی‌‌و لە هەمان‬ ‫كاتدا پارێزگاریش بكات لە پەیوەندیی‬ ‫دام���ەزراوی نێوان ه��ەردوو واڵت بۆ‬ ‫ئەم مەبەستە ئەركی جێگری وەزیری‬ ‫دەرەوەی ئەمریكی بەخشیوه‌ته سێر‬ ‫فیلیپس لەگەڵ حكومەتی ئێرانیدا بۆ‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪40‬‬

‫ئ����ەوەی ب��ۆی��ان روون ب��ك��ات��ەوە‪ ،‬كە‬ ‫ئیدارەی ئەمریكی دەستی بەستراوە‬ ‫(گ��ۆج��ە) ب��ەرام��ب��ەر ب��ە رۆژن��ام��ه‌ك��ان‪،‬‬ ‫هەموو واڵتانی جیهانیش ئەوە‌یان باش‬ ‫زانیوه‪ ،‬كە وتارگەلێك باڵوكراوەتەوە‬ ‫تایبەت بە كەسایەتییە بەناوبانگەكانی‬ ‫جیهان لەوانەش وێنەی كاریكاتێری‪،‬‬ ‫كە باڵوكراوەتەوە لە سەر ئیمپراتۆری‬ ‫یابان‌‌و پاشای رۆمانیا‌‌و شاژنی دایك‬ ‫لە رۆژنامه‌كانی ئەمریكادا‪ .‬هەروەها لە‬ ‫بارەی هیتلەر‌‌و مۆسۆلۆنی‪ ..‬هتد‪ ،‬هیچ‬ ‫یەكێك لەم دەوڵەتانەش هەوڵی ناڕەزای‬ ‫ف��ەرم��ی‪ ،‬ی��ان ب��چ��ڕان��دن��ی پەیوەندیی‬ ‫دی��پ��ل��ۆم��اس��ی��ان ن�������ەداوە‪ .‬ه���ەروەه���ا‬ ‫ئ��ەوەش��ی بۆ روون��ك��ردوون��ە‌ت��ه‌وە‪ ،‬كە‬ ‫ن���اڕەزای فەرمی پاشكۆی ئێرانی تا‬ ‫رادەی����ەك دەرن���گ گەیشتووە‪ ،‬دوای‬ ‫ئەوەی كێشەكە بە خێرایی تەشەنەی‬ ‫ك����ردووە‪ ،‬ب��ەاڵم ئەمانە ه��ەم��ووی بە‬ ‫رادەیەك بوون‪ ،‬كە بۆ رازیكردنی شا‬ ‫بەس نەبووه‪ .‬بۆیە بۆ جیهانی كردۆته‬ ‫ك��ارێ��ك��ی چ��اوەڕوان��ن��ەك��راو ل��ە ‪٢٩‬ی‬ ‫مارسی ‪ ١٩٣٦‬پەیوەندیی دیپلۆماسی‬ ‫لەگەڵ ئەمریكادا پچڕاندووه‪ .‬ئەمەش‬ ‫وای لە كاربەڕێوەبەری ئەمریكی لە‬ ‫ت���اران ك���ردووه میریام ن��اچ��ار ب��ووه‬ ‫داوای ل��ە حكومەتەكە ی ك���ردووه‪،‬‬ ‫كە فەرمانی پێ ب��دەن كونسولخانەی‬ ‫ئەمریكی لە تاران دابخات پێش ئەوەی‬ ‫لە الیەن خەڵكیەوە بە تۆبزی دابخرێت‪.‬‬

‫ب���ەاڵم ئ��ی��دارەی ئەمریكی داوای لێ‬ ‫ك����ردووه‪ ،‬ك��ە ب��ە وەزی���ری دەرەوەی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی راب��گ��ەی��ەن��ێ��ت‪ ،‬ك��ە حكومەتی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ی ل��ە ت��وان��ای��دا نییە دەس��ت‬ ‫بخاتە نێو كاروباری رۆژنامه‌كانەوە‪.‬‬ ‫هەروەها رۆژنامه‌ی (میرۆر)یش ئەو‬ ‫پەرەگرافەیان دەستكاری كردووە‪ ،‬كە‬ ‫ل��ە وت��ارەك��ەدا ل��ە ب���ارەی ره‌زا ش��اوە‬ ‫هاتووە‌‌‪ ،‬بەم شێوەی‌تریان لێكردووە‪:‬‬ ‫(رەزا شا لە سەرەتای الویدا خزمەتی‬ ‫نیشتیمانی ك���ردووە لە س��وپ��ادا)‌‌و لە‬ ‫‪٢٦‬ی مارسدا باڵوكراوەتەوە‪ ،‬هەروەها‬ ‫میرۆر نیگەرانە لەوەی لە چاودێرانیدا‬ ‫زانیاری هەڵە هەبووە‌‌و لەبەرئ ەوە‬ ‫ئاڕاستەیان كردووە‪)١٢٩(.‬‬ ‫حكومەتی ئێرانی ناوبژیوانی توركی‬ ‫رەت���ك���ردۆت���ەوە ل�����ەوەی ح��ك��وم��ەت��ی‬ ‫ت��ورك��ی راس���پ���اردووە‪ ،‬ك��ە چ��اودێ��ری‬ ‫كاروبارەكانی بكات لە واشنتۆن‪ .‬لە‬ ‫سەر ئەوبنەمایە داوای لە كۆنسوڵخانەی‬ ‫چیكی ك����ردووه هەستێت ب��ە ك��اری‬ ‫كۆنسوڵخانەی ئێرانی‪ ،‬بەاڵم حكومەتی‬ ‫چیك پۆزشی هێناوه‌ته‌وه ب��ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫بە ئەركی كونسۆڵی هەڵناستێت‪ .‬دوا‬ ‫جار ئێران ناچار بووه كونسولخانەی‬ ‫ت��ورك��ی ل��ە شیكاغۆ رابسپێرێت بۆ‬ ‫ه��ەس��ت��ان ب���ەو ب��ەرپ��رس��ی��ارێ��ت��ی��ی��ە لە‬ ‫جێگەی باڵوێزی چیكی‪ )١٣٠( .‬دوا جار‬ ‫ئیدارەی ئەمریكی ناچاربووه كارەكانی‬ ‫باڵوێزخانەكەی لە ئێران رابگرێت‌‌و‬


‫‪41‬‬

‫باڵوێزی خ��ۆی لە ت��اران بكێشێتەوە‪،‬‬ ‫كاربەڕێوەبەر سێر میریام بهێڵیتەوە‬ ‫ب��ۆ ئ����ەوەی ل��ە ن��زی��ك��ەوە چ��اودێ��ری‬ ‫هەڵوێستەكانی ئ��ێ��ران ب��ك��ات‪.)١٣١( .‬‬ ‫پاشتر‪ ،‬زیاتر لە جاران‪ ،‬پەیوەندییەكانی‬ ‫ن��ێ��وان دوو واڵت ئ��اڵ��ۆزت��ر ب���ووه‪ ،‬لە‬ ‫ئاكامی بەردەوامیی هێرشكردنەسەر‬ ‫ئێران‌‌و فەرمانڕەواكەی لە دوو وتاری‬ ‫یەك لە دوا‌ی یەكدا‪ ،‬یەكەمیان لە ‪٣١‬ی‬ ‫مارتی ساڵی ‪‌‌١٩٣٦‬و دووەمیان لە ‪٥‬ی‬ ‫ئەپرێلی ساڵی ‪ ١٩٣٦‬باڵوكرایەوە لە‬ ‫رۆژنامه‌ی واشنتۆن پۆستدا‪ .‬لە دوای‬ ‫ئ��ەم��ان��ەش��ەوە وت��ارێ��ك��ی سووكایەتی‬ ‫ئامێز ب�ڵاوك��راو‌ه‌ت��ه‌وه‪ ،‬لەوانەشیان‪،‬‬ ‫ك��ە ل��ە ی��ەك��ی ئەپرێلی ه��ەم��ان ساڵدا‬ ‫ب�ڵاوك��را‌وه‌ت��ه‌وه‪ .‬ل��ە رۆژن��ام��ه‌ی لویز‬ ‫كەمیل پۆست‪ ،‬كە بە جۆرێک وتارەكە‬ ‫ئامادەكراووه بۆ سووكایەتیكردن بە‬ ‫رابردووی سیاسیی ره‌‌زا شاو تۆمەتبار‬ ‫كراوه بەوەی‪ ،‬كە بە تۆبزی عەرشی لە‬ ‫ماڵباتی رەسەنی شاهنشایی سەندووە‪.‬‬ ‫ئ���ەم گ���وزارش���ت���ە ب���ە ج���ۆرێ���ك ش��ای‬ ‫ت��ووڕە ك��ردووه‪ ،‬كە هەڕەشەی بڕینی‬ ‫پەیوەندیی ئ��اب��ووری ك���ردووه لەگەڵ‬ ‫پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی نێوان‬ ‫هەردوو واڵت‪ ،‬ئەگەر رۆژنامه‌كان واز‬ ‫لە باڵوكردنەوەی هەر هێرشێك نه‌هێنن‬ ‫بۆ سەر ئێران‌‌و فەرمانڕەواكەی‪)١٣٢( .‬‬ ‫ئ���ی���دارەی ئ��ەم��ری��ك��ی ن��اچ��ارب��ووه بە‬ ‫دووب��ارە داڕشتنەوەی گوزارشتەكە‌‌و‬

‫ناردنەوەی بۆ شای ئێران لە رێگەی‬ ‫ك��ارب��ەێ��وەب��ەرەك��ەی��ەوە ل��ە ت���اران بەم‬ ‫شێوەیە‪( :‬ره‌زا شا پیاوێكی بەهێزەو‬ ‫خۆی خۆی دروستكردووە‌‌و لە رێگەی‬ ‫میراتەوە نەگەیشتۆتە دەسەاڵت‪ ،‬گەلی‬ ‫ئەمریكی ئ��ەم خەسڵەتە مەزنە بەرز‬ ‫دەنرخێنێت‪ .‬ئەوەی بەمیراتگری ببێتە‬ ‫ش��ا ئ���ەوا دروس��ت��ك��راوی ب��اوان��ی��ەت��ی‪،‬‬ ‫ئەمە لەكاتێكدایە‪ ،‬كە یەكێك بۆ خۆی‬ ‫عەرشێك بنیاد بنێت ئ��ەوا پاشایەكی‬ ‫ب���ۆ دوای خ����ۆی دروس���ت���ك���ردووە‪،‬‬ ‫جیاوازی هەیە لە نێوان دامەزرێنەری‬ ‫ب��ن��ەم��اڵ��ەی ف���ەرم���ان���ڕەوا‌‌و میراتگری‬ ‫عەرشی پاشایەتیدا)‪ .‬هەروەها داوای‬ ‫ل��ە ك��ارب��ەڕێ��وەب��ەری خ��ۆی ك���ردووه‪،‬‬ ‫كە دووب���ارە بیری حكومەتی ئێرانی‬ ‫بخاتەوە‪ ،‬كە ئازادی رۆژنامه‌گەری لە‬ ‫واڵتەكەماندا یاسا زامنیەتی‌‌و لە توانای‬ ‫هیچ بەرپرسێكی ئەمریكیدا نییە‪ ،‬كە‬ ‫ئاستەنگی بۆ دروستبكات‪ ،‬یان دەست‬ ‫بخاتە نێو ك��اروب��اری��ان��ەوە‪ ،‬مەگەر لە‬ ‫ح��اڵ��ێ��ك��دا‪ ،‬ك��ە خ��ۆی نیشان ب���دات بۆ‬ ‫تووڕەیی رای گشتیی ئەمریكی‪ .‬ئەو‬ ‫دۆخەش لە سەرووی توانایی ئیدارەی‬ ‫ئەمریكیەوەیە‪ .‬بەاڵم سەخت‌‌و ئەستەم‬ ‫بووه بۆ شا قەبووڵی زانستی‌‌و دیموكراتی‬ ‫بكات‌‌و نرخی مومارەسەكردنی بدات‬ ‫لە ب��ەردەم گەلدا‪ .‬لەبەر ئەوە جێگری‬ ‫وەزیری دەرەوەی ئێرانی (سوهەیلی)‪،‬‬ ‫حكومەتی ئەمریكیی تۆمەتباركردووه‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪42‬‬

‫بەوەی‪ ،‬كە بە كەمترین توانا دەتوانێت‬ ‫رێگە لە باڵوكردنەوەی هەندێک‌ وتار‬ ‫بگرێت‪ ،‬كە كار دەكاتە سەر پەیوەندیی‬ ‫ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە‬ ‫دۆستەكانیەوە لە جیهاندا‪ ،‬لە توانایدایە‪،‬‬ ‫كە هه‌ندێک جۆر نووسین یاساغ بكات‪،‬‬ ‫كە سووكایەتی بە سەرۆكی واڵت��ان‬ ‫بكات‪)١٣٣(.‬‬ ‫ل��ە چ��اوپ��ێ��ك��ەوت��ن��ی ن��ێ��وان ب��اڵ��وێ��زی‬ ‫وی�لای��ەت��ە ی��ەك��گ��رت��ووەك��ان��ی ئەمریكا‬ ‫(هۆرنی ب��رۆك)‌‌و وەزی��ری دەرەوەی‬ ‫ئێرانی (قاسمی)‪ ،‬بەرپرسە ئێرانیەكە‬ ‫رای��گ��ەی��ان��دووه‪ ،‬ک��ه پێویستە ل��ە سەر‬ ‫حكومەتی ئەمریكی ه��ەم��ان پێاڵوی‬ ‫ف��ەرەن��س��ا ل���ە پ���ێ ب��ك��ات ل���ە ب���ارەی‬ ‫باڵوكردنەوە لەسەر پاشاو سەرانی‬ ‫واڵت��ان‪ ،‬لەبەرئەوە كۆماری فەرەنسا‬ ‫یاسایەكی دەرك���ردووە‌‌و لە رۆژنامه‬ ‫فەرەنسییەكانی ق��ەدەغ��ەك��ردووە‪ ،‬كە‬ ‫لەگەڵ سەرانی واڵتاندا بەریەكبكەون‬ ‫یان شتگەلێك باڵوبكەنەوە لە سەر هەر‬ ‫یەكێكیان‪ ،‬كە ببێتە هۆی خراپبوونی‬ ‫پەیوەندییەكانیان‪ ،‬چی دەبێت ئەگەر‬ ‫ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش‬ ‫وەه��ا هەنگاوێك هەڵبگرێت‪ ،‬باڵوێزی‬ ‫ئەمریكی داوای لیبوردنی ك��ردووه‌‌و‬ ‫ب��ە روون����ی رای��گ��ەی��ان��دووه‪ ،‬ك��ە ه��ەر‬ ‫گ��ۆڕان��ك��ای��ەك ل��ە ی��اس��ای ئەمریكیدا‬ ‫بكرێت‪ ،‬پێویستە یەكەم جار بخرێتە‬ ‫بەردەم كۆنگرێس‪ ،‬دواتر نموونەیەكی‬

‫هێنایەوە ل��ە ب���ارەی ت��ون��دی ئ���ازادی‬ ‫رۆژنامه‌گەری ئەمریكی‪ ،‬كە تەنانەت‬ ‫رەحمیشیان بە س��ەرۆك رۆزڤلتیش‬ ‫نەكردووە‪ ،.‬كە چەند جارێك لێدوانیاندا‬ ‫بوو لە بارەی ئەوەی رۆزڤلت لە الوێتیدا‬ ‫خەریكی پیشەی بڕینی تەختەبووە‬ ‫بۆ دروستكردنی هێڵی ئاسن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫رۆزڤ��ل��ت هیچ وەاڵمێكی ئ��ەم بێتامی‬ ‫فرۆشتنەی نەداوەتەوە‪)١٣٤(.‬‬ ‫دوای تێپەڕبوونی شەش مانگ بەسەر‬ ‫كشانەوەی شاندی دیپلۆماسی ئێران لە‬ ‫واشنتۆن‪ ،‬وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا‬ ‫دوودڵ بوو لە دیاریكردنی باڵوێزی‬ ‫خ���ۆی ل��ە ت����اران‪ ،‬ك��ەن��اڵ��ە ئەمریكییە‬ ‫ن��اف��ەرم��ی��ی��ەك��ان ل��ە پێناو باشكردنی‬ ‫پەیوەندی نێوان هەردوو واڵت‪ ،‬كاریان‬ ‫ك��رد بۆ هێنانەكایەی ئاشتەوایی‪ ،‬بە‬ ‫جۆرێك بۆ باڵوێزانی ئێران لەدەرەوەی‬ ‫واشنتۆن ڕوونیانكردەوە‌‌و پەیامیان بۆ‬ ‫نارد‪ ،‬كە توڕەیی رەزاش��ا لە رۆژنامه‬ ‫ئەمریكییەكان ن��اك��رێ��ت وەك تەنها‬ ‫ب��ەڵ��گ��ەی��ەك وەرب��گ��ی��رێ��ت ب��ۆ درێ���ژە‌‌و‬ ‫ب��ەردەوام��ی��دان بە پچڕانی پەیوەندی‬ ‫دیپلۆماسی نێوان هەردوو واڵت‪ ،‬ئەو‬ ‫ئەگەرە زیاتر لۆژیكی‌ترە‪ ،‬كە شا ئاگای‬ ‫ت��ەواوی نەبووە لە بارەی وردەك��اری‬ ‫تەواوی گرفتەكە جا چ ئەوەی پەیوەستە‬ ‫بە راگرتنی باڵوێزی ئێرانی‪ ،‬یان ئەو‬ ‫روونكردنەوە‌‌و راستكردنەوانەی‪ ،‬كە‬ ‫رۆژن��ام��ه ئەمریكییەكان پێشكەشیان‬


‫‪43‬‬

‫ك���ردووە‪ .‬ئەمە وێ���ڕای سەربەخۆیی‬ ‫چەندبارەیان‪ ،‬لەبەرئەوە باشترە‪ ،‬كە‬ ‫زانیارییەكان بە شێوازێكی ڕاستەوخۆ‌‌و‬ ‫بەشەخسی بە شا بگەیەنرێت‪.‬‬ ‫ب��ە ه��ەر ح���ال‪ ،‬پ��چ��ڕان��ی پەیوەندییە‬ ‫دیپلۆماسیەكان كاریكردە سەر مامەڵە‬ ‫ئابورییەكانی نێوان تاران‌‌و واشنتۆن‪،‬‬ ‫بەڕادەیەك ئەو وتوێژانەی‪ ،‬كە لە نێوان‬ ‫گ��روپ��ی كۆمپانیای پشكنینی نەوتی‬ ‫ئەمریكی بە سەرۆكایەتی ئابوریناسی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ی س��ێ��ر ه����ارت‌‌و حكومەتی‬ ‫ئێرانیدا ئەنجامدرا چەندین جار دواخرا‬ ‫ب��ە ه���ۆی ب��ەردەوام��ب��وون��ی ش���ااڵوی‬ ‫رۆژنامه ئەمریكییەكان بۆ سەر ئێران‪.‬‬ ‫ئەمەش وای لە بەڕێوەبەری كارەكانی‬ ‫ئەمریكا كرد لە تاران میریام‪ ،‬پێشنیار‬ ‫بكات بۆ سەرۆكی دەزگای رۆژهەاڵتی‬ ‫نزیك لە دەرەوەی ئەمریكا (م��وری)‪،‬‬ ‫باڵوكردنەوەی هەر وتارێك بوەستێنێت‬ ‫لە بارەی جیاووگی پشكنینی ئەمریكی‬ ‫ــ ئێرانی‪ ،‬یان داماڵینی ئەو وتارانەی‬ ‫پەیوەستن ب��ە ه��ەواڵ��ی خ��ۆی��ەوە لەو‬ ‫رۆژنامانەی هاوردەی ئێران دەكرێن‪،‬‬ ‫ب��ەت��ای��ب��ەت دوای ئ����ەوەی حكومەتی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی ب��اڵ��وێ��زی خ���ۆی ل��ە پ��اری��س‬ ‫كێشایەوە لە ئاكامی ئەوەی لە رۆژنامه‬ ‫فەرەنسییەكاندا هاتبوو لە رەخنەگرتن‬ ‫لە سیاسەتی ئێرانی‪)١٣٥(.‬‬ ‫رەنگە سووسەبردن بە كرۆكی گرفتی‬ ‫نێوان ه��ەردوو حكومەت كارێكی بە‬

‫س���وود ب��ێ��ت‪ ،‬ل��ەم��ەڕ بەریەككەوتنی‬ ‫ن��ێ��وان سیستمێكی دی��م��وك��رات��ی‪ ،‬كە‬ ‫رێ��زی ئ��ازادی��ی��ەك��ان دەگ��رێ��ت‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫سیستمی دیكتاتۆری‪ ،‬كە هەموو شتێك‬ ‫تێیدا لە س��ەر میزاجی تاكە كەسێك‬ ‫وەس���ت���اوە‪ ،‬ك��ە خ��ۆی ل��ە دەس���ەاڵت‌‌و‬ ‫ستەمكردنی شادا نوماین دەكات‪ ،‬هەتا‬ ‫لە زۆرك���اری بێتامیشدا‪ ،‬كە بەكارو‬ ‫ت��وان��ای ت��اك��ەك��ەس��ی خ��ۆی دەبینێت‪.‬‬ ‫پێدەچێت كێشانەوەی باڵوێزی ئێران لە‬ ‫پاریس نموونە بێت بۆ ئاماژەكردن بۆ‬ ‫ئەو ڕەفتارە‪ ،‬بە تایبەت لە كێشانەوەی‬ ‫باڵوێزی ئێرانی لە واشنتۆن یەك الیەنە‬ ‫ب��وو‪ .‬چونكە هۆرنی برۆكی باڵوێزی‬ ‫ئەمریكا لە تاران مایەوە‌‌و مومارەسەی‬ ‫ئەركی لە پۆستەكەی خۆیدا دەك��رد‬ ‫ه��ەت��ا دوای ش���ەش م��ان��گ ل��ە الی��ەن‬ ‫حكومەتی ئێرانیەوە دەكرا‪ ،‬لەبەر ئەوە‬ ‫ئیدارەی ئەمریكی‌‌و وروژاندنی پرسی‬ ‫دیاریكردنی باڵوێزی ئەمریكی ئا لەم‬ ‫كاتانەدا بە تەنازولێكی نەشیاو دەزانی‬ ‫ل��ەالی��ەن خ��ۆی��ەوە‪ ،‬ك��ە زی���ان بەشان‬ ‫وشكۆی دەگەیەنێت لەبەردەم جیهاندا‪.‬‬ ‫لە دوا دوای مایۆی ‪١٩٣٧‬دا ئەركی‬ ‫پێگەی كاربەڕێوەبەری نوێ‌ لە تاران‬ ‫ڕادەس��ت��ی ئەنجرت ك���را‪ ،‬ن��اوب��راو لە‬ ‫تاران بەگەرموگوڕیەكی زۆرەوە قبوڵ‬ ‫ك���را‪ .‬چونكە پێشتر ل��ە كۆمیسیۆنی‬ ‫ئەمریكی ك��اری��ك��رد ب��وو ل��ە ـ��ـ ‪١٩٢٠‬‬ ‫تاكو ‪ ،١٩٢٢‬كە ئەوكات شای دەناسی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪44‬‬

‫ك��ات��ێ��ك‪ ،‬ك��ە وەزی�����ری ج��ەن��گ��ی ب��وو‪،‬‬ ‫زۆرجاران لە ماڵەكەی خۆیدا پێشوازی‬ ‫لە شا كردبوو‪ ،‬هەروەها شا ئەسپێكی‬ ‫ب��چ��ووك��ی ب���ەدی���اری ب��ۆ ه��ێ��ن��اب��وو بۆ‬ ‫دەستەمۆكردنی‌‌و راهێنانی بۆ یاری‬ ‫بۆلۆی ئەمریكی‪.‬‬ ‫لەبەر ئەوەی ره‌زا شا زۆر هەستیارو‬ ‫توڕە بوو بەرامبەر ئەوانەی رابردووی‬ ‫كەم شكۆیان بیردەهێنایەوە‪ .‬ئەنجرت‬ ‫بە گێڕانەوەی ڕابردووی شا‌‌و هەریەكە‬ ‫لە پیاوانی دەوڵەتی لە قاڵب دەدا‪ ،‬بە‬ ‫تایبەت س���ەرۆك وەزی��ران��ی ش��ا‪ ،‬كە‬ ‫نەك تەنها كردبووی بە گەورە پیاوی‬ ‫حكومەتەكەی‪ ،‬بەڵكو كردبووشی بە‬ ‫خ��زم��ی خ��ۆی (زاوا)‪ ،‬ك��ە ك��وڕەك��ەی‬ ‫كچی ش��ای هێنابوو‪ .‬ب��ەاڵم ئەنجرت‬ ‫ئ��ەم پێشوازییە گ��ەرم��ەی ن��ەك هەر‬ ‫ل���ە دەس���ت���ن���ەدا ب��ەڵ��ك��و ل���ە دەرگ����ای‬ ‫رەگ‌‌و ری���ش���ەی ئ����ەو پ��ەی��وەن��دی��ی��ە‬ ‫دۆستانەی دا‪ ،‬كە واشنتۆن‌‌و تارانی‬ ‫پێكەوە ك��ۆدەك��ردەوە‪ ،‬ئەو سەختیی‌‌و‬ ‫ئاستەنگەی بە هەڵەتێگەیشتنی نێوان‬ ‫هەردوو واڵت زانی‌‌و جەختی كردەوە‪،‬‬ ‫كە دەتوانرێت تەنها لە ڕێگەی هاوكاری‬ ‫هەردوو واڵتەوە بەسەر ئەم گرفتانەدا‬ ‫زاڵدەبین‪)١٣٦(.‬‬ ‫كاتێك وەختی ئاهەنگیڕانی سااڵنە بە‬ ‫بۆنەی سەربەخۆی ئەمریكاوە هات‬ ‫لە ‪٢٤‬ی یولیوی ‪ ١٩٣٧‬باڵوێزخانەی‬ ‫ناوبراو هەستا بە سازكردنی ئاهەنگێكی‬

‫م������ەزن‪ ،‬چ����ۆن ه���ەم���وو دی��پ��ل��ۆم��ات��ە‬ ‫بیانییەكانی ناو تارانیان بانگێشت كرد‬ ‫بوو بەهەمانشێوەش پیاوانی دەوڵەتی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی��ش��ی��ان ب��ان��گ ك���رد ب����وو‪ ،‬ب��ەم‬ ‫شێوەیە پازدە گەورە وەزیرانی ئێرانی‬ ‫بەكردەیی ئامادەی ئاهەنگەكە بوون‪،‬‬ ‫ك��ە ل��ە نێویاندا س��ەرۆك��ی پەرلەمان‬ ‫هەبوو‪ ،‬داوای لیبوردنیشیان كرد لە‬ ‫ب���ارەی ئ��ام��ادەن��ەب��وون��ی وەزی��رەك��ان��ی‬ ‫تر بەهۆی سەرقالیان بە كاروباری‬ ‫واژۆكردنی پەیمانی ڕێكخسنی سنوری‬ ‫عێراقی ــ ئێرانیەوە لە ت��اران‪ ،‬كە ئەم‬ ‫بۆنەیە لە ‪٤‬ی یولیوی ‪١٩٣٧‬دا كۆتای‬ ‫پێهات‪ .‬ب���ەاڵم ه��ەوڵ��دان��ی ئەمریكا لە‬ ‫دووبارە دروستكردنەوەی پەیوەندییە‬ ‫دیپلۆماسییەكان لەگەڵ ئێراندا شكستی‬ ‫هێنا هەر لە ‪١٩٣٥‬ەوە هەتاكو بەهاری‬ ‫‪)١٣٧(.١٩٣٨‬‬ ‫ل��ە ب�����ەردەم س��ەخ��ت��گ��ی��ری��ی ئ��ێ��ران‌‌و‬ ‫س���ورب���وون���ی ل���ە س���ەر دەرك��ەوت��ن��ی‬ ‫وی�لای��ەت��ە ی��ەك��گ��رت��وەك��ان��ی ئەمریكا‬ ‫وەك نهێنییەك وەه���ا ب��وو ل��ە پشت‬ ‫دەرب���اری شاهنشاهیەوە‪ ،‬وەزارەت���ی‬ ‫دەرەوەی ئەمریكا بڕیاریدا ره‌زا شا‬ ‫تێوە بگلێنێت‌‌و ناچاری بكات لە سەری‬ ‫كردنی ئ��ەوەی‪ ،‬كە پێویستە بەرامبەر‬ ‫واشنتۆن ئەنجامی بدات بە بێ دوودڵی‬ ‫(‪ .)١٣٨‬ئەمەش بە لە جێگەدانانی موسی‬ ‫بە كاربەڕێوەبەری نوێی لە ت��اران لە‬ ‫جێگەی ئەنجرت وەكو دەسپێكێك بۆ‬


‫‪45‬‬

‫كێشانەوەی بەڕەی دەسپێشخەری لە‬ ‫ژێرپێی ش��ا‪ ،‬موسی ف��ارس��ی زانێكی‬ ‫لێهاتوو ب��وو ه��ون��ەری ڕەف��ت��ارك��ردن‬ ‫لەگەڵ عەقڵیەتی فارسە سەختگیرەكاندا‬ ‫باش شارەزابوو‪ ،‬سەرەتای كارەكانی لە‬ ‫تاران بە چاوپێكەوتنی لەگەڵ وەزیری‬ ‫دەرەوەی ئێرانیدا دەسپێكردووه‪ ،‬كە‬ ‫تەوجیهاتی فەرمی حكومەتەكەی پێ‬ ‫بووه لە بەرواری ‪١٣‬ی ئۆگەستی ساڵی‬ ‫‪١٩٣٨‬دا‪ ،‬كە تیایدا راگەیەنرا بوو‪ ،‬كە‬ ‫سەرۆكی دەزگ��ای سێیەمی سیاسیی‬ ‫ب��ۆ ك��اروب��اری رۆژه��ەاڵت��ی ن��زی��ك لە‬ ‫وەزارەت��ی دەرەوەی ئەمریكا موری‪،‬‬ ‫هەڵدەستێت بە گەشتێك بۆ دەرەوەی‬ ‫واڵت ل��ە س��ەرەت��اك��ان��ی سیپتەمبەری‬ ‫‪١٩٣٨‬دا بۆ سەردانی هەندێ دەوڵەت‬ ‫بە شێوەیەكی فەرمی لە رۆژهەاڵتی‬ ‫نزیكدا‪ ،،‬كە واچ���اوەڕوان دەكرێت لە‬ ‫ئێوارەی یەكی ئوكتۆبەردا بگاتە تاران‌‌و‬ ‫نزیكەی ن��ۆ ڕۆژ تییایدا بمێنێتەوە‪.‬‬ ‫ه���ەروەه���ا م��وس��ی ای��گ��ەی��ان��دووه‪ ،‬که‬ ‫ح��ك��وم��ەت��ی ئ��ەم��ری��ك��ی خ��ۆش��ح��اڵ��ە بە‬ ‫رەزامەندی رەزاشای پەهلەوی لە سەر‬ ‫پێشوازیكردنی سێر موری لە دیوانی‬ ‫خۆی كاتێك‪ ،‬كە لە تارانە‪ ،‬بە تایبەت‪،‬‬ ‫كە پەیامی رۆزڤلتی پێیە بۆ شا‪ .‬ئەو‬ ‫روونكردنەوە‌‌و كارانەی شا ئەنجامیدا‬ ‫جێگەی س��وپ��اس‌‌و پێزانینی ئیدارەی‬ ‫ئەمریكییە‪.‬‬ ‫ب��ەو شێوەیە‪ ،‬لە كاتی دیاریكراوی‬

‫خ���ۆی���دا م����وری گ��ەی��ش��ت��ۆت��ە ت��اران��ی‬ ‫پایتەخی ئێران‪ ،‬پەیامی رۆزڤلتی لەگەڵ‬ ‫خۆیدا هێناوه بۆ شا‪ ،‬كە تێیدا باسی‬ ‫پرسەكانی تۆمەتباركردنی ه��ەردووال‬ ‫ئەمریكا ــ ئێرانی كرابوو‪ ،‬كە دیارترینیان‬ ‫مەسەلەی پەیوەندی دۆستانە‌‌و پەیمانی‬ ‫سەعد ئاباد‌‌و كاروبارەكانی‌تر كرا بوو‬ ‫لە نێویشیاندا چاكسازیەكانی شا لە‬ ‫واڵت��دا بەرچاوخستبوو‪ ،‬هانیدابوو بۆ‬ ‫رۆیشتن ل��ە س��ەر ن��ەه��ج‌‌و ئاڕاستەی‬ ‫توركیا لە نوێكردنەوەی واڵتەكەیدا‪،‬‬ ‫هەروەها جەختی كرد بووەوە لەسەر‬ ‫ه��اوس��ۆزی هاوڕێیەتی‌‌و دۆستایەتی‬ ‫دێرینی نێوان هەردوو واڵت‪)١٣٩( .‬‬ ‫ئامانجی بنەڕەتی لە پەیامە(نامە)كەی‬ ‫رۆزڤلت موخاتەبەكردنی الیەنی مرۆیی‬ ‫شا بوو بە ئامانجی جواڵندنی هەست‌و‬ ‫سۆزی شا هەتاوەكو واز لە هەڵوێستی‬ ‫سەختگیری خ��ۆی بهێنێت بەرامبەر‬ ‫ئیدارەی ئەمریكیدا‪ ،‬جەختكردنەوە لە‬ ‫پەیوەندی دۆستانە بە جەختكردنە سەر‬ ‫ب��اوەڕی ئێران بە توركیا‪ ،‬كە یەكێك‬ ‫بوو لە ئەندامانی پەیمانی سەعد ئاباد‪.‬‬ ‫ل���ە ك��ۆت��ای��دا ه��ان��دان��ی ب��ان��گ��ەش��ەی‬ ‫نوێكردنەوەی ئێران لە س��ەر هەمان‬ ‫س��ت��ای��ل��ی ت��ورك��ی��ای ئ��ەت��ات��ورك��ی‪ ،‬كە‬ ‫كۆڵەكە‌‌و راگری نوێگەری تیایدا لە سەر‬ ‫پرۆگرام‌‌و بەرنامەی ئەوروپی‌‌و دواتر‬ ‫ئەمریكی بووه‪ .‬شا لە ‪٦‬ی ئوكتۆبەری‬ ‫ساڵی ‪١٩٣٨‬دا بە جۆرێك پێشوازیەكی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪46‬‬

‫گ���ەرم‌و گ��وڕی ل��ە (م���وری) ك���ردووه‪،‬‬ ‫كە گونجاو بووه لەگەڵ پەیڕەوكردن‬ ‫لەگەڵ سەرۆكی شاندە دیپلۆماسییە‬ ‫ب��ی��ان��ی��ەك��ان��دا‪ ،‬ره‌زا ش��ا خۆشحاڵی‬ ‫خۆی دەربڕیوه لە هەڵبژاردنی (سێر‬ ‫م���وری‌)‌و ب��ە ش��ی��اوی زان��ی��وه ب��ۆ ئەو‬ ‫پۆستە ب��ە تایبەت ب��ۆ تەسلیمكردنی‬ ‫پەیامەكەی س��ەرۆك رۆزڤلت هەتاكو‬ ‫بە خۆی ئەو پەرەسەندنانە ببینێت‪ ،‬كە‬ ‫بە سەر تاراندا هاتووە لە سەردەمی‬ ‫شادا‪ .‬بەاڵم لەگەڵ ئەوەشدا نیگەرانی‬ ‫خ��ۆی ن��ەش��اردۆت��ه‌وه ل��ەم��ەڕ ئ��ەوەی‪،‬‬ ‫كە ئەمریكا رۆڵ‌‌و چاكسازییەكانی بە‬ ‫رادەی پێویست نەنرخاندووە‪.‬‬ ‫بۆ رازیكردنی شا سێر موری جەختی‬ ‫ك���ردەوە‪ ،‬كە گرنگی چاكسازییەكانی‬ ‫بەڕادەیەك گەورەیە‪ ،‬كە كەمتر نییە لە‬ ‫چاكسازییەكانی كەماڵ ئەتاتورك لە‬ ‫توركیا‪ .‬ئەمە وێڕای روونكردنەوەی شا‬ ‫لە بارەی ئەوەی لەمپەر‌‌و ئاستەنگەكان‬ ‫ل��ە ئێراندا زی��ات��ر توندتر‌‌و سەخترن‬ ‫لەوانەی‪ ،‬كە لە توركیا هەبوون ئەمەش‬ ‫لەبەر فاكتەری زۆر دواكەوتووی‪ ،‬كە‬ ‫خۆی لە دەمارگیری ئایینیدا نومایندە‬ ‫ك����ردووه‪ .‬نموونەیەكی ل��ە س��ەر ئەو‬ ‫دەمارگیرییە ئایینیە هێناوه‌ته‌وه‪ ،‬كە‬ ‫لەساڵی ‪١٩٢٤‬دا روویدا بوو‪ ،‬كە هەندێک‬ ‫پ��ی��اوی ئایینی ه��ێ��رش��ی��ان ك��ردب��ووە‬ ‫سەر جێگری باڵوێزی ئەمریكی سێر‬ ‫ئەمبری‪ ،‬كە بۆته هۆی كوژرانی‪ ،‬كە‬

‫ئ��ەم��ەش بۆته م��ای��ەی ئ��ازارێ��ك��ی زۆر‬ ‫بۆ ش��ا‌‌و گەلەكەی‪ ،‬م��وری تێگەیشت‪،‬‬ ‫كە پێشوازی‌‌و بەخێرهێنانی گەرمی‬ ‫ئ��ام��اژەی��ەك��ی روون���ە ب��ۆ گ��ێ��ڕان��ەوەی‬ ‫پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی نێوان‬ ‫ه���ەردوو واڵت دوای هێماكردن بۆ‬ ‫ئەم بابەتە لە الیەن جێگری وەزیری‬ ‫دەرەوەی ئەمریكی رایسەوە‪)١٤٠(.‬‬ ‫ش�������ای ئ������ێ������ران خ�����ۆراك�����ەك�����ەی‬ ‫كۆكردۆتەوە‌‌و بە كۆكراوەی پێشكەشی‬ ‫ئ����ی����دارەی ئ��ەم��ری��ك��ی ك�������ردووه‪ ،‬بە‬ ‫جۆرێك وەاڵمی هەموو داواكاییەكانی‬ ‫داون���ەت���ه‌وە‪ ،‬س����ەرەڕای ناچاربوونی‬ ‫بە چاوپێكەوتنی موری‪ ،‬رازیبووه بە‬ ‫سیاسەتی هاوسێ باشی‪ ،‬كە سەرۆك‬ ‫رۆزڤلت سەپاند بووی‪ ،‬هەروەها گلۆپی‬ ‫س��ەوزی هەڵكردووه بۆ بەرپرسانی‬ ‫ئێرانی ب��ۆ دی��راس��ەك��ردن��ی رێگەكانی‬ ‫ك��ردن��ەوەی باڵوێزخانە‌‌و كۆمیسیۆنی‬ ‫ئێرانی لە واشنتۆن‪ ،‬دواتر پێش چوونە‬ ‫دەرەوەی م��وری لە ئێران پەیامێكی‬ ‫پێدا بۆ سەرۆك رۆزڤلت‪ ،‬كە جەختی‬ ‫ل��ەو ئاڕاستە دەك����ردووه‌‌و الیەنگری‬ ‫ئ�����ارەزووی دام��ەزران��دن��ی ه��اوك��اری‬ ‫نێوان هەردوو واڵت بووه لە بەرواری‬ ‫‪٢٨‬ی نۆڤەمبەری ‪١٩٣٨‬دا‪.‬‬ ‫لە راستیدا سووربوونی رەزاش��ای‬ ‫پ���ەه���ل���ەوی ل���ە س����ەر رۆل�����ی دی����ار‌‌و‬ ‫ب��ەرچ��اوی ل��ە پەیمانی سەعدئاباددا‬ ‫لە بەرئەوە ب��ووه‪ ،‬كە دژ نەهاتۆتەوە‬


‫‪47‬‬

‫لەگەڵ سیاسەتی ئەمریكادا‌‌و بەر یەك‬ ‫نەدەكەوتووه لەگەڵ ئامانجەكانی‪ ،‬كە‬ ‫خۆی لە پەیوەندی دۆستانەی نێوان‬ ‫هەردوو الدا وێنا دەك��ردووه‪ .‬ئەوەش‬ ‫بە مەرامی دەستخستنی رەزامەندی‬ ‫تەواوەتی ئەمریكا لە سەر پەیمانەكە‪،‬‬ ‫كە لە نێویاندا توركیای هاوپەیمانی‬ ‫نوێ رۆژئ���اوای ئ��ەوروپ��ا‌‌و ئەمریكای‬ ‫تێدابووه‪.‬‬ ‫پێش رووداوەكان نەكەوتووین ئەگەر‬ ‫بلێین پەیمانی سەعدئاباد پێشەكییەكی‬ ‫س��روش��ت��ی‌‌و ب��ن��ەم��ای��ەك��ی م��ێ��ژووی‌‌و‬ ‫لۆژیكی ب��ووه بۆ (پەیمانی بەغداد)ی‬ ‫مەركەزی لە پەنجاكاندا‪ ،‬كە بە جۆرێك‬ ‫هەردوو پەیمانەكە بۆ رێگرتن لە هاتنە‬ ‫ناوەوەی شیوعیەت بووه بۆ ناوچەكە‪.‬‬ ‫دوای دە رۆژ عەلی ئەكبەر دەفتەری‬ ‫دیاریكرا بە ب��ەڕێ��وەب��ەری كارەكانی‬ ‫ت��اران لە واشنتۆن‪ ،‬كە بە هەمان پلە‬ ‫پایەوە سەرقاڵ بووه لە بەرلین‪ ،‬بەم‬ ‫شێوەیە پەیوەندیی دیپلۆماسیی نێوای‬ ‫ه����ەردوو واڵت گ���ەڕاوه‌ت���ه‌وه دۆخ��ی‬ ‫ج��اران‌‌و دروستبۆته‌وه‪ ،‬بە شێوەیەك‬ ‫وی�لای��ەت��ە ی��ەك��گ��رت��ووەك��ان��ی ئەمریكا‬ ‫سوور بووه لە سەر كاراكردنی رۆلی‬ ‫خۆی لە ئێران‪ ،‬وەك لە دواییدا روونی‬ ‫دەكەینەوە‪.‬‬ ‫چەسپاندنی بەرژوەندیەكانی ئەمریكا‬ ‫لە سەردمی رەزا پەهلەویدا (‪ ١٩٢٥‬ــ‬ ‫‪)١٩٤١‬‬

‫لێرە بە دوا‪ ،‬كۆمەڵێك نموونە دەخەینە‬ ‫روو ل��ە ب���ارەی ب��ەرژەوەن��دی��ی��ەك��ان��ی‬ ‫ئەمریكا‪ ،‬كە لە كاتی قەیرانی دیپلۆماسی‬ ‫نێوان هەردوو واڵتدا زیانی لێكەوتبوو‪،‬‬ ‫لەگەڵ چۆنیێتی رەفتاكردنی بەرپرسانی‬ ‫ئەمریكی لەگەڵ ئەم قەیرانانەدا وەك‬ ‫هاوكارییەك بۆ رۆڵ��ی ئایندەییان لە‬ ‫ئێراندا‪ .‬بە جۆرێك حكومەتی ئێرانی‬ ‫پەنای ب��رد بۆ راوەستاندنی هەندێ‌‬ ‫چاالكی پەیوەست بە بەرژەوەندییەكانی‬ ‫ئەمریكا لەئێراندا‪ ،‬ك��ە پێش پچڕانی‬ ‫پەیوەندییەكان بە كردەیی ئامادەگیان‬ ‫ه���ەب���وو‪ ،‬ل���ەوان���ەش ق��ەدەغ��ەك��ردن��ی‬ ‫رێگرتن لە گەیشتنی پۆستەی ئەمریكی‬ ‫ب��ۆ پیاوەكانی ج��ا چ ل��ە س��ەر ئاستی‬ ‫فەرمی بێت وەكو باڵوێزی ئەمریكی‌‌و‬ ‫كونسوڵخانەی ئەمریكی‪ ،‬یان لە سەر‬ ‫ئاستی دام���ەزراوە‌‌و كەسایەتییەكان‪،‬‬ ‫هەروەها دەركردن‌‌و دەستگرتن بە سەر‬ ‫موڵك‌‌و ماڵەكانی دامەزراوەی تەبشیری‬ ‫ئەمریكی لە نێو كوردەكانی ئێراندا‪ ،‬كە‬ ‫زۆر ك��اراب��وون‪ ،‬ئەمە س���ەرەڕای ئەو‬ ‫ئاستەنگە بەردەوامانەی‪ ،‬كە حكومەتی‬ ‫ئێرانی لە بەردەم لێكۆڵینەوە لە پرۆژەی‬ ‫پەیمانی رادەستكردنەوەی تاوانبارانی‬ ‫نێوان هەردوو واڵتدا دروستی دەكرد‪.‬‬ ‫ل��ە س��ەرەت��ای دەس��ت��اودەس��ت��ك��ردن��ی‬ ‫ئ����ەوەی‪ ،‬ك��ە ت��ووش��ی پ���رۆژە یاسای‬ ‫سزادانی نێوان ئێران‌‌و ئەمریكا بۆته‌وه‬ ‫ل��ە دەس��ت��ی دەس��ت��ی��ك��ردن‌‌و ئ��ەم��ڕۆ بە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪48‬‬

‫سبەی پێكردنی بە درێژایی چوار ساڵ‪،‬‬ ‫ئەمە وێڕای ئەوەی وتوێژەكان لە بارەی‬ ‫واژۆك��ردن��ی پەیمانی نێوان ه��ەردوو‬ ‫واڵت شكستی ه��ێ��ن��اوه‪ ،‬س��ەرب��اری‬ ‫سووربوون‌‌و جەختی ئەمریكا لە سەر‬ ‫گرێدانی ئەوپەیمانە لەگەڵ حكومەتی‬ ‫ئێرانیدا لە چواچێوەی ئەو پەیمانانەی‪،‬‬ ‫كە پێشتر لەگەڵ زۆرێك لە دوڵەتانی‬ ‫جیهاندا گرێیداوه‪.‬‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ا ه����ەر زوو دەس���ت���ی بە‬ ‫هەنگاونان كردووه بۆ پێشكەشكردنی‬ ‫پ���رۆژەی پەیمانی ڕادەستكردنەوەی‬ ‫ت��اوان��ب��ارن ب��ە الی��ەن��ی ئ��ێ��ران��ی پێش‬ ‫ئ��اڵ��ۆزب��وون��ی پەیوەندییەكانی نێوان‬ ‫هەدوو واڵت لە ساڵی ‪ ،١٩٣٤‬بەكردەیی‬ ‫پرۆژەكەی خستە ب��ەردەم وەزارەت��ی‬ ‫دادی ئێرانی بە مەبەستی لێكۆڵینەوە‌‌و‬ ‫پێشكەشكردنی پێشنیارەكانیان لەم‬ ‫بارەیەوە‪ ،‬ئیدارەی ئەمریكی داوای لە‬ ‫الیەنی ئێرانی كرد‪ ،‬كە دیدگای خۆی‬ ‫ڕوون ب��ك��ات��ەوە ل��ە ب����ارەی چەمكی‬ ‫ت���اوان���ی س��ی��اس��ی‪ ،‬ه���ەروەه���ا ت��اوان��ە‬ ‫ج��ۆرا‌‌و جۆرەكانی دارای���ی‌‌و مەدەنی‪،‬‬ ‫شێوازەكانی سەلماندنی بەڵگە لەسەر‬ ‫تاوانبار بە ت��ەواوەت��ی‪ ،‬كە بتوانرێت‬ ‫لە س��ەر ئ��ەو بنەمایە س��زای گونجاو‬ ‫بە س��ەر ت��اوان��ب��اردا جێبەجێ بكرێت‪،‬‬ ‫لەگەڵ دیاریكردنی چەشن‌‌و ئەندازەی‬ ‫س��زاك��ان‪ .‬ئ��ەوەش ئ��ی��دارەی ئەمریكی‬ ‫پێشوەخت دەی��زان��ی هەندێک رەفتار‬

‫هەیە‪ ،‬كە ئێران سزای بەسەردا نادات‪،‬‬ ‫وەك��و فرەژنی بە پێچەوانەی یاسای‬ ‫ئەمریكییەوە‪ ،‬سەرەڕای بوونی هەندێ‬ ‫ت���اوان‪ ،‬كە تووشی سزایەكی كەمتر‬ ‫توندوتیژ دەبووەوە لە ئێراندا وەك لە‬ ‫ئەمریكا وەكو تاوانی بازرگانیكردن بە‬ ‫تلیاك‌‌و هیرۆینەوە‪)١٤١( .‬‬ ‫راستیەك هەیە‪ ،‬كە نابێت لە یادی‬ ‫بكەین‪ ،‬گفتوگۆكانی تایبەت بە پرۆژەی‬ ‫پ��ەی��م��ان��ن��ام��ەی رادەس���ت���ك���ردن���ەوەی‬ ‫ت��اوان��ب��اران ل��ە ه����ەردوو واڵت دوو‬ ‫ساڵی خایاند بێ ئەوەی هیچ ئاكامێكی‬ ‫لێبكەوێتەوە‪ ،‬ئێران بۆچوونی تەواوی‬ ‫خ��ۆی دەرن��ەب��ڕی‪ ،‬داواكارییەكانیشی‬ ‫ب����ە روون�������ی دی�������اری ن�����ەك�����ردووه‪،‬‬ ‫س����ەرەڕای ن��ەف��ەس درێ���ژی ئ��ی��دارەی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ا‌‌و ئ��ام��ادەب��اش��ی ب��ەردەوام��ی‬ ‫ب��ۆ دەستكاریكردنی ئ��ەو ب��ەن��دان��ەی‪،‬‬ ‫كە لەالیەن ئێرانەوە جێگەی ناڕەزای‬ ‫ب����ووه‪ ،‬رەن��گ��ە ئاستەنگی س��ەرەك��ی‬ ‫ب����ەردەم دان��وس��ت��ان��ەك��ان��دا گفتوگۆ‌‌و‬ ‫مشتومڕ بووبێت ل��ە س��ەر پێناسەی‬ ‫تاوانی سیاسی‪ ،‬وێ��ڕای پێناسەكردنی‬ ‫بە روونی لە یاسا ئەمریكییەكاندا‪ ،‬كە‬ ‫ئەمە تەواو پێچەوانەی بوو لە ئێراندا‪،‬‬ ‫لە ژێر فەرمانڕەوایەكی تاكڕەودا‪ ،‬كە‬ ‫هەریەكێك سەرپێچی بۆ چوونەكانی‬ ‫بكات بە وەها دوژمنێك دەژمێردرێت‪،‬‬ ‫كە شایەنی توندترین چەشنی سزا بێت‪.‬‬ ‫ه��ەروەه��ا كۆتا قۆناغ لە قۆناغەكانی‬


‫‪49‬‬

‫دانوستاندنەكە ه��اوك��ات ب��وو لەگەڵ‬ ‫پ��رس��ی راگ��رت��ن��ی ب��اڵ��وێ��زی ئ��ێ��ران��ی‌‌و‬ ‫دوای ئ��ەوی��ش پ��چ��ڕان��ی پەیوەندییە‬ ‫دیپلۆماسییەكانی بەدوا داهات‪ .‬ئەمەش‬ ‫كاریگەری ك��ردەس��ەر گفتوگۆكان لە‬ ‫بارەی پرسی گواستنەوەی چاودێری‬ ‫بیانییەكان بۆ یاسایەك‪ ،‬رێكکەوتننامەكە‬ ‫هەتاوەكو ساڵی ‪‌‌١٩٤٥‬و كۆتای جەنگی‬ ‫دووەمی جیهانی گرێنەدرا‪.‬‬ ‫قەیرانی پۆستەی ئەمریكی‬ ‫لە میانەی تێكچوونی پەیوەندییەكانی‬ ‫ئەمریكی ــ ئێرانی‪ ،‬ئیدارەی پۆستەی‬ ‫ئێرانی گەیشتنی پۆستەی ژمارە دووی‬ ‫ئەمریكی بە خاوەنەكانیان قەدەغەكرد‪،‬‬ ‫كە مەبەست لێی رۆژنامه‌‌و گۆڤارەكان‬ ‫بوو بە جیاوازی ئاڕاستەیان زانستی‬ ‫بن‪ ،‬یان ئەدەبی یان تەنانەت هونەریش‬ ‫بن‪ ،‬بە هەمان شێوە ئەو وتارانەشی‪،‬‬ ‫كە تایبەت ب��وون بەو ئەمریكییانەی‪،‬‬ ‫كە ل��ەت��ەواوی ئێراندا نیشتەجێبوون‪.‬‬ ‫م��ی��ری��ام وەك����و ئ���ەرك���ی س��ەرش��ان��ی‬ ‫خۆی بروسكەیەكی بۆ حكومەتەكەی‬ ‫رەوان���ە ك��رد لە واشنتۆن بۆ ئ��ەوەی‬ ‫ئاگاداریان بكاتەوە لەوەی سێ هەفتەیە‬ ‫ل��ە گفتوگۆدایە ب��ۆ ب���ەدواداچ���وون لە‬ ‫بارەی ئەم پرسەوە لەگەڵ بەرپرسانی‬ ‫پ��ۆس��ت��ە ل��ە ت����اران ب���ەاڵم ب��ێ س��وود‬ ‫بووە‪ .‬لەبەرئەوە بەرپرسیارانی ئێرانی‬ ‫خ��ۆی��ان ه��ۆك��اری راس��ت��ەق��ی��ن��ەی ئ��ەم‬

‫ڕەفتارەیان شاردۆتەوە‪ ،‬تەنانەت ئەو‬ ‫ڕۆژنامانەش یاساغ كراوە‪ ،‬كە لە نێو‬ ‫ئیدارەی پۆستەدا بوون‌‌و تایبەت بوون‬ ‫تەنها ب��ە ئەمریكییەكانەوە‪ .‬بەهۆی‬ ‫ب��ەردەوام��ی رۆژن��ام��ه ئەمریكییەكان‬ ‫لە ب�ڵاوك��ردن��ەوەی وت��ارە سوكایەتی‬ ‫ئ��ام��ێ��زەك��ان��ی��ان ل��ە ب����ارەی ه��ۆك��اری‬ ‫كشانەوەی نوێنەرانی دیپلۆماسی ئێرانی‬ ‫لە ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‬ ‫(‪ .)١٤٣‬ه���ەروەه���ا ك��ارب��ەڕێ��وەب��ەری‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ی ب���ێ���زاری ت������ەواوی خ��ۆی‬ ‫نیشاندا لە بەردەوامبوونی یاساغ لە‬ ‫س��ەر چ��اپ��ك��راوەك��ان ب��ەج��ۆرێ��ك‪ ،‬كە‬ ‫بوارە هونەرییەكانیشی گرتۆتەوە‪ ،‬ئەو‬ ‫چاپكراوانەشی گرتۆتەوە‪ ،‬كە خاوەنی‬ ‫ستایلێكی زانستی پەتین‪ ،‬لە نموونەی‬ ‫(ساڵنامەی پزیشكی ئەمریكی)‌‌و ئەو‬ ‫گ��ۆڤ��ارە زان��س��ت��ی��ی��ان��ەی‪ ،‬ك��ە ب��ە هیچ‬ ‫شێوەیەك لە دوورو نزیكەوە ڕەخنەی‬ ‫تێدانەبووە لە ش��ا‌‌و واڵت��ەك��ەی‪ .‬بەاڵم‬ ‫پۆستەی ئێرانی دەستاودەستكردن‌‌و‬ ‫بەدەستەوەگرتنی ی��اس��اغ ك��رد ب��وو‪،‬‬ ‫بەجۆرێك ئەم قەدەغەكردنە بەرباڵو‬ ‫بوو تەنانەت ڕەگ��ەزی مرۆیی توانای‬ ‫زان��س��ت��ی ب���ەدەس���ت ن���ەگ���ات ل��ەن��او‬ ‫ئیدارەی بەریدی ئێرانیدا‪ ،‬هەتاوەكو‬ ‫لیژنەی چ��اودێ��ری بەسەر چاپكراوە‬ ‫ب��ی��ان��ی��ی��ەك��ان��ەوە دواج�����ار گەیشتنی‬ ‫پ��ۆس��ت��ەی ژم����ارە دووی ل��ە ه��ەم��وو‬ ‫پەنابەرە‪ ،‬بیانییەكان قەدەغەكرد‪)١٤٤( .‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪50‬‬

‫لە چوارچێوەی هەوڵی ئەمریكییەكان‬ ‫بۆ البردنی یاساغ لە سەر پۆستەی ژمارە‬ ‫دوو لە تاران‪ ،‬ڕیمۆند هیر ‪Remond Har‬‬ ‫لەبەشی كاروباری ڕۆژهەاڵتی نزیك‬ ‫لە واشنتۆن یاداشتێكی یاسایی نارد‬ ‫بۆ كاربەڕێوەبەری ئەمریكی لە تاران‬ ‫ب��ۆی ڕوون��ك��ردەوە‪ ،‬كە یاساغكردنی‬ ‫چەشنگەلێكی دیاریكراو لە نێردراوەكانی‬ ‫ژم��ارە دوو بەكردەیی كارێكی ب��اوە‪،‬‬ ‫پێشتر لە زۆرێ��ك لە نموونەی كەندا‪،‬‬ ‫ه��ن��دس��ت��ان‪ ،‬ی��اب��ان‪ ،‬چیكوسلۆڤاكیا‌‌و‬ ‫ئوسترالیا‪ .‬بەاڵم قەدەغەكردن تێیاندا‬ ‫جەختی كردۆتەوە سەر پەرتوكێك‪ ،‬یان‬ ‫نامیلكەیەك یان چاپكراوێك‪ ،‬چاپێكی‬ ‫ت��ای��ب��ەت ل��ە رۆژن��ام��ه‌ی��ەك‪ ،‬ی��ان كۆی‬ ‫ژمارەكانی رۆژنامه‌یەكی دیاریكراو‬ ‫لەسەر بنەمایەكی پەیوەست بە بابەتە‬ ‫ئەخالقییەكان‪ ،‬ی��ان سیاسییەكان‪ ،‬لە‬ ‫حاڵەتەكانی پێشوودا نەبیستراوە‪ ،‬كە‬ ‫تێیدا یاسغكردنێكی تەواوەتی هەموو‬ ‫چاپكراوەكانی ه��ات��وو ل��ە ئەمریكاوە‬ ‫ق���ەدەغ���ەب���ك���رێ���ت وەك ئ������ەوەی لە‬ ‫ئێراندا رووی����داوە‪ .‬ه��ەروەه��ا ڕیمۆند‬ ‫هێر ئاماژەیشی بۆ خالێكی یاسایی‬ ‫ت���ر ك�����ردووە ب���ۆ وێ���ب���ەر ب��ەرپ��رس��ی‬ ‫ن��اردن��ە دەرەوەی نێودەوڵەتی تێیدا‬ ‫چ��وارچ��ێ��وەی ی��اس��ای ه��ەن��گ��اوەك��ەی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی روون���ك���ردۆت���ەوە‪ ،‬وێ��ن��ای بۆ‬ ‫م�����اددەی (‪)٤٦‬ی ل��ە ب��ەش��ی ی��ەك��ەم‬ ‫كردووە لە ژێر (پیتی دال)‪ ،‬كە راڤەی‬

‫هەڵوێستی ئێرانی لە بارەی پرسەكەوە‬ ‫كردووە‪ ،‬نوسیویەتی‪( :‬ئەو بابەتانەی‪،‬‬ ‫كە هاتنەناوەوە یان دەستاودەستكردنی‬ ‫لە واڵتدا یاساغ بكرێت پێویست ناكات‬ ‫لە سەرەتاوە دەزگای پەیوەندیدار بە‬ ‫پۆستەوە قبوڵی نەكات‪ ،‬ئەگەر ئەمە‬ ‫روویدا‌‌و هەناردەكرا یان گواسترایەوە‪،‬‬ ‫ئ��ەوا ئ��ەرك��ی دەوڵ��ەت��ی پەیوەندیدارە‬ ‫م��ل��ك��ەچ��ی ی��اس��ای ت��ای��ب��ەت ب��ە خ��ۆی‬ ‫بكات‪ ،‬بەڵگەش بۆ ئەو قەدەغەكردنە‬ ‫بهێنێتەوە‪)١٤٥().‬‬ ‫بەرئەنجامی جموجۆڵە چڕوپڕەكانی‬ ‫ئەمریكا لە هەموو الیەكەوە ئیدارەی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ی ژم���ارەی���ەك���ی ب���ەرچ���او لە‬ ‫پەرتووك‌‌و گۆڤارو رۆژنامه‌‌و مادەی‬ ‫پڕوپاگەندەی تایبەت بە بەشداربووانی‬ ‫ئەمریكییەكان ئازاد كردووه‪ .‬هەروەها‬ ‫رێگەیداوه بە رادەستكردنی ژمارەیەك‬ ‫لەو گۆڤارانەی‪ ،‬كە دەرچووانی زانكۆ‬ ‫بە بۆنەی ئاهەنگێڕانی س��ەری ساڵ‬ ‫ب��ۆ دەرچ��ووان��ی��ان دەرك�����ردووه‪ .‬ئەو‬ ‫رۆژن��ام��ان��ەش‪ ،‬كە خاوەنی مۆركێكی‬ ‫گ��ش��ت��ی ب�������وون‌‌و پ���ێ���داچ���وون���ەوە‌‌و‬ ‫پشكنینیان بۆ دەكرا‪ .‬بەاڵم باڵوێزخانەی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ا ل���ە ت�����اران رووب�������ەڕووی‬ ‫گەلێك ن��اڕەزای��ی ب���ەردەوام بوویەوە‬ ‫ل��ە ب����ارەی چ��اپ��ك��راوەك��ان��ی ت����رەوە‪،‬‬ ‫رەنگە توندترین ناڕەزاییان ن��اڕەزای‬ ‫ن���ێ���ردراوە تەبشیرییەكان ب��ووب��ێ��ت‪،‬‬ ‫ك��ە ل��ە ن��اوچ��ە دوورە دەس��ت��ەك��ان��ی‬


‫‪51‬‬

‫ئێران نیشتەجێبوون‌‌و ئاگایان نەبوو‬ ‫ل��ەوەی لە تاراندا چی ڕوودەدا بۆیە‬ ‫ب��اڵ��وێ��زخ��ان��ەی ئەمریكیان ل��ە ت��اران‬ ‫ت��اوان��ب��ار ك����ردووه ب��ە ك��ەم��ت��ەرخ��ەم‌‌و‬ ‫هەستنەكردن بە مەترسی یاساغ كردنی‬ ‫دەوریاتی نێردراوەكان لە گەیشتنیان‬ ‫بە دەستیان‪ ،‬كە چۆن بووەتە ئاستەنگ‬ ‫لەبەردەم كارەكانیاندا‪ )١٤٦(.‬لە راستیدا‬ ‫شای ئێران رەزا شای پەهلەوی بالێك‬ ‫م��ەودای ئ��ازادی هەموو رۆژنامه‌كانی‬ ‫جیهانی بەرتەسك كردۆتەوە‪ .‬چونكە‬ ‫تەنها بە رۆژنامه فەرەنسی‌‌و ئینگلیزی‌‌و‬ ‫س��وی��د‌‌و ئەڵمانییەكانەوە ن��ەوەس��ت��ا‪،‬‬ ‫بەڵكو بەهەمانشێوە رۆژنامه میسری‌‌و‬ ‫ع��ێ��راق��ی��ی��ەك��ان��ی��ش��ی ق���ەدەغ���ەك���رد لە‬ ‫ئاڕاستەكردنی رەخنە لەسیاسەتەكانی‪.‬‬ ‫ئەمەبووە هۆی ئەوەی ئەو رۆژنامانە‬ ‫ق����ەدەغ����ە ب����ك����ات‌‌و ب����ە ت����ەواوەت����ی‬ ‫بەكارهێنانیان لە ئێراندا یاساغ بكات‪.‬‬ ‫س�������ەرەڕای ئ�����ەوەی س��ووك��ای��ەت��ی‬ ‫پێكردنیان زیاتر قوڵتر بوو لە رۆژنامه‬ ‫ئەمریكییەكاندا‪ ،‬لەبەر ئ��ەوە كاتێك‪،‬‬ ‫كە رێگەیدا بە هەڵگرتنی ق��ەدەغ��ە لە‬ ‫سەر نێردراوی ئەو دەوڵەتانە دوای‬ ‫م��ان��گ‌‌و نیوێك ل��ە ق��ەدەغ��ەك��ردن��ی��ان‪،‬‬ ‫ل��ە ب��ەردەوام��ب��وون��ی ی��اس��اغ ل��ەس��ەر‬ ‫نێردراوەكانی ژمارە دووی ئەمریكی‬ ‫بۆ ماوەیەك‪ ،‬كە زیاتر بوو لە دە مانگ‪،‬‬ ‫بەهەمانشێوە رێگەدان بە باڵوێزخانە‬ ‫ئ��ەوروپ��ی��ی��ەك��ان‪ ،‬ك��ە چاپكراوەكانیان‬

‫پێبگات‪ ،‬ئەمە لە كاتێكدا‪ ،‬كە قەدەغه‬ ‫كرابوو لە سەر باڵوێزخانەی ئەمریكی‬ ‫ب��ە ت��ەن��ه��ا‪ ،‬ك��ە ن��ێ��ردراوەك��ان��ی��ان پێ‬ ‫بگات هەتاكو ئ��ەوەی پەیوەندیانكرد‬ ‫ب��ە بەریتانیاوە ل��ە رێ��گ��ەی نوێنەری‬ ‫رۆژنامه ئەمریكییەكانەوە لە لەندەن‪.‬‬ ‫بەڕێوەبەری كارەكانی ئەمریكا هەستی‬ ‫كرد بەوەی‪ ،‬كە لەوێدا جیاوازی هەیە لە‬ ‫مامەڵەكردنی (رەفتاركردنی) لە نێوان‬ ‫ئەوروپییەكان‌‌و ئەمریكییەكان‌‌و شكۆی‬ ‫ئەمریكا لە تاراندا نزمبووەتەوە‪)١٤٧( .‬‬ ‫ئەو بارە ئاڵۆزە بووە هۆی توڕەیی‌‌و‬ ‫ب��ێ��زاری ك��ارم��ەن��دان ل��ە كۆمیسیۆنی‬ ‫ئەمریكیدا‪ .‬لە بەر ئەوە رۆژنامه‌کان‪،‬‬ ‫ب���ە ت��ای��ب��ەت رۆژن����ام����ه ف��ەرەن��س��ی‌‌و‬ ‫ئینگلیزییەكان‪ ،‬ب��ە ت��ون��دی هێرشیان‬ ‫دەكردۆتە سەر ره‌زا شا‪ ،‬لەو كتێبەی‬ ‫لە لەندەن دەرچ��ووه لە ژێر ناوی بێ‬ ‫تاوانی‌و نه‌خشه‌دانان ‪Innocenc and‬‬ ‫‪ ،Design‬ك��ە رەخ��ن��ەی��ەك��ی زۆری لە‬ ‫خۆگرتووه لە بارەی هەموو بوارەكانی‬ ‫ژیان لە ئێراندا‪ ،‬میریام بە ئەركی خۆی‬ ‫زانیوه راو بۆچوون لەگەڵ دەسەاڵتی‬ ‫ئێرانیدا بگۆڕێتەوە لەمەڕ هۆكارەكانی‬ ‫هەڵوێستی ت��وون��دی��ان ل��ە ب��ەرام��ب��ەر‬ ‫رۆژنامه ئەمریكییەكان‪)١٤٨(.‬‬ ‫كاربەڕێوەبەر (میریام) دەستبەجێ‬ ‫رووی����ك����ردە الی ڕێ������زدار (م��ەس��ع��د‬ ‫ئەنساڕی) سەرۆكی دەزگ��ای سێیەم‬ ‫وەزارەت���ی دەرەوەی ئێران لە ‪١٦‬ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪52‬‬

‫مارسی ‪ ،١٩٣٧‬لە كاتی گفتوگۆكانیدا‬ ‫تێگەیشت‪ ،‬كە ئ��ەو ن��ەك تەنها وەكو‬ ‫نوێنەری ئەمریكا‪ ،‬بەڵكو وەكو نوێنەری‬ ‫رۆژنامه‌ی واڵتێكیش قسە دەكات‪ ،‬كە‬ ‫ئ��ازادی دەدات بە قسەكردن‪ ،‬ناوبراو‬ ‫س��ەرس��ام ب��ووب��ە هەڵوێستی ئێرانی‪،‬‬ ‫لەبەرئەوە ئەو وتارانەی‪ ،‬كە هێرشیان‬ ‫كردۆتە سەر ئێران لە رۆژنامه‌كانی‬ ‫ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‪ ،‬ئەگەر‬ ‫بەرواوردیان بكەین بەو وتارانەی‪ ،‬كە‬ ‫لە رۆژنامه فەرەنسی‌‌و ئینگلیزیەكاندا‬ ‫هاتوون زۆر كەمتر توندبووه بۆ چی‬ ‫ج��ی��اوازی هەیە لە ڕەفتاركردنیاندا؟‬ ‫ه����ەروەه����ا ف���ێ���رخ���وازان���ی زان���ك���ۆی‬ ‫ئەمریكی لە ت��اران ساڵێك خۆیندنیان‬ ‫دواخ��س��ت��ووه ل��ەب��ەر دەستنەگەیشتن‬ ‫ب��ە كتێب‌‌و ف��ەرم��ان��ەك��ان��ی ت��ای��ب��ەت بە‬ ‫خوێندنیان‪ ،‬كە لە هەڵسەنگاندنیاندا‬ ‫بەكاریان دەهێناوه‪ ،‬لەبەر قەدەغكردنی‬ ‫گەیشتنی نامەنێردراوە ئەمریكییەكان‪،‬‬ ‫كە ئەوشتانەی تێدابووه‪ ،‬كە بەرنامەی‬ ‫خوێندنیاندا هەیە‪)١٤٩(.‬‬ ‫س����������������ەرەڕای ی����اس����اغ����ك����ردن����ی‬ ‫ن��ام��ەن��ێ��ردراوەك��ان ل��ە باڵوێزخانەی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ی‪( ،‬دان��پ��ێ��دان��ان��ی زەری��ب��ی)ی‬ ‫س��ااڵن��ەش ه��ات��ەك��ای��ەوە‪ ،‬ك��ە ه��ەم��وو‬ ‫ئەمریكیەكان نیشتەجێی دەرەوەی‬ ‫دەگرتەوە‪ ،‬گەڕانەوەی بۆ بەرژەوەندی‬ ‫باجی ئەمریكییەكان مەگەر ئ��ەوەی‪،‬‬ ‫كە لەگەڵ یاساكانی ئەمریكا بەریەك‬

‫بكەوتنایە‪ ،‬بە جۆرێك ئەگەر هۆكاری‬ ‫دورك���ەوت���ن���ەوەك���ەی ل���ە نیشتیمان‬ ‫ه��ەرچ��ی��ی��ەك ب��ێ��ت‪ ،‬ئ��ەن��س��اری ل��ەوە‬ ‫دڵ��ن��ی��اك��ردەوە‪ ،‬ك��ە راپ��ۆرت��ێ��ك��ی تێر‌‌و‬ ‫تەسەلی بۆ وەزیری دەرەوەی ئێرانی‬ ‫ن��وس��ی��ووە‪ ،‬ه����ەروا ب��ە م��ەت��رس��ی��ەوە‬ ‫گ��ەڕاوه‌ت��ه‌وه لە ئەنجامی گەڕانەوەی‬ ‫وەاڵم بۆ وەزیر‪)١٥٠( .‬‬ ‫وەك لە پێشەوە روونمان كردەوە‪ ،‬كە‬ ‫وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكی شێوازی‬ ‫بەخۆدا چوونەوەی بەگەڕخستووە لە‬ ‫چارەسەركردنی گرفتە مەدەنییەكان‬ ‫دوور لە شێوازی دیپلۆماسی فەرمی‪،‬‬ ‫هەموو سەرەداوەكانی ئیدارە لەدەستی‬ ‫دەزگ������ای دی��پ��ل��ۆم��اس��ی ئ��ەم��ری��ك��ی��دا‬ ‫مابوویەوە لە تاران هەتا لە سەختترین‬ ‫م��اوەك��ان��ی��ش��ی��دا‪ ،‬ل���ە ك��ات��ی پ��چ��ڕان��ی‬ ‫پەیوەندیە فەرمییەكانی نێوان هەردوو‬ ‫واڵت‪.‬‬ ‫لەبەر ئەوە كاربەڕێوەبەری ئەمریكی‬ ‫سووربوو لە سەر پەیوەندیكردن بە‬ ‫بەرپرسە ئێرانییەكانەوە بەسیفەتی‬ ‫شەخسی‪ ،‬تاوەكو بۆیان روون بكاتەوە‬ ‫مەترسیی ی��اس��اغ ك��ردن��ی چ��اپ��ك��راوە‬ ‫ناسیاسییەكان‌‌و پەرتووكە زانستی‌‌و‬ ‫وتارەكان‌‌و حەواڵە داراییەكان لە سەر‬ ‫بەردەوامی دۆستایەتی نێوان هەردوو‬ ‫واڵت‪ ،‬ه��ەت��اك��و وردەوردە زۆرێ��ك��ی‬ ‫ل���ێ رزگ����ارك����ردن ب���ە ئ����ازادك����ردن‌‌و‬ ‫البردنی یاساغ لە سەریان‪ ،‬هەروەها‬


‫‪53‬‬

‫لە پەیوەندی ب��ەردەوام��دا ب��وو لەگەڵ‬ ‫راوێژكارە یاساییە ئەمریكییەكاندا لە‬ ‫پێناو پەیبردن بە دەقەكانی پەیماننامە‬ ‫نێودەوڵەتییەكان ل��ەم ب��ارەی��ەوە بۆ‬ ‫ش���ارەزا ب��وون ب��ە م��اف‌‌و ئەركەكانی‬ ‫هاواڵتیانی ئەمریكی لە تاران‪ ،‬هەتاوەكو‬ ‫چ��اپ��ك��راوە گ��ی��راوەك��ان ب���ەرەاڵو ئ��ازاد‬ ‫بكات‪ .‬ه��ەروەه��ا گرنگی هەماهەنگیی‬ ‫دی��پ��ل��ۆم��اس��ی ئ��ەم��ری��ك��ی ـ��ـ ب��ەری��ت��ان��ی‬ ‫ب��ەدەرك��ەوت��ووه بە جۆرێك باڵوێزی‬ ‫ب��ەری��ت��ان��ی ت��وان��ی ش��ای ئ��ێ��ران رازی‬ ‫بكەن بە ئازادكردنی نامەنێردراوەكانی‬ ‫ئەمریكا لەكاتێكدا ب���ەردەوام لەگەڵیدا‬ ‫ب����ووه ل���ە ك��ات��ی گ��رێ��دان��ی پ��ەی��م��ان��ی‬ ‫سەعدئاباد ‪ ١٩٣٧‬پێش جەنگی جیهانی‬ ‫دووەم‌‌و راگ��ەی��ان��دن��ی هاوپەیمانێكی‬ ‫فەرمی لە ژێر سایەی هاوپەیمانەكان‪.‬‬ ‫چ��ارەن��وس��ی ن���ێ���ردراوە ل��ۆس��ەری��ی��ە‬ ‫تەبشیریەكان‬ ‫لەو شتە ترسێنەرانەی‪ ،‬كە بە راستی‬ ‫ل��ە س��ی��اس��ەت��ی ت��ەب��ش��ی��ری ئەمریكیدا‬ ‫ه��ەب��وو‪ ،‬ئ��ەوەب��ووه‪ ،‬كە رێكکەوتنێكی‬ ‫لەگەڵ حكومەتەكانی هەریەكە لە ئێران‌‌و‬ ‫عێراق‌‌و توركیا گرێدا بووه لە ئەدەنبەرە‬ ‫له ساڵی ‪ ،١٩١٠‬كە بە راشكاوی تێیدا‬ ‫هاتبوو كەڵێسەی ئینجیلی لۆسەری‬ ‫م���اف���ی ئ�����ەوەی ه���ەی���ە ه��ەس��ت��ێ��ت بە‬ ‫باڵوكردنەوەی ئایینی مەسیحی لەناو‬ ‫نەتەوەی كوردی موسڵماندا لە هەرسێ‬

‫دەوڵەتی ن��اوب��راودا‪ .‬حكومەتی ئێرانی‬ ‫ل��ە س��ەردەم��ی رەزا ش��ای پەهلەویدا‬ ‫ساڵی ‪ ١٩٢٨‬ه��ەم��ان رێكکەوتنامەی‬ ‫نوێكردۆتەوە‪ ،‬كە مەبەستی شای ئێرانی‬ ‫لەم كارە بەدەستهێنانی چەند ئامانجێك‬ ‫بووه لەوانەش‪:‬‬ ‫ی���ەك���ەم‪ :‬ب��ۆ رزگ����ارب����وون ل��ە چ��ڕی‬ ‫دانیشتوانی ك��وردی بوو‪ ،‬كە سەدەها‬ ‫ساڵ نیشتەجێ ئازەربایجان بوون لە‬ ‫ئێران‪ ،‬كە زۆربەی جار پەنایان بردبووە‬ ‫بەر توركیای سوننی بۆ رزگاربوون لە‬ ‫جەورو ستەمی سەپێنراو بە سەریاندا‪.‬‬ ‫دووەم‪ :‬ب��ۆش��ك��ان��دن��ی درك���ی���ان بە‬ ‫گۆڕینیان بۆ مەسیحیەت ك��رد‪ ،‬دوای‬ ‫گۆڕانی هەڵوێستی حكومەتی توركی‬ ‫ل��ە پشتگیریكردنیان دوای شۆڕشی‬ ‫ئەتاتورك لە چارەكی یەكەمی سەدەی‬ ‫بیست‪.‬‬ ‫سێیەم‪ :‬توانەوەی ناسنامەی كوردی‬ ‫ل��ە ب��ۆت��ەق��ەی ن���ەت���ەوەی ئ��ێ��ران��ی��دا بۆ‬ ‫زاڵ��ب��وون ب��ە س��ەری��ان��دا‌‌و ل��ە ب��ەری��ەك‬ ‫هەڵوەشاندنەوە‌‌و یەكنەگرتنیان لەگەڵ‬ ‫نەتەوەی كوردی براكانیان لە هەریەكە‬ ‫لە عێراق‌‌و توركیا‌‌و سوریا‪.‬‬ ‫رێكکەوتنامەی ئەدەنبەرە ی ناوبراو لە‬ ‫ساڵی ‪ ١٩١٠‬مافی دابوو بە دامەزراوە‬ ‫تەبشیرییە ئەمریكییەكان ئ���ازادن لە‬ ‫ه��ەڵ��ب��ژاردن��ی ب��ارەگ��ای س��ەرەك��ی بۆ‬ ‫س��ەن��ت��ەری تەبشیری ل��ەه��ەری��ەك��ە لە‬ ‫پایتەختەكانی ئەوسێ واڵتە ئیسالمیە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪54‬‬

‫(ت��ورك��ی��ا‪ ،‬ئ��ێ��ران‪ ،‬ع��ێ��راق )‪ .‬ه��ەروەه��ا‬ ‫م��اف��ی گ��وڕی��ن��ی پایتەختی پ��ێ��داب��وون‬ ‫لە هەر یەكێک لەو سێ پایتەختە بۆ‬ ‫یەكێكی‌تر لە كاتی ناچاریدا‪ ،‬لەبەر ئەوە‬ ‫لە باڵوكردنەوە ب��ەردەوام��ب��وون هەتا‬ ‫دەرچوونی بڕیاری ڕەزاشای پەهلەوی‬ ‫بە داخستنی نێردراوەكانی تەبشیری‬ ‫لە مەهاباد‪ ،‬كە پێشتر بە ناوی سه‌باح‬ ‫ب����والڤ ن���اس���راو ب����وو‪ ،‬ل��ەوی�لای��ەت��ی‬ ‫ئازەربایجان لە مارسی ساڵی ‪،١٩٣٦‬‬ ‫ب��ە ج��ۆرێ��ک هەستا ب��ە دام��ەزران��دن��ی‬ ‫فێرگەی تەبشیری هەندێ‌ دامەزراوەی‬ ‫چ���ارەس���ەرك���ردن‪ ،‬س�����ەرەڕای ك��اری‬ ‫سەرەكیان لە ب�ڵاوك��ردن��ەوەی ئایینی‬ ‫مەسیحی‪.‬‬ ‫لەبەر ئەوە‪ ،‬كاربەڕێوەبەری ئەمریكی‬ ‫لە ئێران (میریام) لە مارسی ‪١٩٣٦‬‬ ‫ئیدارەی واڵتەكەی ئاگاداركردەوە لە‬ ‫فەرمانی راگوێزان‪ ،‬كە حاكمی ویالیەتی‬ ‫ئازەربایجان دەریكردووە بۆ دامەزراوە‬ ‫ت��ەب��ش��ی��ری��ی��ەك��ان ل���ە وی�لای��ەت��ەك��ەی‪،‬‬ ‫وێ����ڕای ئ����ەوەی چ���اوی ب��ە وەزی���ری‬ ‫دەرەوەی ئێرانی ك��ەوت��ووە‌‌و داوای‬ ‫لێكردووە لەسەرخۆبێت (پەلەنەكات)‬ ‫ل��ە جێبەجێكردنی ب��ڕی��ارەك��ەدا هەتا‬ ‫ئ���ەوك���ات���ەی ت������ەواوی ل��ێ��ك��ۆل��ی��ن��ەوە‌‌و‬ ‫توێژینەوەكان بەیەكجاری ئیدانەكردنی‬ ‫ن���ێ���ردراوەك���ان پ��ش��ت��ڕاس��ت��دەك��ات��ەوە‪،‬‬ ‫وەزارەتی دەرەوەی ئێران بەردەوامبووه‬ ‫ل��ە ت��ۆم��ەت��ب��ارك��ردن��ی مسێونێرەكان‬

‫ب���ەك���ۆك���ردن���ەوە‌‌و ج��ەم��ك��ردن��ی هێزە‬ ‫ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ی��ە زەرەرم���ەن���دەك���ان لە‬ ‫هەرێمی ئازەربایجان‪ ،‬كە (كوردەكان‬ ‫بوون) لە دەوری ناوچەی سنووری‪،‬‬ ‫وەزارەت����ی دەرەوەی ئ��ێ��ران دەترسا‬ ‫ل��ە گ��واس��ت��ن��ەوەی چ��االك��ی سیاسی‌‌و‬ ‫نەیاری‌‌و دوژمنكارانەی مژدەدەرەكان‬ ‫(مسیۆنێرەكان) ل��ە ئازەربایجانەوە‬ ‫ب��ۆ ناوچەكانی‌تری ل��ە ئ��ێ��ران‪ .‬لەبەر‬ ‫ئ��ەوە تەنها پ��ازدە رۆژ مۆڵەتی پێدان‬ ‫ب��ۆ چ��ۆڵ��ك��ردن‌‌و راگ��واس��ت��ن��ی پیاوانی‬ ‫تەبشیری لە هەرێمەكانی ئێراندا‪ .‬بەاڵم‬ ‫بارو دۆخی بڕیاری راگواستنی شاندی‬ ‫تەبشیری ئەمریكی ب��ە پلەی یەكەم‬ ‫دەگەڕێتەوە بۆ ئ��ەوەی لە رۆژنامه‌ی‬ ‫(نێۆرك دەیلی میرۆر) باڵوكرایەوە‪،‬‬ ‫ل��ە ب����ارەی ب���ارودۆخ���ی م�����وژدەدەرە‬ ‫لۆسەرییەكان لە ئێران‪.‬‬ ‫دوای ئەوەش ئەگەری گەورە ئەوەیە‪،‬‬ ‫ك��ە ه��ەڵ��وێ��س��ت��ی ن���ەی���اری حكومەتی‬ ‫ئێرانی بەرامبەر بەو دامەزراوەیەی بە‬ ‫پەرچەكرداری ئەو وتارە توندەی دژی‬ ‫ئێران دادەنرێت‪ .‬هەروەها دیاریكردن‌‌و‬ ‫دانانی ئایەتولاڵ سامیعی‪ ،‬كە یەكێك‬ ‫ب��وو لە گ��ەورە پیاوانی ئایینی شیعە‬ ‫لە پۆستی وەزیری دەرەوەی ئێراندا‪،‬‬ ‫بۆ جەختكرنەوە لە پاڵپشتی حكومەت‬ ‫ك���اری ك����ردووه ل��ە پ��ای��ەی ب��اڵ��وێ��زی‬ ‫واڵت��ەك��ەی ل��ە ب��ەغ��داد‪ ،‬ك��ە زۆر شتی‬ ‫بیستبوو‌‌و هێناوه‌ته‌وه بۆ پایتەختی‬


‫‪55‬‬

‫نیشتیمانەكەی ل��ە ب����ارەی چ��االك��ی‬ ‫ن���ەی���اری‌‌و دوژم���ن���ك���اران���ەی ش��ان��دی‬ ‫تەبشیری لە دژی ئێرانییەكان لەوێدا‪.‬‬ ‫م��ی��ری��ام ه���ەوڵ���ی درێ���ژك���ردن���ەوەی‬ ‫م��اوەی پێدراو(مۆلەت) بە م��وژدەدەر‬ ‫ل��ۆس��ەری��ی��ەك��ان دا ب��ۆ ش���ەش مانگ‬ ‫ه����ەت����اوەك����و ه����ەم����وو ك���ەل���وپ���ەل‌‌و‬ ‫پ��ەی��وەس��ت��ی��ەك��ان ب���گ���وازن���ەوە‪ ،‬ب��ەاڵم‬ ‫حكومەتی ئێرانی ئەوەی پێویستكرد‌‌و‬ ‫وی��س��ت��ی ب���ەخ���ێ���رای‌‌و دەس��ت��ب��ەج��ێ‬ ‫بگوێزنەوە‪ ،‬دوات��ر خۆیان كەلوپەل‌‌و‬ ‫پەیوەستییەكانیان پێدەگەیەنن‪ .‬ئەوە‬ ‫بیرۆكەیەكی گونجاو بوو‪ ،‬كە حكومەتی‬ ‫ئێرانی تەبەنی سیاسەتێكی نوێ بكات‬ ‫ب��ە ئامانجی ق��وت��ارب��وون ل��ە ت��ەواوی‬ ‫شاندە تەبشیرییەكان‪ ،‬بەتایبەت دوای‬ ‫ئ���ەوەی وەزارەت����ی دەرەوەی ئێرانی‬ ‫لێدوانیدا میسیۆنێرە ئەمریكییەكان‬ ‫ل��ە ژێ��ر چ��اودێ��ری ت���ەواودا ب��وون لە‬ ‫الی���ەن دەس��ەاڵت��ەك��ان��ی ئ��ازەرب��ای��ج��ان‬ ‫لە م��اوەی پێنج مانگی ت��ەواوی پێش‬ ‫دەرچوونی بڕیاری داخستنیان‪)١٥١(.‬‬ ‫ب��ەاڵم وەزارەت����ی دەرەوەی ئەمریكا‬ ‫چ��وارچ��ێ��وەی ب��ی��ان��ووەك��ان��ی ئێرانی‬ ‫ب��ە لۆژیكی ل��ەق��ەڵ��ەم��دا‪ ،‬ك��ە گونجاوە‬ ‫ل���ەگ���ەڵ ب���ەرژەوەن���دی���ی���ەك���ان���ی گ��ەل��ی‬ ‫موسوڵمانی ئێرانی‪ ،‬پێویستی كرد لە‬ ‫سەر كاربەرێوەبەری خۆی جەخت لە‬ ‫نەبوونی بەڵگەی یەكالكەرەوە بكاتەوە‬ ‫لە سەر كۆنەكردنی چاالكی تەبشیری‬

‫ه��ەت��اوەك��و ب��ۆی��ان ئ��اس��ان ب��ك��ات‪ ،‬كە‬ ‫فشار بخاتە سەر حكومەتی ئێرانی بۆ‬ ‫پاراستنی دامەزراوە‌‌و موڵك‌‌و ماڵەكانی‬ ‫موژدەدەرە ئاینییەكان‪ .‬ئەمەش مانای‬ ‫ش�����اڕەزای دی��پ��ل��ۆم��اس��ی��ە ل��ە چ��االك��ی‬ ‫ترسناكی دەزگای تەبشیری ئەمریكی‬ ‫لە ئازەربایجان بە پەیامێك داوای لە‬ ‫كاربەڕێوەبەری خۆی كرد‪ ،‬كە هەندێک‬ ‫خاڵ بگرێتەبەر لەوانەش‪:‬‬ ‫یەكەم‪ :‬تەئكیدكردنەوە لە نەبوونی‬ ‫ب��ەڵ��گ��ەی��ەك��ی ڕوون‪ ،‬ك���ە ئ��ی��دان��ەی‬ ‫م������وژدەدەرە ل��ۆس��ەری��ی��ەك��ان ب��ك��ات‪،‬‬ ‫هەروەها تێوەنەگالنی هیچ یەكێكیان‬ ‫لە چاالكی گەلێك‪ ،‬كە پێچەوانەی بەندە‬ ‫نوسراوەكانی مۆڵەتی كاركردنیان‌و‬ ‫جێبەجێكردنی ئ��ەرك��ەك��ان��ی��ان بەپێی‬ ‫ڕێكکەوتنامەی ‪١٤‬ی م��ای��ۆی ساڵی‬ ‫‪ ١٩٢٨‬بێت‪ .‬ئ��ەو رێكکەوتننامەیەی‪،‬‬ ‫ك��ە ه��ۆك��اروش��ێ��وازی چاالكییەكانی‬ ‫م���وژدەدەرەك���ان���ی دی��اری��ك��ردب��وو لە‬ ‫ئ��ێ��ران��دا‪ )١٥٢(.‬ب��ەج��ۆرێ��ك ل��ە حاڵەتی‬ ‫پ��ش��ت��ڕاس��ت��ك��ردن��ەوەی تێوەنەگالنیان‬ ‫ل��ە ه��ی��چ چ��االك��ی��ی��ەك��ی س��ی��اس��ی دژی‬ ‫حكومەتی ئ��ێ��ران��ی پێویستە جەخت‬ ‫لەسەر پێویستی كێشانەوەی فەرمانی‬ ‫دەرك���ردن���ی���ان ب���درێ���ت‪ ،‬ك���ە ل��ەالی��ەن‬ ‫ح��ك��وم��ەت��ی ئ��ێ��ران��ی��ەوە دەرك������راوە‪،‬‬ ‫لەگەڵ دان��ن��ان بە مافە بڕیار لەسەر‬ ‫دراوەكانیان لەالیەن م��وژدەدەرەك��ان‬ ‫بەپێی ڕێكەوتننامەكە‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪56‬‬

‫دووەم‪ :‬ل��ە ك��ات��ی ب��وون��ی بەڵگەی‬ ‫ی��ەك�لاك��ەرەوە الی حكومەتی ئێرانی‬ ‫دژی م��وژدەدەرەك��ان پێویستە داوای‬ ‫راوەس��ت��ان��دن��ی ب��ڕی��اری دەرك��ردن��ی��ان‬ ‫نەكرێت‪ ،‬بەڵكو هەوڵبدرێت بەشێوەیەكی‬ ‫دۆس��ت��ان��ە وا ل��ە ح��ك��وم��ەت��ی ئێرانی‬ ‫بكرێت‪ ،‬كە بەشێوەیەكی شیاو لە كاتی‬ ‫جێبەجێكردنی ب��ڕی��اری دەرك��ردن��ی��ان‬ ‫رەفتاریان لەگەڵدا بكرێت‪.‬‬ ‫سێیەم‪ :‬ل��ە حالەتی جەختكردنەوە‬ ‫لەسەر ئەوەی‪ ،‬كە بڕیاری دەركردنیان‬ ‫ب��ووەت��ە دیفاكتۆیەكی بێ چ��ارەس��ەر‪،‬‬ ‫ب��اش وای��ە داوا لە حكومەتی ئێرانی‬ ‫ب��ك��رێ��ت‪ ،‬ك���ە ڕوون���ك���ردن���ەوەی���ەك���ی‬ ‫ت��ێ��روت��ەس��ەل ب��ن��وس��ێ��ت ل��ەس��ەر ئ��ەو‬ ‫سەرپێچیكردنانەی‪ ،‬كە رووب��ەڕووی‬ ‫م���وژدەدەرەك���ان���ی ك���ردۆت���ەوە‪ .‬ب��ەاڵم‬ ‫س��ەب��ارەت ب��ە گ��وێ��زان��ەوەی موڵك‌‌و‬ ‫م���اڵ���ی م������وژدەدەرەك������ان پ��ێ��وی��س��ت��ە‬ ‫بگەڕێنەوە ب��ۆ رێنماییەكانی ئیدارە‬ ‫ل��ە ژێ��ر ژم���ارە (‪)٥٩٦‬ی باڵویزخانە‪،‬‬ ‫ك��ە ل��ە ب����ەرواری ی��ەك��ی دیسەمبەری‬ ‫‪١٩٢٧‬دا دەرچ���ووە‪ ،‬بەشێوەیەك‪ ،‬كە‬ ‫خاڵی نییە لە روونكردنەوە لەبارەی‬ ‫م��اف��ی خ���اوەن���دارێ���ت���ی خ��ان��وب��ەرەی‬ ‫تایبەت بە موژدەدەرەكان‪ ،‬لە حاڵەتی‬ ‫پ��ش��ت��ڕاس��ت��ك��ردن��ەوەی خ��اوەن��دارێ��ت��ی‬ ‫م���وژدەدەرەك���ان ب��ۆ ئ��ەو خانوبەرە‌‌و‬ ‫م���ەن���ق���والت���ان���ە‪ ،‬ئ����ەوك����ات پ��ێ��وی��س��ت��ە‬ ‫باڵویزخانەی ناوبراو كۆمەكی خاوەنی‬

‫ئ��ەو خ��ان��وب��ەران��ە بكات ل��ە فرۆشتنی‬ ‫موڵك‌‌و ماڵەكانیان بە نرخێكی گونجاو‪.‬‬ ‫(‪)١٥٣‬‬ ‫ه����ەروەه����ا م��ی��ری��ام چ����اوی ك���ەوت‬ ‫ب���ە س��ەرپ��ەرش��ت��ی��اری م������وژدەدەرە‬ ‫ل��ۆس��ەری��ەك��ان س��ێ��ر ه��ن��ری م��ول��ل��ەر‬ ‫‪ Henry muller‬روون��ی��ك��ردەوە‪ ،‬كە بە‬ ‫پ��ێ��ی ك��ۆن��گ��رەی دەول����ی ب��ۆ چ��االك��ی‬ ‫مسیۆنێرەكان گرێدراو لە ئەدەنبەرە لە‬ ‫ساڵی ‪ ،١٩١٠‬باڵوكردنەوەی ئینجیلی‬ ‫لەنێو ك��وردەك��ان��دا وەك��و ن��ەت��ەوە‪ ..‬لە‬ ‫هەریەكە لە ع��ێ��راق‌‌و توركیا‌‌و ئێران‬ ‫ب��ەپ��ێ��ی نیشتەجێبوونی ك��وردەك��ان‬ ‫رێ���گ���ەی پ����ێ����دراوە‪ .‬ب��ەه��ەم��ا ش��ێ��وە‬ ‫مانەوەی مسیۆنێرە رۆژهەاڵتییەكان‬ ‫لە یەكێك لەو سێ واڵت��ەدا لە جێگەی‬ ‫واڵتەكانی‌تر ل��ەوە دەچێت رووب��دات‬ ‫لە ئاكامی هۆكارگەلێك‪ ،‬كە پێویستیی‬ ‫ف��ەرزی بكات‪ .‬بە جۆرێک سەنتەری‬ ‫مسیۆنێرەكان روون��ی ك��ردۆت��ەوە‪ ،‬كە‬ ‫چاالكییەكانی لە خاكی كوردەكان‪ ،‬كە‬ ‫دەكەوێتە ئێرانە‌‌و هیچ رێگریەك نییە‪ ،‬كە‬ ‫سەنتەری مسیۆنێری خۆی بگوازێتەوە‬ ‫ب��ۆ ن��اوچ��ە كوردییەكانی ن��او عێراق‬ ‫لەبەرئەوە هەڵوێستی حكومەتی توركی‬ ‫ب��ەرام��ب��ەر ن���ێ���ردراوە تەبشیرییەكان‬ ‫ل��ە چ���ارەك���ی ك��ۆت��ای س�����ەدەدا زۆر‬ ‫ت��ون��د ب��وو ئ��ەم��ەش وای ل��ێ��ك��ردوون‪،‬‬ ‫كە بە شێوەیەكی كاتی بیر لەو كارە‬ ‫نەكەنەوە لە نێو كوردەكانی توركیادا‪.‬‬


‫‪57‬‬

‫هەروەها سێر موللەر روونیكردۆتەوە‬ ‫ب��ڕی��اری ك��ۆت��ای ج��ا چ پ��ەی��وەس��ت بە‬ ‫ناوچەی باڵوكردنەوەی نوێ بێت‪ ،‬یان‬ ‫هەنگاوەكانی جێبەجێكردنی بڕیاری‬ ‫راگواستنی بە تەنها دەگەڕێتەوە بۆ‬ ‫ئ��ی��دارەی گشتی م���وژدەدەرەك���ان لە‬ ‫ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‪.‬‬ ‫ل��ەب��ەر ئ���ەوە ن���اوب���راو ئ��ام��ۆژگ��اری‬ ‫م��ی��ری��ام��ی ك�����ردووه‪ ،‬ك��ە ل��ە ع��ێ��راق��دا‬ ‫بوەستێت لە كاتی گەشتی بۆ ئەمریكا‌‌و‬ ‫ل��ەوێ��دا چ���اوی ب��ك��ەوێ��ت ب��ە باڵوێزی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ا ل��ە ب���ەغ���داد ب��ۆ ئ����ەوەی لە‬ ‫بارودۆخی سیاسی ئەوێ‌ بە ئاگابیت‪.‬‬ ‫بۆ ئەوەی لە بەندەكانی ڕێكکەوتننامەی‬ ‫ئەدەنبەرەی پەیوەست بە كوردەكانی‬ ‫عێراق ئاگادار بێت‪ ،‬لێكۆڵینەوە بكات‬ ‫لەمەڕ هەموو ئەو فاكتەرانەی‪ ،‬كە كار‬ ‫ل��ە چ��االك��ی م���ژدەدەرەك���ان دەك���ات لە‬ ‫ناوچە كوردییەكانی عێراقدا‪.‬‬ ‫میریام باوەڕی وابووه‪ ،‬که حكومەتی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی ب��ەت��وان��ای درێ���ژب���وون���ەوە‌‌و‬ ‫پەلهاویشتنی چاالكی لۆسەرییەكان بە‬ ‫درێژای سنوری ئێران ــ عێراقی زانیوە‌‌و‬ ‫دەركی پێكردووە‪ .‬ئێران لەو راستییە بە‬ ‫ئاگا بووە‪ ،‬كە نەتەوەی كورد ئەگەرچی‬ ‫ئێستا هۆشیارنییە بەاڵم بەئاگادێتەوە‌‌و‬ ‫سەرهەڵدێنێت ل��ە ه��ەر یەكێك لەو‬ ‫س��ێ واڵت����ەدا پ��ەی��وەن��دی��دارە ب��ە هەر‬ ‫جۆرێک‪ ،‬كە كوردی لێبێت‪ ،‬لەبەر ئەوە‬ ‫حكومەتی ئێرانی ب��ەوەی لە توانایدا‬

‫ه��ەب��ووه ه��ەوڵ��ی��داوه ئ��ەو هەڵوێستە‬ ‫توڕەییە لە سەر خ��اك‌‌و زەوییەكانی‬ ‫ئەو نەتەقێتەوە‪.‬‬ ‫ئ����ەوەی ئ���ەم م��ەب��ەس��ت��ەی سەختتر‬ ‫دەك��رد هۆكاری سروشتی جوگرافی‬ ‫هاو سنوری ئێران‪ ،‬عێراق‪ ،‬توركیا بوو‪.‬‬ ‫س���ەرەڕای ئ���ەوەی دووب���ارە لەساڵی‬ ‫‪١٩١٤‬دا سنوری سروشتیان كێشرایەوە‬ ‫ل���ەس���ەر دەس���ت���ی ك��ۆم��ی��س��ی��ۆن��ەك��ان��ی‬ ‫ئێران توركی بە هاوكاری بەریتانی‌‌و‬ ‫رووسەكان‪ ،‬بەاڵم موللەر‪ ،‬كە بست بە‬ ‫بستی ئێران شاڕەزابوو دانی بەوەدانا‪،‬‬ ‫كە لە ت��وان��ادا نییە بە ڕەه��ای كۆتای‬ ‫قەڵەمڕەوی (سنووری) هەریەكە لەو‬ ‫سێ واڵتە دیاری بكرێت‪ ،‬كە لە كوێوە‬ ‫دەست پێدەكات‌‌و لەكوێدا تەواو دەبێت‬ ‫(‪ .)١٥٤‬هەروەها هێمایشی كردووه بۆ‬ ‫بەرەنگاربوونەوەی حكومەتی ئێرانی‬ ‫شیعی ب��ەرام��ب��ەر ن��ەت��ەوەی ك��وردی‬ ‫سوننی نەك تەنها لە نێو خاكی خۆیدا‪،‬‬ ‫بەڵكو لە هەر یەكە لە عێراق‌‌و توركیاشدا‬ ‫بەمەبەستی پەرتكردن‌‌و لە بەر یەك‬ ‫هەڵوەشاندنەوەی كۆگیری كوردەكان‌‌و‬ ‫هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیان بۆ ئەوەی‬ ‫ه��ەری��ەك��ە ل��ەو ڕەگ���ەزان���ە پ��ەی��وەن��دی‬ ‫ن��ەك��ەن ب��ە ب���را‌‌و ه��اوڕێ��ك��ان��ی��ان��ەوە لە‬ ‫واڵت��ەك��ان��ی‌ت��ردا‪ .‬ئ��ەو سیاسەتەش لە‬ ‫س��ەردەم��ی سەفەوییەكانەوە دەستی‬ ‫پێكرد بوو لەسەر دەستی شا عەباسی‬ ‫سەفەوی ساڵی ‪ ،١٥٨٧‬كە هەستا بە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪58‬‬

‫راگوێزانی زیاتر لە پێنج هەزار خێزان‬ ‫لە كوردەكانی ئازەربایجان لەو پەڕی‬ ‫ڕۆژئ�����اواوە ب��ۆ ن��اوچ��ەی خ��ۆراس��ان‬ ‫ل����ەو پ�����ەڕی ب���اك���وری رۆژه���ەاڵت���ی‬ ‫ئێران بۆ ئ��ەوەی ببنە سووتەمەنی لە‬ ‫پێكدادانەكانیدا لەگەڵ ئوزبەكی سوننی‬ ‫ــ ئەو كات ــ لە باكوری خۆراسان‌‌و‬ ‫ئەودیو رووبار‪ .‬دواتر حكومەتی ئێرانی‬ ‫ل��ە چ��االك��ی خ���اوەن م��ۆرك��ی سیاسی‬ ‫مسیۆنێرە لۆسەرییەكان كەوتبووە‬ ‫گ���وم���ان���ەوە‪ ،‬ك��ە ن���ەت���ەوەی ك��وردی��ی‬ ‫دەوروژاند‌‌و زیندووی دەكردەوە‪ .‬لەبەر‬ ‫ئەوە ب��ەردەوام هەمیشە پێشوازی لە‬ ‫چاالكییە چڕوپڕەكانی ئینجیلییەكانی‬ ‫نەدەكرد بۆ ئەم میسیۆنیرانە لەسەر‬ ‫زەوی��ەك��ان��ی‪ .‬ه��ەروەه��ا ئەمە هانیدان‬ ‫ه���ەوڵ���ب���دا ب���ۆ پ��چ��ڕان��دن��ی دەم�����اری‬ ‫پەیوەندی نێوان كوردەكانی ئێران‌‌و‬ ‫كوردەكانی هەریەكە لە عێراق‌‌و توركیا‬ ‫ب��ە مەبەستی ت���وان���ەوەی ناسنامەی‬ ‫ك��وردی‪ ،‬جەختكردنەوە لە ناسنامەی‬ ‫ئێرانیان هەتاوەكو كوردەكان تێكەڵ بە‬ ‫كۆمەڵگای ئێرانی بن‪ .‬لەبەر ئەوە چاالكی‬ ‫تەبشیری (م����وژدەدەری) جارێكی‌تر‬ ‫ك��ۆم��ەك��ی ك���وردەك���ان���ی دەك������ردووه‌‌‪،‬‬ ‫بەڵكو ج��ی��اوازی نێوان ئێرانییەكان‌‌و‬ ‫كوردەكانی قووڵتر كردۆتەوە‪ ،‬چاالكی‬ ‫م��ی��س��ی��ۆن��ێ��رەك��ان ب��ەالی��ەن��ی ك��ەم��ەوە‬ ‫زەمینەسازی كردووه بۆ گەشەكردنی‬ ‫نەتەوەی كوردی‪.‬‬

‫ل���ە راس���ت���ی���دا م��ول��ل��ەر دەرك�����ی بە‬ ‫رەه��ەن��دی سیاسی ئێرانی سه‌رده‌می‬ ‫ره‌زا ش��ا‌‌و ح��ك��وم��ەت��ەك��ەی ك���ردووه‪،‬‬ ‫باش لەو پاڵنەرانەش تێگەیشتووه‪ ،‬كە‬ ‫دەسەاڵتی ئێرانییەكانی جواڵندووه بۆ‬ ‫راگوێزان‌‌و وەدەرنانی مسیۆنێرەكان‬ ‫لە ئازەربایجان‪ ،‬بە جۆرێك‪ ،‬كە لەوێدا‬ ‫جیاوازییەكی جەهەری هەبوو لە نێوان‬ ‫ه��ەوڵ��ی م��س��ی��ۆن��ێ��رەك��ان‌‌و سیاسەتی‬ ‫حكومەتی ئێرانیدا‪ ،‬كە بەسروشت ئەمەی‬ ‫دواییان خاوەن وشەی كۆتای بوو لە‬ ‫ریشەكێشكردنی ئ��ەوان��ەی‪ ،‬ك��ە دژی‬ ‫مەبەستە سیاسیەكانی دەوەستانەوە‪،‬‬ ‫ب��ە ت��ای��ب��ەت ئ��ەگ��ەر س��ەرس��ام��ب��وون��ی‬ ‫سێر م��ول��ل��ەر ب��ە ك��وردەك��ان بەهەند‬ ‫وەرب���گ���ری���ن‪ ،‬ك��ە پ��ێ��ی واب����وو ك��ورد‬ ‫میللەتێكی زۆر زیرەكن‪ ،‬سادەن بەاڵم‬ ‫توشی چەوسانەوە‌‌و سیاسەتی جەور‌‌و‬ ‫سەركوتكەری بوون لە سەر دەستی‬ ‫حكومەتە ی��ەك ل��ە دوای یەكەكانی‬ ‫ئێرانی‪ ،‬بەاڵم كوردەكان بەردەوامبوون‬ ‫لە بەرەنگابوونەوەی م��ەودای درێژی‬ ‫پەرتكردن‌‌و پشتگوێخستن‪ ،‬هەروەكو‬ ‫چۆن هەزارانیان‪ ،‬كە لە نێویاندا ئافرەت‬ ‫ه���ەب���وون‪ ،‬ك�����وژراون ب��ە ئ��اگ��ری بە‬ ‫ئەنقەستی سیاسەتە توندەكانی ئێران‪،‬‬ ‫كە بە هەمان شێوە تووشی كوردەكانی‬ ‫ت��ورك��ی��ا ب���ۆت���ه‌وه ل���ە س���ەر دەس��ت��ی‬ ‫حكومەتەكانی‪ )١٥٥(.‬بەاڵم كوردەكانی‬ ‫عێراق هەر چەندە حكومەتی عێراقی بە‬


‫‪59‬‬

‫دەستی پۆاڵیین كاروباری كوردەكانی‬ ‫بە دەستەوە گرتووه‪ ،‬بەاڵم وەك نەتەوە‬ ‫پشتگوێی نەخستبوون‪ ،‬چەند لە توانایدا‬ ‫ه��ەب��ووە ه��ەوڵ��ی��داوە ب��ۆ گەشەپێدانی‬ ‫بارودۆخی بژێویان لەبەر ئەوە زۆرێك‬ ‫ل��ە ك��وردەك��ان ك��ۆچ��ی��ان ك����ردووە بۆ‬ ‫عێراق‪)١٥٦(.‬‬ ‫ل��ە ك��ۆت��ای��دا ه��اری��ك��اری س��ەرۆك��ی‬ ‫مسیۆنێرە ئەمریكییەكان ئامادە بوو‬ ‫بچێت ب��ۆ ت���اران ب��ۆ دانوستانكردن‬ ‫ل���ە ب������ارەی ن��رخ��ەك��ان��ی ف��رۆش��ت��ن��ی‬ ‫خانوبەرەی مژدەدەرەكان بە حكومەتی‬ ‫ئێرانی‪ ،‬ئەمەش لەبەر دەستەپاچەیی‬ ‫باڵوێزخانە‌‌و كونسوڵخانەی ئەمریكی‬ ‫ل���ە ه��ەس��ت��ان��ی ب���ە رۆڵ����ی ب��ری��ك��اری‬ ‫م��وژدەدەرەك��ان لە بابەتی فرۆشتنی‬ ‫خانوبەرەكانیان بە حكومەتی ئێرانی‪.‬‬ ‫ل��ێ��رەدا روون دەب��ێ��ت��ەوە‪ ،‬ك��ە چۆن‬ ‫وەزارەت���������ی دەرەوەی ئ��ەم��ری��ك��ی‬ ‫ت��وان��ی��وی��ەت��ی ك���ار ل��ە ب���ەرژەوەن���دی‬ ‫م��س��ی��ۆن��ێ��رەل��ۆس��ەری��ەك��ان ب��ك��ات‪ ،‬لە‬ ‫پرسێكی تایبەتی‌‌و دیپلۆماسیەتێكی‬ ‫زیرەكانە‪ ،‬كە لە كۆتایدا بووەمایەی‬ ‫دی����زەب����ەدەرخ����ۆن����ە ب���وون���ی داوا‌‌و‬ ‫خواستەكانی مسیۆنێرەكان ب��ە بێ‬ ‫ئ��ەوەی وەزارەت���ی دەرەوەی ئەمریكا‬ ‫وا دەربكەوێت لە پشت ئەم كارەوەیە‪،‬‬ ‫وەك ئەوەی الیەنێكی راستەوخۆیە لە‬ ‫پ��ەروەن��دەك��ەدا‪ .‬بە جۆرێك حكومەتی‬ ‫ئێرانی ل��ە ك��ۆت��ای��دا رازی��ب��وو لەسەر‬

‫ك��ڕی��ن��ی ه��ەم��وو خ��ان��ووب��ەرەك��ان بە‬ ‫نرخێكی گونجاو‪ ،‬هەروەها قەروەبووی‬ ‫بەخشیو‌تە هەموو ئەوانەی لە سلكی‬ ‫تەبشیری ئەمریكیدا كاریان ك��ردووە‬ ‫بە پێی ئەو رێسایەی‪ ،‬كە باڵوێزخانە‌‌و‬ ‫كونسوڵخانەی ئەمریكی ل��ە ت��اران��دا‬ ‫دەریكردووە‪ ،‬كە پێشكەش بە پیاوانی‬ ‫ئێرانی ك���راوه ل��ە مەهاباد ل��ە كۆتای‬ ‫س��اڵ��ی ‪ ١٩٣٩‬ب��ۆ ئ����ەوەی ل��ە س��ەری‬ ‫بڕۆن‪ ،‬كە ماڵ‌و دارایی شیاو بە خۆیان‬ ‫دەستنەكەوت هەتاكو ساڵی ‪.١٩٤٢‬‬ ‫هەروەها حكومەتی ئێرانی چاوەڕوانی‬ ‫ئ��ەوەی ك���ردووه‪ ،‬كە ن��ەت��ەوەی كورد‬ ‫هۆشیاردەبنەوە‌‌و ڕادەپ���ەڕن لە كاتی‬ ‫جەنگی دووەمی جیهانیدا بە هۆكاری‬ ‫خ��راپ��ی ب���ارودۆخ���ی ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ان‌‌و‬ ‫ه��ان��دان‌‌و دنەدانیان لە الی��ەن یەكێتی‬ ‫سۆڤیەتەوە‪.‬‬ ‫دەس��ت��ب��ەس��ەراگ��رت��ن��ی دام������ەزراوە‬ ‫فێركارییە ئەمریكییەكان لە ئێراندا‬ ‫قەیرانی نێوان ئەمریكا ــ ئێران لەو‬ ‫ئاستەدا ن��ەوەس��ت��اوه‪ ،‬دوای قەیرانی‬ ‫دیپلۆماسی‪ ،‬ك��ە س��ێ س��اڵ درێ���ژەی‬ ‫ك��ێ��ش��ا‌‌وه‌و حكومەتی ئ��ێ��ران��ی تیایدا‬ ‫گەیشتنی پ��ۆس��ت��ەی ژم���ارە دوو بە‬ ‫ئەمریكییەكانی قەدەغەكردووه‪ .‬دواتر‬ ‫بڕیاری داخستن‌‌و راگرتنی مسیۆنێرە‬ ‫ل��ۆس��ەری��ی��ە ب��ڵ�اوك����ەرەوەك����ان����ی لە‬ ‫ئازەربایجان دەرك���ردووه‪ .‬س��ەرەڕای‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪60‬‬

‫ب��وون��ی رێكکەوتنامەیەكی دێ��ری��ن لە‬ ‫نێوانیاندا‪ ،‬كە مافی بە مسیۆنێرەكان‬ ‫دەدا چاالكیان هەبێت لە نێو كوردەكاندا‪.‬‬ ‫لە م��اوەی موماتەڵەكردنی حكومەتی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی ل���ە ف��ەرم��ان��ی واژۆك���ردن���ی‬ ‫رێ��ك��ک��ەوت��ن��ام��ەی یەكخستنی یاسای‬ ‫س����زادان ل��ە ن��ێ��وان ه����ەردوو واڵت���دا‪،‬‬ ‫ئێران بڕیارێكی‌تری دەرك���ردووه بۆ‬ ‫داماڵین‌‌و لێسەندنەوەی خاوەندارێتی‬ ‫ف��ێ��رگ��ە ئ��ەم��ری��ك��ی��ی��ەك��ان ل��ە ئ��ێ��ران��دا‌‌و‬ ‫خ��ۆم��اڵ��ی��ك��ردن��ی��ان دوای خزمەتێكی‬ ‫دوورو درێژیان‪ ،‬كە یەك سەدەی تەواو‬ ‫ب��ەردەوام��ب��وون‪ ،‬ب��ە ج��ۆرێ��ک هەموو‬ ‫هەنگا‌‌و رێوشوێنە ئێرانییەكان بە بەڵگە‬ ‫دەژمێردرێت لە سەر ئ��ارزووی ره‌زا‬ ‫شا لە بەڕێوەبردنی واڵتەكەی دوور لە‬ ‫مومارەسەی ئەمریكی‪ ،‬كە ویستوویه‌تی‬ ‫دەسەاڵتی لە نێو ئێراندا زیاد بكات‪.‬‬ ‫ب��ەرپ��رس��ان ل��ە زان���ك���ۆی ئەمریكی‬ ‫بڕیار‌‌و فەرمانێكی چاوەڕواننەكراویان‬ ‫پێگەیشت ل��ە ش��ال��ی��اری ف��ێ��رك��ردن��ی‬ ‫ئێرانەوە‪ ،‬كە بڕیاری دەستبەسەراگرتنی‬ ‫دام��ەزراوە ئەمریكییەكانی دابوو ــ جا‬ ‫چ ئەوانەی لە پایتەخت بوون‪ ،‬یان ئەو‬ ‫دام��ەزراوان��ەی لە هەرێمەكان ب��وون‪،‬‬ ‫بە جۆرێك بڕیارەكە هەردوو كۆلێژ‌‌و‬ ‫دوو ف��ێ��رگ��ەی ن��اوەن��دی (سیستەمی‬ ‫ن��اوخ��ۆی)‌‌و دووف��ێ��رگ��ەی ل��ە ڕەش��ت‌‌و‬ ‫تەبرێز‌‌و دوو قوتابخانەی لە هەمەدان‬ ‫دەگرتەوە ــ دەستگرتن بەسەر هەموو‬

‫ئەمانەدا لە م��اوەی دوو هەفتەدا واتا‬ ‫پێش وەرزی یەكەمی خوێندن لە پایزدا‪.‬‬ ‫ه��ەروەه��ا حكومەتی ئ��ێ��ران��ی بەڵێنی‬ ‫قەرەبووكردنەوەی بەو دامەزراوانەدا‪،‬‬ ‫ئ���ارەزووی خۆیشی راگ��ەی��ان��دووه لە‬ ‫هێشتنەوە‌‌و پارێزگاریكردن لە هەندێک‌‬ ‫ك��ارم��ەن��دی ئەمریكی گ��رن��گ ل��ە پلەو‬ ‫پایەكانیاندا‪)١٥٧(.‬‬ ‫كاربەڕێوەبەری ئەمریكی لە ت��اران‬ ‫(ئ��ەن��ج��رت) داوای ل��ە حكومەتەكەی‬ ‫خ����ۆی ك������ردووه ب���ە ب��روس��ك��ەی��ەك��ی‬ ‫پێویست ئەنجومەنی كارگێڕی فێرگە‬ ‫بریسبیتارییەكان ــ دەزگایەكی ئایینی‬ ‫تەبشیری‌‌و فێركاری ئەهلی (ناحكومی)‬ ‫بوون ــ ئاگاداربكاتەوە بەم زانیارییە‬ ‫ن��وێ��ی��ان��ە‪ ،‬ك���ە ب���ڕی���اری ره‌زا ش��ا‌‌و‬ ‫ئەنجومەنی وەزی��ران جێبەجێدەكرێت‬ ‫ب��ە س��ەر دام����ەزراوە بیانیەكانی‌تردا‪،‬‬ ‫ب��ڕی��ارێ��ك��ی ك��ۆت��ای��ی��ەو لێی پەشیمان‬ ‫نابنەوە‪ .‬هەروەها داوای لە وەزی��ری‬ ‫دەرەوەی ئێرانی ك��ردووه پارێزگاری‬ ‫ب��ك��ات ل��ە م��اف��ی خ��اوەن��دارێ��ت��ی فێرگە‬ ‫ئەمریكییەكان‌‌و ئەوانەی لەم ب��وارەدا‬ ‫كاریان ك��ردووە‪ )١٥٨(.‬بەهەمان شێوە‬ ‫بۆ بەرپرسانی ئێرانی روونكردۆتەوە‪،‬‬ ‫كە ئەم پێشنیارە زۆر كەم دیقەتە‪ ،‬رێگە‬ ‫ن��ادات بە تەسفیەكردنی دام���ەزراوە‌‌و‬ ‫فێرگە ئەمریكییەكان‪ ،‬كە ماوەی سەد‬ ‫ساڵی تەواو خزمەتی ئێرانیان كردووە‪.‬‬ ‫ئەم هەڵوێستە بووە جێگەی ناڕەزای‬


‫‪61‬‬

‫الی ن���ەت���ەوەی ئ��ەم��ری��ك��ی‪ ،‬پێشبینی‬ ‫ئەوەیشی ك���ردووه‪ ،‬كە چارەنووسی‬ ‫ن���ەخ���ۆش���خ���ان���ە ئ���ەم���ری���ك���ی���ی���ەك���ان‌‌و‬ ‫ه����ەروەه����ا ف��ێ��رگ��ە ت��ەب��ش��ی��ری��ی��ەك��ان‬ ‫هەموویان هەڵبپەسێردرێت‪ ،‬بەتایبەت‬ ‫ق��وت��اب��خ��ان��ەو ف��ێ��رگ��ەی ف��ەرەن��س��ی لە‬ ‫تاران رووبەڕووی هەمان چارەنوسی‬ ‫ف��ێ��رگ��ە ئ��ەم��ری��ك��ی��ی��ەك��ان ب���ۆت���ه‌وه‪ ،‬لە‬ ‫كاتێكدا‪ ،‬كە فێرگە ئینگلیزییەكان هیچ‬ ‫ئاگاداركردنەوەیەكیان پێنەگەیشت‪ ،‬كە‬ ‫لە باشوری ئێراندابوون‪)١٥٩(.‬‬ ‫دوای تێپەڕبوونی تەنها یەك هەفتە‬ ‫ب��ڕی��اری لێسەندنەوەی خاوەندارێتی‬ ‫فێرگە ئەمریكییەكان هەموو خوێندنگا‬ ‫بریسبیتارییەكانی لە ئێراندا گرتۆتەوە‪.‬‬ ‫ئ����ی����دارەی ئ��ەم��ری��ك��ی ه���ەس���ت���اوه بە‬ ‫ئاگاداركردنەوەی ئەنجومەنی ئیدارەی‬ ‫فێرگە (خوێندنگە) بریسبیتارییەكان‬ ‫لە ویالیەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا بە‬ ‫ب��ڕی��ارەك��ەی ئ��ێ��ران‪ ،‬لەبەر ئ��ەوە كۆی‬ ‫ئەم دام��ەزراوان��ە دام���ەزراوەی تایبەت‬ ‫بوون نەك حكومی‪ ،‬لە دواییدا بێگومان‬ ‫بڕیارەكە لە نێوخۆدا دەرچووه‪ ،‬كاتێك‬ ‫ئیدارەی ئەمریكی‌‌و زانكۆی ئەمریكی‬ ‫لە تاران ئەیانویستووه بە ئاگابێت لە‬ ‫بارەی بڕیارە فەرمییەكەی وەزارەت��ی‬ ‫ف��ێ��رك��ردن��ی ئ��ێ��ران��ەوە س���ەب���ارەت بە‬ ‫لێسەندنەوەی خاوەندارێتی زانكۆی‬ ‫ئەمریكی لە ت��اران بۆ ئ��ەوەی بیخاتە‬ ‫ب��������ەردەم ئ�����ی�����دارەی ف���ێ���رك���اری ل��ە‬

‫نیویۆرك‪ ،‬كە داواكەی رەتكردۆته‌وه‌و‬ ‫پ��ێ��ی راگ��ەی��ان��دب��وون‪ ،‬ك��ە م��ەن��دووب��ی‬ ‫وەزارەتی فێركاری ئێرانی چاوەڕوانی‬ ‫وەاڵم��دان��ەوەی كۆتای زانكۆ بوون بە‬ ‫چۆڵكردنی لە ماوەی هەفتەیەكدا‪)١٦٠(.‬‬ ‫ل��ە راس��ت��ی��دا داماڵینی خاوەندارێتی‬ ‫دام����ەزراوە فێركارییە ئەمریكییەكان‬ ‫ب��ەرئ��ەن��ج��ام��ی ج���ی���اوازی ن��ێ��وان ئ��ەو‬ ‫دامەزراوانە‌‌و دەسەاڵتی ئێرانی نەبوون‪،‬‬ ‫ب��ەڵ��ك��و ب��ە ت����ەواوی ب��ە پ��ێ��چ��ەوان��ەوە‪،‬‬ ‫چونكە دام�����ەزراوەی ف��ێ��رك��اری زۆر‬ ‫س��ورب��ووه ل��ە س��ەر پراكتیزەكردنی‬ ‫بەرژەوەندییەكانی الیەنی ئێرانی بە‬ ‫الیەنی كەمەوە لە رووخساردا‪ .‬لەبەر‬ ‫ئەوە ت��ەواوی بڕیارەكانی ئێرانیان بە‬ ‫نەشیاوو سووكایەتی پێكردن ئەژمار‬ ‫ك��ردووه‪ .‬زیاتر كاردانەوەیان هەبووه‬ ‫لەوەی‪ ،‬كە لە الیەن رۆشنبیرە ئێرانییە‬ ‫رۆژئاوا خوازەكانەوە ئەنجامدرا بوو‪،‬‬ ‫ب��ە ج��ۆرێ��ك ب��اڵ��وێ��زخ��ان��ەی ئەمریكی‬ ‫چەندین ناڕەزای بە دەست گەیشت لە‬ ‫دژی رێ‌و شوێنەكانی ئێران بەاڵم بێ‬ ‫سوود بوو‪)١٦١(.‬‬ ‫ئەنجرت بروسكەیەكی لە ئیدارەی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ی��ی��ەوە پ��ێ��گ��ەی��ش��ت��ووه ت��ی��ای��دا‬ ‫هەڵویستی كۆمەڵەی بریسبیتارییەكانی‬ ‫ب��ەرام��ب��ەر ب��ە ب��ڕی��اری لێسەندنەوەی‬ ‫خاوەندارێتی فێرگەكانیان پێڕاگەیاندووه‪،‬‬ ‫ب��ە ج��ۆرێ��ک‪ ،‬ک��ه ك��ۆم��ەڵ��ەی ن��اوب��راو‬ ‫دەسەاڵتی بە پیاوی خۆی داوه لە تاران‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪62‬‬

‫خاوەنشكۆ هۆگۆ مۆللەر ‪،Hugo Muller‬‬ ‫كە ئەمە كەسایەتییەكی‌تر بووه جیا لە‬ ‫هنری موللەری بەرپرسی مسیۆنێرە‬ ‫ل��ۆس��ەری��ی��ەك��ان ـ��ـ ب��ۆ ت��ەواوك��ردن��ی‬ ‫هەنگاوی تایبەت بە فێرگەكانی سەربە‬ ‫خ��ۆی��ان ل��ەگ��ەڵ ح��ك��وم��ەت��ی ئ��ێ��ران��ی‪،‬‬ ‫وەاڵم���ی خ��ۆی ب��ە حكومەتی ئێرانی‬ ‫داوه‌ت��ه‌وه بۆ كۆمیسیۆنی ئەمریكی لە‬ ‫ت���اران‪ ،‬بە هەماهەنگی لەگەڵ خودی‬ ‫كاربەڕێوەبەردا لە پێناو گەیشتن بە‬ ‫فۆرمێكی وەها‪ ،‬كە هەموو مافەكانیان‬ ‫لە خۆبگرێت‪.‬‬ ‫لە بەرامبەر سووربوونی حكومەتی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی ل��ە ه��ەم��ب��ەر چ��اودێ��ری��ك��ردن‌‌و‬ ‫ش��وێ��ن��ك��ەوت��ن��ی پ���رۆس���ەی ف��ێ��رك��اری‬ ‫ه�����اواڵت�����ی�����ان�����ی خ�������ۆی ل������ە س����ەر‬ ‫زەوی��ی��ەك��ان��ی‌‌و دوور ل��ە رۆژئ����اوا‌‌و‬ ‫وی�لای��ەت��ە ی��ەك��گ��رت��وەك��ان��ی ئەمریكا‪،‬‬ ‫ئەنجرت دەس��ت��ی��ك��ردووه ب��ە هاندانی‬ ‫كۆمیسیۆنە بیانییەكان لە ت���اران‪ ،‬لە‬ ‫س��ەروو هەموویانەوە ئینگلیزەكان‌‌و‬ ‫ف��ەرەن��س��ی��ی��ەك��ان ب���ۆ گ��رت��ن��ەب��ەری‬ ‫هەڵوێستێكی یەكگرتوو بەرامبەر بە‬ ‫كێشەكە‪ ،‬دواتر دەقی دەستاودەستكردن‪،‬‬ ‫ك��ە ن���اوەڕۆك���ەك���ەی روون ن��ەب��ووه‪،‬‬ ‫ن��اردووه بۆ حكومەتەكەی‪ .‬سەرەڕای‬ ‫ئ���ەوەی وەزی����ری دەرەوەی ئێرانی‬ ‫ك��ارب��ەرێ��وەب��ەری ئەمریكی ئ��اگ��ادار‬ ‫كردۆتەوە‪ ،‬كە ئامانجی حكومەتەكەی‬ ‫لە پشت ئەم هەنگاوی خۆماڵیكردنی‬

‫پ����رۆس����ەی ف��ێ��رك��اری��ی��ە ل���ە واڵت�����دا‪،‬‬ ‫فەراهەمكردنی شیانی ئێرانییەكانە‬ ‫ب��ۆ ل��ە ئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتی‬ ‫ف��ێ��رك��ردن‪ ،‬دەس��ەاڵت��گ��رت��ن ب��ە س��ەر‬ ‫دام�����ەزراوە ف��ێ��رك��اری��ەك��ان��دا پێویست‬ ‫ناكات واتێبكەن‪ ،‬كە ئەنجامدانی كاری‬ ‫دوژمنكارانە (نەیاری)یە دژی ئەوان‪،‬‬ ‫بەڵكو بەجێهێنانێكی كارگێڕییە بۆ‬ ‫یەكخستنی سیستەمی ف��ێ��رك��اری لە‬ ‫واڵتدا‪)١٦٢(.‬‬ ‫س����ەرەڕای رەزام���ەن���دی نیشاندانی‬ ‫ر‌‌زا ش��ا ل��ە س��ەر ت���ەواوی داواك���اری‬ ‫ئەمریكییەكان‪ ،‬پێدانی ت��ەواوك��ردن��ی‬ ‫س���اڵ���ێ���ك���ی خ���وێ���ن���دن���ی ت��������ەواو ب��ە‬ ‫دام���ەزراوە ئەمریكییەكان هەتا بینا‌‌و‬ ‫دامەزراوەكانیان رادەستی وەزارەت��ی‬ ‫ف��ێ��رك��اری ئ��ێ��ران ب��ك��ەن��ەوە‪ ،‬ل��ەگ��ەڵ‬ ‫ئەوەشدا ئیدارەی ئەمریكی ناڕەزاییەكی‬ ‫پێشكەشی بەكاربەڕێوەبەری ئێرانی‬ ‫لەواشنتۆن كردووه ــ ژمارە (‪)٣٦‬ی لە‬ ‫بەرواری ‪١٨‬ی ئۆگەستی ‪ ١٩٣٩‬ــ تیایدا‬ ‫هێمای كردووه بۆ ئەوەی‪ ،‬كە هەموو‬ ‫ئێرانییەكان بە ت���ەواوی سووسەیان‬ ‫بردووە بە رۆڵی دامەزراوە فێركارییە‬ ‫ئەمریكییەكان‪ ،‬كە پێشكەشی ئێرانیان‬ ‫كردووە بە درێژای سەد ساڵی تەواو‬ ‫ب��ە تێگەیشتنێكی پ��ەرەس��ەن��دووه‪ ،‬كە‬ ‫پێشتر نەك ئێران پێی ئاشنا نەبووه‪،‬‬ ‫بەڵكو خەویشی پێوە نەدی بووه‪ ،‬كە‬ ‫لە دیارترین بەرهەمی هەوڵەكانیان‬


‫‪63‬‬

‫پێگەیاندن‌‌و دەرچ��وان��دن��ی زۆرێ��ك لە‬ ‫س��ەرك��ردە دیارەكانی س��ەر گۆڕپانی‬ ‫سیاسی‌‌و ئیداری لە كۆمەڵگای ئێرانیدا‪.‬‬ ‫دام��ەزران��دن��ی دەزگ��ای فێركاری نوێ‬ ‫بۆ یەكەمجار دەگەڕێتەوە بۆ (چاكی)‬ ‫دام�����ەزراوە ئەمریكییەكان ل��ە سەر‬ ‫ه��ەم��ان ئ��ەو ن��ەه��ج��ەی‪ ،‬ك��ە رەزا شا‬ ‫دوای گرتنەدەستی دەسەاڵت لەسەری‬ ‫رۆی���ش���ت ل���ە دوای���ش���دا ب��اش��ت��رە بۆ‬ ‫ئێرانییەكان تێگەیشتن‌‌و دیدێكی باشیان‬ ‫هەبێت الی ئەو نەتەوە وەك لەوەی‬ ‫ببێتە هۆی وروژاندنی توڕەییان (‪.)١٦٣‬‬ ‫هەروەها ئیدارەی ئەمریكی هەوڵێكی‬ ‫زۆری����داوه ب��ۆ رازی��ك��ردن��ی كۆمەڵەی‬ ‫بریسبیتارییەكان بە پێویستی ناردنی‬ ‫دوو نمایندەیان بۆ تاران بۆ دانوستاندن‬ ‫لە بارەی بارودۆخی دارایی دامەزراوە‬ ‫فێركارییەكانیانەوە‪ ،‬ب��ەاڵم كۆمەڵەی‬ ‫ناوبراو پارێزكاریانكردووە لە داوای‬ ‫وەزارەت������ی دەرەوەی ئ��ەم��ری��ك��ی بە‬ ‫ب��اش��ت��ری��ان زان���ی راس��ت��ەوخ��ۆ راوێ��ژ‬ ‫لەگەڵ ئیدارەی ئەمریكی‌‌و دام��ەزراوە‬ ‫تەبشیرییەكان بكەن لە ئێراندا‪ ،‬پێیان‬ ‫وابووه‪ ،‬كە پیاوەكانیان جا چ لە تاران بن‪،‬‬ ‫یان لە هەمەدان لە توانایاندایە بە تەنها‬ ‫هەڵوێستیان راست بكەنەوە‪ .‬لەبەر ئەوە‬ ‫لە خووو رەوشتی كۆمەڵەی ناوبراو‬ ‫بە دوور بووه‪ ،‬كە رەگەزی دەرەوەیی‬ ‫ب��ه��ێ��ن��ن��ەن��اوی��ان��ەوە ل��ە رێكوپێكردنی‬ ‫(تەسفیە) ئەو كاروبارانەی‪ ،‬كە بەتەنها‬

‫خۆیان ئەتوانن چارەسەری بكەن‪)١٦٤(.‬‬ ‫دوای چەند رۆژێك هەواڵێك لە دوو‬ ‫س���ەرچ���اوەی ج���ی���اوازەوە ب��ەرگ��وێ��ی‬ ‫(ئ���ەن���ج���رت) ك����ەوت����ووه‪ ،‬ك���ە گ��وای��ە‬ ‫حكومەتی ئێرانی هەڵوێستی كوتوپڕ‌‌و‬ ‫لەناكاو دەگرێتەبەر دژی دام��ەزراوە‬ ‫ئەمریكییەكان‪ ،‬ئەمەش لەبەر ئەنجامی‬ ‫ئاشوبگێڕیی سۆڤیەتی‪ ،‬چونكە رێگە‬ ‫ن����ەدراوه ب��ە یەكێتیی سۆڤیەت هیچ‬ ‫فێرگەیەك لە ئێران بكاتەوە‪ ،‬ئەمە لە‬ ‫كاتێكدا داوای ل��ە حكومەتی ئێرانی‬ ‫ك���ردووه‪ ،‬كە هەمان مافی پێ ب��دات‪.‬‬ ‫حكومەتی ئێرانی پێی وابووه لە جیاتی‬ ‫ئ����ەوەی م��ەت��رس��ی دروس��ت��ب��ك��ات بە‬ ‫رێگەدان بە رووسیا بۆ باڵوكردنەوەی‬ ‫پرینسیپی شیوعی‪ ،‬كە هەموو فێرگە‬ ‫بیانییەكانی نێو ئێران پ��اك بكاتەوە‪،‬‬ ‫هەتاكو بیانوو بە دەس��ت رووسیاوە‬ ‫نه‌مێنێت‪ ،‬ئەمریكییەكان پێیان وابووه‬ ‫حكومەتی ئێرانی زۆر بەرچاو روون‬ ‫ب��ووه‪ ،‬كە پێشبینیی مەترسی چاالكی‬ ‫نوێی رووسی ك��ردووە لە ئێراندا‪ ،‬كە‬ ‫هەوڵی سووڕانی داوه لە سەر چەرخی‬ ‫شیوعیەت‌‌و ئەوانی‌تر‪)١٦٥(.‬‬ ‫ل��ە ئ��وك��ت��وب��ەری ‪١٩٣٩‬دا ئ��ی��دارەی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ی ی��ادداش��ت��ێ��ك��ی ن�����اردووه‬ ‫ب��ۆ ح��ك��وم��ەت��ی ئ��ێ��ران��ی ل��ە ب����ەرواری‬ ‫گەیشتنی دكتۆر دودزی ‪J.A.Dodds‬‬ ‫بە هاوڕێیەتی دكتۆر ولیەم جەیمس‬ ‫هاجیزی س��ەرۆك��ی ف��ەخ��ری زانكۆی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪64‬‬

‫ب��ی��ری��ا ‪‌‌Beria‬و ت���ی���ای���دا ئ����اگ����اداری‬ ‫كردنەوە‪ ،‬كە بە مەبەستی دانوستان‬ ‫لە ب��ارەی هەنگاوەكانی گواستنەوەی‬ ‫خاوەندارێتی دامەزراوە فێركارییەكان‬ ‫لەگەڵ وەزارەتی فێركاری ئێرانیدا دێن‪.‬‬ ‫لە هەمان یادداشتدا داوای لێكردبوون‪،‬‬ ‫كە ئاسانكاری بكەن بۆ جێبەجێكردنی‬ ‫ئەركی شاندەكە بە پێی پرەنسیپەكانی‬ ‫یاسای نێودەوڵەتییەكانی پەیوەست‬ ‫ب��ە پ��ێ��دان��ەوەی ب��ارب��ووی (ق��ەرەب��وو)‬ ‫گونجاو لە تەسفیەی ماڵ‌‌و موڵكەكانی‪،‬‬ ‫لە هەمان پایەدا روونیكردبووەوە‪ ،‬كە‬ ‫ئ��ی��دارەی ئەمریكی بە شوێن هەموو‬ ‫هەنگاوەكانەوەیەو چاودێری دەكات‬ ‫بۆ دڵنیابوون لە گەرەنتی دەستكەوتنی‬ ‫م��اف��ەك��ان��ی ق���ەرەب���وو ك��ردن��ەوەی��ەك��ی‬ ‫دادوەران�������ە ل��ە م����اوەی دوات�����ردا بۆ‬ ‫ه���اواڵت���ی���ان‪ ،‬ك���ە ك���ات���ەك���ەی دی����اری‬ ‫ن��ەك��راب��وو‪ )١٦٦(.‬تەنها ب��ە گەیشتنی‬ ‫ش��ان��دی ئەمریكی‪ ،‬ك��ە پێكهاتووه لە‬ ‫دودزی‌‌و ه��اچ��ێ��ز‌‌و ب��ە هاوڕێیەتیی‬ ‫س��ەرۆك��ی ئیرساڵیات ل��ە ت���اران سێر‬ ‫ئالن ‪ Allen‬ئەنجرتی ب��ردن��ی ب��ۆ الی‬ ‫وەزیری دەرەوەی ئێرانی‪ ،‬بە جۆرێك‬ ‫لیژنەیەك پێكهێنراوه بۆ دانوستاند‬ ‫لەگەڵ مسیۆنێرەكان لە پێناو نرخاندنی‬ ‫م��وڵ��ك‌‌و م��اڵ��ەك��ان��ی��ان‪ .‬الی��ەن��ی ئێرانی‬ ‫داوای ك����ردووه‪ ،‬ك��ە مسیۆنێرەكان‬ ‫هەندێک لە موڵك‌‌و ماڵەكانیان ببەخشن‬ ‫ب��ە ئ��ێ��ران‪ .‬ب��ەاڵم ئەنجرت پرینسیپی‬

‫دی���اری‌‌و پێ بەخشینی بە ت��ەواوەت��ی‬ ‫رەت��ك��ردۆت��ەوە‪ .‬روون��ی��ان ك��ردۆت��ەوە‪،‬‬ ‫كە نوێنەرە ئەمریكییەكان پێشكەشی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��ای��ان ك�����ردووە ب��ە ئامانجی‬ ‫ف��رۆش��ت��ن ن���ەك دی����اری‪ ،‬ئ����ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫ئێران بە قەرەبووی دەی��دات تەرخان‬ ‫دەكرێت بۆ كاری مسیۆنێری هاوشێوە‬ ‫ل��ە ب��وارەك��ان��ی‌ت��ردا‪ .‬ه��ەر وەك چۆن‬ ‫بریكاری مسیۆنێرەكان خ��ودی ئەو‬ ‫واتایەیان پشتڕاستكردۆتەوە‪.‬‬ ‫بە كورتی‪ ،‬وێ��ڕای ب��اوەڕی ت��ەواوی‬ ‫دەزگ�����ای دی��پ��ل��ۆم��اس��ی ئ��ەم��ری��ك��ی لە‬ ‫ئێران بەوەی‪ ،‬كە پرسی خۆماڵیكردنی‬ ‫دام�������ەزراوە ف��ێ��رك��اری��ی��ەك��ان دەس��ت‬ ‫وەردان�������ە ل���ە چ���وارچ���ێ���وەی ك���اری‬ ‫وەزارەت�������ی ف��ێ��رك��ردن��ی ئ��ێ��ران��ی بە‬ ‫هاوكاری‌‌و هەماهەنگی لەگەڵ خاوەنی‬ ‫ئەو دامەزراوە ئەمریكییانەی دوور لە‬ ‫وەزارەت���ی دەرەوەی ئەمریكی‪ .‬هەر‬ ‫چەندە ئەوەی بە پێچەوانەی عورف‌‌و‬ ‫تەقالیدی دیپلۆماسی لە قەڵەمداوه‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە ترسی ئاسانكاریی پیاوانی ئایینیی‬ ‫ئەمریكی لە بەردەم مەرام‌‌و تەماعەكانی‬ ‫ئ��ێ��ران��دا وای��ل��ێ��ك��ردوون دان��وس��ان��ەك��ە‬ ‫ب��ن��ووس��ن��ەوە وەك����و (ی����ادداش����ت) بە‬ ‫بۆچوونی راوێ��ژك��ارە یاساییەكان لە‬ ‫بارەی نرخی مەنقواڵتەكان‌‌و شێوازی‬ ‫رادەس���ت���ك���ردن���ەوە ب��ە ئ��ێ��ران��ی��ی��ەك��ان‪،‬‬ ‫ئ��ەم��ەش وەك���و جەختكردن ب���ووە لە‬ ‫سەر چاودێری دەزگای دیپلۆماسی بە‬


‫‪65‬‬

‫سەریانەوە‪.‬‬ ‫دەزگای دیپلۆماسیی ئەمریكی لە تاران‬ ‫دەركیان بە دەمامكی رۆلی پیالنگێڕی‬ ‫رووسی كردووه‪ ،‬كە پاڵی بە حكومەتی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی��ی��ەوە ن���اوە ب��ۆ خۆماڵیكردنی‬ ‫دام����ەزراوە فێركارییە ئەمریكیەكان‪،‬‬ ‫دوای ك��ارك��ردن��ی ب���ەردەوام���ی���ان بە‬ ‫درێژای یەك سەدەی تەواو‪ ،‬لە ترسی‬ ‫ف��ش��اری یەكێتی س��ۆڤ��ی��ەت ل��ە پێناو‬ ‫دەستخستنی م��اف��ی دروس��ت��ك��ردن‌‌و‬ ‫دام��ەزران��دن��ی دام����ەزراوەی فێركاری‬ ‫ل��ە ئ��ێ��ران ب��ۆت��ه نموونە ب��ۆ ویالیەتە‬ ‫یەكگرتوەكانی ئەمریكا‌‌و بەریتانیا‌‌و‬ ‫ف��ەرەن��س��ا ل��ە گ��وێ��ن��ەدان��ی��ان ب��ە مافی‬ ‫ئێرانییەكان لە چاودێریكردنی تەواو بە‬ ‫سەر فێركردنی رۆڵەكانیانەوە‪.‬‬ ‫بەم جۆرە‌‌و دوای ئەوەی ئێران كاتێكی‬

‫دیاریكردووه بۆ گفتوگۆ‌‌و نرخاندنی‬ ‫فرۆشتنی مەنقوالت‌‌و قەرەبووەكانی‬ ‫ت��ای��ب��ەت ب��ە ئەمریكییەكان ل��ە ‪١٩‬ی‬ ‫یۆلیۆی ساڵی ‪ ١٩٤٠‬كۆتای بە گرفتی‬ ‫خۆماڵیكردنی فێرگە ئەمریكییەكان‬ ‫ه�����ات�����ووه‪ ،‬ب����ە رێ��ك��خ��س��ت��ن��ێ��ك‪ ،‬ك��ە‬ ‫بەرژەوەندییەكانی هاواڵتیانی ئەمریكی‬ ‫بەرجەستە كردووه‪ ،‬لە ژێر چاودێریی‬ ‫دەزگای دیپلۆماسی لە تاراندا‪ .‬رێكەوتن‬ ‫لە سەر پێدانی ملیۆنێك‌‌و سەد هەزار‬ ‫دۆالر ب��ە س��ێ ج��ار ل��ە س��اڵ��ێ��ك��دا‪ ،‬بە‬ ‫جۆرێك دوا جار دوا بەش لە كۆتای‬ ‫یۆلیۆی ‪١٩٤١‬دا دراوه‪.‬‬ ‫* ل���ه‌ب���ه‌ر زۆری�����ی س���ه‌رچ���اوه‌ک���ان‬ ‫ن��ه‌م��ان��ت��وان��ی س��ه‌رچ��اوه‌ک��ان دابنێین‬ ‫سه‌رچاوه‌کان الی که‌وانه‌ پارێزراون‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪66‬‬

‫چین له‌ سه‌ده‌ی بیست‌و یه‌كدا‬ ‫جه‌مسه‌رێكی سه‌ره‌كیی نوێی ئابووری‬ ‫‪China in the twenty first century‬‬

‫موعته‌سه‌م نه‌جمه‌دین‬ ‫‪Mutasam Najmaddin‬‬ ‫به‌شی یه‌که‌م‬


‫‪67‬‬

‫چ��ی��ن ئ��ه‌م��رۆ ب��ه‌ ی��ه‌ك��ێ��ک ل��ه‌‌واڵت�� ‌ه‬ ‫س��ه‌رك��ه‌وت��ووه‌ك��ان ه��ه‌ژم��ار ده‌ك��رێ��ت‪.‬‬ ‫خ��ێ��رای��ی گ��ه‌ش��ه‌ك��ردن‌و سه‌ركه‌وتنی‬ ‫ل��ه‌ م��اوه‌ی��ه‌ك��ی ك��ورت��ی دی��اری��ك��راودا‬ ‫سه‌رجه‌م بیرمه‌ندان‌و سیاسه‌تمه‌دارانی‬ ‫دنیای تووشی سه‌رسامی ك��ردووه‪.‬‬ ‫ب��گ��ره‌ ل��ه‌م��ه‌ش زی��ات��ر ل��ه‌ ن��ێ��و‌واڵت��ه‌‬ ‫سه‌ركه‌وتووه‌كانیش چین ده‌په‌رێته‌وه‌‬ ‫ب��ۆ ئ��اس��ت��ی ب���وون ب��ه‌ جه‌مسه‌رێكی‬ ‫سه‌ره‌كیی دنیا‪ .‬چیرۆكی سه‌ركه‌وتن‌و‬ ‫پ��ه‌ڕی��ن��ه‌وه‌ی چین ل��ه‌ سیستمی نوێی‬ ‫جیهانیدا له‌ كرۆكدا‌ وابه‌سته‌ی بیره‬ ‫تیۆرییه‌كانی سه‌رۆك (دینگ)ه‌‪ ،‬كه‌ له‌‬ ‫ساڵی ‪١٩٧٨‬ه‌وه‌ هاتۆته‌ سه‌ر كورسی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ئه‌م‌ واڵته‌‪.‬‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی جیهانی تووشی سه‌رسامی‬ ‫ك�������ردووه‌‪ ،‬ل���ه‌ گ����ه‌وه����ه‌ردا ئ���ه‌وه‌ی���ه‌‪،‬‬ ‫ك��ه‌ ئ��ه‌م گ��ه‌ل��ه‌ ته‌نیا ل��ه‌ ی��ه‌ك ب���واردا‬ ‫گه‌شه‌كردنێكی مه‌زنی بۆ خۆی تۆمار‬ ‫نه‌كردوه‌‪ .‬بگره‌ له‌ سه‌رتاپا بواره‌كانی‬ ‫ژی��ان‪ ،‬ئ��اب��ووری‪ ،‬سیاسی‪‌ ،‬کلتووری‌‪،‬‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬سه‌ربازی‌و چه‌كسازی‪..‬‬ ‫هتد‪ ،‬پێشكه‌وتن‌و گۆرانكاریی زۆرو‬ ‫مه‌زنی له‌ ما‌وه‌یه‌كی نموونه‌ییدا بۆ‬ ‫خۆی ده‌سته‌به‌ر كردووه‌‪.‬‬ ‫له‌ بواری ئابووریدا‪ ،‬له‌ ساڵی ‪٢٠٠٦‬دا‬ ‫چین بووه‌ چواره‌مین‌ واڵتی ئابووری‬ ‫له‌ سه‌ر ئاستی جیهان‪ .‬له‌ ساڵی ‪٢٠١١‬دا‬ ‫‌ئه‌م واڵته‌ په‌رییه‌وه‌ بۆ پله‌ی دووه‌م له‌‬ ‫سه‌ر ئاستی جیهان‪ .‬له‌ ساڵی ‪٢٠٠٢‬دا‬

‫به‌شی تاكی چینی له‌ داهاتی ناوچه‌ی‬ ‫گشتی بڕی ‪ ١١٣٥‬دۆالری تۆمار كرد‪.‬‬ ‫ئه‌م بڕه‌ له‌ ساڵی ‪٢٠١١‬دا بوو به‌ ‪٥٤٣٢‬‬ ‫دۆالری ئه‌مه‌ریكی‪.‬‬ ‫یه‌كێک له‌ گه‌وره‌ترین داهێنانه‌كانی‬ ‫‌ئ���ه‌م واڵت����ه‌ ئ���ه‌وه‌ی���ه‌‪ ،‬ک���ه ت���ا ئ��ه‌م��رۆ‬ ‫قه‌یرانی ئابووریی جیهانی نه‌یتوانیوه‌‬ ‫سنووره‌كانی ‌ببرێت‪ ،‬له‌ كاتێكدا‪ ،‬که‬ ‫ئه‌م ته‌نگه‌ژه‌یه‌ سه‌رتاپا‌ واڵته‌ مه‌زن‌و‬ ‫پێشكه‌وتووه‌كانی گ��رت��ۆت��ه‌وه‪ .‬چین‬ ‫زۆر به‌ سانایی له‌م قه‌یرانه‌ ده‌ربازی‬ ‫بووه‪ .‬زۆربه‌ی چاودێرانی ئابووری‌و‬ ‫سیاسیی جیهانی ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ی چین‬ ‫به‌ سه‌ر ته‌نگه‌ژه‌ی ئابووریی جیهاندا‬ ‫ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ چه‌ند فاكته‌رێك‪:‬‬ ‫‪١‬ــ بوونی یه‌ده‌كێكی مه‌زنی دراویی‬ ‫بیانی‪ ،‬كه‌ به‌ بڕی دوو تریلیۆن دۆالر‬ ‫مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ كۆنترۆڵكرنێكی ته‌واوی دامه‌زراوه‌‬ ‫دارای��ی��ه‌ك��ان��ی ب��ه‌ ش��ێ��وه‌ی��ه‌ك‪ ،‬ك��ه‌ هیچ‬ ‫سه‌رمایه‌یه‌كی چینی نه‌یتوانی له‌م‌واڵته‌‬ ‫هه‌ڵبێت‌و بچێته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌كانی‪.‬‬ ‫‪٣‬ــ تواناو هێزی حكومه‌ت له‌ گۆڕینی‬ ‫رێ��ره‌وی پرۆسه‌ی ئابووری (گۆڕینی‬ ‫پشت به‌ستن له‌ هه‌نارده‌كردنه‌وه‌ بۆ‬ ‫ب��ارو ب��واری ن��اوخ��ۆی) له‌ ماوه‌یه‌كی‬ ‫زۆر پێوانه‌ییدا‪.‬‬ ‫‪٤‬ـ���ـ ب��وون��ی ئ���ی���راده‌‌و ئ��ی��داره‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫به‌هێز بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی پڕۆسه‌ی‬ ‫چاكسازی‌و نوێبوونه‌وه‌‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪68‬‬

‫له‌ راستیدا ئه‌م پێشكه‌وتن‌و بازدان ‌ه‬ ‫مه‌زنه‌ی ‌ئه‌م واڵته‌ به‌ چه‌ند قۆناغێكدا‬ ‫تێپه‌ریوه‌‪ ،‬به‌اڵم‌ وه‌ك ره‌گ‌و ریشاڵی‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ ه��ه‌م��وو گ��رف��ت‌و كێشه‌یه‌كیدا‬ ‫ده‌شێت بگه‌ڕێنرێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای‬ ‫دام�����ه‌زران�����دن�����ی ك����ۆم����اری چ��ی��ن‌و‬ ‫ب��ه‌رج��ه‌س��ت��ه‌ك��ردن��ی ب��ی��ری م��اوی��زم‌و‬ ‫دواتریش داهێنانێكی مه‌زن له‌ رابردوو‌و‬ ‫خواسته‌كانی سه‌رده‌م‪.‬‬ ‫چین له‌ نێوان سااڵنی ‪ ١٩٤٩‬تا ‪١٩٧٨‬‬ ‫سه‌ره‌تایی یه‌كه‌م قۆناغی سه‌رده‌می‬ ‫كۆماریی گه‌لی چین له‌ ‪٣٠‬ی ئه‌یلولی‬ ‫‪١٩٤٩‬وه‌ ده‌ستیپێكردووه‪ .‬له‌م ساڵه‌دا‬ ‫به‌ دام��ه‌زران��دن��ی ك��ۆم��اری چین ‌وه‌ك‬ ‫ده‌وڵه‌تێكی سۆسیالستی‌و دانانی بناغه‌ی‬ ‫مۆدێلی ئابووری نه‌خشه‌ بۆ كێشراو‬ ‫ب��ۆ ئ��ی��داره‌‌و ب��ه‌رێ��وه‌ب��ردن��ی ئ��اب��ووری‬ ‫م��ه‌رك��ه‌زی له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ته‌وه‌ بۆ‬ ‫م��ای��ه‌وه‌‪ ،‬ل��ه‌ س���ه‌ره‌ت���اوه‌ ئ��ه‌م مۆدێله‌‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی نوسخه‌یه‌كی كۆپیكراوی‬ ‫بیر ماركسی لینینی بوو‪ ،‬به‌اڵم مۆرك‌و‬ ‫ریشاڵێكی‌ واق��ع‌و كلتووری چین‌یشی‬ ‫له‌ خۆ گرت‪ .‬ئه‌و كات ماو تا ئاستێكی‬ ‫سنووردار رێگه‌یدا به‌ كه‌رتی تایبه‌ت‪،‬‬ ‫به‌اڵم دواتر به‌ هۆی زیاده‌رۆیكردن له‌‬ ‫خۆبه‌ستنه‌وه‌ به‌ كه‌رتی گشتی‌و زیاتر‬ ‫ج��ه‌خ��ت��ك��ردن ل��ه‌ س��ه‌ر م��ه‌رك��ه‌زی��ه‌ت‌و‬ ‫په‌یڕه‌وكردنی ئابووریی دارێ���ژراوو‬ ‫پێشتگوێخستنی رۆڵی بازارو ئابووریی‬ ‫‌ئ����ه‌م واڵت����ه‌ ب���ه‌ ت�������ه‌واوه‌ی ت��ووش��ی‬

‫ئیفلیجی‌و داڕم��ان ب��وو‪ ،‬به‌ شێوه‌یه‌ك‬ ‫هه‌ژاری‌و كه‌مده‌رامه‌تی ته‌نیا له‌ چینی‬ ‫خ���واره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا نه‌وه‌ستا‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫هه‌ڵكشا بۆ چینی نێوه‌ندو سه‌ره‌وه‌ش‪.‬‬ ‫له‌م قۆناغه‌دا چین یه‌كێک له‌‌واڵته‌ هه‌ره‌‬ ‫هه‌ژاره‌كانی دنیا بوو‪ ،‬له‌ ساڵی ‪١٩٥٢‬دا‬ ‫به‌رهه‌می ناوخۆیی چین كه‌متر بوو له‌‬ ‫‪ ٦٧،٩‬ملیار دۆالر‪ .‬ئه‌م دۆخه‌ی چین بۆ‬ ‫ماوه‌ی سێ سه‌ده‌ به‌رده‌وام بوو‪ .‬تا له‬ ‫ساڵی ‪١٩٧٨‬دا چینیه‌كان له‌ بارێكی زۆر‬ ‫دژواردا ده‌ژیان‪.‬‬ ‫چین به‌ سه‌رۆكایه‌تیی ماوتسی تۆنگ‌و‬ ‫رابه‌رایه‌تیی پارتی كۆمۆنیستی چینی‪,‬‬ ‫پێی نایه‌ سه‌رده‌مێكی ن��وێ‌‌و بنه‌مای‬ ‫پته‌وی خ��ۆی دام��ه‌زران��د‪ .‬له ‌راستیدا‬ ‫پارتی كۆمۆنیستی چین‪ ،‬كه‌ به‌بنه‌مای‬ ‫پێشكه‌وتنی ئ���ه‌و ‌واڵت���ه‌ داده‌ن���رێ���ت‪‌،‬‬ ‫سه‌ره‌تا له‌نێوه‌ندی توێژی رۆشنبیری‬ ‫شۆرشگێڕ له‌ كۆتایی دووه‌م شه‌ڕی‬ ‫جیهانی له‌دایكبووو ه��ه‌ر زوو توانی‬ ‫ت��ێ��ك��ه‌ڵ ب��ه‌ ش��ه‌پ��ۆل��ی ه���ه‌ره‌ به‌هێزی‬ ‫كۆمۆنیزم ببێت‌‪ ،‬كه‌ئه‌و سه‌رده‌مه‌ زۆر‬ ‫له‌ گه‌شه‌كردن‌و فر‌وانبووندا ب��وو‪ .‬له‬ ‫‌هه‌مان كاتدا له‌ سه‌ر ئاستی ناوخۆییش‪،‬‬ ‫زۆر به‌ خێرایی توانی به‌ نێو چینی‬ ‫كرێكاری پیشه‌سازیدا باڵوببێته‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم هه‌ر زوو قورسایی چاالكییه‌كانیان‬ ‫گوێزایه‌وه‌ بۆ الدێ‌‌و له‌ نێو جوتیاراندا‬ ‫ب�ڵاوه‌ی��ان��ك��رد‪ .‬ل��ه‌ راستیدا م��ه‌رج نییه‌‬ ‫ئه‌مه‌ به‌ پڕۆگرام‌و پالن بووبێت‌و له‌‬


‫‪69‬‬

‫الی��ه‌ن حزبه‌وه‌ جێبه‌جێكرابێت‪ ,‬به‌ڵكو‬ ‫پێویستیی‌واقیعی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی چین‬ ‫ئه‌م گۆڕانه‌ی ده‌خواست‌و ده‌بوو خۆی‬ ‫له‌گه‌ڵ ‌واقیعی كۆمه‌اڵیه‌تی‌و ئابووریی‬ ‫‌واڵت��ه‌ك��ه‌ی��ان��دا بگونجێنن‪ .‬م��او تسی‬ ‫تۆنگ‌و هاوبیرانیشی به‌هیچ شێوه‌یه‌ك‬ ‫رووبه‌رووی ئه‌و ‌واقعه‌ نه‌بوونه‌وه‌‌‪‌ ،‬كه‬ ‫ئه‌وه‌ی سۆڤێتییه‌كان كردیان‪ .‬به‌ڵکو به‌‬ ‫پێچه‌وانه‌وه‪ ‌،‬ئه‌مان بۆ به‌رده‌وامبوون‌و‬ ‫گه‌شه‌كردن سوودیان له‌و‌واقعه‌ بینی‌و‬ ‫كاریان بۆ گونجاندنی له‌ گ��ه‌ڵ بیری‬ ‫نوێیاندا كرد‪.‬‬ ‫ل���ه‌و ك���ات���ه‌وه‌ رژێ���م���ی‌و ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫چین ج��وت��ی��اران��ی ن��اچ��ار ن��ه‌ك��رد‪ ،‬که‬ ‫به ‌ته‌سلیمكردنی به‌رهه‌مه‌كانیان به‌‬ ‫نرخی كه‌م به‌ حكومه‌ت‪‌ ،‬وه‌ك ئه‌وه‌ی‬ ‫سۆڤێتییه‌كان ده‌یانكرد‪ ،‬به‌ڵكو رێگایاندا‬ ‫به‌ویستی خۆیان هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ‬ ‫بكه‌ن‌و رێگایاندا به ‌مێژوو رێ��ره‌وی‬ ‫خۆی‌وه‌رگرێت‪.‬‬ ‫یه‌كێک‌ له ‌سیاسه‌ته‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی‬ ‫ئ��ه‌و س���ه‌رده‌م���ه‌ی چ��ی��ن‪ ،‬گرتنه‌به‌ری‬ ‫سیاسه‌تی خۆبژێویی ب��وو‪ .‬ب��ه‌ وات��ا‪،‬‬ ‫هه‌ر ناوچه‌یه‌ك هه‌موو پێویستیه‌كانی‬ ‫خۆی به‌ جیا بۆ خۆی به‌رهه‌م بهێنێت‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش گومانی تیادا نییه‪ ‌،‬كه‌ چاكترین‬ ‫ئاكامی هه‌بوو چینیه‌كان‌و به‌م سیاسه‌ته‌‬ ‫ت��وان��ی��ان خ��ۆی��ان ل��ه‌ چه‌ندین گرفت‌و‬ ‫كێشه‌ی هه‌ژاری‌و بێكاری رزگار كه‌ن‪.‬‬ ‫له‌ راستیدا ئه‌م سیاسه‌ته‌ دواتر بووه‌‬

‫هۆی ئه‌وه‌ی چینه‌كان رێگایه‌كی جیاواز‬ ‫بگرنه‌به‌رو تووشی هه‌مان قه‌یرانه‌كانی‬ ‫یه‌كێـتی سۆڤێت نه‌بن‪.‬‬ ‫له‌ راستیدا ماو سیاسه‌تی خۆبژێویی‬ ‫له ‌ئه‌زموونی‪ ،‬یان به‌هره‌ی سه‌ربازی‪،‬‬ ‫ل��ه‌ ك��ات��ی ش��ه‌ڕ ل��ه‌گ��ه‌ڵ ژاپۆنییه‌كاندا‬ ‫‌وه‌رگ���رت‪ .‬له‌ ستراتیژی به‌رگریی له‬ ‫‌‌واڵته‌كه‌ی‪ ،‬ئه‌و كات بیری له‌وه‌ كرده‌وه‌‪،‬‬ ‫كه‌ ئه‌گه‌ر ژاپۆنیه‌كان بیانه‌وێت ‌‌واڵتی‬ ‫چین داگیر بكه‌ن‪ ،‬ئه‌وه‌ به‌ الی كه‌مه‌وه‌‬ ‫پێویستیان به‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ی رێژه‌ی‬ ‫سوپای ژاپۆن هه‌یه‌‪ .‬بۆیه‌ ژاپۆنیه‌كان‬ ‫بۆ داگیركردنی ‌ئه‌م واڵت��ه‌‪ ،‬سیاسه‌تی‬ ‫ب��ه‌ش��ك��ردن��ی چ��ی��ن��ی��ان گ��رت��ه‌ ب����ه‌ر‪ .‬له‌‬ ‫ب��ه‌را‌م��ب��ه‌ری��ش��دا چینیه‌كان ب��ه‌ هه‌مان‬ ‫میكانیزم به‌رگریانكرد؛ هه‌ر ناوچه‌یه‌ك‬ ‫بۆ خۆی ده‌ب��وو پێویستیه‌كانی خۆی‬ ‫له‌ به‌رهه‌مهێنان‌و به‌رگریكردن دابین‬ ‫بكات‪ .‬به‌اڵم دواتر هه‌موو ناوچه‌كان‬ ‫پ��ێ��ك��ه‌وه‌ ب��ه‌ ستراتیژی ت��ه‌واوك��ردن��ی‬ ‫یه‌كتر نه‌خشه‌‌و پالنی به‌رگریكردن‌و‬ ‫به‌رهه‌مهێنان داده‌رێ�����ژن‪ ‌،‬وات���ا هه‌ر‬ ‫ناوچه‌یه‌ك به‌ جیاو ‌وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی‬ ‫تایبه‌ت مامه‌ڵه‌یان له‌ گه‌ڵدا ده‌كرا‪ .‬هه‌ر‬ ‫له‌و كاته‌وه‌ چینییه‌كان ئه‌و ئه‌زموونه‌ی‬ ‫سه‌رۆك ماویان گواسته‌وه‌ بۆ سه‌رجه‌م‬ ‫بواره‌ جیاجیاكانی ئابووری‌و پانتاییه‌كی‬ ‫زۆر ف���ره‌وان���ی ل��ه‌ پ�لان��ه‌ ئ��اب��ووری‌و‬ ‫سیاسییه‌كانی حكومه‌ت داگیر كرد‪.‬‬ ‫گومانی تیادا نییه‌ ئه‌م سیاسه‌ته‌ی چین‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪70‬‬

‫بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی توانای پیشه‌سازی‌و‬ ‫ته‌كنۆلۆژیا‌و به‌رهه‌مهێنان‌و پێشكه‌وتن‌و‬ ‫به‌رفره‌وانبوونێكی مه‌زن به‌ خۆوه‌ ببینن‬ ‫به‌ هه‌ردوو ئاستی ئاسۆی‌و ستوونیدا‪.‬‬ ‫ب��ۆ ن��م��وون��ه‪ ‌،‬ل��ه‌ ن��ێ��وان ساڵی ‪١٩٥٢‬‬ ‫ـــ ‪١٩٧٨‬دا ن��ێ��وه‌ن��دی به‌رهه‌مهێنانی‬ ‫سااڵنه‌ی دانه‌وێڵه‌ له‌ ‪ ١٦٠‬ملیۆن ته‌نه‌وه‌‬ ‫ب��وو ب��ه‌ ‪ ٢٨٠‬ملیۆن ت���ه‌ن‪ ،‬ه��ه‌روه‌ه��ا‬ ‫‌وه‌به‌رهێنانی‌ وزه‌ی كاره‌با له‌ ماوه‌ی‬ ‫چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌كدا له‌ ‪ ٧‬كیلۆ‌واته‌وه‌‬ ‫ب���وو ب��ه‌ ‪ ٢٥٦‬كیلۆ‌ وات‪ .‬ه��ه‌روه‌ه��ا‌‬ ‫وه‌ب��ه‌ره��ێ��ن��ان��ی خ��ه‌ڵ��وز ل��ه‌ ‪ ٦٦‬ملیۆن‬ ‫ته‌نه‌وه‌ بوو به‌ ‪ ٦١٨‬ملیۆن ته‌ن‪ .‬بڕی‬ ‫به‌رهه‌مهێنانی پ��ۆاڵش له‌ یه‌ک ملیۆن‬ ‫ته‌نه‌وه‌ بوو به‌ ‪ ٣٢‬ملیۆن ته‌ن‪.‬‬ ‫چین له‌ نێوان سااڵنی ‪ ١٩٧٨‬تا ‪٢٠١٢‬‬ ‫كۆنفرانسی ‪١١‬ی حزبی كۆمه‌نیستی‬ ‫چین له‌ ‪ ١٩٧٨‬به‌ سه‌ره‌تای قۆناغێكی‬ ‫نوێی مێژووی چین داده‌نرێت‪ ،‬له‌ هه‌مان‬ ‫كاتدا به‌ گرنگترین خاڵی‌ وه‌رچه‌رخان‬ ‫له‌ مێژووی نوێی چین داده‌ن��رێ��ت‪ .‬له‬ ‫‌س��ه‌ر ب��ڕی��اره‌ك��ان��ی ئ��ه‌م كۆنفرانسه‌‌دا‬ ‫گ��ۆڕان��ك��اری��ی ب��ن��ه‌ڕه‌ت��ی ب��ه‌ ش��ێ��وه‌ی‬ ‫ته‌دریجی‌و ئه‌قاڵنی زۆر به‌ وردی له‬ ‫‌رێ��ڕه‌وی چینییه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ بوو‪,‬‬ ‫ئ��ه‌و ك��ات‪ ،‬كه ‌ئه‌ندازیاری چاكسازی‬ ‫دینگ شیاو بینگ پڕۆژه‌ی چاكسازی‌و‬ ‫كرانه‌وه‌ی له ‌كۆنگره‌دا باسكردو سیما‬ ‫سه‌ره‌كییه‌كانی خسته ‌روو‪ .‬له‌گه‌ڵ‬ ‫به‌رهه‌ڵستكردنی ل��ه‌ الی���ان چه‌ندین‬

‫ئ���ه‌ن���دام‌و س��ه‌رك��رده‌ك��ان��ی ح���زب‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ئ��ه‌و ك��ات به‌ الدان‌و كشانه‌وه‌یان له‌‬ ‫س��ۆس��ی��ال��ی��زم ن���اوده‌ب���رد‪ ،‬ب���ه‌اڵم ئ��ه‌م‬ ‫توانی قه‌ناعه‌ت به ‌به‌شی هه‌ره ‌زۆری‬ ‫ئه‌ندامانی كۆنفراس بكات‌و ئه‌و پرۆسه‌یه‌‬ ‫بسه‌پێنێت‌‪ .‬له‌م مێژووه‌وه‌ چینییه‌كان‬ ‫تێڕوانینه‌كانی دینگ‌یان پراكتیزه‌ كردو‬ ‫هه‌نگاوی مه‌زنیان رووه‌‌و چاكسازیی‬ ‫ئ��اب��ووری‌و كۆمه‌اڵیه‌تی ن��ا‪ .‬ه��ه‌ر له‌و‬ ‫سه‌رده‌مه‌وه‌ سیاسه‌تی خۆ گونجاندنیان‬ ‫له‌گه‌ڵ هه‌موو گۆڕانكارییه‌كان په‌یڕه‌و‬ ‫ك���رد‪ ,‬ئ��ه‌م��ه‌ ی��ه‌ک��ێ��ک ل��ه‌ نهێنییه‌كانی‬ ‫ه��ێ��زی ب���ه‌ره‌ن���گ���ارب���وون���ه‌وه‌ی پیالنه‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی دژه‌ سۆسیالیزم‌و‬ ‫ك��ۆن��ت��رۆڵ��ك��ردن��ی ق����ه‌ی����ران‌و كێشه‌‬ ‫ناوخۆییه‌كانیشی بوو‪ .‬له‌ راستیدا ئه‌م‬ ‫هه‌نگاوه‌ی چین به‌هاوئاهه‌نگی له‌ نێوان‬ ‫ده‌سه‌اڵتی سیاسی‌و گه‌لی چیندا نراو‬ ‫له‌نێوانیاندا حزب توانی رۆڵی پێشه‌نگ‬ ‫ببینێت‌‪ .‬نه‌ك هه‌ر به ‌ته‌نیا له ‌بواری‬ ‫پێشخستنی ئ��اب��ووری‌و كه‌ڵه‌كردنی‬ ‫س��ه‌رم��ای��ه‌‪ ,‬ب��گ��ره‌ رۆڵ���ی م��ێ��ژووی له‌‬ ‫ب��ه‌رزك��ردن��ه‌وه‌ی ئاستی‌ هۆشیاری‌و‬ ‫چ��اك��ك��ردن��ی ب��ژێ��وی��ی دان��ی��ش��ت��وان‌و‬ ‫پێشخستنی بواری زانستی‌و په‌ره‌پێدانی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی‌و فكریشدا بینی‌و توانی‬ ‫گ��ی��ان��ی ن��ی��ش��ت��م��ان��پ��ه‌روه‌ری ل��ه‌ ناخی‬ ‫تاكه‌كاندا بچێنێت‪.‬‬ ‫ل��ه ‌رووه‌ی���ه‌ك���ی‌ت���ره‌وه‌‪ ،‬چینییه‌كان‬ ‫ت��وان��ی��ان چ���اودێ���ری���ی گ��ۆڕان��ك��اری��ی��ه‌‬


‫‪71‬‬

‫ن��ێ��وده‌وڵ��ه‌ت��ی��ی��ه‌ك��ان ب��ك��ه‌ن‌و س���وود له‌ كشتوكاڵ‌و خزمه‌تگوزارییان پشتگو ‌‬ ‫ێ‬ ‫ئه‌زموون‌و توانا ته‌كنۆلۆژیاو زانستیان نه‌خست‌ وه‌ك ئ���ه‌وه‌ی سۆڤێتییه‌كان‬ ‫‌وه‌رب��گ��رن؛ توانییان ئ��ه‌و ئه‌زموونانه‌ كردیان‪ ،‬چونكه‌ ئه‌مانه‌ بنه‌ماو بڕبڕه‌ی‬ ‫ك��ۆپ��ی ب���ك���ه‌ن‌و س����وود ل���ه‌ ه��ون��ه‌ری ئابووری‌و چاوگی سه‌ره‌كیی بژێویی‬ ‫ك��ارگ��ێ��ڕی‌و ته‌كنۆلۆژیای ئ��ه‌وروپ��ای گه‌لی چین بوون‪ .‬له‌بواری بازرگانیشدا‬ ‫رۆژئ����اوا‌ وه‌رب��گ��رن‌و ل��ه‌گ��ه‌ڵ ‌واقیعی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی به‌شداریكردنی چین تێیدا‬ ‫خۆیاندا بیانگونجێنن‪ .‬به‌ واتایه‌كی‌تر‪ ،‬زۆر الواز بوو‪ ،‬له‌هه‌فتاكاندا له‌ بیست‌و‬ ‫قه‌ناعه‌تیان به‌وه‌ كرد‪ ،‬كه‌ سه‌رمایه‌داری‌و ی��ه‌ک ملیار تێپه‌ڕی ن��ه‌ده‌ك��رد‪ ،‬ب��ه‌اڵم‬ ‫ب�����ازاری ئ����ازاد چ��ه‌ن��دی��ن خه‌سڵه‌تی توانییان ته‌كانێكی باشیش له‌م بواره‌دا‬ ‫چاكه‌ی هه‌یه‌و ده‌كر‌ێت سوودیان لێ بده‌ن‪.‬‬ ‫به‌ گشتی ئه‌م قۆناغه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‬ ‫‌وه‌ربگێرێت‪ .‬به‌ پێه‌وانه‌ی سۆڤێتییه‌كان‪،‬‬ ‫كه‌ هه‌موو كرده‌وه‌‌و هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی چه‌ندین كێشه‌‌و گ��رف��ت‌و قه‌یرانی له‌‬ ‫سه‌رمایه‌دارییان به‌ چ��اك‌و خراپه‌وه‌ ئاكامی زیادبوونی رێژه‌ی دانیشتوان‌و‬ ‫ره‌ت ده‌ك��رده‌وه‌‪ ،‬چینیییه‌كان توانییان پیسبوونی ژینگه‌و دابه‌زینی ئاستی‬ ‫رق‌و دژایه‌تییان له‌ بیری سه‌رمایه‌داری خ��زم��ه‌ت��گ��وزاری‪ ..‬هتد ب��ۆ چینییه‌كان‬ ‫‌وه‌ال نێن‌و به‌ بیر‌و بۆچونێكی كراوه‌وه‌ دروس��ت��ك��رد‌و ‌وه‌ك قۆناغێكی زۆر‬ ‫مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ دی���ارده‌‌و رووداوه‌ك���ان ناسك‌و گران له ‌سه‌ریان كه‌وت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ب���ك���ه‌ن؛ ت��وان��ی��ی��ان م��رۆڤ��ێ��ك��ی چنیی له‌ هه‌مان كاتدا به‌ سه‌ره‌تای گرنگترین‌و‬ ‫تێگه‌یشتوو له ‌سه‌ر بناغه‌ی لۆژیك‌و سه‌ركه‌وتووترین قۆناغی پێشكه‌وتن‬ ‫عه‌قڵ‌و بنیات بنێن‪ .‬توانییان سوود له‌ داده‌نرێت‌‪ .‬له‌م سه‌رده‌مه‌دا چینییه‌كان‬ ‫بواره‌كانی ته‌كنۆلۆژیای پێشكه‌وتووی توانییان له‌ سه‌ر پێی خۆیان راوه‌ستن‌و‬ ‫پیشه‌سازی‌و فاكته‌ره‌كانی سه‌ركه‌وتن چ��اك��س��ازی ب��ن��ه‌ڕه‌ت��ی ل���ه‌س��ه‌رج��ه‌م‬ ‫ببینن‌و ئه‌زموونی‌ واڵته‌ سه‌رمایه‌داره‌ ب��واره‌ك��ان��ی ئ��اب��ووری‌و كۆمه‌اڵیه‌تییدا‬ ‫پێشكه‌وتووه‌كان ل��ه‌گ��ه‌ڵ ب��ارودۆخ��ی ئه‌نجام بده‌ن‪ .‬ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌ بناغه‌دا‬ ‫خ��ۆی��ان��دا ب��گ��ون��ج��ێ��ن��ن‌و الی خ��ۆی��ان س��ه‌ره‌ت��ا ل��ه‌ گ��ون��ده‌وه‌ ده‌س��ت��ی پێكرد‪،‬‬ ‫پ���راك���ت���ی���زه‌ی ب���ك���ه‌ن‪ .‬ل���ه‌ س����ه‌ر ئ��ه‌م له‌ رێگای ه���ه‌ره‌وه‌زی‌و پێدانی به‌شی‬ ‫بناغه‌یه‌ ده‌س����ه‌اڵت‌و حكومه‌تی چین جوتیاران له داهات‌و به‌‌رهه‌می زه‌وی‌‪،‬‬ ‫سیاسه‌تی رێ��گ��ادان ب��ه‌ ئ��ازادك��ردن‌و ح��ك��وم��ه‌ت ت��ه‌ك��ان��ێ��ك��ی گ������ه‌وره‌ی به‌‬ ‫پێشخستنی پ��ی��ش��ه‌س��ازی س���ووك‌و پێشخستنی ئابووریی‌ واڵت‌ دا‪ .‬بێبه‌ش‬ ‫كارگه‌ بچووكه‌كان‌و بواره‌كانی‌تری نه‌كردنی جوتیاران له‌ به‌رهه‌مه‌كانیان‪ ,‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪72‬‬

‫ب��ووه‌ ه��ۆی ب��ه‌رزرك��ردن��ه‌وه‌ی ئاستی و ‪ %٥٠‬دا م��اوه‌ت��ه‌وه‪ .‬له ‌هه‌مان كاتدا‬ ‫به‌شی پیشه‌سازیی سه‌نگین‪ ،‬له‌ ‪75%‬وه‌‬ ‫به‌رهه‌مهێنانی الدێ‌ به‌بڕی ‪.٢/٣‬‬ ‫به ‌گشتی‪ ،‬ئاكامه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م دابه‌زیوه بۆ ‪.%٤٥‬‬ ‫ل��ه‌ راس��ت��ی��دا ئ��ه‌م ه��ه‌ن��گ��اوان��ه‌ی چین‬ ‫قۆناغه‌ ئه‌وه‌ بوو‪ ،‬که چینییه‌كان توانییان‬ ‫له‌ ماوه‌ی كه‌متر له‌ ‪ ٢٠‬ساڵ پڕۆسه‌ی له‌گه‌ڵ ئ��ه‌وه‌ی به‌ رووك���ه‌ش چه‌ندین‬ ‫ئ��اب��ووری��ی خۆبژێوی جێبه‌جێبكه‌ن‌و پرسیار‌و تێڕامان دروستده‌كه‌ن‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫پشت به‌ خۆ ببه‌ستن له ‌ده‌ستخستنی ل��ه‌ گ��ه‌وه��ه‌ردا ئ��ام��اژه‌ی سه‌ركه‌وتنی‬ ‫خۆراك‌و داشكاندنی رێژه‌ی هاورده‌ی چینییه‌كانه‌‌و هاوكات به‌ بارێكی‌تردا‬ ‫ش��م��ه‌ك ل��ه‌ ده‌ره‌وه‌‪ .‬ب��ه‌م��ه‌ش چین ب��ه‌ ئ��ه‌زم��وون سه‌لماندیان‪ ،‬ك��ه ‌ئه‌مه‌‬ ‫توانی خۆی به ‌ته‌واوی ئاماده‌كات بۆ چاكترین‌و سه‌ركه‌وتووترین سیاسه‌تی‬ ‫چوونه‌ گه‌وره‌ترین ته‌كه‌تولی ئابووریی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی بازاڕی ده‌ره‌كی‌و‬ ‫ج��ی��ه��ان‌و رووب������ه‌ڕووی به‌هێزترین شااڵوی فراوانخوازی سه‌رمایه‌داری‌و‬ ‫شه‌پۆلی پوكانه‌وه‌ی ئابووری ببێته‌وه‌‌و بازرگانی نێوده‌وڵه‌تیه‌‪.‬‬ ‫له‌ رووی��ه‌ك��ی‌ت��ره‌وه‪ ‌،‬ه��ه‌ر له ‌ب��واری‬ ‫به‌شداری له ‌پێكهاته‌ سیستمی نوێی‬ ‫جیهان بكات‌و هه‌نگاوی زۆر فره‌وان كشتوكاڵی له ‌ساڵی ‪١٩٧٥‬دا حكومه‌ت‬ ‫رووه‌‌و پ��ێ��ش��ك��ه‌وت��ن��ی ئ����اب����ووری‌و پالنی به‌رهه‌مهێنانی سیستمی فرۆشتن‌‬ ‫گه‌شه‌كردنی سه‌رمایه‌گوزاری بنێت‪ .‬به پالنی سه‌نته‌ر (التخطیط المركزي)‬ ‫ه��ه‌ر له‌ قۆناغه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئه‌م گۆڕی به‌ سیستمی پالنی سه‌ربه‌ست‬ ‫سیاسه‌ته‌یدا هه‌نگاوی پێویستی بۆ (تخطیط إختیاری)‪ ،‬به‌مه‌ش جوتیاره‌كان‬ ‫ئاسانكردن‌و رێگاخۆشكردنی چوونه‌ ئ��ازادی��ی هه‌ڵبژاردنی به‌رهه‌مهێنان‌و‬ ‫نێو ئه‌م سیستمه‌وه‌ نا‪ .‬له‌م هه‌نگاوانه‌‌وه فرۆشتنی به‌رهه‌مه‌كانیان‌وه‌رگرت‪.‬‬ ‫به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‪ ،‬قسه‌كردن له‌‬ ‫ده‌ستیان كرد به‌كه‌مكردنه‌وه‌ی كه‌رتی‬ ‫گشتی له‌ بواری كشتوكاڵیدا له‌ رێژه‌ی سه‌ر ئه‌م شۆرشه‌ی چینییه‌كان‪ ،‬به‌ بێ‬ ‫‪%٢٨‬ی ساڵی ‪‌١٩٧٨‬ه‌وه بۆ رێژکه‌ی قسه‌كردن له‌ سه‌ر رابه‌ر‌و ئه‌ندازیاریی‬ ‫‪ .%٢١‬له‌ ساڵی ‪١٩٩٥‬ش��دا وا مه‌زه‌نده‌ ئه‌م شۆڕشه‌‪ ،‬كارێكی ك��ه‌م‌و كورت‌و‬ ‫کراوه‪ ،‬که له‌ ‪ %٢٠‬دابه‌زیبێت‌ بۆ ‪ ‌.%١٠‬ن����ا دروس�������ت ده‌رده‌چ������ێ������ت‪ .‬ب��ۆی��ه‌‬ ‫وه‌ك كه‌رتی به‌شی خزمه‌تگوزاریش‪ ،‬له‌ پیاداچوونه‌وه‌یه‌كی خێرا به‌ مێژووی‬ ‫‪%٢٤‬وه‌ سه‌ربكه‌وێت بۆ ‪ .%٣١‬دواتریش ژی��ان‌و بیر‌و ك��ار‌و كرداره‌كانی دینگ‬ ‫رێ��ژه‌ک��ه ب��ووه ب��ه‌ ‪ .%٤٠‬ب��ه‌اڵم به‌شی شیاو بنگ‪ ،‬لێره‌دا خۆی ده‌سه‌پێنێت‌و‬ ‫پیشه‌سازی به‌ نه‌گۆڕی له‌ نێوان ‪ %٤٨‬ناكرێت په‌راوێز خرێت‪.‬‬


‫‪73‬‬

‫دینگ شیاو بینگ مه‌زنترین پیاوه‌كانی‬ ‫سه‌ده‌ی بیسته‌مه‪‌.‬‬ ‫ل��ه‌ راس��ت��ی��دا چ��ۆن بمه‌وێت قسه‌ له‌‬ ‫س��ه‌ر دینگ بكه‌‌م‪ ،‬ن��ه‌ك ه��ه‌ر ناتوانم‬ ‫م��اف��ی خ��ۆی ب��ده‌م��ێ‪ ،‬به‌ڵكو هه‌ندێك‬ ‫جار به بێ‌ وردك��ردن��ه‌وه‌ی حه‌قیقه‌تی‬ ‫ئه‌و پیاوه‌ مه‌زنه‌‪ ،‬دوور نییه‌ حه‌قیقه‌تی‬ ‫قۆناغێكی مێژوویی ئه‌زموونی گه‌لێكی‬ ‫زی��ن��دوو نه‌شێوێنم‪ .‬ب��ۆی��ه‌‪ ،‬ل��ێ��ره‌دا بۆ‬ ‫سه‌ره‌تای خۆ ئاماده‌كردنم له‌ ناساندنی‬ ‫ئه‌و پیاوه‌ مه‌زنه‌‪ ،‬من ته‌نیا ‌وته‌یه‌كی‬ ‫بیرمه‌ند‌و سیاسه‌تمه‌داری ئه‌مه‌ریكی‬ ‫هنری كێسنیجه‌ر ده‌كه‌مه‌ ده‌ستپێكی‬ ‫پیاچوونه‌وه‌یه‌كی خێرا به‌ ژی��ان ئه‌و‬ ‫پیاوه‌ مه‌زنه‌‪ ،‬كه‌ ده‌ڵێت‪« :‬دینگ یه‌كێک‬ ‫ل��ه‌ م��ه‌زن��ت��ری��ن پ��ی��اوه‌ك��ان��ی س���ه‌ده‌ی‬ ‫بیسته‌مه‌‪ ،‬بۆیه‌ تا ئه‌مرۆش ناکرێت به‌‬ ‫بێ باسكردنی ئه‌م پیاوه‌ باسی چین‬ ‫بكه‌یت‪».‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪١٩٧٨‬دا‪ ،‬كاتێک‪ ،‬که ‌واڵتی‬ ‫چ��ی��ن ل��ه‌ قیرانێكی م��ه‌زن��دا ب���وو‪ ،‬له‌‬ ‫س��ه‌ر ل��ێ��واری داڕم����ان‌و لێكترازاندا‬ ‫بوو‪ ،‬گرفت‌و ته‌نگه‌ژه‌ كۆمه‌اڵیتییه‌كان‬ ‫ده‌ستیان خستبووه‌ بیناقه‌ی ده‌ساڵت‌و‬ ‫گه‌النی ئه‌و‌ واڵته‌‪ ،‬له‌و ساته‌دا پیاوێكی‬ ‫م��ه‌زن به‌ ده‌ستێكی پۆاڵیینه‌وه‌ دێته‌‬ ‫گۆڕه‌پانی رووب��ه‌رووب��وون��ه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫دۆخه‌ ناله‌باره‌‪ .‬پیاوێك به‌عه‌قڵ‌و بیرێكی‬ ‫زۆر ق���ووڵ‌و لۆجیكییه‌وه‌‪ ،‬بناغه‌ی‬ ‫سه‌رده‌مێكی نوێ‌و ئایینده‌یه‌كی گه‌ش‌و‬

‫پرشنگدار بۆ ‌ئ��ه‌م واڵت��ه‌ داده‌رێ��ژێ��ت‪.‬‬ ‫پیاوێك كه‌ هه‌موو پێكهاته‌ی پڕ بوو له‌‬ ‫جه‌رائه‌ت‌و هێز‪ ،‬پیاوێك‪ ،‬كه‌ به‌ هه‌موو‬ ‫پێوه‌ره‌كانی ژیان له‌ سه‌رده‌می دابڕانی‬ ‫كارێزمادا‪ ،‬كارێزمایه‌كی بێ‌وێنه‌ بوو‪.‬‬ ‫دینگ ئه‌و كات رایگه‌یاند‪ ،‬كه‌ ده‌بێت‬ ‫ری��ف��ۆرم‌و ك��ران��ه‌وه‌ بكه‌ینه‌ ستراتیژی‬ ‫كاركردنمان‪ .‬ده‌بێت زۆر به‌ جه‌رگه‌وه‌‬ ‫رووب��ه‌ڕووی كێشه‌‌و ته‌نگه‌شه‌كانمان‬ ‫ب��ب��ی��ن��ه‌وه‌‪ .‬ل���ه‌م پ��رۆس��ه‌ی��ه‌دا ئێمه‌ له‌‬ ‫ره‌وت�����ی س��ۆس��ی��ال��س��ت��ی ال ن���اده‌ی���ن‪،‬‬ ‫به‌ڵكو چاره‌سه‌ری گرفتكانمان له‌گه‌ڵ‬ ‫پرینسیپه‌كانی سۆسیالزمدا ده‌گونجێن‪.‬‬ ‫له‌م ساته‌دا بۆ به‌جه‌سته‌كردنی بیرو‬ ‫ب��اوه‌ره‌ك��ان��ی‪ ،‬دینگ چ��وار پرینسیپی‬ ‫سه‌ركیی خسته‌ روو‪:‬‬ ‫‪١‬ـ���ـ پ��اب��ه‌ن��دب��وون ب��ه‌ دیكتاتۆریتی‬ ‫پرۆلیتاریا‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ��ـ ب��ه‌‌رده‌وام��ب��وون له‌ س��ه‌ر رێبازی‬ ‫سۆسیالستی‪.‬‬ ‫‪٣‬ــ به‌ سه‌رۆكایه‌تی حیزبی كۆمه‌نیستی‬ ‫چین‪.‬‬ ‫‪٤‬ــ به‌ بیرو باوه‌ڕی ماركس ــ لینین ــ‬ ‫ماوتسی تۆنگ‪.‬‬ ‫له‌ ‪٢٢‬ی ئابی ‪١٩٠٤‬دا‪ ،‬له‌ شارۆچکه‌ی‬ ‫قوانگ له‌ هه‌رێمی سیچوان له‌ باشوری‬ ‫خۆرئاوای چین‌دا‪ ،‬دینگ له‌ خێزانێكی‬ ‫ج��وت��ی��اردا ل��ه‌ دای��ك��ب��ووه‪ .‬ت��ا قۆناغی‬ ‫دوان���اوه‌ن���دی خوێندنی ل��ه‌ سیچوان‬ ‫ته‌واو کردووه‪ .‬دواتر بۆ ته‌واوكردنی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪74‬‬

‫خ���وێ���ن���دن‪ ،‬رووی ک���ردۆت���ه ‌‌واڵت���ی‬ ‫فه‌رنسا‪ .‬له‌و ‌واڵت��ه‌دا‌ تێكه‌ڵ به‌ كاری‬ ‫سیاسی ب���ووه‌و ئاشنایه‌تیی له‌گه‌ڵ‬ ‫ره‌وته‌ سیاسییه‌ سه‌ره‌كییه‌كاندا په‌یدا‬ ‫ك���ردووه‪ .‬ئاشنای بیری چ��ه‌پ ب��ووه‪.‬‬ ‫ل��ه‌ س��اڵ��ی ‪١٩٢١‬دا‪ ،‬ب��ه‌ دام��ه‌زران��دن��ی‬ ‫حیزبی شیوعیی چینی په‌یوه‌ندیی به‌‬ ‫یه‌كێتیی الوان��ی كۆمۆ‌نیستی چین‌ه‌وه‬ ‫له‌ ئه‌وروپادا کردووه‪ .‬له‌ ساڵی ‪١٩٢٤‬دا‬ ‫په‌یوه‌ندیی به‌ رێكخستنه‌كانی حیزبه‌وه‬ ‫‌ك���ردووه‪ .‬دوای دوو س��اڵ پاریس‌ی‬ ‫به‌‌جێهێشتوو‌ه‌و رووی ل��ه یه‌كێتیی‬ ‫سۆڤیه‌ت کردووه‪ .‬له‌وێدا زیاتر ئاشنای‬ ‫بیری ماركسزم بووه‪ .‬له‌ كۆتایی ساڵی‬ ‫‪١٩٢٦‬دا‪ ،‬له‌ س��ه‌ر داوای كۆمه‌نتێرن‬ ‫گه‌‌ڕاوه‌ته‌وه بۆ چین‪.‬‬ ‫ل��ه‌ س��ه‌ره‌ت��ای س��اڵ��ی ‪١٩٢٧‬دا ن��اوی‬ ‫خۆی له‌ دینگ شیاو شینگ‌ه‌وه‌‌گۆڕیوه‬ ‫بۆ دینگ شیاو بینگ‪ ،‬شیاو بینگ به‌‬ ‫وات���ه‌ی ئاشتیی ک���اڵ‌و ک��رچ دێ���ت‪ ،‬له‌‬ ‫گ��ه‌وه��ه‌ردا ئه‌مه‌ س��ه‌ره‌ت��ای قۆناغێكی‬ ‫نوێی بیركردنه‌وه‌‌و ژیانی ئه‌و بووه‪.‬‬ ‫ل���ێ���ره‌وه‌ ئ��ی��ت��ر ب��ی��ری م��ارك��س��ی��زم‌و‬ ‫چه‌پایه‌تیی خ��ۆی��ی ئ��اوێ��ت��ه‌‌و تێكه‌ڵی‬ ‫ب��اوه‌ڕ‌و ئینتمای نیشتمان پ��ه‌روه‌ری‌و‬ ‫گرتنه‌به‌ری رێبازی ئاشتی بۆ گه‌یشتن‬ ‫به‌ ئامانجه‌كانی كردووه‪.‬‬ ‫دینگ له‌ دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ باكوری‬ ‫چین گ��ی��رس��اوه‌ت��ه‌وه‪ .‬ب���ه‌اڵم ب��ه‌ هۆی‬ ‫راودوون���ان���ی ل��ه‌ الی���ه‌ن دس��ه‌اڵت��ه‌وه‪ ‌،‬‬

‫كه‌وتۆته‌ سه‌فه‌ركردن‌‪ .‬رووی كردۆت ‌ه‬ ‫باشور‪ .‬له‌ ساڵی ‪١٩٢٩‬دا سه‌رپه‌رشتیی‬ ‫خۆپێشاندانێكی ج��ه‌م��اوه‌ری له‌ دژی‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت ك���ردووه‪ ،‬له‌ هه‌مان ساڵدا‬ ‫ب��ه‌ش��داری��ی ح��ه‌م��ل��ه‌ی ری��ف��ۆرم��ی نێو‬ ‫حیزبی كردووه‪ .‬به‌شداریكردنی دینگ‬ ‫ل��ه‌ ش���ه‌ڕی ب��ه‌رگ��ری ل��ه‌ هێرشه‌كانی‬ ‫ژاپ���ۆن ل��ه دژی چین‪ ،‬شاره‌زاییه‌كی‬ ‫زۆری له‌ بواری ته‌كتیكی سه‌ربازی‌و‬ ‫رێكخستن‌و دروستكردنی په‌یوندیدا‬ ‫پ��ه‌ی��دا ك�����ردووه‪ .‬ل��ه‌ س��اڵ��ی ‪١٩٤٩‬دا‪،‬‬ ‫ب��ه‌ س��ه‌رك��ه‌وت��ن��ی ك��ۆم��ۆن��ی��س��ت��ه‌ك��ان‌و‬ ‫دام��ه‌زران��دن��ی ك��ۆم��اری چ��ی��ن‪ ،‬دینگ‬ ‫به‌رده‌وام بوو له‌ كاری حیزبی‌و ناوچه‌‬ ‫ناوچه‌‌و به‌ش به‌ به‌شی حیزب گه‌ڕا‌وه‌و‬ ‫ده‌روێ���ش���ان���ه‌ ك���ه‌وت���ه‌ ك���ارك���ردن بۆ‬ ‫به‌هێزكردن‌و رێكخستن‌و پێشخستنی‬ ‫ئۆرگانه‌كانی حیزب‪ .‬له‌ ساڵی ‪١٩٥٢‬دا‬ ‫‌گ��ه‌ڕاوه‌ت��ه‌وه بۆ پێکین‌و له‌ ماوه‌یه‌كی‬ ‫كورتدا چه‌ندین پله‌‌و پایه‌ی حیزبی‌و‬ ‫حكومیی گرنگی ‌وه‌رگ��رت��ووه‪ ،‬له‌وانه‌‬ ‫جێگری سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی ده‌وڵه‌ت‌و‬ ‫جێگری سه‌رۆكی لیژنه‌ی كارو باری‬ ‫دارای�����ی‌و دوات����ر‌وه‌زی�����ری دارای����ی‌و‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ری په‌یوه‌ندیكانی حیزب‪ ،‬تا‬ ‫بووه به‌ ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسی‌و له‌‬ ‫كۆنفراسی هه‌شته‌می حیزبدا له‌ ساڵی‬ ‫‪١٩٥٦‬دا بۆته‌ سكرتێری گشتی لیژنه‌ی‬ ‫مه‌ركه‌زیی حیزبی شیوعیی چین‪.‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪١٩٦٦‬دا‪ ،‬له‌ گرمه‌ی شۆرشی‬


‫‪75‬‬

‫پێشوو به به‌هێزتر‌وه‌ر‌گرتۆته‌وه‪ .‬ئه‌وجا‬ ‫راسته‌‌وخۆ كه‌وتۆته دژایه‌تیكردنی ئه‌و‬ ‫فه‌وزا‌و كێشانه‌ی‪ ،‬که ماو به شۆڕشی‬ ‫رۆشنبیری دروستی کردبوون‪.‬‬ ‫به‌ مردنی ماو گۆره‌پانی سیاسیی چین‬ ‫شه‌ڕێكی توندی له‌ نێوان هه‌ردوو ره‌وتی‬ ‫محافزكار‌و ره‌وتی ریفۆرم گرته‌ خۆ‪.‬‬ ‫محافزكاره‌كان به‌رگرییان له‌ پرینسیپه‌‬ ‫كالسیكییه‌كانی كۆمۆ‌نیستی ده‌ك��رد‪‌.‬‬ ‫ره‌وت��ی ریفۆرمیش‪ ،‬به‌ سه‌رۆكایه‌تی‬ ‫دینگ‪ ،‬باسیان له‌ پێویستیی گ��ۆڕان‌و‬ ‫ریفۆرم‌و نوێبونه‌وه‌ ده‌كرد‪ .‬ئه‌م شه‌ڕو‬ ‫ركا‌به‌ریه‌ له‌ ده‌وره‌ی سێیه‌می كۆمیته‌ی‬ ‫نێوه‌ندی ی��ازده‌ی حیزبی كۆمۆنیستی‬ ‫چین بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی ره‌وتی ریفۆرم‌و‬ ‫نوێبوونه‌وه‌ ب��ووه‌وه‌‪ .‬له‌ كۆتای ساڵی‬ ‫‪١٩٧٨‬دا دینگ ب��ووه‌ س��ه‌رۆك��ی چین‪،‬‬ ‫ه��ه‌ر ل��ه‌و ك��ات��ه‌وه‌ راس��ت��ه‌وخ��ۆ كه‌وته‌‬ ‫دارش���ت���ن���ه‌وه‌و پ��راك��ت��ی��زك��ردن��ی بیر‌و‬ ‫بۆچونه‌كانی‪ .‬به‌رنامه‌‌و پرۆژه‌ی سه‌ر له‌‬ ‫نوێ بنیاتنانه‌وه‌ی چینی ده‌ست پێكرد‪.‬‬ ‫كه‌وته‌ رێكخستنه‌وه‌ی ماڵی چینی له‌‬ ‫نێوه‌وه‌‪ .‬پرۆسه‌یه‌كی كامڵی بۆ ریفۆرم‌و‬ ‫كرانه‌وه‌ی‌واڵته‌كی خسته‌ روو‪.‬‬

‫رۆش��ن��ب��ی��ری��دا‪ ،‬دی��ن��گ ل��ه‌ س���ه‌ر بیرو‬ ‫ب��اوه‌ره‌ك��ان��ی‌و خواستی چاكسازی‌و‬ ‫به‌رجه‌سته‌كردنی گۆڕان‌و نوێبوونه‌وه‌‬ ‫ل����ه‌ ه����ه‌م����وو پ���ۆس���ت���ه‌ك���ان���ی دوور‬ ‫ده‌خ��رێ��ت��ه‌وه‌‌و ن��ه‌ف��ی ده‌ك��رێ��ت‌و ‌وه‌ك‬ ‫كرێكارێكی ئاسایی ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ‬ ‫كارگه‌یه‌كی پیشه‌سازی‪.‬‬ ‫دینگ به‌ هۆی جیاوازیی بیرو تێڕوانین‌و‬ ‫باوه‌ره‌كانیه‌وه‪ ‌،‬كه‌ له‌ سییه‌كانه‌وه‌ به‌‬ ‫ئاشكرا خستبوویه‌ روو‪ ،‬به‌ ت��ه‌واوی‬ ‫پێچه‌‌وانه‌ی بیر كالسیكیی ماویزم بووه؛‬ ‫چه‌ندین ج��ار تووشی كێشه‌‌و گرفت‬ ‫ب��ووه‌‪ .‬زۆر جار ناچار ك��راوه‌ ده‌ست‬ ‫به‌رداری پله‌‌و پایه‌ی حیزبی‌و حكومی‬ ‫ب��ێ��ت‪ ،‬ل��ه‌ س��اڵ��ی ‪١٩٦٦‬ه‌وه‌ تۆمه‌تبار‬ ‫ك��راوه ب��ه‌وه‌ی‪ ،‬كه‌ بانگه‌شه‌ بۆ بیری‬ ‫سه‌رمایه‌داری ده‌كات‪ .‬بۆیه‌ به‌ فه‌رمی‬ ‫خ��راوه‌ت��ه ژێ��ر چاودێریی جه‌بریه‌وه‪.‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪١٩٦٩‬دا خ��ۆی‌و خێزانه‌كه‌ی‬ ‫نه‌ف ‌كراون بۆ موقاته‌عه‌ی جیانگشی‬ ‫له‌ باشوری خۆرهاڵتی چین‪ .‬بۆ جاری‬ ‫سێیه‌میش له‌ ساڵی ‪١٩٧٦‬دا نه‌یارانی‬ ‫له‌ بازنه‌ی حوكمرانیدا قه‌ناعه‌تیان به‌‬ ‫م��او ‌ك���ردووه له‌ س��ه‌ر ك��ار الیبه‌رێت‪،‬‬ ‫چ��ون��ك��ه‌ ئ����ه‌وه‌ی دی��ن��گ گ��وت��ووی��ه‌ت��ی‪،‬‬ ‫پ��ێ��چ��ه‌وان��ه‌ی ب��ی��ری م��اوی��زم ب���ووه‪ .‬له‌ دینگ ئه‌ندازیاری ریفۆرم‌و كرانه‌وه‌‬ ‫به‌شێوه‌یه‌كی گشتی‪ ،‬دوو بۆچوون‪ ،‬یان‬ ‫ساڵی ‪١٩٧٧‬دا‪ ،‬دوای مردنی م��او‪ ،‬به‌‬ ‫پاڵپشتی ه�����ه‌واداران‌و هاورێیانی له‌ دوو رای جیاواز له‌ سه‌ر شۆڕشه‌كه‌ی‬ ‫بازنه‌ی حكومرانیی حیزبدا جارێكی‌تر دینگ هه‌ن‌‪ .‬بۆچوونێك‪ ،‬كه‌ پاشماوه‌ی‬ ‫گڕاوه‌ته‌وه هه‌موو پۆسته‌كانی زۆر له‌ بیری ماویزمن‪ ،‬که پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪76‬‬

‫دینگ كردوویه‌تی‪ ،‬كودتا بووه‌ له‌ بیر‌و‬ ‫رێبازی ماوتسی تۆنگ‪ .‬رێبازێکی تێکه‌ڵ‬ ‫له‌ سۆسیالیستی‌‌و سه‌رمایه‌داریی له‌و‬ ‫‌واڵته‌دا‌ به‌رپا كرد‪ .‬بۆچوون‌و رایه‌كیش‪،‬‬ ‫كه‌ زیاتر له هه‌وادارانی دینگ خۆیه‌تی‪،‬‬ ‫ده‌ڵێن‪« :‬ئه‌وه‌ی دینگ ئه‌نجامی ده‌دات‬ ‫پێشخستنی بیری سۆسیالستی چینیه‌‪.‬‬ ‫ئه‌وه كار له‌ سه‌ر دارشتنی رێبازێكی‬ ‫تایبه‌ت به‌ چین ده‌كات‪».‬‬ ‫وردبوونه‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی ئیلهامی‬ ‫دینگ له‌ پرۆسه‌ی ریفۆرم‌و نوێبوونه‌وه‌‬ ‫چ��ه‌ن��د بناغه‌یه‌كی ه��ه‌ی��ه‌‪ .‬ل��ه‌ رووی‬ ‫ت��ی��ۆری��ه‌وه‌‪ ،‬یه‌كیان ل��ه‌ ب��ی��ر‌و عورفی‬ ‫كۆنی چینیه‌كان‪ ،‬ك��ه‌ ب��ه‌ شێوه‌یه‌كی‬ ‫گشتی له‌ فه‌لسه‌فه‌ی كۆنفۆشیۆسه‌وه‌‬ ‫س��ه‌رچ��اوه‌ی گ��رت��ووه‌‪ .‬ئه‌وی‌تریان له‌‬ ‫بیری نوێ‌و گۆڕانكاریه‌كانی سه‌ره‌تای‬ ‫سه‌ده‌ی بیست‌و یه‌كه‌وه‌یه‌‪.‬‬ ‫له‌ روی پراكتیزه‌ییه‌وه‌ دینگ سوودی‬ ‫ل��ه‌ ه���ه‌ردوو ئ��ه‌زم��وون��ی سه‌ركه‌وتنی‬ ‫‌واڵتانی ئاسیا وه‌رگرتووه‪ .‬بۆ نموونه‬ ‫س���وودی ل��ه ئ��ه‌زم��وون��ی سه‌رکه‌وتنی‬ ‫ت���ای�ل�ان���د‌و م���ال���ی���زی���او س��ی��ن��گ��اپ��وور‬ ‫وه‌رگ���رت���ووه‪ .‬ه��ه‌روه‌ه��ا س���وودی له ‬ ‫ئه‌زموونی شكستخواردنی ده‌وڵه‌ته‌‬ ‫سۆسیالسته‌كان‌و پرۆسه‌ی ریفۆرمی‬ ‫ی��ه‌ك��ێ��ت��ی��ی س���ۆڤ���ی���ه‌ت‪ ،‬ب���ه ت��ای��ب��ه‌ت��ی‬ ‫پ��ی��رس��ت��ڕۆی��ک��ا وه‌رگ����رت����ووه‪ .‬نهێنیی‬ ‫سه‌ركه‌وتنی چینییه‌كان ل��ه‌وه‌دا بووه‪،‬‬ ‫که به‌ پراكتیكی له‌ مۆدێلی ریفۆرمی‬

‫سۆڤیه‌ت دوورک��ه‌وت��ن��ه‌وه‌‪ ،‬ک��ه وه‌ک‬ ‫قاڵبێكی ئ��ام��اده‌ك��راو ب���وو ل��ه‌ الی��ه‌ن‬ ‫س���ه‌رۆك گ��ۆرب��اچ��ۆڤ‌ه‌وه‌‌و شێوازی‬ ‫چ���اره‌س���ه‌رك���ردن���ی ل���ه‌ س�����ه‌ره‌وه‌ بۆ‬ ‫خ�����واره‌وه‌ ب���وو‪ .‬م��ۆدێ��ل��ه‌ك��ه‌ی دینگ‬ ‫ئیلهامی له ‌‌وته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی ماوه‌وه‬ ‫‌‌وه‌رگرتووه‌‪ ،‬كه‌ ده‌ڵێت‪« :‬له‌ واقعدا به‌‬ ‫دوای راستیدا بگه‌رێ‪ ،‬كه‌ مه‌به‌ست لێی‬ ‫نه‌خشه‌‌و رێگا‌و مۆدێلێكی ئاماده‌كراو‬ ‫نییه‌‪ ،‬كه‌ بۆ هه‌موو ‌واڵتان‌ وه‌ك یه‌ك‬ ‫بگونجێت‪ ،‬یان بشێت‪».‬‬ ‫م��ۆدێ��ل��ی چینیه‌كان ل��ه‌ پ��رۆس��ه‌ك��ه‌دا‬ ‫گفتوگۆ‌و قبووڵكردن‌و ره‌تكردنه‌وه‌‌و‬ ‫ئ���ه‌زم���وون ل��ه‌ خ��ۆ ده‌گ���رێ���ت‪ ،‬ره‌گ‌و‬ ‫ریشاڵی ئه‌م مۆدێله‌ له ‌‌واقعی ‌واڵتی‬ ‫چینه‌وه‌‪ ،‬پێش هه‌ر سه‌رچاوه‌یه‌كی‌تر‬ ‫رێچكه‌ ده‌گرێت‪ .‬به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی‪،‬‬ ‫پ��رۆژه‌‌و پرۆسه‌ی گ��ۆڕان‌و ریفۆرمی‬ ‫چینیه‌كان به‌ دوو ئاڕاسته‌دایه‌‪:‬‬ ‫‪١‬ــ گواستنه‌وه‌ ‪ :Transformation‬له‌م‬ ‫ئاڕاسته‌یه‌دا چینییه‌كان كار بۆ گۆڕانی‬ ‫ری��ش��ه‌ی��ی ل��ه‌ س��ت��راك��چ��ه‌ری ه���ه‌ردوو‬ ‫سیستمی ئ��اب��ووری‌و سیاسی‌ واڵت‬ ‫به‌ شێوه‌یه‌كی دارێ���ژراو ده‌ك��ه‌ن‪ .‬ئه‌م‬ ‫گ��واس��ت��ن��ه‌وه‌ی��ه‌ ل��ه‌ س��ه‌رج��ه‌م ب���واری‬ ‫ئ����اب����ووری‌و س��ی��اس��ی‌و ت���ا ئاستێك‬ ‫ك��ه‌ل��ت��وری‌و ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی��ش گ��ۆڕان��ی‬ ‫ریشه‌یی‌ له‌ رابردوودا ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ ریفۆرم ‪ :Reform‬له‌مه‌دا پڕۆسه‌ی‬ ‫ریفۆرم الی چینیه‌كان به‌ واتا‌ی گۆڕان‬


‫‪77‬‬

‫له‌ سیاسه‌تی كاركردن دێ��ت‪ ،‬چ ‌وه‌ك‬ ‫ئه‌نجامدانی چاكسازی له‌ سیاسه‌تدا‪،‬‬ ‫ی��ان گ��ۆڕی��ن‌و دارشتنی سیاسه‌تێكی‬ ‫نوێ‪.‬‬ ‫به‌م ستراتیژه‪ ‌،‬چینییه‌كان پڕۆسه‌یه‌كی‬ ‫ك��ام��ڵ ب���ۆ پ���ه‌ڕی���ن���ه‌وه‌ ل���ه‌ قۆناغێكی‬ ‫دواكه‌وتووه‌وه‌ بۆ قۆناغێكی پێشكه‌وتوو‬ ‫ئه‌نجام ده‌ده‌ن‪ ،‬به‌ڵكو له‌مه‌ش زیاتر‪،‬‬ ‫ئه‌مرۆ ئه‌م‌ واڵته‌ بازێكی زۆر گه‌وره‌‬ ‫بۆ پێشه‌وه‌ ده‌دات‪.‬‬ ‫گرنگ نییه‌ پشیله‌كه‌ ره‌ش بێت‪ ،‬یان‬ ‫سپی‪ ،‬گرنگ ئه‌وه‌یه‌ مشك راوكات‬ ‫پرۆسه‌ی ری��ف��ۆرم‌و ك��ران��ه‌وه‌‪ ،‬كه‌ له‌‬ ‫رووی زم��ان��ه‌وان��ی��ی��ه‌وه‌ ل��ه‌ دوو ‌وشه‌‬ ‫پێكهاتووه‌‪ ،‬له‌م‌ گوزارشته‌دا دوو پایه‌ی‬ ‫گرنگی ك��ۆی به‌رنامه‌ی نوێبونه‌وه‌ی‬ ‫‌ئه‌م واڵته‌یه‌‪ ،‬ئه‌م دوو پایه‌یه‌ له‌ رووی‬ ‫ت��ی��ۆری‌و پ��راك��ت��ی��ك��ی��ه‌وه‌ ت���ه‌واوك���ه‌ری‬ ‫یه‌كترن‪ ،‬ریفۆرم له‌ گه‌وهه‌ردا هێزی‬ ‫پاڵنه‌ری كرانه‌وه‌یه‌‪ ،‬هاوكات كرانه‌وه‌ش‬ ‫به‌ بارێكی‌تردا ده‌بێته‌ هانده‌ری ریفۆرم‪،‬‬ ‫به‌‌واته‌ پرۆسه‌ی ریفۆرم‌و كرانه‌وه‌ له‌‬ ‫كرۆكدا پرۆسه‌یه‌كی داهێنه‌رانه‌یه‌‪ ،‬بۆیه‌‬ ‫پرۆسه‌یه‌كی ئاڵۆز‌و پڕ ترس‌و ته‌نگ‌و‬ ‫چه‌ڵه‌مه‌یه‌‪ .‬ئه‌نجامدان‌و پراكتیزه‌كردنی‬ ‫زه‌م��ه‌ن��ێ��ك��ی دی��اری��ك��راوی ن��ی��ه‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وامه‌‪ ،‬به‌ به‌رده‌وامی‬ ‫نوێ جێگای كۆن ده‌گرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئ������ه‌م ئ�����ه‌زم�����وون�����ه‌ی چ��ی��ن��ی��ه‌ك��ان‬ ‫پ���رۆس���ه‌ی���ه‌ك���ی ك���ام���ڵ‌و گ��ش��ت��گ��ی��ره‌‪،‬‬

‫سه‌رجه‌م بواره‌كانی ئابووری‪ ،‬سیاسی‪،‬‬ ‫كلتوری‪ ،‬كۆمه‌اڵیه‌تییه‌‪ ،‬دانانی بناغه‌ی‬ ‫شارستانیه‌تێكی ئیكیۆلۆژییه‌‪.‬‬ ‫ب��ه‌ پ��ێ��ی ت��ی��ۆره‌ك��ه‌ی دی��ن��گ ری��ف��ۆرم‬ ‫سه‌ره‌تا له‌ بواری ئابووریه‌وه‌ ده‌ست‬ ‫پێ ده‌كات‪.‬‬ ‫له‌ شیكاركردنی ته‌نگه‌شه‌كانی ‌واڵتدا‬ ‫دی��ن��گ گ��ه‌ی��ش��ت��ه‌ ئ���ه‌و ب������اوه‌ره‌ی‪ ،‬كه‌‬ ‫یه‌كێ ل��ه‌ گرفته‌ گ��ه‌وره‌ك��ان��ی مۆدێلی‬ ‫به‌رهه‌مهێنانی سۆسیالزم له‌ كرۆكدا‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی��ه‌ ئ��ه‌م م��ۆدێ�لان��ه‌ ل��ه‌ پ��رۆس��ه‌ی‬ ‫كاركردنیاندا سیاسه‌ت به‌ سه‌ر قازانجدا‬ ‫ده‌س��ه‌پ��ێ��ن��ن‪ .‬ه��ه‌ت��ا س��اڵ��ی هه‌شتاكان‬ ‫چین ب��ه ‌ده‌س���ت م��ۆدێ��ل��ی م��اوی��زم‌ه‌و‬ ‫ده‌یننااڵند‪ ،‬بۆیه‌ له‌ كۆتای هه‌شتاكاندا‬ ‫كۆی كارگه‌ پیشه‌سازییه‌ مه‌زنه‌كانیان‬ ‫تووشی قه‌یران‌و گرفتی گه‌وره‌ بوون‪.‬‬ ‫له‌ فه‌رهه‌نگ‌و ئه‌ده‌بیاتی سۆسیالستیدا‌‬ ‫وش���ه‌ی س���وود‌و س��ه‌رم��ای��ه‌داری له‌‬ ‫ك��ێ��ڵ��گ��ه‌ك��ان��ی ب��ه‌ره��ه‌م��ه��ێ��ن��ان ع��ه‌ی��ب‌و‬ ‫شوره‌ی بوو‪.‬‬ ‫ب���ه‌م پ��رن��س��ی��پ��ه‌ س��ۆس��ی��ال��ی��س��ت��ه‌ك��ان‬ ‫گورزی كاریگه‌ریان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‬ ‫ئابووریی ‌واڵت��دا‪ ،‬هه‌موو ئابووری‌و‬ ‫ب��ژێ��وی خه‌ڵكیان خستبووه‌ خزمه‌ت‬ ‫ئ���ای���دی���ۆل���ۆژی���اوه‌‪ .‬ب���ۆ رزگ�����ار ب���وون‬ ‫ل��ه‌م دۆخ��ه‌ ده‌ب��وو دینگ ك��ار له‌ سه‌ر‬ ‫شكاندنی به‌سته‌ڵه‌كی ئه‌و بیروباوه‌ره‌‬ ‫ره‌قانه‌ بكات‪ ،‬بۆیه‌ له‌ راستیدا ئاسته‌نگ‌و‬ ‫ب��ه‌رب��ه‌س��ت��ی زۆر گ����ه‌وره‌‌و به‌هێز له‌‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪78‬‬

‫به‌رده‌میدا ب��وو تا بتوانێت به‌رنامه‌‌و داهاتێكی زۆریان كۆكرده‌وه‌‪ ،‬گه‌نده‌ڵی‬ ‫به‌ تایبه‌تی له‌ نێو ئه‌ندام‌و سه‌ركرده‌كانی‬ ‫بیرو بۆچونه‌كانی پراكتیزه‌ بكات‪.‬‬ ‫ل���ه‌ س���اڵ���ی ‪١٩٨٦‬دا ب���ڕی���اری���دا به‌ حیزبدا ب��ه‌ شێوه‌یه‌كی زۆر به‌رباڵو‬ ‫ئازادكردنی ئیداره‌ی كارگه‌كان له‌ ژێر ته‌شه‌نه‌ی ك��رد‪ ،‬ته‌نیا له‌ سێ مانگی‬ ‫ده‌ستی سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان‪ .‬به‌م سه‌ره‌تای زیاتر له‌ شه‌ش هه‌زار كه‌س‬ ‫بڕیاره‌ رێگای له‌ ده‌ستتێوه‌ردانی حیزب به‌ تومه‌تی گه‌نده‌ڵی دران��ه‌ دادگ��ا‪ .‬له‌م‬ ‫له‌ ئیدار‌و به‌رێوه‌بردنی كارگه‌كان گرت‪ .‬ب���ارودۆخ���ه‌دا ب��ه‌ ه��ۆی ب�ڵاوه‌ك��ردن��ی‬ ‫هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م بریاره‌ی رووب��ه‌ڕووی گه‌نده‌ڵی‌و بێكاری‌و ب��ه‌رزب��وون��ه‌وه‌ی‬ ‫ره‌خنه‌‌و ناره‌زایی زۆر توند‌ ب��ووه‌وه ن����رخ ده‌ن���گ���ی ن�������اره‌زای‌و خ��واس��ت��ی‬ ‫له‌ الی��ه‌ن چه‌ندین ك��ادر‌و سه‌ركرده‌ی چاكسازی گه‌یشته‌ بارێكی ترسناك‪.‬‬ ‫حیزبه‌وه‌‪ .‬ب��ه‌اڵم دینگ س��وور بوو له تا كار گه‌یشته‌ ئه‌و ئاسته‌ی له‌ ساڵی‬ ‫‌س��ه‌ر ب��ری��اره‌ك��ه‌ی ت��ا جێبه‌جێ ك��رد‪ ١٩٨٩ .‬به‌ سه‌دان هه‌زار له‌ خوێندكارانی‬ ‫ل��ه‌م س��اڵ��ه‌دا ده‌رگ���ای چه‌ندین كارگه‌ زان��ك��ۆ خۆپێشاندانێكی ج��ه‌م��اوه‌ری‬ ‫ئ��ه‌وان��ه‌ی ك��اره‌ك��ان��ی��ان ل��ه‌ زی��ان��دا بوو گ���ه‌وره‌ ل��ه‌ م��ه‌ی��دان��ی تینانمن ئه‌نجام‬ ‫داخ��را‪ .‬به‌م ك��اره‌ به‌ ه��ه‌زاران كرێكار ب��ده‌ن‌و به‌ س��ه‌دان بریندار‌و چه‌ندنین‬ ‫ل��ه‌ ك��ار ده‌رك����ران‌و بێكاری گه‌یشته‌ كوژراویشی لێ بكه‌وێته‌وه‌‪ .‬له‌ راستیدا‬ ‫هه‌موو ئه‌م كێشه‌‌و ئاسته‌نگانه‌ سه‌رۆك‬ ‫ئاستێكیر ترسناك‪.‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪ ١٩٨٨‬زۆر به‌ په‌ل ‌ه كاری دی��ن��گ‌ی ل��ه‌ ب��ه‌رن��ام��ه‌‌و ب��ڕی��اره‌ك��ان��ی‬ ‫له‌ سه‌ر ئازادكردنی بازار كرد‪ ،‬نرخی پاشگه‌ز نه‌كرده‌وه‌‪ ،‬بۆیه‌ ئه‌مرۆ هه‌موو‬ ‫له‌ ژێ��ر ده‌س��ه‌اڵت��ی حیزب‌و حكومه‌ت جیهان به‌ گشتی چینیه‌كان خۆیان به‌‬ ‫ده‌رك����رد‪ .‬ئ��ه‌م ب��ری��ار‌و سیاسه‌تانه‌ی تایبه‌تی به‌ پیرۆزی‌و مه‌زنی باس له‌و‬ ‫دی��ن��گ ه���ه‌ر وا ب�� ‌ه ئ��اس��ان��ی‌و ب��ه‌ بێ پیاوه‌ ده‌ك���ه‌ن‌و ‌وه‌ك ره‌ب���ه‌ر‌و گ��ه‌وره‌‬ ‫گرفت تێنه‌په‌ری؛ شه‌پۆلێكی گه‌وره‌ی ل��ه‌ م��ێ��ژووی‌ واڵت��ه‌ك��ه‌ی��ان‌و جیهانیش‬ ‫هه‌ڵئاوسان به‌رپا كرد‪ .‬خه‌ڵكێكی زۆر تۆماری ده‌كه‌ن‪ .‬‬ ‫له‌م قۆناغه‌دا چینیه‌كان سیستمێكی‬ ‫له‌ ترسی گرانی‌و قاتوقری روویانكرده‌‬ ‫بازاڕه‌كان بۆ كرینی شمه‌ك‌و كه‌ل‌و په‌ل‪ ،‬ئ��اب��ووری دوو الی��ه‌ن��ه‌ی��ان ب��ۆ‌ واقعی‬ ‫ئه‌م قه‌یران‌و گرفته‌ بووه هۆی ئه‌وه‌ی خۆیان داڕش��ت‪ .‬سیستمێكی تێكه‌ڵیان‬ ‫خه‌ڵكێكی زۆر پ���اره‌‌و پووله‌كانیان له‌ ه��ه‌ردوو سیستمی سه‌رمایه‌داری‌و‬ ‫له‌ بانقه‌كاندا بكشێننه‌وه‌‪ .‬له‌م هه‌له‌دا سۆسیالستی داهێنا‪ ،‬ئه‌م سیاسه‌ته‌ به‌‬ ‫بازرگانانی شمه‌كی ب��چ��ووك‪ ،‬پ��اره‌و واق��ع��ی ه��ۆی سه‌ركیی گه‌شه‌كردنی‬


‫‪79‬‬

‫گه‌وره‌‌و فره‌وانی ئابووری‌ئه‌م واڵته‌یه‌‪.‬‬ ‫چه‌ندین هه‌لی ‌وه‌به‌رهێنانی ده‌ره‌ك��ی‬ ‫دروس�����ت ك����رد‪ ،‬ئ���ه‌م ه����ه‌الن ب��وون��ه‌‬ ‫هۆی زیادبوونی به‌رهه‌می نیشتمانی‬ ‫سه‌رجه‌می له‌ ساڵی ‪١٩٧٠‬ه‌وه‌ سااڵنه‌‬ ‫به‌ رێژه‌ی ‪.%١٠‬‬ ‫له‌ پرۆسه‌ی گه‌شه‌كردنی ئابووری‬ ‫چیندا بۆ هه‌موو هه‌رێم‌و ناوچه‌كان‬ ‫یه‌ك ستراتیژ‌و یه‌ك سیستم پڕاكتیزه‌‬ ‫نه‌كرا‪ ،‬به‌ڵكو هه‌ر ناوچه‌یه‌ك به‌ پێی‬ ‫خواست‌و پێویستییه‌كن بۆ گه‌شه‌كردن‌و‬ ‫پ��ێ��ش��ك��ه‌وت��ن سیستمێكی ئ��اب��ووری‬ ‫تایبه‌ت به‌ خۆی بۆ دارێژرا‪ ،‬هه‌ر‌وه‌ها‬ ‫ه��ه‌ر هه‌رێمێك شێوازێكی تایبه‌ت له‬ ‫‌‌وه‌به‌رهێنان‌و سیستمێكی تایبه‌تی باج‌و‬ ‫گومرگی بۆ دانرا‪.‬‬ ‫ له‌ تشرینی دووه‌م��ی ساڵی ‪١٩٧٨‬‬ ‫له‌ كۆنفراسی حیزبدا چوار پێشنیار بۆ‬ ‫پێشخستنی ئابووری‌واڵت خرایه‌ روو‪:‬‬ ‫‪١‬ـ ئ���اب���ووری چ��ی��ن ب���ه‌ ش��ێ��وه‌ی��ه‌ك‬ ‫بگونجێندرێت كه‌ له‌گه‌ڵ ستراكچه‌ری‬ ‫گۆرانكاریه‌ جیهانیه‌كاندا بگونجێت‪ ،‬ئه‌م‬ ‫پێشنیاره‌ی كۆنفڕانس گرێكوێره‌یه‌كی‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬چونكه‌ له‌ واقعدا ده‌وڵ��ه‌ت��ان له‌‬ ‫سیستمی نوێی جیهان یه‌ك سروشت‌و‬ ‫شێوازیان نییه‌‪ ،‬بۆیه‌ ده‌بوو چینیه‌كان‌‬ ‫وردت��ر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م پێشنیاره‌دا‬ ‫بكه‌ن‪ ،‬بۆیه‌ هه‌ر ئه‌و كات راوێژكاری‬ ‫سكرتێری گشتی حیزب زه��او زیانج‬ ‫ئه‌و‌ واڵتانه‌ی كرده‌ سێ به‌شه‌وه‌‪:‬‬

‫ئا ــ حكومه‌ت‌و ئابووریی ره‌ق‪ ،‬ئه‌م‬ ‫مۆدێله‌دا ده‌سه‌اڵت‌و ئابووری هیچیان‬ ‫نه‌رمیان تیادا نیه‌‪ ،‬زۆر به‌ زه‌حمه‌ت له‌‬ ‫گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌ گه‌وهه‌ریه‌كانی جیهاندا‬ ‫ده‌گونجێن‪.‬‬ ‫ب ــ حكومه‌تێكی ره‌ق‌و ئابوورییه‌كی‬ ‫ن��ه‌رم‪ ،‬له‌م مۆدێله‌دا كه‌رتی ئابووری‬ ‫زی��ات��ر ل��ه‌ده‌س���ه‌اڵت ن��ه‌رم��ی‌و ب��واری‬ ‫گونجانی تیادایه‌‪.‬‬ ‫ج ــ حكومه‌ت‌و ئ��اب��وری ن��ه‌رم‪ ،‬ئه‌م‬ ‫شێوازه‌ مۆدێلی‌ واڵته‌ پێشكه‌وتوه‌كانه‌‪،‬‬ ‫كه‌ به‌ به‌رده‌وامی له‌ گه‌ڵ گۆرانكاریه‌كاندا‬ ‫خۆیان ده‌گونجێنن‪.‬‬ ‫به‌م سیاسه‌ته‌ چینیه‌كان ته‌حه‌فوزیان‬ ‫له‌ سه‌ر هیچ ‌واڵتێك نه‌كرد‌و ده‌رگای‬ ‫ك���ارك���ردن‌و ب��ازرگ��ان��ی��ی��ان ب��ه‌ رووی‬ ‫كه‌سدا دانه‌خست‪ .‬به‌ بارێكی‌تریشدا به‌م‬ ‫سیاسه‌ته‌ ده‌رگایه‌كی زۆر فر‌ه‌وانیان له‌‬ ‫رووی بواری پێشكه‌وتن‌و گه‌شه‌كردنی‬ ‫خۆیاندا كرده‌وه‌‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ����ـ س����ه‌ر ل���ه‌ ن����وێ پ��ی��اچ��وون��ه‌وه‌‬ ‫ب��ه‌ س��ت��راك��چ��ه‌ر‌و ری��زب��ه‌ن��دی ك��ه‌رت��ه‌‬ ‫ئابووریه‌كان به‌ پێی پێویستی قۆناغی‬ ‫ن��وێ‪ ،‬له‌م بواره‌دا‌واقعی چین ئه‌وه‌ی‬ ‫ده‌سه‌پاندا‪ ،‬كه‌ ریزبه‌ندی گرنگیدان به‌م‬ ‫كه‌رتانه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بێت‪ ،‬كشتوكاڵ‪،‬‬ ‫پیشه‌سازی‪ ،‬لێكۆلێنه‌وه‌ی زانستی‪ ،‬له‌‬ ‫كۆتایشدا بواری به‌رگری‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ����ـ س����ه‌ر ل���ه‌ ن����وێ دارش���ت���ن���ه‌وه‌ی‬ ‫ستراكچه‌ری كه‌رته‌كانی به‌رهه‌مهێنان‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪80‬‬

‫ل��ه‌ س��اڵ��ی ‪ ١٩٨٠‬ح��ی��زب ب��ری��اری��دا ب ‌ه‬ ‫گۆرینی موڵكایه‌تی كێڵگه‌ گشتیه‌كان‬ ‫بۆ موڵكی خێزان‌و رێگادان به‌ پرۆژه‌ی‬ ‫تایبه‌ت‪ .‬به‌م بریاره‌ ته‌نیا پیشه‌سازی‬ ‫قورس‌و كه‌رتی‌ وزه‌ له‌ ژێر كۆنترۆڵی‬ ‫حكومه‌تدا مایه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪٤‬ـ��ـ له‌ ساڵی ‪ ١٨٨٤‬حیزبی شیوعی‬ ‫چین بریاریدا به‌ چاكسازی شارستانی‬ ‫ل��ه‌ س��ه‌ر ب��ن��اغ��ه‌ی پ��ی��اداچ��وون��ه‌وه‌ به‌‬ ‫سیستمه‌كانی نرخ‌و كرێ‌و سه‌پاندنی‬ ‫سیستمی الم���ه‌رك���ه‌زی‪ ،‬ك��ردن��ه‌وه‌ی‬ ‫ده‌رگا له‌ به‌رده‌م‌وه‌به‌رهێنانی بیانی‌و‬ ‫رێگا بدرێت پ��رۆژه‌ی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ‬ ‫‌وه‌به‌رهێنانی ده‌ره‌كیدا ئه‌نجام بدرێت‌و‬ ‫ده‌رگا له‌ رووی كردنه‌وه‌ی دامه‌زراندنی‬ ‫پرۆژه‌ی تایبه‌ت بكرێت‪.‬‬ ‫‪٥‬ـ��ـ پێدانی پله‌یه‌ك س��ه‌رب��ه‌خ��ۆی به‌‬ ‫دام��ه‌زراوه‌ ئیداریه‌كان‌و رزگاركردنی‬ ‫له‌ بیروكراتیه‌تی حیزبی‪.‬‬ ‫‪٦‬ــ له‌ رێگای كه‌م ك��ردن��ه‌وه‌ی باجی‬ ‫گومركیه‌وه‌ ئاسانكاری بۆ كه‌نااڵكانی‬ ‫بازرگانی ده‌ره‌كی ئه‌نجام بدرێت‪.‬‬ ‫‪٧‬ـ���ـ ه���ه‌وڵ���دان ب��ۆ ئ��ی��ن��زم��ام��ك��ردن به‌‬ ‫دامه‌زراوه‌ دارایی‌و بازرگانیه‌كانه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪٨‬ــ هاندانی سێکته‌ره‌کانی گه‌شتیاری‌و‬ ‫پێشخستنی به‌ پرۆسه‌یه‌كی فره‌وان‪.‬‬ ‫ل���ه‌ ب�����واری چ��اك��س��ازی ل���ه‌ ك��ه‌رت��ه‌‬ ‫گشتیه‌كاندا سیاسه‌تی ته‌رخانكردنی‬ ‫ب��ڕێ��ك ل���ه‌ ق���ازان���ج ب���ۆ پێشخستن‌و‬ ‫تازه‌كردنه‌وه‌ی ئه‌م كه‌رته‌ سه‌ره‌تای‬

‫قۆناغێكی نوێ بوو‪ .‬له‌ پرۆسه‌ی ریفۆرم‌و‬ ‫ك���ران���ه‌وه‌دا چینیه‌كان ته‌نیا بیریان‬ ‫له‌ س��وود‌و ق��ازان��ج ن��ه‌ك��رده‌وه‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫به‌رنامه‌یه‌كی ته‌واویان بۆ فراوانكردن‌و‬ ‫پێشخستن‌و ب��ه‌رده‌وام��ب��وون��ی ه��ه‌ر‬ ‫ك��ه‌رت��ێ��ك ب��ۆ خ���ۆی ك���رد‪ .‬ل��ه‌ ب���واری‬ ‫كه‌رتی گشتیدا سیاسه‌ته‌كانیان به‌و‬ ‫ئاڕاسته‌یه‌ بوو ئه‌م كه‌رتانه‌ شان به‌‬ ‫شانی ك��ه‌رت��ی تایبه‌ت گه‌شه‌ بكه‌ن‌و‬ ‫پێشكه‌ون ت��ا ئه‌مانه ‌‌وه‌ك سه‌رجه‌م‌‬ ‫واڵته‌ دواكه‌وتوو‌و سۆسیالسته‌كان له‌‬ ‫سه‌ر سكی ده‌وڵه‌ت‌و نه‌ژێن‪.‬‬ ‫ل��ه‌ ئاكامی ئ��ه‌م سیاسه‌ته‌دا‪ ،‬به‌شی‬ ‫خاوه‌ندارێتی ده‌وڵ��ه‌ت له‌ ساڵی ‪١٩٧٨‬‬ ‫تا ساڵی ‪ ١٩٩٦‬له‌ (‪)%٥٦‬وه‌ دابه‌زی بۆ‬ ‫‪ ,%٤١‬ه��ه‌روه‌ه��ا به‌شی خاوه‌ندارێتی‬ ‫گشتی له‌ ‪‌%٤٣‬وه‌ داب��ه‌زێ‌ بۆ ‪ %٣٥‬له‬ ‫‌كۆتایی ئ��ه‌م قۆناغه‌دا ب��وو به‌ ‪%٢٤‬ی‬ ‫سه‌رجه‌م به‌رهه‌می ناوچه‌یی‪ ،‬ئه‌مه‌ له‌‬ ‫كاتێكدا له‌ س��ه‌رده‌م��ی (م���او)دا به‌شی‬ ‫ك��ه‌رت��ی تایبه‌ت ن��ه‌ب��وو‪ ،‬ی��ان زۆر به‌‬ ‫كه‌می بوونی هه‌بوو‪ .‬له ‌ساڵی ‪١٩٩٦‬دا‬ ‫ده‌وڵ����ه‌ت ‪ ١١٢‬م��ل��ی��ۆن ك��رێ��ك��اری له‌‬ ‫ش��اره‌ك��ان ب��ه‌گ��ه‌ڕ خستبوو‪ ،‬كه‌رتی‬ ‫گشتیش (‪ )٣٠٦‬ملیۆن كرێكار‌و كه‌رتی‬ ‫تایبه‌ت (‪ )٣٠‬ملیۆن كرێكاری هه‌بوو‪)٤(.‬‬ ‫به‌ وات��ا سه‌ره‌تایه‌كی زۆر به‌هێزی‬ ‫دروس���ت���ب���وون���ی ك���ه‌رت���ی ت��ای��ب��ه‌ت��ی‌و‬ ‫سیستمی سه‌رمایه‌داری به‌ده‌ر كه‌وت‌و‬ ‫ت��وان��ی��ی��ان ب��ه‌ سه‌نگێكی پێویسته‌وه‌‬


‫‪81‬‬

‫ت��ێ��ك��ه‌ڵ ب��ه‌ ب���ازن���ه‌ی ب��ه‌ره��ه‌م��ه��ێ��ن��ان��ی‬ ‫سه‌رمایه‌داری‌و سیستمی نوێ‌ جیهان‌و‬ ‫رێ��ك��خ��راو‌و ت��ه‌ك��ه‌ت��والت��ه‌ ئ��اب��ووری��ی��ه‌‬ ‫جیهانی‌و هه‌رێمایه‌تییه‌كان ببن‪ ،‬له‬ ‫‌هه‌مان كاتدا ده‌وڵ��ه‌ت��ه‌ س��ه‌رم��ای��ه‌داره‌‬ ‫پ����ێ����ش����ك����ه‌وت����ووه‌ك����ان‌و رێ���ك���خ���راو‬ ‫جیهانییه‌كانیش گه‌یشتنه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی‪،‬‬ ‫كه‌ نابێت‌و ناكرێت ئه‌م دۆخه‌ نوێیه‌ی‬ ‫چین پشتگوێ‌ ب��خ��ه‌ن‪ .‬چیتر بۆیان‬ ‫ن��ال��وێ��ت‌و ل��ه‌ ب��ه‌رژه‌وه‌ن��دی��ان��دا نابێت‬ ‫ل��ه‌ رووی سیاسه‌تی ف��ر‌ه‌وان��خ��وازی‬ ‫ئ��اب��ووری ‌ئ��ه‌م واڵت���ه‌دا بوه‌ستن‪ .‬له‌م‬ ‫ب��ازن��ه‌ی��ه‌دا زۆرێ����ك ل��ه‌ ب��ی��رم��ه‌ن��دان‌و‬ ‫س���ی���اس���ه‌ت���م���ه‌داران���ی ئ��ه‌م��ه‌ری��ك��ا له‌‬ ‫نێویشیاندا گه‌وره‌ دیپلۆماتی ئه‌مه‌ریكی‬ ‫هنری كسنجه‌ر رای ‌وای��ه‌‪ ،‬كه‌ ده‌بێت‬ ‫له‌م قۆناغه‌ به‌ دواوه‌ ئه‌مه‌ریكا هه‌وڵی‬ ‫شه‌ریكبوونه‌وه‌ له‌ بریی له‌ روو‌وه‌ستان‬ ‫له‌ گه‌ڵ چیندا بدات‪.‬‬ ‫ل���ه‌گ���ه‌ڵ ئ�����ه‌وه‌ی داڕم����ان����ی ب��ل��ۆك��ی‬ ‫خۆرهه‌اڵت قۆناغێكی نوێی بۆ سیستمی‬ ‫ن���وێ ب��ۆ سیستمی س���ه‌رم���ای���ه‌داری‬ ‫هێنایه‌كایه‌وه‌‪ ،‬هاوكات چینییه‌كانیش له‌م‬ ‫گۆڕانه‌ بێ‌ به‌ش‌و دووره‌ په‌رێز نه‌نوون‪,‬‬ ‫به‌ڵكو له‌ چه‌ندین روه‌وه‌ كاریان بۆ خۆ‬ ‫گونجاندن له‌گه‌ڵ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا‬ ‫كرد‪ .‬له‌م بواره‌دا سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كان‬ ‫ب���ه‌ س����ه‌ره‌ت����ای ت���ازه‌ت���ری���ن ق��ۆن��اغ��ی‬ ‫پێشكه‌وتنی چین‌و خاڵی‌ وه‌رچه‌خان له‌‬ ‫رێڕه‌وی به‌ره‌و‌پێشچوونی داده‌نرێت‌‪.‬‬

‫له‌ساڵی ‪١٩٩٤‬دا زیاد له‌ ‪ ٢٠٠‬كۆمپانیای‬ ‫فره‌ ره‌گه‌ز‌و بیانی سه‌رمایه‌یان له‌چین‬ ‫به‌گه‌ڕ خست له‌مانه‌ ‪ ٥٢‬یان له‌ كۆمپانیا‬ ‫م��ه‌زن��ه‌ك��ان��ی ئه‌مه‌ریكا ب���وون‪ ،‬ك��ه‌ به‌‬ ‫خاوه‌نی ئامراز‌و میكانیزمی سه‌ره‌كی‬ ‫ن���وێ‌و زان��س��ت��ی پێشكه‌وتوو ب��وون‪،‬‬ ‫به‌م گۆڕان‌و رووداوه‌‪ ،‬چینیه‌كان نه‌ك‬ ‫هه‌ر توانیان پێ‌ له‌ سه‌ر به‌شی خۆیان‬ ‫له‌سیستمی ن��وێ��ی ج��ی��ه��ان‌و ب���ازاڕی‬ ‫جیهانیدا داگرن‪ .‬به‌ڵكو بوون به‌هێزێكی‬ ‫مه‌زن‌و سه‌ره‌كی نوێی ئابووری جیهان‬ ‫له‌ پاڵ ئه‌مه‌ریكا‌و ئه‌وروپا‌و ژاپۆندا‪.‬‬ ‫له‌ كۆتایی ساڵی ‪١٩٩٨‬دا ‪ ٦٥‬ده‌وڵه‌ت‌و‬ ‫هه‌رێمی بیانی نزیكه‌ی ‪ ٢٢،٠٥٠‬چاالكی‬ ‫ئابووریی‌و پڕۆژه‌یان به ‌بڕی ‪٢٧،٦١‬‬ ‫بلیۆن دۆالر له ‌شاری شنگی جێبه‌جێ‬ ‫كرد‪ ،‬به‌مه‌ش چین بوو به‌ ماڵی یه‌ك‬ ‫له‌ سه‌ر ده‌ی ‪ ٥٠٠‬گه‌وره‌ كۆمپانیاكه‌ی‬ ‫جیهان‪)٥(.‬‬ ‫به‌گشتی له‌ ئاكامی ئه‌م گۆڕانكارییانه‌‬ ‫چ��ی��ن ت���وان���ی ب���ه‌رزت���ری���ن ن��ێ��وه‌ن��دی‬ ‫گه‌شه‌كردنی ئابووری له‌ ماوه‌ی ‪١٩٧٨‬‬ ‫ـ��ـ ‪ ١٩٩٦‬ب��ه‌ رێ���ژه‌ی زی��ات��ر ل��ه‌ (‪)%٩‬‬ ‫نێوه‌ندی سااڵنه‌ بۆ خۆی تۆماربكات‪)٦(.‬‬ ‫ئه‌م رێژه‌یه‌ش بێگومان زۆر له ‌ئاستی‬ ‫ئاسایی خۆیان زیاتر بوو‌و له‌ هه‌مان‬ ‫كاتدا به‌رزترین رێژه‌ی گه‌شه‌كردنه‌ له‌‬ ‫سه‌ر ئاستی هه‌موو‌واڵتانی جیهان‪.‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪١٩٩١‬دا رێژه‌ی گه‌شه‌كردنی‬ ‫چین ‪%١٠.٩‬ی ت��ۆم��ارك��رد‌و ل��ه‌ ساڵی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪82‬‬

‫‪ ١٩٩٤‬ئ���ه‌م ڕێ���ژه‌ی���ه‌ گ��ه‌ی��ش��ت��ه‌ ‪.%١١‬‬ ‫ه����ه‌روه‌ه����ا رێ������ژه‌ی گ��ه‌ش��ه‌ك��ردن��ی‬ ‫پیشه‌سازی له‌ ‪ ١٩٩٢‬بڕی ‪%١٨‬ی تۆمار‬ ‫كرد‌و هه‌نارده‌ی ‪‌%٢٤‬و ئاستی بژێوی‬ ‫له‌ م��اوه‌ی ده ساڵدا چ��وار ئه‌وه‌نده‌ی‬ ‫خۆی به‌رزبووه‌وه‌‪)٧(.‬‬ ‫به ‌گشتی رێژه‌ی ناوه‌ندی هه‌نارده‌ی‬ ‫له‌بازرگانی ده‌ره‌كیدا له‌ ‪ ١٩٧٩‬ــ ‪١٩٩٣‬‬ ‫سااڵنه‌ ‪%14.5‬ی تۆماركرد‌و له ‌ساڵی‬ ‫‪ ١٩٩٤‬ئ��ه‌م رێ��ژه‌ی��ه‌ ب��وو ‪ ،%31.9‬ئه‌م‬ ‫رێژه‌یه‌ بڕی ‪ ١٢١‬ملیار دۆالر تۆمار‬ ‫كرد‪ ،‬له‌ هه‌مان كاتدا رێژه‌ی هاورده‌ی‬ ‫بڕی ‪%١١.٢‬ی تۆمار كرد‪ ،‬كه‌ ده‌یكرده‌‬ ‫بڕی (‪ )١١٥.٧‬ملیار دۆالر‪.‬‬ ‫به‌ واتایه‌كی‌تر چینییه‌كان له‌ دۆخی‬ ‫كورتهێنان ده‌رچ��وون‌و چوونه‌ دۆخی‬ ‫زێ����ده‌وه‌‪ .‬ئ��ه‌م��ه‌ش چینییه‌كانی ب��رده‌‬ ‫پێگه‌یه‌كی نوێ‌‌و توانی بچێته‌ یانه‌ی ده‌‬ ‫هه‌نارده‌‌که‌ره‌ زه‌به‌الحه‌که‌ی جیهان‌و‬ ‫دواتریش بچێته‌ رێكخراوی بازرگانی‬ ‫جیهانی ‪WTO‬وه‌‪ ،‬كه‌ له‌ كۆنفرانسی‬ ‫‪٢٠٠٢‬ی ده‌وحه‌دا به‌ره‌سمی راگه‌یاندرا‪.‬‬ ‫ب���ه‌ش��ێ��وه‌ی��ه‌ك��ی گ��ش��ت��ی س��ه‌رج��ه‌م‬ ‫ب��ه‌ره��ه‌م��ی ن��اوچ��ه‌ی��ی چ��ی��ن ل��ه ‌ساڵی‬ ‫‪١٩٩٦‬دا رێژه‌ی ‪ %١١‬كۆی سه‌رجه‌می‬ ‫به‌رهه‌می خۆماڵی له‌ سه‌ر ئاستی گشت‬ ‫جیهان پێك ده‌هێنا‪ .‬ئه‌مه‌ش به‌رامبه‌ر‬ ‫نیوه‌ی س��ه‌رج��ه‌م به‌رهه‌می ناوچه‌ی‬ ‫كیشوه‌ری ئاسیا‌و ‪ %٢٨‬كۆی به‌رهه‌می‬ ‫ناوچه‌یی ‌واڵته‌ گه‌شه‌كردووه‌كان بوو‪.‬‬

‫(‪)١٠‬‬ ‫چین ل��ه‌م ق��ۆن��اغ��ه‌دا زۆر ب��ه‌ خێرای‬ ‫هه‌نگاوی به‌ره‌و گه‌یشتن به‌ لوتكه‌ ده‌نا‪،‬‬ ‫چین ئه‌مرۆ له‌ بواری ئابووریدا شه‌ڕ‬ ‫له‌ سه‌ر گه‌یشتن به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ده‌كات‪.‬‬ ‫له‌ بواری گه‌شه‌كرندا نێوه‌ندی رێژه‌ی‬ ‫گه‌شه‌كردنی له‌ نزیكه‌ی ‪ %٩‬یه‌‪ .‬له‌ ساڵی‬ ‫‪٢٠٠٧‬دا ئه‌م رێژه‌یه‌ گه‌یشته‌ ‪.%١١‬‬ ‫به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی چین له‌ سه‌رجه‌م‬ ‫كه‌رته‌كانی ئ��اب��ووری��دا گه‌شه‌كردن‌و‬ ‫پێشكه‌وتنی مه‌زنی به‌رپاكرد‪ ،‬هه‌ندێك‬ ‫له‌م كه‌رت‌و بوارانه‌‪:‬‬ ‫‪١‬ــ بواری جوتیاری‌و كشتوكاڵی‪.‬‬ ‫ئه‌مرۆ چینیه‌كان له‌ پله‌ هه‌ر به‌رز‌و‬ ‫نزیكه‌كانن له‌ لوتكه‌ی به‌رهه‌مهێنانی‬ ‫ج��ی��ه��ان��ی ل���ه‌ ب�����واری ك��ش��ت��وك��اڵ��ی��دا‪،‬‬ ‫‌ئ���ه‌م واڵت����ه‌ ب��ه‌ ی��ه‌ك��ێ ل��ه‌ گرنگترین‬ ‫پێگه‌‌و سه‌رچاوه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی‬ ‫دانه‌وێڵه‌‌و لۆكه‌‌و سه‌وزه‌مه‌نی‌و چای‌و‬ ‫چه‌ندین جۆری‌تر له خۆراك له‌ سه‌ر‬ ‫ئاستی جیهان داده‌ن��رێ��ت‪ .‬ئه‌مه‌ جگه‌‬ ‫له‌‌وه‌ی ناوه‌ندێكی گه‌وره‌ی كشتوكاڵی‬ ‫پیشه‌سازیه‌‪ ،‬له‌ ب��واری به‌ خێوكردنی‬ ‫ئ��اژه‌ڵ��دا خاوه‌نی سامانێكی بێشومار‬ ‫ل���ه‌ م����ه‌ڕو م�����ااڵت‌و م��ان��گ��ا‌و ب����ه‌راز‌و‬ ‫ئ��اژه‌ڵ��ه‌ ده‌ری��ای��ه‌ك��ان��ه‌‪ .‬ب��ه‌ شێوه‌یه‌كی‬ ‫گشتی ده‌ك��رێ��ت بڵێین چین له‌ نێوان‬ ‫س��ااڵن��ی ‪ ١٩٨٣ – ١٩٧٨‬شۆڕشێكی‬ ‫م��ه‌زن��ی ب��ه‌ بێده‌نگی ل��ه‌ گونده‌كانیدا‬ ‫به‌رپاكرد‪ ،‬سه‌ره‌تا دامه‌زراندنی بناغه‌ی‬


‫‪83‬‬

‫چاكسازی‌و نوێبوونه‌وه‌ له‌و گوندان ‌ه‬ ‫ب��ه‌ گ��رێ��دان��ی گرێبه‌ستێك ل��ه‌ ن��ێ��وان‬ ‫ج��وت��ی��اران‌و ده‌وڵ��ه‌ت��دا ده‌س��ت��ی پێكرد‬ ‫گه‌وهه‌ری ئه‌م گرێبه‌سته‌ ئه‌وه‌ بوو‪ ،‬كه‌‬ ‫ده‌وڵه‌ت زه‌ویه‌ كشتوكاڵیه‌كان بدات به‌‬ ‫جوتیاران ئه‌وانیش له‌ به‌رامبه‌ردا بڕێك‬ ‫له‌ به‌رهه‌مه‌كانیان بده‌ن به‌ ده‌وڵ��ه‌ت‌و‬ ‫ئ��ازاد بن له‌ چۆنێتی مامه‌ڵه‌كردن به‌‬ ‫بره‌كه‌ی‌تریه‌وه‌‪ .‬ئه‌م ئه‌زموونه‌ دواتر‬ ‫له‌ زۆر جێگا‌و ناوچه‌دا پراكتیزه‌كرا‌و‬ ‫سه‌ركه‌تنی گه‌وره‌شی به‌ ده‌ست هێنا‪.‬‬ ‫له‌ كۆتایی حه‌فتاكاندا چین پرۆژه‌ی‬ ‫ریفۆرم‌و نوێبوونه‌وه‌ی خسته‌ بواری‬ ‫ج��ێ��ب��ه‌ج��ێ��ك��ردن��ه‌وه‌‪ ،‬س��ی��اس��ه‌ت��م��ه‌دار‌و‬ ‫ب��ی��رم��ه‌ن��دی گ����ه‌وره‌ی چین دی��ن��گ بۆ‬ ‫پ��راك��ت��ی��زه‌ك��ردن��ی پ���رۆژه‌ك���ه‌ی رێگای‬ ‫چاكسازی‌و گۆرانی هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو‬ ‫گرته‌به‌ر‪ ،‬له‌ پڕۆسه‌كه‌یدا هاوسه‌نگیه‌كی‬ ‫له‌ نێوان ئازادكردنی بازار‌و پارێزگاری‬ ‫ل��ه‌ س��ت��راك��چ��ه‌ر‌و ه��ه‌ی��ب��ه‌ت��ی ده‌وڵ���ه‌ت‬ ‫دروس���ت ك���رد‪ ،‬ب��ۆی��ه‌ ل��ه‌گ��ه‌ڵ هه‌موو‬ ‫ب��ه‌رپ��ه‌رچ��دان��ه‌وه‌ی��ه‌ك��ی ن���ادروس���ت‌و‬ ‫ده‌رهاویشته‌یه‌كی ن��ه‌خ��وازراوی‪ ،‬ئه‌و‬ ‫قۆناغه‌ ده‌وڵه‌ت‌ وه‌ك دامه‌زراوه‌یه‌كی‬ ‫به‌هێز رووبه‌رووی ده‌بووه‌وه‌‪ .‬سه‌رۆك‬ ‫بریاره‌كانی گ��ه‌ش��ه‌ك��ردن‌و ریفۆرمی‬ ‫زۆر ب��ه‌وردی‌و له‌ سه‌ر خۆ جێبه‌جێ‬ ‫كرد‪ ،‬تا به‌ ته‌واوی توانی جێپێی خۆی‬ ‫قایم كات‪ .‬سه‌ره‌تای پرۆسه‌كه‌یان كه‌‬ ‫به‌ ریفۆرمی ئابووری ده‌ستی پێكرد‪،‬‬

‫ل��ه‌م ك��ه‌رت��ه‌دا هه‌نگاوی یه‌كه‌میان ل ‌ه‬ ‫دارشتنه‌وه‌ی ستراكچه‌ر‌و پێشخستنی‬ ‫كه‌رتی كشتوكاڵیه‌وه‌ ده‌ستیان پێكرد‪.‬‬ ‫له‌م بواره‌شدا سه‌ره‌تا كاركردنیان به‌‬ ‫سیستمی هه‌ره‌وه‌زی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌‌و‬ ‫ب���ازاری كشتوكاڵیان ب��ه‌ شێوه‌یه‌كی‬ ‫به‌رچاو ئازاد كرد‪ .‬ئاسته‌نگ‌و كۆت‌و‬ ‫به‌نده‌كانی ب��ه‌رده‌م گه‌شه‌كردنی ئه‌م‬ ‫كه‌رته‌یان به‌ ته‌واوی البرد‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌‬ ‫كرۆكدا بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م كه‌رته‌ جارێكیتر‬ ‫له‌ سه‌ر بناغه‌ی سود‌و زیان ئیداره‌ی‬ ‫خۆی دارێژێته‌وه‌‪ .‬‬ ‫م��ۆدێ��ل��ی سۆسیالستیی ب����ازار‪ ،‬كه‌‬ ‫ل��ه‌ داه��ێ��ن��ان��ی س����ه‌رۆك دی��ن��گ ب��وو‪،‬‬ ‫ه��ه‌وێ��ن��ه‌ک��ه‌ی س��ه‌رك��ه‌وت��ن��ی پ��ڕۆس��ه‌ی‬ ‫ریفۆرم‌و نوێبوونه‌وه‌ بوو‪ ،‬که بوو به‬ ‫چیرۆكی سه‌ركه‌وتنی به‌رده‌وامی ئه‌و‬ ‫نه‌ته‌وه‌یه‌‌‪ .‬كرۆكی قۆناغی ریفۆرم‌و‬ ‫نووێبوونه‌وه‌ ل��ه‌م ك��ه‌رت��ه‌دا له‌ ساڵی‬ ‫‪‌١٩٧٨‬وه‌ به‌ دوو قۆناغ ده‌ستی پێكرد‪:‬‬ ‫ق��ۆن��اغ��ی ی���ه‌ک���ه‌م‪ :‬س���ه‌ره‌ت���ا ل���ه‌ به‌‬ ‫ت��ای��ب��ه‌ت��ك��ردن��ی زه‌وی‌و ئ��ازادك��ردن��ی‬ ‫كه‌رتی كشتوكاڵی‌و به‌شداركردنه‌وه‌ی‬ ‫ج��ووت��ی��اران ب��وو ل��ه‌ س��ود‌و قازانجی‬ ‫ب��ه‌ره��ه‌م��ه‌ك��ان��ی��ان‪ .‬ب��ه‌م سیاسه‌ته‌یان‬ ‫چینی‌یه‌كان گه‌شه‌كردن‌‌و پێشكه‌وتنێكی‬ ‫زۆری���ان ت��ۆم��ارك��رد‪ ،‬ب��ه‌ بارێكی‌تردا‬ ‫زی��ادب��وون��ی رێ���ژه‌ی به‌رهه‌مهێنان‌و‬ ‫زیادبوونی داه��ات‪ ،‬ببو به هانده‌ر بۆ‬ ‫دام��ه‌زران��دن��ی پیشه‌سازی كشتوكاڵی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪84‬‬

‫له‌ گونده‌كان‌و پێشكه‌وتنی ئه‌م كه‌رته‌‪،‬‬ ‫هاوكات زیادبوونی داهات‌و باشبوونی‬ ‫بژێوی جووتیاران ده‌رگ��ای له‌ سه‌ر‬ ‫كه‌ڵه‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌ش له ‌‌واڵت��ه‌دا‬ ‫ك��رده‌وه‌‪ .‬چینیه‌كان بۆ رێكخستنه‌وه‌و‬ ‫دام��ه‌زران��دن��ی بناغه‌ی گه‌شكردنێكی‬ ‫ب�����������ه‌رده‌وام‌و ب������ه‌رز پ��������رۆژه‌ی ب��ه‌‬ ‫دامه‌زراوه‌كردنی گوندیان داهێنا‪ ،‬ئه‌م‬ ‫پرۆژه‌یه‌ له‌ قۆناغه‌ بااڵكانیدا پرۆسه‌ی‬ ‫ب��ه‌ دام���ه‌زراوه‌ك���ردن���ی گ��ون��د ب��ازن��ه‌ی‬ ‫ك��ه‌رت��ه‌ك��ان��ی ئ����اژه‌ڵ����داری‌و چ��ه‌ن��دی��ن‬ ‫ب��واری‌ت��ری‌ وه‌ك كه‌رتی بیناسازی‌و‬ ‫پیشه‌سازی بچوك‪ ..‬هتد لێكه‌وته‌وه‌‪.‬‬ ‫سیاسه‌تی نوێی‌و ستراتیژیی ده‌وڵه‌ت‬ ‫ب��ۆ گ��ون��ده‌ك��ان ل��ێ��روه‌ گرنگیدان بوو‬ ‫ب��ه‌ به‌رهه‌مهێنانی ش��م��ه‌ك‌و روه‌ك���ه‌‬ ‫كشتووكاڵییه‌ گرانبه‌هاكان‪ .‬له‌ ماوه‌ی‬ ‫ه��ه‌ش��ت��اك��ان��دا رێ�����ژه‌ی پ��ی��ش��ه‌س��ازی‬ ‫ك��ش��ت��وك��اڵ��ی ل���ه‌ ب���ه‌ره���ه‌م���ی ك��ه‌رت��ی‬ ‫كشتوكاڵی ‪ %٢٣‬ی تۆماركرد‪ ،‬به‌رهه‌می‬ ‫ریفۆرم له‌ كه‌رتی كشتوكاڵی له‌ قۆناغی‬ ‫یه‌كه‌میدا بوو هۆی ئه‌وه‌ی ‪ ١٧٠‬ملیۆن‬ ‫جووتیار له‌ بازنی هه‌ژاری رزگاركات ‪.‬‬ ‫وه‌ك ئ����اس����ت����ی پ���ێ���ش���ك���ه‌وت���ن���ی‬ ‫به‌رهه‌مهێنانیش له‌ نێوان ساڵی ‪١٩٧٨‬‬ ‫بۆ ‪ ٢٠٠٤‬به‌رهه‌می لۆكه‌ سێ ئه‌وه‌نده‌ی‬ ‫خۆی زیادیكرد له‌ ‪ ٢،٢‬ملیۆن تۆنه‌وه‌‬ ‫بوو به‌ ‪ ٦،٣‬ملیۆن تۆن‪ ،‬به‌رهه‌می رۆن‬ ‫ش��ه‌ش ئ��ه‌وه‌ن��دی خ��ۆی زیادیكرد (له‌‬ ‫‪ ٥،٢‬ملیۆن تۆنه‌و ب��وو به‌ ‪ ٣٠‬ملیۆن‬

‫ت���ه‌ن‪ ،‬ل��ه‌ ن��ێ��وان ‪١٩٨٤‬ه‌وه‌ ت��ا ‪٢٠٠٤‬‬ ‫په‌روه‌ردكردنی ئاژه‌ڵداری پێشكه‌وتنی‬ ‫به‌رچاه‌ی به‌خۆوه‌ بینی‪ ،‬به‌رهه‌مهێنانی‬ ‫گۆشت له‌ ‪ ١٩‬ملیۆن ت��ۆن گۆشته‌وه‌‬ ‫بوو به‌ ‪ ٧٠‬ملیۆن تۆن‪.‬‬ ‫ب���ه‌ ش��ێ��وه‌ی��ك��ی گ��ش��ت��ی خ��س��ڵ��ه‌ت��ی‬ ‫پێشكه‌وتنی ك��ه‌رت��ی كشتوكاڵی دوو‬ ‫ب��واری گرته‌وه‌‪ ،‬له‌ الیه‌ك رێكخستنی‬ ‫ب����واری ج��ووت��ی��اری‌و ف��راوان��ك��ردن��ی‬ ‫رێژه‌ی زه‌وی‌و زیادكردنی جۆره‌كانی‬ ‫برهمهێنانی كشتوكاڵی‪ ،‬له‌ الیه‌كیتر‬ ‫گرنگیدان به‌ به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵداری‪،‬‬ ‫له‌ ب��واری به‌رهمهێنانی گه‌نم‌و لۆكه‌‌و‬ ‫گه‌نمه‌شامی‌و سه‌وزه‌‌و چای‪ ،‬له‌ بواری‬ ‫ئاژه‌ڵداریش به‌خێوكردنی مه‌ڕ‌و مااڵت‌و‬ ‫ب���ه‌راز‌و ئ���اژه‌ڵ ده‌ری��ای��ه‌ك��ان ل��ه‌ پله‌ی‬ ‫یه‌كه‌مدا بوو‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ بواری پیشه‌سازی‪.‬‬ ‫ل���ه‌ ب��ی��س��ت‌و پ��ێ��ن��ج س��اڵ��ی ك��ۆت��ای��دا‬ ‫چینیه‌كان توانیان پیشه‌سازی بكه‌نه‌‬ ‫ره‌وره‌وه‌ی گ��ه‌ش��ه‌ك��ردن��ێ��ك��ی زۆر‬ ‫خێراو بته‌و‪ .‬گۆڕانێكی گه‌وهه‌ری له‌‬ ‫سروشت‌و‌ واقعی كه‌رتی پیشه‌سازی‬ ‫ئه‌نجام بده‌ن‪ .‬ئه‌مرۆ چین خاوه‌نی ‪٢٢٠‬‬ ‫هه‌زار كارگه‌یه‌‪ ،‬له‌مانه‌ ‪ ٢٠٠٠‬كارگه‌یان‬ ‫گه‌وره‌‌و مه‌زنن‪ ٢٢ ،‬هه‌زاریان كارگه‌ی‬ ‫مام ناوه‌ندین‌و ‪ ٢٠٠‬هه‌زاریان كارگه‌ی‪،‬‬ ‫دامه‌زراوه‌ی قه‌باره‌ بچوكن‪.‬‬ ‫ب����ه‌ ش���ێ���وه‌ی���ه‌ك���ی گ��ش��ت��ی ك���ه‌رت���ی‬ ‫پیشه‌سازی ل��ه‌ رووی دابه‌شبوونی‬


‫‪85‬‬

‫جوگرافیه‌وه‌ به‌ پێی بنه‌ماكانی زانستی‬ ‫پ��ی��ش��ه‌س��ازی ب���ه‌ س���ه‌ر ن��اوچ��ه‌ك��ان��دا‬ ‫دابه‌شكران‪ ،‬چینیه‌كان نه‌خشه‌‌و پالنێكی‬ ‫‌وردیان بۆ ئه‌م دابه‌شكردنه‌ هه‌بوو‪.‬‬ ‫له‌م سیاسه‌ته‌یاندا به‌ وردی حیسابیان‬ ‫بۆ ئاسانكاری سه‌ركه‌وتن كرد‪ ،‬بۆیه‌‬ ‫دابه‌شكردنه‌كایان له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا‬ ‫ده‌س��ه‌ك��ه‌وت‌و ئاكامی زۆر گ��ه‌وره‌ی‬ ‫هه‌بوو‪.‬‬ ‫ئه‌زموونی چینیه‌كان تایبه‌ته‌مه‌ندییه‌كی‬ ‫زۆر گرنگی هه‌یه‌‪ ،‬له‌ هه‌موو برگه‌‌و‬ ‫به‌شێكیدا ده‌خ��وازێ��ت شیكار چه‌ندین‬ ‫لێكۆڵینه‌وه‌‌و دیراسه‌ی بۆ بكات‪ ،‬ئه‌مرۆ‬ ‫زۆربه‌ی‌ واڵتانی دواكه‌وتوو‌‪ ،‬یان تازه‌‬ ‫گه‌شه‌كردوو روو ده‌كه‌نه‌ ‌ئه‌م واڵته‌‌و‬ ‫ده‌ی���ان���ه‌وێ���ت س����وود ل��ه‌ ئ���ه‌زم���وون‌و‬ ‫نه‌خشه‌ی سه‌ركه‌وتنیان‌وه‌رگرن‪.‬‬ ‫ئاكامی ئه‌م ئه‌زموونه‌ له‌ ماوه‌ی كه‌متر‬ ‫له‌ نیو س��ه‌ده‌دا چینیه‌كان ب��ازی زۆر‬ ‫مه‌زنیان داوه‌‪ ،‬بۆ نموونه‌ له‌ ماوه‌ی نێوان‬ ‫‪ ١٩٤٩‬ــ ‪ ٢٠٠٠‬له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئاسندا‬ ‫له‌ پله‌ی ‪٢٦‬ه‌وه‌ په‌ریونه‌ته‌وه‌ بۆ پله‌ی‬ ‫یه‌كه‌م‪ ،‬له‌ به‌رهه‌مهێنانی خه‌ڵوزدا له‌‬ ‫پله‌ی ‪ ٩‬یه‌مه‌وه‌ په‌ریونه‌ته‌وه‌ بۆ یه‌كه‌م‪،‬‬ ‫له‌ به‌رهه‌مهێنانی پترۆڵدا له‌ پله‌ی ‪٢٧‬ه‌وه‌‬ ‫گه‌یشتوونه‌ته‌ پله‌ی پێنجه‌م‪ .‬ئه‌مرۆ چین‬ ‫له‌ به‌رهه‌مهێنانی تیره‌ی لۆكه‌‌و چنینی‬ ‫پیشه‌سازی‌و به‌رهه‌مهێنانی پێاڵودا‬ ‫له‌ پله‌ی یه‌كه‌مدان‪ ،‬له‌ به‌رهه‌مهێنانی‬ ‫ئ��ۆت��ۆم��ب��ێ��ل��دا ل��ه‌ پ��ل��ه‌ی ش��ه‌ش��ه‌م��ن‪ .‬له‌‬

‫ب����واری پ��ی��ش��ه‌س��ازی ت��ه‌ك��ن��ۆل��ۆژی��ای‬ ‫بااڵدا (ئه‌لكترۆن‌و زانیاری‌و تۆره‌كان‬ ‫ئ��ه‌ن��ت��ه‌رن��ێ��ت‌و پێداویستیه‌كان مانگه‌‬ ‫ده‌سكرده‌كاندا) هه‌نگاوی زۆر مه‌زنیان‬ ‫ناوه‌‪.‬‬ ‫ل��ه‌ ده‌ س��اڵ��ی ی��ه‌ك��ه‌م��ی ئ��ه‌زم��وون��ی‬ ‫پ��راك��ت��ی��زه‌ك��ردن��ی ت���ی���ۆری ب�����ازاری‬ ‫سۆسیالستی‪ ،‬كه‌رتی پیشه‌سازی به‌‬ ‫ه����ه‌ردوو ب���اری ئ��اس��ۆی‌و ستوونیدا‬ ‫پێشكه‌وتنێكی زۆر خێرای به‌ خۆیه‌وه‌‬ ‫بینی‪ ،‬به‌واتا هه‌م له‌ بواری زیادكردنی‬ ‫جۆره‌كانی پیشه‌سازی‌و هه‌م له‌ بواری‬ ‫فراوانكردنی كارگه‌یدا‪ ،‬له‌م قۆناغه‌دا‬ ‫سه‌ره‌تا چینیه‌كان به‌ پرۆژه‌‌و كارگه‌ی‬ ‫بچوك ده‌ستیان پێكرد‪ ،‬ئه‌م شێوه‌ كارگانه‌‬ ‫زۆر به‌ خێرایی له‌ گوند‌و شارۆچكه‌‬ ‫بچووك‌و نێوه‌نده‌كاندا باڵوه‌یان كرد‪،‬‬ ‫دوات��ر س��ه‌رج��ه‌م ناوچه‌كانی‌ واڵتیان‬ ‫گ���رت���ه‌وه‌‪ .‬ل��ه‌ راس��ت��ی��دا دام��ه‌زران��دن��ی‬ ‫كارگه‌‌و پیشه‌سازی قه‌باره‌ بچوك یه‌كێ‬ ‫له‌ نهێنیه‌كانی سه‌ركه‌وتنی چینیه‌كانه‌‪،‬‬ ‫بۆیه‌ ئ��ه‌م ج��ۆره‌ پیشه‌سازیه‌ جێگای‬ ‫ب��ای��ه‌خ‌و گرنگیی ده‌وڵ����ه‌ت‌و به‌شێكی‬ ‫گرنگی سیاسه‌تمه‌داران‌و پیاوان كار‌و‬ ‫پیشه‌سازی بوو‪ ،‬ته‌نانه‌ت دوای هێنانی‬ ‫‌وه‌ب��ه‌ره��ێ��ن��ان��ی ب��ی��ان��ی‌و دام��ه‌زران��دن��ی‬ ‫پ��ی��ش��ه‌س��ازی م��ه‌زن��ی��ش‪ .‬ی��ه‌ك��ێ��ک له‌‬ ‫گرنگیه‌كانی ئ��ه‌م ج��ۆره‌ پیشه‌سازیه‌‪،‬‬ ‫دابینكردنی كه‌ره‌سه‌ی سه‌ره‌تای بوو‬ ‫بۆ پیشه‌سازی‌و كارگه‌ مه‌زنه‌كان به‌‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪86‬‬

‫نرخێكی كه‌م‪ ،‬به‌واتا هاوكارێكی گرنگ‬ ‫ب���وو ب��ۆ ك���ه‌م ك���ردن���ه‌وه‌ی خ��ه‌رج��ی‌و‬ ‫ت��ێ��چ��ووی ش���م���ه‌ك‌‌و ب��ه‌ره��ه‌م��ه‌ك��ان��ی‬ ‫ئه‌و كارگانه‌‪ ،‬له‌ ره‌هه‌ندێكی‌تردا ئه‌م‬ ‫كه‌مبوونه‌وه‌یه‌ یارمه‌تیده‌رێكی باش‬ ‫ب��وو بۆ به‌ هێزكردنی ‌واڵته‌كه‌یان له‌‬ ‫ملمالنێكردنی شمه‌كه‌ بیابیه‌كاندا‪.‬‬ ‫له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ قۆناغی‬ ‫دووه‌م����ی پێشكه‌وتن‌و گه‌شه‌كردنی‬ ‫ك����ه‌رت����ی پ����ی����ش����ه‌س����ازی‪ ،‬ق���ۆن���اغ���ی‬ ‫دام����ه‌زران����دن����ی پ��ی��ش��ه‌س��ازی م���ه‌زن‬ ‫ده‌س��ت��ی پێكرد‪ .‬ك��ه‌رت��ی پیشه‌سازیی‬ ‫مه‌زن به‌ پله‌ی یه‌كه‌م پشتی به‌ هاتنی‬ ‫‌وه‌به‌رهێنانی ده‌ره‌ك��ی ده‌ب��ه‌س��ت‪ .‬ئه‌م‬ ‫پێشكه‌وتنه‌ ل��ه‌ رووی گه‌شه‌كردنی‬ ‫مرۆی‌و داهێنان‌و پێشخستنی توێژی‬ ‫كرێكارانی به‌هه‌ره‌دار كاریگه‌ری زۆر‬ ‫دی���اری ه��ه‌ب��وو‪ ،‬ژم��اره‌ی��ه‌ك��ی زۆر له‌‬ ‫كرێكاره‌ خوێنده‌واره‌كان روویان كرده‌‬ ‫ئه‌م كه‌رته‌‪ ،‬له‌ گه‌ڵ كرانه‌وه‌ی ئابووری‬ ‫چیندا زیاتر له‌ سه‌د ملیۆن كرێكاری‬ ‫‌ئه‌م واڵته‌ تێكه‌ڵ به‌ ئابووریی جیهانی‬ ‫بوون‪ ،‬له‌ راستیدا ئه‌م ژماره‌یه‌ زیاتر‬ ‫بوو له‌ ژماره‌ی كرێكارانی هه‌ر حه‌وت‌‬ ‫واڵته‌ پیشه‌سازیه‌ گه‌وره‌كه‌ی دنیا‪ .‬كۆی‬ ‫به‌رهه‌مه‌كانی پیشه‌سازیه‌ گه‌وره‌كان‬ ‫هه‌نارده‌ی‌ واڵتانی ده‌ره‌وه‌ ده‌كران به‌‬ ‫تایبه‌تیش ئه‌مه‌ریكا‪.‬‬ ‫له‌ پێناو كۆنترۆڵكردن‌و رێكخستنه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌م به‌شه‌ ده‌وڵه‌ت چه‌ندین كۆمه‌ڵگای‬

‫پیشه‌سازی م��ه‌زن��ی دام���ه‌زران���د‪ .‬ئه‌م‬ ‫كۆمه‌ڵگایانه‌ بازنه‌یه‌كی كامڵیان بۆ‬ ‫به‌رهه‌مهێنانی شمه‌ك‌و كه‌ره‌سه‌كانی‬ ‫هه‌نارده‌كردن دروست ده‌كرد‪ .‬ئه‌مانه‌‬ ‫ب���وون ب��ه‌ پ��ای��ه‌ی ب��ه‌ ه��ێ��زی راگرتنی‬ ‫ئابووری چین له‌ ئاستێكی به‌رز‌و بااڵدا‪،‬‬ ‫ئه‌و زه‌مینه‌یه‌یان خوڵقاند‪ ،‬كه‌‌ئه‌م واڵته‌‬ ‫ئاماده‌ بێت بۆ ئ��ه‌وه‌ی ببێته‌ یه‌كێ له‌‬ ‫ج��ه‌م��س��ه‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئ��اب��ووری‬ ‫ج��ی��ه��ان‌و خ��ه‌ون��ی گه‌یشتن ب��ه‌ پله‌ی‬ ‫یه‌كه‌م‌و به‌ هێزترین‌ واڵت��ی ئابووری‬ ‫جیهان‪ ‌،‬واته‌ له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا پێش‬ ‫ئه‌مه‌ریكا بكه‌وێت‪ ،‬نزیك كاته‌وه‌ له‌‌واقع‪.‬‬ ‫‪٣‬ــ بواری‌وزه‌‌و سامانه‌ سروشتییه‌كان‬ ‫چین خاوه‌نی برێكی مه‌زنی یه‌ده‌كی‬ ‫ك���ان���زا س��رۆش��ت��ی��ه‌ك��ان��ه‌‪ ،‬ل���ه‌ ب���واری‬ ‫ده‌ره��ێ��ن��ان��ی پ��ت��رۆڵ��دا ت��ا س��اڵ��ی ‪٢٠٠٠‬‬ ‫بری به‌رهه‌مهێنانی ‪ ١٧٤‬ملیۆن ته‌نی‬ ‫تۆماركروه‌‪ ،‬له‌ بواری یه‌ده‌كی خه‌ڵوزدا‬ ‫له‌ پله‌ی یه‌كه‌مدان‪ ،‬بڕی به‌رهه‌مهێنانیان‬ ‫له‌ ساڵیكدا ‪ ١٩١٠‬ملیۆن ت��ه‌ن تۆمار‬ ‫ده‌كات‪ .‬له‌ به‌رهه‌مهێنان ئاسن‌و زنك‌و‬ ‫قورقۆشم له‌ پله‌ی یه‌كه‌می جیهاندان‪.‬‬ ‫ل��ه‌ ساڵی ‪ ٢٠٠٤ -٢٠٠٣‬ل��ه‌ ئاكامی‬ ‫ف���ره‌وان���ب���وون‌و خ��ێ��راب��وون��ی گ��ه‌ش��ه‌‌و‬ ‫پ��ێ��ش��ك��ه‌وت��ن��ی ب���واره‌ك���ان���ی ئ��اب��ووری‬ ‫پێویستیه‌كانی له‌ پترۆڵ زی��ادی كرد‪،‬‬ ‫مه‌زنی بواری پێشكه‌وتنی پیشه‌سازی‬ ‫چین بووه‌ هۆی ئ��ه‌وه‌ی نرخی نه‌وت‬ ‫له‌ س��ه‌ر ئاستی جیهان به‌رزبێته‌وه‌‪.‬‬


‫‪87‬‬

‫ل���ه‌م ب�����واره‌دا ئ��ه‌م��رۆ چ��ی��ن��ی��ه‌ك��ان ل ‌ه‬ ‫ه��ه‌وڵ��ی زۆردان ب��ۆ ده‌ستخستنی‬ ‫پێداویستیه‌كانیان له‌ سه‌رچاوه‌كان‌و‬ ‫وزه‌‪ ،‬ب���ۆ ئ����ه‌م م��ه‌ب��ه‌س��ت��ه‌ ب���ه‌ ه��ۆی‬ ‫كۆنترۆڵكردنی سه‌رچاوه‌كانی ‌وزه‌ له‌‬ ‫زۆر ب��ه‌ی ناوچه‌كانی دنیا ل��ه‌ الی��ه‌ن‬ ‫ئ��ه‌م��ه‌ری��ك��اوه‌‪ ،‬چینیه‌كان زی��ات��ر روو‬ ‫له‌‌واڵتانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ نه‌یاری ئه‌مه‌ریكان‪،‬‬ ‫یان له‌ بازنه‌ی ده‌سه‌اڵته‌كانی ئه‌ودا نین‪.‬‬ ‫‪٤‬ـ��ـ ب���واری ب��ازرگ��ان��ی ‪:‬چ��ی��ن ئه‌مرۆ‬ ‫به‌ یه‌كێ له‌ هێزه‌ مه‌زنه‌كانی ب��واری‬ ‫بازرگانی داده‌نرێت‪ ،‬به‌ شێوه‌یه‌ك له‌‬ ‫كاتێكدا زۆربه‌ی‌ واڵتانی دنیا له‌ باری‬ ‫كورتهێناندان‪ ،‬ته‌رازوی بازرگانی ئه‌م‬ ‫ب��ه‌رده‌وام له‌ زیادبووندایه‌‪ .‬له‌ نێوان‬ ‫ساڵی ‪ ٢٠٠٠‬بۆ ‪ ٢٠٠٥‬ئه‌م زیاده‌یه‌ له‌‬ ‫‪ ٢٥‬ملیار دۆالره‌وه‌ پ��ه‌ری��ه‌وه‌ بۆ ‪٩٠‬‬ ‫ملیار دۆالر‪.‬‬ ‫چینیه‌كان ت��ه‌ح��ه‌ف��وزی بازرگانیان‬ ‫له‌ س��ه‌ر هیچ‌ واڵتێك دان��ه‌ن��اوه‪ ‌،‬بۆیه‌‬ ‫ب��ازرگ��ان��ی ل��ه‌ گ��ه‌ڵ زۆرب���ه‌ی ‌واڵتانی‬ ‫جیهان ئه‌نجام ده‌ده‌ن‪ ،‬له‌ پێشه‌وه‌ش‬ ‫‌واڵتانی ژاپ��ۆن‪ ،‬ئه‌مه‌ریكا‌و ئه‌وروپا‌و‬ ‫پڵنگه‌كانی ئاسیا‪ .‬له‌ پرۆسه‌ی بازرگانیدا‬ ‫به‌رهه‌مه‌ پیشه‌سازیه‌كان به‌شی هه‌ره‌‬ ‫زۆری هه‌نارده‌كانی داگیر ده‌كات‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫‌وه‌ك بواری هاورده‌ زۆرترین رێژه‌یان‬ ‫كه‌ره‌سه‌‌و شمه‌كیی خاو‌و سه‌ره‌تاییه‌‪.‬‬ ‫له‌ هه‌شتاكانه‌وه‌ حكومه‌تی چین به‌‬ ‫شێوازێكی ته‌دریجی‌و له‌ سه‌رخۆ‪ ،‬كاری‬

‫بۆ رزگاركردنی كه‌رتی بازرگانی كرد‪،‬‬ ‫شێوازی بازرگانی ئاراسته‌كراوه‌ی‪،‬‬ ‫ق��ۆن��اغ ب��ه‌ ق��ۆن��اغ ه��ه‌ڵ��وه‌ش��ان��ده‌وه‌‪ ،‬له‌‬ ‫ن��اوه‌راس��ت��ی هه‌شتاكانه‌وه‌ سیستمی‬ ‫دووالیه‌نه‌ی به‌رجه‌سته‌كرد‪ ،‬سیستمی‬ ‫گومركی ته‌فزیلی‪ ،‬به‌ پێی ئه‌م سیستمه‌‬ ‫ب��ه‌ره��ه‌ه��ه‌م��ه‌ ه���اورده‌ك���ان ه��ه‌واڵ��ه‌ی‬ ‫گ��وم��رك��ك��ردن ده‌ك�����ه‌ن‪ ،‬ب����ه‌اڵم‌ وه‌ك‬ ‫به‌رهه‌مه‌ ه��ه‌ن��ارده‌ك��ان له‌ ب��اج خۆش‬ ‫ده‌ك��رێ��ن‪ .‬ل��ه‌ س��اڵ��ی ‪ ١٩٩٢‬نه‌خشه‌ی‬ ‫ئ��ی��ل��زام��ی ب���ه‌ رێ���ژه‌ی���ه‌ك���ی ب���ه‌رچ���او‬ ‫هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌‪.‬‬ ‫ل����ه‌ س�����ه‌ره‌ت�����ای ن����ه‌وه‌ت����ه‌ك����ان����ه‌وه‌‬ ‫گه‌شه‌كردنی كه‌رتی بازرگانی چینی له‌‬ ‫دۆخی كورتهێنان به‌ ته‌واوی ده‌رچوو‪.‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪١٩٩٥‬ه‌وه‌ تاریفه‌ی گومركی‬ ‫زۆر به‌ خێرایی به‌ره‌و داكشان چوو‪،‬‬ ‫ك���ردن���ه‌وه‌ی ب�����ازاره‌ ن��اوخ��ۆی��ه‌ك��ان‌و‬ ‫به‌رجه‌سته‌كردنی گ��ۆڕان‌و چاكسازی‬ ‫ن���اوخ���ۆی رێ��گ��ا خ��ۆش��ك��ه‌ر ب���وو بۆ‬ ‫تێكه‌ڵبوونی به‌ رێكخراوی بازرگانی‬ ‫جیهانی ‪. WTO‬‬ ‫ستراتیژی س��ه‌رك��ردای��ه‌ت��ی چین بۆ‬ ‫ب������ره‌ودان ب��ه‌ گ��ه‌ش��ه‌ك��ردن پشتیان‬ ‫ب��ه‌ ك���ران���ه‌وه‌ی ب�����ه‌رده‌وام ب��ه‌ رووی‬ ‫ملمالنێی ن��ێ��وده‌وڵ��ه‌ت��ی��ه‌ك��ان��دا به‌ست‪،‬‬ ‫له‌ كانونی یه‌كه‌می ‪ ٢٠٠١‬چین بووه‌‬ ‫ئه‌ندامی رێكخراوی بازرگانی جیهانی‪،‬‬ ‫به‌ پێی ده‌ق��ی پرۆتۆكۆڵی چوونه‌ نێو‬ ‫ئه‌م رێكخراوه‌وه‌‪ ،‬بۆ م��اوه‌ی ‪ 5‬ساڵ‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪88‬‬

‫له‌ ژێر چاودێریدا ده‌بێت‪ ،‬به ‌‌وات��ا تا‬ ‫ساڵی ‪٢٠٠٦‬ی بۆ دیاریكرابوو‪ ،‬دواتر‬ ‫ده‌بێته‌ ئه‌ندامی مافی خاوه‌نداری فكری‬ ‫‪ .TRIP‬قۆناغی دوای ‌وه‌رگرتنی چین‬ ‫ل��ه‌م رێ��ك��خ��راوه‌‪ ،‬ب��ه‌رزب��وون��ه‌وه‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫ب��ه‌رچ��اوی‌ وه‌به‌رهێنان‌و به‌كاربه‌ری‬ ‫ن���اوخ���ۆی ل���ێ ك����ه‌وت����ه‌وه‌‪ ،‬چ��ه‌ن��دی��ن‬ ‫‌وه‌به‌رهێنه‌ر‌و ‌وه‌به‌رهێنانی گه‌وره‌یان‬ ‫راك��ێ��ش��ای��ه‌ ن����او پ���رۆس���ه‌‌و ب����ازاری‬ ‫خۆیانه‌وه‌ له‌م رێگایه‌شه‌وه‌ توانییان‬ ‫سنووری بازاره‌ جیهانیه‌كان ببڕن‪ .‬له‌م‬ ‫ماوه‌یه‌دا چینیه‌كان مۆدێلی ئابووری‬ ‫خۆیان له‌ سه‌رر بناغه‌ی پشت به‌ستن‬ ‫به‌ هه‌نارده‌كردن‌و‌وه‌به‌رهێنانی بواری‬ ‫پیشه‌سازیی دام���ه‌زران���د‪‌ ،‬ئ��ه‌م واڵت��ه‌‬ ‫توانی رێژه‌ی هه‌نارده‌و‌ وه‌به‌رهێنانی‬ ‫راسته‌وخۆ به‌ رێژه‌ی ‪ %٦٠‬ی گه‌شه‌ی‬ ‫چینی پێك هێنا‪ ،‬ئ��ه‌م رێ��ژه‌ی��ه‌ش به‌‬ ‫به‌راورد به‌ حه‌وت ‌واڵته‌ پیشه‌سازییه‌‬ ‫گه‌ره‌كه‌ی جیهان‪ ،‬كه‌ بری ‪ %١٦‬بووه‌‪،‬‬ ‫ناوچه‌ی یۆرۆ ‪ %٣٠‬بووه‌‪.‬‬ ‫ل���ه‌ س��ت��رات��ی��ژی ئ���اب���ووری���ی چ��ی��ن‪،‬‬ ‫سیاسه‌تێكی دوو الی��ه‌ن��ه‌ی��ان هه‌بوو‪،‬‬ ‫ل��ه‌ الی����ه‌ك ب��ه‌ره��ه‌م��ه��ێ��ن��ان��ی شمه‌كی‬ ‫ن���رخ ك���ه‌م ب��ۆ‌واڵت��ان��ی ه�����ه‌ژار‌و ك��ه‌م‬ ‫درام��������ه‌ت‌و ش��م��ه‌ك��ی گ�����ران ب��ه‌ه��ا‪،‬‬ ‫ب��ۆ‌واڵت��ن��ی پێشكه‌وتوو‌و ده‌وڵ��ه‌م��ه‌ن��د‪.‬‬ ‫له‌م چوارچێوه‌یه‌دا له‌ ساڵی ‪٢٠٠٤‬دا‬ ‫رێژه‌ی به‌رهه‌مهێنانی (نرخ كه‌می) بڕی‬ ‫‪%٧٠‬ی بڕی‪ .‬له‌ ده‌یه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی‬

‫بیست‌و یه‌كدا به‌رهه‌مه‌ ئه‌لكترۆنیه‌كان‬ ‫سێ له‌ سه‌ر چواری به‌رهه‌مه‌كانیان له‌‬ ‫ئاستی نرخی كه‌مدا بوو‪ .‬به‌ شێوه‌یه‌كی‬ ‫گشتی ده‌كرێت شه‌پۆلی جیهانگیری‬ ‫هاوكار بێت له‌ برده‌نه‌ پله‌ی یه‌كه‌می‬ ‫جیهانه‌وه‌ه‌وه‌ له‌ هه‌نارده‌كردن‪ ،‬چین‬ ‫ل��ه‌ س��ه‌ره‌ت��ای هه‌شتاكانه‌وه‌ سه‌نگی‬ ‫بازرگانی ب���ه‌رده‌وام له‌ هه‌ڵكشاندایه‌‪،‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪ ١٩٨٠‬دا بری هه‌نارده‌كردنی‬ ‫به‌رهه‌مه‌ پیشه‌سازیه‌كان ‪ %١‬ی ره‌ت‬ ‫نه‌ده‌كرد‪ ،‬له‌ ساڵی ‪ ١٩٩٣‬ئه‌م رێژه‌یه‌‬ ‫گه‌یشته‌ ‪‌%٤‬و ساڵی ‪ ٢٠٠٤‬گه‌یشته‌ ‪، %٩‬‬ ‫له‌ بواری هه‌نارده‌كردنی ئه‌لكیرۆنیاتدا‬ ‫له‌م ساڵه‌دا گه‌یشته‌ نزیكه‌ی ‪. %١٥‬‬ ‫ئ��ه‌م��رۆ چ��ی��ن ل��ه‌ پ��ل��ه‌ی ی��ه‌ك��ه‌م��دای��ه‌‬ ‫ل��ه‌ ه��ه‌ن��ارده‌ك��ردن��ی ج��ل‌و ب��ه‌رگ��دا‪ .‬له‌‬ ‫ه��ه‌ن��ارده‌ك��ردن��ی چنینیشدا ل��ه‌ پله‌ی‬ ‫دووه‌مدایه‌‪،‬‬ ‫س��ت��رات��ی��ژی��ه‌ت��ی ب��ازرگ��ان��ی چ��ی��ن به‌‬ ‫ش��ێ��وه‌ی��ه‌ك��ی گ��ش��ت��ی ك���ران���ه‌وه‌ی���ه‌ به‌‬ ‫رووی سه‌رجه‌م ‌واڵت��ان‌و بازاره‌كانی‬ ‫جیهاندا‪ ،‬بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش چینیه‌كان‬ ‫الی خۆیانه‌وه‌ كۆی ‌واڵتانیان دابه‌ش‬ ‫ك���ردووه‌‌و ب��ۆ ه��ه‌ر یه‌كه‌شیان شێوه‌‬ ‫به‌رنامه‌‌و سیاسه‌تێك په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫ش��ێ��وازی مامه‌ڵه‌كردنیان‌و ئامانجی‬ ‫كۆتاییان له‌ گه‌وهه‌ردا بۆ گه‌یشتنه‌ به‌‬ ‫به‌رزترین س��وود‌و قازانی ئابووری‪،‬‬ ‫له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئه‌وه‌ی چینیه‌كان تا‬ ‫ئه‌مرۆ توانیویانه‌ پێی بگه‌ن له‌ كۆنترۆڵ‬


‫‪89‬‬

‫كردنی كه‌رتی بازرگانی‌و ئاڵوگۆری‬ ‫شمه‌ك‌و كه‌ل‌و په‌ل له‌گه‌ڵ‌واڵتاندا به‌م‬ ‫شێوه‌یه‌یه‌‪:‬‬ ‫‪٤‬ــ ‪ ١‬ــ چین‌و هۆنگ كۆنگ‪.‬‬ ‫ل���ه‌ س���اڵ���ی ‪٢٠٠٣‬ه‌وه‌ پ��ه‌ی��وه‌ن��دی��ه‌‬ ‫ب��ازرگ��ان��ی‌و ئ��اب��ووری��ه‌ك��ان��ی نێوا ئه‌م‬ ‫دوو ‌واڵته‌ پێشكه‌وتن‌و گه‌شه‌كردنێكی‬ ‫ب��ه‌رچ��اوی به‌ خۆیه‌وه‌ بینی‪ ،‬له‌ ساڵ‬ ‫‪٢٠٠٤‬دا به‌ هۆی به‌ستنی گرێبه‌ستێكی‬ ‫دوو الیه‌نه‌ی نێوانیانه‌وه‌ بازاره‌كانی‬ ‫چ��ی��ن ب��ه‌ رووی ه��ۆن��گ ك��ۆن��گ��دا به‌‬ ‫ت���ه‌واوی ك��رای��ه‌وه‌‪ ،‬باجی گومركی له‌‬ ‫س��ه‌ر دام���ه‌زراوه‌ك���ان���ی ه��ۆن��گ كۆنگ‬ ‫به‌ رێژه‌یه‌كی به‌رچاو ك��ه‌م كرایه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئاسانكاری بۆ پرۆسه‌كانی‌وه‌به‌رهێنان‬ ‫به‌ تایبه‌تی له‌ بواره‌كانی خزمه‌تگوزاری‬ ‫له‌ رویاندا‌ وااڵ كرا‪.‬‬ ‫كۆی رێژه‌ی ئاڵوگۆره‌ بازرگانیه‌كانی‬ ‫نێوان ئه‌م دوانه‌ بڕی ‪ %٤٥‬ی تۆماركرد‪،‬‬ ‫له‌م رووه‌وه‌ ‪ ‌%٤٠‬وه‌به‌رهێنانه‌كانی چین‬ ‫له‌م ‌واڵته‌دایه‌‪ ،‬كه‌ ده‌كاته‌ بڕی ‪%٣٠‬ی‬ ‫كۆی‌ وه‌به‌رهێنانی بیانی هۆنگ كۆنگ‪.‬‬ ‫‪٤‬ــ ‪٢‬ــ تایوان‌و چین‪.‬‬ ‫ل���ه‌ ن����ه‌وه‌ت����ه‌ك����ان����ه‌وه‌ دام��������ه‌زراوه‌‬ ‫تایوانیه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی چڕ روویان‬ ‫ك��رده‌ چین‪‌ .‬ئ��ه‌م واڵت��ه‌ ب��ڕی دوو له‌‬ ‫س��ه‌ر سێی ‌وه‌به‌رهێنانی چینیه‌كانی‬ ‫گرته‌ خ��ۆی‪ ،‬له‌ ساڵی ‪٢٠٠١‬ه‌وه‌ چین‬ ‫ب��ووه‌ یه‌كه‌م ب���ازاری هه‌نارده‌كردنی‬ ‫تایوان‪%٣٨ ،‬ی هه‌نارده‌ی تایوانه‌یه‌كانی‌‬

‫وه‌رگرت‪ ،‬به‌مه‌ش تایوان بووه‌ دووه‌م‬ ‫‌وێزگه‌ی بازرگانی چینیه‌كان له‌ دوای‬ ‫هۆنگ كۆنگ‪ .‬له‌ ئاكامی ئه‌م سیاسه‌ت‌و‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ش تایوانییه‌كان سوودێكی‬ ‫زۆریان كرد‌و توانییان ته‌كانێكی گه‌وره‌‬ ‫به‌ پڕۆسه‌ی گه‌شه‌كردن‌و پێشخستنی‬ ‫ب��واری ئابووریی خۆیان بۆ پێشه‌وه‌‬ ‫بده‌ن‪.‬‬ ‫‪٤‬ــ ‪٣‬ــ چین‌و ژاپۆن‪.‬‬ ‫ل��ه‌ م���اوه‌ی حه‌فتاكاندا چین ب��ووه‌‬ ‫یه‌كه‌م‌ واڵت��ی ئاسیاوی له‌ وه‌رگرتنی‬ ‫‌وه‌به‌رهێنانه‌كانی ژاپۆن‪ ،‬له‌ نێوان ‪١٩٩٠‬‬ ‫تا ‪ ٢٠٠٤‬به‌شی بازرگانی ده‌ره‌كی چین‬ ‫له‌ ژاپۆن دوو ئه‌وه‌نده‌ی خۆی تۆمار‬ ‫ك��رد‪ ،‬به‌مه‌ش چین ‪%١٦‬ی هه‌نارده‌ی‬ ‫ژاپ��ۆن��ی گرته‌ خ��ۆی‌و ب��وو به‌ دووه‌م‬ ‫بازاری ژاپۆنیه‌كان‪.‬‬ ‫‪٤‬ـ���ـ ‪٤‬ـ���ـ چ��ی��ن‌و ك��ۆم��ه‌ڵ��ه‌ی‌واڵت��ان��ی‬ ‫خۆرهه‌اڵتی ئاسیا‪.‬‬ ‫ئ��اڵ��وگ��ۆری ب��ازرگ��ان��ی ئ���ه‌م‌ واڵت��ان��ه‬ ‫‌(تایله‌ند‪ ،‬فلپین‪ ،‬ئه‌ندۆنیسیا‪ ،‬سنگافۆره‌‪،‬‬ ‫مالیزیا‪ ،‬كۆمبۆدیاو الوس‌و برونای) له‌‬ ‫گه‌ڵ چیندا پێشكه‌وتنێكی زۆر خێرایان‬ ‫ب��ه‌ خ����ۆوه‌ ب��ی��ن��ی‪ ،‬ل��ه‌ س���اڵ ‪٢٠٠٢‬دا‬ ‫چین رێكه‌وتنێكی بۆ ئاڵوگۆڕكردن‌و‬ ‫بازرگانی ئ��ازاد له‌ گه‌ڵ ئه‌م ‌واڵتانه‌دا‬ ‫مۆركرد‪ ،‬ئه‌م رێكه‌وتنه‌ بریاری‌ وای‬ ‫له‌ سه‌ر درا‪ ،‬كه‌ له‌ ساڵی ‪٢٠١٢‬ه‌وه‌ تا‬ ‫‪ ٢٠١٥‬بگاته‌ قۆناغێكی كامڵ‪ .‬له‌ پێناو‬ ‫پ��ت��ه‌وك��ردن��ی ب��ازرگ��ان��ی‌و ئ��اڵ��وگ��ۆری‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪90‬‬

‫شمه‌كدا له‌ ساڵی ‪٢٠٠٧‬دا رێكه‌وتنێك‬ ‫له‌ نێوان چین‌و ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌‌و كۆریای‬ ‫باشوور‌و ژاپۆن مۆر كرا‪ ،‬له‌ راستیدا‬ ‫خه‌ونی چینیه‌كان ل��ه‌م ناوچه‌یه‌ زۆر‬ ‫ل��ه‌م��ه‌ زی��ات��ر‌و ف��راوان��ت��ره‌‪ ،‬چینیه‌كان‬ ‫ستراتیژیی سه‌ره‌كیان كۆنترۆڵ كردنی‬ ‫ته‌واوی ئه‌م ناوچه‌یه‌یه‌‪.‬‬ ‫‪٤‬ــ ‪٥‬ــ ئه‌مه‌ریكا‌و چین‪.‬‬ ‫پ��ه‌ی��وه‌ن��دی��ی ن��ێ��وان ئ��ه‌م دوو‌ واڵت��ه‌‬ ‫ل��ه‌‌واق��ع��دا ن��اه��اوس��ه‌ن��گ‌و ن��ا‌ت��ه‌ب��ای��ه‌‪،‬‬ ‫هۆی سه‌ره‌كی ئه‌م ناهاوسه‌نگییه‌ش‬ ‫ده‌گ���ه‌رێ���ت���ه‌وه‌ ب���ۆ س����ه‌رده‌م����ی ت��اك‬ ‫ج��ه‌م��س��ه‌ری ئ��ه‌م��ه‌ری��ك��ا‌و س��ه‌پ��ان��دن��ی‬ ‫خواست‌و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی به‌ سه‌ر‬ ‫‌ئه‌م واڵته‌دا‪ .‬بۆ رزگار بوون له‌م گرفته‌‬ ‫چ��ی��ن ك���اری ل��ه‌ س���ه‌ر داڕش��ت��ن��ه‌وه‌ی‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ رێگای دیپڵۆماتییه‌وه‌‬ ‫ده‌ست پێكرد‪ ،‬له‌ ئاكامدا چینیه‌كان به‌‬ ‫پشتیوان گۆڕانكاریه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان‌و‬ ‫پێشكه‌وتنی ناوخۆیان له‌ نه‌وه‌ته‌كانه‌وه‌‬ ‫توانیان سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌ به‌ ده‌ست‬ ‫بێنن‪ ،‬هه‌نارده‌ی چین بۆ ئه‌مه‌ریكا زۆر‬ ‫به‌ خێرایی زیادی كرد‪ ،‬له‌ ساڵ ‪١٩٩١‬ه‌وه‌‬ ‫ت��ا س��اڵ ‪ ٢٠٠٥‬ن��ۆ ئ���ه‌وه‌ن���ده‌ی خۆی‬ ‫زیادی كرد‪ ،‬به‌مه‌ش چین بووه‌ بازاڕی‬ ‫یه‌كه‌می ئه‌مه‌ریكا له‌ هه‌نارده‌كردن‌و‬ ‫رێژه‌ی ‪%٢١‬ی هه‌نارده‌ی ساڵ ‪٢٠٠٥‬ی‬ ‫تۆماركرد‪.‬‬ ‫‪٤‬ــ ‪٦‬ــ چین‌و یه‌كێتی ئه‌وروپا‪.‬‬ ‫یه‌كێتیی ئ��ه‌وروپ��ا ب��ه‌ ه��ه‌ر بیست‌و‬

‫پێنج ده‌وڵه‌ته‌كه‌یه‌وه‌ دووه‌م ب��ازاری‬ ‫ه��ه‌ن��ارده‌ك��ان��ی چینه‌ ب��ه‌‌وات��ه‌ راس��ت��ه‌‌و‬ ‫خ��ۆ ل��ه‌ دوای ئ��ه‌م��ه‌ری��ك��اوه‌ دێ���ن‪ .‬له‌‬ ‫ساڵی ‪٢٠٠٤‬دا ‪ %١٩‬ی هاورده‌كانیان‬ ‫له‌ چینه‌وه‌ ب��وو‪ %١١ ،‬هه‌نارده‌شیان‬ ‫راوانه‌ی‌ئه‌م واڵته‌ ده‌كرا‪.‬‬ ‫‪٤‬ــ ‪٧‬ــ چین‌و ئه‌فریقیا‪.‬‬ ‫ت����ا ك����ۆت����ای س��������ه‌ده‌ی ب��ی��س��ت��ه‌م‬ ‫رێ���ژه‌ی ئ��اڵ��وگ��ۆری ب��ازرگ��ان��ی نێوان‬ ‫چین‌و‌واڵتانی ئه‌فریقیا ب��ه‌ گشتی له‌‬ ‫ئاستێكی زۆر نزمدا بوو‪ .‬كه‌ بری ‪%2‬‬ ‫ی تێنه‌ده‌په‌راند‪ .‬له‌ ساڵی ‪٢٠٠٣‬ه‌وه‌‬ ‫له‌ ئاكامی ب��ه‌رزب��ون��ه‌وه‌ی نرخی ئه‌و‬ ‫سوته‌مه‌نیه‌ی چین له‌‌واڵتانی ئه‌فریقیای‬ ‫ه��اورده‌ ده‌ك��رد‪ ،‬ئاڵوگۆری بازرگانی‬ ‫نێوان ئه‌م دوو الیه‌نه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‬ ‫خ��ێ��را پێشكه‌وتن‌و گ��ه‌ش��ه‌ك��ردن��ی به‌‬ ‫خ��ۆی��ه‌وه‌ بینی‪ .‬ل��ه‌ س��اڵ��ی ‪٢٠٠٥‬ه‌وه‌‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ بازرگانیه‌كانی نێوان ئه‌م‬ ‫‌واڵتانه‌ به‌ تایبه‌تی (ئه‌نگۆال‪ ،‬ئه‌فریقیای‬ ‫ب���اش���ور‪ ،‬س�����ودان‪ ،‬گ��ی��ن��ی��ا‪ ،‬ك��ۆم��اری‬ ‫كۆنگۆ) چ��ووه‌ قۆناغێكی ب��ااڵت��ره‌وه‌‪،‬‬ ‫له‌ راستیدا چینیه‌كان چاوی ته‌واویان‬ ‫ل��ه‌ س���ه‌ر ئ��ه‌م‌واڵت��ان��ه‌ی��ه‌‪ ،‬ك��ه‌ بتوانن‬ ‫پێداویستییه‌كانی سووته‌مه‌نیان بۆ‬ ‫دابین بكه‌ن‪ .‬به‌اڵم پێده‌چێت ئه‌مه‌ریكا له‌‬ ‫رێگا پڕۆژه‌ی خۆرهه‌اڵتی ناوه‌راستی‬ ‫گه‌وره‌وه‌ كۆمه‌ڵێ ئاسته‌نگ‌و گرفت بۆ‬ ‫چینیه‌كان دروست بكات‪.‬‬ ‫‪٥‬ــ له‌ بواری‌وه‌به‌رهێنانی ده‌ره‌كیدا‬


‫‪91‬‬

‫‪٦‬ــ دامه‌زراندنی سیسمی بانكی‪:‬‬ ‫ك��ران��ه‌وه‌ی چین ب��ه‌ رووی جیهانی‬ ‫له‌ ساڵی ‪١٩٨٠‬دا له‌ ژێر كاریگه‌ریی‬ ‫ده‌ره‌وه‌دا ئ��ام��رازێ��ك��ی ب��ه‌ ه��ێ��ز ب��وو‬ ‫بۆ ت��ازه‌گ��ه‌ری ئ��اب��ووری‌و كاریگه‌ری ئه‌و گۆرانكاریانه‌ی به‌ سه‌ر ئابووریی‬ ‫ئیجابی له‌ سه‌ر زیادكردنی پرۆسه‌ی دراوو به‌رزبوونه‌وه‌ی ده‌خیله نقدییه‌دا‬ ‫گ��ه‌ش��ه‌ك��ردن ب��ه‌ شێوه‌یه‌کی ب��ه‌رچ��او ه���ات‪ ،‬ده‌خ��ی��ل��ه‌ی خ��ێ��زان زی��اده‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫ه���ه‌ب���وو‪ ،‬ب���ۆی���ه‌ ه����ه‌ر ل���ه‌ س���ه‌رت���اوه‌ خ��ێ��را‌و ب��ه‌رچ��اوی ب��ه‌ خ��ۆی��ه‌وه‌ بینی‪،‬‬ ‫ده‌س��ه‌اڵت��ی ‌ئ��ه‌م واڵت��ه‌ ته‌دبیری خۆی داهاتی تاك له‌ ساڵ ‪1978‬ه‌وه‌ بۆ ‪١٩٩٠‬‬ ‫بۆ راكێشانی سه‌رمایه‌یی بیانی كرد‪ .‬له‌ ‪%٥‬ه‌و بوو به‌ ‪ .%٧٣‬له‌ ساڵی ‪٢٠٠٤‬‬ ‫هانی پیشه‌سازی هه‌نارده‌كردنی دا‪ .‬بوو به‌ ‪.%٨٧‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪١٩٩٠‬دا چین یه‌كه‌م بازاری‬ ‫له‌ ساڵی ‪ ١٩٧٩‬به‌ یاسایه‌كی تایبه‌ت‬ ‫ب��ه‌ وه‌ب��ه‌ره��ێ��ن��ان��ی ب��ی��ان��ی‪ ،‬رێ��گ��ای��دا به‌ ب��ۆرس��ه‌ی دراوی ل��ه‌ ش��اری شنگای‬ ‫دامه‌زراندنی پڕۆژه‌ی بیانی‌و هاوبه‌ش‪ ،‬كرده‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪ ١٩٩٧‬رزگاربوونی هۆنگ‬ ‫هه‌ر له‌م ساڵه‌دا چوار ناوچه‌ی ئابووریی‬ ‫تایبه‌ت به‌ وه‌به‌رهینانی بیانی دامه‌زرا‪ ،‬ك��ۆن��گ ل��ه‌ ژێ���ر ده‌س��ت��ی داگ��ی��رك��ه‌ری‬ ‫هاوكات ئاسانكاری‌و هانده‌ری زۆریش ب��ه‌ری��ت��ان��ی‌و گ���ه‌ران���ه‌وه‌ی ب��ۆ ئامێزی‌‬ ‫بۆ راكێشانی سه‌رمایی بیانی خرایه‌ واڵت��ی دایكی شێوه‌ كوده‌تایه‌ك بوو‬ ‫روو له‌وانه‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی باج له‌ سه‌ر له‌ زانستی یاسای نیوده‌وڵه‌تی‪ .‬ئه‌م‬ ‫روداوه‌ به‌ بارێكدا راستی تیۆره‌كه‌ی‬ ‫قازانجه‌كانیان‪.‬‬ ‫له‌ نه‌وه‌ده‌كانه‌وه ‌وه‌به‌رهێنانی بیانی دینگ‌ی (ده‌وڵه‌تێك به‌ دوو سیستمی‬ ‫به‌ شێویه‌كی چڕ رووی���ان ل��ه‌م ‌واڵته‌ حوكمرانیه‌وه‌)ه‌وه‌ سه‌لماند‪ .‬له‌ ساڵ‬ ‫‪٢٠٠٤‬دا هێزی بۆڕسه‌ی چین به‌ بڕی‬ ‫كرد‪.‬‬ ‫ل��ه‌ ن��ێ��وان س��اڵ��ی ‪ ١٩٩٠‬ت��ا ‪ ٤٥٠ ‌٢٠٠٣‬ملیار دۆالر مه‌زه‌نده‌ كرا‪ ،‬له‌ ساڵ‬ ‫وه‌ب��ه‌ره��ێ��ن��ان��ی ده‌ره‌ك������ی چ��ی��ن ‪٢٠٠٦ ١٧‬دا بری یه‌ده‌كی دراوی به‌ ‪٩٠٠‬‬ ‫ئ���ه‌وه‌ن���ده‌ی خ���ۆی زی����ادی ك����ردووه‌‪ ،‬ملیار دۆالر مه‌زه‌نده‌كرا له‌ راستیدا به‌‬ ‫به‌مه‌ش سێ یه‌كی‌ وه‌به‌رهێنانی‌واڵتانی گه‌یشتنی یه‌ده‌كی دارایی ئه‌م‌واڵته‌ به‌م‬ ‫ژماره‌یه‌ یه‌ده‌كی دارای ژاپۆنی ره‌تكرد‪.‬‬ ‫گه‌شه‌كردووی داگیر كردووه‌‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪92‬‬

‫پێوه‌ندیی نێوان زانستی سیاسه‌ت‌و رێفۆرمی سیاسی‬ ‫‪The relationship between politics and political reform‬‬

‫خالید عه‌لیزاده‬ ‫‪Khalid Ali-Zada‬‬


‫‪93‬‬

‫ته‌وه‌ری زانستی سیاسی‌و رێفۆرمی‬ ‫سیاسی‪ ،‬وات��ه ده‌ور‌و رۆڵ��ی زانستی‬ ‫سیاسی له رێفۆرمی سیاسی‌و ژیانی‬ ‫سیاسیدا‪ ،‬یه‌کێک له‌و بابه‌ته گرنگانه‌یه‪،‬‬ ‫که ئه‌مڕۆ له الیه‌ن بیرمه‌ندانی زانستی‬ ‫سیاسی به جیددی ئاوڕی لێده‌درێته‌وه‌و‬ ‫خوێندنه‌وه‌و هه‌ڵسه‌نگاندنی ج��ۆراو‬ ‫جۆری بۆ ده‌کرێ‪ ،‬هه‌روه‌ها قسه‌و باس‬ ‫سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته مێژوویه‌کی دوورو‬ ‫درێژی هه‌یه‪ .‬له‌م وتاره‌دا هه‌وڵ ده‌درێ‪،‬‬ ‫ک��اری��گ��ه‌ری زانستی سیاسی له‌سه‌ر‬ ‫رێفۆرمی سیاسی ی��ان ب��ه واتایه‌کی‬ ‫گشتی‌تر‪ ،‬ل��ه‌س��ه‌ر گ��ه‌ش��ه‌ی سیاسی‌و‬ ‫ره‌وت�����ی «دی���م���ۆک���رات���ی���زه‌ک���ردن»ی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ بخرێته به‌ر باس‌و لێکدانه‌وه‌و‬ ‫له هه‌مانکاتدا هه‌ل‌ومه‌رجی پێویست‪ ،‬بۆ‌‬ ‫ئه‌م کاره ده‌ستنیشان بکرێ‪ .‬سه‌ره‌ڕای‬ ‫ئ��ه‌و شتانه‪ ،‬ک��ه باسمان ک��رد‪ ،‬ه��ه‌وڵ‬ ‫ده‌درێ گرنگی‌و بایه‌خی ئه‌م ته‌وه‌ره بۆ‬ ‫‌هه‌رێمی کوردستان‪ ،‬وه‌ک هه‌رێمێکی‬ ‫عێراقی فیدڕاڵ‪ ،‬که له سه‌ره‌تای ره‌وتی‬ ‫دیمۆکراتیزه‌کردنی کۆمه‌ڵگه‌و رێفۆرمی‬ ‫س��ی��اس��ی��ی��دای��ه‪ ،‬ب��خ��ه‌ی��ن��ه ب���ه‌ر ب���اس‌و‬ ‫لێکدانه‌وه‪.‬‬ ‫سه‌ره‌تا‬ ‫ل��ه ک��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌ی��ه‌ک��دا‪ ،‬ک��ه ب��ه‌ش��داری‌و‬ ‫کێبه‌رکێیی سیاسی گه‌شه‌ی سه‌ندووه‌و‬ ‫به‌شێکی زۆر له خه‌ڵک ده‌یانه‌وێ‪ ،‬له‬ ‫بواری چاالکی سیاسیدا‪ ،‬هه‌ڵسووڕاوانه‬

‫به‌شداری‌و چاالکییان هه‌بێت‪ ،‬پێویستی‬ ‫به راهێنانی م��ه‌ده‌ن��ی زۆر به‌رچاوو‬ ‫روون��ه‪ .‬مه‌به‌ست له راهێنانی مه‌ده‌نی‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬ک��ه ه��ه‌ن��دێ زان��ی��اری‌و بیرو‬ ‫ب���ۆچ���وون���ی پ��ێ��وی��س��ت ب���ه خ��ه‌ڵ��ک��ی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ رابگه‌یه‌نرێ‪ ،‬تاکوو بتوانن‬ ‫بۆ ‌به‌ڕێوه‌بردنی پێگه‌ی هاوواڵتی له‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی خ��ه‌ڵ��ک‌س��ه‌روه‌ردا ئاماده‬ ‫بکرێن‪ .‬ن���اوه‌ڕۆک‌و کاکڵه‌ی سه‌ره‌کی‬ ‫راهێنانی مه‌ده‌نی‪ ،‬بریتییه له‌و زانیاری‌و‬ ‫ئاگادارییانه‌ی‪ ،‬که له زانستی سیاسیدا‪،‬‬ ‫ک��ۆک��راوه‌ت��ه‌وه‪ .‬ئ��ه‌گ��ه‌ر ب��ک��رێ بڵێین‪،‬‬ ‫ناوه‌ڕۆک‌و کاکڵه‌ی سیستمی سیاسی‪ ،‬له‬ ‫هه‌ر واڵتێکدا به چۆنیه‌تی روانین‌و بیرو‬ ‫بۆچوونی زۆرب��ه‌ی خه‌ڵکی ئه‌و واڵته‬ ‫به‌ستراوه‌ته‌وه‪ ،‬له وه‌ها حاڵه‌تێکدایه‪،‬‬ ‫ک��ه راه��ێ��ن��ان��ی زان��س��ت��ی س��ی��اس��ی له‬ ‫ئاستێکی به‌رباڵوو ب��ااڵدا‪ ،‬له ناوه‌نده‬ ‫زانستی‌و ئاکادێمییه‌کاندا‪ ،‬ده‌ت��وان��ێ‬ ‫له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆک‌و چۆنیه‌تی سیستمی‬ ‫سیاسی کاریگه‌ری هه‌بێت‪ .‬سیستمی‬ ‫س��ی��اس��ی م���ودێ���ڕن ب��ه ه���ه‌ر ش��ێ��وه‌و‬ ‫شێوازێک بێت پێویستی به پاڵپشتی‌و‬ ‫بیرو بۆچوونی ئه‌رێنی زۆربه‌ی خه‌ڵکه‪،‬‬ ‫هه‌ر بۆیه هه‌ر جۆره دووره‌ په‌رێزی‌و‬ ‫پشتکردنه کاروباری سیاسی‌و سه‌رقاڵ‬ ‫‌بوونی زۆرب���ه‌ی خه‌ڵکی کۆمه‌ڵگه‌ به‬ ‫کاروباری که‌سیه‌تی‌و ژیانی تاکه‌که‌سی‬ ‫خ��ۆی��ان‪ ،‬ده‌ت��وان��ێ پێگه‌ی ه��اوواڵت��ی‬ ‫بوون وه‌ک��وو فه‌زیله‌تێکی (سه‌رڤانی)‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪94‬‬

‫م��ه‌ده‌ن��ی‌و سیاسی الواز ب��ک��ات‌و له‬ ‫په‌ره‌سه‌ندن‌و گه‌شه‌ی پانتایی گشتی‬ ‫ژی��ان به‌رگری بکات‪ .‬ب��ه‌اڵم راهێنانی‬ ‫م��ه‌ده‌ن��ی‌و سیاسی ده‌ت��وان��ێ له هاتنه‬ ‫‌ئارای وه‌ها بارودۆخێک به‌رگری بکات‪.‬‬ ‫ته‌نانه‌ت کاتێک‪ ،‬که زۆربه‌ی خه‌ڵک له‬ ‫کاروباری سیاسیدا به‌شداری چاالکیان‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬پێداویستی راهێنانی سیاسی‌و‬ ‫م��ه‌ده‌ن��ی‪ ،‬درێ����ژه‌ی ه��ه‌ی��ه‌و ده‌ت��وان��ی��ن‬ ‫بڵێین به به‌راورد له‌گه‌ڵ پێشتر زۆرتر‬ ‫پێویسته‪ ،‬چونکه ه��ه‌ن��دێ ج��ار ئه‌و‬ ‫ک��ه‌س��ان��ه‌ی‪ ،‬ک��ه زۆری��ن��ه‌ی سیاسی‌و‬ ‫فیکری پێکده‌هێنن‪ ،‬مافی که‌مایه‌تییه‌کان‬ ‫له‌به‌رچاو ناگرن‌و به وته‌ی هه‌ندێ له‬ ‫ره‌خنه‌گران‪ ،‬سه‌ره‌ڕۆیی‌و دیکتاتۆری‬ ‫زۆرینه‌یی‪ ،‬له دیکتاتۆری که‌مینه که‌متر‬ ‫نییه‪ .‬ک��ه‌واب��وو مه‌به‌ست له راهێنانی‬ ‫مه‌ده‌نی‌و سیاسی ئه‌وه‌یه‪ ،‬که خه‌ڵک‬ ‫ب��ۆ ب��ه‌ش��داری ل��ه ژی��ان��ی سیاسیدا به‬ ‫شێوه‌یه‌کی دیمۆکراتیک پ���ه‌روه‌رده‬ ‫بکرێ‪( .‬به‌شیرییه‪13‌1384: ،‬ـ‪.)11‬‬ ‫ل���ه الی���ه‌ک���ی دی���ک���ه‌وه‪ ،‬ل���ه ده‌وڵ���ه‌ت���ه‬ ‫مودێرنه‌کاندا‪‌،‬سیاسه‌توانان پێویستیان‬ ‫ب��ه راه��ێ��ن��ان��ی س��ی��اس��ی ه���ه‌ی���ه‪ .‬ل��ه‌م‬ ‫سه‌رده‌مه‌دا سیاسه‌توانی‪‌ ،‬پیشه‌یه‌کی‬ ‫تایبه‌ت به ئه‌ژمار نایه‌ت‌و پێویستی به‬ ‫پسپۆڕی‌و لێهاتوویی تایبه‌ت نییه‪ ،‬به‌ڵکوو‬ ‫ل��ه سیستمی دی��م��ۆک��راس��ی ئ��ه‌م��ڕۆدا‪،‬‬ ‫هه‌موو خه‌ڵکێک له رێگه‌ی به‌ده‌ستهێنانی‬ ‫الن��ی��ک��ه‌م��ێ ل���ه ت��ای��ب��ه‌ت��م��ه‌ن��دی��ی��ه‌ک��ان‪،‬‬

‫ده‌ت��وان��ن بچنه په‌رله‌مان‌و کاروباری‬ ‫ده‌وڵ��ه‌ت��ه‌ک��ان ل��ه ئه‌ستۆ ب��گ��رن‪ .‬ب��ه‌اڵم‬ ‫ده‌ب��ێ بڵێین دانانی یاسا‪ ،‬گرتنه‌به‌ری‬ ‫سیاسه‌ته‌کان‌و ب��ڕی��اردان ل��ه ب��واری‬ ‫س���ی���اس���ی���دا‪ ،‬پ��ێ��وی��س��ت��ی ب���ه ه��ه‌ن��دێ‬ ‫زانیاری‌و لێهاتوویی شاره‌زایانه هه‌یه؛‬ ‫که‌وابوو به‌ده‌ستهێنان‌و سه‌رکه‌وتن له‬ ‫به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی پله‌و پایه‌ی سیاسی‪،‬‬ ‫به مانای ئ��ه‌وه نییه‪ ،‬که پێویستی به‬ ‫راهێنانی زانستی سیاسی نییه‪ ،‬به‬ ‫تایبه‌ت له هه‌ل‌ومه‌رجێکدا‪ ،‬که ده‌وڵه‌تی‬ ‫مودێڕن‪ ،‬خاوه‌نی هه‌ندێ دام��ه‌زراوه‌و‬ ‫پێکهاته‌ی ئاڵۆزه‌‪ ،‬به‌ڕێوه‌بردن کارێکی‬ ‫ئاسان نییه‪ .‬که‌وابوو راهێنانی مه‌ده‌نی‬ ‫بۆ سیاسه‌توانان زۆر پێویسته‌و ده‌بێ‬ ‫سیاسه‌توانان ل��ه‌و راستییه تێبگه‌ن‪،‬‬ ‫که سیاسه‌ت‌و حکوومه‌ت پیشه‌یه‌کی‬ ‫به‌س که‌سی تایبه‌تی نییه‪ ،‬که به ته‌نیا‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی‌و قازانجی ده‌سه‌اڵتداران‬ ‫له به‌رچاو بگیرێ‪ ،‬به‌ڵکوو سیاسه‌توانی‬ ‫واقیعی‪ ،‬ده‌ب��ێ بتوانێ ب��ه‌رژه‌وه‌ن��دی‬ ‫گشتی له به‌رچاو بگرێ‌و هه‌ڵقواڵوی‬ ‫رای گشتی بێت‪( .‬سه‌رچاوه‌ی پێشوو‪:‬‬ ‫‪12‬ـ‪)11‬‬ ‫ب��ه پێی ئ��ه‌و ش��ت��ان��ه‌ی‪ ،‬ک��ه باسمان‬ ‫ک��رد مه‌به‌ست له راهێنانی مه‌ده‌نی‌و‬ ‫سیاسی ئه‌وه‌یه‪ ،‬که هه‌مووالیه‌ک‪ ،‬واته‬ ‫هاوواڵتیان‌و سیاسه‌توانان له روانگه‌ی‬ ‫تیۆری‌و زانستی‌و ئه‌خالقییه‌وه ئاماده‬ ‫بکرێن‪ .‬ل��ه‌م س���ه‌رده‌م���ه‌دا‪ ،‬مه‌به‌ستی‬


‫‪95‬‬

‫کۆتایی له راهێنانی زانستی سیاسی‬ ‫له ئاستی گشتیدا‪ ،‬پ��ه‌روه‌رده‌ک��ردن��ی‬ ‫ه���اوواڵت���ی���ان ب���ۆ‌ژی���ان���ی م���ه‌ده‌ن���ی‌و‬ ‫س��ی��اس��ی‌و راه��ێ��ن��ان��ی سیاسه‌توانانه‬ ‫ب����ۆ ب�����ه‌ڕێ�����وه‌ب�����ردن‌و ب����ه ئ��ه‌ن��ج��ام‌‬ ‫گه‌یاندنی ب��ه باشترین ش��ێ��وه‌ی ئه‌و‬ ‫به‌رپرسیاریه‌تییانه‌یه‪ ،‬که له ئه‌ستۆیانه‪.‬‬ ‫له سه‌رده‌می ئه‌مڕۆدا‪ ،‬سیاسه‌ت وه‌ک‬ ‫رابردوو نه‌به‌ستراوه‌ته‌وه به ناوخۆی‬ ‫ته‌الر‌و قه‌اڵی پاشاکان‪ ،‬به‌ڵکو به‌شێکه له‬ ‫ژیانی گشتی خه‌ڵک‪ .‬که‌وابوو راهێنانی‬ ‫س��ی��اس��ی‌و م��ه‌ده‌ن��ی ه��اوواڵت��ی��ان‌و به‬ ‫ت��ای��ب��ه‌ت گ��ه‌ن��ج��ان‪ ،‬ئ���ه‌و ه��ه‌ل��ه‌ی��ان بۆ‌‬ ‫ده‌ڕه‌خسێنێ‪ ،‬تاکو خۆیان بۆ تێفکرین‌و‬ ‫رام����ان ل��ه س��ی��اس��ه‌ت��ه گشتییه‌کان‌و‬ ‫به‌شداری له چاره‌سه‌رکردنیاندا‪ ،‬ئاماده‬ ‫بکه‌ن‪.‬‬ ‫پۆلێن‌کردنی زانستی سیاسه‌ت‬ ‫له روانگه‌یه‌کی گشتییه‌وه ده‌ک��رێ‪،‬‬ ‫زانستی سیاسه‌ت به سه‌ر دوو به‌شی‬ ‫سه‌ره‌‌کیدا دابه‌ش بکه‌ین‪:‬‬ ‫ی���ه‌ک���ه‌م‪ :‬زان��س��ت��ی س��ی��اس��ی ه���زری‬ ‫(ن��������ه‌زه‌ری) ی����ان «س���رووش���ت���ی»‌و‬ ‫دووهه‌م‪ :‬زانستی سیاسی «کرده‌وه»‬ ‫یان «دامه‌زراوه»‪.‬‬ ‫زان����س����ت����ی س����ی����اس����ی ن��������ه‌زه‌ری‬ ‫(س��روش��ت��ی)‪ ،‬کۆمه‌ڵێک داواک����اری‌و‬ ‫داخ����وازی م��ێ��ژووی��ی‪ ،‬کۆمه‌ڵناسانه‪،‬‬ ‫ده‌روون���ن���اس���ان���ه‌و م���رۆڤ‌ن���اس���ان���ه‪،‬‬

‫سه‌باره‌ت به چۆنیه‌تی هه‌ڵس‌وکه‌وتی‬ ‫سرووشتی مرۆڤ له بواری سیاسه‌ت‪،‬‬ ‫ه��ۆک��ار‌و ب��زوێ��ن��ه‌ری ه��ه‌ڵ��س‌وک��ه‌وت��ی‬ ‫س���ی���اس���ی‪ ،‬ش���ێ���وه‌ی س���ه‌ره���ه‌ڵ���دان���ی‬ ‫ج���ۆره‌ک���ان���ی ده‌س����ه‌اڵت����خ����وازی‪ ،‬که‬ ‫بریتییه له زاڵبوونی هۆز‌و نه‌ته‌وه‌کان‬ ‫به‌سه‌ر یه‌کتردا‪ ،‬سه‌یته‌ره‌و زاڵبوونی‬ ‫سته‌مکاران‌و دیکتاتۆره سه‌ره‌ڕۆکان‪،‬‬ ‫ب��ه‌س��ه‌ر دان��ی��ش��ت��ووان‌و ه��اوواڵت��ی��ان��ی‬ ‫ب���ێ‌ده‌س���ه‌اڵت‌و پ��ه‌ک��ک��ه‌وت��ه‪ ،‬زاڵبوونی‬ ‫گ��رووپ‌و تاقمی به ‌هێزی ئابووری‪،‬‬ ‫قه‌ومی عه‌شره‌تی‌و ره‌گ��ه‌زی‌و به‌سه‌ر‬ ‫گ����رووپ‌و تاقمی دی��ک��ه‌دا‪ ،‬زاڵ��ب��وون��ی‬ ‫ده‌وڵه‌ته به ‌هێزه‌کان به‌ سه‌ر ده‌وڵه‌ته‬ ‫الوازه‌ک���ان���دا‪ ‌،‬ه��ه‌ر ش��ێ��وازێ��ک��ی دیکه‬ ‫ل��ه زاڵ���ب���وون‪ ،‬ک��ه ل��ه «س��روش��ت»ی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌‌و سیاسه‌تدا‪ ،‬بۆی هه‌یه‪ ،‬ببێ‪.‬‬ ‫به‌اڵم زانستی سیاسی به کرده‌وه یان‬ ‫دام��ه‌زراوه‪ ،‬هه‌ر هه‌مان خوێندنه‌وه‌ی‬ ‫گشتی‌و مێژوویی‪ ،‬سه‌باره‌ت به هه‌ر‬ ‫جۆره سیستمێکی سیاسی سروشتی‌و‬ ‫هه‌ڵس‌وکه‌وتی ده‌سه‌اڵتخوازانه نییه‪،‬‬ ‫به‌ڵکو زانستێکی رێک‌وپێک‌و وردت��ر‪،‬‬ ‫س��ه‌ب��اره‌ت به چۆنیه‌تی دامه‌زراندنی‬ ‫سه‌قامگیری سیاسی‪ ،‬رێک‌وپێککردنی‬ ‫پێوه‌ندی نێوان ده‌وڵ��ه‌ت‌و هاوواڵتیان‪،‬‬ ‫سنوور‌و چوارچێوه‌ی ئازادی‌و ماف‌و‬ ‫ئه‌رکی ئ���ه‌وان‪ ،‬چۆنیه‌تیی گ��ۆڕدران��ی‬ ‫داواک��اری گشتی به سیاسه‌تی گشتی‪،‬‬ ‫چۆنیه‌تیی ده‌سته‌به‌رکردنی ره‌وای��ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪96‬‬

‫سیستمی سیاسی‪ ،‬رێک‌وپێککردنی‬ ‫پ���ێ���وه‌ن���دی ک���ۆم���ه‌ڵ���گ���ه‌ی م���ه‌ده‌ن���ی‌و‬ ‫ده‌وڵ��������ه‌ت‪ ،‬پ���ێ���وه‌ن���دی ج���ۆره‌ک���ان���ی‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت���ی ح��ک��ووم��ی‪ ،‬ب���ه‌رگ���ری له‬ ‫ک��ۆب��وون��ه‌وه‌ی ده‌س���ه‌اڵت‌و گه‌نده‌ڵی‌و‬ ‫ل���ه‌ن���اوچ���وون���ی س��ی��اس��ی‪ ،‬چ��ۆن��ی��ه‌ت��ی‬ ‫گۆڕدرانی رێکخراوه‌ی به‌رباڵو‪ ،‬وه‌ک‬ ‫په‌رله‌مانه‌کان به رێکخراوه‌یی بڕیارده‌ر‪،‬‬ ‫چۆنیه‌تی دامه‌زراندنی به‌ره‌ی سیاسی‬ ‫س��ه‌ق��ام��گ��ی��ر‌و ب�������ه‌رده‌وام‪ ،‬ش��ێ��وازی‬ ‫ک���ه‌م���ک���ردن���ه‌وه‌ی ک��ه‌ل��ێ��ن��ی س��ی��اس��ی‌و‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی‌و دامه‌زراندنی یه‌کێتیی‌و‬ ‫یه‌کپارچه‌یی له ئاستی یه‌که‌ی سیاسی‪،‬‬ ‫‌ش��ێ��وه‌ی جێبه‌جێکردنی گرنگترین‬ ‫کاری حکوومه‌ت‪ ،‬به باشترین شێوه‌ی‬ ‫به‌ڕێوه‌بردنی کاروباری گشتی‌و زۆر‬ ‫شتی دی��ک��ه‌ی ل��ه‌م ب��اب��ه‌ت��ه‌ی��ه (ه��ه‌م��ان‬ ‫سه‌رچاوه‌ی پێشوو‪14 :‬ـ‪.)13‬‬ ‫ده‌ب����ێ ئ����ه‌وه ب��گ��وت��رێ‪ ،‬ک��ه ل��ێ��ره‌دا‬ ‫م��ه‌ب��ه‌س��ت ل���ه زاس���ت���ی س��ی��اس��ی به‬ ‫کرده‌وه‪ ،‬هه‌ر هه‌مان زانستی سیستمی‬ ‫دیمۆکراسی‌‌و خوێندنه‌وه‌و لێکدانه‌وه‌ی‬ ‫دیمۆکراسییه‪ ،‬که له‌م وتاره‌دا به زۆری‬ ‫ئه‌م الیه‌نه مه‌به‌ست‌و گرنگه‪ ،‬نه‌وه‌ک‬ ‫الیه‌نی زانستی سیاسی نه‌زه‌ری‪.‬‬ ‫چه‌مکی زانستی سیاسی‬ ‫زانستی سیاسی به‌سه‌ر دوو چه‌مکی‬ ‫ب��چ��ک��ۆل��ه (ورد)‌و گ������ه‌وره‪ ،‬داب���ه‌ش‬ ‫ده‌ک���رێ‪‌ ،‬زانستی سیاسی ب��ه مانای‬

‫یه‌که‌م‪ ،‬پێوه‌ندی هه‌یه له‌گه‌ڵ سیستمی‬ ‫سیاسی یان حکوومه‌ت‌و دامه‌زراوه‌ی‬ ‫حکوومه‌تی‌و سیاسه‌ته‌‌کان‌و شێوازی‬ ‫جێبه‌جێکردنی ده‌سه‌اڵت‌و به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫کاروباری کۆمه‌ڵگه‌‪ .‬له کاتێکدا زانستی‬ ‫سیاسی به مانای دووه��ه‌م‪ ،‬به‌ستێنی‬ ‫ئ��اب��ووری‪ ،‬ک��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی‌و کولتووری‬ ‫دام�������ه‌زرا‌وه‌ی ح��ک��ووم��ی‪ ،‬به‌ستێنی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی ده‌سه‌اڵتی سیاسی‌و له‌ ناو‬ ‫چوونی حکوومه‌ته‌کان‪ ،‬هه‌ڵس‌وکه‌وتی‬ ‫سیاسی تاک‌ به‌کۆمه‌ڵه‌وه‌‪ ،‬دامه‌زراوه‌ی‬ ‫سیاسی ناده‌وڵه‌تی‪ ،‬وه‌ک رێکخراوه‌کان‌و‬ ‫گ����رووپ����ه خ������اوه‌ن ده‌س���ه‌اڵت���ه‌ک���ان‪،‬‬ ‫پ���ێ���وه‌ن���دی ن����ێ����وان ده‌وڵ����ه‌ت����ه‌ک����ان‪،‬‬ ‫ئ��ه‌ن��دێ��ش��ه‌‌و ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی سیاسی (به‬ ‫ج��ه‌خ��ت��ک��ردن��ه‌وه ل��ه‌س��ه‌ر ئه‌ندێشه‌ی‬ ‫ئ����ازادی‪ ،‬دادپ������ه‌روه‌ری‌و یه‌کسانی)‪،‬‬ ‫پێوه‌ندی نێوان هێزه کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان‬ ‫یان کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌گه‌ڵ ژیانی‬ ‫سیاسی‪ ،‬ک��ول��ت��ووری‪ ،‬دادپ����ه‌روه‌ری‪،‬‬ ‫هه‌ڵس‌وکه‌وتی جه‌وماوه‌ری‪ ،‬مێژووی‬ ‫سیاسی ی��ان دیپلۆماسی‌و ئابووری‬ ‫سیاسی نه‌ته‌وه‌یی‌و نێونه‌ته‌وه‌یی له‬ ‫پێوه‌ندیدایه‪( .‬به‌شیرییه‪)19 :1384 ،‬‬ ‫هه‌ندێ به‌ستێنی سه‌رهه‌ڵدانی رێفۆرم‌و‬ ‫گه‌شه‌ی سیاسی (دیمۆکراسی)‬ ‫زۆر له مێژه‪ ،‬که له زانستی سیاسیدا‪،‬‬ ‫س��ه‌ب��اره‌ت به ه��ه‌ل‌وم��ه‌رج‌و به‌ستێنی‬ ‫ده‌ربازبوون به‌ره‌و رێفۆرم‌و گه‌شه‌ی‬ ‫س��ی��اس��ی‪ ،‬ه���ه‌ن���دێ ت���ی���ۆری‌و ب��ی��رو‬


‫‪97‬‬

‫بۆچوونی جیاواز‪ ،‬هاتۆته ئ��اراوه‪ .‬به‬ ‫گشتی ره‌نگه بکرێ‪ ،‬هه‌موو ئه‌م تیۆری‌و‬ ‫بیرو بۆچوونانه بکرێنه دوو به‌شه‌وه‪:‬‬ ‫یه‌که‌م‪ ،‬ئه‌و تیۆری‌و بیرو بۆچوونانه‬ ‫ل��ه‌خ��ۆ ده‌گ����رێ‪ ،‬ک��ه ج��ه‌خ��ت ل��ه‌ س��ه‌ر‬ ‫هۆکار‌و به‌ستێنی پێکهاته‌یی گه‌وره‌و‬ ‫درێ���ژخ���ای���ه‌ن ده‌ک����ه‌ن����ه‌وه‪ .‬دووه����ه‌م‪،‬‬ ‫ئ��ه‌و ت��ی��ۆری‌و بیروبۆچوونانه له‌خۆ‬ ‫ده‌گ��رێ‪ ،‬که جه‌خت له‌سه‌ر به‌ستێنی‬ ‫سیاسی‌و کورتخایه‌ن ده‌ک��ه‌ن��ه‌وه‪ .‬له‬ ‫به‌شی یه‌که‌مدا هه‌ندێ بابه‌تی وه‌ک‬ ‫پ���ه‌ره‌س���ه‌ن���دن‌و گ��ه‌ش��ه‌ی ئ���اب���ووری‪،‬‬ ‫گ��ه‌ش��ه‌ی شارنشینی‪ ،‬پ��ه‌ره‌س��ه‌ن��دن��ی‬ ‫فێرکاری‌و راگ��ه‌ی��ان��دن‪ ،‬سه‌رهه‌ڵدان‌و‬ ‫پ��ه‌ره‌س��ه‌ن��دن��ی چ��ی��ن��ی م��ام��ن��اوه‌ن��دی‪،‬‬ ‫سه‌رهه‌ڵدانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی به‌هێز‪،‬‬ ‫سه‌رهه‌ڵدان‌و په‌ره‌سه‌ندنی کولتووری‬ ‫ب���ه‌ش���داری‪ ،‬س��ه‌ره��ه‌ڵ��دان��ی ئ��اب��ووری‬ ‫ئ����ازاد‌و س���ه‌رم���ای���ه‌داری‌‪ ..‬وه‌ک پێش‌‬ ‫مه‌رجی به‌دیهاتنی رێفۆرمی سیاسی‪،‬‬ ‫هاتۆته ئاراوه (‪ Gill,2000.ch.1‬وه‌رگیراو‬ ‫له به‌شیرییه‪ .)258 :1386 ،‬بێگومان‬ ‫به‌دیهاتنی ئه‌م به‌ستێن‌و هه‌ل‌ومه‌رجه‪،‬‬ ‫بۆ‌به‌دیهاتنی هه‌ر مانایه‌ک له رێفۆرمی‬ ‫سیاسی زۆر گرنگه‪ .‬به‌اڵم له هه‌مبه‌ر‬ ‫ئه‌م شێوازه له لێکدانه‌وه‌دا‪ ،‬هه‌ندێ له‬ ‫بیرمه‌ندان له ‌سه‌ر ده‌ور‌و کاریگه‌ری‬ ‫ده‌سه‌اڵتی سیاسی‌و به تایبه‌ت جۆری‬ ‫پێکهاته‌ی ن��وخ��ب��ه‌ی ده‌س���ه‌اڵت���دار له‬ ‫ره‌وت��ی ده‌رب��ازب��وون ب��ه‌ره‌و رێفۆرمی‬

‫سیاسی جه‌خت ده‌که‌نه‌وه‪ .‬له‌م وتاره‌دا‬ ‫ئه‌گه‌رچی رۆڵی فاکته‌ری پێکهاته‌یی‌و‬ ‫درێ��ژخ��ای��ه‌ن زۆر ب��ه گ��رن��گ م��ه‌زن��ده‬ ‫ده‌ک��رێ‪ ،‬ب��ه‌اڵم هۆکاری دووه‌م‪ ،‬واته‬ ‫پێکهاته‌ی ن��وخ��ب��ه‌ی ده‌س���ه‌اڵت���دار له‬ ‫ره‌وتی رێفۆرمی سیاسیدا له هه‌رێمی‬ ‫کوردستان مه‌به‌سته‪.‬‬ ‫پێوه‌ندی زانستی سیاسی‌و رێفۆرمی‬ ‫سیاسی‬ ‫پێش ئ��ه‌وه‌ی‪ ،‬که چۆنیه‌تی پێوه‌ندی‬ ‫زانستی سیاسی‌و رێفۆرمی سیاسی‬ ‫تاووتوێ بکه‌ین‪ ،‬پێویسته به کورتی‬ ‫رێ��ف��ۆرم��ی س��ی��اس��ی پ��ێ��ن��اس��ه ب��ک��رێ‪.‬‬ ‫به‌گشتی ده‌کرێ له رووی سیاسییه‌وه‬ ‫به دوو شێوه کۆمه‌ڵگه‌ بگۆڕدرێ‪ .‬یه‌که‌م‪:‬‬ ‫ش��ۆڕش‪ ،‬دووه‌م‪ :‬رێفۆرمی سیاسی‪.‬‬ ‫مه‌به‌ست ل��ه ش��ۆڕش ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬ک��ه له‬ ‫رێگه‌ی توندوتیژی‌و خوێن‌ڕشتنه‌وه به‌‬ ‫گشتی سیستمێکی سیاسی بگۆڕدرێ‌و‬ ‫سیستمێکی نوێ جێگه‌ی بگرێته‌وه‪ .‬به‌اڵم‬ ‫مه‌به‌ست له رێفۆرمی سیاسی ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫ک��ه ل��ه پڕۆسه‌یه‌کی درێ��ژخ��ای��ه‌ن��دا به‬ ‫دوور له هه‌ر جۆره توندوتیژییه‌ک‌و به‬ ‫شێوه‌ی ئارام‌و له‌سه‌رخۆ (هێدی‌هێدی)‬ ‫سیستمی سیاسی ئاڵ‌وگۆڕی به‌سه‌ردا‬ ‫بێت‌و له ئاکامدا کۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و ئازادی‪،‬‬ ‫دادپ��ه‌روه‌ری‪ ،‬یه‌کسانی‪ ،‬دیمۆکراسی‌و‬ ‫شه‌فافیه‌ت‌و روونبێژی‌و به‌رپرسیارێتی‬ ‫بچێت‪( .‬هانتیگتۆن‪)21 :1987 ،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪98‬‬

‫رێ��ف��ۆرم ش��ێ��وازێ��ک ل��ه گ��ۆڕان��ک��اری‬ ‫س��ی��اس��ی��ی��ه‪ ،‬ک����ه ل����ه ره‌وت���ێ���ک���ی ل��ه‬ ‫س��ه‌رخ��ۆ‌و ب���ه‌دوور له توندوتیژی به‬ ‫مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی هاوتایی‌و‬ ‫بااڵنس‪ ،‬له‌نێوبردنی گیروگرفته‌کان‪،‬‬ ‫راس��ت��ک��ردن��ه‌وه‌ی ه��ه‌ڵ��ه‌و ب��ه‌رگ��ری له‬ ‫خراپ به‌کارهێنانی ده‌سه‌اڵت‌و به‌رگری‬ ‫له قه‌یرانی سیاسی‌و به‌ره‌وپێش‌چوون‬ ‫ب��ه‌پ��ێ��ی ج���ۆرێ���ک ل���ه ئ���ه‌ن���دازی���اری‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی هاتۆته ئاراوه (حاجی‌پوور‪،‬‬ ‫‪.)2 :1383‬‬ ‫ب���ۆ رێ���ف���ۆرم���ی س��ی��اس��ی ه��ه‌ن��دێ��ک‬ ‫گ��ری��م��ان��ه‌ی ج���ۆراوج���ۆر ل��ه ب��ه‌رچ��او‬ ‫گ��ی��راوه‪ .‬سه‌ره‌کیترین گریمانه‌کانی‬ ‫رێفۆرم بریتییه له‪:‬‬ ‫‪ )1‬رێ��ف��ۆرم ب�����ه‌رده‌وام ل��ه هه‌مبه‌ر‬ ‫گه‌نده‌ڵیدا دێته ئاراوه‪ )2 ،‬رێفۆرم ئه‌گه‌ر‬ ‫له الی��ه‌ن ده‌س��ه‌اڵت��ه‌وه به‌کار بهێنرێ‪،‬‬ ‫ج���ۆرێ���ک گ���ۆڕان���ک���اری ل���ه س����ه‌ره‌وه‬ ‫ب��ۆ خ���واره‌وه‌ی���ه‪ )3 ،‬ب���ه‌اڵم ئ��ه‌گ��ه‌ر له‬ ‫الی��ه‌ن خه‌ڵکه‌وه بێت‪ ،‬به پێچه‌وانه له‬ ‫خواره‌وه بۆ ‌سه‌ره‌وه‌یه‪ )4 ،‬رێفۆرم له‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا سه‌ر هه‌ڵده‌دا‪ ،‬که جۆرێک‬ ‫له سه‌قامگیری‌و بااڵنس له ئارادا بێت‪،‬‬ ‫‪ )5‬رێ��ف��ۆرم ره‌ن��گ��ه الی��ه‌ن��ی ئ��اب��ووری‪،‬‬ ‫سیاسی‪ ،‬کۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬یاسایی‌و ئایینی‬ ‫ه��ه‌ب��ێ��ت‪ )6 ،‬ب��ه‌ش��داری ج��ه‌م��اوه‌ر له‬ ‫رێ��ف��ۆرم��دا ن��ه م��ه‌رج��ی پێویسته نه‬ ‫مه‌رجی ت��ه‌واو‪ )7 ،‬رێفۆرم به ئاشکرا‬ ‫له رێگه‌ی یاسایی‌و که‌ڵک‌وه‌رگرتن له‬

‫دامه‌زراوه یاساییه‌کان به‌ڕێوه ده‌چێ‪،‬‬ ‫‪ )8‬رێ��ف��ۆرم ب��ه پێچه‌وانه‌ی ش��ۆڕش‪،‬‬ ‫به دوور له توندوتیژییه‌و پێکهاته‌ی‬ ‫سیاسی‌و کۆمه‌اڵیه‌تی کۆمه‌ڵگه‌ به‌گشتی‬ ‫تووشی گۆڕان ناکات (میرئه‌حمه‌دی‪،‬‬ ‫‪.)17 :1387‬‬ ‫به بۆچوونی هانتینگتۆن‪ ،‬پێوه‌ندی‬ ‫مێژوویی زانستی سیاسی‌و رێفۆرمی‬ ‫س��ی��اس��ی‪ ،‬پ��ێ��وه‌ن��دی��ی��ه‌ک��ی ت��ای��ب��ه‌ت‌و‬ ‫ل��ه‌م��ێ��ژی��ن��ه‌ی��ه‌و زان���س���ت���ی س��ی��اس��ی‬ ‫ده‌ت��وان��ێ‪ ،‬رۆڵێکی گ��رن��گ‌و سه‌ره‌کی‬ ‫ل��ه‌م ئ��اڵ‌وگ��ۆڕه‌دا بگێڕێ‪ .‬ن��اوب��راو بۆ‬ ‫‌سه‌لماندنی ئ��ه‌م راستییه‪ ،‬ئ��ام��اژه به‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی رێفۆرمخوازی ئه‌مریکا‬ ‫له کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م ده‌کا‪ ،‬که‬ ‫چه‌ندین که‌سایه‌تی سیاسی سه‌ره‌کی‌و‬ ‫ب��ه‌ ن��اوب��ان��گ ل��ه زان��س��ت��ی سیاسیدا‪،‬‬ ‫وه‌کوو ئی‪ .‬ئێل‪ .‬الول‪ ،‬ودرو ویلسۆن‪،‬‬ ‫فرانک گودناو‪ ،‬ئالبێرت باشنل هارت‌و‬ ‫چ��ارڵ��ز ب���رو ل��ه‌گ��ه‌ڵ «ب��زووت��ن��ه‌وه‌ی‬ ‫پێشکه‌وتنخواز‌و رێفۆرمخوازدا» له‬ ‫پێوه‌ندیدا ب��وون (‪Huntington, 1947.‬‬ ‫‪ 7‬وه‌رگیراو له کتێبی هانتینگتۆن)‪ .‬له‬ ‫هه‌مانکاتدا هانتینگتۆن پێی وای��ه‪ ،‬له‬ ‫ن��ێ��وان زانستی سیاسی‌و ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫دێموکراتیدا‪ ،‬پێوه‌ندی هه‌یه‌و له روانگه‌ی‬ ‫م���ێ���ژووی���ی���ه‌وه‪ ،‬زان��س��ت��ی س��ی��اس��ی‌و‬ ‫دێ��م��وک��راس��ی ه��اوش��ان ل��ه‌گ��ه‌ڵ ی��ه‌ک‬ ‫گه‌شه‌یان سه‌ندووه‪ ،‬واته به مه‌رجێک‬ ‫زانستی سیاسی له رێفۆرمی سیاسیدا‪،‬‬


‫‪99‬‬

‫رۆڵێکی کاریگه‌ر‌و سه‌ره‌کی هه‌یه‪ ،‬که‬ ‫ده‌سه‌اڵتی سیاسی دیمۆکراتیک بێت‌و‬ ‫به‌ستێنی له‌بار بۆ په‌ره‌سه‌ندنی زانستی‬ ‫س��ی��اس��ی‪ ،‬وه‌ک زان��ک��ۆک��ان‌و ن��اردن��ه‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی خوێندکار بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‬ ‫ب��ۆ زان��ک��ۆک��ان��ی دی��ک��ه‌و ئ��ام��اده‌ک��ردن��ی‬ ‫به‌ستێنی له‌بار بۆ ‌به‌شداری زانایانی‬ ‫س��ی��اس��ی‌و ک��ه‌ڵ��ک ‌وه‌رگ��رت��ن ل��ه بیرو‬ ‫بۆچوونی ئه‌و که‌سانه‌و به‌گشتی هه‌ل‌و‬ ‫ده‌رفه‌ت بۆ‌به‌شداری گشتی ئه‌ندامانی‬ ‫ک��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌ ب��ڕه‌خ��س��ێ��ن��ێ‪ .‬هانتینگتۆن‬ ‫ل��ه‌س��ه‌ر ئ��ه‌و ب���اوه‌ڕه‌ی���ه‪ ،‬ب��ه مه‌رجێک‬ ‫ده‌سه‌اڵتی سیاسی دیمۆکراتیک بێت‪،‬‬ ‫به‌ستێنی له‌بار بۆ ‌به‌شداری زانایان‌و‬ ‫ش��اره‌زای��ان��ی سیاسی ده‌خولقێنێ‌و‬ ‫ئه‌زموونی مێژوویی سه‌لماندوویه‌تی‬ ‫له هه‌ر شوێنێکدا دیمۆکراسی به‌هێز‬ ‫بووبێت‪ ،‬زانستی سیاسی به‌هیز بووه؛‌‬ ‫له ه��ه‌ر شوێنێکدا دیمۆکراسی الواز‬ ‫بووبێت‪ ،‬زانستی سیاسی الواز بووه‪.‬‬ ‫هه‌ر بۆیه پێی وایه‪ ،‬ره‌نگه بڕێک جار‬ ‫ل��ه کۆمه‌ڵگه‌ی داخ���راو‌و توتالیتا‌ردا‪،‬‬ ‫هه‌ندێ زانا له بواری بایۆلۆجی‪ ،‬فیزیا‪،‬‬ ‫رۆماننووسین‌و ‪ ...‬هه‌ڵکه‌ون‌و خه‌اڵتی‬ ‫ن��ۆب��ێ��ل وه‌رب���گ���رن؛ ب���ه‌اڵم ل��ه ب���واری‬ ‫سیاسیدا‪ ،‬زانای سیاسی گ��ه‌وره‌ی لێ‬ ‫هه‌ڵنه‌که‌وتووه‪ .‬بۆ‌وێنه ئاماژه به واڵتی‬ ‫چین ده‌کات‪ ،‬واته ئه‌گه‌رچی واڵتی چین‬ ‫له ب��واری رێفۆرمی ئ��اب��ووری��دا‪ ،‬زۆر‬ ‫پێشکه‌وتنی ب��ه‌ده‌س��ت هێناوه‪ ،‬ب��ه‌اڵم‬

‫ده‌سه‌اڵتی سیاسی نادیمۆکراتی ئه‌و‬ ‫واڵته‪ ،‬بۆته هۆی دواکه‌وتوویی زانستی‬ ‫سیاسی ت��ا ئ��ه‌و جێگه‌یه‪ ،‬ک��ه ت��ا ئه‌م‬ ‫سااڵنه‌ی دوایی‪ ،‬له واڵتی چین شتێک‬ ‫به ناو زانستی سیاسی بوونی نه‌بوو‌و‬ ‫زانستی سیاسی له‌م واڵته‌ به‌ته‌نیا به‬ ‫مانای خوێندنه‌وه‌و لێکدانه‌وه‌ی واڵتانی‬ ‫ده‌ره‌کی پێناسه کراوه‌و کارکردن له‌م‬ ‫ب��واره‌دا له واڵت��ی چین وه‌ک کارێکی‬ ‫پڕ مه‌ترسی به ئه‌ژمار دێت (‪Morrison‬‬ ‫‪ and Thompson, 1985, 1‬وه‌رگیراو‬ ‫له سه‌رچاوه‌ی پێشوو)‪ .‬له به‌رانبه‌ردا‬ ‫له واڵتانی به‌ڕازیل‪ ،‬تورکیا‪ ،‬کۆریای‬ ‫باشوور‪ ،‬یۆنان‪ ،‬پڕۆ‌و ‪ ...‬وه‌ک هه‌ندێ‬ ‫نموونه‌ی سه‌رکه‌وتوو له‌م بواره‌دا ناو‬ ‫ده‌ب���ات‪ ،‬ک��ه رۆڵ��ی زانستی سیاسی‌و‬ ‫زانایانی ب��واری سیاسه‌ت له ره‌وت��ی‬ ‫دیمۆکراتیزه‌کردندا‪ ،‬بابه‌تێکی حاشا‬ ‫هه‌ڵنه‌گره‪.‬‬ ‫ل��ه کۆتایی ئ��ه‌م ب��اس��ه‌دا‪ ،‬ئ��ام��اژه به‬ ‫درووشمێکی سوپای رزگ��اری ده‌کا‪،‬‬ ‫وات���ه «جیهان رزگ���ار ب��ک��ه‪ ،‬ب���ه‌اڵم له‬ ‫س��ه‌رخ��ۆ (ه��ێ��دی‌ ه��ێ��دی)‌و ب���ه‌رده‌وام‪.‬‬ ‫مه‌به‌ستی ناوبراو له هێنانه‌وه‌ی ئه‌م‬ ‫وته‌یه ئه‌وه‌یه‪ ،‬که به که‌ڵک‌ وه‌رگرتن‌و‬ ‫یارمه‌تی زانستی سیاسی ده‌توانین ئه‌م‬ ‫پڕۆسه‌یه سه‌رکه‌وتووانه تێپه‌ڕ بکه‌ین‪،‬‬ ‫چونکه زانستی سیاسی ئه‌و پوتانسیه‌ل‌و‬ ‫توانایه‌ی تێدایه‪ .‬س���ه‌ره‌ڕای ت��ه‌واوی‬ ‫ئ��ه‌م ش��ت��ان��ه‪ ،‬ل��ه‌س��ه‌ر ئ��ه‌و ب��اوه‌ڕه‌ی��ه‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪100‬‬

‫که بنه‌ڕه‌تیترین وان��ه‌ی سیاسه‌ت بۆ‬ ‫پڕۆسه‌ی دیمۆکراتیزه‌کردن ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫که هیچ رێگه‌یه‌کی دیکه بۆ ‌رزگ��اری‬ ‫سیاسی بێجگه له پێکهێنانی دامه‌زراوه‌ی‬ ‫سیاسی‌و رێفۆرمی سیاسی ئ��ارام‌و‬ ‫له سه‌رخۆ‌و ب���ه‌رده‌وام‪ ،‬که له الیه‌ن‬ ‫ژنان‌و پیاوانی واقیع‌بین‪ ،‬میانه‌‌ڕه‌و‪ ،‬که‬ ‫به شێوه‌ی ئ��ارام‌و له‌سه‌رخۆ ده‌چێته‬ ‫پێش له ئارادا نییه‪( .‬هانتینگتۆن‪:1987 ،‬‬ ‫‪33‬ـ‪)32‬‬ ‫پێوه‌ندی زانستی سیاسی‌و رێفۆرمی‬ ‫سیاسی له هه‌رێمی کوردستان‬ ‫هه‌روه‌ها‪ ،‬که له سه‌ره‌تای باسه‌که‌دا‪،‬‬ ‫پرسیارێک س��ه‌ب��اره‌ت به گرنگی ئه‌م‬ ‫بابه‌ته بۆ‌ هه‌رێمی کوردستان هاته‬ ‫ئاراوه‪ ،‬ده‌بێ بگووترێ ئه‌م بابه‌ته بۆ‬ ‫ئه‌م بارودۆخه هه‌ستیاره‌ی کوردستان‬ ‫زۆر گرنگ‌و جێگه‌ی سه‌رنج‌و تێڕامانه‪.‬‬ ‫هه‌رێمی کوردستان‪ ،‬وه‌ک هه‌رێمێکی‬ ‫عێراقی ف��ی��دڕاڵ ل��ه ئاکامی شۆڕشی‬ ‫گ���ه‌الن���ی ع���ێ���راق ب��ه‌گ��ش��ت��ی‌و خه‌ڵکی‬ ‫ک���ورد ب��ه ت��ای��ب��ه‌ت��ی‌و ل��ه هه‌مانکاتدا‪،‬‬ ‫ی��ارم��ه‌ت��ی‌و زه‌ب���ری ده‌ره‌ک����ی س��ه‌ری‬ ‫هه‌ڵدا‪ ،‬واته رژیمی توتالیتا‌ری به‌عس‪،‬‬ ‫ب��ه ه��ۆی داخ����راوی‌و دواک��ه‌وت��ووی��ی‪،‬‬ ‫هیچ ج��ۆره رێ��ف��ۆرم‌و چاکسازییه‌کی‬ ‫ق��ه‌ب��ووڵ ن���ه‌ده‌ک���رد‪ ،‬ت��اک��و ل��ه ئاکامدا‬ ‫ل��ه رێ��گ��ه‌ی ش���ۆڕش‌و هێزی ده‌ره‌ک��ی‬ ‫ت��ووش��ی رووخ���ان‌و تێک‌شکان ه��ات‪.‬‬

‫که‌وابوو ئه‌گه‌رچی هه‌رێمی کوردستان‬ ‫به‌رهه‌می خ��ه‌ب��ات‌و شۆڕشی خه‌ڵکی‬ ‫کوردستانه‌و سااڵنێکی دوور‌و درێژی‬ ‫له دیکتاتۆریه‌ت‌و سه‌ره‌ڕۆیی ئه‌زموون‬ ‫کردووه‪ ،‬به‌اڵم رووخانی دیکتاتۆر به‬ ‫مانای ئ��ه‌وه نییه‪ ،‬که له سه‌ره‌تادا به‬ ‫بێ هه‌وڵ‌و تێکۆشان هه‌موو مافه‌کان‬ ‫به ئاسانی ده‌سته‌به‌ر ده‌ب��ێ��ت‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫رێگه‌یه‌کی دوور‌و درێ��ژ له پێشدایه‬ ‫ت��ا به‌دیهاتنی زۆرب���ه‌ی ح��ه‌ز‌و خولیا‬ ‫سه‌رکوت‌ ک��راوه‌ک��ان‪ .‬ک��ه‌واب��وو ده‌بێ‬ ‫ه��ه‌رێ��م��ی ک��وردس��ت��ان ب��ه ج��ی��ددی‌و‬ ‫لێبڕاوانه ل��ه‌م بابه‌ته‪ ،‬وات��ه پێوه‌ندی‬ ‫زانستی سیاسی‌و رێفۆرم ئاوڕ بداته‌وه‪.‬‬ ‫ه����ه‌روه‌ه����ا‪ ،‬ک���ه ئ���ام���اژه‌م���ان پ��ێ��دا‪،‬‬ ‫هه‌رێمی کوردستان له ئاکامی ته‌فر‌و‬ ‫توونابوونی رژیمی توتالیتا‌ری به‌عس‬ ‫سه‌ریهه‌ڵداوه‌و له قۆناخی سه‌ره‌تای‬ ‫ده‌رب��ازب��وون ب��ه‌ره‌و دیمۆکراسیدایه‪.‬‬ ‫ه��ه‌رب��ۆی��ه ل��ه‌م چه‌ند س��اڵ��ه‌ی دوای��ی��دا‬ ‫به‌شداری‌و کیبه‌رکێی سیاسی گه‌شه‌ی‬ ‫س��ه‌ن��دووه‌و به‌شێکی زۆر ل��ه خه‌ڵک‬ ‫به بیروڕای ج��ی��اوازه‌وه ده‌یانه‌وێ له‬ ‫بواری سیاسیدا چاالکانه به‌شدارییان‬ ‫هه‌بێت‪ .‬س��ه‌ره‌ڕای ئه‌و شتانه‪ ،‬هه‌ندێ‬ ‫تایبه‌تمه‌ندی وه‌ک ئ���ازادی سیاسی‪،‬‬ ‫به‌شداری‪ ،‬ده‌نگدانی ئ��ازاد‪ ،‬رۆژنامه‌و‬ ‫راگ��ه‌ی��ان��دن��ی ئ�����ازاد‪ ،‬دام���ه‌زران���دن���ی‬ ‫حیزبی سیاسی‪ ،‬ئ��ازادی راده‌رب��ڕی��ن‪،‬‬ ‫هه‌بوونی ئۆپۆزیسیۆن‌و زۆی شتی‬


‫‪101‬‬

‫دیکه‌ی ل��ه‌م بابه‌ته‪ ،‬نیشانده‌ری ئه‌و‬ ‫راستییه‌یه‪ ،‬که هه‌رێمی کوردستان تا‬ ‫راده‌ی��ه‌ک��ی زۆر ل��ه ب���واری سیاسیدا‪،‬‬ ‫گ��ه‌ش��ه‌ی س���ه‌ن���دووه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی‬ ‫ک��راوه‌و سه‌قامگیره‌و هه‌موو الیه‌نێک‬ ‫به ده‌س���ه‌اڵت‌و ئۆپۆزیسیۆنه‌وه باس‬ ‫ل���ه رێ����ف����ۆرم‌و چ���اک���س���ازی ده‌ک����ه‌ن‪.‬‬ ‫لێره‌دایه‪ ،‬که گرنگی زانستی سیاسی‬ ‫ب��ه م��ه‌ب��ه‌س��ت��ی رێ���ف���ۆرم‌و چ��اک��س��ازی‬ ‫سیاسی زۆرتر ده‌رده‌که‌وێ‪ .‬هه‌ر بۆیه‬ ‫پێویسته‌و ده‌بێ له‌م هه‌ل‌ومه‌رجه‌دا‪ ،‬له‬ ‫دوو ئاستدا له زانستی سیاسی که‌ڵک‬ ‫وه‌ربگیردرێت‪ .‬یه‌که‌م‪ ،‬واته له زانستی‬ ‫سیاسی به مه‌به‌ستی راهێنانی مه‌ده‌نی‬ ‫هاوواڵتیان که‌ڵک وه‌ربگیریێت‪ ،‬چونکه‬ ‫ن��اوه‌رۆک��ی ه��ه‌ر سیستمێکی سیاسی‬ ‫به چۆنیه‌تی روانین‌و بیرو بۆچوونی‬ ‫زۆرب����ه‌ی خ��ه‌ڵ��ک ب��ه‌س��ت��راوه‌ت��ه‌وه‪ .‬له‬ ‫الی��ه‌ک��ی دی���ک���ه‌وه س��ی��اس��ه‌ت��وان��ان له‬ ‫ک���اروب���اری س��ی��اس��ی��دا‪ ،‬پێویسته له‬ ‫شاره‌زایی‌و لێهاتوویی زانایانی بواری‬ ‫سیاسه‌ت‪ ،‬که‌ڵک وه‌ربگرن‪ .‬تاکو ره‌وتی‬ ‫چاکسازی‌و رێفۆرم سه‌رکه‌وتووانه‬ ‫بچێته پێش‪ .‬به‌اڵم نابێت ئه‌وه‌مان له‌بیر‬

‫بچێت‪ ،‬کاتێک ئه‌م ئاواتانه دێته دی‌و‬ ‫مسۆگه‌ر ده‌بێ‪ ،‬که ده‌سه‌اڵتی سیاسی‬ ‫له هه‌رێمی کوردستان دێموکراتیک‬ ‫بێت‌و به‌ستێنی ل��ه‌ب��ار ب��ۆ ‌ب��ه‌ش��داری‬ ‫زانایانی سیاسی بڕه‌خسێنێ‌و گرنگی‬ ‫ت��ای��ب��ه‌ت ب���دات ب��ه س���ه‌رن���ج‌و تێبینی‬ ‫شاره‌زایانی ئه‌م بواره‪ .‬تاکو له ئاکامی‬ ‫پ��ه‌ی��ڕه‌وک��ردن��ی ئ���ه‌م پ���ڕۆگ���رام���ه‪ ،‬له‬ ‫هه‌رجۆره ده‌م��ارگ��رژی‪ ،‬ئه‌وپه‌ڕگیری‬ ‫ئ���اژاوه‌و پشێوییه‌ک به‌رگری بکرێ‌و‬ ‫ده‌بێ ئه‌و وانه گرنگه‌ی هانتینگتۆن هیچ‬ ‫ک��ات له ی��اد نه‌که‌ین‪ ،‬که له پرۆسه‌ی‬ ‫ب�����ه‌ره‌و دی��م��ۆک��راس��ی��دا‪ ،‬رووخ�����ان‌و‬ ‫له‌ناوبردنی ده‌سه‌اڵتی توتالیتار زۆر‬ ‫دژوار‌و ئه‌سته‌م نییه‪ ،‬به‌ڵکو پێکهێنانی‬ ‫دام��ه‌زراوه‌ی دیموکراتیک‌و سه‌قامگیر‬ ‫زۆر گرنگه‌و بێجگه له رێگه‌ چاره‌ی‬ ‫چ���اک���س���ازی ئ������ارام‌و ل���ه‌ س���ه‌رخ���ۆ‌و‬ ‫به‌رده‌وام‪ ،‬رێگه‌یه‌کی دیکه بوونی نییه‪.‬‬ ‫وه‌ک دواقسه ده‌بێ ئه‌وه له‌بیر نه‌که‌ین‪،‬‬ ‫ک��ه هیچ مرۆڤێکی ژی���ر‌و زان���ا واڵت‬ ‫ناڕووخێنێ بۆ‌ئه‌وه‌ی‪ ،‬که سه‌ر له نوێ‬ ‫درووستی بکاته‌وه‪ ،‬مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی‪ ،‬که‬ ‫هه‌ڵگری چاکسازی نه‌بێت‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪102‬‬

‫سه‌رچاوه‌کان‬ ‫‪١‬ـ ب��ش��ی��ری��ه‪ ،‬ح��س��ی��ن (‪ ،)١٣٨٤‬آم���وزش‬ ‫دانش سیاسی (مبانی علم سیاست نظری‌و‬ ‫تأسیسی)‪ ،‬تهران‪ ،‬نشر نگاه معاصر‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ ب��ش��ی��ری��ه‪ ‌،‬ح��س��ی��ن (‪ ،)١٣٨٧‬گ����ذار به‬ ‫مردم‌ساالری‪‌،‬تهران‪ ،‬نشر نگاه معاصر‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ حاجی‌پور (‪ ،)١٣٨٣‬چگونگی دگردیسی‬

‫گفتمان اصالحات‪ ،‬روزنامه‌ی شرق‪.‬‬ ‫‪٤‬ـ میراحمدی‪ ،‬سیدحسین (‪ ،)١٣٨٧‬انقالب‬ ‫اسالمی ایران‪‌،‬دانشگاه آزاد واحد اسالم‌شهر‪.‬‬ ‫‪٥‬ـ هانتینگتون‪‌ ،‬ساموئل‌و دیگران (‪،)١٣٨٦‬‬ ‫گ����ذار ب��ه دم��ک��راس��ی (م��ج��م��وع��ه م��ق��االت)‪،‬‬ ‫‌ترجمه‌ی‌و تألیف محمدعلی کدیور‪ ،‬تهران‪،‬‬ ‫نشر گام نو‪.‬‬


‫‪103‬‬

‫ره‌وشت‌و دەسەاڵتی سیاسی‬ ‫‪Ethics and Political Power‬‬

‫نووسینی‪ :‬د‪ .‬عه‌بدولکه‌ریم سرووش‬ ‫‪Written by: Dr. Abdulkarim Srush‬‬ ‫وه‌رگێڕانی (له فارسییه‌وه)‪ :‬هەڵكەوت هەورامی‬ ‫‪Translated by: Halkawt Hawrami‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪104‬‬

‫ئ���ەم ب��اب��ەت��ە ده‌رب�����اره‌ی دەس��ەاڵت��ی فره‌وانكردنی داخوازی‌و داواكارییە‌کانی‬ ‫سیاسییه‌‪ ،‬که پەیوەندیی به ره‌وشته‌وه‌ تاکه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگایه‪ ،‬ب���ه‌اڵم له‬ ‫س��ن��وور‌و هێڵی دی��اری��ک��راودا‪ .‬چونکه‬ ‫هه‌یه‪.‬‬ ‫دەسەاڵتی سیاسی رەنگە هەستیارترین ده‌سه‌اڵتی ئەگەر بێت‌و كۆنترۆڵکردنی‬ ‫بابه‌ت بێت له رووداو دروستکردندا‪ ،‬تیادا نه‌بێت‌و به راستی ئامادە نەكرێت‪،‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت مەترسیدار ده‌بێت‌و رووداوی‬ ‫كە لە نێو كۆمەڵگەدا بوونی هەیە‪.‬‬ ‫چ��ه‌ن��دی��ن ج���ۆر دەس������ەاڵت ل���ه نێو زۆر ن��اه��ه‌م��واری ل��ێ ده‌ک��ه‌وێ��ت��ه‌وه‪.‬‬ ‫كۆمەڵگاکاندا بوونیان هەیە‪ ،‬لەوانە‪ :‬لەبەر ئ��ە‌وه‪ ،‬پ��ڕۆس��ه‌ی ئامادەكردنی‬ ‫دەسەاڵتی ئایینی ــ رۆحانی‪ ،‬زانستی‪ ،‬دەس���ەاڵت���ی چ���اک‌و س��ه‌رک��ه‌وت��ووان��ه‬ ‫م��ی��دی��ا‪ ،‬گ���ەی���ان���دن‌و ب�ڵ�اوك���ردن���ەوە‪ ،‬ه��ەم��ی��ش��ە ب��ه‌ش��ێ��ک��ی گ��رن��گ ب����ووه له‬ ‫تێكنۆڵۆجی‌‪ .‬به‌اڵم له دەسەاڵتی سیاسیدا تیۆری چاک‌و سه‌رکه‌وتن به‌دیهێنه‌ری‬ ‫هه‌موو ئە‌و جۆرانه ئاوێته به یه‌کتر ده‌س��ه‌اڵت‪ ،‬که بنه‌ماکه‌ی دابه‌شکردنی‬ ‫ده‌ب��ن‌و رووب���ه‌ڕووی یه‌کتر ده‌بنه‌وه‪ ،‬ی���ه‌ک���س���ان���ی‌و دادپ������������ه‌روه‌ری ب��ێ��ت‬ ‫یاخود ئه‌و جۆره‌یه‪ ،‬که هەندێک جار کۆمه‌ڵگایه‌کدا‪ .‬سه‌ره‌کیترین داخوازیی‬ ‫بە سەر هەموو دەسەاڵتەكانی‌تردا زاڵ هه‌ر ده‌سه‌اڵتێکی راسته‌قینه‌ش ئه‌‌مه‌یه‪،‬‬ ‫ده‌بێت‪ .‬له‌م رووه‌وه‪ ،‬دەسەاڵتی سیاسی که چۆن بتوانرێت جڵه‌وکاری له نێو‬ ‫لە دەسەاڵتەكانی‌تر زیاتر هەستیاریی تاکه‌کانی نێو ه��ه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌کدا به‬ ‫یه‌کسانی به‌رقه‌رار بکات‌و به ئه‌نجام‬ ‫دروستكردووە‪.‬‬ ‫فەیلەسووفان‪ ،‬بیرمەندان‪ ،‬شاعیران‌و بهێنێت‪.‬‬ ‫ئەمە لە راستیدا رووگ��ەی ئاکاریی‬ ‫ن����ووس����ەران ل���ە ب�����ارەی دەس���ەاڵت���ی‬ ‫سیاسییه‌وه قسەیان كردووە‌‪ .‬کاتێکیش‪ ،‬ت��ێ��دا ب���ه‌دی ده‌ک���رێ���ت‪ .‬ب��ۆی��ه ل��ه ه��ه‌ر‬ ‫ک��ه ق��س��ه‌ی��ان ل���ه‌و ب����اره‌وه ک����ردووه‪ ،‬سیستمێکی خراپی هه‌ر ده‌سه‌اڵتێکی‬ ‫هه‌ڵبه‌ت بێ‌ الی��ەن نه‌بوون‪ .‬بەشێكی سیاسیدا‪ ،‬داڕم��ان��ی بنه‌مای ره‌وشتی‬ ‫گرنگ لە فەلسەفە بە ناوی فەلسەفەی به دوادا دێت‪ ،‬كە لە هەندێك رووەوە‬ ‫س��ی��اس��ی ب��وون��ی ه��ەی��ە‪ ،‬ك��ە ب��اب��ەت��ه لە سەدا سەد كارەساتی ژیانی داک‌و‬ ‫سەرەكییه‌که‌ی تیۆری دەسەاڵتە‪ .‬یەكێك کۆمه‌ڵگای به دوادا دێت‪ .‬لەبەر ئەوە‬ ‫لە باسە گرنگەكانی ئەم لقی فەلسەفەیە‪ ،‬بنه‌مای جڵەوکاری له هه‌ر ده‌سه‌اڵتێکی‬ ‫چۆنیەتیی ئ��ام��ادەك��ردن��ی دەس��ەاڵت��ه‪ .‬سیاسیدا‪ ،‬کردارێکی ته‌واو ره‌وشتییه‌‪.‬‬ ‫له راستیدا هیچ دەسەاڵتێکی سیاسی‬ ‫ئه‌مه‌ش لەو رووەوەی���ە‪ ،‬كە پێناسه‌ی‬ ‫دەسەاڵتی سیاسی‪ ،‬دەق��اودەق واتای نییه‪ ،‬که یۆتۆپیا بێت‪ ،‬واته به‌ده‌ر بکرێت‬


‫‪105‬‬

‫له ن���ادادپ���ه‌روه‌ری‪ .‬هیچ ده‌سه‌اڵتێکی‬ ‫سیاسی ل��ه م��ێ��ژوودا ن��ه‌‌ب��ووه‪ ،‬ک��ه به‬ ‫ره‌هایی‌و هه‌تا سه‌ر دادپه‌روه‌رانه بێت‌و‬ ‫ئه‌گه‌ر له سه‌ره‌تادا نه‌بێت‪ ،‬له دواییدا‬ ‫نه‌که‌وێته له‌رزه‌و ورده ورده جڵه‌وی‬ ‫دادپه‌روه‌ری له‌ ده‌ست نه‌دات‪ .‬بااڵترین‬ ‫تاقیکردنه‌وه‌ی ه��ه‌ر تاکێکی کۆمه‌ڵگا‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی��ه پ��ل��ه‌و پ��ای��ه‌ی��ه‌ک��ی ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫سیاسیی پێ ببه‌خشیت‌‪ ،‬ئه‌وجا ده‌زانیت‪،‬‬ ‫ک��ه ئ��ای��ا ئ��ه‌و ت��اک��ه ت��اک��و چ راده‌ی���ه‌ک‬ ‫خاوه‌ن کاراکته‌رێکی ئایدیالییه‪.‬‬ ‫ئ��ام��اژەدان بە كەسانی راب���ردوو‌ بۆ‬ ‫هەڵسەنگاندنی دی��دگ��ا‌و تێڕوانینیان‬ ‫ل���ەم ب���اس���ەدا زۆر ب��ە س�����وودە‪ .‬لە‬ ‫ن��ێ��وان شاعیراندا س��ەع��دی شیرازی‬ ‫ك��ەس��ێ��ك��ی ه��ەس��ت��ی��ار ب����ووه ل���ە م��ەڕ‬ ‫چیرۆكی دەسەاڵت‌و ئامۆژگاریكردندا‪.‬‬ ‫ئامۆژگاریی پادشایان‌و فەرمانڕەوایان‌و‬ ‫م��ی��ران��ی ك�������ردووه‪ ،‬ك���ە ل���ە م����اوه‌ی‬ ‫دەس��ەاڵت��ی��ان��دا ب��ه ق��ازان��ج��ی خ��ۆی��ان‬ ‫نادادپه‌روه‌ری نیشان نه‌ده‌ن‌و نه‌نوێنن‪.‬‬ ‫س��ه‌ع��دی ل��ه ب��ه‌ی��ت‌و ده‌س���ت���ه‌واژه‌ی‬ ‫ئامۆژگاری هه‌ڵگری نێو شیعره‌کانیدا‬ ‫به ت���ەواوی ئ��ازای��ەت��ی‌و بە ف��ره‌وان��ی‌و‬ ‫ك��را‌و‌‌ی��ی ب��ی��رو ب��ۆچ��وون��ی ب��ه روون��ی‬ ‫نیشان داوه‪ .‬بۆ نموونه گوتوویه‌تی‪:‬‬ ‫نە هركس حق توند گفت گستاخ‬ ‫سخن ملكی است سعدی را قسم‬

‫ئ��ەو قسە ت��ون��دو خ��رۆش��ێ��ن��ەران��ەی‪،‬‬

‫ك����ە وا س����ەع����دی رووب�����������ەڕووی‬ ‫پاشاكانی ک��ردۆت��ه‌وه‌و ئ��ەو فرمان‌و‬ ‫قەدەغەكردنانه‌ی (امر‌و نهی)‪ ،‬كە بۆی‬ ‫خستوونه‌ته ب��ه‌ر چ���او‪ ،‬رەن��گ��ە هیچ‬ ‫ئ��ام��ۆژگ��ار‌و شاعیرێكی دیكە نەیكرد‬ ‫بێت‪.‬‬ ‫سەعدی تیۆریایەكی ه��ە‌ب��ووه‌و ئەو‬ ‫تیۆریایەش ئەوە بووه‪ ،‬كە دەسەاڵتدارو‬ ‫س��وڵ��ت��ان��ی پ��ێ ئ���ام���ۆژگ���اری ب��ك��رێ��ت‪.‬‬ ‫هەڵبەت ئ��ەم تیۆریایە ل��ە ب��ن��ەوەڕاو‬ ‫رەگ‌و ریشەوە پووچە‪ ،‬یان بە الیەنی‬ ‫كەمەوە‪ ،‬ئەمرۆ ئێمە تێگەیشتووین‪ ،‬كە‬ ‫بەم ج��ۆرە شتێكی سەركەوتوو نییە‪.‬‬ ‫سەعدی بە پادشای گوتووه‪:‬‬ ‫توبرتخت سلگان خویش باش‬ ‫بەاخالق پاكیزە درویش باش‬

‫واتە‪« :‬تۆ لە سەر تەختی دەسەاڵت‌و‬ ‫ف��ەرم��ان��ڕەوای خ��ۆت��دا ب��ە ب��ە خ��اوه‌ن‬ ‫ره‌وشتێکی پ��اك‌و خاوێن ‪ ..‬دەروێ��ش‬ ‫بە‪ ».‬ئەمڕۆش تیۆری دەسەاڵت پێمان‬ ‫دەڵێت‪ ،‬كە که‌سێک له ج��ۆری پادشا‬ ‫مه‌حاڵه ده‌روێشێکی خاوه‌ن ره‌وشتی‬ ‫پاک‌و خاوێن بێت‪ ،‬که دادپه‌روه‌ر بێت‪.‬‬ ‫که‌واته لە ب��ەرده‌م ئەم ئامۆژگارییه‌ی‬ ‫سه‌عدی‌دا پاڕادۆکسێک هه‌یه‪ ،‬چونكە‬ ‫كۆكردنەوە‌ی تەواو له نێوان دوو دژدا‪،‬‬ ‫واته له نێوان ده‌سه‌اڵتی فه‌رمانڕه‌وایی‌و‬ ‫دادپه‌روه‌ریدا کارێکی هه‌ڵبه‌ت مه‌حاڵه‪.‬‬ ‫ه���ەڵ���ب���ەت خ�����ودی س���ەع���دی ئ��اگ��ای‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪106‬‬

‫ل��ەم داخ����وازی‌و داواك��اری��ە ب���وو‌ه‪ .‬لە‬ ‫(بوستان)ه‌که‌یدا لەم قسانە‌ی زۆر هەن‪.‬‬ ‫بۆ نموونە لەو داستانەی‪ ،‬كە باس له‬ ‫قەرەباڵغی‌و ژاوەژاوی شاری شامرا‬ ‫ده‌کات‪ ،‬وته‌ی پیرەمێردێک ده‌گێڕێته‌وه‪،‬‬ ‫که دەڵێت‪« :‬هۆکاری هەموو ئەم دۆخه‬ ‫لە ژێر سەری خودی سوڵتانداندایه‪:‬‬ ‫بگفت‪ :‬ارنە سلگان اشارت كند‬ ‫كە را زهرە باشد كەغارت كند‬

‫سه‌عدی مەبەستی ئەوەیە بڵێت‪ ،‬كە‬ ‫ل��ە ك��ۆم��ەڵ��گ��ەی س��ت��ەم��ك��اری��دا هەموو‬ ‫دەسەاڵت لە دەستی تەنها كەسێكدایە‪،‬‬ ‫سەری دەزووی هەموو ژاوەژاوەك��ان‬ ‫ب��ەس��ەری ه��ەرەم دەگ���ات‌و پەیوەست‬ ‫دەب��ێ��ت‪ .‬س��ەع��دی ئ���ەم میكانیزمەی‬ ‫ل��ە ك��ۆم��ەڵ��گ��ەدا بینیوه‌و زان��ی��وی��ه‌ت��ی‪،‬‬ ‫ك��ە دەس��ەاڵت��دار‪ ،‬ل��ە س��ەری ه��ه‌ڕه‌م��دا‬ ‫دان��ی��ش��ت��ووەو زنجیرەی جووڵێنەری‬ ‫رووداوەك���ان���ە‪ .‬ل��ەگ��ەڵ ئ��ەوەش��دا‌و بە‬ ‫پادشاكانی گوتووه‪ ،‬که ده‌بێت هەوەس‌و‬ ‫ئ��������ارەزووی ج���ڵ���ەوك���ردن���ی خ��ۆی��ان‬ ‫بخەسێنن‌‪ ،‬جڵەوی بكەن‌‪ .‬بە خراپی‌و بۆ‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندیی خود سوود لە دەسەاڵت‬ ‫وەرم���ەگ���رن‪ .‬خ��اڵ��ی گرنگیش ئ��ەوەی��ە‬ ‫سەعدی بینیویه‌تی‪ ،‬که دەس��ەاڵت به‬ ‫زه‌برو هێز زیان ده‌نێته‌وه‪ .‬به‌اڵم ئه‌گه‌ر‬ ‫ته‌ماشای که‌سایه‌تیی حافزی شیرازی‬ ‫له شیعره‌کانیدا بکه‌ین‪ ،‬ده‌بینین‪ ،‬که‬ ‫که‌سایه‌تییه‌ک بووه رێک به پێچه‌وانه‌ی‬

‫سه‌عدی بووه‪ .‬واته که‌سێک بووه‬ ‫هەڵبەتە حافز كەسێك بوو‪ ،‬كە خۆی‬ ‫لە دەسەاڵت بە دوور گرتووه‌‪ ،‬چونكە‬ ‫جگه ل��ه‌وه‌ی ترسی له نزیکبوونه‌وه‬ ‫له دەس��ەاڵت ب��ووه‪ ،‬هه‌روه‌ها ترسی‬ ‫له‌وه‌ش هەبووه‪ ،‬که دەسەاڵت ئارامی‬ ‫به‌رقه‌رار نه‌کات‪ .‬بۆیه گوتوویه‌تی‪:‬‬

‫سلگان وفكر شكرو سودای تاج‌و گنج ‬ ‫درویش وامن خاگرو كنج قلندری‬ ‫در شاهراە جاە وبزرگی خگر بسی استان ‬ ‫بەكزین گریوە سبكبار بگژری‬ ‫یان گوتوویه‌تی‪:‬‬ ‫شكوە تاج سلگانی كەبیم‬ ‫جان دراودرج است‬ ‫كالهی دلكش است اما بەترك سرنمی ارد‪.‬‬

‫ل��ە هەمانكاتیشدا پ��ەن��دی دەدا‌وه‌و‬ ‫گوتوویه‌تی‪:‬‬ ‫شاەرا بەبود از گاعت سد سالە‌و زهد‬ ‫قدر یك ساعت عمری كە در اوداد كند‬ ‫بەاڵم مەوالنای فارسی لە هەموویان‬ ‫وااڵت���ر‌و بااڵتر ب��ووه‪ .‬ئ��ەم بە روون��ی‬ ‫زی����ان‌و ئ��اف��ات��ی دەس���ەاڵت���ی بینیوه‪.‬‬ ‫ئامۆژگاریشی كه‌نار گرتن ب��ووه لە‬ ‫دەس�����ەاڵت‪ .‬ب��ە ب��ەڵ��گ��ەی ئ����ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫ژاوەژاوی یاده‌وەری دەروێش فەراهەم‬ ‫کردووه‪ .‬بە بەڵگەی ئەوه‌ش‪ ،‬که خودی‬ ‫ده‌س��ه‌اڵت ئامادەیی تێدا هه‌بووه‪ ،‬که‬


‫‪107‬‬

‫گه‌نده‌ڵی بکات‪:‬‬

‫اژدهارا دار دربرف فراق ه��ی��ن م��ك��ش اورا‬ ‫بەخورشید عراق‬ ‫تافسردەمی بود ان اژدهات‬ ‫لقمەی اولی چواد یابد بخات‬

‫(م��ەس��ن��ەوی م��ەع��ن��ەوی) دفتر س��وم‪،‬‬ ‫ابیات ‪ ١٠٥٧‬ــ ‪١٠٥٨‬‬ ‫مەوالنا گوتوویه‌تی‪ :‬وا نه‌زانیت ئەگەر‬ ‫که‌سێک دوو پاروو بخاتە بەردەم ئەم‬ ‫ئەژدیهای دەسەاڵتە ‪ ..‬ئەم گیانەوەرە‬ ‫دڕن��دەی��ە‪ ،‬ئیدی پێی تێرو رازی بێت‪.‬‬ ‫به‌ڵکو ب��ه پ��ێ��چ��ه‌وان��ه‌وه‪ ،‬زی��ات��ر ح��ەزی‬ ‫لە خ��واردن دەبێت‌و برسی‌تر دەبێت‪.‬‬ ‫ل��ەب��ەر ئ���ەوە ل��ە ك��ەن��ارەوە دابنیشەو‬ ‫هەرگیز بەرەو الی دەسەاڵت نەڕۆیت‪،‬‬ ‫چونكە ده‌سه‌اڵت جڵەوكردنی‌ مه‌حاڵه‌و‬ ‫مه‌حاڵیشه دادپه‌روه‌ری به‌رقه‌رار بێت‪.‬‬ ‫بۆ باشترین تێڕوانین‌و نیگای مەوالنا‬ ‫ئەمە بوو‪ ،‬كە گوتوویه‌تی‪:‬‬ ‫مر بشر را پنجە‌و ناخن مبا د‬ ‫كە نە دین اندیشدان گە نەسداد‬ ‫(مەسنەوی مەعنەوی) دفتر ششم‪ ،‬ابیات‬

‫‪٤٧٩٤‬‬

‫ب��اش��ت��ر وای����ه ن��ی��ن��ۆك��ی پ��ه‌ن��ج��ه‌ک��ان��ی‬ ‫ئاده‌میزاد تیژتر نەبن؛ باشتر وایه لە‬ ‫بنەڕەته‌وه چەكی تیژبڕمان بە دەستەوە‬ ‫نەبێت‌‪ .‬باشتر وایه مرۆڤ لە بنەڕەته‌وه‬ ‫بچێته ژێر سێبه‌ری دەسەاڵته‌وه‪ .‬دیاره‬ ‫مه‌والنا بۆ ئه‌وه ئه‌مه‌ی گوتووه‪ ،‬چونکه‬

‫ب��اوه‌ڕی وا ب��ووه‪ ،‬که ده‌س��ه‌اڵت خۆی‬ ‫له خۆیدا ئەژدیهایە‪ ،‬سەرەتا ئه‌م‌و له‬ ‫ه��ەن��گ��اوی دوات����ردا ه��ه‌م��وو خه‌ڵکیش‬ ‫دەخاتە نێو ورگی خۆیەوە‪.‬‬ ‫له‌مانه‌وه دەبینرێت‪ ،‬که ئامۆژگارییی‬ ‫گ��ەورەك��ان‪ ،‬دوورك��ەوت��ن��ەوە ب��ووه لە‬ ‫دەسەاڵت‪ .‬هەر لەبەر ئەمەش‪ ،‬ره‌‌وشتی‬ ‫دەسەاڵتدار له دیدو روانگه‌ی ئه‌مانه‌وه‬ ‫بریتیی بووه ل��ە‌وه‌ی‪ ،‬كە هەرچیان به‬ ‫الوه په‌سه‌ند بووبێت‪ ،‬کردوویانه‪.‬‬ ‫ب��ەاڵم بۆچوونی دەس��ەاڵت‪ ،‬گەندەڵی‬ ‫دروس��ت��ك��ەرە؟ روون���ە‪ ،‬ك��ە دەس���ەاڵت‬ ‫لە تاكدا‪ ،‬گەندەڵییەكی زۆر دروس��ت‬ ‫دەكات‪ .‬كەم كەسێك هەیە لەم جیهانەدا‪،‬‬ ‫كە توانای ئ��ەوەی هەبێت‪ ،‬توانایەكی‬ ‫زۆری پێ بسپێرن‌و ئەویش جارێكی‬ ‫دی هەمان ئەوە بێت‪ ،‬كە پێشتر هەبووە‪.‬‬ ‫جیێگیربوونی مێژوویی ئ��ەوە پیشان‬ ‫دەدات‪ ،‬كە زۆرب��ەی ئەو كەسانەی لە‬ ‫س��ەن��گ��ەری دەس���ەاڵت���دان‪ ،‬جۆرەكانی‬ ‫گ��ەن��دەڵ��ی ت��ی��ای��ان��دا رەگ‌و ری��ش��ەی‬ ‫دروستكردووە‪ .‬هەر دەسەاڵتێك بەم‬ ‫جۆرەیە‪ ،‬واتە تەنها دەسەاڵتی سیاسی‬ ‫نییە‪ ،‬كە گەندەڵی هێنەرە‪ ،‬دەسەاڵتی‬ ‫س��ام��ان‌و پ��ارەو دەس��ەاڵت��ی زانستیش‬ ‫گەندەڵی هێنەرن‪ .‬زۆركەس هەن كاتێك‬ ‫زانستیان بەرەو بەرزبوونەوە دەڕوات‪،‬‬ ‫مرۆڤبوونیان دادەبەزێت‪ ،‬واتە شتێك‬ ‫ل��ەگ��ەڵ شتێكی دی��ك��ەدا دەگ���ۆڕن���ەوە‪.‬‬ ‫م��ەوالن��ا چیرۆكی ك��وڕەك��ەی ن��وح بۆ‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪108‬‬

‫سەركەشانی‪ ،‬بەهۆی زانست‌و توانایی‬ ‫خۆیان دەهێنێتەوە‪:‬‬ ‫كاشكی او اشنا ناموختی‬ ‫تاگمح در نوح‌و كشتی دوختی‬ ‫(مەسنەوی مەعنەوی دفتەری چوارم‪ ،‬بەیت‬ ‫‪)1413‬‬

‫خ��ۆزگ��ە ك��وڕەك��ەی ن���ووح‪ ،‬ئ��ەو بڕە‬ ‫هیچەی زانستیش فێر نەبووایە‪ ،‬تاكو‬ ‫بەپشت بەستن بە زانستی ناتەواو‌و‬ ‫كەم‌وكورتی خۆی‪ ،‬لە كەشتی رزگاری‬ ‫ن��ووح بەجێ‌ ن��ەم��اوە‌و نەبوویە هۆی‬ ‫لەناوچوونی خۆی‪ .‬هەر بەم جۆرەیە‪:‬‬ ‫بد گهر راعلم‌و فن اموختن ‬ ‫دادن تیغی بەدست راهزن‬ ‫(مەسنەوی مەعنەوی دفتەری چوارم‪،‬‬ ‫بەیت ‪)1435‬‬ ‫دەس���ەاڵت���ی زان��س��ت��ی‌و دەس���ەاڵت���ی‬ ‫سامان‪ ،‬تۆفان ئاسا مرۆڤە ناتەواوو‬ ‫ك��ەم ت��وان��اك��ان‪ ،‬وەك��و پ��وش‌و پ��ەاڵش‬ ‫لەگەڵ خۆی دەبات‪:‬‬

‫مرسفیهان راژ باید هر هقواز أنك نبودشان‬ ‫گرانی قوا‬

‫(مەسنەوی مەعنەوی دفتەری سێیەم‪،‬‬ ‫بەیت‪)4309،‬‬

‫ج��ارێ��ك��ی دی دەس���ەاڵت���ی سیاسی‪،‬‬ ‫ل���ەگ���ەڵ دەس���ەاڵت���ەك���ان���ی‌ت���ردا چ��ەن��د‬ ‫جیاوازیەكی هەیە‪ ،‬ئەو جیاوازیانەشن‪،‬‬

‫ك���ە ن���اچ���اری���ان ك���ردووی���ن ت��اك��و لە‬ ‫ب��ەرام��ب��ەری��دا هەستیارییەكی زیاتر‬ ‫پ��ێ��ش��ان ب��دەی��ن‪ .‬دەس���ەاڵت���ی سیاسی‬ ‫سەرەتاو بەتایبەت گەورەكەرە‪ ،‬واتە‬ ‫شتێك لە فیڵە زۆر گ��ەورەك��ان چەند‬ ‫ج��ارە دەك��ات‪ .‬گریمانە بكەن‪ ،‬كە من‬ ‫درۆی���ەك ب��ە دۆس��ت��ەك��ەم دەڵ��ێ��م‪ ،‬ئەم‬ ‫درۆیە‪ ،‬لە سنووری ئەم دوو كەسەدا‬ ‫دەم��ێ��ن��ێ��ت��ەوە‪ ،‬ب���ەاڵم ئ��ه‌گ��ەر س��ەرۆك‬ ‫واڵت��ێ��ك‪ ،‬ف��ەرم��ان��ڕەوای��ەك‪ ،‬پاشایەك‪،‬‬ ‫یان سەرۆك كۆمارێك درۆیەك بڵێت‪،‬‬ ‫ئەمە ئیدی تەنها درۆیەك نییە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫ملیۆنان دۆری���ە‪ .‬ه��ەر لەبەر ئەمەشە‬ ‫گرنگە‌و لەم رووەوەیە‪ ،‬كە گەندەڵی لێ‌‬ ‫دێتە دەرەوە‪ .‬ئه‌گەر ئێوە كەسێك بن‪،‬‬ ‫كە لە كۆمەڵگەدا گوێ‌ لە قسەكانیان‬ ‫بگرن یان دەبێت گوێ‌ بگرن‪ ،‬ئه‌گەر‬ ‫درۆی��ەك بكەن‪ ،‬بەئەندازەی تاكەكانی‬ ‫ئەو كۆمەڵگەیە درۆتان كردووە‪ .‬ئه‌گەر‬ ‫خیانەتێك بكەن خیانەتان بەتاكەكانی‬ ‫ئەو كۆمەڵگەیە ك��ردووە‌و لەبەر ئەوە‬ ‫سەرەنجام‪ ،‬ئەنجامی رەف��ت��اری ئێوە‬ ‫زۆر گەورە دەبێت‪ .‬لە هەر شوێنێكدا‪،‬‬ ‫كە سیاسەت كار دەكات بەم جۆرەیە‪.‬‬ ‫ل���ەب���ەر ئ����ەوە ت��ای��ب��ەت��م��ەن��دی خ���ودی‬ ‫سیاسەت‪ ،‬گەورەكردنە بەشێوەیەك‬ ‫خراپەیەك زۆر گەورە دەبێت‌‪ ،‬هەڵبەتە‬ ‫چاكەش زۆر گ��ەورە دەب��ێ��ت‪ .‬بڕیارە‬ ‫سیاسییەكانیش بڕیارە زۆر گەورەكانن‪،‬‬ ‫كە ناتوانرێت بەئاسانی بگۆڕدرێن‪.‬‬


‫‪109‬‬

‫وەك��و ب��ڕی��اردان ل��ەس��ەر ش��ەڕك��ردن‪،‬‬ ‫یان ئاشتی یان كەمكردنەوەی نرخ‌و‬ ‫قازانج‌و نموونەی ئەمانە‪.‬‬ ‫ك��ات��ێ��ك ق��س��ە ل���ەب���ارەی شوێنگەی‬ ‫دەس��ەاڵت��ەوە دەك��رێ��ت‪ ،‬ی��ان كردارێك‬ ‫ئەنجام دەدرێ��ت‪ ،‬ناوەڕۆكی قسە یان‬ ‫كردار لەگەڵ گوفتاردا‪ ،‬یان كردارێك‪،‬‬ ‫كە ئەوی‌تر لە شوێنی تاكەكەسییەوە‬ ‫دەیڵێت‪ ،‬یان ئەنجامی دەدات‪ ،‬جیاواز‬ ‫دەبێت‪ .‬ئەمانە هەمان ئەو شتانەن كە‬ ‫هەستیاری لە الی دەسەاڵتی سیاسی‬ ‫زۆربەرەو سەرەوە دەبات‪ ،‬هەر لەبەر‬ ‫ئەمەشە چوونە ن��اوەوەی ئەخالق بۆ‬ ‫ئەم مەیدانە پێویستتر دەك��ات‪ .‬كاتێك‬ ‫شتێك گرنگی‌و هەستیارییەكی زیاتر‬ ‫پەیدا دەكات‪ ،‬ئامادەیی ئەخالق لەوێدا‬ ‫پێویستر دەبێت‪.‬‬ ‫گرنگترین توخمێك‪ ،‬كە فەیلەسوفانی‬ ‫س��ی��اس��ی‪ ،‬ل��ە راب�����ردووی دوورەوە‪،‬‬ ‫وات��ە لە سەردەمی ئەفالتۆنەوە تاكو‬ ‫ئێستا ب��ۆ ج��ڵ��ەوی دەس���ەاڵت بیریان‬ ‫كردۆتەوە‪ ،‬چەمكێكی گەورەی پیرۆزی‬ ‫ئەخالقی ــ سیاسی بوونی هەبووە‌و‬ ‫ئ��ەوی��ش ب��ری��ت��ی��ی��ە ل��ە ع���ەدال���ەت‪ ،‬که‬ ‫چەمكێكی گ��ەورەی ف��راوان��ە‪ ،‬كە دوو‬ ‫لقی گ��ەورەی ك��ردار‌و تیۆری مرۆیی‬ ‫لە ژێر دەس��ت‌و فەرمانڕەوایدا هەن‪،‬‬ ‫ئەوانیش لقی ئەخالق‌و لقی سیاسەت‪.‬‬ ‫ئ��ەو ب��ەه��او ف��ەزی��ل��ەت��ەی‪ ،‬ك��ە ه��ەم بە‬ ‫س��ەر سیاسەتدا حوكم دەك��ات‌و هەم‬

‫ب��ە س��ەر جیهانی ئ��ەخ�لاق��دا‪ ،‬بریتییە‬ ‫ل��ە ف��ەزی��ل��ەت��ی ع���ەدال���ەت‪ .‬ع���ەدال���ەت‪،‬‬ ‫دەسەاڵتی سیاسی جڵەو دەك��ات‌و لە‬ ‫الیەكی دیكەوە فەزیلەتە ئەخالقییەكان‬ ‫پێناسە دەكات‌‪ ،‬لەبەر ئەمەش هەندێك‬ ‫لە زانایانی ئەخالق باوەڕیان وایە‪ ،‬كە‬ ‫ئ���ەوەی ل��ە ژێ��ر ناونیشانی فەزیلەتە‬ ‫ئ��ەخ�لاق��ی��ی��ەك��ان��دا دەردەك����ەوێ����ت‪ ،‬لە‬ ‫عەدالەتەوە دێنەدەرەوە‪ ،‬بەو مانایەیی‪،‬‬ ‫ك���ە ه���ەرك���ارێ���ك���ی چ����اك دەت��وان��ی��ن‬ ‫دادپەروەرانەی بزانین‌و ناوی كارێكی‬ ‫دادپەروەرانەی لێ‌ بێنێت‪ ،‬هەر كارێكی‬ ‫خراپیش بە كارێكی نادادپەروەرانە‪ ،‬بۆ‬ ‫نموونە‪ :‬خزمەتكردن‪ ،‬دادپەروەرانەیەو‬ ‫خیانەت ن��ادادپ��ەروەران��ە‌و لەسەر ئەم‬ ‫پێوەرە‪.‬‬ ‫باشە ئەم عەدالەتە چییە؟ عەدالەت‬ ‫پێناسە گەلێكی زۆری ه��ەی��ە‪ ،‬ب��ەاڵم‬ ‫دوو توخمی گرنگی ع��ەدال��ەت ه��ەن‪،‬‬ ‫كە هەموو فەیلەسوفەكان لەسەر ئەو‬ ‫دووان����ە ك��ۆك��ن‪ ،‬یەكەمین توخمێكی‬ ‫گرنگی ع��ەدال��ەت‪ ،‬راستگۆییە‪ ،‬یان بە‬ ‫دەستەواژەی من دروستزان بە مانای‬ ‫بوونی زانیاری‌و راست‌و دروست لە‬ ‫مەڕ رووداوێ��ك‪ .‬دادگایەك بهێنە پێش‬ ‫چاوتان‪ ،‬كە تاوانبارو گومان لێكراو‬ ‫ل��ەوێ��داو ل��ە ب���ەردەم ق��ازی��دا خەریكی‬ ‫شكات دەبن‪ .‬یەكەمین كارێك‪ ،‬كە ئەم‬ ‫دادوەرە بۆ جێبەجێكردنی عەدالەت‪،‬‬ ‫دەبێت ئەنجامی بدات‪ ،‬ئەمەیە‪ ،‬كە راست‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪110‬‬

‫ودروس����ت ب��زان��ێ‌ ك��ەچ��ی رووی����داوە‪،‬‬ ‫لەبەر ئەوە بۆ گەیشتن بەزانیارییەكی‬ ‫دروس��ت��ی ل��ەم ج���ۆرە‪ ،‬لەشتی بینراو‬ ‫وتاقیكردنەوەی زانستی‌و بیركاری‌و‬ ‫بەڵگە سود وەردەگ��رێ��ت تاكو وێنای‬ ‫كێشەو بابەتەكە لە سنوری توانایی‬ ‫م����رۆی����دا ب���ۆ خ�����ودی خ����ۆی روون‬ ‫بكاتەوە وزان��ی��اری دروس��ت لەبارەی‬ ‫رووداوەك����ەوە هەبێت‪ .‬بۆچی؟ لەبەر‬ ‫ئ����ەوەی‪ ،‬ك��ە ق���ازی دەی��ەوێ��ت حوكم‬ ‫ب��ەع��ەدال��ەت ب��ك��ات‪ ،‬ئ��ه‌گ��ەر ن��ەزان��ێ��ت‬ ‫ل��ەراس��ت��ی��داو ل����ەڕووی واق��ی��ع��ەوە‪ ،‬چ‬ ‫شتێك رووی�����داوەو گ��وم��ان لێكراوو‬ ‫ت��اوان��ب��ار كامیان راس���ت دەڵ��ێ��ن‪ ،‬لەو‬ ‫كاتەدا توانای جێبەجێكردنی عەدالەتی‬ ‫بۆنامێنێتەوە‪ .‬كەواتە یەكەمین مەرجێك‬ ‫بۆ جێبەجێكردنی عەدالەت پێویستە‪،‬‬ ‫ئەوەیە كە زانستی راس��ت‌و دروست‬ ‫لەوەی‪ ،‬كە روویداوە بوونی هەبێت‪.‬‬ ‫ت��وخ��م��ی دووەم����ی����ش ب��ری��ت��ی��ی��ە لە‬ ‫«دروس��ت��ك��اری» بۆنموونە‪ ،‬ئێوە لە‬ ‫پ��ل��ەی ق��ازی��ەك��دا مومكینە حەقیقەت‬ ‫بزانن‪ ،‬ب��ەاڵم بەپێ‌ی حەقیقەت حوكم‬ ‫ن��ەك��ەن م��وم��ك��ی��ن��ە‪ ،‬ه����ەواو ئ����ارەزوو‬ ‫ب��ەس��ەرت��ان��دا زاڵ دەب��ێ��ت وئ��ێ��وەش‬ ‫دروس���ت ب��ەپ��ێ��چ��ەوان��ەی ئ����ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫دەیزانن راست وحەقە‪ ،‬راو بۆچوونتان‬ ‫دەرببڕن‪ .‬لەبەرئەوە بەالیەنی كەمەوە‬ ‫دوو توخم لە عەدالەتدا بوونیان هەیە‬ ‫وئ��ەوان��ی��ش‪ :‬دروس���ت زان���ی‌و راس��ت‬

‫زان��ی (وات��ە زانینی راس��ت)و دروست‬ ‫كاری (كاركردن بەراست ودروستی)‪.‬‬ ‫یەكێكیان زانست‌و ئەوی دی پارێزگاری‬ ‫(تەقوا)‪ ،‬ئەم دووانەش ئەو كەمینانەن‪،‬‬ ‫كە لە پلەی عەدالەتگەریدا پێویستمان‬ ‫پێیان دەبێت‪.‬‬ ‫م��ن ل��ە وت��ارێ��ك ل��ە ژێ��ر ناونیشانی‬ ‫«ئ��ازادی وەكو رێگە» هەرئەم خاڵەم‬ ‫هێنابوویەوە‪ ،‬كە ئ��ازادی سیاسی بۆ‬ ‫هاوواڵتیان پێویستە‪ ،‬نەك تەنها بەو‬ ‫بەڵگەیەی كە مافیانە‪ ،‬بەڵكو بەهۆی‬ ‫بەڵگەی بااڵتر‪ ،‬ئەمەی‪ ،‬كە لەئازادی‬ ‫سیاسیدا‪ ،‬زان��ی��اری دروس���ت‌و راست‬ ‫ل��ە رووداوەك���ان���ی كۆمەڵگە بەدەست‬ ‫دێ���ن ك��ە ل��ە ن��ەب��وون��ی ئ���ازادی���دا ئ��ەو‬ ‫زانیاریانە بەراست‌و دروستی دەست‬ ‫ن��اك��ەون‪ ،‬ئەمە خاڵێكی زۆر گرنگە‪.‬‬ ‫حكومەتێكی سەركەوتوو‪ ،‬پێویستی بە‬ ‫زانیاری دروست هەیە‪ .‬دەبێت بزانێت‬ ‫خەڵكی چییان دەوێ��ت‪ ،‬لە دڵیاندا چی‬ ‫دەگ��وزەرێ��ت‌و چی دەڵێن‪ .‬ئ��ەوە تەنیا‬ ‫بەس نییە ژمارەیەك كەس بەشاراوەیی‬ ‫بكەنە چ��اودێ��ر‪ ،‬تاكو ب���ڕۆن‌و لەرێی‬ ‫خەڵكی ب��ە ش��وێ��ن ئ��ەم زان��ی��اری��ان��ەدا‬ ‫بگەرێن‪ ،‬ئەمە شتێكی راست‌و دروست‬ ‫نییە‪ .‬خودی خەڵكی ئه‌گەر ئازادبن‪ ،‬كەم‬ ‫تا زۆر ئەم شتانە روون دەكەنەوەو‬ ‫دەڵێن‪ ،‬كە چ بیرێك دەكەنەوە‪ .‬ئازادی‪،‬‬ ‫ك���ە ڕوون�����ك�����ەرەوەو پ��ی��ش��ان��دەری‌و‬ ‫ئاشكراكەری نهێنی خەڵكییە‪ ،‬بۆحكومەت‬


‫‪111‬‬

‫لەنانی شەو پێویستترە‪ .‬ئەم ئازادییە‬ ‫توخمێكی گەورەیە لە عەدالەتخوازیدا‪.‬‬ ‫حاكمێك ئه‌گەر بیەوێت عەدالەت بێت‌و‬ ‫بەئەنجامی بگەیەنێت‪ ،‬ب��ەاڵم زانیاری‬ ‫راستی لەبەردەستدا نەبێت‪ ،‬ناتوانێت‬ ‫عەدالەتگەری‌و عەدالەتخوازی بكات‪.‬‬ ‫م����ەرج����ی ی����ەك����ەم پ��ێ��وی��س��ت��ی ب��ۆ‬ ‫حكومەتێكی دادپەروەرانە‪ ،‬هەمان ئەو‬ ‫زانیارییە دروستانەیە‪ ،‬كە ئەویش لەنێو‬ ‫گ��رۆی ئ��ازادی خەڵكیدایە‪ .‬لەبەرئەوە‬ ‫ئ����ەوەی‪ ،‬ك��ە ه��ەن��دێ‌ ج���ار دەوت��رێ��ت‬ ‫ئ��ازادی بەشێكە لەعەدالەت‪ ،‬مانایەكی‬ ‫ئ���ەوەی���ە‪ ،‬ك��ە ع���ەدال���ەت‪ ،‬دابینكردنی‬ ‫هەموو مافەكانەو ئ��ازادی��ش بەشێكی‬ ‫مافەكانی خەڵكییەو لەبەرئەوە دەبێت‬ ‫دابین بكرێت‪.‬‬ ‫ب���ەاڵم ئ����ەوەی‪ ،‬ك��ە ئ����ازادی مەرجی‬ ‫ع��ەدال��ەت��ە ب��ەو م��ان��ای��ەی��ە‪ ،‬ك��ە ت��وان��ای‬ ‫دادگ���ەری‌و عەدالەتخوازی بە كەسی‬ ‫دادپەروەر دەدات‌و توخمی راستگۆیی‌و‬ ‫ت��وخ��م��ی زان���ی���اری راس��ت��ی ب��ۆ داب��ی��ن‬ ‫دەك��ات‪ .‬بەو مانایەی‪ ،‬ئ��ازادی رۆڵێكی‬ ‫زۆر گرنگ لە هەر كۆمەڵگەیەكدا‪ ،‬كە‬ ‫خ��وازی��اری ع��ەدال��ەت��ە‪ ،‬پ��ەی��دا دەك��ات‪.‬‬ ‫هەڵبەتە ئەم ئ��ازادی��ەش پلەو قۆناغی‬ ‫ه��ەی��ە‪ ،‬ل��ە نزمترین ئاستی سیاسی‬ ‫دەست پێدەكات‌و تاكو بااڵترین پلەكان‬ ‫درێ���ژە دەكێشێت‪ ،‬ت��ەن��ان��ەت دەچێتە‬ ‫ناو مەیدانەكانی دەروون��ی مرۆڤەوە‪،‬‬ ‫ب��ەاڵم لە ئاستی گشتیدا‌و لە مەیدانی‬

‫كۆمەاڵیەتیدا هەڵبەتە ئ��ازادی سیاسی‬ ‫م��ەرج��ی پ��ێ��وی��س��ت��ی ع��ەدال��ەت��گ��ەرای‬ ‫وعەدالەت ویستییە‪.‬‬ ‫ت��وخ��م��ی دووەم‪ ،‬ب��ری��ت��ی��ی ب���وو لە‬ ‫«دروست كاری»‪ ،‬كە پەروەردەكردن‬ ‫لێرەدا رۆڵێكی گەورەی هەیە‪ .‬مرۆڤ‬ ‫ت��ەن��ان��ەت‪ ،‬ئ��ەگ��ەر ب��زان��ێ��ت چ شتێك‬ ‫دروس����ت‌و راس��ت��ە‌و چ ك��ارێ��ك ح��ق‌ە‬ ‫– بەو ج��ۆرەی‪ ،‬كە ئاماژەم پێكرد –‬ ‫مومكینە ب��ەه��ۆی بەڵگەو بانگەشەی‬ ‫ج��ۆراوج��ۆر پێ‌ بخاتە س��ەر راستی‌و‬ ‫بەهەندی وەرنەگرێت‌و ببێتە ستەمكار‪،‬‬ ‫بەپێچەوانەی دادپەروەرییەوە رەفتار‬ ‫بكات‪ .‬كۆی ئەمانە ئەوە پیشان دەدات‪،‬‬ ‫ك��ە پ��ەی��وەن��دی ئ���ەخ�ل�اق‌و سیاسەت‬ ‫ل��ە ك��وێ��وە دەس���ت پ��ێ��دەك��ات‌و چ��ۆن‬ ‫ئەم دووان��ە لەگەڵ یەكدا پەیوەندی‌و‬ ‫پەیوەستی پەیدادەكەن‪.‬‬ ‫ئ��ێ��م��ە پ���ەی���وەن���دی ن���ێ���وان ئ��ای��ی��ن‌و‬ ‫دەسەاڵتمان لە الیەكەوە‌و لە بابەتێكدا‪،‬‬ ‫ك���ە ل���ەب���ارەی «ئ��ای��ی��ن‌و دەس���ەاڵت���ی‬ ‫س���ی���اس���ی»‌ەوەی���ە ه���ەی���ەو ب��اس��م��ان‬ ‫ك��رد‌‪ ،‬ل��ەو رووەوە ب��وو‪ ،‬ك��ە وتمان‪:‬‬ ‫ئ��ەو ئ��ای��ی��ن��ەی‪ ،‬ك��ە پشت ب��ە بەڵگەی‬ ‫دەس��ەاڵت دەبەستێت‌و بانگەشەكەری‬ ‫س��ن��وردارب��وون��ی حەقیقەت دەبێت لە‬ ‫جیهانێكدا‪ ،‬كە بەمرۆڤە هەڵبژێرەریان‬ ‫پ��ڕك��ردووە‪ ،‬چانسێك بۆ سەركەوتن‬ ‫ب��وون��ی نییە‪ .‬ئ��ەم جیهان‌و ئ��ەم ف��ەزا‬ ‫کولتووره‌ فتوا بۆجیاییان دەدات‪ ،‬بەاڵم‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪112‬‬

‫ئێستا لەرێگەیەكی دیكەوە بەئەنجامێكی‬ ‫تازەو نوێ‌ دەگەین‪.‬‬ ‫لە بنەڕەتدا دەسەاڵت بۆ جڵەوکردن‪،‬‬ ‫پێویستی بە عەدالەتە‪ .‬ئەمە خاڵێكە‪،‬‬ ‫كە هەموو فەیلەسوفەكان‌و بیرمەندان‬ ‫ل��ە س���ەری ك��ۆك��ن‌و ب��ەم��ج��ۆرەی‪ ،‬كە‬ ‫روون��م ك��ردەوە عەدالەتیش پێویستی‬ ‫بەزانست‌و ئ��ازادی‌و لەگەڵ ئەوەشدا‬ ‫پێویستی بە پەروەردە كردن هەیە‪ ،‬بۆ‬ ‫كاری دروست «دروست كاری» چاك‬ ‫سوود وەرگرتن لە زانیارییەكان‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئێستا با لەم پرسیارە وردببینەوە‪ ،‬كە‬ ‫ئایا ع��ەدال��ەت بەهایەكی ئایینییە یان‬ ‫بەهایەكی ئایینی نییە؟ ئەمەش خاڵێكه‌‬ ‫جێگەی وردبوونەوەو تێڕامانە‪.‬‬ ‫ب��ە بۆچوونی م��ن ئ��ەگ��ەر ئایینەكان‬ ‫نەتوانن ئەخالقی خەڵكی دابین بكەن‪،‬‬ ‫بەكاری هیچ نایەن‪ ،‬واتە دڵی فێركارییە‬ ‫ئایینییەكان‌و ن��اوەڕۆك��ی بنەڕەتی‌و‬ ‫س��ەرەك��ی ئامانجگیری پێغەمبەران‪،‬‬ ‫دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی ئەخالقی‬ ‫ب����ووە‪ ،‬ت����ەواوی ئ���ەو ئ����ه‌رێ‌و ن��ه‌رێ‬ ‫(ام��رون��ه��ی)ی��ان��ەی‪ ،‬ك��ە ل��ە شەریعەتدا‬ ‫هاتوون ئ��ەو خ��ودای��ەی‪ ،‬كە دەخرێتە‬ ‫روو تاكو لێی بترسن‪ ،‬ئەو هەستانەوەو‬ ‫زیندوبوونەوەیەی‪ ،‬كە گوتراوە‌و لەوێدا‬ ‫خەڵكی پاداشتی چاكەو خراپەی خۆیان‬ ‫وەردەگ���رن���ەوە‌و پێی دەگ���ەن‪ ،‬ئه‌گەر‬ ‫ئەمانە ل��ەگ��ەڵ یەكتردا كۆبكەینەوە‪،‬‬ ‫خاڵێكی بنەڕەتی‌و سەرەكیان لێ‌ دێتە‬

‫دەرەوە‌و ئەویش ئەوەیە‪ ،‬كە هەموو‬ ‫ئەمانە لە خزمەتی پ��ەروەردەك��ردن��ی‬ ‫تاكە ئەخالقی‌و كۆمەڵگەی ئەخالقین‪،‬‬ ‫ب���ەج���ۆرێ���ك‪ ،‬ك���ە ئ���ەگ���ەر ئ��ای��ی��ن��ێ��ك‬ ‫سەركەوتوو نەبێت لە پەروەردەكردنی‬ ‫تاكی ئەخالقی‪ ،‬دەبێت بوترێت ئەو ئایینە‬ ‫ناسەركەوتووە وەرناگیرێت‪ .‬ئەگەر‬ ‫ئایینەكان نەتوانن خزمەت بەم ئامانجە‬ ‫گەورەیە‪ ،‬واتە ئەخالقیبوونی مرۆڤەكان‬ ‫بكەن‪ ،‬هیچ خزمەتێكیان ن��ەك��ردووەو‬ ‫گرنگی كۆمەاڵیەتی خۆیان بە پاكی‬ ‫ل��ەدەس��ت دەدەن‪ .‬ئایین خزمەتكاری‬ ‫ئەخالقە‌و ئه‌گەر خزمەتكاری ئەخالق‬ ‫نەبێت رۆڵ‌و سودێكی نییە‪.‬‬ ‫رۆڵی ئەخالق لە كۆمەڵگەكاندا جۆرێكە‪،‬‬ ‫ك��ە ئێمە بۆیە كۆمەڵگەی مەدەنیمان‬ ‫ق��ب��وڵ��ە‪ ،‬ل��ە ب���ەر ب��ەڵ��گ��ەی ئ�����ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫ئەخالقیترە‪ .‬كۆمەڵگەی ن��ام��ەدەن��ی بۆ‬ ‫ت��ۆوی ئ��ەخ�لاق ب��ەره��ەم��دار نییە‪ .‬ئێمە‬ ‫ستەمكاری رەت دەك��ەی��ن��ەوە‪ ،‬چونكە‬ ‫ستەمكاری نائەخالقییەو لەكۆمەڵگەیەكی‬ ‫س���ت���ەم���ك���ارزەدەدا گ��ەش��ەی ئەخالقی‬ ‫شتێكی نامومكینە‪ ،‬كەسایەتی مرۆڤەكان‬ ‫لەو كۆمەڵگەیەدا گەشە ناكات‌و هەمووان‬ ‫سیفەت لەدەستچوو‌و نۆكەرو زەلیل‌و نزم‬ ‫ێ كەسایەتین‪ .‬لە بەرامبەردا‪ ،‬كۆمەڵگەی‬ ‫ب‌‬ ‫ناستەمكاری پەسەند دەكەین‌و بەرزتر‬ ‫دایدەنێین‪ ،‬چونكە گەشەی ئەخالقی تێیدا‬ ‫ئاسانترە‪.‬‬ ‫ه���ەرئ���ەم پ��ەی��م��ان��ە ئ��ەخ�لاق��ی��ی��ەی كە‬


‫‪113‬‬

‫لەكۆمەڵگە رۆژئاواییەكاندا دەیبینین‪،‬‬ ‫پاڵپشتی‌و پشتیوانی ئایینی هەیە‪ ،‬واتە‬ ‫لە راب��ردووی��ان��دا بەمیرات گەیشتووەو‬ ‫ێ دەكات تاكو لە قواڵیی‬ ‫مرۆڤەكان وا ل ‌‬ ‫گیانیان الیەنێك بگرێت‌و الیەنێك بخاتە‬ ‫الوە‌و هەموو كارێك بەرەوا نەزانن‪.‬‬ ‫ئ��ەخ�لاق ل��ە روون��ك��ردن��ەوەی��ەك��ی زۆر‬ ‫سادەدا بریتییە لەوەی‪ ،‬كە‪« :‬بەو جۆرە‬ ‫نییە‪ ،‬كە هەر كارێك رەوایە‪ ،‬بەڵكو هەندێك‬ ‫بە كارەكان ن���اڕەوان»‪ .‬ئەگەر كەسێك‬ ‫باوەڕی وابوو‪ ،‬كە هەر كارێك رەوایە‌و‬ ‫لە واقیعیشدا فەلسەفەیەكی لەم جۆرەی‬ ‫ێ ئەخالقی»یە‪.‬‬ ‫هەبوو ئەمە ن��اوی «ب�� ‌‬ ‫ئ��ەخ�لاق ئ��ەوەی��ە‪ ،‬ك��ە دەڵ��ێ��ت هەندێك‬ ‫ل��ە ك��ارەك��ان رێ��گ��ەپ��ێ��دراون‌و هەندێكی‬ ‫تریان رێگە پێنەدراون‪ .‬ئایین دەتوانێت‬ ‫پشتیوان‌و پاڵپشتی ئ��ەخ�لاق بێت‌و لە‬ ‫مێژووی كۆمەڵگەی مرۆییەكانیشدا تاكو‬ ‫ئێستا ئەم رۆڵ��ەی ئەنجامداوە‪ .‬دەبێت‬ ‫ئاگایانەش ئەم رۆڵە گەورەتر‌و بەهێزتر‬ ‫بكرێت ب��ۆ ئ����ەوەی‪ ،‬ك��ە ئایین جێگای‬ ‫سەرەكی‌و بنەڕەتی خۆی پەیدابكات‪.‬‬ ‫ب���ەاڵم خاڵێكی ن��اس��ك ل��ێ��رەدا هەیە‌و‬ ‫ئ��ەوی��ش ئ���ەوەی���ە‪ ،‬ك��ە ئ��ەم��رۆ ئایین‌و‬ ‫حكومەت‪ ،‬پەیوەندی یاسایی خۆیان لە‬ ‫دەستداوە‪ .‬ئەمرۆ ئایین پاڵپشتی یاسایی‌و‬ ‫مەشروعیەت بەخشی دەسەاڵتی سیاسی‬ ‫نییەو ئەمەش هەمان ئەوەیە‪ ،‬كە لە جیاتی‬ ‫ئایین لە سیاسەت تەعبیریان لێكردووە‪،‬‬ ‫بەاڵم بۆچی دەبێت پشتیوانی‌و پاڵپشتی‬

‫ئەخالقی خۆی لە دەست بدات؟ دەبێت‬ ‫پەیوەندی ئەخالقی نێوان ئەم دووان��ە‬ ‫بەهێز بكرێت‪ .‬مەگەر دەسەاڵت پێویستی‬ ‫جڵەوكردن بەهۆی ع��ەدال��ەت��ەوە نییە؟‬ ‫مەگەر عەدالەت بەهایەكی ئایینی نییە؟‬ ‫لەبەر ئ��ەوەی ئایینێك دەتوانێت ئەگەر‬ ‫بەراست‌و دروستی كار بكات‪ ،‬پەیوەندی‬ ‫ئەخالقی لەگەڵ دەسەاڵتدا پەیدادەكات‌و‬ ‫ئەمەش باشترین پەیوەندی پەیوەستییە‪،‬‬ ‫ك��ە دەت��وان��ێ��ت ل��ە ن��ێ��وان ئ��ەم دووان���ەدا‬ ‫بوونی ببێت‪.‬‬ ‫ئەوەی‪ ،‬كە لە كۆمەڵگەی ئێمەو لە تیۆریی‬ ‫سیاسی كۆمەڵگەماندا دەگ��وزەرێ��ت‪،‬‬ ‫بایەخدانە بەجۆرێك پەیوەستی یاسایی‌و‬ ‫فیقهی ن��ێ��وان ئ��ای��ی��ن‌و ح��ك��وم��ەت��ە‪ .‬لە‬ ‫ئێراندا ساتی فیقهی‌و یاساییەوە‪ ،‬ئایین‬ ‫پشتیوانی‌و پاڵپشتی دەسەاڵتی سیاسی‬ ‫بووەو هەر ئەمەشە‪ ،‬كە بەم جۆرە‌و بەو‬ ‫شێوە زۆرە بۆتە جێگەی نەفیكردن‌و‬ ‫رەت��ك��ردن��ەوەو لە راستیشدا ناتوانرێ‌‬ ‫وەاڵم��ی روون‌و دروستی ئ��ەو هەموو‬ ‫تانە‌و رەخنانە بدرێتەوە‪.‬‬ ‫پشت بەستن ب��ەی��ەك مافی ئیالهی‌و‬ ‫خود بەشیاو زانینی حكومەتی زانین‌و‬ ‫ب��ەس��ت��ن‌و گ��رت��ن��ی رێ���گ���ەی رەخ���ن���ەو‬ ‫سنورداركردنی خەڵكی لە هەڵبژاردنیاندا‪،‬‬ ‫شتێك نییە‪ ،‬كە گوێیەكانی ئەمرۆ بتوانن‬ ‫ببیستن وبدرەوشێتەوە‌و كاری پێ‌بكەن‪.‬‬ ‫پەیوەندی یاسایی نێوان ئایین‌و سیاسەت‬ ‫پچڕاوە‌و ئ��ارەزووی گەڕانەوەی نابێت‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪114‬‬

‫بكرێت‪ .‬ب���ەاڵم نابێت ئ���ەوە ف��ەرام��ۆش‬ ‫بكەین‪ ،‬ك��ە ئ��ەم پەیوەستبوونە چەند‬ ‫الی��ەن��ە‪ ،‬ئ�� ‌هگ��ەر الیەنێكی ن��ەم��او بوویە‬ ‫جێگای ئینكاریكردن‪ ،‬بەڵگەی نەفیكردنی‬ ‫الیەنەكانی دیكەی نییە‪ .‬لە كۆمەڵگەیە‬ ‫ئ��ای��ی��ن��داردا‪ ،‬ئایین‪ ،‬دەس���ەاڵت���ەوە‌و ئەم‬ ‫دەسەاڵتە لەگەڵ دەسەاڵتەكانی دیكەدا‬ ‫بەناچاری لەگەڵیاندا دێت‌و دەڕوات‌و لە‬ ‫نێوانیاندا جۆرێك پەیوەندی بەرقەرار‬ ‫دەبێت‪ .‬دەبێت ئەم پەیوەندییە بە باشترین‬ ‫شێوە روون بكرێتەوە تاكو هیچ یەك لە‬ ‫دوو الیەن تووشی زیان نەبن‪.‬‬ ‫ئ��ەم��ڕۆ ڕۆشنبیرانی ن��او ئ��ێ��ران – چ‬ ‫ئایینداریان دەرەوەی ئایین – بەداخەوە‬ ‫لەروونكردنەوەی نێوان ئایین‌و دەسەاڵتی‬ ‫سیاسی بەو ج��ۆرەی‪ ،‬كە دەبێت ببێت‬ ‫قسە ناكەن‌و لەم پەیوەندییە ورد نابنەوەو‬ ‫سەیری ناكەن‪ .‬هەندێك‪ ،‬بە تەقلید دەڵێن‬ ‫لەبەر ئەوەی لە ڕۆژئاوادا پەیوەندی نێوان‬ ‫ئەم دووانە بەرقەرار نییە‪ ،‬كەواتە دەبێت‬ ‫ئێمەش ئەم دووان��ە لێك جیابكەینەوە‪.‬‬ ‫هەندێك لە پارێزگارانیش‪ ،‬كە ب��ەدوای‬ ‫ئاییندانین‪ ،‬بەڵكو بەدوای دەسەاڵتەوەن‪،‬‬ ‫ئایین بیانوەو كردوویانە بە هۆكار‌و وەكو‬ ‫ئامێرێك وئامێریانە سوودی لێوەردەگرن‬ ‫بۆ داوەری شوێنی دەسەاڵتی خۆیان‪.‬‬ ‫شێوەی ئەمانە س��وودی بۆ ئێمە نییە‪.‬‬ ‫دەبێت زیاتر قوڵ ببینەوە لە پەیوەندی‬ ‫نێوان ئایین‌و دەسەاڵتی سیاسی‪ .‬دەبێت‬ ‫ببینین‪ ،‬كە لە چ قۆناغێكدا دەژین‌و لەگەڵ‬

‫چ مرۆڤێكدا رووبەڕووین‪.‬‬ ‫ئەوەی لەمێژووی نوێ‌ی مرۆڤدا نەفی‬ ‫ب��ووە‪ ،‬پەیوەندی یاسایی نێوان ئایین‌و‬ ‫سیاسەتە نەك پەیوەندی ئەخالقی نێوان‬ ‫ئ��ەو دووان���ە‪ .‬جیایی ئایین لەسیاسەت‬ ‫بەمانای جیایی یاسایی ئایین لەسیاسەت‪،‬‬ ‫كارێكە ئەمڕۆ قبوڵكراوی كۆمەڵگەییەو‬ ‫مەیل‌و ئارەزوو درۆزنییەكانی حەقیقەت‬ ‫فرۆشان لەرابردوودا بەچاكی پەنجەی‬ ‫لە سەر ئەم جیاییە داناوە‪ .‬ناتوانرێت لە‬ ‫سەر پایەی دەسەاڵتی ئایینی‪ ،‬دەسەاڵتی‬ ‫سیاسی دابنرێت‪ .‬لەواقیعدا نەك تەنها‬ ‫نابێت سەقفی ژیانەو گ��وزەران بخرێتە‬ ‫س��ەر پ��ای��ەی ش��ەری��ع��ەت‪ ،‬بەڵكو نابێت‬ ‫سەقفی دەسەاڵتیش بخرێتە سەر پایەو‬ ‫ستونی شەریعەت‪ .‬ئەم جیایی یاساییە لە‬ ‫هەر ماڵێكدا لە جێگەی خۆیدا پارێزراوە‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەمە بە هیچ روویەك بەو مانایە‬ ‫نییە‪ ،‬ك��ە پ��ەی��وەن��دی ئ��ەخ�لاق��ی نێوان‬ ‫ئایین‌و سیاسەتیش دەب��ێ��ت بپچڕێت‪.‬‬ ‫ئەم پەیوەست بوون‌و پەیوەندییە نەك‬ ‫تەنها ناپچڕێ‌‪ ،‬بەڵكو نابێت بپچڕێت‪،‬‬ ‫چ��ون��ك��ە ئ��ای��ی��ن دەت��وان��ێ��ت پشتیوان‌و‬ ‫پاڵپشتی ئەخالق بێت‌و ئەخالق پشتیوانی‬ ‫عەدالەت‌و عەدالەت جڵەوكەری دەسەاڵت‪.‬‬ ‫سەرچاوە‬ ‫ادب قدرت ادب عدالت‪ ،‬د‪.‬عبدالكریم سروش‪،‬‬ ‫موسسەی فرهنگی ص��راع‪ ،‬چاپ اول‪ ،‬تهران‪،‬‬ ‫‪.1386‬‬


‫‪115‬‬

‫دیدار له‌گه‌ڵ ئارام رەفعەت‬ ‫کاندیدی خوێندنی دکتۆرا‬ ‫‪Interview with a doctoral student Aram Refat‬‬

‫سازده‌ری دیداره‌که‪ :‬هه‌رێم عوسمان‬ ‫‪An interview by: Harem Othman‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪116‬‬

‫ــ ئه‌و ته‌رحانه‌ی له ‌هه‌ندێک الیه‌نی‬ ‫ئۆپۆزسیۆن‌‌و په‌رله‌مانه‌وه‌کراون‪ ‌،‬پێت‬ ‫وایه‌ ئه‌وانه‌ پرۆژه ‌بن بۆ چاکسازی‌و‬ ‫ریفۆرمی سیاسی؟ ئه‌گه‌ر پ��رۆژە بن‪،‬‬ ‫ئایا کاریگه‌ر ب��وون؟ ئه‌گه‌ر کاریگه‌ر‬ ‫نه‌بوون‪ ،‬بۆ؟‬ ‫ــ سەرەتا پێویستە ئ��ەوە بگوترێت‪،‬‬ ‫کە لە ئەدەبیات‌‌و کولتووری سیاسیی‬ ‫کوردستاندا جۆرێک لە تێکەڵکردنی‬ ‫س��ێ چ��ەم��ک��ی پ���رۆپ���ۆزەڵ‌‌و پ���ڕۆژە‌‌و‬ ‫پۆڵه‌سی (‪ )policy‬هەن‪ .‬کێشەکە تەنها‬ ‫وابەستە نییە بە الیەنی تێرمینۆڵۆجی‌و‬ ‫ه���ەڵ���ە ب��ەک��اره��ێ��ن��ان��ی زاراوەک��������ان‪،‬‬ ‫ب��ەڵ��ک��و رەن����گ����دان����ەوەی ن��اک��ام��ڵ��ی‌‌و‬ ‫جێکەوتە‌نەبوونی پڕۆسەی چاکسازی‌‌و‬ ‫پۆڵه‌سی دروستکردنە لە کوردستاندا‪.‬‬ ‫بۆیە وا چاکە لە سەرەتاوە قسە لە سەر‬ ‫ئەم چەمکانە بکەین‌ پێش ئەوەی باسی‬ ‫چاکسازی‌و پەیوەندیی ئەم چەمکانە‬ ‫بە چاکسازییەوە بکەین‪ .‬لە جیاوازیی‬ ‫نێوان پ��ڕۆژە‌‌وه پۆڵه‌سی‌یەوە دەست‬ ‫پێدەکەم‌‌و دواتریش تیشک دەخەمە سەر‬ ‫چەمکی پ��ڕۆپ��ۆزەڵ‪ .‬جیاوازیی نێوان‬ ‫پۆڵه‌سی‌‌و پڕۆژە ئەوەیە‪ ،‬کە پۆڵه‌سی‬ ‫پ�ل�ان‌‌و ک��ارن��ام��ەی��ەک��ی تەبەننیکراوی‬ ‫پەرلەمانێک‪ ،‬حکومەتێک‪ ،‬حیزبێک‪،‬‬ ‫وەزارەتێک‪ ،‬یان تەنانەت کۆمپانییایەکە‌‌و‬ ‫خراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە‪ ،‬یان‬ ‫ئامادەیە بۆ جێبەجێکردن‪ ،‬بەاڵم پڕۆژە‬

‫بەشێکە لە پالنەکان‌و کارنامەکان‪ ،‬کە‬ ‫بۆ جێبەجێکردنی بەشێک‪ ،‬یان الیەنێک‬ ‫ل��ە پۆلسییەکان دەخ��رێ��ن��ە م��ەی��دان��ی‬ ‫جێبەجێکردنەوە‪ .‬بۆ نموونە دەکرێت‬ ‫وەزارەتی ئاودێری‌‌و کشتوکاڵ پۆڵه‌سیی‬ ‫ئیکتیفای زات��ی (‪ )self-sufficiency‬لە‬ ‫بواری خۆراکە کشتوکاڵییەکان بگرێتە‬ ‫ب��ەر ل��ە رێ��گ��ەی س���وود وەرگ��رت��ن لە‬ ‫سەرچاوە ئاوییەکانی کوردستان‪ .‬لێرەدا‬ ‫دابینکردنی ئیکتیفای زاتیی خۆراک بۆ‬ ‫کوردستان دەکرێت وەک پۆڵه‌سیی ئەو‬ ‫وەزارەتە تەماشا بکرێت‪ .‬دروستکردنی‬ ‫چەند بەنداوێک بۆ گلدانەوەی ئاوی‬ ‫سەر زەوی له کوردستان‪ ،‬کە هاوکار‬ ‫دەبێت بۆ زیادکردنی رێژەی بەرهەمە‬ ‫کشتوکاڵییەکانی کوردستان‪ ،‬دەبێتە‬ ‫یەکێک لەو پڕۆژانەی‪ ،‬کە بۆ ئەنجامدانی‬ ‫ئ��ەو پۆڵه‌سییە ح��ک��وم��ەت دەیگرێتە‬ ‫ب��ەر‪ .‬جگە ل��ەوە‪ ،‬لە حاڵەتی پۆڵه‌سیدا‬ ‫خ��اوەن پۆڵه‌سییەکە‪ ،‬جا کوتلەیەکی‬ ‫پەرلەمانی بێت‪ ،‬حکومەت بێت‪ ،‬یان‬ ‫ح��ی��زب‪ ،‬ی��ان ه��ەر دام��ەزراوەی��ەک��ی‌ت��ر‬ ‫بێت‪ ،‬پابەندە بە ئیلتیزاماتی یاسایی‌‌و‬ ‫م��ۆراڵ��ی‌‌و س��ەرک��ەوت��ن‌‌و ژێرکەوتنی‪.‬‬ ‫پۆڵه‌سییەکەشی راستەوخۆ کاریگەریی‬ ‫ل��ە س��ەر جێگە‌‌و پێگەی ئ��ەو الیەنە‬ ‫دادەن��ێ��ت‪ .‬ئ���ەوەی ل��ە کوردستاندا بە‬ ‫«پرۆژە» ناو دەبرێت‪ ،‬نە پڕۆژەن‌و نە‬ ‫پۆڵه‌سین‪ ،‬بەڵکو لەراستیدا پرۆپۆزەڵن‪.‬‬ ‫پرۆپۆزەڵ رێنمایی‪ ،‬یان توێژینەوە‪ ،‬یان‬


‫‪117‬‬

‫پێشنیارێکە‪ ،‬کە دەخرێتە بەردەم الیەنی‬ ‫بەرپرس‪ ،‬تا ئەو کاتەی وەک پرۆپۆزەڵ‬ ‫دەم��ێ��ن��ێ��ت��ەوە‪ .‬ه��ی��چ ئ��ی��ل��ت��ی��زام��ات��ێ��ک‌‌و‬ ‫بەرپرسیارەتییەک بۆ جێبەجێکردن‌‌و‬ ‫ئەنجامدانی‪ ،‬نە دەخاتە سەر شانی ئەو‬ ‫الیەنەی پێشنیارەکە دەک��ات‌‌و نە ئەو‬ ‫الیەنەی پێشنیاری بۆ کراوە‪.‬‬ ‫ئ���ەوەی ل��ە ک��وردس��ت��ان��دا غائیبە لە‬ ‫بواری چاکسازی سیاسیدا‪ ،‬مه‌نتاڵیتی‌‌و‬ ‫عەقڵییەتی پ��ۆڵ��ه‌س��ی��ی��ە‪ .‬ک��وردس��ت��ان‬ ‫پێویستیی پرۆپۆزەڵی ج��ۆراوج��ۆری‬ ‫حیزبێک‪ ،‬یان چەند حیزبێک نییە‪ ،‬کە‬ ‫هیچ پابەندبوون‌‌و هیچ میکانیزمێک‌‌و‬ ‫ئیلتیزاماتێک نەخاتە سەر ئەو حیزبە‪،‬‬ ‫بەڵکو پێویستە هەر حیزبێک بۆ هەر‬ ‫م��ەس��ەل��ەی��ەک‪ ،‬ل��ەوان��ەش چاکسازیی‬ ‫س���ی���اس���ی پ���ۆڵ���ه‌س���ی ل����ە روان����گ����ەی‬ ‫جیهانبینیی حیزبەکەیەوە‌‌و ل��ە سەر‬ ‫بنەمای پێداویستییەکانی کۆمەڵگای‬ ‫ک��وردس��ت��ان��ی ت��ەب��ەن��ی ب��ک��ات‌‌‪ .‬ئ��ەگ��ەر‬ ‫حیزبەکە نوێنەری لە پەرلەماندا هەبێت‪،‬‬ ‫دەکرێت وەک یاسایەکی پێشنیارکراو‬ ‫ب��ی��دات��ە پ��ەرل��ەم��ان ب��ۆ تەبەننیکردنی‬ ‫وەک پۆله‌سیی حکومەت‪ ،‬ی��ان وەک‬ ‫پرینسیپێک ببێتە بەشێک لە کەمپینی‬ ‫ه���ۆش���ی���ارک���ردن���ەوەی ج���ەم���اوەری‌‌و‬ ‫بەرنامەی هەڵبژاردن‪ .‬واتە کوردستان‬ ‫پێویستی ب��ە ح��ی��زب‌‌و دام�����ه‌زراوه‌ی‬ ‫خ��������اوەن پ���ۆڵ���ه‌س���ی���ی چ���اک���س���ازی‬ ‫سیاسییە‪ ،‬ب��ەو وات��ای��ه‌ی‪ ،‬ک��ە دەبێت‬

‫حیزب‌‌و دام���ه‌زراوە پەیوەندیدارەکان‬ ‫خ���وێ���ن���دن���ەوە‌‌و ه��ەڵ��س��ەن��گ��ان��دن بۆ‬ ‫بارودۆخی سیاسی بکەن‌‌و ئەلتەرناتیڤی‬ ‫واقیعی‪ ،‬کە قابیلی جێبەجێکردن بن‬ ‫ب��دۆزن��ه‌وه‪ .‬بە واتایه‌کی‌تر پێویستە‪،‬‬ ‫بێجگە ل��ە دەس�����ەاڵت‪ ،‬حیزبەکانیش‬ ‫بە پۆڵه‌سییەکانییانەوە بناسرێنەوە‌‌و‬ ‫لە حاڵەتی گەیشتن بە دەسەاڵتیشدا‬ ‫خۆیان مولزەم بکەن بە جێبەجێکردنی‌‌و‬ ‫ب��ەرپ��رس ب��ن ل��ە ب���ەردەم دەرەنجامە‬ ‫ئەرێنی‌‌و نەرێنییەکانی پۆڵەسییەکانیان‪.‬‬ ‫دەک���رێ���ت ک���ەم���ی‌و ک��ورت��ی��ی��ەک��ان‌‌و‬ ‫ه��ۆک��ارەک��ان��ی ب���ێ ک��اری��گ��ەرب��وون��ی‬ ‫پ��ۆڵ��ه‌س��ی��ی چ��اک��س��ازی��ی س��ی��اس��ی لە‬ ‫ک��وردس��ت��ان��دا ل��ە س��ێ خ��اڵ��دا ک��ورت‬ ‫بکرێنەوە‪.‬‬ ‫ی��ەک��ەم‪ :‬ه��ۆک��اری غیابی مه‌نتاڵیتی‌‌و‬ ‫عەقڵییەتی پۆڵه‌سییە‪ .‬هێشتا مه‌نتاڵیتی‬ ‫پ��ۆڵ��ەس��ی ل��ە ک��وردس��ت��ان ج��ێ��ک��ەوت‬ ‫نەبووە‌‌و تەنانەت نە لە کوردیدا و نە لە‬ ‫عەرەبیدا تێرمێکی مورادیف بۆ چەمکی‬ ‫پۆڵەسی نییە‪ .‬جگە ل��ەوە کولتووری‬ ‫سیاسیی زاڵ لە کۆمەڵگه‌ی کوردستانیدا‬ ‫هێندەی لە سەر بنەمای ئایدیۆلۆژی‌‌و‬ ‫ناوچەگەرێتی پشتیوانی لە حیزبێکی‬ ‫دیاریکراو دەکەن‪ ،‬هێندە لە سەر بنەمای‬ ‫پۆڵەسیی حیزبەکەکان هەڵناسەنگێنن‪.‬‬ ‫تا ئێستا لە پەیوەست بە مەسەلەی‬ ‫چاکسازی سیاسی کولتوورێکی باوی‬ ‫س��ەق��ەت ل��ە کوردستاندا زاڵ���ە‪ ،‬ک��ە لە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪118‬‬

‫س��ەر دوو ئاستی گ��وت��ار‌‌و ک���رداردا‬ ‫ک���ار ل��ە س���ەر خ����راپ ب��ەک��اره��ێ��ن��ان��ی‬ ‫دەس��ەاڵت دەک��ات‪ .‬لە ئاستی گوتاردا‬ ‫رەخ��ن��ەگ��رت��ن ل��ە خ���راپ بەکارهێنانی‬ ‫دەسەاڵت لە کایە‌‌و جوغزە ئەخالقی‌‌و‬ ‫مۆراڵییەکاندا قۆرخ ک��راوە‌‌و لە ئاستە‬ ‫کردارییەکەشدا ئ��ەوە حیزبەکانن‪ ،‬کە‬ ‫دادوەری لە سەر ئاست‌‌و رادەی خراپ‬ ‫بەکارهێنانی دەسەاڵت دەکەن‪ .‬پێویستە‬ ‫ئەوە بزانرێت‪ ،‬کە یەک چاکسازی بە‬ ‫وەع��زو رێنمایی‌‌و گ��وت��ارە ئەخالقی‌‌و‬ ‫م��ۆراڵ��ی��ی‌‌و پ��اب��ەن��دب��وون��ە ن��ەت��ەوەی��ی‌‌و‬ ‫ئ��ای��دی��ۆل��ۆژی‌‌و ئایینیەکان‪ ،‬كۆمەڵێك‬ ‫دروش��م��ی هەمەڕەنگ ناکرێت؛ دوو‪،‬‬ ‫ئەوەش کاری حیزبەکان نییە‪ ،‬وەک لە‬ ‫کوردستاندا بۆتە مۆدێل‪ ،‬کە قەزاوەت‬ ‫بکات کێ تاوانبارە‌‌و کێ گەندەڵە‌‌و کێ‬ ‫دەس��ەاڵت��ی خ��راپ بەکارهێناوە‌‌و کێ‬ ‫باشی بەکارهێناوە‪ .‬ئ��ەوە بەو واتایه‬ ‫نییە‪ ،‬کە حیزبەکان ناکرێت کار لە سەر‬ ‫دەرخستنی الیەنە ئەرێنی‌‌و نەرێنییەکانی‬ ‫دەسەاڵت بکەن‪ ،‬بەڵکو بە پێچەوانەوە‬ ‫ئ���ەوە ک���اری ج��ەوه��ەری حیزبەکانە‪،‬‬ ‫بەاڵم هەر وەک لە خوارەوەدا ئاماژەم‬ ‫پێداوە مەسەلەی قەزاوەتکردن لە نێوان‬ ‫دیعایەی الیەنی دەسەاڵت بۆ بێخەوشی‬ ‫حوکمڕانییەکەییی‌‌و بانگەشەی الیەنی‬ ‫ئۆپۆزسیۆن ب��ۆ خ��راپ بەکارهێنانی‬ ‫دەسەاڵت پێویستی بە الیەن‌‌و دەزگاو‬ ‫دامەزراوەی‌تر بسپێردرێت‪.‬‬

‫دووەم هۆکاری بێ کاریگەربوونی‬ ‫پ���ۆل���س���ی چ���اک���س���ازی س���ی���اس���ی ل��ە‬ ‫ک���وردس���ت���ان���دا غ���ی���اب���ی م��ەن��ه��ەج��ی‬ ‫زانستییانەی چاکسازییە لە کوردستاندا‪.‬‬ ‫ل��ە واق��ی��ع��دا هیچ ک��ام ل��ە حیزبەکانی‬ ‫ک���وردس���ت���ان س����ەر ب���ە ق��وت��اب��خ��ان��ە‬ ‫جۆراوجۆرەکانی پۆڵەسی دروستکردن‬ ‫‪ policy making‬نین‌‌و هیچ کامێکیان‬ ‫نە پشت بە دام����ه‌زراوه‌ی تایبەت بە‬ ‫دروستکردنی پۆڵه‌سی‌ ده‌به‌ستن‌و نە‬ ‫خۆشییان خاوەنی دەزگاگەلێکی لەو‬ ‫جۆرەن‪.‬‬ ‫س���ێ���ی���ەم‪ :‬ه����ۆک����اری ب���ێ ک��اری��گ��ەر‬ ‫بوونی پۆله‌سی چاکسازیی سیاسیی‬ ‫لەکوردستاندا ئەوەیە‪ ،‬کە نەحیزبەکانی‬ ‫ئۆپۆزسیۆن‌‌و نەحیزبەکانی دەسەاڵت‬ ‫خاوەنی پۆلسی دیاریکراوی خۆیان نین‬ ‫بۆ چاکسازی‪ .‬وەک پێشتر ئاماژەم پێدا‪،‬‬ ‫ئەوەی تا ئێستا کراوە‌‌و ئۆپۆزسیۆن‌‌و‬ ‫حیزبەکانی دەس����ەاڵت ن��اوی��ان ن��اوە‬ ‫پڕۆژە‌‌و پاکێجی جۆراوجۆر‪ ،‬نە دەچێتە‬ ‫خانەی پۆڵه‌سی‌‌و نە پ��ڕۆژە‌وه‪ ،‬بەڵکو‬ ‫زیاتر سروشتی پرۆپۆزەڵیان هەیە‪.‬‬ ‫سەرەکیترین هەوڵی ئۆپۆزسیۆن لەو‬ ‫بوارەدا بریتیی بووە لە بەیاننامە حەوت‬ ‫خاڵییەکەی گۆڕان لە ‪ ،٢٠١١/١/٢٩‬کە‬ ‫داوای ه��ەڵ��وەش��ان��دن��ەوەی حكومەتی‬ ‫ه���ەرێ���م‌و پ��ەرل��ەم��ان��ی ك��وردس��ت��ان��ی‬ ‫ك���رد‪ ‌،‬ل��ە ‪ ٢٠١١/٨/٦‬ش���دا ه���ەر سێ‬ ‫الی��ەن��ی ئ��ۆپ��ۆزس��ی��ۆن ل��ە دووت��وێ��ی‬


‫‪119‬‬

‫ش��ەش پاكێجدا‌‌و ب��ە ن���اوی پ���ڕۆژەی‬ ‫چ��اك��س��ازی ل��ە هەرێمی كوردستاندا‬ ‫خستە ب��ەردەم دەس��ەاڵت‪ .‬لە راستیدا‬ ‫ه�����ەردوو ه��ەوڵ��ەک��ەی ئ��ۆپ��ۆزس��ی��ۆن‬ ‫زیاتر سروشتی پرۆپۆزەڵیان هەیە‌‌و‬ ‫وەک ک��اردان��ەوەی��ەک��ی ه��ەن��ووک��ەی��ی‬ ‫ب����ۆ ئ���اڵ���وگ���ۆڕێ���ک���ی ه���ەن���ووک���ەی���ی‬ ‫دەردەک����������ەون‪ .‬ی��ەک��ەم��ی��ان ل���ە ژێ��ر‬ ‫کاریگەرییەکانی رووداوەکانی تونس‌‌و‬ ‫میسر‌‌و دووەم��ی��ش��ی��ان ن��اڕەزای��ەت��ی‌‌و‬ ‫خ��ۆپ��ی��ش��ان��دان��ەک��ان��ی ‪١٧‬ی ش��وب��ات��ی‬ ‫هەرێمی ک��وردس��ت��ان‪ .‬ب��ۆی��ە دەبینین‬ ‫لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا نیشتنەوەی‬ ‫کەف‌و کوڵی رووداوەکاندا ئەو پرۆژەو‬ ‫پاکێجانەی ئۆپۆزسیۆنیش دەخرێنە‬ ‫سەر رەفەکانەوە‪.‬‬ ‫بێجگە ل��ەوە‪ ،‬سروشتی پرۆپۆزەڵی‬ ‫ئ����ەو دوو ه���ەوڵ���ەی ئ��ۆپ��ۆزس��ی��ۆن‬ ‫لەوەشدا بەرجەستە دەبێت‪ ،‬کە الیەنی‬ ‫ئۆپۆزسیۆن چ��اوەڕوان��ی ئ��ەوەی��ان لە‬ ‫الی��ەن��ی دەس���ەاڵت ه��ەی��ە‪ ،‬ک��ە پ��ڕۆژەو‬ ‫پێشنیارەکانییان جێبەجێ ب��ک��ات‪ .‬لە‬ ‫راستیدا ئەو چاوەڕوانییە لە دەسەاڵت‬ ‫جۆرێکە لە (وەهم)‪ ،‬چونکە بااڵنسی هێز‬ ‫فاکتەری سەرەکییە بۆ سەرکەوتن‌‌و‬ ‫بەجێگەیاندنی ه��ەر چاکسازییەک‪.‬‬ ‫وەک ه��ەر شوێنێکی‌تر ئۆپۆزسیۆن‬ ‫کەمینەیەکی نێو پەرلەمان لە هەمان‬ ‫کاتدا کەمینەی نێو کۆمەڵگاشن‪ ،‬بۆیە‬ ‫ئەستەمە بتوانێت وا لە دەسەاڵت بکرێت‬

‫پڕۆژەکانی تەبەنی بکات‌‌و جێبەجێی‬ ‫بکات‪ .‬بۆیەش هەوڵەکانی ئۆپۆزسیۆن لە‬ ‫بواری چاکسازیدا بێ ئاکام ماونەتەوە‪.‬‬ ‫ئۆپۆزسیۆن ئەوەندەی خۆی بە پرۆژە‬ ‫ــ لە راستیدا پرۆپۆزەڵ پێشکەشکردن‬ ‫ب��ۆ حکومەت ـ��ـ خ��ەری��ک ک���ردووە‪ ،‬وا‬ ‫چ��اک��ە ک��ار ل��ە س��ەر ف��ۆرم��ەڵ��ەک��ردن‌‌و‬ ‫تەبەننیکردنی پۆله‌سی‌و پالنی خۆی‬ ‫بکات‌‌و لە ئاستی جەماوەریدا کەمپین‬ ‫بۆ پۆڵه‌سییەکانی خۆی بکات‌‌و هەوڵی‬ ‫پشتیوانی پ��ەی��داک��ردن��ی ج��ەم��اوەری‬ ‫لە سەر بنەمای پۆلسییەکانی بدات‌‌و‬ ‫جەخت لەوە بکاتەوە‪ ،‬کە ئەگەر دەنگ‌‌و‬ ‫پشتیوانیی خەڵک بەدەست بێنێت‌‌و بێتە‬ ‫س��ەر حوکم‪ ،‬ک��ار لە س��ەر چاکسازی‬ ‫سیاسی لە سەر بنەمای جێبەجێکردنی‬ ‫پۆڵه‌سی‌یەکانی دەکات‪.‬‬ ‫ج��ێ��گ��ای س���ەرس���وڕم���ان���ە‪ ،‬ک���ە لە‬ ‫‪ ٢٠١١/٦/٢٦‬پارتی‌‌و یەکێتیی پڕۆژەیەک‬ ‫پێشکەش بە سێ حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکە‬ ‫دەک������ەن‪ .‬ه���ەر چ���ەن���دە ه��اوش��ی��وەی‬ ‫پڕۆژەکانی ئۆپۆزسیۆن ئەو پڕۆژەیەش‬ ‫ل��ە ب��ن��ه‌ڕه‌ت��دا پ���رۆپ���ۆزەڵ���ە‪ ،‬ب���ەاڵم لە‬ ‫تەفاسیلدا پ��ڕۆپ��ۆزەڵ��ەک��ە شایستەی‬ ‫ئەوە بوو وەک پۆڵه‌سیی حکومەت بۆ‬ ‫چاکسازیی تەبەننی بکرایە‌‌و خرابایەته‌‬ ‫دەس����ت����ووری ک������ارەوە‪ .‬دی�����ارە ئ��ەم‬ ‫قسەیەی من لە سەر بنەمای ناوەرۆک‌‌و‬ ‫چ���اک‌‌و خ��راپ��ی��ی پ��ڕۆپ��ۆزەڵ��ەک��ە نییە‪،‬‬ ‫بەڵکو لە سەر تەفاسیل‌‌و فرەالیەنی‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪120‬‬

‫مەنهەجییەتی پڕۆپۆزەڵەکەیە‪ .‬بەاڵم‬ ‫پ��ێ��چ��ەوان��ەی ع����ورف‌‌و پ��ێ��وەرەک��ان��ی‬ ‫چ���اک���س���ازی‪ ،‬ک���ە ه��ەم��ی��ش��ە الی��ەن��ی‬ ‫دەس��ەاڵت��دار پڕۆپۆزەڵەکانییان وەک‬ ‫“‪”bill‬ێک‪ ،‬واته یاسایەکی پێشنیارکراو‬ ‫دەخ��ەن��ە ب����ەردەم پ��ەرل��ەم��ان‌‌و ه��ەوڵ‬ ‫دەدەن دەنگی پێویستی بۆ دابین بکەن‬ ‫تا وەک پۆلسی تەبەنی بکرێت‪ ،‬کەچی‬ ‫لە کوردستاندا حیزبەکانی دەسەاڵت‌و‬ ‫لە دەرەوەی پەرلەمان پڕۆپۆزەڵەکەیان‬ ‫دەخەنە ب��ەردەم ئۆپۆزسیۆن‪ .‬الیەنی‬ ‫دەسەاڵت هیچ گرفتێک‪ ،‬یان رێگرییەکی‬ ‫ی��اس��ای��ی‪ ،‬ی���ان ب��ااڵن��س��ی ه��ێ��ز‪ ،‬ی��ان‬ ‫ف��ش��اری ج��ەم��اوەری ب��ۆ ب��ە پۆڵه‌سی‬ ‫کردنی پڕۆپۆزەڵەکە‌‌و تەبەننیکردن‌‌و‬ ‫جێبەجێکردنی ئەم پۆڵەسیەدا نەبوو‪،‬‬ ‫چ��ون��ک��ە ب���ە ح��وک��م��ی رێ���ژەی���ی���ان لە‬ ‫پ��ەرل��ەم��ان ب��ە ئاسانی دەت��وان��را ئەو‬ ‫هەنگاوانە هەڵبهێنرێت‪ .‬ب��ەاڵم وەک‬ ‫هەر پڕۆپۆزەڵێکی‌تر‪ ،‬کە بە پڕۆسەی‬ ‫ب��ە پۆڵه‌سی ک��ردن��دا تێناپەڕێت‪ ،‬ئەو‬ ‫پڕۆپۆزەڵەی دەسەاڵتیش خرایە سەر‬ ‫رەفەکانی لەبیرچوونەوە‪.‬‬ ‫پ��ێ��وی��س��ت��ە ئ�����ەوەش ب��گ��وت��رێ��ت‪ ،‬کە‬ ‫خ���ودی الی��ەن��ی دەس���ەاڵت���دار‪ ،‬یەکێکە‬ ‫ل���ە زەرەم���ەن���دەک���ان���ی ب���ە پ��ۆڵ��ه‌س��ی‬ ‫نەکردنی پڕۆپۆزەڵەکەیان‪ .‬ئەگەر لە‬ ‫ب��ری��ی بەکارهێنانی ئ��ەم پ��ڕۆپ��ۆزەڵ��ە‬ ‫وەک وەرەق��ەی��ەک بۆ ئیحتیواکردنی‬ ‫فشارەکانی ش��ەق��ام دوو حیزبەکەی‬

‫دەس����ەاڵت ه��ەم��ان پ��رۆپ��ۆزەڵ��ی وەک‬ ‫پۆڵه‌سی تەبەننی ب��ک��ردای��ە‌‌و ل��ە دوو‬ ‫س��اڵ��ی راب������ردوودا ک��اری��ان ل��ە س��ەر‬ ‫ج��ێ��ب��ەج��ێ��ک��ردن��ی ب���ک���ردای���ە‪ ،‬ئێستا‬ ‫س��ەروەری��ی��ەک��ی��ان ب��ۆ خ��ۆی��ان تۆمار‬ ‫دەکرد‌‌و پڕۆسەی چاکسازیی سیاسی‬ ‫هەنگاوێکی بەرچاو دەچووە پێشەوە‪.‬‬ ‫ئەم هەنگاوەی دەس��ەاڵت‪ ،‬کە لە بری‬ ‫ئ����ەوەی وەک الی��ەن��ی جێبەجێکار‌‌و‬ ‫دەسەاڵتدار پۆڵه‌سییەک بۆ چاکسازی‌‌و‬ ‫ه��ەن��گ��او ه��ەڵ��ێ��ن��ان ب��ۆ دەرچ�����وون لە‬ ‫قەیرانی سیاسی‪ ،‬دێ��ت پڕۆپۆزەڵیک‬ ‫دەخ��ات��ە ب����ەردەم ئ��ۆپ��ۆزس��ی��ۆن‪ .‬هەر‬ ‫واتایه‌کی‌‌تری هەبێت‪ ،‬ئ��ەوەش روون‬ ‫دەک���ات���ەوە‪ ،‬ک��ە مه‌نتاڵیتیی پۆڵه‌سی‬ ‫سازکردن لە کوردستاندا غائیبە‪.‬‬ ‫ــ میکانیزمه‌کانی پرۆژه‌یه‌کی سیاسی‬ ‫چۆن چێ ده‌کرێت‌‌و چین؟‬ ‫ــ هەر وەک پێشتر باسم کرد‪ ،‬ئێمە‬ ‫باس لە پۆڵه‌سی دەکەین‪ ،‬نەک پڕۆژە‪.‬‬ ‫بۆیە من لێرەدا تیشک دەخەمە سەر‬ ‫میکانیزمەکانی پ��ۆڵ��ه‌س��ی‪ .‬پ��ڕۆس��ەی‬ ‫پ��ۆڵ��ه‌س��ی س���ەرەت���ا‌‌و ک��ۆت��ای��ی ه��ەی��ە‌‌و‬ ‫دەک��رێ��ت به‌ س��ەر ح��ەوت ق��ۆن��اغ‪ ،‬یان‬ ‫فازدا دابەش بکرێت‪.‬‬ ‫قۆناغی ی��ەک��ەم‪ :‬دەستنیشانکردنی‬ ‫ک��ێ��ش��ەک��ەی��ە‪ ،‬وات����ە ب���وون���ی ک��ێ��ش��ە‌‌و‬ ‫دی���راس���ەک���ردن‌‌و دەستنیشانکردنی‬


‫‪121‬‬

‫س��روش��ت��ی کێشەکە پ��ێ��ش��م��ەرج��ە بۆ‬ ‫ئەوەی کار لە سەر پۆڵه‌سییەک بکرێت‪.‬‬ ‫ق���ۆن���اغ���ی دووەم‪ :‬دی���اری���ک���ردن���ی‬ ‫ئ��ام��ان��ج‌‌و ئەجێندایە‪ ،‬ک��ە زی��ات��ر خۆی‬ ‫ل��ە چ��ارەس��ەرک��ردن��ی ئ��ەو کێشەیەدا‬ ‫دەبینێتەوە‪ ،‬ک��ە ل��ە قۆناغی یەکەمدا‬ ‫دەستنیشان دەکرێت‪.‬‬ ‫ق��ۆن��اغ��ی س��ێ��ی��ەم‪ :‬ف��ۆرم��ەڵ��ە‌ک��ردن��ی‬ ‫پۆڵه‌سییە‪ ،‬واته دیاریکردنی بەرنامە‌‌و‬ ‫ک��ارن��ام��ەی میکانیزمی ج��ۆراوج��ۆر‬ ‫ب����ۆ ئ�������ەوەی ک��ێ��ش��ەک��ە چ����ارەس����ەر‬ ‫بکرێت‪ .‬لەم قۆناغەدا الیەنی پۆڵه‌سی‬ ‫دروستکەر کۆمەڵێک پ��رۆپ��ۆزەڵ‪ ،‬کە‬ ‫بە مەبەستی چارەسەرکردنی کێشەکە‬ ‫لە الی��ەن دام����ەزراوەی ج��ۆراوج��ۆری‬ ‫پەیوەندیدارەوە ئامادەکراون دیراسە‬ ‫دەکات‪.‬‬ ‫ق��ۆن��اغ��ی چ������وارەم‪ :‬ت��ەب��ەن��ن��ی��ک��ردن��ی‬ ‫پ��ۆڵ��ەس��ی��ی��ە ل���ە س����ەر ب��ن��ەم��ای ئ��ەو‬ ‫پ��ڕۆپ��ۆزەاڵن��ەی‪ ،‬ک��ە ل��ە ب��ەردەس��ت��دان‪.‬‬ ‫ئەگەر ئەم پۆڵه‌سییە لە سەر ئاستی‬ ‫حکومەت بێت‪ ،‬ئەوا پێویستە لە الیەن‬ ‫پەرلەمان بە زۆرینەی دەنگ تەبەننی‬ ‫ب��ک��رێ��ت‌‌و بخرێتە دەس���ت���وری ک��اری‬ ‫ئەنجومەنی وەزی���ران���ەوە‪ .‬ئ��ەگ��ەر لە‬ ‫سەر ئاستی حیزبیش بێت‪ ،‬لە حاڵەتی‬ ‫حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکان‪ ،‬ئ��ەوا دەزگ��ا‬ ‫پەیوەندیدارەکانی حیزب ئەو پۆڵەسییە‬ ‫تەبەننی دەک����ەن‌‌و دەی��ک��ەن��ە کارنامە‬ ‫بۆ هەڵبژاردنەکانی داه��ات��ووی��ان‪ ،‬یان‬

‫رەنگە وەک «بیل»ێک بیخەنە بەردەم‬ ‫پەرلەمانەوە بۆ تەبەنیکردن‪.‬‬ ‫ق��ۆن��اغ��ی پ��ێ��ن��ج��ەم‪ :‬جێبەجێکردنی‬ ‫پۆڵه‌سییەکەیە‪ .‬ئەگەر پۆڵه‌سییەکە لە‬ ‫الیەن پەرلەمانەوە‪ ،‬یان وەزارەتێکەوە‬ ‫ت��ەب��ەن��ن��ی ک��راب��ێ��ت‪ ،‬ئ���ەوا وەزارەت‌‌و‬ ‫دام��ه‌زراوە پەیوەندیدارەکان ئەم کارە‬ ‫ئەنجام دەدەن‪.‬‬ ‫ق���ۆن���اغ���ی ش����ەش����ەم‪ :‬ب��ری��ت��ی��ی��ە ل��ە‬ ‫هەڵسەنگاندنی ئەنجام‌‌و دەرەنجامەکانی‬ ‫پۆلسییەکە‌‌و ب��ەراوردک��ردن��ی الیەنە‬ ‫ئەرێنی‌‌و نەرێنییەکان‪ .‬ل��ەم قۆناغەدا‬ ‫پێویستە جگە ل��ە الی��ەن��ی دەس���ەاڵت‬ ‫دام����ەزراوە‌‌و حیزب‌‌و رێکخراوەکانی‬ ‫دەرەوەی دەس���ەاڵت���ی���ش ب���ەش���دار‬ ‫دەب�����ن ل���ە ه��ەڵ��س��ەن��گ��ان��دن��ی رادەی‬ ‫شکست‌‌و س��ەرک��ەوت��ن‌‌و دەس��ک��ەوت‌‌و‬ ‫زیانەکانی ئ��ەو پۆلسییەدا‪ .‬زۆر جار‬ ‫چ��اودێ��ری��ی پ��ەرل��ەم��ان‌‌و ل��ە هەندێک‬ ‫واڵتی دامه‌زراوه‌یشدا دادگاکان رۆڵی‬ ‫گ��رن��گ دەگ��ێ��ڕن ل��ە ب����ەدواداچ����وون‌‌و‬ ‫هەڵسەنگاندنی پۆڵه‌سییدا‪.‬‬ ‫ق��ۆن��اغ��ی ح���ەوت���ەم‪ :‬ک��ۆت��ای��ی هێنانە‬ ‫ب��ە پ��ۆل��س��ی��ی��ەک��ە‪ .‬رەن��گ��ە ل��ە ح��اڵ��ەت��ی‬ ‫شکستهێنانی پۆلەسییەکەدا کۆتاییهێنان‬ ‫ل��ە ف��ۆرم��ی گ��ۆری��ن‌‌و ه��ەم��وارک��ردن��ی‬ ‫پۆڵەسییەکە دەرک��ەوێ��ت‌‌و لە حاڵەتی‬ ‫سەرکەوتنی پۆڵەسییەکە‪ ،‬کۆتاییهێنان‬ ‫بە دەستبردن بۆ قۆناغێکی بااڵتر لە‬ ‫چ��اک��س��ازی‌‌و ری��ف��ۆرم وەرب��گ��رێ��ت‪ .‬لە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪122‬‬

‫هەموو ئ��ەو قۆناغانەدا ئ��ەو الیەنەی‬ ‫پۆلسییەکە فۆرمەلە‌‌و تەبەننی‌‌و جێبەجێ‬ ‫دەک����ات‪ ،‬دەب��ێ��ت��ە ب��ەرپ��رس‌‌و خ��اوەن��ی‬ ‫شکست‌‌و سەرکەوتنی پۆلەسییەکە‪ .‬بە‬ ‫داخەوە لە کوردستاندا کەمتر ئەزمونی‬ ‫وا پ��ی��ادە ک����راوە‌‌و ه��ەر وەک پێشتر‬ ‫ئاماژەم پێدا‪ ،‬هێشتا ئەم مه‌نتاڵیتی‌‌و‬ ‫ک��ول��ت��وورە ل��ە کوردستاندا جێکەوتە‬ ‫نەبووە‪.‬‬ ‫ــ کێن ئه‌وانه‌ی ده‌بێت پرۆژه‌یه‌ک ساز‬ ‫بکه‌ن؟‬ ‫ــ الیەنی ج��ۆراوج��ۆر‌‌و دام���ەزراوەی‬ ‫هەمەڕەنگ لە ئاستی ج��ۆراوج��ۆردا‌‌و‬ ‫ل��ە ق��ۆن��اغ��ی ج��ی��اج��ی��ادا‌‌و ب��ە چه‌ندین‬ ‫ش���ێ���وە دەت����وان����ن ب����ەش����دار ب���ن لە‬ ‫پ��ۆڵ��ه‌س��ی دروس��ت��ک��ردن��دا‪ .‬ل��ەوان��ەش‬ ‫ک���وت���ل���ەک���ان���ی ن���ێ���و پ����ەرل����ەم����ان‪،‬‬ ‫ئەنجومەنی وەزی����ران‌‌و وەزی��رەک��ان‬ ‫دام���ەزراوە جێبەجێکارەکانی‌تر وەک‬ ‫ب��ەڕێ��وەب��ەرای��ەت��ی��ی��ەک��ان‪ ،‬ه���ەروەه���ا‬ ‫دادگاکان‪ ،‬گروپەکانی فشار‌‌و گروپی‬ ‫ب��ەرژەوەن��دی��ی��ەک��ان ‪interest groups‬‬ ‫حیزبەکان‪ ..‬هتد‪ .‬سەرەتا ئەم گروپە‬ ‫ج���ۆراوج���ۆران���ە ب��ە پێشکەشکردنی‬ ‫پ��ڕۆپ��ۆزەڵ ب��ەش��داری دەک���ەن‪ .‬ئەگەر‬ ‫الیەنێکی قەیرانی سیاسی لە کوردستان‬ ‫بە نموونە بهێنینەوە‪ ،‬کە ئەویش گرفتی‬ ‫ت��ەزوی��رە لە هەڵبژاردنەکاندا‪ .‬ئەگەر‬

‫ئەوەش بە گریمانە وەربگرین‪ ،‬کە الیەنی‬ ‫دەسەاڵتدار دەیەوێت کێشەی تەزویر‬ ‫چارەسەر بکات‪ .‬لەم حاڵەتەدا دەکرێت‬ ‫ئەنجومەنی وەزی��ران‪ ،‬یان پەرلەمان‪،‬‬ ‫یان سەرۆکایەتی هەرێم بۆ ئەنجامدانی‬ ‫هەڵبژاردنێکی کەم خەوش‌تر‪ ،‬داوا لە‬ ‫دەزگاگەلێکی پەیوەندیدار بکەن‪ ،‬کە‬ ‫ل��ە دەرەوەی پەرلەمانن‌‌و ل��ە ئاستی‬ ‫وەزارەتیشدا نین‪ .‬بۆ نموونە دەزگای‬ ‫بااڵی هەڵبژاردنەکان‌‌و بەڕێوەبەرایەتیی‬ ‫سەرژمێریی هەرێم تا پڕۆپۆزەڵێک‬ ‫پێشکەش ب��ک��ەن ب��ۆ ک��ەم��ک��ردن��ەوەی‬ ‫دی���اردەی ت��ەزوی��ر‪ .‬ل��ەم حاڵەتەدا ئەو‬ ‫دوو دەزگایە بە هەماهەنگی دەتوانن‬ ‫پڕۆپۆزەڵی سەرژمێری گشتی‌‌و ژمارەی‬ ‫دەن���گ���دەران‌‌و دروس��ت��ک��ردن��ی کارتی‬ ‫تایبەتی دەنگدان بۆ هەر دەنگدەرێک‌‌و‬ ‫ئیلزامیکردنی بەشداریکردن لە دەنگدان‬ ‫پێشکەش بکەن‪ .‬ئەم پڕۆپۆزەڵە دەکرێت‬ ‫لە الیەن وەزارەتێکی پەیوەندیدارەوە‬ ‫بخرێتە بەردەم ئەنجومەنی وەزیران‌‌و‬ ‫ت��ەب��ەن��ن��ی ب��ک��رێ��ت‪ ،‬ی����ان ل���ە رێ��گ��ای‬ ‫ک��وت��ل��ەی��ەک��ی پ��ەرل��ەم��ان��ی��ی��ەوە وەک‬ ‫«بیل»ێک پێشکەشکەشی پەرلەمان‬ ‫بکرێت‌‌و لە رێگای کۆکردنەوەی دەنگی‬ ‫پێویست هەوڵبدرێت بکرێتە کارنامەی‬ ‫پ��ەرل��ەم��ان‌‌‪ ،‬وەک ی��اس��ای��ەک تەبەننی‬ ‫بکرێت‪ .‬کاتێک ئەمە خ��رای��ە ب��ەردەم‬ ‫پ��ەرل��ەم��ان‌‌و ل��ەوێ��دا گفتوگۆی لەسەر‬ ‫دەکرێت‌‌و فاکتەرگەلی وەک ئاڕاستە‌‌و‬


‫‪123‬‬

‫سروشتی هێزە بااڵدەستەکانی نێو‬ ‫پ��ەرل��ەم��ان‌‌و بااڵنسی هێز‌‌و پڕۆسەی‬ ‫سازان‌‌و کاریگەریی گروپەکانی فشار‌‌و‬ ‫لە نێو پەرلەمان ئەو فاکتەرانەن‪ ،‬کە‬ ‫بەشداری دەکەن لە فۆرمەڵەکردنی ئەم‬ ‫پۆڵه‌سی چاکسازییە لە هەڵبژاردندا‪.‬‬ ‫دواج���ار الیەنی جێبەجێ ک��ار دەبێتە‬ ‫بەرپرسی سەرەکیی جێبەجێکردنی‬ ‫پۆڵه‌سییەکە‪ .‬دی���ارە ل��ەم قۆناغەشدا‬ ‫پەرلەمان‪ ،‬حیزبەکان‪ ،‬گروپەکانی فشار‌‌و‬ ‫ب��ەرژەوەن��دی��ی‪ ،‬دادگ��اک��ان ل��ە رێگای‬ ‫چاودێریکردن‪ ،‬فشار دروستکردن‌‌و‬ ‫رێگری ک��ردن‪ ..‬هتد‪ .‬کاریگەرگەرییان‬ ‫دەبێت لە سەر رادەی جێبەجێکردن‌‌و‬ ‫شکست‌‌و سەرکەوتنی پۆلسییەکە‪.‬‬ ‫ــ ئێوه‌ چ جۆره‌ پرۆژه‌یه‌ک به‌ شیاو‬ ‫ده‌زانن تایبه‌ت به‌ هه‌رێمی کوردستان؟‬ ‫ـ��ـ پێویستە ئ���ەوە وەک رێ��س��ای��ەک‬ ‫قەبوڵ بکرێت‪ ،‬کە له‌ کوێدا دەسەاڵت‬ ‫هەبوو دەبێت لەوێدا میکانیزمێک بۆ‬ ‫چ��اودێ��ری��ک��ردن‌‌و لێپرسینەوەی ئەو‬ ‫دەس���ەاڵت���ە ه��ەب��ێ��ت‪ .‬چ��ون��ک��ە ل��ه‌ ک��وێ‬ ‫دەس��ەاڵت��ی ب��ێ لێپرسینەوە هەبێت‪،‬‬ ‫ل��ەوێ��دا ب��وار ب��ۆ خ��راپ بەکارهێنانی‬ ‫دەس�����ەاڵت دەڕەخ���س���ێ���ت‌‌و ق��ەی��ران��ی‬ ‫سیاسیش لەوێوە دەستپێ دەکات‪ .‬لەم‬ ‫سۆنگەیەوە چاکسازی‌‌و رێگرتن لە‬ ‫خراپ بەکارهێنانی دەسەاڵت پێویستی‬

‫بە بونیادنان‌‌و هێز پێدانی دامه‌زراوه‌ی‬ ‫جۆراوجۆرە لە رێگای ئەفراندنی چەند‬ ‫میکانیزمێکەوە ب��ۆ چ��اودێ��ری��ک��ردن‌‌و‬ ‫لێپرسینەوەی دەسەاڵت‪.‬‬ ‫ی��ەک��ێ��ک ل��ە م��ی��ک��ان��ی��زم��ەک��ان‪ ،‬ک��ە بۆ‬ ‫حاڵەتی کوردستانی پێویستە بریتییە‬ ‫ل��ە ئ��ەف��ران��دن��ی سیستەمێکی یاسایی‬ ‫لێپرسینەوە بۆ ئەوەی رێگری لە خراپ‬ ‫بەکارهێنانی دەس��ەاڵت بکات‪ .‬لێرەدا‬ ‫پێویستە دەس��ەاڵت��ی دادوەری رۆڵی‬ ‫ج���ەوه���ەری بگێڕێت ل��ە چ��اودێ��ری‌‌و‬ ‫دادوەری ک���ردن���ی خ������راپ‌‌و چ��اک‬ ‫بەکارهێنانی دەسەاڵت لە هەر ئاستێکی‬ ‫هەرەمی دەسەاڵتدا‪ ،‬هەر لە سەرۆکی‬ ‫ه���ەرێ���م���ەوە ت���ا دەگ���ات���ە ب��ەرپ��رس��ی‬ ‫یەکەیەکی ئیداری لە شارۆچکەیەک‪.‬‬ ‫ل��ەم ب���وارەدا پێویستە دەسەاڵتەکانی‬ ‫داواکاری گشتی لەسەرووی دەسەاڵتی‬ ‫سەرۆکی هەرێم‌‌و سەرۆک وەزیرانەوە‬ ‫هەموو دامەزراوەکانی‌ترەوە بێت‪.‬‬ ‫میکانیزمێکی‌تر گۆڕینی کولتووری‬ ‫سیاسییە ل��ە ک��ول��ت��ووری شەرعیەتی‬ ‫شۆڕشگێڕی بۆ شەرعییەتی پەرلەمانی‬ ‫لە رێگای راکێشانی دەسەاڵتەوە بۆ نێو‬ ‫فەزای پەرلەمان‪ .‬لە فەزای شەرعییەتی‬ ‫شۆرشگێڕیدا‪ ،‬سەرچاوەی شەرعییەتی‬ ‫دەس����ەاڵت ئ��ەو رۆڵ���ە شۆڕشگێڕییە‬ ‫ب����ووە‪ ،‬ک��ە راب������ردوودا بینیویەتی‌‌و‬ ‫ش��ەرع��ی��ی��ەت��ی ب���ە ه���ۆی راب�����ردووی‬ ‫شۆڕشگێڕی بەدەست هێناوە‪ .‬لەبەر‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪124‬‬

‫ئەوەی شەرعییەتی شۆڕشگێڕی شتێک‬ ‫نییە ببەخشرێت‪ ،‬بۆیە هیچ دەزگ��ا‌‌و‬ ‫دامەزراوەیەک ناتوانێت ئەم شەرعییەتە‬ ‫ش���ۆڕش���گ���ێ���ڕی���ی���ە ه��ەڵ��س��ەن��گ��ێ��ن��ێ��ت‪،‬‬ ‫چ��اودێ��ری بکات‪ ،‬ی��ان وەریبگڕێتەوە‪.‬‬ ‫ب��ە وات��ای��ەک��ی‌ت��ر‪ ،‬ئ���ەو دەس���ەاڵت���ەی‬ ‫زادەی شەرعییەتی شۆڕشگێڕییە‪،‬‬ ‫خەسڵەتێکی مەعسومانەی بە خۆی‬ ‫بەخشیوە‪ ،‬کە رەف��ت��ار‌‌و کردارەکانی‬ ‫پ��رس��ی��ار هەڵگر ن��ی��ن‪ .‬جگە ل���ەوەش‪،‬‬ ‫چونکە ش��ۆڕش��گ��ێ��ڕی دەب��ێ��ت��ە پێوانە‬ ‫بۆ حوکمڕانی ک��ردن‪ ،‬ئ��ەوا دەسەاڵتە‬ ‫شۆڕشگێرییەکانن‪ ،‬کە بڕیار دەدات کێ‬ ‫لە دەس��ەاڵت��دا بەشداری بکات‌‌و چۆن‬ ‫دەسەاڵت دابەش بکرێت‪ .‬بۆیە دەبینین‪،‬‬ ‫کە سەرجەم جومگەکانی دەس��ەاڵت‌‌و‬ ‫ب��ڕی��ارە سیاسییە چ��ارەن��ووس��ازەک��ان‬ ‫لە الی��ەن بنەماڵەیەکەوە‪ ،‬لە باشترین‬ ‫حاڵەتدا لە الیەن قیادەی حیزبێک‪ ،‬یان‬ ‫دوو حیزبەوە قۆرخ دەکرێن‌‌و ئەوەش‬ ‫ی��ەک��ێ��ک��ە ل��ە ج��ەوه��ەری��ت��ری��ن کێشە‌‌و‬ ‫قەیرانی سیاسی لە کوردستان‌دا‪ ،‬کە‬ ‫تێیدا خ��راپ بەکارهێنانی دەس��ەاڵت‬ ‫زۆرێک لە سنوورەکان دەبەزێنێت‪.‬‬ ‫ه����ەر وەک ئ���ەزم���وون���ی ه��ەرێ��م��ی‬ ‫کوردستان نیشانی دەدات بۆ دەرباز‬ ‫بوون لەم قەیرانە‌‌و گۆڕینی شەرعییەتی‬ ‫ش���ۆڕش���گ���ێ���ڕی ب����ۆ ش��ەرع��ی��ی��ەت��ی‬ ‫پەرلەمانی هەر ئەوەندە بەس نییە‪ ،‬کە‬ ‫پەرلەمانێکمان هەبێت‌‌و حیزبەکان لە‬

‫رێگای پرۆسەی هەڵبژاردنەوە بگەنە‬ ‫پەرلەمان‪ .‬بەڵکو پێویستە میکانیزمێک‬ ‫بدۆزرێتەوە‪ ،‬کە پەرلەمان بااڵ دەست‬ ‫بکات بە سەر سەرۆکایەتی هەرێم‌‌و‬ ‫ئ��ەن��ج��وم��ەن��ی وەزی����ران����دا ل��ە رێ��گ��ای‬ ‫راکێشانی ئەم دوو دامەزراوەیەوە بۆ‬ ‫ناو فەزای پەرلەمان‪.‬‬ ‫هەنگاوی یەکەم بۆ بااڵ دەستکردنی‬ ‫پەرلەمان بە سەر دەس��ەاڵت‪ ،‬واته به‬ ‫سه‌ر الیەنی جێبەجێکار‪ ،‬ئەوەیە‪ ،‬کە‬ ‫حیزب رابکێشرێتە نێو پەرلەمانەوە لە‬ ‫رێگای دانانی یاسایەک‪ ،‬کە حیزبەکان‬ ‫ن��اچ��ار ب��ک��ات ک��ەس��ی ی��ەک��ەم‌‌و بڕیار‬ ‫بەدەستییان بهێننە نێو پەرلەمانەوە‪.‬‬ ‫لێرەوە بۆ ئەنجامدانی هەنگاوی یەکەم‬ ‫پێویستە ب��ی��ر ل��ە ه��ەن��گ��اوی دووەم‬ ‫بکرێتەوە‪ ،‬کە ئەویش ئەوەیە ئەنجومەنی‬ ‫وەزیران وەک دامه‌زراوەیەکی جیاواز‬ ‫ل��ە پ��ەرل��ەم��ان نەبینرێت‪ .‬دەک��رێ��ت کە‬ ‫پ��ەرل��ەم��ان ی��اس��ای��ەک دەرب��ک��ات هیچ‬ ‫ح��ی��زب��ێ��ک ن��ەت��وان��ێ��ت ئ��ەن��دام��ێ��ک��ی لە‬ ‫دەرەوەی پەرلەمان‪ ،‬واتە‪ ،‬کە ئەندامی‬ ‫پەرلەمان نەبێت‪ ،‬وەک وەزی��ر دیاری‬ ‫ب��ک��ات‌‌و ئ��ەن��دام ب���وون ل��ە پ��ەرل��ەم��ان‬ ‫بکرێتە م��ەرج ب��ۆ وەرگ��رت��ن��ی پۆستە‬ ‫وەزارییەکان‪ .‬بە واتایه‌کی‌تر‪ ،‬سەرۆک‬ ‫وەزیران‌‌و وەزیرەکان لە هەمان کاتدا‬ ‫ئ��ەن��دام��ی پ��ەرل��ەم��ان ب��ن‌‌و وەک هەر‬ ‫پەرلەمانتارێکی‌تر م��ول��زەم بێت بە‬ ‫بەشداریکردن لە دانیشتنە رۆتینی‌‌و‬


‫‪125‬‬

‫ب��ەردەوام��ەک��ان��ی پ��ەرل��ەم��ان‌‌و ل��ەوێ��دا‬ ‫تیشک بخاتە سەر کار‌‌و چاالکییەکان‌‌و‬ ‫گ��رف��ت‌‌و ئ��اس��ت��ەن��گ��ەک��ان‌‌و ک��ارن��ام��ە‌‌و‬ ‫پۆلسییەکانی حکومەتەکەی لەحاڵەتی‬ ‫س��ەرۆک وەزی���رداو وەزارەت��ەک��ەی لە‬ ‫حاڵەتی وەزی��رەک��ان��دا‪ .‬ل��ێ��رەدا دەبێت‬ ‫پەرلەمانتارانی س��ەر ب��ە کوتلەکانی‬ ‫دەس�����ەاڵت داب����ەش ب��ک��رێ��ن ب��ۆ س��ەر‬ ‫ریزی پێشەوە‪ ،‬کە لە سەرۆک وەزیر‌‌و‬ ‫وەزیرەکان پێک دێت‌و ریزی پشتەوە‪،‬‬ ‫کە لە زۆرینەی ئەندام پەرلەمانەکانی‬ ‫ک��وت��ل��ەی دەس������ەاڵت پ��ێ��ک دێ����ت‪ .‬لە‬ ‫ب���ەرام���ب���ەردا ه��ەن��گ��اوێ��ک��ی گ��رن��گ بە‬ ‫ئاڕاستەی چاکسازیدا ئەوەیە‪ ،‬کە بەرەی‬ ‫ئۆپۆزسیۆن حکومەتی سێبەر پێک‬ ‫بهێنن‌‌و بە هەمان شێوە ریزی پێشەوە‬ ‫ئ��ەوان��ەن‪ ،‬ک��ە رۆڵ��ی س��ەرک��ردای��ەت��ی‌‌و‬ ‫رابەرایەتی کوتلەکانی ئۆپۆزسیۆن پێک‬ ‫دێنێت‌و ریزی پشتەوە‪ ،‬کە لە زۆرینەی‬ ‫ئەندامانی کوتلەی ئۆپۆزسیۆن پێک‬ ‫دێت‪ .‬لێرەدا لە هەمبەر سەرۆک وەزیران‬ ‫سەرۆکی کوتلەی ئۆپۆزسیۆن رۆڵی‬ ‫سەرۆک وەزیرانی سێبەر‌‌و لەهەمبەر‬ ‫ه��ەر وەزارەت��ێ��ک��دا پەرلەمانتارێکی‬ ‫ریزی پێشەوەی کوتلەی ئۆپۆزسیۆن‬ ‫ل���ەس���ەر ب��ن��ەم��ان��ی پ��س��پ��ۆڕی رۆڵ���ی‬ ‫وەزیری سێبەر دەبینێت‪ .‬وەزیرەکانی‬ ‫س��ێ��ب��ەر ت��ەن��ه��ا پ��ۆس��ت��ی سیمبۆلی‌‌و‬ ‫فەخریین‌‌و ئ��ەو ئیمتیازاتە م���اددی‌‌و‬ ‫مەعنەوییانەیان نابێت‪ ،‬کە وەزیرەکان‬

‫هەیانە‪ .‬ب��ەاڵم وەزی���ری سێبەر وەک‬ ‫سێبەری ئەو وەزی��رە رەفتار دەکات‪،‬‬ ‫کە بۆی دی��اری ک��راوە هەمیشە کار‌‌و‬ ‫چاالکییەکانی دەخاتە ژێر چاودێرییەوە‪.‬‬ ‫ئ���ەم میکانیزمە رەن��گ��ە ک��ول��ت��ووری‬ ‫شەرعییەتی شۆڕشگێڕی بنەبڕ نەکات‪،‬‬ ‫ب��ەاڵم بااڵدەستی حیزب‌‌و بااڵدەستی‬ ‫پ��ەرل��ەم��ان وەک دوو دام�����ه‌زراوەی‬ ‫دەرەوەی پەرلەمان بە سەر پەرلەماندا‬ ‫ک��ەم دەک���ات���ەوە‌‌و ت��ا رادەی���ەک���ی زۆر‬ ‫دەک���ەون���ە ن���او ف�����ەزای پ��ەرل��ەم��ان‌‌و‬ ‫لێرەوەش کەم تا زۆر له‌ ژێر کۆنترۆڵی‬ ‫پەرلەمان ده‌ب��ن‪ .‬چونکە بە گوێرەی‬ ‫ئەم میکانیزمە پەرلەمان دەبێتە ئەو‬ ‫ف��ی��ل��ت��ەرەی‪ ،‬ک��ە پ��ۆڵ��ه‌س��ی‌‌و کارنامەی‬ ‫الیەنی دەسەاڵتدار‌‌و جێبەجێکاری تێدا‬ ‫تێدەپەڕێت‌و دەبێتە ئەو دەزگایەی‪ ،‬کە‬ ‫رۆژان��ە چاودێری کار‌‌و چاالکییەکانی‬ ‫دەس��ەاڵت دەک��ات‌‌و ل��ێ��رەوەش توانای‬ ‫سنووردانانی بۆ خ��راپ بەكارهێنانی‬ ‫دەس�����ەاڵت ل��ە الی����ەن ح��ی��زب��ێ��ک‪ ،‬ی��ان‬ ‫بنەماڵەیەکەو دەبێت‪.‬‬ ‫میکانیزمێکی‌تر داب��ەش��ک��ردن��ەوە‌‌و‬ ‫پ���ەرت���ەوازەک���ردن���ی دەس���ەاڵت���ەک���ان‌‌و‬ ‫دروس���ت���ک���ردن���ی چ���ەن���د ن��اوەن��دێ��ک��ی‬ ‫ب��ڕی��اردان‌‌و لێپرسینەوەیە‪ .‬الیەنێکی‬ ‫ه��ەرە ج��ەوه��ەری‌‌و ئەساسی قەیرانی‬ ‫سیاسی ل��ە ک��وردس��ت��ان ئ��ەوەی��ە‪ ،‬کە‬ ‫زۆری����ن����ەی دەس���ەاڵت���ەک���ان ل��ەچ��ەن��د‬ ‫دامه‌زراوەیەکی کەمدا کۆکراونەتەوە‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪126‬‬

‫ئ���ەم دام�����ه‌زراوان�����ەش ج��گ��ە ل���ەوەی‬ ‫ل���ەدەرەوەی لێپرسینەوەن‪ ،‬زەمینەش‬ ‫رەخساوە‪ ،‬کە لەالیەن بنەماڵەیەکەوە‬ ‫ق���ۆرخ ب��ک��رێ��ن‪ ،‬وەک س��ەرۆک��ای��ەت��ی‬ ‫هەرێم‌‌و سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران‌‌و‬ ‫ئاساییشی گشتی‌‌و ئابووری‌‌و نەوت‪.‬‬ ‫ب��ەه��ۆی ئ��ەم ق��ۆرخ��ک��اری��ی��ە‌‌و بەهۆی‬ ‫بااڵدەست نەبوونی دەسەاڵتی دادوەری‬ ‫زەمینەیەکی وای رەخ��س��ان��دووە‪ ،‬کە‬ ‫پەرلەمان وەک دەزگ��ای��ەک��ی ئیفلیج‌‌و‬ ‫کارتۆنی‪ ،‬کە تەنها رۆلی شەرعییەتدان‬ ‫بە قۆرخکردنی دەسەاڵت ببینێت‪.‬‬ ‫ب��ۆ زاڵ��ب��وون ب��ە س��ەر ئ��ەو قەیرانی‬ ‫قۆرخکردنی دەس��ەاڵت��دا‪ ،‬دوو هەنگاو‬ ‫دەب���ن���ە م��ەس��ەل��ەی��ەک��ی ه��ەن��وک��ەی��ی‌‌و‬ ‫چ��ارەن��ووس��س��از‪ .‬ه���ەگ���اوی ی��ەک��ەم‪:‬‬ ‫هەڵوەشاندنەوەی یاسای هەڵبژاردنی‬ ‫سەرۆکی هەرێم لە رێگای دەنگدانی‬ ‫راستەوخۆو لەبری ئەوە هەڵبژاردنی‬ ‫ل��ە الی��ەن پ��ەرل��ەم��ان��ەوە‪ .‬هەلبژاردنی‬ ‫سەرۆکی هەرێم لە الیەن پەرلەمانەوە‪،‬‬ ‫ب����ااڵدەس����ت����ی پ����ەرل����ەم����ان ب���ەس���ەر‬ ‫دام����ه‌زراوەی سەرۆکایەتی هەرێمدا‬ ‫فەراهەم دەکات‪ ،‬کە ئەوەش زەمانەتێکە‬ ‫بۆ پتەوبوونی بنەما دیموکراسییەکان‬ ‫ل���ەه���ەرێ���م���دا‪ .‬ب��ێ��ج��گ��ە ل�����ەوە؛ ئ��ەگ��ەر‬ ‫س��ەرۆک��ی هەرێم لە الی��ەن زۆرینەی‬ ‫پەرلەمانییەوە دەستنیشان بکرێت‪ ،‬هەر‬ ‫ئەو زۆرینە پەرلەمانییەش دەتوانێت‬ ‫س����ەرۆک ل��ە س���ەر ک���ار الب��ەرێ��ت لە‬

‫حاڵەتی خراپ بەکارهێنانی پۆستەکەی‪،‬‬ ‫ی��ان ب��ەدروس��ت��ی ب��ەج��ێ نەگەیاندنی‬ ‫ئەرکەکانیدا‪.‬‬ ‫ه���ەن���گ���اوی دووەم دام���ەزران���دن���ی‬ ‫ئ����ەن����ج����ووم����ەن����ی پ����ی����ران����ە وەک‬ ‫دام����ەزراوەی����ەک ب��ۆ چ��اودێ��ری��ک��ردن��ی‬ ‫پەرلەمانی کوردستان‌‌و سەرۆکایەتی‬ ‫هەرێم‌‌و دروستکردنی بااڵنس لە نێوان‬ ‫ناوەندەکانی بڕیاردان لە کوردستان‌دا‪.‬‬ ‫لە کوردستان‌دا هیچ دەزگ��ای��ەک نییە‬ ‫ئەرکی لێپرسینەوەی هەبێت لە سەرۆکی‬ ‫هەرێم‪ ،‬کە ئەوەش وایکردووە سەرۆکی‬ ‫ه��ەرێ��م ل������ەدەرەوەی لێپرسینەوە‌‌و‬ ‫چ����اودێ����ری ک���ردن���دا ب���ێ���ت‪ .‬ئ��ەم��ەش‬ ‫کەمی‌و کورتییەکی ج��دی سیستەمی‬ ‫حوکمڕانییە لە کوردستان‪ ،‬چونکە ئەو‬ ‫ستاتۆی س���ەرووی لێپرسینەوەیەی‬ ‫بەسەرۆکی هەرێم ب��ەخ��ش��راوە‪ ،‬ئیتر‬ ‫سەرۆک هەر کەسێک بێت‪ ،‬مەترسییە‬ ‫بۆ س��ەر چارەنووسی دیموکراسی‌‌و‬ ‫ئ����ازادی ل��ەه��ەرێ��م��دا‪ ،‬ب��ەت��ای��ب��ەت‪ ،‬کە‬ ‫س��ەرۆک��ی ه��ەرێ��م س��ەرۆک��ی گشتی‬ ‫ه��ێ��زە چ��ەک��دارەک��ان��ی��ش��ە‪ .‬ئەنجومەنی‬ ‫پ��ی��ران (سێنات) وەک فلتەرێک رۆڵ‬ ‫دەگێڕێت‌‌و هەموو یاسا‌‌و بڕیارەکانی‬ ‫پەرلەمان‌‌و سەرۆکایەتی هەرێمی پێدا‬ ‫تێپەڕ ببێت‪ .‬واتە‪ ،‬یاساکانی پەرلەمان‌‌و‬ ‫ب��ڕی��ارەک��ان��ی س��ەرۆک��ی ه��ەرێ��م تەنها‬ ‫دوای پەسەند ک��ردن��ی ب��ە زۆری��ن��ەی‬ ‫دەنگەکان لەو ئەنجومەنەدا دەکەونە‬


‫‪127‬‬

‫بواری جێبەجێکردن‪.‬‬ ‫ب���ۆ ئ������ەوەی ئ��ەن��ج��وم��ەن��ی پ��ی��ران‬ ‫ش���ەرع���ی���ی���ەت���ی ل���ێ���پ���رس���ی���ن���ەوەی ل��ە‬ ‫دەس��ەاڵت��ەک��ان��ی س���ەرۆک���ی ه��ەرێ��م‌‌و‬ ‫ب���ڕی���ارەک���ان���ی پ���ەرل���ەم���ان���ی ه��ەب��ێ��ت‬ ‫پێویستە هاوتای ئەندامانی پەرلەمان‬ ‫لە رێگای هەڵبژاردنی س��ەراس��ەری‌‌و‬ ‫راستەوخۆ ئەندامەکانی هەلبژێردرێن‪.‬‬ ‫هەنگاوێکی‌تری چ��ارەن��ووس��س��از بۆ‬ ‫پ���ەرت���ەوازەک���ردن���ی دەس���ەاڵت���ەک���ان‌‌و‬ ‫دروس����ت����ک����ردن����ی ه����ەم����ەڕەن����گ����ی‌‌و‬ ‫ب��ەش��داری��پ��ێ��ک��ردن��ی زۆری���ن���ەی خەڵک‬ ‫ل��ە حوکمڕانیدا پێویستە میکانیزمی‬ ‫هەڵبژاردنی ئەندامەکانی ئەنجوومەنی‬ ‫پ��ی��ران ج��ی��اواز ب��ێ ل��ە ه��ی پەرلەمان‪.‬‬ ‫ب���ۆ ن��م��وون��ە دەک���رێ���ت ه��ەل��ب��ژاردن��ی‬ ‫ئ��ەن��ج��وم��ەن��ی پ��ی��ران ل��ەس��ەر بنەمای‬ ‫یەکە ئیدارییەکان ئەنجام بدرێت‪ .‬لە‬ ‫حاڵی حازردا وەک پرەنسیپ هەرێمی‬ ‫کوردستان داب��ەش ک��راوە بۆ هەشت‬ ‫یەکەی ئیداری‪ ،‬کە بریتیین لە هەولێر‪،‬‬ ‫سلێمانی‪ ،‬ده��ۆک‪ ،‬گەرمیان‪ ،‬هەڵەبجە‪،‬‬ ‫راپەڕین‪ ،‬س��ۆران‌‌و زاخۆ‪ .‬هەر یەکێک‬ ‫لەو ئیدارانە ژمارەیەکی یەکسان‪ .‬بۆ‬ ‫نموونە سێ‪ ،‬پێنج‪ ،‬یان حەوت ئەندام‬ ‫دەن��ێ��رن بۆ ئەنجومەنی پ��ی��ران‪ .‬وات��ە‪،‬‬ ‫ئەنجومەنی سێنات لە ‪ ٢٤‬یان ‪ ٤٠‬یان‬ ‫‪ ٥٦‬ئەندام پێک دێت‪ .‬لە هەر یەکەیەکی‬ ‫ئیداری یەک بازنەی هەڵبژاردن دەبێت‌‌و‬ ‫ک��ان��دی��دەک��ان پێشبڕکێ ل��ەس��ەر ئ��ەو‬

‫ژمارەی کورسییانە دەکەن‪ ،‬کە بڕیاری‬ ‫ل��ە س���ەر دەدرێ�����ت‪ .‬ئ���ەو ک��ان��دی��دان��ەی‬ ‫زۆرت��ری��ن دەنگییان ب��ەدەس��ت هێناوە‬ ‫لەهەر یەکەیەکی ئیداری دەبنە نوێنەری‬ ‫ئەو یەکە ئیدارەییە لە ئەنجومەنی پیران‪.‬‬ ‫ئەنجومەنی پ��ی��ران ئ��ەگ��ەر دەس��ەاڵت��ی‬ ‫چ���اودێ���ری���ک���ردن‌‌و پ��ەس��ەن��دک��ردن��ی‬ ‫بڕیارەکانی پەرلەمان‌‌و سەرۆکایەتی‬ ‫هەرێمی هەبێت‪ ،‬دەبێتە رێگا چارەیەکی‬ ‫گ���ون���ج���او ب����ۆ پ����ڕک����ردن����ەوەی ئ���ەم‬ ‫کەموکوڕییەی سیستەمی حوکمڕانی‬ ‫هەرێم‪ .‬لە کوردستاندا هیچ دەزگایەک‌‌و‬ ‫دام���ه‌زراوەی���ەک نییە‪ ،‬ک��ە چ��اودێ��ری‬ ‫ک���ار‌‌و ئ���ەدای پ��ەرل��ەم��ان ب��ک��ات‪ ،‬وەک‬ ‫فلتەرێک رۆڵ ببینێت بۆ تێپەڕبوونی‬ ‫ی��اس��ا‌‌و بڕیارەکانی ئ��ەم دوو الیەنە‪.‬‬ ‫بۆیە لەژێر پ��ەردەی ئیرادە‌‌و حوکمی‬ ‫زۆری��ن��ە رەن��گ��ە پ��ەرل��ەم��ان هەندێک‬ ‫بڕیار‌‌و یاسا دەربکات‪ ،‬کە پەیوەستە بە‬ ‫چارەنووسی کۆی تاکەکانی هەرێمی‬ ‫کوردستان‌‌و تاڕادەیەک لەبەرژەوەندی‬ ‫گشتیدا نەبێت‪ .‬بۆ حاڵەتی کوردستان‪،‬‬ ‫ک����ە ل���ەق���ۆن���اغ���ی گ�������وزەر دای������ە ل��ە‬ ‫دەسەاڵتێک لەسەر بنەمای شەرعییەتی‬ ‫ش��ۆڕش��گ��ێ��ڕی ب���ۆ دەس���ەاڵت���ێ���ک‪ ،‬کە‬ ‫لەسەر بنەمای شەرعییەتی پەرلەمانی‬ ‫دامەزرابێت‪ ،‬ئەنجوومەنی پیران دەبێتە‬ ‫پ��ێ��داوی��س��ت��ی��ی��ەک��ی چ��ارەن��ووس��س��از‌‌و‬ ‫یەکالکەرەوە‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪128‬‬

‫ـ��ـ ئ��ەو لەمپەر‌‌و رێگریانە چین‪ ،‬کە‬ ‫ب��وون��ەت��ە ه��ۆک��ار ی���ان دەب��ن��ە ه��ۆک��ار‬ ‫لەبەردەم بە ئەنجام گەیاندنی ریفۆرمی‬ ‫سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا؟‬ ‫ــ وەک هەر واڵتێکی‌تر کۆمەڵێک الیەن‌‌و‬ ‫گروپ هەیە‪ ،‬کە بەرژەوەندییەکانی لە‬ ‫قەیرانی سیاسیدا دەبینێتەوە‌‌و رێگرە لە‬ ‫هەرچاکسازییەک‪ ،‬کە مەترسی بخاتە‬ ‫سەر بەرژەوەندیەکانییان‪ .‬زۆرینەی‬ ‫ئ��ەوان��ەی س��ەر ب��ەو ب��ەرەی��ەن نزیکن‬ ‫ل��ە ن��اوەن��دەک��ان��ی ب���ڕی���اردان‌‌و جومگە‬ ‫سەرەکییەکانی دەسەاڵتیان مۆنۆپۆل‬ ‫ک��ردووە‪ .‬بەاڵم توانای ئەو بەرەیە بۆ‬ ‫رێگریکردن لە چاکسازی پەیوەستە بە‬ ‫کۆمەڵێک هۆکار‌‌و هاوکێشەی‌ترەوە‪.‬‬ ‫ی���ەک���ێ���ک ل����ە ه�����ۆک�����ار‌‌و رێ��گ��ری��ی��ە‬ ‫س��ەرەک��ەی��ی��ەک��ان��ی ب����ەردەم پ��رۆس��ەی‬ ‫ریفۆرمی سیاسی‪ ،‬کە تایبەتە بە هەرێمی‬ ‫ک��وردس��ت��ان س��ت��ات��ۆی ه��ەڵ��واس��راوی‬ ‫هەرێمە‪ .‬هەمیشە تارمایی گەڕانەوەی‬ ‫دەس���ەاڵت���ی ع��ێ��راق ب��ۆ ک��وردس��ت��ان‌‌و‬ ‫مەترسی ل��ەدەس��ت دان��ی ئ��ەو ق��ه‌وارە‬ ‫نیمچە سەربەخۆییە وەک وەسیلەیەک‬ ‫س���وودی ل��ێ��وەرگ��ی��راوە ت��ا پ��رۆس��ەی‬ ‫چاکسازی لەکوردستان لەبار ببرێت‪.‬‬ ‫دەس��ەاڵت��داران��ی هەرێم سەرکەوتوانە‬ ‫ت��وان��ی��وی��ان��ە ل��ەرێ��گ��ای تەوزیفکردنی‬ ‫مەترسی دروستبوونی دیکتاتۆرێک‬ ‫لە بەغداد‌‌و گەڕانەوەی سوپای عێراق‬

‫ب��ۆ ک��وردس��ت��ان س��ەرن��ج��ی خ��ەڵ��ک لە‬ ‫چ��اک��س��ازی سیاسیی ل��ە ک��وردس��ت��ان‬ ‫وەرچ��ەرخ��ێ��ن��ن ب��ۆ ئ���ەو مەترسییە‪.‬‬ ‫وات����ە ئ����ەم س��ت��ات��ۆ ه���ەڵ���واس���راوەی‬ ‫ک��وردس��ت��ان زەم��ی��ن��ەی رەخ��س��ان��دووە‬ ‫بۆ دەسەاڵتەکەی هەرێم تا ئاڕاستەی‬ ‫ملمالنێکانی ن��او ه��ەن��اوی کۆمەڵگه‌ی‬ ‫کوردستانی‌‌و فشاری شەقامی کوردی‬ ‫بۆ چاکسازی بگۆڕن بۆ ملمالنێی نێوان‬ ‫هەولێر‌‌و بەغداد‪ .‬بێجگە ل��ەوەش هەر‬ ‫ئەم ملمالنێی نێوان بەغداو هەولێر‌‌و‬ ‫مەترسی گەڕانەوەی دیکتاتۆریەت لە‬ ‫بەغداد سەرتاپای حوکمڕانی هەرێمی‬ ‫ئ��ارای��ی��ش داوەت�����ەوە‪ .‬ئ��ەم ملمالنێ‌‌و‬ ‫مەترسییانە زەمینەی رەخساندووە‬ ‫ب��ۆ دەس���ەاڵت���داران���ی ه��ەرێ��م ل��ەب��ری‬ ‫ئەوەی لە سەر بنەمای حوکمرانییەکی‬ ‫مەدەنییانە ‌ئاسایشی کۆمەاڵیەتی‌و‬ ‫پێداویستییە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵگه‌ی‬ ‫ک��وردس��ت��ان��ی داب��ی��ن ب��ک��ەن هەمیشە‬ ‫بیر ل��ە میلیتاریزەکردنی کۆمەڵگه‌ی‬ ‫کوردستانی بکەنەوە‌‌و ئەوەش یەکێکە‬ ‫ل��ەو قەیرانە سیاسییە سەرەکییانەی‬ ‫ه��ەرێ��م‪ ،‬ک��ە پێویستی ب��ە چاکسازی‬ ‫ری��ش��ەی��ی ه��ەی��ە‪ .‬ب��ۆ ئاشنا ب���وون بە‬ ‫رادەی میلیتاریزەکردنی کۆمەڵگه‌ی‬ ‫کوردستانی ئەوەندە بەسە بگوترێت‪،‬‬ ‫کە نزیک لە ‪%٤٠‬ی بودجەی هەرێم‬ ‫بۆ هێزە چەکدارەکان تەرخان کراوە‪.‬‬ ‫گرێکوێرەکە لێره‌دایە لە سەرێکەوە‬


‫‪129‬‬

‫تا کوردستان سەربەخۆیی بەدەست‬ ‫ن��ەه��ێ��ن��ێ��ت‌‌و س���ەرج���ەم رای��ەڵ��ەک��ان��ی‬ ‫نێوان عێراق‌‌و کوردستان نەپچڕێن‪،‬‬ ‫بیانووی مەترسی دەرەک��ی هەمیشە‬ ‫وەک لەمپەرێک لەبەردەم چاکسازی‬ ‫س��ی��اس��ی��دا زەق دەک����رێ����ت����ەوە‪ .‬بە‬ ‫وات��ای��ه‌ک��ی‌‌ت��ر‪ ،‬چ��اک��س��ازی��ی سیاسی‌‌و‬ ‫کێشەی نەتەوەیی‪ ،‬دوو شتن‪ ،‬ناکرێت لە‬ ‫یەکتری جیابکرێنەوە‪ .‬بێ گۆڕینی ئەم‬ ‫واقیعەی‪ ،‬کە تێیدا کەسێک‪ ،‬بنەماڵەیەک‪،‬‬ ‫حیزبێک ب��ە ن���اوی ب��ەرگ��ری��ک��ردن لە‬ ‫هەرێمی کوردستان‪ ،‬تاک الیەنە بڕیار‬ ‫لە س��ەر مەسەلە چارەنوسسازەکان‬ ‫دەدات ناتوانرێت باس لە چاکسازیی‬ ‫سیاسی بکرێت‪ .‬لە الیەکی‌‌تریشەوە‬ ‫بێ ئەنجامدانی چاکسازی‌‌و س��ەر لە‬ ‫نوێ دابەشکردنەوەی دەسەاڵتەکان‌‌و‬ ‫کۆتایی هێنان بە قۆرخکاری دەسەاڵت‬ ‫ناکرێت یەکڕیزی نیشتیمانی فراوان‌‌و‬ ‫ک��اری��گ��ه‌ری وا دروس���ت ب��ک��رێ��ت‪ ،‬که‌‬ ‫توانای خۆڕاگری له‌ به‌رده‌م قه‌یران‌و‬ ‫ته‌نگژه‌ گ��ه‌وره‌ک��ان��دا هه‌بێت چ جای‬ ‫ئەوەی کوردستان بگەیەنەتە کەناری‬ ‫س��ەرب��ەخ��ۆی��ی‪ .‬بێجگە ل����ەوەش هیچ‬ ‫ح��ی��زب‌‌و رێکخراوێکی خ���اوەن هێز‌‌و‬ ‫کاریگەر لە کوردستان نییە‪ ،‬کە کار‬ ‫ب��ۆ س��ەرب��ەخ��ۆی��ی ک��وردس��ت��ان بکات‪.‬‬ ‫لێرەوە دەکرێت رێگرییەکی‌‌تر لەبەردەم‬ ‫پرۆسەی چاکسازی دەستنیشان بکرێت‬ ‫کە ئەویش غیابی حیزب یان هێزێکی‬

‫بەرهەڵستکارە‪ ،‬کە بتوانێت لە یەک‬ ‫کاتدا هەم کار بۆ چاکسازی سیاسی‌‌و‬ ‫کۆمەاڵیەتی کۆمەڵگەی کوردی بکات‌‌و‬ ‫هەم مەلەفە نەتەوەییەکان بەگشتی‌‌و‬ ‫کێشە هەڵواسراوەکانی نێوان هەرێمی‬ ‫ک��وردس��ت��ان‌‌و ع��ێ��راق ب��ەت��ای��ب��ەت��ی لە‬ ‫یەکێتیی‌‌و پ��ارت��ی وەرب��گ��رێ��ت��ەوە‪ .‬بە‬ ‫وات��ای��ه‌ک��ی‌ت��ر‪ ،‬ئ����ەوەی ب��ۆ پ��رۆس��ەی‬ ‫چ��اک��س��ازی��ی سیاسی ل��ە ک��وردس��ت��ان‬ ‫پێویستە هێزێک‪ ،‬یان حیزبێکە‪ ،‬کە لەیەک‬ ‫کاتدا کار بۆ چاکسازیی کۆمەاڵیەتی‌‌و‬ ‫سیاسی‌و بۆ سەربەخۆیی کوردستان‬ ‫بکات‪.‬‬ ‫رێگرییەکی‌‌تری ب���ەردەم پ��رۆس��ەی‬ ‫چاکسازی‪ ،‬کە پەیوەستە بە ستاتۆی‬ ‫ه���ەڵ���واس���راوی ک��وردس��ت��ان��ەوە ئ��ەو‬ ‫حاڵەتەیە‪ ،‬کە هەرێم تێیدا دەژی‪ ،‬کە‬ ‫دەکرێت بە شێوە‪-‬دەوڵەت‪ ،‬یان ‪quasi-‬‬ ‫‪ state‬پێناسە بکرێت‪ .‬شێوە دەوڵەتەکان‬ ‫(ک��واس��ی س��ت��ەی��ت��ەک��ان) ئ���ەوان���ەن‪ ،‬کە‬ ‫س��ەروەری ناوخۆییان بە سەر واڵتدا‬ ‫ه��ەی��ە‪ .‬ب���ەاڵم س����ەروەری دەرەک��ی��ی��ان‬ ‫نییە‌‌و لە الیەن کۆمەڵگه‌ی نێودەوڵەتی‬ ‫ب��ەف��ەرم��ی ن��ەن��اس��راون‪ .‬ه���ەر چ��ەن��دە‬ ‫کوردستان بە فەرمی ستاتۆی فیدراڵی‬ ‫ه��ەی��ە‪ ،‬ب���ەاڵم ل��ە واق��ی��ع��دا پێوەندیی‬ ‫ن��ێ��وان ب���ەغ���دا‌‌دو ه��ەول��ێ��رو ستاتۆی‬ ‫هەرێمی کوردستان ستاتۆی کواسی‪-‬‬ ‫ستەیتە‪ .‬وەک هەر (کواسی‪-‬ستەیتێک)‬ ‫ل��ەوان��ەش باکوری قوبرس‌‌و تایوان‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪130‬‬

‫ئەبخازیا‌‌و سەحرای رۆژئاوا حکومەتی‬ ‫هەرێمیش شەرعییەتی س���ەروەری‬ ‫ناوخۆیی هەیە‪ .‬ب��ەاڵم ئ��ەوەی هەرێم‬ ‫لە حاڵەتی قوبرس‌‌و تایوان‌‌و کواسی‪-‬‬ ‫ستەیتەکانی‌‌تر جیادەکاتەوە ئەوەیە‪ ،‬کە‬ ‫لەوێ ئەم شەرعییەتی دەسەاڵت دەمێکە‬ ‫ف���ه‌زای ش��ەرع��ی��ەت��ی شۆڕشگێڕییان‬ ‫بەجێ هێشتووە‌‌و دەستووری کراون‌‌و‬ ‫ه��ەر ئ��ەم��ەش��ە وای���ک���ردووە‪ ،‬ک��ە هەر‬ ‫هێزێک بێتە سەر حوکم لە روانگەی‬ ‫زۆرینەی دانیشتوانی ئەو واڵتانە وەک‬ ‫دەسەاڵتێکی دەس��ت��ووری بناسرێت‪.‬‬ ‫ب����ەاڵم ل���ە ح��اڵ��ەت��ە ک��وردی��ی��ەک��ەی��دا‪،‬‬ ‫دەس��ەاڵت��داران��ی هەرێم هێشتا مەیلی‬ ‫ئەوەیان هەیە‪ ،‬کە لەسەر شەرعییەتی‬ ‫شۆرشگێڕی دەسەاڵتەکەیان بژین‌‌و کار‬ ‫بۆ بەدەستووری کردنی ئەو دەسەاڵتە‬ ‫ن���ەدەن‪ .‬ئەمەش وای��ک��ردووە‪ ،‬کە ئەم‬ ‫دەسەاڵتەی ئێستا وا بێتە پێش چاو‪،‬‬ ‫کە خ��اوەن شەرعییەتی دەس��ت��ووری‬ ‫نەبێت‌‌و لە حاڵەتی فەراغی دەستووریدا‬ ‫بێت‪ .‬نەبوونی دەستوور رێگرییەکی‬ ‫گەورەیە بۆ پرۆسەی چاکسازی‪ .‬لە‬ ‫واڵتێکدا‪ ،‬کە دەستوور هەبێت‪ ،‬بەند‌‌و‬ ‫یاساکانی ناو دەستوور دەبنە پێوانە‬ ‫ب��ۆ ب���ڕی���اردان ل��ە س���ەر دەس��ت��ووری‬ ‫بوون‌‌و یاسایی بوونی دەسەاڵتەکان‌‌و‬ ‫دەستنیشانکردنی زێ��دەرۆی��ی��ەک��ان‌‌و‬ ‫خ���راپ ب��ەک��اره��ێ��ن��ان��ی دەس�����ەاڵت‪ .‬بە‬ ‫پێچەوانەشەوە لە غیابی دەستووردا‪،‬‬

‫وەک لە حاڵەتی کوردستاندا‪ ،‬الیەنی‬ ‫دەس�������ەاڵت دەت���وان���ێ���ت ت���ەج���اوزی‬ ‫دەسەاڵتەکانی بکات‌‌و پۆستەکان لە‬ ‫پێناو بەرژەوەندییە شەخسی‌‌و حیزبی‌‌و‬ ‫بنەماڵەییەکاندا ئیستیغالل بکرێت بێ‬ ‫ئەوەی بکەوێتە بەردەم لێپرسینەوەی‬ ‫دەستووری‪.‬‬ ‫ـ��ـ رۆڵ���ی زان��ک��ۆک��ان‌‌و مامۆستايانى‬ ‫زانكۆ لە كوێی داڕشتن‌‌و سازكردنى‬ ‫پرۆژەی ریفۆرمى سياسيیه‌ لە هەرێمی‬ ‫كوردستاندا؟‬ ‫ــ سیستەمە سیاسییەکان سیستەمی‬ ‫پەروەردەی هاوشیوەی خۆیان بەرهەم‬ ‫دێنن‪ .‬سیستەمێکی سیاسی‪ ،‬کە خۆی‬ ‫بە رەها‌‌و دوور لە لێپرسینەوە دەزانێت‬ ‫سیستەمێکی پ��ەروەردەی وەها بونیاد‬ ‫دەن��ێ��ت‪ ،‬کە پ��ارێ��زگ��اری ل��ەو رەهاییە‬ ‫ب��ک��ات‌‌و پرسیار دروس���ت ن��ەک��ات‪ .‬بە‬ ‫واتایه‌کی‌تر‪ ،‬ئەگەر دەسەاڵتێک ئامادەیی‬ ‫ت��ێ��دا ن��ەب��ێ��ت ح��وک��م��ی ئ���ەو بکەوێتە‬ ‫ژێ��ر پ��رس��ی��ارەوە‪ ،‬بەهەمان شێوەش‬ ‫پ��ەروەردەی��ەک پێشکەش دەک���ات‪ ،‬کە‬ ‫تاکی بێ گومان‌‌و بێ پرسیار‌‌و بەرهەم‬ ‫بێنێت‪ .‬وات���ە سیستەمێکی سیاسی‬ ‫نەخۆش چ��اوەڕوان��ی پەروەردەیەکی‬ ‫ئیفلیج‌‌و ب��ێ ب��ەره��ەم��ی ل��ێ��دەک��رێ��ت‪.‬‬ ‫لێرەشدا رۆڵی سەرەکی‌‌و جەوهەری‬ ‫خوێندن‌‌و پ���ەروەردە لەبار دەبرێت‪،‬‬


‫‪131‬‬

‫کە ئەویش پێگەیاندنی نەوەیەکە‪ ،‬کە‬ ‫ع��ەوداڵ��ی پ��رس��ی��ار‌‌و گ��وم��ان‌‌و وەاڵم��ە‬ ‫ب��ی��ک��ۆت��ای��ی��ەک��ان ب��ێ��ت‪ .‬دروس��ت��ک��ردن��ی‬ ‫نەوەیەکی خاوەن پرسیار‌‌و داهێنەر‌‌و‬ ‫باوەڕبەخۆ هەمیشە قابیلییەتی ئەوەی‬ ‫ه��ەی��ە‪ ،‬ک��ە پرسیار بخاتە سیستەمی‬ ‫حوکمڕانی‌‌و مەیلی گوێڕایەڵی‌‌و ئیتاعە‌‌و‬ ‫ملکەچکردنی کەمتر بێت‪ .‬لەبەر ئەوەی‬ ‫سیستەمی حوکمڕانی کوردستان تا‬ ‫رادەیەکی زۆر خۆی بە حوکمێکی رەها‬ ‫دەزانێت‌‌و پرسیار لەسەر شەرعییەتی‬ ‫حوکمڕانییەکەی قبوڵ ن��اک��ات ک��اری‬ ‫ل��ەس��ەر ئ���ەوە ک�����ردووە ت��اک��ێ��ک��ی بێ‬ ‫پ��رس��ی��ار‌‌و ب��ێ ئ��ەن��دێ��ش��ە‌‌و گ��وم��ان لە‬ ‫کوردستان بەرهەم بێنێت‪ .‬لەسەر ئەو‬ ‫بنەمایە سیستەمی پەروەردەی هەرێمی‬ ‫کوردستان وا داڕێ��ژراوە‪ ،‬کە پرسیار‬ ‫کوژ‌‌و بێ کاریگەر بێت‪ .‬لەم رووەوە‬ ‫سیستەمی ح��وک��م��ڕان��ی ک��وردس��ت��ان‬ ‫زیاتر لە سیستەمێکی دینی دەچێت‬ ‫تا سیستەمێکی مۆدێرنەی عەلمانی‌‌و‬ ‫لیبراڵ‪.‬‬ ‫ئ��ەوەی وای��ک��ردووە‪ ،‬کە پ��ەروەردەی‬ ‫هەرێم بەگشتی‌‌و زانکۆکانی بەتایبەتی‬ ‫ن��ەوەی��ەک��ی ب��ێ گ��وم��ان‌‌و ب��ێ پرسیار‬ ‫بەرهەمبێنێت ئەوەیە‪ ،‬کە زانکۆکان لە‬ ‫دامه‌زراوەیەکی مەعریفی سەربەخۆوە‬ ‫گۆردراون بۆ دامه‌زراوەیەکی حیزبی‌‌و‬ ‫لەباشترین حاڵەتدا دام��ه‌زراوەی��ەک��ی‬ ‫ح���ک���وم���ی‪ .‬ج��گ��ە ل������ەوەش ب��ەش��ێ��ک��ی‬

‫بەرچاوی مامۆستاکانی زانکۆ زادەی‬ ‫گەندەڵی دەسەاڵتن‌‌و لەرێگای تەزکییە‌‌و‬ ‫پ��ش��ت��ی��وان��ی ح��ی��زب��ی��ی��ەوە ن���ەک ت��وان��ا‬ ‫مەعریفی‌‌و لێهاتووی خۆییان بوونەتە‬ ‫خ��اوەن��ی ش��ەه��ادەک��ان��ی��ی��ان‌‌و جێگە‌‌و‬ ‫پێگەی وەزیفییان‪ .‬ئەمە لەسەرێکەوە‬ ‫وای��ک��ردووە‪ ،‬کە لە رووی مەعریفە‌‌و‬ ‫ئەفراندنەوە دەستکورت ب��ن‪ .‬جێگای‬ ‫س��ەرن��ج��ە ل���ە دەرزەن����ێ����ک زان��ک��ۆی‬ ‫کوردستان هیچ کامیان لە لیستی هه‌زار‬ ‫زانکۆکانی جیهان لە رووی باشییەوە‬ ‫جێگایان ن��ەب��ۆت��ەوە‪ .‬ل���ەوەش خراپتر‬ ‫بە هەر دوان��زە زانکۆکە نەیانتوانییوە‬ ‫س��ااڵن��ە ب��ە ب��اب��ەت��ێ��ک��ی ئ��ەک��ادی��م��ی لە‬ ‫ژۆرناڵیکی ‪peer-review or referee‬‬ ‫‪ Journal‬بەرهەم بێنن‪.‬‬ ‫لە سەرێکی‌‌تریشەوە بەشێکی زۆری‬ ‫مامۆستایانی زان��ک��ۆ وەک بەشێک‌‌و‬ ‫دەرهاویشتەی ئەو دەسەاڵتە‌‌و وەجهی‬ ‫دەس�����ەاڵت ل���ە زان���ک���ۆدا ه��ەن��گ��اوێ��ک‬ ‫هەڵناهێنن‪ ،‬کە بە ئاراستەی گۆڕینی‬ ‫ئ���ەم س��ی��س��ت��ەم��ەدا ب��ێ��ت‪ .‬س��ەرەن��ج��ام‬ ‫بەشێکی زانکۆکان‌‌و بەشێکی بەرچاوی‬ ‫مامۆستاکان‪ ،‬کە چاوەڕوانییان لێدەکرێت‬ ‫وەک نوخبەی کۆمەڵگه‌ رۆڵ ببینن‪،‬‬ ‫پاسیڤ‌‌و پەراوێزن‌‌و کەمترین رۆڵیان‬ ‫هەیە لە ئاراستەکردن‌‌و وەرچەرخاندنی‬ ‫ک��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی ک��وردس��ت��ان��ی‪ .‬زۆری��ن��ەی‬ ‫مامۆستاکانی زانکۆکانی کوردستان‬ ‫نە توانای ئەوەیان هەبووە پرۆپۆزەڵ‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪132‬‬

‫توێژینەوەی ئەکادیمی پێشکەش بکەن‌و‬ ‫ئیرادەی ئەوەیان هەبووە فشار بخەنە‬ ‫سەر دەسەاڵت‪ .‬زێدەرۆیی نییە ئەگەر‬ ‫بگوترێت زۆرینەی مامۆستاکانی زانکۆ‬ ‫لەم هەرێمەدا بەقەد مەالیەکی سەلەفی‬ ‫ک��اری��گ��ەری��ی��ان ل��ە س���ەر ک��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی‬ ‫کوردستانی نییە‪ ،‬کە ئەمەش بۆخۆی‬ ‫ک��ارەس��ات��ێ��ک��ە‌‌و هێشتا دام�����ه‌زراوەی‬ ‫خ��وێ��ن��دن ل��ە ک��وردس��ت��ان��دا پ���ەی پێ‬ ‫نەبردووە‌‌و ئەگەر هەستیشی پێکردنبێت‬ ‫هێشتا بۆی نەبۆتە پرسیار‪ .‬بێجگە لەوە‪،‬‬ ‫لە بریی ئەوەی زانکۆکان ببنە مەکۆی‬ ‫زانست‌‌و مەعریفەی کۆمەڵگه‌‪ ،‬بۆنه‌تە‬ ‫سەنتەرێک بۆ بەخشینی شەهادە بە‬ ‫جیلێک‪ ،‬کە لە کەمترین مەعریفەی ئەم‬ ‫سەردەمە بەهرەمەند بێت‌‌و سەرەنجام‬ ‫ل��ەش��ک��رێ��ک ل���ە خ�����اوەن ش���ەه���ادەی‬ ‫نەخوێنەوار‪ .‬جێگای نیگەرانی‌و شۆکە‪،‬‬ ‫کە لە کوردستاندا نزیک بە سەد هەزار‬ ‫خوێندکاری زانکۆ هەیە‪ ،‬بەاڵم تا ئێستا‬ ‫ت��ی��راژی پ��ڕ فرۆشترین رۆژن��ام��ە لە‬ ‫حەوت هەزار دانە تێناپەڕێت‌‌و زۆربەی‬

‫ئ��ەو کتێبانە چ���اپ‌‌و ب��ەخ��ش دەک��رێ��ن‬ ‫لە کوردستان تیراژەکەیان لە هه‌زار‬ ‫دانە تێپەڕ ناکەن‪ .‬بەکورتی سیستەمی‬ ‫حوکمڕانی پێوەندییەکی راستەوانەی‬ ‫ه��ەی��ە ل��ەگ��ەڵ پێگە‌‌و ت��وان��ا زانستی‌‌و‬ ‫مەعریفەییەکانی زان��ک��ۆدا‌‌و بۆیەش‬ ‫زانکۆکان‪ ،‬مامۆستا‌‌و خوێندکارەکانی‬ ‫کەمترین رۆڵییان هەیە لە پرۆسەی‬ ‫چاکسازی لە هەرێمی کوردستاندا‪.‬‬ ‫پرۆفایل‬ ‫ساڵی ‪١٩٦٧‬دا لە دەڤەری رانییە لەدایکبووە‪ .‬لە‬ ‫‪١٩٩٢‬دا کۆلیژی ئەندازیاری زانکۆی بەغدادی‬ ‫ت����ەواو ک�����ردووە‪ .‬ل��ە ‪٢٠٠١‬ەوە ل��ە ئوسترالیا‬ ‫ن��ی��ش��ت��ەج��ێ��ی��ە‪ .‬م��اس��ت��ەرن��ام��ەی ل���ە پ��ێ��وەن��دی��ی��ە‬ ‫نێودەوڵەتییەکانی زان��ک��ۆی س��اوس ئوسترالیا‬ ‫بەدەستهێناوە‪،‬‬ ‫خ��وێ��ن��دک��اری دک��ت��ۆرای��ە ل��ە ب��ەش��ی م��ێ��ژوو‌‌و‬ ‫سیاسەتی زانکۆی ئەدەالید لە ئوسترالیا‪ .‬کتێبێک‌‌و‬ ‫چەند توێژینەوەیەکی ب��ە زم��ان��ی ئینگلیزی لە‬ ‫ژۆرناڵە موعتەبەرەکانی جیهاندا باڵوکردۆتەوە‪.‬‬


‫‪133‬‬

‫مەعریفەی رۆژگاری ئێستا‌و دەرهاویشتەكانی‬ ‫لە كۆمەڵگه‌ی كوردیدا‬ ‫‪Knowledge Of The Present Time and its Results in The‬‬ ‫‪Kurdish Society‬‬

‫د‪ .‬رەشاد میران‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪134‬‬

‫پێشەكی‬ ‫جیهان ب��چ��ووك ب��ۆت��ەوە‪ ،‬ب���ووە بە‬ ‫گوندێك‪ .‬ئەمە رستەیەكی كورتی باوە‬ ‫ئیمڕۆكە زۆر دەگ��وت��رێ��ت��ەوە‪ ،‬ب��ەاڵم‬ ‫ئاماژەیەكە بۆ پڕۆسە‌و دیاردەگەلێكی‬ ‫ی���ەك���ج���ار گ��������ەورە‌و ك���ای���گ���ەر‪ ،‬ك��ە‬ ‫سەرلەبەری شێوازی ژیانی زۆربەی‬ ‫هەرە زۆری كۆمەڵگه‌كانی سەر گۆی‬ ‫زەوییان گۆڕیوه‌‪ .‬ئەوە ئەو پڕۆسە‌و‬ ‫دی��اردان��ەن‪ ،‬كە سیماكانی رۆژگ��اری‬ ‫ئێستایان بە شێوەیەكی ت��ازە‌و سەر‬ ‫ل��ەن��وێ‌ داڕش���ت���ۆت���ەوە‌و ب��ە چەمكی‬ ‫جیهانگیری ‪ Globalisation‬گوزارشتی‬ ‫ل��ێ‌ دەك���رێ‌‪ .‬ئ��ەم جیهانگیرییەش لە‬ ‫كاتێكدا رەه��ەن��دی گیۆگرافیی هەیە‪،‬‬ ‫كە سەرانسەری جیهان‌و گۆی زەوی‬ ‫دەگ��رێ��ت��ەوە‪ ،‬ه��ەروەه��اش رەهەندێكی‬ ‫مرۆڤایەتی‌و كۆمەاڵیەتیی بێ‌ سنووری‬ ‫هەیە‪ .‬بە گوتەیەكی‌تر‪ ،‬ئەو پڕۆسە‌و‬ ‫دیاردانەی جیهانگیری لەخۆیی گرتوون‬ ‫كاریگەرییان بەسەر ژیانی كۆمەاڵیەتیی‬ ‫خەڵكی سەرتاسەری جیهانەوە هەیە‪،‬‬ ‫ب��ە ه��ەم��وو ب����وار‌و الی��ەن��ەك��ان��ی ئ��ەم‬ ‫ژیانە كۆمەاڵیەتییە‪ .‬فیكر‌و چەمكەكان‪،‬‬ ‫پەیوەندییەكان‪ ،‬دەزگ���ا‌و رێكخراوە‪،‬‬ ‫ئابووری‪ ،‬سیاسەت‪ ،‬پەروەردە‪ ..‬هتد‪.‬‬ ‫ب�ڵاوب��وون��ەوەی بەرفراوانی چەمكی‬ ‫جیهانگیری بەڵگەی ئەو گۆڕانكاری‌و‬ ‫پەرەسەندنانەیە كە ئاماژەیان بۆ دەكات‪.‬‬ ‫لە بزنسمانەوە تا سیاسەتمەدار‌و بگرە‬

‫ت��ا رۆش��ن��ب��ی��رێ��ك‪ ،‬ئ��ی��م��ڕۆك��ە‪ ،‬گ��وت��ار‌و‬ ‫لێدوانەكانیان خاڵی نابن لەم چەمكە‬ ‫كە تا هەشتاكانی س��ەدەی راب��ردوو‬ ‫ئاسەوارێكی‪ ،‬نە لە كتێبە ئەكادیمییەكان‌و‬ ‫نەلە زمانی رۆژانەدا‪ ،‬نەبوو‪.‬‬ ‫ئەگەر سەرنج بدەین‪ ،‬مەعریفە جۆر‌و‬ ‫ئاستەكەی‪ ،‬بنەما‌و هێزی ش��اراوەی‬ ‫ئ����ەم دی������اردە زەب���ەل�ل�اح���ەی���ە‪ ،‬وات���ه‬ ‫جیهانگیرییكە‪ ،‬وەك��و دوات��ر دەبینین‪،‬‬ ‫كاریگەریی لەڕادەبەدەری هەیە لە سەر‬ ‫شێوازی ژیان‌و شێوازی بیركردنەوەی‬ ‫ئەندامانی كۆمەڵگه‌كان لەسەر ئاستی‬ ‫هەموو جیهان‪.‬‬ ‫ل��ەم ت��ۆی��ژی��ن��ەوەی��ەدا‪ ،‬ه��ەوڵ دەدەی��ن‬ ‫ج��ۆر‌و ئاستی مەعریفەی ئێستاكە‌و‬ ‫چ���وارچ���ێ���وە ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ی��ەك��ەی لە‬ ‫كۆمەڵگه‌ی ك��وردی��دا دی���اری بكەین‪.‬‬ ‫ه�����ەروەه�����ا رادەی ك���اری���گ���ەری���ی‬ ‫ج��ی��ه��ان��گ��ی��ری��ی ب��ەس��ەری��ی��ەوە‪ ،‬ئینجا‬ ‫دەرهاویشتە ماددی‌و مانەوییەكانی ئەم‬ ‫جیهانگیرییە لە كۆمەڵگه‌ی كوردیدا‪ .‬بۆ‬ ‫ئەمەش‪ ،‬وەكو چۆن سوود لە تیۆریا‌و‬ ‫س��ەرچ��اوەی ن��ووس��راو وەرگ��ی��راوە‪،‬‬ ‫ئ���اواش سەرنجدانی راس��ت��ەوخ��ۆ‪ ،‬كە‬ ‫ت���وێ���ژەر خ���ۆی پ��س��پ��ۆرێ��ك��ی ب���واری‬ ‫ئێتنۆكۆمەاڵیەتی‌و ئەندامێكی كۆمەڵگه‌ی‬ ‫كوردییە‪ ،‬وەكو میتۆد بەكارهاتووە‪.‬‬ ‫م���ەع���ری���ف���ە وەك������و دی����اردەی����ەك����ی‬ ‫كۆمەاڵیەتی‬ ‫لە ڕوانگەی سۆسیۆلۆگیاوە مەعریفە‬


‫‪135‬‬

‫دی���اردەی���ەك���ی ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ی��ە‪ ،‬وات���ە‬ ‫دیاردەیەك پەیوەستە بە كۆمەڵبوونە‬ ‫م���رۆی���ی���ەك���ان���ەوە ل���ە س���ەران���س���ەری‬ ‫مێژوودا‪ ،‬بۆیه‌ ناكرێ‌ باس لە مەعریفە‬ ‫بكرێ‌ لە دەرەوەی كۆمەڵگه‌ی مرۆیی‪.‬‬ ‫س��ەل��م��ێ��ن��ەری ئ���ەم ب��ۆچ��وون��ەش ئ��ەو‬ ‫فاكتەیە‪ ،‬كە مەعریفە هەموو سیما‌و‬ ‫خەسڵەتەكانی دی��اردەی كۆمەاڵیەتیی‪،‬‬ ‫ئەوانەی سۆسیۆلۆگیا دیاریكردوون‬ ‫‪ ،‬ل��ەخ��ۆ دەگ����رێ‌ ـ��ـ ب��ۆی��ەش ك��ەوات��ە‬ ‫مەعریفە دیاردەیەكی كۆمەاڵیەتییە‪ .‬جا‪،‬‬ ‫مەعریفە‪ ،‬كە دیاردەیەكی كۆمەاڵیەتییە‪،‬‬ ‫دەب��ێ‌ دەور‌و كاریگەریی میحوەری‌و‬ ‫ی���ەك�ل�اك���ەرەوەی ه��ەب��ێ‌ ل���ە ه��ەم��وو‬ ‫ب����وار‌و الی����ەن‌و پ��ڕۆس��ەك��ان��ی ژی��ان��ی‬ ‫كۆمەاڵیەتیی ئەندامانی كۆمەڵگه‌دا‪ .‬لەم‬ ‫ڕوانگەیەشەوە ئێمە ئەم پێناسەیەی‬ ‫خوارەوە بۆ مەعریفە پێشنیار دەكەین‪-‬‬ ‫مەعریفە بەگشتی بریتییە ل��ە‪ :‬كۆی‬ ‫ه��ەم��وو ئ��ەو ش��ارەزای��ی‌و پسپۆری‌و‬ ‫داهێنانانەی نەوە یەك لەدوای یەكەكانی‬ ‫كۆمەڵگه‌‪ ،‬لەماوەی هەموو مێژووی ئەو‬ ‫كۆمەڵگه‌یەدا‪ ،‬بەدەستیانهێناوە‌و كەڵه‌كە‬ ‫ب��ووە بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی رۆژان��ە‬ ‫بەكاردێ‌‪.‬‬ ‫ب��ە پێی ئ��ەم پێناسەیە‪ ،‬ئێمە باسی‬ ‫جۆرێك لە مەعریفە ناكەین‪ ،‬چونكە وەكو‬ ‫دواتر دەبینین مەعریفە چەند جۆرێكی‬ ‫هەیە‪ ،‬بەڵكو كۆی مەعریفە لە كۆمەڵگه‌دا‬ ‫بەگشتی ب��ە ه��ەم��وو جۆرەكانییەوە‬

‫لەبەرچاو دەگرین‪ .‬ئەگەرچی رەنگب ‌‬ ‫ێ‬ ‫یەكێك لە جۆرەكانی مەعریفە بەشی‬ ‫شێری بەركەوێ‌ لەم باسەدا‪ .‬ئەمەش‬ ‫چونكە مەعریفە بەگشتی چوارچێوەی‬ ‫كۆمەاڵیەتیی كۆمەڵگه‌ دی��اری��دەك��ات‬ ‫نەك تەنیا یەكێك لە جۆرەكانی‪ ،‬با ئەو‬ ‫ج��ۆرەی دەور‌و بایەخی سەرەكیشی‬ ‫هەبێت‪ .‬هەر لەو پێناسەیەدا‪ ،‬ئەوەی‬ ‫جێگای ئاماژە بۆ كردنە‪ -‬مەعریفە بۆ‬ ‫بەڕێوەبردنی ژیانی رۆژانە بەكاردێت‌‪.‬‬ ‫ئ��ەوەش سیمای سەرەكیی دی��اردەی‬ ‫كۆمەاڵیەتییە‪ .‬ئەگەر سەرنج بدەین‪،‬‬ ‫هەر دیاردە‌و پڕۆسە‌و رووداوێك‪ ،‬هەر‬ ‫هەڵوێست‌و ڕەفتار‌و بۆچوونێك‪ ،‬هەر‬ ‫كارێك‪ ،‬پێویستی بە جۆریك‌و ئاستێك‬ ‫ل��ە مەعریفە ه��ەی��ە‪ ،‬چونكە ژی���ان بە‬ ‫مەعریفە بەڕیوەدەچێ‌‪.‬‬ ‫جۆرەكانی مەعریفە‬ ‫لە هەر كۆمەڵگه‌یەكدا‪ ،‬هەمیشە‌و لە‬ ‫یەك كاتدا‪ ،‬چەند جۆرێك لە مەعریفە‬ ‫ه��ەن‪ ،‬ك��ە ه��ەر یەكێكیان سروشت‌و‬ ‫تایبەتمەندی‌و هەروەها ئەركی خۆیی‬ ‫هەیه‌‪ .‬ب��ەاڵم ئەگەر ب���ەوردی سەرنج‬ ‫بدەین‪ ،‬هەموو جۆرەكان بەشێوازێك‬ ‫ئاوێتەیەكی مەعریفییان دروستكردووە‪،‬‬ ‫كە خزمەت بە سیسته‌مە كۆمەاڵیەتییەكە‬ ‫ب��ك��ات‪ .‬رای ج��ی��اواز هەیه‌ دەرب���ارەی‬ ‫جۆرەكانی مەعریفە لە كۆمەڵگه‌دا‪:‬‬ ‫‪ -‬ئ��ۆگ��ۆس��ت ك��ۆم��ت ئ���ام���اژەی بە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪136‬‬

‫سێ‌ ج��ۆر مەعریفە ك��ردووە(اله��وت��ی‪،‬‬ ‫میتافیزیكی‪ ،‬وەزعی)‬ ‫ ئێمیل دوركهایم (ئایینی‪ ،‬فەلسەفی‪،‬‬‫زانستی)‬ ‫ ماكس شیللەر (مەعریفەی زاڵ‌و‬‫ك��اری��گ��ەر‪ ،‬م��ەع��ری��ف��ەی رۆش��ن��ب��ی��ری‪،‬‬ ‫مەعریفەی رزگاركەر)‬ ‫ ج�����ۆرج گ���ۆرڤ���ی���چ (م��ەع��ری��ف��ەی‬‫درك���ك���ردن���ی ه��ەس��ت��ی‪ ،‬م��ەع��ری��ف��ەی‬ ‫درككردن بە ئێمە‌و ئەوانیتر‪ ،‬مەعریفەی‬ ‫رۆتینیی ژی��ان��ی رۆژان����ە‪ ،‬مەعریفەی‬ ‫تەكنیكی‌و ت��ەك��ن��ۆل��ۆگ��ی‪ ،‬مەعریفەی‬ ‫سیاسی‪ ،‬مەعریفەی زانستی‪ ،‬مەعریفەی‬ ‫فەلسەفی) ‬ ‫د‪ .‬م��ع��ن خ��ل��ی��ل ع��م��ر (م��ەع��ری��ف��ەی‬ ‫ئ��ەف��س��ان��ەی��ی‪ ،‬م��ەع��ری��ف��ەی س��ی��ح��ری‪،‬‬ ‫مەعریفەی دینی‌و مەعریفەی زانستی)‬ ‫ب��ەاڵم ئێمە‪ ،‬بۆ كۆمەڵگه‌ی ك��وردی‪،‬‬ ‫مەعریفە بە گشتی دەكەین بە چوار‬ ‫جۆر‪.‬‬ ‫ــ مەعریفەی رەمەكی (عاممی‪ ،‬گەلەكی)‬ ‫ــ مەعریفەی ئایینی‬ ‫ــ مەعریفەی فەلسەفی‬ ‫ــ مەعریفەی زانستی‬ ‫مەعریفەی رەمەكی (عاممی‪ ،‬گەلەكی)‬ ‫ئەو مەعریفە سەرەكی‌و بنەڕەتییەیه‌‪،‬‬ ‫م����رۆڤ دەك�����ات ب���ە ب��وون��ەوەرێ��ك��ی‬ ‫كۆمەاڵیەتی‪ .‬لەالیەن یەكەمین دەزگای‬ ‫كۆمەاڵیەتییەوە‪ ،‬كە خێزانە‪ ،‬بە مرۆڤ‬ ‫دەبەخشرێ‌‪ ،‬ئەگەرچی دەزگای تریش‬

‫بەشداریدەكەن لەم پڕۆسەیەدا‪ .‬واتە‬ ‫پ��ڕۆس��ەی پێگەیاندنی ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی‬ ‫‪ ،Socialization‬وەك����و‪ :‬خ��زم��ای��ەت��ی‪،‬‬ ‫هاوڕێیەتی‪ ،‬قوتابخانە‪ ،‬دەزگای ئایینی‪.‬‬ ‫ناوەڕۆكی ئەو مەعریفەیە بریتییە لە‬ ‫ئاڕاستەكردنی فیكر ب��ەرەو چۆنیەتی‬ ‫ق��س��ەك��ردن‪ ،‬رەف��ت��ار‪ ،‬ه��ەڵ��س��وك��ەوت‌و‬ ‫هەڵوێستی تاكەكانی كۆمەڵگه‌‪.‬‬ ‫ل���ە ب���ن���ەڕەت���دا ئ����ەو م��ەع��ری��ف��ەی��ەی��ە‬ ‫ب��ڕی��اردەدات چ ج��ۆرە كەسایەتییەك‬ ‫پێویستە ب��ۆ كۆمەڵگه‌‌و ب��ۆ سیستمە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكەی‪ ،‬چونكە كەسایەتیی‬ ‫ت��اك��ەك��ان��ە‪ ،‬ك��ە پ��ارێ��زگ��اری��ی سیستمە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكە دەكەن‪.‬‬ ‫مەعریفەی رەمەكی‪ ،‬ئەگەرچی باو‌و‬ ‫گشتی‌و الی هەموو ئەندامان هەیە‪،‬‬ ‫ب����ەاڵم ب��ن��چ��ی��ن��ەی��ی��ش��ە‪ ،‬س��ت��راک��چ��ه‌ری‬ ‫پەیوەندییەكانی كۆمەڵگه‌ دەردەب��ڕێ‌‪ ،‬‬ ‫وەك��و گوتمان‪ ،‬پ��ارێ��زەری سستێمی‬ ‫كۆمەاڵیەتییە‪ .‬كەسێك ئەو مەعریفەیەی‬ ‫نەبێت‌‪ ،‬نابێت بە ئەندامی كۆمەڵگه‌كەی‪.‬‬ ‫ی���ان ب��ەق��س��ەی م��ان��ه��ای��م‪ ،‬م����رۆڤ لە‬ ‫كۆمەڵگه‌یەكدا لەدایك دەبێت‌‪ ،‬پێدەگا‌ت‌و‬ ‫گەورەدەبێت‪ ،‬كە رەوشێكی دیاریكراوی‬ ‫ت��ی��ادا ل��ە ئ���ارادای���ە‪ ،‬ل��ەو رەوش��ەش��دا‬ ‫شێوازی بیركردنەوە‌و رەفتاری ئامادە‬ ‫ه���ەن‪ ،‬ئ��ەو ك��ەس��ە دەب��ێ��ت‌ فێریانبێ‌‌و‬ ‫پیادەیان بكات‪ .‬هەروەها ئەو مەعریفەیە‬ ‫ب���ەش���ی ه�����ەرە زۆری ن����اوەڕۆك����ی‬ ‫دیاردەیەكی‌تریش لەخۆدەگرێ‌ كە بە‬


‫‪137‬‬

‫چەمكی كولتوورگوزارشتی لێ‌ دەكرێ‌‪ ،‬دەزگای ئاییینی نافەرمی‪ ،‬وه‌ک شێخ‪،‬‬ ‫ئەمەی دواییش‪ ،‬رۆڵی سەرەكی دەبینێ‌ م��ەال‪ ،‬تەكیە‌و خ��ان��ەق��او خ��اوەن��ی ئەم‬ ‫لە كۆنترۆڵی كۆمەاڵیەتیدا‪ .‬لە هەمان مەعریفەیەیە‪ .‬دەزگای ئایینی دەورێكی‬ ‫كات‪ ،‬مەعریفەی رەمەكی وەكو دواتر بااڵ دەبینێ‌ لە كۆنترۆڵی كۆمەاڵیەتیدا‪ .‬‬ ‫دەبینین‪ ،‬بەشێوەیەكی نادیار‌و هەست چونكە ئایین توخمیكی هەرە گرنگ‌و‬ ‫پێنەكراو‌و بە رادەی جیاواز تێكەڵێش بە بایەخی كولتووری مانەویی هەر‬ ‫بووە لەگەڵ جۆرەكانی‌تری مەعریفەدا‪ -‬كۆمەڵگه‌یەكە‪ .‬ئەو دەور‌و پێگە گرنگەی‬ ‫م��ەع��ری��ف��ەی ئ��ای��ی��ن��ی ل���ە ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی‬ ‫ئایینی‪ ،‬فەلسەفی‌و زانستی‪.‬‬ ‫ك��وردی��دا زۆر بە ئاشكرا بەرجەستە‬ ‫بووە‪ ،‬بەڕادەیەك لە هەموو بوارەكانی‬ ‫مەعریفەی ئایینی‬ ‫ئ��ەم مەعریفەیە خ��اوەن سیستمێكی ژیانی كولتووری‌و ئاسایی ئەندامانی‬ ‫فیكری ــ عەقیدەییە‌و بنەماكانی خۆیی كۆمەڵگه‌دا هەستی پێدەكرێ‌‪ .‬بۆنموونە‪،‬‬ ‫بەسەر خەڵكدا دەچەسپێنێ‌ بە رێگەی لە بوارێكی كولتووری ماددیدا وەكو‬ ‫م��ل��ك��ەچ��ك��ردن��ی ك��ول��ت��وورەك��ەی��ان��ەوە‪ .‬بینایە دەبینین ژم��ارەی مزگەوتەكان‬ ‫ئ��ەم��ەش‪ ،‬وات��ە خۆخزاندنە ن��او ن��اخ‌و لە شارێكی كوردستاندا ئاماژەیەكی‬ ‫دەروون�����ی ت��اك��ەك��ان��ەوە‪ ،‬ب��ەم��ەش��ەوە روون��ی بااڵدەستیی ئەم مەعریفەیەیە‬ ‫ب��ااڵدەس��ت��ی��ی خ���ۆی ل���ە ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌دا ل��ە ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌دا‪ ،‬شانبەشانی ئ��ەوەش‬ ‫ه��ون��ەری ب��ی��ن��اس��ازی��ی م��زگ��ەوت��ەك��ان‬ ‫وەدەست دێنێت‌‪.‬‬ ‫سروشت‌و ناوەڕۆكی ئەم مەعریفەیە نیشانەیەكی م���اددی‌و ج��ی��اك��ەرەوەی‬ ‫بریتییە ل��ە ك��ارك��ردن��ە س���ەر الی��ەن��ی سیمبۆلێكی ئایینیی ئەو كۆمەڵگه‌یەیە‪.‬‬ ‫دەروون�������ی‌و س����ۆزداری����ی ت��اك��ەك��ان‬ ‫مەعریفەی فەلسەفی‬ ‫ب��ەم��ەب��ەس��ت��ی ن���اچ���ارك���ردن���ی���ان بە‬ ‫مەعریفەیەكی گشتگیر‌و هەمەالیەنە‪،‬‬ ‫جێبەجێكردنی پێداویستییەكانی ئەو‬ ‫ش��ێ��وازە ژی���ان���ەی‪ ،‬ك��ە ئ��ای��ی��ن ل��ەگ��ەڵ دەس��ك��ەوت‌و ئ��ەزم��وون��ەك��ان��ی ژی��ان‌و‬ ‫راس��ت��ی��ی��ەك��ان��ی م��ەع��ری��ف��ەی زانستی‬ ‫كولتوورەكە لە سەری رێككەوتوون‪.‬‬ ‫ئ��ەم ج���ۆرە مەعریفەیە ئ��ەگ��ەرچ��ی‪ ،‬بەكاردێنێ‌ بۆ گەیشتن بە دەرئەنجامی‬ ‫ناڕاستەوخۆ‪ ،‬لە دەزگا كۆمەاڵیەتییەكانی گ��ش��ت��گ��ی��ر دەرب�����������ارەی دی��������اردە‌و‬ ‫تریشەوە وەردەگیرێ‌‪ ،‬بەاڵم دەزگای رووداوەكانی ژیان بەگشتی‪ .‬مەعریفەی‬ ‫ئایینیی ف���ەرم���ی‪ ،‬وه‌ک (ئ���ەوق���اف)‪ ،‬فەلسەفی‪ ،‬مەعریفەیەكە دەرب���ارەی‬ ‫م����زگ����ەوت‪ ،‬ق��وت��اب��خ��ان��ەی ئ��ای��ی��ن��ی‌و هەمەك بە جیاوازی لەگەڵ مەعریفەی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪138‬‬

‫زانستی‪ ،‬كە بەسەر ب��وار‌و پسپۆریی‬ ‫جۆراوجۆر دابەشكراوە‪.‬‬ ‫هەروەها بەوەش لە مەعریفەی زانستی‬ ‫جیادەبێتەوە‪ ،‬كە مەعریفەیەكی فیكری‌و‬ ‫ت��ەئ��ەم��ول��ی��ی��ە ن���ەك ئ��ەزم��وون��گ��ەری‌و‬ ‫تاقیكردنەوە‪ ،‬ب��ۆی��ەش مەعریفەیەكە‬ ‫نە بۆ ه��ەم��ووان‪ ،‬بەڵكو مەعریفەیەكە‬ ‫تەنیا بۆ ئیلیت (نخبە) – چونكە ئەم‬ ‫مەعریفەیە پێویستی ب��ە توانایەكی‬ ‫هزریی شیاو‌و رۆچوون بۆناو قواڵیی‌و‬ ‫بنەچە‌و ریشاڵەكانی بابەتەكانەوە هەیە‪.‬‬ ‫ه��ەرچ��ەن��دە م��ەع��ری��ف��ەی فەلسەفی‪،‬‬ ‫ل��ەم رۆژگ����ارەدا‪ ،‬ب��ووە بە ن��اوەڕۆك��ی‬ ‫بابەتێكی زانستی‪ ،‬بەاڵم وەكو زانستیش‬ ‫ج���ی���اوازی‌و ت��ای��ب��ەت��م��ەن��دی��ی خ���ۆی چ‬ ‫ل��ە ب��اب��ەت��ەك��ان��ی‌و چ ل��ە میتۆدەكانی‬ ‫پاراستوون ‪.‬‬ ‫ئ��ەم م��ەع��ری��ف��ەی��ە‪ ،‬ئ��ەگ��ەرچ��ی جیایە‬ ‫ل����ە م���ەع���ری���ف���ەك���ان���ی دی‌و ب�����واری‬ ‫تایبەت بەخۆیی هەیه‌‪ ،‬ب��ەاڵم توخم‌و‬ ‫رەگەزەكانی مەعریفەی فەلسەفی لەناو‬ ‫ه��ەم��وو ج��ۆرەك��ان��ی ت��ری مەعریفەدا‬ ‫ه����ەن‪ .‬ب���ە گ��وت��ەی��ەك��ی دی‪ ،‬ه��ەم��وو‬ ‫جۆرەكانی مەعریفە رەگ‌و ریشاڵ‌و‬ ‫ب��ن��ەم��ای فەلسەفییان ه��ەی��ە‪ .‬دەك��رێ‌‬ ‫بڵێین‪ ،‬ئێمە ه��ەم��ووم��ان ب��ەئ��اگ��ا یان‬ ‫بێ‌ئاگا (فەلسەفێنەرین)‪ ،‬لەژێر رواڵەتی‬ ‫ژیانی دیارمانەوە شیمانە شاراوەكان‬ ‫بوونیان هەیە‪ ،‬كە لەسەر بنچینەیان‌و‬ ‫بەگوێرەی ئەوان ڕەفتارمان دەنوێنین‌و‬

‫حوكمەكانمان دەردەكەین‪.‬‬ ‫ل���ەم روان���گ���ەی���ەوە دەت��وان��ی��ن بڵێین‬ ‫هەموو دیاردە‌و پڕۆسە‌و رووداوەكان‬ ‫ب��ن��ەم��ای فەلسەفییان ه��ەی��ە‪ .‬ك��ەوات��ە‬ ‫ژیانی كۆمەاڵیەتیش بەهەموو پیكهاتە‬ ‫م���اددی‌و مانەوییەكانییەوە بنچینە‌و‬ ‫بنەمای فەلسەفیی خۆیان هەیه‌‪ ،‬چونكە‬ ‫كۆمەڵگه‌‌و ژیانی كۆمەاڵیەتی لەخۆوە‬ ‫سەریان هەڵنەداوە‪ ،‬بەڵكو بەرهەمی‬ ‫رەوت‌و ئەزموونەكانی مێژووی ژیانی‬ ‫مرۆڤایەتین‪ .‬سەبارەت بە كۆمەڵگه‌ی‬ ‫ك���وردی‪ ،‬مەعریفەی فەلسەفی تیایدا‬ ‫لەناو كۆی هزری كۆمەاڵیەتیدا قەتیس‬ ‫ماوە‪ ،‬هێشتا‪ ،‬وەكو بوارێكی مەعریفیی‬ ‫سەربەخۆ خۆیی نەسەلماندووە‪.‬‬ ‫مەعریفەی زانستی‬ ‫ج��ۆرێ��ك��ی ت��ای��ب��ەت��ی��ی م��ەع��ری��ف��ەی��ە‪.‬‬ ‫راستی‌و دروستیی ئەم مەعریفەیە بە‬ ‫ئەزموون‌و تاقیكردنەوە لەسەر ئەرزی‬ ‫واقیع سەلمێندراون‪.‬‬ ‫م��ەع��ری��ف��ەی زان��س��ت��ی ك��ەرەس��ت��ە‌و‬ ‫خواست‌و پێداویستیی زۆری گەرەكە‪،‬‬ ‫بۆیەش بۆ هەموو تاكەكانی كۆمەڵگه‌‬ ‫فەراهەم نابێ‌‪ ،‬بەڵكو دەزگ��ای تایبەت‬ ‫(دەزگ���ای زانستی‪ :‬ئەكادیمیا‪ ،‬زانكۆ‪،‬‬ ‫پەیمانگا‪ ،‬قوتابخانە‪ )...‬دەبێتە خاوەنی‬ ‫ئ���ەم م��ەع��ری��ف��ەی��ە‌و دەی��ب��ەخ��ش��ێ‌ ب��ەو‬ ‫كەسانەی توانای دابینكردنی كەرەستە‌و‬ ‫پێداویستییە زانستییەكانیان هەیە‪.‬‬ ‫مەعریفەی زانستی‪ ،‬مەعریفەیەكی‬


‫‪139‬‬

‫ماددییە‪ ،‬چونكە دەربارەی ئەو دیاردە‌و‬ ‫ش���ت‌و ك��ەل��وپ��ەالن��ەی��ە‪ ،‬ك��ە ب��وون��ی��ان‬ ‫هەیە‪ ،‬بەردەست‌و هەستپێكراون‪ ،‬یان‬ ‫رەن��گ��دان��ەوەی��ان هەیە لەسەر ئ��ەرزی‬ ‫واقیع‪.‬‬ ‫مەعریفەی زانستی‪ ،‬لەگەڵ ئەوەشدا‪،‬‬ ‫توند گرێدراوە بە رەوشی كۆمەاڵیەتی‌و‬ ‫س��ی��س��ت��م��ەك��ەی��ەوە‪ ،‬ن���ەك ه���ەر ل��ەب��ەر‬ ‫ئ����ەوەی ئ���ەم سیستمە ه��ەل��وم��ەرج��ی‬ ‫ل����ەب����اری ب���ۆ دەڕەخ���س���ێ���ن���ێ‌‪ ،‬ب��گ��رە‬ ‫زۆرج���اران تەنانەت ناوەڕۆكەكەشی‬ ‫دیاریدەكات بە شێوەیەك‪ ،‬كە لەگەڵ‬ ‫رەوش‌و ئایدیۆلۆگیا سیاسییەكەیدا‬ ‫بگونجێ‌‪ .‬ئ��ەوەش نە تەنیا لە زانستە‬ ‫مرۆیی‌و كۆمەاڵیەتییەكان‪ ،‬كە راستەخۆ‬ ‫واب��ەس��ت��ەی ب���وار‌و الیەنەكانی ژیانی‬ ‫كۆمەاڵیەتین‪ ،‬بەڵكو زانستەكانی‌تریش‬ ‫ل��ەم��ە رزگ���اری���ان ن��ەب��ووە‪ .‬نموونەی‬ ‫ئ���ەوەش زۆرن‪ ،‬ل��ەوان��ە‪ :‬ل��ە ئەنجامی‬ ‫قەیرانی بەهاكان ل��ە ئ��ەوروپ��ا ساڵی‬ ‫‪‌1912‬و پ��ەرەس��ەن��دن��ی ب��زووت��ن��ەوەی‬ ‫ئ��ای��دی��ۆل��ۆگ��ی��ی رۆم��ان��س��ی��زم��ی ن��وێ‌‪،‬‬ ‫زۆرێك لەزانایانی فیزیك دەسبەرداری‬ ‫ت��ی��ۆری��ای ه��ۆك��ارگ��ەرای��ی (السببیە)‬ ‫بوون‌و دانیاننا بە تیۆریای حەتمییەت‬ ‫‪ - Determinism‬گ��ۆڕان��ك��اری��ی لەژێر‬ ‫فشاری بەهای كۆمەاڵیەتی هەروەها‬ ‫لە ماتماتیك‌و میكانیكاش رووی��ان��دا ‪.‬‬ ‫هەرچی زانستە كۆمەاڵیەتییەكانن ئەوا‪،‬‬ ‫كارڵ پۆپەڕ گوتەنی‪ ،‬دەتوانین بەقەدەر‬

‫پ��ەرژەوەن��دی‌و هەڵوێستەكانی ژیانی‬ ‫كۆمەاڵیەتی رێباز‌و الیەنگیرییان تیادا‬ ‫بدۆزینەوە ‪ .‬ئەمە‌و گەلێ‌ نموونەی تر‬ ‫دەمانگەێنن بەو ئەنجامەی كە مەعریفە‬ ‫بەگشتی‪ ،‬بە مەعریفەی زانستیشەوە‪،‬‬ ‫بە ڕادەی پەیوەندیی بە سیاسەتەوە‬ ‫كاریگەریی دەب��ێ‌ (ی��ان نابێ‌) لەسەر‬ ‫كۆمەڵگه ‌‪ .‬كەواتە هۆكاری كۆمەاڵیەتی‬ ‫هەمیشە‌و ب��ەردەوام كاریگەریی هەیە‬ ‫بەسەر مەعریفەی زانستییەوە لەهەر‬ ‫كۆمەڵگه‌یەكدا‪.‬‬ ‫ئ��ەم رەوش���ەی مەعریفەی زانستی‬ ‫ل��ە كۆمەڵگه‌ی ك��وردی��دا‪ ،‬روونتریش‬ ‫دەردەكەوێت‪ .‬ئێمە‪ ،‬وەكو چاودێرێك‪،‬‬ ‫لە نزیكەوە ئاگادارین‪ ،‬كە وەزارەت��ی‬ ‫پ�����ەروەردە‪ ،‬ل��ەژێ��ر ف��ش��اری دەزگ���ای‬ ‫ئایینی‪ ،‬قوتابخانەیەكی بیانی‪ ،‬ئەمریكی‌و‬ ‫رەنگە هیتریش‪ ،‬ناچاركردووە وانەی‬ ‫ئایین‌و كۆمەاڵیەتیی تیادا بخوێنرێن‪ .‬یان‬ ‫نووسەر‌و پسپۆری وا هەن كە لەبەر‬ ‫بەرهەمەكانیان ل��ەژێ��ر ف��ش��ار‌و گەف‬ ‫ئ��اوارەی هەندەران بووین ‪ -‬جاریش‬ ‫هەبووە خوێنڕشتنی تێكەوتووە*‪.‬‬ ‫ئەمانە‌و گەلێكی‌تریش ئ��ام��اژەن بۆ‬ ‫ج��ۆری مەعریفەی ب��او لە كۆمەڵگه‌ی‬ ‫ك���وردی���دا‌و ه���ەروەه���ا ئ���ەو سیستمە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەی‪ ،‬كە پ��ی��ادەی دەك��ات‌و‬ ‫داكۆكیی لێ‌ دەكات‪.‬‬ ‫مەعریفەی رۆژگاری ئێستا‬ ‫ل��ەگ��ەڵ ئ���ەو پێكهاتە مەعریفییەی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪140‬‬

‫ل����ەس����ەرەوە ئ���ام���اژەی ب���ۆ ك����را‪ ،‬كە‬ ‫چ���وارچ���ێ���وە‌و س��ی��م��ا گ��ش��ت��ی��ی��ەك��ان��ی‬ ‫سستێمی كۆمەاڵیەتی رەنگ دەداتەوە‬ ‫لە كوردستاندا‌و ئەو پێكهاتەیە‪ ،‬وەكو‬ ‫دەت��وان��ی��ن س��ەرن��ج ب��دەی��ن‪ ،‬هێشتاش‬ ‫ه����ەر ك���اری���گ���ەرە ل���ەس���ەر رەوش����ە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكە بەهەموو بوارەكانییەوە‬ ‫ل���ە ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی ك����وردی����دا‪ .‬ل��ەگ��ەڵ‬ ‫ئ��ەوەش��دا‪ ،‬م��رۆڤ��ی ك��ورد ب��ە ئاسانی‬ ‫هەست بە گۆڕانكارییەكان دەك��ات لە‬ ‫ش��ێ��وازی ژیانیدا‌و بگرە لە زۆرب��ەی‬ ‫وردەكارییەكانی ئەو ژیانەیدا– وەكو‬ ‫پێشتریش گوتمان‪ ،‬ژیان بە مەعریفە‬ ‫بەڕێوەدەچێ‌‪ ،‬كەواتە گۆڕانكارییەكان‬ ‫لە مەعریفە‌و جۆرەكانیدا روویانداوە‌و‬ ‫ئەمەش‪ ،‬بێگومان‪ ،‬واتە دروستبوونی‬ ‫زەی��ن��ی��ی��ەت (مینتالیت)ێكی ن���وێ‌ بۆ‬ ‫ئەندامانی كۆمەڵگه‌ی كوردی‪ ،‬كە دواتر‬ ‫هەوڵ دەدەین بزانین كاریگەرییەكانی‬ ‫ئ��ەم مەعریفەیەی رۆژگ����اری ئێستا‬ ‫ب��ەس��ەر ئ���ەو زەی��ن��ی��ی��ەت��ی ئ��ەن��دام��ان��ی‬ ‫كۆمەڵگه‌ی كوردییەوە تاچەند لە ئاستی‬ ‫ئەو رۆژگ��ارە‌و پێداویستییەكانی دایە‪.‬‬ ‫ئێستاش با بزانین ئێمە لە چ رۆژگارێكدا‬ ‫دەژی�����ن‪ ،‬م��ەع��ری��ف��ەك��ەی چ��ۆن��ە‪ ،‬چی‬ ‫ئێمەی گەیاند بەم رۆژگ��ارە‌و تاچەند‬ ‫توانیوومانە لەگەڵیدا بگونجێین؟‬ ‫رۆژگ���اری ئێستاكەمان‪ ،‬لەبەر تێك‬ ‫ئ���اڵ���ۆزی‌و ن��اڕوون��ی��ی��ەك��ەی‪ ،‬ب��ە ن��او‌و‬ ‫چ��ەم��ك‌و دەس���ت���ەواژەی ج��ۆراوج��ۆر‬

‫ئاماژەی بۆ دەك��رێ‌‪ ،‬لەوانە ‪ :‬گوندی‬ ‫جیهانی‪ ،‬كۆمەڵگه‌ی پۆست پیشەسازی‪،‬‬ ‫كۆمەڵگه‌ی پۆست پۆست پیشەسازی‪،‬‬ ‫ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی ب���ەك���ارب���ەر‪ ،‬ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی‬ ‫راگەیاندنی جیهانی ‪ ...‬یان‪ ،‬كۆمەڵگه‌ی‬ ‫دوای س���ەرم���ای���ەداری‪ ،‬ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی‬ ‫ت��ەك��ن��ۆت��رۆن��ی ‪ .‬ئ��ەم��ان��ە ئ��ەگ��ەرچ��ی‬ ‫ناوەڕۆكێكی پڕ بەپێستی كۆمەڵگه‌ی‬ ‫رۆژئاواییان هەیە‪ ،‬بەاڵم پڕوشكەكانی‬ ‫بەر ئێمەش كەوتوون‪.‬‬ ‫وەكو لە سەر لەبەری ژیانی ئاسایی‬ ‫رۆژانەمان هەستی پێدەكەین‪ ،‬جیهان‬ ‫لەڕاستیدا ب��چ��ووك ب��ۆت��ەوە‌و م��رۆڤ‬ ‫دەتوانێت‌ هەرشتێك‪ ،‬لەهەر شوێنێكی‬ ‫ئەم دنیایە بێت‌‪ ،‬بەئاسانی بەدەستی‬ ‫بهێنێت‌ – ئ���ەم ق��س��ەی��ە رەن���گ���ە بۆ‬ ‫كۆمەڵگه‌ی ئێمە ب��ەو ڕەهاییە نەبێ‌‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم ب��ۆ بەشێكی گ����ەورەی جیهان‬ ‫ئەمە زۆر ڕاستە‪ .‬هۆكاری سەرەكیش‬ ‫ب��ۆ ئ��ەم ڕەوش���ە ت��ازەی��ە دی��اردەی��ەك��ی‬ ‫كۆمەاڵیەتییە بەناوی «جیهانگیری»‪.‬‬ ‫لەم بارەیەوە زانای كۆمەڵناسی بریتانی‬ ‫ئەنتۆنی گیدنز دەڵ���ێ‌ ‪ :‬جیهانگیری‬ ‫ب���ووە ب��ە دی��اردەی��ەك��ی كۆمەاڵیەتیی‬ ‫كاریگەر‌و یەكجار فراوان‪ ...‬جیهانگیری‬ ‫گەشە تەنیا بە بوار‌و الیەنەكانی تۆڕ‌و‬ ‫سیستمە كۆمەاڵیەتی‌و ئابوورییەكان‬ ‫ناكات‪ ،‬بەڵكو لە هەمان كات بووە بە‬ ‫دیاردەیەكی لۆكاڵی‌و كاردەكاتە سەر‬ ‫ژیانی رۆژانەشمان ‪ .‬هەمان پسپۆر‬


‫‪141‬‬

‫ل��ە ك��ارێ��ك��ی‌ت��ری��دا دەڵ���ێ‌‪ :‬جیهانگیری‬ ‫تیۆریایەكە پێمان دەل��ێ‌ ئێمە ئێستا‬ ‫هەموومان لە یەك جیهاندا دەژی��ن‪...‬‬ ‫ئێمە ناچارین لە سایەی یەك سستێمی‬ ‫جیهانیدا ب��ژی��ن‪ ،‬ك��ە ك��ەس ب��ەت��ەواوی‬ ‫رەهەندەكانی نازانێ‌‪ ،‬ب��ەاڵم بێگومان‬ ‫هەست ب��ە كاریگەرییەكەی دەكەین‬ ‫‪ .‬هەر لەم كتێبەی گیدنز «دنیایەكی‬ ‫چەموش»دا پاشكۆیەك بە پێنووسی‬ ‫كۆمەڵناسی ناوداری ئەڵمانی ئۆلریش‬ ‫بێك هەیە بەناوی «ژیانی تاكەكەسی لە‬ ‫دنیایەكی چەموشدا» تیایدا سەرنجمان‬ ‫بۆ ئەوە رادەكێشێ‪ ‌،‬كە چۆن جیهانگیری‬ ‫ش���ێ���وازی ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ان��ەی ژی��ان��ی‬ ‫كەمكردۆتەوە‪ ،‬بەرەو نەمانی دەبات‌و‬ ‫ت��اك��ەك��ەس ب��ەرام��ب��ەر ب��ە ژی���ان خۆی‬ ‫بەتاقی تەنیا دەبینێتەوە‪ .‬ئۆلریش بێك‬ ‫سیماكانی ئەم ژیانە تاكەكەسییەشی‬ ‫لە(‪ )15‬خاڵدا دەرخستوون– هەرهەمان‬ ‫بیرۆكەی «ژیانی تاكەكەسی» بووە‬ ‫ب���ە ن����اوەڕۆك����ی كتێبێكی گ����ەورەی‬ ‫ئ��ەم ن��ووس��ەرە ب��ەن��اوی «كۆمەڵگه‌ی‬ ‫ریسك»‌و تیایدا بە تێروتەسەلی باسی‬ ‫شێوازی ژیانی ئەندامانی كۆمەڵگه‌ی‬ ‫سەردەم دەكات‪ ،‬كە تاكگەرایی لەناودا‬ ‫زاڵ���ە‪ .‬ب��ە ه��ەم��ان ج��ۆر فەیلەسوف‌و‬ ‫كۆمەڵناسی فەڕەنسی ئێدگار مۆران‬ ‫ئاماژە بە تەكنۆلۆگیبوونی كۆمەڵگه‌‌و‬ ‫مەترسییەكانی دەكات‪ ،‬كە چۆن ژیانی‬ ‫م��رۆڤ��ان��ە ملكەچی لۆگیكی ئامێری‬

‫پ��ی��ش��ەس��ازی دەك���ات و‪ ...‬دەخ���واز ‌‬ ‫ێ‬ ‫ژیانی كۆمەاڵیەتی بكات بە ئامێرێكی‬ ‫ئۆتۆماتیكیی گ��ەورە‌و هەموو شتێك‬ ‫بكات بە كااڵ و‪ ...‬كۆمەڵگه‌ هیوایەكی‬ ‫تیادا نەمینێ‌‌و دڵەڕاوكێ‌‌و نادڵنیایی ببن‬ ‫بە نەخۆشیی بێ‌ چارسەر لە دنیایەكی‬ ‫بێ‌ ئایندەدا ‪.‬‬ ‫ئەگەرچی ئەم پسپۆڕانەی س��ەرەوە‬ ‫ب����اس ل���ە دی��������اردەی ج��ی��ه��ان��گ��ی��ری��ی‬ ‫دەك���ەن ل��ەس��ەر ئاستی ه��ەم��وو دنیا‪،‬‬ ‫ب��ەاڵم س��ەرج��ەم��ی دەرهاویشتەكانی‬ ‫ئ��ەم دی���اردەی���ە ج���ارێ‌‪ ،‬ب��ێ��گ��وم��ان‪ ،‬لە‬ ‫كۆمەڵگه‌ پێشكەوتووەكانی رۆژئ��اوا‌و‬ ‫ئەمەریكادا ب��ەڕوون��ی دەرك��ەوت��وون‪.‬‬ ‫ه��ەرچ��ی ل��ە كۆمەڵگه‌كانی ت��رە ئ��ەوا‬ ‫پ��ێ��ش ه��ەم��ووش��ت��ێ��ك دەره��اوی��ش��ت��ەی‬ ‫ئ��اب��ووری‌و سیاسیی جیهانگیرییان‬ ‫تیادا بەئاشكرا دیارن‪ ،‬لەم رووەوە‪ ،‬كە‬ ‫بازاڕەكانی ئەمانەی دوایی تژیی كااڵ‬ ‫بازرگانییەكانی ئەمانەی یەكەم بووین‌و‬ ‫هەر لەبەر ئەمەش لەڕووی سیاسییەوە‬ ‫ملكەچیان بووین‪.‬‬ ‫ئێمە ل��ە رۆژگ��ارێ��ك��دا دەژی���ن تیایدا‬ ‫بنەما سەرەكی‌و چەسپاوەكان نەماون‪.‬‬ ‫ئەمە قسەی هارتمان‌و ڤیالنۆڤا یە لە‬ ‫كتێبی ”بنەما سەرەكییە بزربووەكان ”‬ ‫‪ ١٩٩٢‬لەندەن‪ ...‬بۆیەش بەڕای ئەوانە‬ ‫ف��ەزای��ەك��ی رۆشنبیریی تایبەت باڵی‬ ‫ب��ەس��ەر جیهاندا ك��ێ��ش��اوە‪ ،‬ك��ە سیما‬ ‫گشتییەكەی نادڵنیایی‌و بێ‌بڕوایی‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪142‬‬

‫سەرسوڕمانی خەڵكە ‪.‬‬ ‫هۆكاری ئەو نادڵنیایی‌و بێ‌بڕواییە‪،‬‬ ‫ب����ەڕای ئ����ەوان‪ ،‬ل���ەوە س��ەرچ��اوەی��ان‬ ‫گ��رت��ووە‪ ،‬ك��ە خەڵك م��اوەی��ەك��ی درێ��ژ‬ ‫پشتی بەستبوو بەو بەها‌و پێوەرانەی‬ ‫وەك بنەمای سەرەكی هەر لە رۆژگاری‬ ‫رۆشنگەرییەوە داڕێ��ژراون‌و پێیانەوە‬ ‫ژیاون‪ ،‬كە دیارترین‌و هەرە گرنگترین‬ ‫لەو بەهایانە (عەقڵگەرایی ــ عەقاڵنیەت)‌و‬ ‫(زانستگەرایی ــ عه‌لمانیەت) ب��وون‌و‬ ‫ه��ەر ئ��ەوان��ەش لە ئەنجامدا ب��وون بە‬ ‫بنەمایەك بۆ درككردن بە زەروورەتی‬ ‫ئ��ەن��دازەك��ردن��ی ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ ب��ەڕێ��گ��ەی‬ ‫زانست‌و تەكنۆلۆگیاوە ‪.‬‬ ‫بەاڵم ئیمڕۆكە جیهان بەرەو چەرخی‬ ‫دوای مۆدێرنەیە (پۆست مۆدێرنیزم)‪،‬‬ ‫كە وێناكردنێكی نوێی هەیە بۆ جیهان‬ ‫لەسەر بنەمای بەها‌و چەمكی جۆری‬ ‫تازە‪.‬‬ ‫بە قسەی ‪ Antony Giddens‬لە كتێبی‬ ‫(ئاكامەكانی مۆدێرنیزم) ساڵی ‪١٩٩٠‬‬ ‫ئێمڕۆ لە كۆتایی س��ەدەی بیستەمدا‬ ‫هەندێك وایدەبینن‪ ،‬كە ئێمە لە سەرەتای‬ ‫چەرخێكی ن��وێ‌ دای��ن‌و ب��ەرەو دوای‬ ‫مۆدێرنیزم راپێچمان دەك��ات‪ ،‬زانستە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكانیش دەبێ‌ قسەیان لە‬ ‫سەر ئەمە هەبێت‌‪ .‬بێگومان ئەم قسەیە‬ ‫ڕاستەوخۆ ئاڕاستەی سۆسیۆلۆگیا‬ ‫ك�������راوە‪ ،‬چ��ون��ك��ە ل���ە زۆر ش��وێ��ن��ی‬ ‫ئ��ەم دن��ی��ای��ەدا ئ��ەوا ش��ی��رازەی ژیانی‬

‫كۆمەاڵیەتی دەگۆڕێ‌‌و گەلێ‌ نەخۆشی‌و‬ ‫دەردەسەریی كۆمەاڵیەتی ئازاری خەڵك‬ ‫دەدەن‪ ،‬بۆیە ئەندامانی كۆمەڵگه‌كان‬ ‫چ��اوی��ان ب��ڕی��وەت��ە چ��ارەس��ەرێ��ك‪ ،‬كە‬ ‫ژیانێكی سەقامگیر‌و ئاسوودەیان بۆ‬ ‫بگەڕێنێتەوە‪ .‬ل��ە سۆنگەی ئ��ەم��ەوە‪،‬‬ ‫وەكو دەبینین‪ ،‬شارەزا‌و پسپۆڕانی ئەم‬ ‫بوارە بەچڕی‌و هەمەالیەنانە دیاردەی‬ ‫جیهانگیری‌و رەوشی ژیانی رۆژگاری‬ ‫نوێ‌ شرۆڤە‌و شیتەڵ دەكەن‪ .‬ئەگەرچی‬ ‫زۆرێك لەم پسپۆرانە‪ ،‬جارێک پرسیار‬ ‫بە مەبەستی تێگەیشتن لە دیاردەكە‬ ‫ده‌ورووژێنن‪.‬‬ ‫‪ Andre Dahnzin‬لە كۆڕێكدا لە ڕۆما‬ ‫دەرب���ارەی فەلسەفەی ناسەقامگیری‬ ‫دەڵێت‌‪ :‬ئەو قەیرانەی ئیمڕۆكە روون‬ ‫نییە‌و تێی ناگەین‪ .‬ئێستاكە هەمووشتێك‬ ‫ج��ی��اوازە‌و دەب���ێ‌ بەشێوازێكی ت��ازە‬ ‫لێیان ب��ڕوان��ی��ن‪ ،‬ك��ەچ��ی ئێمە بەندی‬ ‫ئ��ەو وێنا زەینییانەین‪ ،‬ك��ە فیكرمان‬ ‫پێیانەوە رەحەت بوو‌و دنیای جارانیان‬ ‫تێدەگەیاندین‪...‬‬ ‫دانزین میتۆدێكی پێشنیاركردووە بۆ‬ ‫تێگەیشتن لە جیهانی نوێ‌‪ ،‬كە بریتییە‬ ‫لە چەند هەنگاوێك‪:‬‬ ‫ــ قەبووڵكردنی بیرۆكەی ” دیاردەكان‬ ‫ئالۆزن”‬ ‫ـ��ـ دان��ن��ان ب��ە ه��ەب��وون��ی بۆشایی لە‬ ‫پەیوەندی‌و كارلێككردنی دیاردەكان‬ ‫ــ داننان بەوەی‪ ،‬كە باوی پۆلێنكردنی‬


‫‪143‬‬

‫وشك‌و پێشوەخت نەماوە‬ ‫ روان���ی���ن���ەك���ان ه��ەم��ی��ش��ە رووەو‬‫پێشوەچوون بن‬ ‫ هێز‌و قودرەتی زانیاری لەبەرچاو‬‫بگیرێن‬ ‫زۆرب����ەی پ��س��پ��ۆران ك��ۆك��ن ل��ەس��ەر‬ ‫ئەوەی مرۆڤایەتی قۆناغی مۆدێرنیزمی‬ ‫تێپەڕاندووە‌و گەیشتووە بە قۆناغی‬ ‫پ��ۆس��ت م��ۆدێ��رن��ی��زم‪ .‬ب��ێ��گ��وم��ان ئ��ەم‬ ‫ت��ێ��پ��ەڕان��دن‌و گ��ەی��ش��ت��ن��ەش‪ ،‬دی��س��ان‪،‬‬ ‫ڕێژەییە‌و بەڕادەی جیاواز كۆمەڵگه‌یان‬ ‫دەگرنەوە‪ .‬ئێمەش دەتوانین ئامادەگی‌و‬ ‫جێ پەنجەی هەر یەك لەو دوو قۆناغە‬ ‫دەس��ت��ن��ی��ش��ان ب��ك��ەی��ن ل��ە كۆمەڵگه‌ی‬ ‫ك���وردی���دا‪ ،‬ئ��ەوی��ش ل��ەب��ەر رۆش��ن��ای��ی‬ ‫تایبەتمەندی‌و ج��ی��اوازی��ی��ەك��ان��ی ئەم‬ ‫دوو قۆناغە بەپێی ئەم خشتەیەی كە‬ ‫‪ Beverly Southgate‬خ��اوەن كتێبی(‬ ‫پۆست مۆدێرنیزم لە مێژوودا ‪2003‬‬ ‫لەندەن) ئامادەی كردووە‪:‬‬ ‫مۆدێرنیزم‌و پۆست مۆدێرنیزم‬ ‫‪1‬ــ چیرۆكی مەزن ‬ ‫دژایەتیی چیرۆكی مەزن‬ ‫‪2‬ــ بیرۆكەی گشتی (كلیە) ‬ ‫هەڵوەشاندنەوەی گشتەكان‬ ‫‪3‬ــ رەسەن (أصل)جیاوازی‬ ‫‪4‬ــ یەك مەرجەعی‬ ‫فرەیی‌ودابەشبوون‬ ‫‪5‬ــ دانان (تألیف)دژ بە دانان‬ ‫‪6‬ــ داخراوی كرانەوە‬

‫‪7‬ــ ریزبەندیبەڕەلاڵیی (فەوزا)‬ ‫‪8‬ــ پالن رێكەوت‬ ‫‪9‬ــ ئامانجگەری ڕابواردن‬ ‫‪10‬ــ لێكچواندن لێكترازاندن‬ ‫‪11‬ــ ئامادەگی دیارنەبوون‬ ‫‪12‬ــ خوێنەر نووسەر‬ ‫‪13‬ــ حەتمییەت ناحەتمییەت‬ ‫‪14‬ــ قواڵیی سادەیی‬ ‫ ‬ ‫‪15‬ــ دووركەوتنەوە‬ ‫بەشداربوون‬ ‫‪16‬ــ پێشكەشكردن ‬ ‫ئارەزوو‬ ‫ه���ەروەه���ا ب��ی��رم��ەن��دی پاكستانی‪،‬‬ ‫ئەكبەر ئەحمەد‪ ،‬بۆ پۆست مۆدێرنیزم‬ ‫ئەم سیمایانەی داناون ‪:‬‬ ‫‪1‬ـ گ��وم��ان��ك��ردن ل��ە ف��ی��ك��ر‌و دۆگ��م��ا‬ ‫تەقلیدییەكان‬ ‫‪2‬ـ دوورك����ەوت����ن����ەوە ل���ە وەاڵم����ی‬ ‫تەواو‌و دانانی چارەسەری كۆتایی بۆ‬ ‫گیروگرفتەكان‬ ‫‪3‬ـ بانگاشەكردن بۆ فرەیی (پلورالیزم)‪،‬‬ ‫دی��م��وك��رات��ی‌و پ��ێ��ك��ەوەب��وون��ی فیكری‬ ‫جۆراوجۆر‌و لێك جیاواز‬ ‫‪4‬ـ راگ���ەی���ان���دن س��ی��م��ای��ەك��ی ه���ەرە‬ ‫كاریگەری پۆست مۆدێرنیزمە‬ ‫‪5‬ـ زی��ن��دووب��وون��ەوەی بزووتنەوەی‬ ‫ئایینی‌و ئێتنیكی‪ ،‬ئەوەش بەمەبەستی‬ ‫دەستگرتن بە رابردووەوە‬ ‫‪6‬ـ زێدەبوونی دەوری رۆشنبیریی‬ ‫پایتەخت‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪144‬‬

‫‪7‬ــ زمانێكی پاراو‪ ،‬روون‌‪ ،‬ئاسان‪.‬‬ ‫ئەگەر ئێمە ئ��ەم سیمایانەی پۆست‬ ‫مۆدێرنیزم لەبەرچاو بگرین‌و بە رەوشی‬ ‫كۆمەڵگه‌ی كوردی بەراوردیان بكەین‪،‬‬ ‫لەو بڕوایەدانین‪ ،‬كە ئەم بەراوردكردنە‬ ‫بمانگەینێتە دەرئەنجامێكی دڵخۆشكەر‪،‬‬ ‫چونكە ئێمە‪ ،‬وەك��و تێبینی دەك��رێ‌‪،‬‬ ‫ه��ێ��ش��ت��ا دووری�����ن ل���ە گ��وم��ان��ك��ردن‌و‬ ‫پێگەی دۆگماكان هەر قایمە‪ .‬وەاڵمی‬ ‫راستەوخۆ‌و سەرپێیانەمان بۆ پرسیار‌و‬ ‫گرفتەكان ه��ەردەم ئامادەیە‪ .‬بانگەشە‬ ‫بۆ فرەیی دەكەین‌و دیمۆكڕاسییه‌كەمان‬ ‫پ��ڕ خ���ەوش���ە‪ .‬ڕاگ��ەی��ان��دن��ێ��ك��ی زۆر‌و‬ ‫ن��اپ��ڕۆف��ش��ۆن��اڵ‪ .‬زێ��دەب��وون��ی دەوری‬ ‫ئ��اب��ووری��ی پ��ای��ت��ەخ��ت‪ ،‬ن���ەك دەوری‬ ‫رۆش��ن��ب��ی��ری‪ .‬ت��اك��و ئێستا زمانێكی‬ ‫پ���اراو‌و ئاسانمان نییە بۆ نووسین‌و‬ ‫ب��ۆ دەرب��ڕی��ن‪ .‬ه��ەرچ��ی ب��ووژان��ەوەی‬ ‫ب��زووت��ن��ەوە ئایینی‌و ئێتنیكییەكانە‪،‬‬ ‫ئ��ەوا ل��ەب��ەر رۆشنایی ئ��ەو رووداوە‬ ‫سیاسیانەی سەرانسەری رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاستیان گرتۆتەوە‪ ،‬ب��ەڕای ئێمە‪،‬‬ ‫پێویست بە تۆژینەوە‌و ڕوانگەی تایبەت‬ ‫دەكات‪.‬‬ ‫ه��ەم��وو ئ���ەوە دەمانگەینێتە چەند‬ ‫دەرئەنجامێك‪ ،‬ب��ەڕای ئێمە‪ ،‬سەرنج‬ ‫راكێش‪:‬‬ ‫ــ مەعریفە دیاردەیەكی كۆمەاڵیەتییە‪،‬‬ ‫پ��ەی��وەن��دی��ی پ��ت��ەوی ه��ەی��ە ب��ە هەموو‬ ‫دیاردەكانی ت��رەوە‪ ،‬لە هەموو بوار‌و‬

‫الیەنەكانی ژیانی كۆمەاڵیەتی دای��ە‪،‬‬ ‫كەواتە‪ ،‬ژیان بە مەعریفە بەڕێوەدەچێ‌‪.‬‬ ‫ ج��ۆرەك��ان��ی م��ەع��ری��ف��ە‪ :‬رەم��ەك��ی‪،‬‬‫ئایینی‪ ،‬فەلسەفی‪ ،‬زانستی‬ ‫لە كۆمەڵگه‌ی كوردیدا‪ ،‬پێكهاتەیەكی‬ ‫مەعریفیی تایبەتییان داه��ێ��ن��اوە‪ ،‬كە‬ ‫وەك��و چ��ۆن گ��وزارش��ت لە پێكهاتەی‬ ‫كۆمەاڵیەتی‌و سیستم‌و كولتوورەكەی‬ ‫دەكات‪ ،‬ئاواش ئەو پێكهاتە مەعریفییە‬ ‫پارێزەری سیستمەكەیە‌و داكۆكیی لێ‌‬ ‫دەكات‪.‬‬ ‫ـ��ـ جیهانگیری وەك‌و دی��اردەی��ەك��ی‬ ‫كۆمەاڵیەتی‪ ،‬ش��ی��رازەی سەرلەبەری‬ ‫ژیانی كۆمەاڵیەتیی لە كۆمەڵگه‌یانی‬ ‫رۆژئ��اوای��ی‌و پێشكەوتووی گۆڕیوە‌و‬ ‫تاكگەرایی كردووە بە شێوازی ژیانی‬ ‫باو‪.‬‬ ‫ــ كاریگەرییەكانی جیهانگیری‪ ،‬وەكو‬ ‫دیاردەیەكی قۆناغی پۆست مۆدێرنیزم‪،‬‬ ‫ل���ە ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ دواك����ەوت����وو‌و نیمچە‬ ‫پێشكەوتووەكاندا تەنیا ب��وارەك��ان��ی‬ ‫ئابووری‌و سیاسییان گرتۆتەوە‪.‬‬ ‫ــ ئەمەی دوایی كۆمەڵگه‌ی كوردیش‬ ‫دەگرێتەوە‪ .‬بازاڕەكانمان پڕن لە كااڵی‬ ‫م��اددی��ی واڵت��ان��ی پێشكەوتوو‪ ،‬بۆیە‬ ‫ل��ە رووی سیاسیشەوە چ��اوم��ان لە‬ ‫هەڵوێست‌و بڕیارەكانی ئەو واڵتانەیە‪.‬‬ ‫ك��ەچ��ی گ��ۆڕان��ك��اری��ی��ەك��ان ل��ە الی��ەن��ی‬ ‫مانەوی‌و مەعریفییەوە وەكو پێویست‌و‬ ‫لە ئاستی قۆناغی پۆست مۆدێرنیزم‬


‫‪145‬‬

‫نین‪ .‬ئەگەرچی كرانەوەی ئابووری‌و‬ ‫سیاسی‌و رۆشنبیری بەڕادەیەكی دیار‬ ‫شێوازی ژیانی لە كۆمەڵگه‌ی كوردیدا‬ ‫گۆڕیوە‪ ،‬بەاڵم ئەم كۆمەڵگه‌یە هێشتا لە‬ ‫رۆژگارێكی وەرچەرخاندایە‪ ،‬كە سیما‬ ‫هەرە سەرەكییەكەی تێكهەڵكێشبوونی‬ ‫دیاردە كۆن‌و نوێیەكانە‪.‬‬ ‫ل����ە ه����ەم����وو ئ�����ەو ن�����اوان�����ەی ب��ۆ‬ ‫ناساندنی رۆژگ��اری ئێستا بەكاردێن‪،‬‬ ‫گونجاوترینیان ب��ۆ كۆمەڵگه‌ی ئێمە‬ ‫ناوی كۆمەڵگه‌ی بەكاربەرە‪.‬‬ ‫تێكهەڵكێش بوونی دیاردەكانی پۆست‬ ‫م��ۆدێ��رن��ی��زم‌و قۆناغەكانی پێشووتر‬ ‫لە كۆمەڵگه‌ی ك��وردی��دا‪ ،‬پێكهاتەیەكی‬ ‫س��ەرن��ج ڕاكێشی زەینییەتی مرۆڤی‬ ‫ك���وردی داه��ێ��ن��اوە‪ ،‬ك��ە ب���ەڕای ئێمە‪،‬‬ ‫ش��ای��ان��ی ت��ۆژی��ن��ەوەی��ەك��ی زانستیی‬ ‫سەربەخۆیە‪.‬‬ ‫سەرچاوەكان (بە زمانی كوردی)‬ ‫‪١‬ـ د‪ .‬نەبیل عەبدولحەمید عەبدولجەبار‪.‬‬ ‫فەلسەفە ب��ۆ ه��ەم��ووان‪ .‬وەرگ��ێ��ڕان��ی ه��اوار‬ ‫محەمەد ڕەشید‪ .‬دەزگای رۆژهەاڵت‪ ،‬هەولێر‬ ‫‪2010‬‬ ‫‪٢‬ـ د‪ .‬رەش�����اد م���ی���ران‪ .‬چ��ەن��د بابەتێكی‬ ‫ئ��ێ��ت��ن��ۆ‪-‬ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی‪ .‬دەزگ����ای ت��وژی��ن��ەوە‌و‬ ‫باڵوكردنەوەی موكریانی هەولێر ‪2010‬‬ ‫سه‌رچاوه‌کان (بە زمانی عەرەبی)‬ ‫‪١‬ـ د‪ .‬مليحة عوني القصري‌و د‪ .‬معن خليل العمر‪.‬‬

‫املدخل الي علم االجتماع‪ .‬جامعة بغداد ‪1980‬‬ ‫‪٢‬ـ جان‪ -‬بول ويليم‪ .‬اَألديان يف علم اَألجتماع‪ .‬ترمجة‬ ‫بسمة بدران‪ .‬املؤسسة اجلامعية للدراسات‪ ،‬بريوت ‪2001‬‬ ‫‪٣‬ـ ج��ورج غورفيتش‪ .‬اَالط��ر أالجتماعية للمعرفة‪.‬‬ ‫ترمجة د‪ .‬خليل أمح��د خليل‪ .‬املؤسسة اجلامعية‬ ‫للدراسات‪ .‬بريوت‪2008‬‬ ‫‪٤‬ـ د‪ .‬معن خليل عمر‪ .‬عام اجتماع املعرفة‪ .‬بغداد‬ ‫‪1991‬‬ ‫اَ‬ ‫‪٥‬ـ كارل مانهايم‪.‬أليديولوجية والطوبائية‪،‬مقدمة يف‬ ‫علم إجتماع املعرفة‪.‬ترمجة د‪.‬عبداجلليل الطاهر‪،‬بغداد‬ ‫‪1968‬‬ ‫‪٦‬ـ دومينيك فينك‪ .‬علم اجتماع العلوم‪ .‬ترمجة ماجدة‬ ‫أباظة‪ .‬املركز القومي للرتمجة‪ 2000 ،‬بال مكان الطبع‬ ‫‪٧‬ـ د‪ .‬صالح قنصوة‪ .‬املوضوعية يف العلوم االجتماعية‬ ‫– عرض نقدي ملناهج البحث‪ .‬دار التنوير‪،‬بريوت‪2007‬‬ ‫‪٨‬ـ سريغي كارا مورزا‪ .‬جدلية االيديولوجيا‌و العلم‪.‬‬ ‫ترمجة د‪ .‬نواف القنطار‪ .‬دار عال‌والدين‪ -‬دمشق‪2005‬‬ ‫‪٩‬ـ حييي اليحياوي‪ .‬يف العوملة‌و التكنولوجيا‌و الثقافة‪.‬‬ ‫دار الطليعة بريوت‪ 2002‬‬ ‫‪١٠‬ـ اوسيبوف‪ .‬اصول علم االجتماع‪ .‬دار التقدم‪ ،‬موسكو‬ ‫‪،1990‬‬ ‫‪١١‬ـ أنتوني غدنز‪ .‬علم االجتماع‪ .‬ترمجة د‪ .‬فايز‬ ‫الصياغ‪ .‬مؤسسة ترمجان ‪،‬ط‪ ،4‬بريوت ‪،2005‬‬ ‫‪١٢‬ـ انطوني جيدنز‪ .‬عامل جامح‪ -‬كيف تعيد العوملة‬ ‫تشكيل حياتنا‪ .‬ترمجة عباس كاظم‌و حسن ناظم‪،‬‬ ‫املركز الثقايف العربي بريوت‪2003‬‬ ‫‪١٣‬ـ أ ولريش بيك‪ .‬جمتمع املخاطرة‪ .‬ترمجة د‪.‬جورج‬ ‫كثورة‌و د‪ .‬اهل��ام الشعراني‪ .‬املكتبة الشرقية بريوت‬ ‫‪2009،‬‬ ‫‪١٤‬ـ إدغار موران‪ .‬حنو سياسة حضارية‪ .‬ترمجة أمحد‬ ‫العلمي‪ .‬دار العربية للعلوم ناشرون بريوت‪2010‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪146‬‬

‫‪١٥‬ـ السيد يسني‪ .‬حوار احلضارات يف عامل متغري‪ .‬جملة‬ ‫النهج ‪1997/47‬‬ ‫‪١٦‬ـ ليندا هتشيون‪ .‬سياسة مابعد احلداثية‪ .‬ترمجة‬ ‫د‪ .‬حيدر حاج امساعيل‪ .‬املنظمة العربية للرتمجةن‬ ‫بريوت‪2009‬‬ ‫سه‌رچاوه‌کان (بە زمانی رووسی)‬ ‫‪L.S.Vasilev; Estorya Religiy‬‬ ‫‪ 1‬‬‫‪Vostoka.Moskva,1983‬‬ ‫‪U.V.Bromley; Ocherki Teori‬‬ ‫‪ 2‬‬‫‪Etnosa. Moskva,1983‬‬ ‫‪U.G.Volkov‬‬ ‫&‬ ‫;‪Others‬‬ ‫‪ 3‬‬‫‪Sociology. Moskva, 2006‬‬ ‫ــ د‪ .‬ملیحە عونی القصیر‌و د‪ .‬معن خلیل‬ ‫العمر‪ .‬المدخل الی علم االجتماع‪ .‬جامعە بغداد‬ ‫‪ ،1980‬ص‪7‬‬ ‫‪U.G.Volkov &Others ; Sociology.‬‬ ‫‪Moskva,2006, p.19‬‬ ‫ ـجان‪ -‬بول ویلیم‪ .‬االدیان فی علم أاڵجتماع‪.‬‬ ‫ترجمە بسمە ب���دران‪ .‬المۆسسە الجامعیە‬

‫للدراسات‪ ،‬بیروت ‪ ،2001‬ل‪11‬‬ ‫ ـ جورج غورفیتش‪ .‬االطر االجتماعیة للمعرفة ‬ ‫‪ .‬ترجمە د‪ .‬خلیل أح��م��د خلیل‪ .‬المۆسسە‬ ‫الجامعیە للدراسات‪ .‬بیروت‪2008‬ص‪67‬‬ ‫ ـ ج��ورج غورفیتش‪ .‬ه��ەم��ان س��ەرچ��اوە‪،‬‬ ‫ص‪46-30‬‬ ‫ ـ د‪ .‬معن خلیل عمر‪ .‬علم اجتماع المعرفە‪.‬‬ ‫بغداد ‪ 1991‬ص‪240‬‬ ‫ ـ د‪ .‬رەش����اد م���ی���ران‪ .‬چ��ەن��د بابەتێكی‬ ‫ئ��ێ��ت��ن��ۆ‪-‬ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی‪ .‬دەزگ����ای ت��وژی��ن��ەوە‌و‬

‫باڵوكردنەوەی موكریانی هەولێر‪ .‬بەرگی ‪،1‬‬ ‫ل‪38 37-‬‬ ‫ ـ كارل مانهایم‪ .‬أاڵیدیولوجیە‌و الگوبائیە‬ ‫– مقدمە فی علم إجتماع المعرفە‪ .‬ترجمە د‪.‬‬ ‫عبدالجلیل الگاهر‪ ،‬بغداد ‪1968‬ص‪57-55‬‬ ‫‪L.S.Vasilev; Estorya Religiy‬‬ ‫‪6-Vostoka.Moskva1983,p.5‬‬ ‫‪U.V.Bromley; Ocherki Teori‬‬ ‫‪Etnosa. Moskva1983,p.107‬‬ ‫ ـ د‪ .‬نەبیل عەبدولحەمید عەبدولجەبار‪.‬‬ ‫فەلسەفە ب��ۆ ه��ەم��ووان‪ .‬وەرگ��ێ��ڕان��ی ه��اوار‬ ‫محەمەد ڕەشید‪ .‬دەزگای رۆژهەاڵت‪ ،‬هەولێر‬ ‫‪ ،2010‬ل‪146-145‬‬ ‫ــ د‪ .‬نبیل عه‌بدولعه‌مید عه‌بدولجه‌بار‪ ،‬هه‌مان‬ ‫سه‌رچاوه‌ی پێشوو‪ ،‬ل‪28‬‬ ‫ـ دومينيك فينك‪ .‬علم اجتماع العلوم‪ .‬ترمجة ماجدة‬ ‫أباظة‪ .‬املركز القومي للرتمجة‪ 2000 ،‬بال مكان الطبع‪،‬‬ ‫ص‪157-155‬‬ ‫ـ د‪ .‬صالح قنصوة‪ .‬املوضوعية يف العلوم االجتماعية –‬ ‫عرض نقدي ملناهج البحث‪ .‬دار التنوير‪،‬بريوت‪،2007‬‬ ‫ص‪63‬‬ ‫ـ سريغي كارا مورزا‪ .‬جدلية االيديولوجيا‌و العلم‪.‬‬ ‫ترمجة د‪ .‬نواف القنطار‪ .‬دار عال‌والدين‪ -‬دمشق‪،2005‬‬ ‫ص‪86‬‬ ‫* بۆ نموونە‪ :‬تیرۆركردنی سەالح هەورامی‪،‬‬ ‫مامۆستا لە بەشی كۆمەڵناسی‪ -‬لەبەر فیكر‌و‬ ‫ب���اوەڕی عیلمانی‪ .‬ئ��اوارەب��وون��ی م��ەری��وان‬ ‫ه��ەڵ��ەب��ج��ەی��ی‪ ،‬ل��ەب��ەر ك��ت��ێ��ب��ەك��ەی ب��ەن��اوی‪:‬‬ ‫سێكس‌و ش��ەرع‌و ژن لە مێژووی ئیسالمدا‬ ‫ساڵی ‪...2005‬‬


‫‪147‬‬

‫ ـ يحيي اليحياوي‪.‬في العولمة‌و التكنولوجيا‌و‬ ‫الثقافة‪.‬دار الطليعة بيروت‪ ،2002‬ص‪25‬‬ ‫ ـ اوس��ي��ب��وف‪ .‬اص��ول علم االج��ت��م��اع‪ .‬دار‬ ‫التقدم‪ ،‬موسكو ‪ ،1990‬ص‪191‬‬ ‫ ـ أنتوني غدنز‪ .‬علم االجتماع‪ .‬ترجمة د‪.‬‬ ‫فايز الصياغ‪ .‬مؤسسة ترجمان ‪،‬ط‪ ،4‬بيروت‬ ‫‪ ،2005‬ص‪116‬‬ ‫ ـ ان��ط��ون��ي ج��ي��دن��ز‪ .‬ع��ال��م ج��ام��ح‪ -‬كيف‬ ‫تعيد العولمة تشكيل حياتنا‪ .‬ترجمة عباس‬ ‫كاظم‌و حسن ناظم المركز الثقافي العربي‬ ‫بيروت‪ 2003‬نص‪26-25‬‬ ‫ ـ هةمان سةرضاوة‪ .‬ثاشكؤ‪ ،‬ل‪142 121-‬‬ ‫ ـ أولريش بيك‪ .‬مجتمع المخاطرة‪ .‬ترجمة‬ ‫د‪.‬ج��ورج كثورة‌و د‪ .‬الهام الشعراني‪ .‬المكتبة‬ ‫الشرقية بيروت ‪2009،‬‬

‫ ـ إدغ��ار م���وران‪ .‬نحو سياسة حضارية‪.‬‬ ‫ترجمة أح��م��د العلمي‪ .‬دار العربية للعلوم‬ ‫ناشرون بيروت‪ ،2010‬ص‪14،22‬‬ ‫ ـ السيد يسين‪ .‬حوار الحضارات في عالم‬ ‫متغير‪ .‬مجلة النهج ‪ ،1997/47‬ص‪125-122‬‬ ‫ ـ السيد يسين‪ .‬هةمان سةرضاوة‬ ‫ـ السيد يسين‪ .‬هةمان سةرضاوة‪ ،‬ل ‪١٢٥‬ــ‬ ‫‪١٢٦‬‬ ‫ـ هةمان سةرضاوة‪ ،‬ل‪١٢٧‬‬ ‫ـ ليندا هتشيون‪ .‬سياسة مابعد الحداثية‪.‬‬ ‫ترجمة د‪ .‬حيدر حاج اسماعيل‪ .‬المنظمة العربية‬ ‫للترجمةن بيروت ‪ ،٢٠٠٩‬ص‪ ٨‬ــ ‪٩‬‬ ‫ـ السيد يسين‪ .‬هةمان سةرضاوة‪ ،‬ل‪١٢٧‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪148‬‬

‫ره‌هه‌نده ئایینی‌‌و كۆمەاڵیەتیەكانی‬ ‫بیر الی ماكس ڤێبەر‬ ‫‪Max Weber and his Religious and‬‬ ‫‪social dimensions of thought‬‬

‫د‪ .‬محمد شوانی‬ ‫‪Dr. Muhammed Shwani‬‬


‫‪149‬‬

‫دەستپێك‬ ‫ب���ۆ ق���س���ەك���ردن ل���ە ب��اب��ەت��ێ��ك‪ ،‬که‬ ‫گوزارشت لە ناوەڕۆكی ئەم ناونیشانە‬ ‫بكات‪ ،‬دەبێت ج��ۆره میتۆدێک بگرینه‬ ‫ب��ه‌ر‪ ،‬که پێی ده‌گوترێت توێژینەوەی‬ ‫قووڵ ‪ .Case Study‬ئه‌مه بۆ ئه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫ئ��ه‌گ��ه‌ر ب��ە م��ێ��ژووی ژی��ان��ی تایبه‌تی‬ ‫ماكس ڤێبەردا شۆڕبینەوەو دووڕێیانە‬ ‫گرنگ‌و كاریگەرەكانی روون بكەینەوە‪،‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت ده‌گه‌ینه ئامانجی ئ��ه‌وه‌ی لە‬ ‫گۆشەنیگای سۆسیۆ ــ مێژووییەوە‬ ‫سه‌رچاوه‌ی دروستبوونی ئەو ره‌هه‌نده‬ ‫ئایینی‌‌و كۆمەاڵیەتیانە بدۆزینەوە‪ ،‬كە لە‬ ‫كۆتاییدا وه‌ک قاڵبێك بیرو بۆچوون‌‌و‬ ‫جیهانبینیی ئەم زانایەیان پێكهێناوەو‬ ‫وه‌ک خەسڵەتێكی دیاریكراو بەویان‬ ‫بەخشیوە‪ .‬دیارە ئەمەش بەرهەمی ئەو‬ ‫ژینگە كۆمەاڵیەتیەیە‪ ،‬كە ماكس ڤێبەر‬ ‫قۆناغەكانی ژیانی تێدا بەسەر بردووە‪.‬‬ ‫هەر وه‌ک پێشتریش لە كاتی قسەكردن‬ ‫لە سەر زاناو كۆمەڵناسی‌تر ئەوەمان‬ ‫دووبارە كردووەتەوە‪ ،‬كە تێگەیشتن لەو‬ ‫رووداوو تایبەتمەندیانەی پەیوەستن‬ ‫بە قۆناغەكانی ژیانی هەر كەسێكەوە‪،‬‬ ‫هۆكارێكی گرنگن بۆ تێگەیشتن لە بیرو‬ ‫ب���اوەڕو جیهانبینیی ئ��ەو كەسە‪ .‬ئەم‬ ‫نووسینە بە سەر چەند باسێكدا دابەش‬ ‫دەكەم‪:‬‬ ‫ب��اس��ی ی���ەك���ەم‪ :‬رەوش�����ی ئ��ای��ی��ن��ی‌‌و‬ ‫كۆمەاڵیەتیی ئەڵمانیای سەردەمی ڤێبەر‬

‫ڤێبەر ل��ە چەندین ب��ۆن��ەدا دووپ��ات��ی‬ ‫ك����ردووەت����ەوە‪ ،‬ئ���ەو ج��ی��ه��ان��ەی ئ��ەو‬ ‫ت��ێ��ی��دا ژی����اوه ل��ە ئ��ەڵ��م��ان��ی��ا‪ ،‬م��ارك��س‌‌و‬ ‫ن��ی��چ��ە دروس���ت���ی���ان ك�������ردووە‪ .‬وات���ە‬ ‫گۆڕانكارییەكانی ئەو قۆناغە‪ ،‬بەرهەمی‬ ‫بیری ئەو دوو فەیلەسوفە بوون‪ .‬ئەم‬ ‫بۆچوونەی ڤێبه‌ر لە كاتێكدا گرنگە‪،‬‬ ‫ئەگەر ئەوە بزانین‪ ،‬كە بە بیرمەندێکی‬ ‫م��ۆدێ��رن��ە دەدرێ���ت���ە ق���ەڵ���ەم‪ .‬ل��ەگ��ەڵ‬ ‫باسكردنی شۆڕشی پیشەسازی‌‌و بە‬ ‫دامەزراوەییكردن‌‌و بیرۆكڕاسیدا‪ ،‬ناوی‬ ‫ئه‌م دێت‪ .‬ئەمە وه‌ک ئەوە وایە بیەوێت‬ ‫بڵێت مۆدێرنیتە بەرهەمی نووسینەكانی‬ ‫ماركس‌‌و نیچەن‪ .‬ئەمە بۆ ئەم باسەی‬ ‫ئێمە هێنده گرنگ نییە‪ .‬ب��ه‌اڵم ئەوەی‬ ‫گرنگ بێت‪ ،‬ئه‌وه‌یه‪ ،‬که ڤێبه‌ر كوڕی‬ ‫رۆژگ�����اری م��ۆدێ��رن��ەو گ��ۆڕان��ك��اری��ی��ە‬ ‫ق��ووڵ‌‌و ریشەییەكانی ئەڵمانیا ب��ووه‪.‬‬ ‫ل��ێ��رەوە ئ��ای��دی��او جیهانبینی‌‌و بیرو‬ ‫بۆچوونەكانی سەرچاوەیان گرتووە‪.‬‬ ‫رووداوەك����ان����ی س���ەرەت���ای س���ەدەی‬ ‫ن����ۆزدە‪ ،‬ب��ە دی���اری���ك���راوی‪ ،‬ل��ه ساڵی‬ ‫‪١٨٠٦‬دا خ���اڵ���ی وەرچ������ەرخ������ان‌‌و‬ ‫گۆڕانكاریی م��ەزن ب��ووه لە مێژووی‬ ‫س��ی��اس��ی‌‌و دیینی ئ��ەڵ��م��ان��ی��ادا‪ .‬ت��ا ئەو‬ ‫رۆژگ��ارە ئەڵمانیا زیاتر لە سێ سەد‬ ‫ق��ەوارەو بنەماڵەو یەكەی دەس��ەاڵت‌‌و‬ ‫میرنشین‌‌و ج��ۆری جیاواز پێكهاووه‪،‬‬ ‫که لە ژێر دەسەاڵتی ئیمپراتۆریەتی‬ ‫پیرۆزی رۆمانیدا ب��وون‪ .‬لە نێو ئەم‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪150‬‬

‫جۆری دەسەاڵتانەدا‪ ،‬ده‌سه‌اڵتی زۆر‬ ‫بچووك‌‌و الوازی��ش بوونیان هەبووه‪.‬‬ ‫نێوەندی دەسەاڵتی بەهێزیش بوونی‬ ‫هەبووه‪ .‬لە سەردەمی پەالماردانەكانی‬ ‫ناپۆلیۆن‌دا‪ ،‬دەسەاڵتی ئیمپراتۆریەتی‬ ‫پیرۆزی رۆمانی الواز بووه‌‌و قەوارەی‬ ‫ب��ن��ەم��اڵ��ەی��ی‌ ب��ەه��ێ��ز ب�����ووه‪ .‬ئ��ەم��ەش‬ ‫سەرەتایەك بووه بۆ پەیدابوونی بیری‬ ‫یەگرتنەوەو یەكخستنی قەوارە پەرش‌و‬ ‫ب�ڵاوەك��ان‌‌و بەدەركەوتنی دەسەاڵتی‬ ‫نەتەوەیی ئەڵمانی‪ ،‬بە تایبەتی دوای‬ ‫ه��ەڵ��وەش��ان��ەوەی ئیمپراتۆریەتەكەو‬ ‫سەركەوتنە سەرەتاییەكانی فەرەنسا‪،‬‬ ‫ک��ه ت��ی��ای��دا ت��ا س��اڵ��ی ‪ ١٨١٤‬هەستی‬ ‫نەتەوایه‌تی لە گەشانەوەو بەهێزبووندا‬ ‫ب���ووه‪ .‬ئه‌ڵمانه‌کان ل��ه ساڵی ‪١٨١٥‬دا‬ ‫توانیویانه ل��ە ش���ەڕی وات���ەرل���ودا بە‬ ‫سەر فەرەنسیەكاندا سەركەون‌‪ .‬هه‌ر‬ ‫ل��ه نێو خ��اک��ی ف��ەڕه‌ن��س��ادا‪ ،‬ل��ه نزیك‬ ‫شاری پاریس بڕیاری یەكخستنەوەی‬ ‫خاکی ئەڵمانیا ب��دەن‪ .‬هەر چەندە ئەم‬ ‫قۆناغە‪ ،‬وات��ە لە ساڵی ‪١٨١٥‬ەوە‪ ،‬تا‬ ‫ساڵی ‪ ،١٨٤٨‬بە سەردەمی مێتەرلینگ‬ ‫ن����اس����راوە‪ .‬ئ����ەو راوێ�����ژك�����ارەی بە‬ ‫هەموو توانایەوە دژایەتیی ئ��ازادی‌‌و‬ ‫رۆشنگەریی كردووه‪ ،‬بەاڵم لە رووی‬ ‫نەتەوەیی‌‌و دروستبوونی رەوشێكی پڕ‬ ‫لە سەركەوتن‌‌و ئارامی‌و یەكگرتنەوەی‬ ‫هەرێم‌و ناوچە جیاوازەكانی ئەڵمانیا‪،‬‬ ‫دەس��ت��ك��ەوت��ێ��ك��ی گ�����ەورە ب����وون لە‬

‫م���ێ���ژووی ئ���ەو ك��ۆم��ەڵ��گ��ای��ەدا‪ .‬ت��ا لە‬ ‫ن��ێ��وان س��ااڵن��ی ‪ ١٨٦٦‬ب��ۆ ‪ ،١٨٧١‬به‬ ‫توانایی ده‌سه‌اڵتی بسمارک‪ ،‬یەكێتی‌‌و‬ ‫ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانی دروستبووه‪.‬‬ ‫ئەم سەركەوتنانە مێژووی ئەوروپای‬ ‫بە گشتی‌‌و مێژووی ئەڵمانی بە تایبەتی‬ ‫گ��ۆڕی��وه‪ .‬ئ��ەم��ه‌ش هه‌ڵبه‌ت بەرهەمی‬ ‫سەركەوتنەكانی ئه‌ڵمان بوون له پێش‬ ‫ئه‌و سه‌رده‌مه‪ .‬لە كۆنگرەی ڤییەنا له‬ ‫ساڵی ‪١٨١٥‬دا سیستمێكی کاریگه‌ری‬ ‫بەرێوەبردن‌‌و سیاسی‌‌و دیبلۆماسیی‬ ‫ن��وێ ه��ات��ۆت��ه ئ����اراوه؛ رەوش��ێ��ك��ی لە‬ ‫ب��ار دروس���ت ب���ووه‌ ب��ۆ پێشكەوتنی‬ ‫زانست‌‌و تەكنۆلۆژیا‌‌و فەلسەفە‌و زمانی‬ ‫ئەڵمانی‪ .‬دواتر دەریاوانی‌‌و بازرگانیی‬ ‫رێگا ئ��اوی��ەك��ان گ��ۆڕان��ی بنچینەییان‬ ‫بەسەرداهاتووه‪ .‬لە ساڵی ‪١٨١٨‬ەوە‬ ‫ب��اج هەڵگیراوه‌و بازرگانیی ئ��ازاد لە‬ ‫سه‌رانسه‌ری خاکی بڕوسیادا دەستی‬ ‫پ��ێ ك������ردووه‪ )١(.‬ل��ە س��اڵ��ی ‪١٨٣٥‬دا‬ ‫ل��ە رێ��گ��ای ه��ێ��ڵ��ی ش��ەم��ەن��دەف��ەرەوە‬ ‫شارەكان بە یەكتره‌وه بەستراون‪ .‬ئەم‬ ‫پێشكەوتنانە لە الیەك رەنگدانەوەیان‬ ‫لە سەر ئازادی‌‌و لیبراڵی گەشەكردنی‬ ‫ب��اب��ەت��ە م���رۆی���ی‌‌و ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ەك��ان‬ ‫ه��ه‌ب��ووه‌‪ ،‬ل��ە الی��ەك��ی‌ت��ره‌وه ب��ە هۆی‬ ‫چاوچنۆكیی سەرمایەداری‌‌و سەپاندنی‬ ‫هێزی بازاڕو كۆنترۆڵكردنی سەرچاوە‬ ‫سروشتیەكان‪ ،‬تا دەهاتووه مەترسیی‬ ‫جەنگ‌و خۆپڕچەككردن نزیكتر بووە‪.‬‬


‫‪151‬‬

‫لەم رەوشەدا ماكس ڤێبه‌ر لە دایكبووه‪.‬‬ ‫ئەڵمانیا ل��ە ه��ەوڵ��ی یەكخستنەوەی‬ ‫ناوخۆیی‌‌و ملمالنێی هێزە دەرەكییە‬ ‫ئ��ەوروپ��ی��ەك��ان��ی‌ت��ری وه‌ک ئینگلیزو‬ ‫ف��ەرەن��س��ی‌‌و ئیتاڵی‌‌و ئیسپانیەكاندا‬ ‫بووه‪ .‬شۆڕشەكانی ئەڵمانیا لە ‪‌‌١٨٤٨‬و‬ ‫سەرەتاكانی نیوەی دووەم��ی سەدەی‬ ‫ن��ۆزدە‌‌و دوات��ری��ش بە ه��ۆی شۆڕشی‬ ‫ئیسپانی‌‌و ه��ەڵ��ب��ژاردن��ی پ��ادش��ای��ەك‬ ‫ب��ۆ ئیسپانیا ل��ە س��اڵ��ی ‪ ،١٨٦٨‬وات��ە‬ ‫چوار ساڵ دوای لەدایكبوونی ڤێبه‌ر‪،‬‬ ‫جارێكی‌تر ئەڵمانیا لەگەڵ فەرەنسادا‬ ‫ب���ەش���ەڕ ه���ات���ن���ەوە‪ .‬ل���ەم ش���ەڕەش���دا‬ ‫ئەڵمانیا سەركەوتنێكی گ���ەورەی بە‬ ‫دەستهێناوه‌و فەرەنسای داگیركردووه‪.‬‬ ‫ه��ەم��وو ئەمانە باشترین گ��وزارش��ت‬ ‫بوون لە پێگەیشتنی هزرێكی نەتەوەیی‬ ‫نوێ‌‌و شەڕكردن لە سەر دەستكەوتی‬ ‫نەتەوەیی‪ .‬ئەگەرچی دەمێك بووه‪ ،‬که‬ ‫لە ئەڵمانه‌کان فشاریان خستۆته سەر‬ ‫حكومەتە ناوچه‌یی‌و هەرێمییەكانیان بۆ‬ ‫دروستكردنی (رایخ)‪ ،‬واته پەرلەمانێكی‬ ‫گشتی بۆ دانانی دەستورێكی گشتی‬ ‫بۆ ئەڵمانیا‪ .‬ئەمە دەستكەوتێكی مەزن‬ ‫ب��ووه لە رووی سیاسی‌‌و مێژوویی‌‌و‬ ‫كۆمەاڵیەتیەوە بۆ ئ��ه‌و واڵت��ه مه‌زنه‪.‬‬ ‫سەركەوتنەكانی دواتر‪ ،‬وه‌ک ئاماژەمان‬ ‫پێكرد‪ ،‬بەرەنجامی ئ��ە‌و یەكگرتنانە‬ ‫بوون‪ .‬بسمارك بەو سیفەتەی سەرۆك‬ ‫وەزیرانی نەمسا بووه‪ ،‬بووە به یەكەم‬

‫راوێ��ژك��اری ئ��ە‌و (رای����خ)ەو ت��ا ساڵی‬ ‫‪ ١٨٩٠‬پاریزگاریی لەم نازناوە كردووه‪.‬‬ ‫باوكی ڤێبه‌ر یەكێك بووه لە ئەندامانی‬ ‫ی��ەك��ەم (رای�����خ)ه‪ ،‬ک��ه وه‌ک نوێنەری‬ ‫بەرلین‪ ،‬ئەندام ب��ووه‪ .‬لە بنەماڵەیەكی‬ ‫لەم جۆرە‌دا‪ ،‬بە تایبەتی لەو قۆناغەدا‪،‬‬ ‫ل��ە ن��ێ��و ئ���ەم ت��ای��ب��ەت��م��ەن��دی��ەش��دا‪ ،‬بۆ‬ ‫ك��ەس��ێ��ك‪ ،‬ک��ه ل��ە قۆناغێکی بەهێزیو‬ ‫شكۆداری ئەڵمانیادا ژیابێت‪ ،‬لە نیوەی‬ ‫دووەم��ی سەدەی ن��ۆزدە‌دا‪ ،‬تا سااڵنی‬ ‫جەنگی جیهانی ی��ەك��ەم‪ ،‬قۆناغی پڕ‬ ‫س����ەروەری‌‌و دەس��ت��ك��ەوت��ی ن��ەت��ەوەی‬ ‫ئەڵمانیا‪ ،‬دامەزراندن‌‌و سەركەوتنەكانی‬ ‫ئیمپراتۆریەتەكەو رووخ��ان��ەك��ەش��ی‬ ‫دیبێت‪ ،‬بێگومان که‌سێکی وه‌ک ڤێبه‌ر‬ ‫گه‌یشتۆته لوتكەی توانایی نووسین‌‌و‬ ‫داهێنان‌‌و شیكردنەوەی زانستی‌‌‪ .‬تا لە‬ ‫كۆتایی ژیانیدا دووچ��اری نەخۆشیی‬ ‫دەروون��ی‌ بووه‪ .‬مێژووی كەسایەتی‌‌و‬ ‫ژی��ان��ی ڤ��ێ��ب��ه‌ر وه‌ک رەن���گ���دان���ەوەی‬ ‫م��ێ��ژووی ئیمپراتۆریەتەكە وا ب��ووه‪.‬‬ ‫جگە لەوەی كاریگەریی فەیلەسوفەكانی‬ ‫نزیك لە تەمەنی خۆی لە سەر بووە‪.‬‬ ‫وه‌ک خۆی دەڵێت‪ :‬نووسەرە مەزنەكانی‬ ‫وەك م��ارك��س‌‌و نیچە‌ش رۆڵ��ی��ان لەو‬ ‫جیهانەدا بینیوه‪ ،‬كە ئەوی تیادا ژیاوە‪.‬‬ ‫بێگومان ئ��ه‌م��ان��ه‌ش‪ ،‬ب��ۆ دەرك��ەوت��ن‌‌و‬ ‫ناوبانگی‌ بەرهەمە هزریەكانی ڤێبه‌ر‪،‬‬ ‫كاریگەری زۆری��ان ه��ەب��ووە‪ )٢(.‬هەر‬ ‫لە دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەكان‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪152‬‬

‫لە بەرده‌ستدابوونی خوێندن‌‌و دەست‬ ‫بردن بۆ بابەتە مەزنەكان‪ ..‬هتد‪.‬‬ ‫له سەردەمی ژیانی ڤێبه‌ردا قسه له‬ ‫سه‌ر قۆناغی یەكگرتنەوەی نەتەوەیی‌‌و‬ ‫س��ەردەم��ی شیكردنەوەی چینایەتی‌و‬ ‫الوازب��وون��ی رۆڵ��ی ئایین ک���راوه‪ ،‬كە‬ ‫نزیكەی سێ سەدە بووه‪ .‬بۆ نموونە‪،‬‬ ‫ل��ە تشرینی ی��ەك��ەم��ی س��اڵ��ی ‪١٨١٧‬دا‬ ‫میهرەجانێك س���ازك���راوه ل��ە ش��اری‬ ‫فارتبێرگ بە بۆنەی تێپەڕبوونی سێ‬ ‫س��ەد س��اڵ ب��ە س��ەر ب�ڵاوب��وون��ەوەی‬ ‫وتارەكانی لۆتەر له دژی دەسەاڵتی‬ ‫پ��اپ��ا‌‌و ت��ێ��پ��ەڕب��وون��ی چ����وار س���اڵ بە‬ ‫س��ەر ش���ەڕی ئ����ازادی‌‌‪ .‬خوێندكارانی‬ ‫زان��ك��ۆ ل��ەو ب��ۆن��ەی��ەدا ب��ەش��دارب��وون‪.‬‬ ‫دواتر پشێوییان ناوەته‌وه‌و پەالماری‬ ‫ه���ۆڵ‌‌و ب����ازاڕو دەوروب���ەری���ان داوه‪،‬‬ ‫هه‌رچی دروش���م‌‌و هێمای سیستەمی‬ ‫ك��ۆن ه��ەب��ووه سووتاندوویانه‪ ،‬وه‌ک‬ ‫هێمایەك بۆ كۆتایی هاتن به قۆناغێك‌‌و‬ ‫دەستپێكردنی قۆناغێكی نوێ‪.‬‬ ‫ئەوروپا بە گشتی قۆناغێکی پێگەیشتنی‬ ‫ن��ەت��ەوەی��ی نوێی ب��ه خ��ۆوه بینیوه له‬ ‫ماوەی نێوان شۆڕشی فەرەنسی ساڵی‬ ‫‪ ١٧٨٩‬تا ساڵی ‪ .١٨١٥‬ئەو قۆناغه‌ش‬ ‫ب��ری��ت��ی ب���ووه ل��ە ج��ێ��گ��ی��رب��وون��ی ئ��ەو‬ ‫پرنسیپەی‪ ،‬ک��ه ك��اری ب��ۆ یەكگرتن‌‌و‬ ‫بەهێزبوونی نەتەوەكانی ئ��ەوروپ��ای‬ ‫نێوەڕاست‌‌و رۆژئاوا كردووه لە سەر‬ ‫ب��ن��ەم��ای دروس��ت��ب��وون��ی دەوڵ��ەت��ێ��ك��ی‬

‫نەتەوەیی‪ .‬ئەمەش هۆكارێك بووه بۆ‬ ‫س��ەره��ەڵ��دان��ی ب���زاوت‌‌و ب��زووت��ن��ەوەی‬ ‫رزگ����اری����خ����وازی‌‌و ج���ی���اب���وون���ەوە لە‬ ‫ئیمپراتۆریەتە گەورەكانی وه‌ک نەمساو‬ ‫روسیاو دواتریش عوسمانی‪.‬‬ ‫گرنگترین گۆڕانكاریەكانی قۆناغی‬ ‫سەرەتای ژیانی ڤێبه‌ر‪ ،‬جگە لەو شەڕو‬ ‫ملمالنێ نێونەتەوەیی‌‌و یەكگرتنەوەو‬ ‫پێشكەوتنە زانستییانە‪ ،‬سەركەوتنەكانی‬ ‫ش��ۆڕش��ی پ��ی��ش��ەس��ازی ب���ووه‪ ،‬ك��ە لە‬ ‫ساڵی ‪١٧٧٠‬ەوە دەستی پێكردووه تا‬ ‫ساڵی ‪ ،١٨٣٠‬ئەنجامی باشی ب��ووه‪.‬‬ ‫وەك هەموو ئەو گۆڕانكارییانەی لە‬ ‫ب��وارەك��ان��ی ب��ازرگ��ان��ی‌و كشتوكاڵی‌و‬ ‫سیاسەت‌و ئ��اب��ووری‌‌و ك��ۆب��وون��ەوەو‬ ‫كەڵەكەبوونی سەرمایەی پیشەسازیدا‬ ‫هاتوونە‌ته ئ��اراوە‪ .‬بەاڵم لە چل ساڵی‬ ‫دواتردا‪ ،‬واتە تا ساڵی ‪ ،١٨٧٠‬پەرەسەندنە‬ ‫پیشەسازییەكان زۆر پێشكەوتوون؛‬ ‫كەڵەكەبوونێكی فره‌وانی سەرمایەی‪،‬‬ ‫دارای���ی‪ ،‬ی��ان ئ��اب��ووری‪ ،‬دراو ‪Money‬‬ ‫‪ Economy‬ه��ات��ۆت��ە ئ����اراوە‪ .‬واڵت��ان��ی‬ ‫پیشەسازی كەوتنە دۆزینەوەی بازاڕ‬ ‫بۆ ساغكردنەوەی كااڵو شمەكەكانیان‌‌‪.‬‬ ‫ل����ە الی�����ەك�����ی‌ت�����ره‌وه ك���ەوت���وون���ە‌ت���ه‬ ‫ه��ەڵ��پ��ەی داگ��ی��رك��ردن��ی ئ���ەو ن��اوچ��ەو‬ ‫واڵتانەی بە سەرچاوە سروشتیەكان‬ ‫دەوڵ���ەم���ەن���دب���وون ب���ۆ داب��ی��ن��ك��ردن��ی‬ ‫كەرەستەی خاوی پیشەسازیەكانیان‪،‬‬ ‫ی���ان ش��وێ��ن��ێ��ك��ی س��ت��رات��ی��ژی��ی��ان ب��وو‬


‫‪153‬‬

‫ل��ە ب��ازرگ��ان��ی ن��ێ��ودەوڵ��ەت��ی��دا‪ .‬بۆیە‬ ‫ملمالنێیەكانی لەمە بە دواوە بەرەنجامی‬ ‫سەرسوڕهێنەریان بە دەستەوە داوه‪.‬‬ ‫ب���ازاڕەك���ان ف���ره‌وان ب���وون‪ .‬كۆمەڵگا‬ ‫بەسەر چین‌و توێژی جیاوازدا دابەش‬ ‫ب���ووه‪ .‬داواك����اری ل��ە س��ەر خ���ۆراك‌‌و‬ ‫جل وبەرگ‌‌و كەرەستەی جوانكاری‌‌و‬ ‫پێداویستیەكانی جەنگ‌‌و پێكەوەنانی‬ ‫لەشكری گ����ەورەو‪ ..‬هتد هاتوونە‌ته‬ ‫ئ����اراوە(‪ .)٣‬بە هەموو ئەمانە پێكەوە‬ ‫دەگ��وت��رێ��ت ش��ۆڕش��ی پ��ی��ش��ەس��ازی‪.‬‬ ‫ئەمە وایكردووه‪ ،‬که ڤێبه‌ر دەست بۆ‬ ‫نووسینه‌وه‌ی مێژووی سەرهەڵدانی‬ ‫س��ەرم��ای��ەداری بەرێت‌‌و ك��ار لە سەر‬ ‫ش��ی��ک��ردن��ه‌وه‌ی دی����ارده‌ی بازرگانیی‬ ‫سەدەكانی ن��اوەڕاس��ت‌‌و هۆكارەكانی‬ ‫گەشەكردنی ئیمپراتۆریەتی رۆمانی‌‌و‬ ‫توێژینەوە لە سەر بزوێنەری مێژوو‌‌و‬ ‫روح��ی سەرمایەداری بكات‪ .‬ئ��اوڕ له‬ ‫دی���ارده‌ی گۆڕانکارییه كۆمەاڵیەتی‌و‬ ‫دەروونیەكان بداته‌وه‪ ،‬وەك دیارده‌ی‬ ‫پ��ەی��داب��وون��ی قۆناغی ئ��اوه‌زگ��ه‌رای��ی‌و‬ ‫پەرەسەندنی سیستمی بیرۆكراسی‌‌و‬ ‫س��روش��ت‌‌و ج��ۆرەك��ان��ی دەس����ەاڵت‌‌و‬ ‫ئاكاری پرۆتیستانتی‌و‪ ..‬هتد‪.‬‬ ‫ب��اس��ی دووەم‪ :‬ژی��ن��گ��ەی خ��ێ��زان��ی‌‌و‬ ‫پەروەردەیی ڤێبه‌ر‬ ‫ئەگەرچی لە پێناسەو دیاریكردنی‬ ‫مانای خێزاندا روانگەی جیاواز هەن‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم ك��ۆی ئ��اڕاس��ت��ه‌ك��ان ج��ەخ��ت له‌‬

‫س��ه‌ر ئ��ه‌وه دەك��ەن��ەوە‪ ،‬که بنه‌ماکانی‬ ‫ئاکارو په‌روه‌رده‌و پێگەیاندن‌‌و كلتوور‬ ‫ل��ە پێناسەی خێزانیدا‪ ،‬وه‌ک ئ��ەوەی‬ ‫خێزان لە گروپێك له تاك پێكهاتبێت‌‌و‬ ‫ل��ە میانەی پ��ەی��وەن��دی��ی خ��وێ��ن��ەوە بە‬ ‫یەكترەوە بەستراو بن‪ ،‬بە پێی رۆڵە‬ ‫ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ەك��ان��ی��ان ك��ارل��ێ��ك لەگەڵ‬ ‫ی��ەك��دا ب��ك��ەن‌و كلتوورێكی ه��اوب��ەش‬ ‫لە نێوانیاندا بێته ب��او(‪ ،)٤‬واتە خێزان‬ ‫ببێته ئ��ەو ن��اوەن��دە‪ ،‬ک��ه سەرەتاكانی‬ ‫چ���اوك���ردن���ەوەی م��رۆڤ��ی ت��ێ��دا روو‬ ‫ب��دات‪ .‬جگە لە نووسین‌‌و توێژینەوە‬ ‫زانستیەكان‪ ،‬كەلەپوورو پەندو قسەی‬ ‫نەستەقی هەموو گەالنیش جەخت له‬ ‫سه‌ر ئه‌وه دەكه‌نه‌وه‪ ،‬که گرنگیی خێزان‬ ‫بۆ ئاڕاستە‌کردنی هزر‌‌و بیركردنەوەو‬ ‫ك��ەس��ای��ەت��ی ت���اك ده‌ب��ێ��ت��ه بەشێكی‬ ‫زۆر گرنگ له ژیانی مرۆڤی تاکداو‬ ‫ب��ۆ چۆنیەتیی تێپەڕاندنی قۆناغێکی‬ ‫مێژوویی‪ .‬ڤێبه‌ر لە نێو خێزان‌و بنەماڵەو‬ ‫ن���اوەن���دو ژی��ن��گ��ەی��ەك��ی كۆمەاڵیەتیی‬ ‫خانەدان‌‌و پایەبەرزو خاوەن دەسەاڵت‌‌و‬ ‫نفوزدا لە دایكبووە‪ .‬سەردەمی مناڵیی‬ ‫زۆر ل��ەب��ار ب����ووە ب��ۆ پ��ەی��داك��ردن��ی‬ ‫ناوبانگییه‌که‌ی‪ .‬ب��اوك��ی راوێ��ژك��اری‬ ‫ئەنجومەنی شارەوانی بەرلین‌‌و خاوەن‬ ‫ك��ەس��ای��ەت��ی��ەك��ی ب��ەه��ێ��زب��ووە ل��ە نێو‬ ‫حیزبی لیبراڵی نیشتمانیی هەشتاكانی‬ ‫سەدەی نۆزدە‌داو ئەندامی ئەنجومەنی‬ ‫نوێنەرانی خۆجێی هەرێمەكەی بووە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪154‬‬

‫لە بروسیا‌‌و دواتر ئەندامی ئەنجومەنی‬ ‫نوێنەران (رایخ)ی ئەڵمانیا بووە‪ .‬دایكی‪،‬‬ ‫که ناوی (هێلین ڤاالنستاین ڤێبه‌ر) بووه‪،‬‬ ‫یەكێك بووە لە ئافرەتە رۆشنبیرەكانی‬ ‫س��ەردەم��ەك��ەی‪ ،‬که به‌شێک له ژیانی‬ ‫خۆی بۆ بزووتنەوەی چاكسازی ئاینی‬ ‫لە ناو كالفینیەكاندا ته‌رخان کردووه‪.‬‬ ‫(‪ )٥‬پێ دەچێت دوواتر كاریگەری ئەو‬ ‫بووبێت لە سەر ڤێبه‌ر بۆ قسەكردن لە‬ ‫سەر ئاكاری پرۆتستانتی وەك روحی‬ ‫س��ەرم��ای��ەداری‌‌و ب��زوێ��ن��ەری م��ێ��ژوو‪.‬‬ ‫دایكی لە رووی پاشخانی خێزانییەوە‬ ‫خ���وش���ك���ی ی���ەك���ێ���ك ل����ە ن����ووس����ەرە‬ ‫دی���ارەك���ان���ی ئ��ەڵ��م��ان��ی��ا ب����ووە‪ .‬ڤێبه‌ر‬ ‫خ���وارزای گ��ەورە مێژوو نووسی بە‬ ‫ناوبانگی ئەڵمانیا (هێرمان باومگارتن)‬ ‫ب��ووه‪ .‬وات��ه ئ��ەم مێژوونووسە خاڵی‬ ‫ڤێبه‌ر ب���ووه‪ .‬ك���ارڵ ده‌ی��ڤ��ی��د ڤێبه‌ری‬ ‫مامی ماكس ڤێبه‌ر یەكێك ب��ووه لە‬ ‫گ��ە‌ورە بەڵێندەرە سەرمایەدارەكانی‬ ‫ئەڵمانیا‌‌و خاوەنی كارخانەی رستن‌‌و‬ ‫چنینی ئینگلیزی ئەڵمانی بووه‪ .‬ئەمانە‬ ‫هه‌موو هۆكار ب��وون‪ ،‬که ئیتر ڤێبه‌ر‬ ‫هەر لە كاتی الوی��ەوە بایەخ‌‌و گرنگی‬ ‫بە پرسە گەورەكان بدات‪ .‬هەروه‌ک لە‬ ‫بۆچوونەكانی خۆیشیدا ئەمە بە دەر‬ ‫دەكەوێت‪ ،‬که لە بارەی شیكردنەوەی‬ ‫چ��ی��ن��ای��ەت��ی‌‌و پ��ێ��گ��ەی ت��اك��ەوە دەڵ��ێ��ت‪:‬‬ ‫پلەوپایەی كۆمەاڵیەتیی تاك پشت بە‬ ‫كۆمەڵێكی گ��ۆڕاو دەبەستێت‪ .‬یەكێك‬

‫لەو گۆڕاوانە باگراوندی خێزانیە(‪.)٦‬‬ ‫ڤێبه‌ر ك��وڕی گ��ەورەی نێو خێزانێكی‬ ‫دەوڵەمەند بووه لە رووی ئابووری‌‌و‬ ‫ب��ە دەس�����ەاڵت ل��ە رووی س��ی��اس��ی‌و‬ ‫هۆشیار لە رووی مەعریفیەوە‪ .‬ژماره‌ی‬ ‫مندااڵنی ئەو خێزانە هەشت بوون‪ ،‬دوو‬ ‫كوڕو شەش كچ‪ .‬ڤێبه‌ری كوڕە گەورە‬ ‫ل��ە ‪٢١‬ی نیسانی س��اڵ��ی ‪١٨٦٤‬دا لە‬ ‫شاری ئیرفۆرت لە دایكبووە‪ .‬ئیرفۆرت‬ ‫ش��ارۆچ��ك��ەی��ەك��ی ب��چ��ووك ب����ووه لە‬ ‫رۆژهەاڵتی ئەڵمانیا‪ .‬سەرەتاكانی ژیانی‬ ‫مناڵیی‌‌‪ ،‬تا تەمەنی بست‌و نۆ ساڵی‪،‬‬ ‫ی��ان ت��ا ژن هێنانی‌‌و دروس��ت��ك��ردن��ی‬ ‫خ��ێ��زان ل��ەگ��ەڵ م��اری��ان��ا شێنیتگەر لە‬ ‫س��اڵ��ی ‪١٨٩٣‬دا‪ ،‬ل��ە نێو ئ��ە‌و خێزانە‬ ‫خانەدانە بەناوبانگە دیندارەدا بەسەر‬ ‫بردووه‪ .‬كتێبخانەیەكی گەورەی باوكی‬ ‫لەبەر دەستدا ب��ووه‪ .‬هەر لە چ��واردە‬ ‫ساڵیەوە كتێبەكانی هۆمێر‌‌وس‌و گۆته‌‌و‬ ‫شكسپیری خوێندۆتەوە‪ )٧(.‬ئاشنایەتی‬ ‫لەگەڵ بەرهە‌می نووسینی نووسەرە‬ ‫بەناوبانگەكانی سەردەمە‌که‌ی خۆیدا‬ ‫پەیدا كردووه‪ .‬لە بواری فەلسەفەشدا‪،‬‬ ‫ل��ە تەمەنێكی ك��ورت��دا نووسینەكانی‬ ‫سپینۆزاو شۆپنهاوەرو كانت‌‌و ماركس‌ی‬ ‫خ��وێ��ن��دۆت��ه‌وه‪ .‬ب��ە ه���ۆی ك��ارك��ردن��ی‬ ‫باوكی لە ب��واری سیاسیدا‪ ،‬هەر زوو‬ ‫تێكەاڵوی ئ��ەم ج��ۆره بابەتانە ب��ووه‪.‬‬ ‫نەك هەر خوێندنەوەی ئارەزومەندانە‪،‬‬ ‫بەڵكو بە هۆی ئەم ژینگە خێزانیەوە‪،‬‬


‫‪155‬‬

‫ه���ەر زوو ك��ەوت��ە ب���ەر ک��اری��گ��ه‌ری��ی‬ ‫پ���ەروەردەی چڕی بابەتی ئابووری‌و‬ ‫رام��ی��اری‌و مێژوو‌‌و یاساو فەلسەفەو‬ ‫ئاییناسی‪ .‬لە ساڵی ‪١٨٨٢‬دا قۆناغەكانی‬ ‫خوێندنی بەرایی تەواو كردووه‪ .‬لە ژێر‬ ‫سایەی فەلسەفەی ئادیالیزمی ئەڵمانیدا‬ ‫پ����ەروەردە ك���راوه‪ .‬ل��ە ساڵی ‪١٨٨٣‬دا‬ ‫پ��ەی��وەن��دی��ی ب��ە س��وپ��ای ئەڵمانیەوە‬ ‫بۆ ت��ەواوك��ردن��ی خزمەتی سەربازی‬ ‫ک�����ردووه‪ .‬م��اڵ��ه‌ک��ه‌ی��ان ب��ۆت��ه شوێنی‬ ‫ك��ۆڕی ب��وون��ەوە‌ی سیاسی‌و پێكه‌وه‬ ‫دانیشتنی گ���ەورە كاربەدەستەكانی‬ ‫دەوڵ��ەت‌‌و دیبلۆماته‌‌کان‌‪ .‬زۆر لە زانا‬ ‫بەناوبانگەكانی س��ەردەم��ە‌ک��ه‌ی‪ ،‬که‬ ‫زۆربه‌یان مامۆستایانی زانكۆی بەرلین‬ ‫بوون‪ ،‬هاتوچۆی ماڵەكەیان دەكردووه‪،‬‬ ‫که لە ماڵی خۆیاندا چاوی پێ دەكەوتن‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪١٨٨٦‬دا پەیوەندیی بە زانكۆی‬ ‫بەرلینەوە ك��ردووه‪ .‬لە ب��واری یاسادا‬ ‫بەشداریی تاقیكردنەوەیەكی ئاکادیمیی‬ ‫کردووه‪ .‬له‌مه‌وه ئیتر ژیانی ئاكادیمی‌و‬ ‫زانستیی دەستی پێكردووه‪ .‬لە بواری‬ ‫ی���اس���ا‌‌و م����ێ����ژوودا دەس���ت���ی داوه‌ت����ه‬ ‫نووسین‌‌و توێژینەوە‪ .‬لە ساڵی ‪١٨٨٩‬دا‬ ‫پ��ل��ەی دك���ت���ۆرای ب��ە دەس���ت ه��ێ��ن��اوه‪،‬‬ ‫ئەویش بە نووسینی تێزی دكتۆراكەی‬ ‫بە ناونیشانی (مێژووی بازرگانی لە‬ ‫چاخی نێوەڕاستدا)‪ .‬بەمەش لە زانكۆی‬ ‫بەرلین ک���راوه ب��ه مامۆستای یاسا‪.‬‬ ‫دواتر تێزێكی‌تری پێشكەش كردووه بە‬

‫ناونیشانی (مێژووی كاری كشتوكاڵیی‬ ‫رۆمانی)‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪١٨٩١‬دا بوارەكانی نووسین‌و‬ ‫لێکۆڵینه‌وه‌کانی ڤێبه‌ر فره‌وانتر بوون‌‪.‬‬ ‫به‌رهه‌می نووسنه‌کانی باڵوبوونه‌ته‌وه‪.‬‬ ‫به‌اڵم زۆربەیان راسته‌وخۆ ده‌رباره‌ی‬ ‫ب��اب��ه‌ت��ی کۆمه‌ڵناسی ن���ه‌ب���وون‪ )٨(.‬لە‬ ‫زانكۆی هایدڵبێرگ بووه بە مامۆستای‬ ‫ئابووری‪ ،‬که جێگاکه‌ی ئابووریناسی‬ ‫ئەڵمانیی ب��ە ن��اوب��ان��گ ك���ارڵ كینزی‬ ‫گرتۆته‌وه‪ .‬نێوه‌ڕۆکی بابه‌تی وانه‌کانی‬ ‫ل��ه س���ەرەت���ادا ده‌رب������اره‌ی دەوڵ��ەت��ی‬ ‫نیشتمانی‌‌و سیاسەتی ئابووری بوون‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪١٨٩٤‬دا بە هەمان پسپۆڕێتی لە‬ ‫زانكوی فڕایبۆرگ‌دا دامەزراوە‪ .‬بە هۆی‬ ‫ه��ەوڵ‌و تەقەاڵ ئاكادیمی‌‌و توێژینەوە‬ ‫زانستییەكانییەوە‪ ،‬لە ئەنجامی ماندوو‬ ‫بوونی زۆری��ی��ه‌وه‪ ،‬لە ساڵی ‪١٨٩٧‬دا‬ ‫دووچ��اری رووخانی ب��اری ده‌روون��ی‬ ‫بووه‪ .‬سااڵنی نەخۆشییه‌که‌ی لە رۆمای‬ ‫پایته‌ختی ئیتاڵیادا بەسەر بردووه‪ .‬ئیتر‬ ‫ل��ه‌و س��ااڵن��ه‌دا ت��وان��ای��ی خوێندنەوەو‬ ‫داه��ێ��ن��ان��ی نووسینی ‌‌ن��ەم��اوه‪ .‬دوات��ر‬ ‫دوای چ���وار س���اڵ ن��ەخ��ۆش��ی‪ ،‬چ��اك‬ ‫ب��ۆت��ه‌وه‪ .‬ئیتر س��ەر ل��ە ن��وێ ده‌ستی‬ ‫داوه‌ت����ه‌وه خوێندنەوەو نووسین‪ .‬لە‬ ‫ساڵی ‪١٩٠٤‬دا كتێبە بەناوبانگەكەی‪،‬‬ ‫که به ناونیشانی (ئاكاری پرۆتستانتی‌‌و‬ ‫روح��ی سەرمایەداری)‌ییه‪ ،‬نووسیوه‪.‬‬ ‫ب���ە ب��ڵ�اوب����وون����ه‌وه‌ی ئ����ه‌م ک��ت��ێ��ب��ه‌ی‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪156‬‬

‫وەك زانایەكی كۆمەڵناسی ناوبانگ‬ ‫ده‌رک���ه‌وت���ووه‪ .‬ئ��ه‌وج��ا ل��ە ئەمریكاوە‬ ‫بانگهێشتنامه‌یه‌کی پ��ێ گه‌یشتووه‌و‬ ‫سەردانی ئەو واڵتەی ك��ردووه‪ .‬دوای‬ ‫گەڕانەوەی لە ئەمریكاوه‪ ،‬له زانکۆکانی‬ ‫ئ��ه‌ڵ��م��ان��ی��ادا دەس��ت��ی ب��ەوان��ە وت��ن��ەوە‬ ‫ك���ردۆت���ەوە‪ .‬ب��ە تایبەتی ل��ە زان��ك��ۆی‬ ‫هایدلبێرگ‪ .‬لە ساڵی ‪١٩١٩‬دا‪ ،‬له دوای‬ ‫جه‌نگی جیهانی یەكەمه‌وه‪ ،‬سەردانی‬ ‫نەمسای ك���ردووه‪ .‬ل��ه‌وێ له زانکۆی‬ ‫میونیخ وان���ه‌ی ل��ه بابه‌تی ئابووریدا‬ ‫گ���وت���ۆت���ه‌وه‪ .‬ب����ەاڵم ل���ە پ���ڕ ب���ە ه��ۆی‬ ‫نەخۆشی سییەكانییەوە‪ ،‬لە تەمەنی‬ ‫پەنجاوشەش ساڵیدا‪ ،‬لە ساڵی ‪١٩٢٠‬دا‬ ‫كۆچی دوای��ی ك��ردووه‪ .‬دوا به دوای‬ ‫مردنی‪ ،‬لە زۆربەی واڵتانی ئەوروپاو‬ ‫ئاسیاو ئەمریكادا چەندین توێژینەوەو‬ ‫نووسینی ج��ۆراو جۆر‪ ،‬نەك ته‌نها لە‬ ‫ب��واری كۆمەڵناسیدا‪ ،‬بەڵكو لە بواری‬ ‫سیاسەت‌‌و ئابووری‌‌و مێژووو فەلسەفەو‬ ‫ئاینناسیشدا لە سەر ژیان‌‌و بەرهەم‌و‬ ‫كتێب‌‌و باڵوكراوەكانی ئەنجامدراون‪)٩(.‬‬ ‫به‌رهه‌می نووسینه‌کانی وه‌رگێڕراونه‌ته‬ ‫سه‌ر چه‌ندین زمانی جیهانی‪ .‬چه‌ندین‬ ‫ب��اب��ه‌ت ب��ه چه‌ندین زم��ان ده‌رب���اره‌ی‬ ‫نووسینه‌کانی باڵوبوونه‌ته‌وه‪ .‬له‌مه‌وه‬ ‫ئیتر ڤێبه‌ر وه‌ک پێشه‌نگێکی ب��واری‬ ‫کۆمه‌ڵناسی‌و ئابووری ناسراوه‪.‬‬ ‫ب���اس���ی س���ێ���ی���ەم‪ :‬رەف����ت����ارو رۆڵ���ی‬ ‫كۆمەاڵیەتی لە هزری ڤێبه‌ردا‬

‫رەفتار لە بیرو بۆچوونەكانی ڤێبه‌ردا‬ ‫شوێنێكی ت��ه‌وه‌ری��ی ه��ەی��ە‪ ،‬تەنانەت‬ ‫كۆمەڵناسیش بەوه پێناسە دەكات‪ ،‬كە‬ ‫زانستێک بێت بریتی بێت لە توێژینەوە‬ ‫ل��ە رەف��ت��اری ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی ت��اك��ەك��ان‪.‬‬ ‫خودی تیۆرەكەی ڤێبه‌ر لە سەر بنه‌مای‬ ‫شیكردنەوەی رەفتاری كۆمەاڵیەتیی‬ ‫ئەندامانی كۆمەڵگا دام��ەزراوە‪ .‬رەفتار‬ ‫ب��ە الی ڤ��ێ��ب��ه‌رەوە بریتییە ل��ە ه��ەر‬ ‫جووڵەیەك‪ ،‬یان هه‌ر یان چاالكیەك‪،‬‬ ‫که الیه‌ن تاكه‌وه بە مەبەستەوە ئەنجام‬ ‫بدرێت‪ .‬بوونی تاكەكانی‌تری لەبەرچاو‬ ‫گرتبێت‪ ،‬به تایبه‌تی لە كاتی ئەم جووڵەو‬ ‫ك���ردەی���ەدا‪ ،‬رەف��ت��اری كۆمەاڵیەتیش‬ ‫ب��ە الی ڤێبه‌ر پشت ب��ە س��ێ مەرجی‬ ‫بنچینەیی دەبەستێت‪:‬‬ ‫‪١‬ـ بوونی دوو كەس‪ ،‬یان زیاتر پێكەوە‬ ‫كارلێك دەك��ەن‌‌و رەفتارێك دروس��ت‬ ‫ئەكەن‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ بوونی چەند رۆڵێكی كۆمەاڵیەتی‬ ‫ی��ەك��س��ان‪ ،‬ی���ان ج���ی���اواز ئ���ەو تاكانە‬ ‫دەیگێڕن‪ ،‬كە رەفتارەكەیان ئەنجامداوە‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ بوونی ئەو پەیوەندیی كۆمەاڵیەتی‬ ‫هاوكاته لەگەڵ پرۆسەی رەفتاردا‪)١٠(.‬‬ ‫پێش سەدەیەك لەمەوبەر ماكس ڤێبه‌ر‬ ‫لە سەر بنەمای شیكردنەوەی رەفتاری‬ ‫تاك لە كۆمەڵگادا بنچینەی ئەم تیۆرەی‬ ‫داڕش��ت��ووە‪ ،‬رەفتاری مرۆڤی بۆ سێ‬ ‫جۆر دابەشكردووە‪:‬‬ ‫ی�����ەك�����ەم‪ :‬رەف������ت������اری خ���ۆڕس���ك���ی‬


‫‪157‬‬

‫س����ەرچ����اوەك����ەی م���ەی���ل‌‌و ح��ەزێ��ك��ی‬ ‫ئاژەڵی بایۆلۆژیە لە دەڤەری نەستەوە‬ ‫سەرچاوە دەگرێت‌‌و تاك پاڵ دەنێت‬ ‫بۆ تێركردنی ح��ەزو داواكاریەكانی‪،‬‬ ‫بێ ئ��ەوەی بیر لە ئەنجام‌‌و ئایندەی‬ ‫ئەمڕەفتارەی بكاتەوە‪ .‬لە دەرووناسیدا‬ ‫ب��ەم��ە دەڵ��ێ��ن پ��اڵ��ن��ەرە ب��ەرای��ی��ەك��ان‪،‬‬ ‫ك��ە ل��ە ب��ن��ەڕەت��دا دوور ك��ەوت��ن��ەوە لە‬ ‫برسیەتی‌‌و لە ئێش وئازارو تێركردنی‬ ‫پێویستیە سێكسیەكان دەگرێتەوە(‪،)١١‬‬ ‫ب��ۆی��ە پێویستی ب��ە ك��ۆن��ت��رۆڵ��ك��ردن‌‌و‬ ‫بەرزەفتكردنە‪.‬‬ ‫دووەم‪ :‬رەف����ت����اری ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی‬ ‫نەریتی‪ .‬ئەم رەفتارە لە داب‌و نەریت‌‌و‬ ‫بەها كۆمەاڵیەتی‌‌و ك��ارە نموونەییە‬ ‫ئاكارییەكانی كۆمەڵگاوە سەرچاوە‬ ‫دەگرێت‪ ،‬یاساو رێسا كۆمەاڵیەتییەكان‬ ‫ج���وڵ���ە‌و رەف����ت����ارو ه��ەڵ��س��وك��ەوت��ی‬ ‫تاكەكانی دی��اری دەك��ەن‪ .‬هەر بە پێی‬ ‫ئ��ەو ب��ەه��ا كۆمەاڵیەتییه‌کانیش تاك‬ ‫ئ��ام��ان��ج‌‌و ن��ەخ��ش��ەی ئ��ای��ی��ن��دەو ح��ەزو‬ ‫خۆزگەكانی دادەڕێژێت‪ .‬ئەم رەفتارە‬ ‫ل��ە رێ‌ وڕەس��م��ەك��ان��ی س�ڵاوك��ردن‌‌و‬ ‫ه��ەواڵ پرسین‌و بۆنە ئایینی‌‌و میللی‌‌و‬ ‫نیشتمانیەكاندا بەدەردەكەوێت‪.‬‬ ‫س���ێ���ی���ەم‪ :‬رەف����ت����اری ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی‬ ‫ئ��ەق��ڵ��ی‪ .‬ئ��ەم��ە ج���ۆره رەف��ت��ارێ��ك��ە‪ ،‬که‬ ‫ل���ه س���ەر ب��ن��ەم��ای ئ�����اوه‌زو ڵۆجیک‬ ‫دام����ەزراوە‪ ،‬س��ەرچ��اوەك��ەی دەڤ��ەری‬ ‫خودە‪ ،‬گوزارشت لە چییەتیی جیهانی‬

‫دەرەوەو حەقیقەتی ژیانی كۆمەاڵیەتی‬ ‫دەك��ات‪ ،‬كاتێك تاك لە مامەڵەكردنیدا‬ ‫لەگەڵ كەسانی‌تردا ئەم جۆره رەفتارە‬ ‫دەك������ات‪ ،‬پ��ش��ت ب���ە زم��ان��ێ��ك��ی ب���ااڵ‌‌و‬ ‫ئاخاوتنێكی ژیرانەو ئاكارێكی بەرزو‬ ‫ئارگیۆمێنتی بابەتی بۆ كردارەكانی‬ ‫دەب��ەس��ت��ێ��ت‪ .‬ڤ��ێ��ب��ه‌ر عەقاڵنییەتیشی‬ ‫ل��ە رووی ن������اوەڕۆك‌‌و م��ی��ك��ان��ی��زم‌‌و‬ ‫ئامانجەوە شیكردۆتەوە؛ سەرەتا لە‬ ‫رووی هزر‌‌و ناوەڕۆكەوە پێی وا بووه‪،‬‬ ‫ک��ه ئەقاڵنییەت ئ��ام��اژە ب��ە جۆرێكی‬ ‫ب��ی��رك��ردن��ەوە دەك���ات‪ .‬وات���ە جۆرێكی‬ ‫تایبەت لە هزرین‌‌‪ ،‬که دەوەستێتە سەر‬ ‫بەستنەوەی هۆكار بە ئەنجامەوە‪)١٢(.‬‬ ‫یەكێك لە نیشانەكانی بیركردنەوەی‬ ‫ئەقاڵنی‪ ،‬هۆكارییە‪ ،‬واتە سەبەبیە بۆ‬ ‫كەوتنەوەی هەر ئەنجامێك‪ .‬هەروه‌ک لە‬ ‫رووی میكانیزمیشەوە دەوستێتە سەر‬ ‫هەڵبژاردنی گونجاوترین هۆكارەكانی‬ ‫گ��ەی��ش��ت��ن ب��ە ئ��ام��ان��ج‪ .‬ل��ە دوای��ی��ش��دا‬ ‫ب��ی��رك��ردن��ەوەی عەقاڵنی تواناییەكی‬ ‫گ����ەورەی ل��ە چ��ارەس��ەرك��ردن��ی ئ��ەو‬ ‫گرفتانە‌دا هه‌یه‪ ،‬که رووبەڕووی مرۆڤ‬ ‫دەبنەوە‪ .‬ئیتر ڤێبه‌ر ئەم جۆرە رەفتارە‪،‬‬ ‫وات���ە رەف��ت��اری ئ��ەق��ڵ��ی‪ ،‬ك��ە جۆرێكی‬ ‫س��ەرەك��ی��ی رەف��ت��ارە‪ ،‬ب��ۆ س��ێ ج��ۆری‬ ‫الوەكی دابەش دەكات‪ )١٣(،‬که بە پێی‬ ‫میكانیزم‌‌و ئامانجەكانییەوە بریتین لە‪:‬‬ ‫ی��ه‌ک��ه‌م‪ :‬رەفتارێكی ئەقڵی ب��ە هۆی‬ ‫ئامرازێكی ئەقڵیەوە‪ ،‬بەاڵم بۆ ئامانجێكی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪158‬‬

‫نا ئەقڵی‪ ،‬وه‌ک ئ��ەوەی من ئامڕازی‬ ‫تەكنۆلۆژی زۆرب���اش بۆ ك��ارك��ردن‌و‬ ‫بەرهەمهێنان‌‌و قازانجی ب��اش بەكار‬ ‫بهێنم‪ ،‬بەاڵم ئەو قازانجەی لە مییانەی‬ ‫ئەم میكانیزمە ئەقاڵنییەوە بەدەستی‬ ‫ده‌هێنم‪ ،‬بۆ كارێك‪ ،‬یان لە رێگایەكدا‬ ‫ب��ەك��اری بهێنم‪ ،‬ک��ه ل��ەگ��ەڵ بەهاكانی‬ ‫كۆمەڵگاو مرۆڤایەتیدا نەگونجێت‌‌و بە‬ ‫پێی پرەنسیپ‌‌و بنەما ئەقاڵنییەكان كارو‬ ‫رێگایەكی نا ئەقاڵنی بێت‪ .‬بۆ نموونە‬ ‫دەوڵەمەندەكانی كۆمەڵگای ئێمە لە چ‬ ‫بوارێكی خزمەتگوزاری‌‌و خێرخوازیدا‬ ‫هاوكاری دەكەن؟‬ ‫دووه‌‌م‪ :‬رەفتارێكی ئەقڵی بە هۆی‬ ‫ئ��ام��رازێ��ك��ی ن��ا ئ��ەق��ڵ��ی��ەوە‪ ،‬ب���ەاڵم بۆ‬ ‫ئامانجێكی ئەقڵی‪ ،‬وه‌ک هەموو ئەو‬ ‫قوتابی‌و خوێندكارانەی پاش دابڕانێكی‬ ‫زۆر لە خوێندن گەڕاونەتەوە‪ ،‬هەوڵی‬ ‫بەدەستهێنانی زانست‌‌و بڕوانامە ئەدەن‪.‬‬ ‫ئەمە رەفتارێكی ئەقڵییە‪ ،‬ئامانجەكەشی‬ ‫ئەقڵییە‪ .‬ئەگەر بۆ زانست‌و فێربوون‌‌و‬ ‫ه���ۆش���ی���ارب���وون���ەوەو خ��زم��ەت��ك��ردن��ی‬ ‫كۆمەڵگا بێت‪ ،‬ئ��ه‌وا پەنا ب��ردن��ە بەر‬ ‫قۆپییە بۆ سەركەوتن‌‌و دەرچ��وون لە‬ ‫تاقیكردنەوە میكانیزمێكی نا ئەقاڵنی‪.‬‬ ‫سێیه‌م‪ :‬رەفتارێكی ئەقڵی ب��ە هۆی‬ ‫ئامڕازێكی ئەقڵییەوە‌و بۆ ئامانجێكی‬ ‫ئەقڵی‪ ،‬ڤێبه‌ر بەمە دەڵێت جۆری ئایدیاڵی‬ ‫‪ ،Ideal Type‬واته ئەو رەفتارەی‪ ،‬که‬ ‫لە رووی جێبەجێكردن‌‌و میكانیزم‌‌و‬

‫ئامانجیشەوە لەگەڵ بەهاكانی كۆمەڵگا‌‌و‬ ‫بنەما زانستیەكاندا گونجاوو تەبایە‪،‬‬ ‫هیچ بڕگەو جومگەیەكی ئەم جۆرەی‬ ‫رەفتارە غەریزی‌‌و نەریتی‌‌و نازانستی‬ ‫نییە ‪.‬‬ ‫جگە لە رەفتار‪ ،‬ماكس ڤێبه‌ر لە ناو‬ ‫هەموو بابەتەكانی‌تری كۆمەڵناسیدا‬ ‫گرنگی ب��ە رۆڵ���ی ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی داوە‪،‬‬ ‫ب��ەالی هەندێك ل��ە زان���او توێژەرانی‬ ‫ك��ۆم��ەڵ��ن��اس��ی��ەوە‪ ،‬رۆڵ���ی كۆمەاڵیەتی‬ ‫ب�����زوێ�����ن�����ەری س�����ەرەك�����ی ت���ی���ۆرە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكەی ڤێبه‌رە‪ ،‬چونكە بە‬ ‫ه��ۆی زانینی رۆڵ��ی ت��اك��ەوە پێشبینی‬ ‫رەف����ت����اری ت����اك دەك����رێ����ت‪ .‬پ��ێ��ی��وای��ە‬ ‫دەك��رێ��ت قوتابی پێشبینی رەف��ت��اری‬ ‫مامۆستاكەی بكات لە میانەی زانینی‬ ‫رۆڵ���ە ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ی��ەك��ەی‪ ،‬ه���ەروەك‬ ‫مامۆستاش دەتوانێت پێشبینی رەفتاری‬ ‫قوتابیەكەی بكات لە میانەی ناسینی‬ ‫رۆڵ���ە ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ی��ەك��ەی‪ .‬ه���ەروه‌ک‬ ‫ئەمە لە نێو خێزانیشدا راستە‪ ،‬منداڵ‬ ‫دەت��وان��ێ��ت پێشبینی رەف��ت��اری باوكی‬ ‫بكات بە هۆی زانینی رۆڵی كۆمەاڵیەتی‬ ‫ب��اوك��ی‪ ،‬باوكیش دەت��وان��ێ��ت پێشبینی‬ ‫رەف��ت��اری منداڵەكەی بكات ب��ە هۆی‬ ‫ناسینی رۆڵی كۆمەاڵیەتی منداڵەكەی‪.‬‬ ‫بەم شێوەیە دەتوانین پێشبینی رەفتاری‬ ‫تاكەكان بكەین بە هۆی زانینی رۆڵە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكانیانەوە‪ .‬بە مانایاكی‌تر‬ ‫زانینی ئەو رۆڵ��ە كۆمەاڵیەتییەی‪ ،‬كە‬


‫‪159‬‬

‫ت��اك دەیگێڕێت یارمەتی دەر دەبێت‬ ‫لە پێشبینی كردنی رەفتاری رۆژانە‌‌و‬ ‫وردەكارییەكانی (‪)١٤‬‬ ‫باسی چ���وارەم‪ :‬ئایین‌و كۆمەڵناسی‬ ‫ئایینی الی ڤێبه‌ر‬ ‫هەموو پرسەكانی كۆمەڵناسی ئایینی‬ ‫الی ماكس ڤێبه‌ر لەسەر توێژینەوەی‬ ‫چەند چەمكێكی جەوهەری راوەستاوە‬ ‫وه‌ک چەمكەكانی خواوەندی‪ ،‬تابوو‪ ،‬یان‬ ‫قەدەغەكراوەكان‪ ،‬كاریزما‪ ،‬بەهاكان‪،‬‬ ‫ئاكارە ئایینیەكان‪ ،‬هەروەها ڤێبه‌ر لە‬ ‫توێژینەوەی ئاییندا‪ ،‬لە پرسەكانی دین‌‌و‬ ‫جادو‌‌و قوڵ بۆتەوە‪ ،‬بەراوردی لە نێوان‬ ‫ج��ادوك��ەرەك��ان ی��ان سیحربازەكان‌‌و‬ ‫پیاوانی ئایینیدا ك���ردووە‪ ،‬بەتایبەتی‬ ‫لە كۆمەڵگای دێریندا وه‌ک میسریە‬ ‫فیرعەونیەكان‌‌و لە كەلتووری چینی‌‌و‬ ‫شارستانیەتی هیندی‌‌و بودیزم‌دا‪ .‬هەر‬ ‫وه‌ک چەند توێژینەوەیەكی گرنگی لە‬ ‫سەر كۆنفشیۆسی‌‌و رۆڵی ئەم ئایینە‬ ‫نووسی لە بونیادی كۆمەاڵیەتی چینی‬ ‫كۆندا‪ ،‬بە شێوەیەكی سۆسیۆلۆژیانە‬ ‫رێنماییەكانی ئایینە ئاسمانیەكانی‬ ‫خ��س��ت��ووت��ە ب���ەر ب���اس‌‌و ل��ێ��ك��دان��ەوەو‬ ‫ت��وێ��ژی��ن��ەوەی ل��ە س��ەر مەسیحیەت‌‌و‬ ‫ئیسالم ك����ردووە‪ ،‬ل��ەم��ەش��دا ب��ە دوا‬ ‫داچ����وون����ی ب���ۆ ك���اری���گ���ەری ئ��اك��ارە‬ ‫دینیەكان ك���ردووە ل��ە ه��ەر ی��ەك لەم‬ ‫ئایینانەدا بە تایبەتی كاریگەریان لە‬

‫سەر رەفتاری ئابووری‪ )١٥(،‬پێی وایە‬ ‫ئایینی مەسیحی رزگاركەرو چاكسازو‬ ‫پ��اك��ك��ەرەوەی��ە‪ ،‬كەچی ئایینی ئیسالم‬ ‫ئایینی سەربازی‌و شەڕو توندوتیژیە‪،‬‬ ‫ئیسالم لە رێگای زەبرو زەنگ‌و هێزی‬ ‫سەربازیەوە ویستوویەتی شێوازەكانی‬ ‫رەفتارو نەریتە كۆنەكان بگۆڕێت‪ ،‬كە‬ ‫لە س��ەردەم��ی جاهیلیەتدا ب��او ب��وون‪.‬‬ ‫ل��ەگ��ەڵ ئ��ەم��ەش��دا ئایینی ئیسالم بە‬ ‫بۆچوونی ڤێبه‌ر رۆڵێكی گرنگی گێڕاوە‬ ‫ل��ە گ��ۆڕی��ن��ی دی����اردە ئ��اب��ووری��ەك��ان��ی‬ ‫سەردەمی جاهیلی كاتێك فەرمانی داوە‬ ‫بە نوێژكردن‌‌و زەكاتدان‌و لە الیەكی‌تر‬ ‫خ���واردن���ەوەو ق��وم��ارك��ردن��ی ح���ەرام‬ ‫ك���ردووە‪ ،‬ئەمە پرسە بنچینەییەكانی‬ ‫ئابووریی ئەو سەردەمەی گۆڕیوە‪.‬‬ ‫ڤێبه‌ر لە كۆمەڵناسیی ئاییندا جەختی‬ ‫ك��ردۆت��ە س��ەر ئ���ەوەی ب��ی��رو ب���اوەڕە‬ ‫ئایینیەكان بریتین لە هێزی بزوێنەرو‬ ‫پ��اڵ��ن��ەری گ��ۆڕان��ە ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ەك��ان‪،‬‬ ‫ب���ە ب��ۆچ��وون��ی ڤ��ێ��ب��ه‌ر ل���ە م��ێ��ژووی‬ ‫مرۆڤایەتیدا هیچ شتێك بە قەد بیرو‬ ‫ب���اوەڕی ئایینی‌‌و ئایینە مەزنەكانی‬ ‫جیهان ب��ە شێوازێكی رادیكاڵیانەو‬ ‫شۆڕشگێڕیانە ك��اری نەكردۆتە سەر‬ ‫ئاراستەكردنی مرۆڤایەتی‌و لە بارەی‬ ‫ئەنجامە كۆمەاڵیەتیەكانیشەوە هیچ‬ ‫شتێك بە ئه‌ندازه‌ی رێنماییەكانی ئەم‬ ‫ئایینانە كاریگەریان نەبووە‪)١٦(.‬‬ ‫ج���ەخ���ت���ك���ردن���ی ڤ���ێ���ب���ه‌ر ل����ە س���ەر‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪160‬‬

‫بنەما كۆمەاڵیەتییەكان‪ ،‬ی��ان ب��وارە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكانی ژیانی مرۆڤەكان‪،‬‬ ‫وەك ه�����ۆك�����اری س�����ەرەك�����ی ب��ۆ‬ ‫دی��اردەك��ان��ی‌ت��ری بونیادی كۆمەڵگای‬ ‫م��رۆی��ی‪ ،‬ل��ە زۆرب���ەی نووسینەكانیدا‬ ‫بەدەردەكەوێت‪ ،‬ئەمەش وای كردووە‪،‬‬ ‫سەرەڕای پەرش‌و باڵویی بابەتەكانی‪،‬‬ ‫وەك كۆمەڵناسێك بناسرێت‌‌و زیاتر‬ ‫ل��ەم ب���وارەدا پێشەنگ وەربگرێت‪ .‬لە‬ ‫كۆمەڵناسیی دینیدا‪ ،‬وه‌ک ئاماژەمان‬ ‫پێدا‪ ،‬بیرو ب��اوەڕی ئایینی بە هەوێنی‬ ‫پڕۆسە مێژووییەكان دادەن��ێ��ت‪ .‬نەك‬ ‫هەر لەم بوارەدا‪ ،‬بەڵكو ئایین‌‌و ئاكاری‬ ‫ئایینی‪ ،‬بە تایبەتی لە نێو مەزهەبی‬ ‫پرۆتستانتیدا‪ ،‬بە رۆح��ی دەركەوتنی‬ ‫س���ەرم���ای���ەداری وەك سیستەمێكی‬ ‫ئ����اب����ووری‌‌و ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی ه��ەژم��ار‬ ‫دەك��ات‪ .‬چونكە ئاكاری پڕۆتستانتی‪،‬‬ ‫ك��ە ل��ە رێنماییە ئایینیەكانەوە تاك‬ ‫وەری دەگرێت‪ ،‬جەخت دەكاتە سەر‬ ‫ك��ەم��ك��ردن��ەوەی م��ەس��رەف��ی رۆژان���ە‌‌و‬ ‫ك��ارك��ردن��ی ب�����ەردەوام‌و دەستپاكی‌‌و‬ ‫دڵ����س����ۆزی ل����ە ك��������اردا‪ ،‬ه����ەروەه����ا‬ ‫پ��اش��ەك��ەوت��ك��ردن‌‌و وەبەرهەمهێنانی‬ ‫ب����ەردەوام‪ .‬دوات���ر بەگەڕخستنەوەی‬ ‫ئ���ەوەی پ��اش��ەك��ەوت��ك��راوە ل��ە ب��واری‬ ‫بەرهەمهێنانی‌تردا‪ .‬لە راستیدا ئەمەش‬ ‫روح��ی سەرمایەدارییە‪ ،‬ب��ەاڵم ئەوەی‬ ‫گ��رن��گ��ە ئ��ەن��دام��ان��ی ك��ۆم��ەڵ��گ��ای��ه ل��ە چ‬ ‫كەناڵێكەوە ئەم ئاكارەیان وەرگرتووە‌‌و‬

‫چۆن كردوویانە بە ئەركێكی ویژدانی‌‌و‬ ‫ئ��اك��اری خ��ۆی��ان‪ ،‬چ��ۆن ب��ە پیرۆزیان‬ ‫ك���ردووەو ب��ووە بە بەشێك لە ژیانی‬ ‫مادی‌‌و مەعنەویان؟ ڤێبه‌ر بۆ وەاڵمی‬ ‫ئ��ەو پرسیارە گ��ەڕاوه‌ت��ه‌وه بۆ دین‌‌و‬ ‫بنەما ئایینیەكانی مەزهەبی پرۆتستانتی؛‬ ‫لەم ب��ارەوە دەڵێت‪ :‬هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌ک‬ ‫ئەگەر لە ژێر فەرمانی پێغەمبەرێكدا‪،‬‬ ‫ی���ان ب��ان��گ��خ��وازێ��ك��ی دڵ���س���ۆزدا خ��ۆی‬ ‫رێكخست‌و ژیانی بەڕێوە ببات‪ ،‬سەرەتا‬ ‫كۆنتڕۆڵی رەفتاری لە سەر راهاتوو‪،‬‬ ‫یان باو دەكەوێتە دەستی ئەم مرۆڤە‬ ‫خاوەن سروشە لێهاتووانە‌‌و قوتابی‌‌و‬ ‫الی��ەن��گ��رەك��ان��ی��ان��ەوە‪ .‬ب��ێ��گ��وم��ان ئ��ەم‬ ‫پێغەمبەرە‪ ،‬یان پیاوچاكە‪ ،‬رزگاركەرە‪،‬‬ ‫خ����ودی خ���ۆی دەك���ەوێ���ت���ە دژای���ەت���ی‬ ‫ه��ێ��زە نەریتیە ب��ە پ��ی��رۆزك��راوەك��ان��ی‬ ‫ج��ادوگ��ەرەك��ان‪ ،‬ی��ان پ��ی��اوان��ی ئایینی‬ ‫نەریتییەوە‪ .‬لەم دۆخەدا پێغەمبەرەكە‬ ‫سرووشە تایبەتەكەی دەخاتە خزمەتی‬ ‫ملمالنێیی دژی هێزە نەریتییەكان‌‌و‬ ‫شكاندنی پێگەو پلەو پایەی جادوگەران‌‌و‬ ‫ئەوانەی باوەڕ ناهێنن‪ .‬بۆیە هەمیشە‬ ‫ل���ەو ك��ۆم��ەڵ��گ��ای��ان��ەی ب��ی��روب��اوەڕێ��ك��ی‬ ‫ن���وێ س���ەر ه��ەڵ��ئ��ەدات‪ ،‬ل��ە دۆخێكی‬ ‫ش��ل��ەژان‌‌و نائارامیدا دەژی���ن‪ .‬ئاستی‬ ‫ن��ا ئ��ارام��ی كۆمەڵگاش پەیوەستە بە‬ ‫ئاستی راستگۆیی ئەو بیروباوەڕانەوە‪.‬‬ ‫رەگ�����ەزی ك����ارا ل���ەم ب��زوت��ن��ەوەی��ەدا‬ ‫ئیلهامە‪ ،‬ی��ان ك��ارێ��زم��ای��ە‪ )١٧(.‬ئەگەر‬


‫‪161‬‬

‫لەم بۆچوونەی ڤێبه‌ر ورد بینەوە‪ ،‬بە‬ ‫قووڵی سەیری مێژووی ئەڵمانیای ئەو‬ ‫سەردەمە بكەین‪ ،‬ده‌بینین ئەڵمانیا بە‬ ‫دوای رزگاركەرێكدا گەڕاوە‪ .‬بە زۆری‬ ‫قسە لە سەر هەندێك خەسڵەتی خوایی‬ ‫كراوە لە كەسێكدا هەبن‪ .‬رەنگە هەر ئەم‬ ‫بیرو بۆچوونانە بووبێت دواتر بوونە‌ته‬ ‫ه��ۆی دروس��ت��ب��وون��ی كەسایەتییەكی‬ ‫وه‌ک هیتلەر‪ .‬دەبینین بە الی ماكس‬ ‫ڤ���ێ���ب���ه‌ری���ش���ەوە دەب���ێ���ت س���ەرك���ردە‬ ‫هەندێك خەسڵەتی ناسروشتیی تیادا‬ ‫ه��ەب��ێ��ت‪ ،‬وه‌ک ئ����ەوەی ل��ە غ��ەی��ب��ەوە‬ ‫پێی بەخشرابێت‌‌و پەیوەندییان بەو‬ ‫نێوەندو ژینگەوە نەبێت‪ ،‬كە تاكەكەی‬ ‫تێدا دەژیت‪ .‬واتە تیۆری كارێزما الی‬ ‫ڤێبه‌ر سەرچاوەكەی دەگەڕێتەوە بۆ‬ ‫پرسە ئایینی‌و ئاكاریەكان‪ ،‬هەروەها بۆ‬ ‫بنچینە ئایدیاڵیەكان‪ ،‬كە تیایدا دەسەاڵت‬ ‫لە میانەی سەركردەیەكی روحیەوە‬ ‫بەرجەستە دەبێت‪.‬‬ ‫سەرچاوەكان‪:‬‬ ‫‪١‬ـ الدكتور فاضل حسني والدكتور كاظم هاشم‬ ‫نعمة‪ ،‬التاريخ االوروب��ي احلديث‪،١٩٣٩-١٨١٥ ،‬‬ ‫مديرية دار الكتب لطباعة والنشر‪ ،‬جامعة‬ ‫املوصل‪ ،١٩٨٢ ،‬ص‪.٩٤ :‬‬ ‫‪٢‬ـ ل��وران فلوري‪ ،‬ماكس فيرب‪ ،‬ترمجة حممد‬ ‫علي مقلد‪ ،‬دار الكتاب اجلديد املتحدة‪ ،‬توزيع دار‬ ‫اويا للنشر‪ ،‬بريوت‪ ،‬لبنان‪ ،٢٠٠٨ ،‬ص‪.١٦ :‬‬ ‫‪٣‬ـ الدكتور احسان حممد احلسن‪ ،‬علم االجتماع‬

‫الصناعي‪ ،‬طبع علي نفقة جامعة بغداد‪ ،‬مطبعة‬ ‫جامعة بغداد‪ ،١٩٨٦ ،‬ص‪٥٣-٥٢-:‬‬ ‫‪٤‬ـ مليحة عوني القصري وال��دك��ت��ور صبيح‬ ‫عبداملنعم امحد‪ ،‬علم اجتماع العائلة‪ ،‬مطبعة‬ ‫جامعة بغداد‪ ،١٩٨٥ ،‬ص‪.١٠-٥ :‬‬ ‫‪٥‬ـ لوران فلوري‪ ،‬املصدر السابق‪ ،‬ص‪١٥ :‬‬ ‫‪٦‬ـ الدكتور حممد نبيل جامع‪ ،‬املفتتح يف علم‬ ‫االجتماع‪ ،‬دار املطبوعات اجلديدة‪ ،‬اسكندرية‪،‬‬ ‫مصر‪ ،‬بال سنة الطبع‪ ،‬ص‪٣١٠ :‬‬ ‫‪٧‬ـ دكتور قباري حممد امساعيل‪ ،‬علم االجتماع‬ ‫االملاني‪ ،‬اهليئة املصرية العامة للتاليف والنشر‪،‬‬ ‫القاهرة‪ ،١٩٧١ ،‬ص‪٣٣٥ :‬‬ ‫‪٨‬ـ دك��ت��ور حممد ف��ؤاد ح��ج��ازي‪ ،‬النظريات‬ ‫االجتماعية‪ ،‬مكتبة وهبة‪ ،‬القاهرة‪ ،‬مصر‪ ،‬ط‪،٢‬‬ ‫‪ ،١٩٩٩‬ص‪١٦٦ :‬‬ ‫‪٩‬ـ فران باركني‪ ،‬ماكس فيرب‪ ،‬ترمجة شهناز‬ ‫مسمي برست‪ ،‬كتبخانة ملي ايران‪ ،١٣٨ ،‬ص‪١٦١ :‬‬ ‫‪١٠‬ـ ال��دك��ت��ور غ�ني ناصر حسني القريشي‪،‬‬ ‫الضبط االجتماعي‪ ،‬دار صفا‌و للنشر والتوزيع‪،‬‬ ‫عمان‪ ،‬االردن‪ ،٢٠١١ ،‬ص‪١٠١:‬‬ ‫‪١١‬ـ الدكتور انور الشرقاوي‌‌و اخرون‪ ،‬أسس علم‬ ‫النفس العام‪ ،‬مكتبة االنلو املصرية‪ ،‬مطبعة‬ ‫اطلس‪ ،‬القاهرة‪ ،١٩٧٨ ،‬ص‪. ١١٨ :‬‬ ‫‪١٢‬ـ الدكتور احسان حممد احلسن‪ ،‬النظريات‬ ‫االجتماعية املتقدمة‪ ،‬دار وائل للنشر والتوزيع‪،‬‬ ‫عمان‪ ،‬االردن‪ ،٢٠٠٥ ،‬ص‪.١٩١ :‬‬ ‫‪١٣‬ـ الدكتور غين ناصر حسني القريشي‪ ،‬املصدر‬ ‫السابق‪ ،‬ص‪.١٠٣ :‬‬ ‫‪١٤‬ـ الدكتور احسان حممد احلسن‪ ،‬النظريات‬ ‫االجتماعية املتقدمة‪ ،‬املصدر السابق‪ ،‬ص‪.١٩٢ :‬‬ ‫‪١٥‬ـ ال��دك��ت��ور ق��ب��اري حممد امس��اع��ي��ل‪ ،‬علم‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪162‬‬

‫االجتماع االملاني‪ ،‬اهليئة املصرية العامة للتاليف‬ ‫والنشر‪ ،‬القاهرة‪ ،١٩٧١ ،‬ص‪.٣٩٤ :‬‬ ‫‪١٦‬ـ دكتور حممد فؤاد حجازي‪ ،‬املصدر السابق‪،‬‬ ‫ص‪.١٧٣ :‬‬

‫‪١٧‬ـ نفس املصدر‪ ،‬ص‪ ١٧٣ :‬ــ ‪١٧٤‬‬


163

‫ئەزموونی زمانەوانی نەرویجی‬ Norwegian Lingual experience ‫ سەالم ناوخۆش‬.‫د‬ Salam Nowkhosh


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪164‬‬

‫بەرلەوەی لە ئەزموونی زمانەوانیی‬ ‫نەرویج بدوێین‪ ،‬با بزانین بۆچی زمانی‬ ‫ستاندەر لە كورد بۆتە فۆبیا؟ ئەو ترسە‬ ‫لە زمانی ك��وردی‪ ،‬كە لە ئاییندە ببێتە‬ ‫زمانی نەتەوە‌‌و هەر تاكێكی كورد لێی‬ ‫تێبگات‪ ،‬ه��ەر وەك چ��ۆن ه��ه‌ر تاكێكی‬ ‫عەرەب لە میسر‪ ،‬تونس‪ ،‬عێراق‪ ،‬یەمەن‪...‬‬ ‫بێت ل��ە زم��ان��ی ق��ورئ��ان دەگ���ات؟ یان‬ ‫ئەو ترسە لە كوشتنی دیالێكتی دەڤەر‬ ‫دروس��ت ب��ووە‪ ،‬ئ��ەرێ بە جدی زمانی‬ ‫ستاندەر دژی زمانی دەڤەرە؟‬ ‫چەمكی زمان‬ ‫ه��ەر س��ەردەم��ێ��ك ج���ۆرە كێشەیەك‬ ‫دەه��ێ��ت��ە پ��ێ��ش��ەوە‪ .‬م���رۆڤ ب��ێ كێشەو‬ ‫ئارێشە نابێت‪ .‬مرۆڤ لە دەمێكدا ئەوەندە‬ ‫بەرز دەبێت‪ ،‬بە ناسنامە‌‌و چوارچێوەی‬ ‫مرۆڤبوون رازی نابێت‪ :‬دەیەوێت نەمر‬ ‫وەك ئەفسانەی گلگامێش‪ ،‬یان دەیەوێت‬ ‫ببێتە فریشتە! یەكەم بە هیچ جۆرێک‬ ‫ب��ە پێی ب���اوەڕی ئیسالم نابێت‪ ،‬هەتا‬ ‫خدری زیندەی نێو ئەدەبی كالسیكیی‬ ‫كوردیش‪ ،‬هەر چەند زۆر بژیت‪ ،‬دەبێت‬ ‫بمرێت‪ .‬بۆیە م��رۆڤ��ی ئێستاش وازی‬ ‫لە ئەندێشەی نەمری هێناوە‪ .‬هەرچی‬ ‫دووەمە بە پێوەری قورئان دژوار نییە‪.‬‬ ‫ئەوروپا زۆر كێشەی دژواری هەبووە‬ ‫تاكو گەیشتۆتە ئەمرۆ‪ .‬كێشەی كوردیش‬ ‫لە الیەن تاكی كورد‪ ،‬ملمالنێیە لە سەر‬ ‫چەمكی زمان‌‌و دایەلێكت‪ .‬كورد وازی لە‬

‫شەڕە تفەنگ لەگەڵ یەك هێنا‪ ،‬ئەوەی‬ ‫ناسراوە بە براكوژی‪ ،‬ئێستا شەڕێكی‬ ‫دی براكوژی دەك��ات‪ ،‬ئەویش شەڕی‬ ‫زمانە‪ .‬چۆن ش��ەڕی براكوژی (تفەنگ‬ ‫بە كارهێنان) پاشاگەردانی‌‌و رەن��ج بە‬ ‫خ��ەس��اری ب��وو‪ ،‬ش��ەڕی زمانیش (بێ‬ ‫تفەنگ) رەنج بە خەساری دەبێت!‬ ‫زمان چەمكێكە پڕ تارماییە‪ ،‬تەرمێكی‬ ‫لێڵە‪ .‬زمانەوانی ئەڵمانی هێنز كلۆس‬ ‫‪ ٢٣ ،١٩٧٨‬ــ ‪ ٣٠‬وەرگ��ی��راو لە ڤیكۆر‬ ‫س‪ .‬الرس ‪« :٢٠٠١:٢٩‬دەكرێت چەمكی‬ ‫زم���ان ب��ە پ��ێ��ی دوو م��ەرج��ی ج��ی��اواز‬ ‫جیابكرێتەوە‌‌و دیاربكرێت‪ .‬ئەوەی یەكەم‬ ‫تەواو زمانەوانییە‪ :‬كاتێك‪ ،‬كە جیاوازی‌و‬ ‫دووری ن���ێ���وان ش���ێ���وەی ئ��اخ��اوت��ن‬ ‫زۆر گ���ەورە ب���وو‪ ،‬ك��ە ه��ەر ل��ە یەكتر‬ ‫گەیشتنێكی هاوبەش دژوار بوو‪ ،‬ئێمە‬ ‫بەو دوو ئاخاوتنە دەڵێین دوو زمانی‬ ‫جیاواز‪ .‬مەرجی دووەم‪ ،‬بەاڵم هەردوو‬ ‫شێوەكە هێندە لە یەك جیاواز بوون‪ ،‬كە‬ ‫ئەو جیاوازییە رێگرو بەربەست نەبوو‪،‬‬ ‫كە ئاخاوتنكەری ه��ەردوو شێوەكە بە‬ ‫شێوەی خۆیان لە یەكتر بگەن‪ ،‬ئەو دوو‬ ‫شێوەیە بە دوو دایەلێكتی یەك زمان‬ ‫دادەنرێن‪ ».‬هەروەها ڤیكۆر لە هەمان‬ ‫الپەڕەی پێشوودا (‪ )٢٩‬دەنووسێت‪« :‬بە‬ ‫پێی ئەو پێناسەیە‪ ،‬شێوەی باكووری‬ ‫سامی‌‌و باشووری سامی دوو زمانی‬ ‫جیاوازن‪ ،‬بەاڵم دانیماركی‌‌و سویدی‌‌و‬ ‫ه��ەردوو شێوەی نەرویجی دایەلێكتی‬


‫‪165‬‬

‫یەك زمانی ئەسكەندنافین‪ ».‬هەر شێوە‬ ‫زمانێك‪ ،‬ك��ە ناسنامەی زم��ان بوونی‬ ‫وەرگرت‪ ،‬دەكرێت لە شوێنی دەسەاڵتی‬ ‫خ��ۆی ببێتە زم��ان��ی س��ت��ان��دەر‪ .‬كلۆس‬ ‫(وەرگ��ی��راو لە ڤیكۆر ‪ )2001:٣٠‬دوو‬ ‫جۆری زمان دیاریدەكات‪:‬‬ ‫یەكەم‪ ،‬ئەپاندسپراچە‪ :‬زمان بە هۆی‬ ‫دووریی نێوان شێوەكان‪ ،‬یاخود ماوەی‬ ‫نێوانیان‪ ،‬كە تەنیا م��اوەی زمانەوانی‬ ‫بێت‪ ،‬فاكتەرێك دەبێت بۆ دروستكردنی‬ ‫ئەو جۆرە زمانە‪.‬‬ ‫دووەم‪ ،‬ئۆسبۆسپراچە‪ :‬زمان بە هۆی‬ ‫پەرەسەندن‬ ‫ئەو جۆرە زمانە پەیوەندیی بە رادەی‬ ‫ستاندەربوونەوە هەیە وەك كۆدێكی‬ ‫نووسین‌و قسەكردن‪».‬‬ ‫زمانی ستاندەرو زمانی فەرمی‬ ‫ل��ە س��ەر ئ��ەو دووە ب��ە ئ��ەك��ادی��م��ی ـ‬ ‫پاڵپشت ب��ە س��ەرچ��اوە دواوم‪ ،‬بۆیە‬ ‫پ��ێ��وی��س��ت ن���اك���ات ئ�����ەوەی گ��وت��ووم��ە‬ ‫جارێكی‌تر كاوێژی بكەمەوە‪ .‬بۆیە بە‬ ‫زمانێكی س��ادە دەم���ەوێ بڵێم‪ :‬زمانی‬ ‫ستاندەر‪ ،‬زمانی ئاخاوتنی دەڤەرێك‬ ‫ی��ان توێژێك نییە‪ .‬لە بنەڕەتدا زمانی‬ ‫نووسینە‪ ،‬لە سنووری پەروەردە بوونی‬ ‫هەیە‪ .‬پ��ەروەردە باشترین شوێنی ئەو‬ ‫زمانەیە‪ ،‬چونكە ئەگەر منداڵی كورد لە‬ ‫باخچه‌ی مندااڵن‌و سەرەتایی‌‌و ناوەندی‬ ‫بەو زمانە گۆش بكرێت لە قۆناغەكانی‬

‫دیی خوێندن ت��ەواو كۆنترۆڵی زمانی‬ ‫خ��وێ��ن��دن دەك�����ات‪ .‬ه���ەروەه���ا زم��ان��ی‬ ‫ستاندەر پەیوەندی بە هیچ گروپێكی‬ ‫زمانەوانی‌‌و زمانی ناوچەیەكه‌وە نییە‪.‬‬ ‫تەنها زمانی پەروەردەیە‪.‬‬ ‫زمانی رەسمی شێوەیەكی دیی زمانی‬ ‫س��ت��ان��دەرە‪ .‬ل��ە رووی س��ی��اس��ی��ی��ەوە‪،‬‬ ‫زمانحاڵی دەوڵ��ەت��ە‪ ،‬ی��ان حكوومەتە‪.‬‬ ‫حكومەت بەوە دەناسرێت‪ ،‬كە سرودی‬ ‫نیشتیمانی‪ ،‬ئااڵی نیشتیمانی هەروەها‬ ‫زم��ان��ی رەس��م��ی ه��ەب��ێ��ت‪ .‬ئ���ەو ج��ۆرە‬ ‫زم��ان��ەش ل��ە دەرەوەی زم��ان��ی دایكی‬ ‫كۆمەڵگه‌یەكی زمانەوانی تاك‪-‬زمانی‬ ‫دەبێت‪ .‬لەو روانگەوە ئەوەی پێدەوترێ‬ ‫دیموكراسیەتی دیالێكتەكان جۆرێكە لە‬ ‫پاشەكشێی بەرەو پێشچوونی كۆمەڵگه‌ی‬ ‫زمانەوانی كوردی هەروەها ئاشووبی‬ ‫سیاسی‪ .‬لە رووی قانوونیەوەش‪ ،‬زمانی‬ ‫رەسمی زمانێكی كارگێڕییە ب��اس لە‬ ‫پەیڤ‌‌و زارەوەی تایبەت بە كاروباری‬ ‫دەوڵەتی دامه‌زراوه‌یی دەكات‪ .‬دووبارە‬ ‫هەبوونی ئەو زمانە تەنیا لە نێو دام‌‌و‬ ‫دەزگ�����ای ح��ك��وم��ەت ب��وون��ی دەب��ێ��ت‪،‬‬ ‫پ��ەی��وەن��دی��ی ب��ە ق��س��ەی ت��اك��ەوە نییە‪،‬‬ ‫ه��ەروەه��ا زێ���دە مافێك نییە ب��ۆ هیچ‬ ‫دەڤ���ەرێ���ك‪ .‬ب��وون��ی ئ��ەو ج���ۆرە زمانە‬ ‫گوزارشت لە هەبوونی دەوڵەت دەكات‪.‬‬ ‫ئەزموونی زمانەوانی نەرویجی‬ ‫رەوشی زمانەوانی لە نەرویج شێوەی‬ ‫فرەیی وەرگرتووە‪ ،‬ئەو چەند زمانییەی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪166‬‬

‫نەرویج چەند ئارێشەیەكی زمانەوانی‬ ‫دروستكردووە‪ .‬ڤیكۆر لە الپ��ەڕە (‪)٢٢‬‬ ‫زمانەكانی نۆردیكی‌دا دەنووسێت‪ ،‬که‪:‬‬ ‫«لە حاڵی حازر چوار زمان لە نەرویج‬ ‫هەن‪ :‬زمانی بۆكمێیل‪ ،‬زمانی نینۆرسك‪،‬‬ ‫زمانی سامی‪ ،‬زمانی فینلەندی‪ ».‬زمانی‬ ‫نەرویجی زمانێكی جێرمانی باكوورە‪،‬‬ ‫بە شێوەیەكی بنەڕەتی لە نەرویج قسەی‬ ‫پێ دەكرێت‌‌و زمانی رەسمییە لەو واڵتە‪.‬‬ ‫ه��ەر چ��ەن��دە ه����ەردوو واڵت���ی سوید‌‌و‬ ‫دانمارك زمانی تایبەت بە خۆیان هەیە‪،‬‬ ‫بەاڵم زمانی رەسمی نەرویجی هاوڕێك‬ ‫ل��ەگ��ەڵ زم��ان��ی س��وی��دی‌‌و دان��ی��م��ارك��ی‬ ‫سنووری خاك دەبەزێنێت لەگەڵ ئەو‬ ‫دوو زم��ان��ە دەس��ازێ��ت‪ .‬وەك بڵێی لە‬ ‫بنەڕەتدا ئەو سێ زمانە یەك بن (وەك‬ ‫لە تیۆرێك گوتوومانە لە سەرەتا یەك‬ ‫زم���ان ه��ەب��ووە)‪ ،‬ب��ۆی��ە ئاخاوتنكەری‬ ‫هەرسێ زم��ان لە یەك دەگ��ەن‪ .‬زمانی‬ ‫نەرویجی لكێكە لە زمانەكانی سكەندناڤی‪.‬‬ ‫لە ئەنتەرنێتدا (ئینسكلۆپیدیای ویكپیدیا)‬ ‫هاتووە‪« :‬زمانەكانی سكەندناڤی لەگەڵ‬ ‫زم��ان��ی ف����ارۆس‌‌و زم��ان��ی ئایسلەندی‬ ‫هەروەها هەندێ زمانە زگماكییەكان‪،‬‬ ‫زم��ان��ەك��ان��ی جێرمانی ب��ەش��ی ب��اك��وور‬ ‫پێكدێنن‪ ،‬ك��ە ه��ەروەه��ا پێیدەگوترێت‬ ‫زمانەكانی سكەندناڤی‪.‬‬ ‫مەملەكەتی نەرویج واڵتێكی سیستەم‬ ‫پ��اش��ای��ی دەس���ت���وری���ی س��ك��ەن��دن��اڤ��ی��ە‪،‬‬ ‫خاكەكەی پێكدێت لە بەشی رۆژئاوای‬

‫نیمچە دورگەی سكەندناڤی‪ .‬خاكەكەی‬ ‫پێكدێت لە ‪ ٣٨٥،٢٥٢‬كیلۆمەتر دووجا‪،‬‬ ‫ه���ەروەه���ا دان��ی��ش��ت��وان��ەك��ەی نزیكەی‬ ‫پێنج ملیۆن دەب��ێ��ت‪ .‬ن��ەروی��ج دووەم‬ ‫واڵتی ئەوروپیە لە رووی كەمی چڕی‬ ‫دانیشتوانیەوە‪« .‬جیۆگرافیای ئەو واڵتە‬ ‫ب��ەم شێوەیە‪ ،‬كە هەژموونی بە سەر‬ ‫رەوشی زمانەوە هەیە‪ .‬زۆربەی سنووری‬ ‫هەیە لە رۆژهەاڵتەوە لەگەڵ سویدەوە‪،‬‬ ‫ل��ە ب���اك���وورەوەش ل��ەگ��ەڵ فینلەندەوە‬ ‫ه���اوس���ن���وورە‪ ،‬ل���ە رۆژه����ەاڵت����ەوەش‬ ‫رووسیا هەیە‪ ،‬لە باشوورەوەش لەگەڵ‬ ‫دانمارك هاوتخووبە‪.‬‬ ‫ف��اك��ت��ەری جیۆگرافیا س��ەب��ارەت بە‬ ‫ن��ەروی��ج��ەوە زۆر ك��اری��گ��ەری ه��ەی��ە‪:‬‬ ‫هاوتخووبی لەگەڵ سوید‪ ،‬هاوتخووبی‬ ‫لەگەڵ دانیمارك‪ ،‬هاوتخووبی لەگەڵ‬ ‫رووسیا وای لە تاكی نەرویجی كردووە‬ ‫بە ئاسانی لەو هاوسێ جیۆگرافییانەی‬ ‫بگات‪.‬‬ ‫سكەندناڤیبوونی زمانی نەرویجی‬ ‫سكەندناڤیی بوونی زمانی نەرویجی‬ ‫مەسەلەیەكە مشتومڕ هەڵدەگرێت‪ .‬ئەو‬ ‫گەنگەشەكردنە وات��ای نەفیی ب��وون‌و‬ ‫نكوڵیكردن ناگەیەنێت‪ .‬كریستال لە‬ ‫الپەرە ‪ ٣٤٣‬زمان‌‌و زمانەكان دەربارەی‬ ‫سكەندناڤیی ب���وون���ەوە دەن��ووس��ێ��ت‪:‬‬ ‫گروپێك زمانە لكی جێرمانی باكووری‬ ‫خێزانە زمانی جێرمانی پێكدێنن‪ ،‬دابەش‬


‫‪167‬‬

‫دەب��ێ��ت ب��ۆ دوو ج���ۆر ئەسكەندناڤی‬ ‫ڕۆژه��ەاڵت��ی‪ ،‬كە س��وی��دی‌و دانیماركی‬ ‫دەگرێتەوە‪ ،‬ئەسكەندناڤی رۆژئاوایی‪،‬‬ ‫كە نەرویجی‌و ئایسالندی‌و فارۆسی‬ ‫دەگ��رێ��ت��ەوە‪ .‬چ��ۆن هەندێك ت��وێ��ژەران‬ ‫پێیان وای���ە زم��ان��ی ك���وردی هیندۆ ــ‬ ‫ئ��ەوروپ��ی��ە‪ ،‬گرینگی ب���ەوە ن���ادەن‪ ،‬كە‬ ‫بەو ڕایە ڕەگەزی كوردی دەشێوێنن‌و‬ ‫هەروەها چارەنووسی زمانی كوردی‬ ‫ب���ەرەو لێڵبوون دەب���ەن‪ .‬سكەندناڤیی‬ ‫بوونی زمانی نەرویجی مەسەلەیەكی‬ ‫ح��اش��ا ه��ەڵ��ن��ەگ��رە‪ ،‬ب���ەاڵم ئ��ەو حاڵەتە‬ ‫رێ���ژەی���ی���ە‪ .‬ڤ��ی��ك��ۆر ل���ە الپ�����ەڕە (‪)١٧‬‬ ‫ك��ت��ێ��ب��ەك��ەی (گ���ۆری���ن)‌دا دەن��ووس��ێ��ت‪:‬‬ ‫سكەندناڤیا‪ ،‬ی��ان ب��اك��ووری ئ��ەوروپ��ا‬ ‫(ئەوروپای باكووریی) زاراوەی تەواو‬ ‫ورد نیین بۆ هەرێمەكە‪ :‬سكەندناڤیا‬ ‫تەنیا بەشێكی ناوچەكە پیشان دەدات‪،‬‬ ‫هەرچی ئەوروپای باكوورییە ئاماژە بە‬ ‫بەشێكی فراوانتر لە دەڤەرەكە دەدات‪.‬‬ ‫هەروەها دەنووسێت‪« :‬لە ناوچەكە پێنج‬ ‫دەوڵەتی سەربەخۆ هەن وەك نەرویج‪،‬‬ ‫سوید‪ ،‬دانیمارك‪ ،‬فینلەندا‪ ،‬ئایسلەندا‌‌و‬ ‫سێ هەرێمی ئۆتۆنۆمیدار گرینالند‌‌و‬ ‫فارۆ ئایلەند‌‌و ئالەند ئایالند هەیە‪ .‬هەر‬ ‫لەو روانگەوە ڤیكۆر پێی وایە زاراوەی‬ ‫ن���ۆردی‪ ،‬ب��اك��ووری‪ ،‬ب��ۆ ئ��ەو ناوچەیە‬ ‫شیاوتره‌ لە دووەكەی پێشوو‪.‬‬

‫ن��اس��ی��ۆن��ال��ی��زم��ی ن��ه‌روی��ج��ی‌و‬ ‫چاره‌نووسی زمانه‌که‌ی‬ ‫ن��اس��ی��ۆن��ال��ی��زم ل���ە ه���ەن���دێ واڵت���ی‬ ‫رۆژهەاڵتی ناڤین‪ ،‬دەوڵەتی لە سەر بنیاتی‬ ‫یەك نەتەوە دامەزراند‪ .‬ئەو دەوڵەتانە‬ ‫شانۆی سیاسی‌‌و كودەتای عەسكەری‬ ‫ب��وون‪ ،‬ه��ەروەه��ا ب��وون‌و زمانی كەمە‬ ‫نەتەوەیەكانی فەرامۆشكرد‌و لە رووی‬ ‫سیستەمی سیاسیش دەوڵەتی كۆماری‬ ‫ویراسی‪ ،‬یان وردتر بنەماڵەیی بوون‪ ،‬بە‬ ‫بەهاری ئیسالمی لە نێوچوون‪.‬‬ ‫لەو واڵت��ە رۆژهەاڵتیانە تەنیا زمانی‬ ‫نەتەوەی سەردەست‪ ،‬زمانی ڕەسمی‌‌و‬ ‫ستاندەری واڵت بوو‪ ،‬بەاڵم لە نەرویج‬ ‫ناسیۆنالیزم بە فۆرمێكی‌تر ب��وو‪ .‬لەو‬ ‫واڵت��ان��ەی رۆژه����ەاڵت ناسیۆنالیزمی‬ ‫نەتەوەیی (یەك نەتەوە‪ ،‬یەك زمان‪ ،‬یەك‬ ‫ئااڵ‪ )...‬حوكمی دەكرد هەرچی واڵتێكی‬ ‫وەك نەرویجە ناسیۆنالیزمی مەدەنی‬ ‫هەیە‪ :‬بە زۆری بوون‌و كولتووری خۆی‬ ‫ناسەپێنێت‪ ،‬بە وات��ای ناسیۆنالیزمێكی‬ ‫پۆلیسی فاشی نییە‌و قبووڵی ئەویتر‬ ‫دەكات‪ .‬بەو سیاسەتە‪ ،‬تاكی نەرویجی‬ ‫شەڕی شوناسی هاواڵتیبوون دەكات‪،‬‬ ‫نەك شوناسی نەتەوەبوون‪.‬‬ ‫ب��ە پێی دەس��ت��وری ن��ەروی��ج��ی تاكی‬ ‫ن���ەروی���ج���ی ب����ە ف���اك���ت���ەری ج����ۆری‬ ‫هاواڵتیبوونەوە مافی پارێزراوە‪ ،‬نەك‬ ‫بە ناسنامەی جۆری نەتەوەیەوە‪ .‬هەر‬ ‫ئەو فاكتەرەش وایكردووە‪ ،‬ئەوروپا لە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪168‬‬

‫دڕندەیەكی راب���ردوو رزگ��اری ببێت‌و‬ ‫چ��ی‌ت��ر چ��ارەن��ووس��ی خ��ۆی تەسلیمی‬ ‫ئایدۆلۆژیا‌و ئاینێكی مرۆڤكردە نەكات‪.‬‬ ‫هینگتەن‪ ،‬وەك منداڵێكی ناو منداڵدانی‬ ‫ئ���ەوروپ���ی ب���ۆ م���اوەی���ەك ئ����اوس بە‬ ‫ئایدۆلۆژیاو دینی شێواو‪ ،‬ناهەقی نییە‬ ‫بڵێت سەردەمی ئایدۆلۆژی بە سەرچوو‪.‬‬ ‫ك��ەوات��ە ل��ە رۆژه����ەاڵت‪ ،‬ناسیۆنالیزم‬ ‫ئاوس بوو بە ئایدۆلۆژیاو توندڕەویی‬ ‫ستالینی‌‌و ماوی‪ ،‬هەرچی ناسیۆنالیزمی‬ ‫ئەوروپییە (ناسیۆنالیزمی نەرویجی‬ ‫وەك نموونەی ن��وێ) ئ��اوس نییە بە‬ ‫ئ��ای��دۆل��ۆژی��ای ت��ون��دڕەوی��ی‪ ،‬ب��ۆی��ە لە‬ ‫كۆمەڵگه‌ی نەرویجی جێی دەبێتەوە!‬ ‫ب��ە حوكمی ئ���ەوەش هەڵگری خ��ودی‬ ‫ئایدۆلۆژیایە وەك لە ئایندە دەبینین‬ ‫كەمترین رێ���ژەی خەڵكی ن��ەروی��ج بە‬ ‫بانگەشەكانی هەڵدەخەڵەتێن!‬ ‫لە كۆمەڵگه‌ی نەرویجی ملمالنێی زمانی‬ ‫چۆنە؟‬ ‫ه��ەم��وو كۆمەڵگه‌یەك كێشەی خۆی‬ ‫هەیە‪ ،‬بەاڵم جۆری كێشەكان جودایە‪.‬‬ ‫ئێمە لە باشووری كوردستان‌دا‪ ،‬جگە‬ ‫لە هاوسێیەكان لە ناو خودی خۆماندا‬ ‫(وەك تاكەكانی یەك نەتەوە) كێشەی‬ ‫زمانمان هەیە‪ .‬ئەو حاڵەتە تەواو جیامان‬ ‫دەكاتەوە لەگەڵ نەرویج‪ ،‬كە هاوسێكانی‬ ‫هاندەرن بۆ رەوشی زمانەوانی هەروەها‬ ‫ئەو هەموو زمانەی لەوێ هەیە‪ ،‬كێشەی‬ ‫زمانەوانی بۆ دروست ناكات‪.‬‬

‫لە نەرویج كێشەی زمانی نییە‪ ،‬چونكە‬ ‫لەوێدا تاكەكان هه‌موو لە یەك دەگەن‬ ‫هەروەها لە واڵتی سویدو دانیماركیش‬ ‫لە ی��ەك دەگ���ەن‪ .‬لینگوا فرانكایەك لە‬ ‫ن��ێ��وان ت��اك��ەك��ان ه��ەی��ە‪ ،‬ب��ۆی��ە كێشەی‬ ‫زمانەوانی لە نەرویج نییە وەك لە الی‬ ‫تاكی كورد هەیە‪.‬‬ ‫چەند زمانی لە نەرویج‬ ‫لە نەرویج وتمان چوار شێوە ــ فرایەتی‬ ‫ــ زمان هەیە‪:‬‬ ‫‪١‬ـ زمانی بۆكمۆیل‬ ‫زمانی بۆكمۆیل مێژووێكی دێرینی لە‬ ‫نەرویج هەیە‪ .‬ئەو زمانە زمانێكە تایبەتە‬ ‫بە چەند توێژەكەوە‪ .‬بنەماڵە خانەدانەكان‪،‬‬ ‫ئەوانەی ناسراون بە خوداپێداوەكان‪.‬‬ ‫زمانی بورجوازییەكانی واڵتە‪ .‬ئەو زمانە‬ ‫لە زمانی داگ��ی��رك��ەری دانیماركییەوە‬ ‫دروست بووە‪ .‬وەك دەیڤید كریستال لە‬ ‫الپەرە ‪ ٢٧١‬زمان‌و زمانەكان دەربارەی‬ ‫زمانی بۆكمۆیل دەنووسێت‪« :‬بۆكمۆیل‬ ‫یان ریكسمال یان زمانی كتێب شێوەی‬ ‫ئەدەبی زمانی نەرویجی بوو لە شێوەی‬ ‫نووسراوی دانیماركی دروستبووە‪ .‬ئەو‬ ‫دەم��ە داه���ات‪ ،‬كە ن��ەروی��ج‌و دانیمارك‬ ‫یەكیان گرت (دانیمارك واڵتی نەرویجی‬ ‫داگیركرد) لە سااڵنی ‪ ١٣٨٠‬ــ‪».١٨١٤-‬‬ ‫كەواتە ئەو زمانە‪ ،‬لە نێو پ��ەروەردەی‬ ‫نەرویج بوونی هەیە‪ .‬ئەگەر كۆمەڵگه‌ی‬ ‫نەرویجی بكەینە چ��وار بەشەوە‪ ،‬سێ‬


‫‪169‬‬

‫بەشی بە زمانی بۆكمۆیل دەخوێنێت‪.‬‬ ‫ل���ەگ���ەڵ ئ���ەوەش���دا زم���ان���ی ب��ۆك��م��ۆی��ل‬ ‫دەرهاویشتەی ناسیۆنالیزمی نەرویجی‬ ‫نییە‪ ،‬لە زمانی داگیركەری دانیماركی‬ ‫دارێ����ژراوە‪ .‬تەمەنی تەنیا ‪ ٤٣٤‬ساڵە‪،‬‬ ‫لەگەڵ زمانی نینۆرسك لە ملمالنێیە‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪ ١٩٠٧‬ناوی ڕیكسمۆل (زمانی‬ ‫واڵت) لە زمانی نەرویجی ژێر حوكمی‬ ‫دانیماركی دەندرێت‪ ،‬لە ساڵی ‪ ١٩٢٩‬ناوی‬ ‫بۆكمۆل (زم��ان��ی كتێب) وەردەگ���رێ‌و‬ ‫لەوساوە ئەو ناوە وەردەگرێت‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ زمانی نینۆرسك (نەرویجی نوێ)‬ ‫ئیڤار ئاسین پێكهێنەری ئەو زمانەیە‪ ،‬لە‬ ‫كولتووری كۆنی نەرویجدا‪ ،‬ئیڤار ناوی‬ ‫لەو زمانە نا الندسمۆل (زمانی نەتەوە)‬ ‫وەك گوزارشتێك لە ئینتیما بۆ نەتەوەی‬ ‫نەرویجی‌‌و زمانی كۆنی ئەو نەتەوەیە‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪ ١٩٢٥‬ناوی الندسمۆل دەبێتە‬ ‫نینۆرسك‪.‬‬ ‫ن��اس��ی��ۆن��ال��ی��زم��ی ن��ەروی��ج��ی ك���ار لە‬ ‫س���ەر زی��ن��دووك��ردن��ەوەی ك��ول��ت��وور‌‌و‬ ‫ش��ان��ازی��ی��ەك��ان��ی ن���ەت���ەوەی ن��ەروی��ج��ی‬ ‫دەك������ات‪ .‬زم���ان���ی ب��ۆك��م��ۆی��ل زم��ان��ی‬ ‫خ��ان��ەدان��ەك��ان��ی ن���ەروی���ج ب���وو‪ ،‬ب��ەاڵم‬ ‫نینۆرسك زمانی جوتیار‌‌و الدێیەكانی‬ ‫نەرویجە‪ .‬ناسیۆنالیستە نەرویجییەكان‬ ‫شكستیان هێنا لەوەی نینۆرسك بكەن‬ ‫بە زمانی نەتەوە‪.‬‬

‫زمانی بۆكمۆیل‌‌و زمانی نینۆرسك‬ ‫دوو زم��ان��ن‪ ،‬ی���ان دوو زاری ی��ەك‬ ‫زمانن؟؟‬ ‫مەسەلەی چەند زمانی رەسمی بوون‪،‬‬ ‫لە ئەوروپا دی��اردەدەی��ەك��ی نامۆ نییە‪.‬‬ ‫لە واڵتێكی وەك سویسرا‪ ،‬كە چەند‬ ‫ن��ەت��ەوەی ت��ێ��دا دەژی زم��ان��ی ن��ەت��ەوە‬ ‫زۆرەك��ان وەك زمانی ئەڵمانی‪ ،‬زمانی‬ ‫فەرەنسی‪ ،‬زمانی سویسری هەرسێك‬ ‫زم��ان��ی رەس��م��ی واڵت���ن‪ .‬ل��ە ك��ەن��ەدا لە‬ ‫هەرێمی كیوبیك فەرەنسییەكانی ئەوێ‬ ‫هەندێ مافی زێ��دەی��ان هەیە لە تاكی‬ ‫كەنەدی (زم��ان ئینگلیزی)‪ .‬لەمە زیاتر‬ ‫بە حوكمی ئەوەی لە ئەمریكا (گەل) لە‬ ‫بریی (نەتەوە) هەیە‪ ،‬زمانی ئینگلیزی لە‬ ‫هەندێ ویالیەت زمانی ڕەسمی نییە‪.‬‬ ‫كریستال ل��ە الپ���ەڕە (‪)٢٧٠‬ی كتێبی‬ ‫زم���ان‌‌و زم��ان��ەك��ان��دا دەن��ووس��ێ��ت‪« :‬لە‬ ‫سەرژمێری ‪( ١٩٩٠‬ب��ەر لە ‪ ٢٣‬ساڵ)‬ ‫دانیشتوانی نەرویج چوار ملیۆن‌‌و دوو‬ ‫س��ەد‌‌و چل‌‌و شەش كەس ب��ووە‪ ».‬لەو‬ ‫رێژەیەش سوداد رەسول دەنووسێت‪:‬‬ ‫«لە ‪ %٨٣‬بە زمانی بۆكمۆل قسە دەكەن‬ ‫وە ل��ە ‪ %١٧‬ب��ە زم��ان��ی نینۆرسك‪».‬‬ ‫ه��ەروەه��ا كریستال ل��ە الپ���ەڕە (‪)٢٧١‬‬ ‫دەنووسێت‪« :‬پ�لان دان���درا بۆ ئ��ەوەی‬ ‫هەردوو زمان بكرێن بە یەك‌‌و ناو بنرێن‬ ‫سامنۆرسك‪ ».‬ئ��ەو كێشەیە (كێشەی‬ ‫ن��ێ��وان بۆكمۆیل‌‌و نینۆرسك‌‌و زمانی‬ ‫سامنۆرسك ) تا دەهات ئاڵۆزتر دەبوو‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪170‬‬

‫ب��ۆی��ە پ��ەرل��ەم��ان��ی ن��ەروی��ج��ی ل��ە ساڵی‬ ‫‪ 2005‬پ��رۆژەی سامنۆرسك (زمانی‬ ‫ه��اوب��ەش)ی هەڵوەشاندەوە‪ .‬دووب��ارە‬ ‫ستاندەری بۆكمۆیل‌‌و نینۆرسك زیندوو‬ ‫كرایەوە‪.‬‬ ‫هەرەسی زمانی نینۆرسك‪ ،‬كە ببێتە‬ ‫زم��ان��ی ه��ەم��وو ت��اك��ێ��ك��ی ن��ەروی��ج��ی‪،‬‬ ‫فەشەلێكی پ����ڕۆژەی ناسیۆنالیزمی‬ ‫ن���ەروی���ج���ی ب�����وو‪ .‬ب���ە پ���ێ���چ���ەوان���ەوە‪،‬‬ ‫ناسیۆنالیزمی توركی سەركەوتوو بوو‬ ‫لە پرۆسەی تەتریكی زمانی توركیای‬ ‫نوێ ( ت��ورك‪ +‬ك��ورد‪ +‬ئەرمەنی‪،) ...‬‬ ‫ئاكامەكەی ئەوەیە ‪ ٢٠‬ملیۆن كوردی‬ ‫باكوور بێوەری كران لەوەی بە زمانی‬ ‫دایك (زمانی كوردی) بخوێنن‪.‬‬ ‫زمانی بۆكمۆیل پاشماوەی زمانی‬ ‫دانیماركییە‌‌و زۆر نزیكە ل��ە زمانی‬ ‫دان���ی���م���ارك���ی‪ .‬ل���ە پ����اش دەس���ەاڵت���ی‬ ‫دان��ی��م��ارك��ی ل��ە ن��ەروی��ج‪ ،‬ل��ە س��ەدەی‬ ‫چ��واردەوە دروستبوو‪ .‬كەواتە زمانی‬ ‫بۆكمۆیل دەرهاویشتەی داگیركردن‬ ‫بوو‪ ،‬چینی خانەدان‌‌و توێژی سیاسی‌‌و‬ ‫بازرگان‌‌و پیاوی حكومەتی نەرویجی‬ ‫چەند نەوەیەكی بەو زمانە گۆش كرد‪،‬‬ ‫بۆیە پشتی لە پرۆژەی نەتەوە كرد‌‌و بە‬ ‫بەرژەوەندی سیاسی‌‌و ئابووری خۆی‬ ‫ڕازی بوو‪.‬‬ ‫زم��ان��ی نینۆرسك ل��ە زم��ان��ی كۆنی‬ ‫ن��ەروی��ج��ەوە دروس���ت ب���ووە‪ .‬راستە‬ ‫وەك كریستال دەنووسێت‪« :‬بۆكمۆیل‬

‫زم��ان��ی ئ�����ەدەب‌‌و م��ی��دی��ای��ە‪ ».‬ب��ەاڵم‬ ‫نینۆرسك زمانی فۆلكلۆر‌‌و كولتووری‬ ‫گوندییەكانی نەرویجە‪ .‬ئەفسووس‪ ،‬وەك‬ ‫هیندی‌‌و پاكستانییە خوێنەوارەكان‪،‬‬ ‫زۆرب��ەی تاكی خوێنەواری نەرویجی‬ ‫پەسندی زمانی داگیركەری هاوسێ‬ ‫دەكات لە سەر زمانی نەتەوە‪.‬‬ ‫زمانی بۆكمۆیل‌‌و زمانی نینۆرسك‬ ‫دوو زاری ن��ەروی��ج��ی نیین‪ ،‬بەڵكو‬ ‫دوو زمانی جیاوازن وەك زمانەكانی‬ ‫سویسرا‌‌و كەنەدی‪ .‬بە حوكمی ئەوەی‬ ‫لە یەك كۆمەڵگەی زمانەوانی دەژین‪،‬‬ ‫بۆیە لە ئاخاوتن لە یەك دەگەن‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ زمانی سامی‬ ‫زمانی سامی سێیەم زمانە لە ئاخاوتنی‬ ‫كۆمەڵگەی نەرویجی‪ .‬دەیڤد كریستال‬ ‫لە الپ��ەڕە (‪)٣٤١‬ی زم��ان‌‌و زمانەكان‬ ‫دەرب����ارەی ئ��ەو زم��ان��ە‪ ،‬دەن��ووس��ێ��ت‪:‬‬ ‫«زمانی سامی ئەندامێكە لە گروپی‬ ‫فینی لە كۆمەڵە زمانی فینۆ‪-‬ئوگریك لە‬ ‫ساڵی ‪ ١٩٩٢‬ژمارەی قسەكەرانی سی‬ ‫هه‌زار كەس بوو لە بەشی باكووری‬ ‫ن��ەروی��ج‌‌و ه��ەن��دێ ب��ەش��ی ب��اك��ووری‬ ‫سوید‌‌و فیلەندا‌‌و رووسیا‪ ».‬دەكرێت بە‬ ‫سامییەكان بگوترێت مرۆڤی باكووری‪.‬‬ ‫سەبارەت بە ئەلفبێ ی زمانی سامی‪،‬‬ ‫ئ���ەوە ك��ری��س��ت��ال ل��ە ه��ەم��ان الپ���ەڕە‪،‬‬ ‫دەن��ووس��ێ��ت‪ »:‬زمانی سامی بە دوو‬ ‫ئەلفبێی رۆم��ان��ی (التینی) سریلیكی‬


‫‪171‬‬

‫(رووس�����ی) دەن���ووس���رێ���ت‪« .‬زم��ان��ی‬ ‫سامی‪ ،‬زمانی نیشتیمانی‌‌و رەسمی‬ ‫نییە‪ ،‬ب��ە ه��ۆی ژم���ارە‌‌و جێگەكەیان‪،‬‬ ‫زمانی حكومەت ــ ئەو زمانەی لە واڵت‬ ‫ب��اوە ــ بە زمانی نیشتیمانی دەزان��ن‪.‬‬ ‫ل��ە ن��ێ��و خ��ەڵ��ك��ی س��ام��ی س��ێ گ��روپ��ی‬ ‫س��ەرەك��ی ه��ەن‪ ،‬زمانی ئ��ەو سێیە لە‬ ‫یەكتر زۆر دوورە‪ ،‬بە پێی پێوەری‬ ‫هێنز كلۆس (وەرگیراو لە ڤیكۆر الپه‌ڕه‬ ‫‪ )٢٩‬ئەو ماوە زمانیەیی لە نێوان سامی‬ ‫ب��اك��ووری‌‌و س��ام��ی ب��اش��ووری هەیە‬ ‫بڵێین ه��ەردووك دوو زمانی جودان‪،‬‬ ‫نەك دوو زاری یەك زمان‪».‬‬ ‫لە یەكتر نەگەیشتنی تاكی هەر سێ‬ ‫دەڤ��ەری سامینشین‪ ،‬وام��ان لێدەكەن‬ ‫بە بڕیاری كریستال‌‌و كلۆس‌‌و ڤیكۆر‬ ‫ڕازی بین‪ ،‬كە سێ زمانی سامی لە‬ ‫نەرویج‌‌و فینلەندا‌‌و رووسیا هەن‪.‬‬ ‫ب���ە پ��ێ��ی ت���ی���ۆری گ����ەڕان����دن����ەوەی‬ ‫زم��ان��ەك��ان ب��ۆ ی��ەك زم���ان‪ ،‬ه��ەر سێ‬ ‫زمانی سامی‪ ،‬لە بنەڕەتدا یەك زمان‬ ‫بووبێت‪ ،‬ب��ەاڵم فاكتەری جیۆگرافیا‪-‬‬ ‫ماوەی جیۆپۆلیتیكی‪-‬وایكردووە ببنە‬ ‫سێ زمان‪.‬‬ ‫‪٤‬ـ زمانی فینی‬ ‫زمانی فینی زمانی كەمایەتی فینییە‪.‬‬

‫كریستال لە الپەڕە (‪ )١٣٨‬دەنووسێت‪:‬‬ ‫«زمانی فینی ئەندامە لە خێزانە زمانی‬ ‫فینۆ‪-‬ئۆگریك‪ .‬ئەو زمانە وەك زمانی‬ ‫سامی لە باكووری واڵت قسەی پێ‬ ‫دەك��رێ‪ .‬بێجگە لە باكووری نەرویج‪،‬‬ ‫فینییەكان لە دەریای سپی‌‌و فینلەندا‌‌و‬ ‫رووسیا هەن‪».‬‬ ‫پوخته‬ ‫ل��ە نێو ك��ۆم��ەڵ��گ��ەی ن��ەروی��ج��ی ئارێشەی‬ ‫زمانەوانی تەنیا لە نێوان زمانی بۆكمۆیل‌‌و‬ ‫زم���ان���ی ن��ی��ن��ۆرس��ك ه���ەی���ە‪ .‬ب���ە ح��وك��م��ی‬ ‫ئاخاوتنكارانی سامی‌‌و فینی كەمینەن‪ ،‬چەند‬ ‫كۆمەڵە خەڵكانێكن لە رێگای ك��ۆچ��ەوە لە‬ ‫باكووری نەرویجەوە نیشتەجێ بوونە‪ .‬زمانی‬ ‫بۆكمۆیل وا لە ناخی كۆمەڵگه‌ی زمانەوانی‬ ‫رەگی داكوتاوە‌‌و ڕەنگی كولتووری خەڵكی‬ ‫چینی دەس��ەاڵت��داری مەلەكی‌‌و بازرگانی‌‌و‬ ‫سیاسی وەرگ���رت���ووە‪ .‬ه��ەژم��وون��ی زمانی‬ ‫بۆكمۆیل شكستی بە پرۆژەی ناسیۆنالیستی‬ ‫ن��ەروی��ج��ی ه��ێ��ن��اوە‪ ،‬ب��ۆی��ە ڕێ����ژەی زم��ان��ی‬ ‫نینۆرسك( نەرویجی نوێ ) لە ‪ %٢٠‬تێپەر‬ ‫ناكات‪.‬‬ ‫ی����اری����دەدەری پ��رۆف��ی��س��ۆر‪ ،‬ل��ە زان��ك��ۆی‬ ‫سەالحەدین‌و سەرۆكی زمانناسی كورد‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪172‬‬

‫هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی مێتافیزیک‬ ‫له پۆزیتیڤیزمه‌وه به‌ره‌و فه‌لسه‌فه‌ی زمان‬

‫‪The Dismantling of Metaphysics‬‬ ‫‪From Positivism towards Philosophy of Language‬‬

‫نووسینی‬ ‫فوئاد عه‌بدولڕه‌حمان‬ ‫‪By:Fuad A. OMMAR‬‬ ‫به‌شی سێیه‌م‬ ‫‪Chapter Three‬‬


‫‪173‬‬

‫فه‌لسه‌فه‌ی شیکاریی لۆجیکی‬

‫‪Philosophy of logical analysis‬‬

‫ئ���ه‌م ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی��ه ه��ه‌وڵ��ی داوه له‬ ‫دوو روان��گ��ه‌وه چ��اره‌س��ه‌ری کێشه‌ی‬ ‫ئێپستیمۆلۆجی بکات‪ :‬روانگه‌ی یه‌که‌م‪،‬‬ ‫که زمانی رۆژانه‌ی خه‌ڵکییه‪ ،‬واته ئه‌م‬ ‫فه‌لسه‌فه‌یه هه‌وڵی داوه شیکردنه‌وه‌ی‬ ‫خ����ودی زم����ان ـ���ـ ن���ه‌ک زم��ان��ه‌وان��ی‬ ‫‪ Linguistics‬ــ‌ و زمانی ژیانی رۆژانه‌ی‬ ‫مرۆڤ بکات به بابه‌تێک بۆ لێکۆڵینه‌وه‪.‬‬ ‫ده‌بینین فه‌یله‌سووفه‌کانی ئه‌م ره‌هه‌نده‬ ‫زمانیان ک��ردووه به بابه‌تی ته‌وه‌ریی‬ ‫شیکردنه‌وه‌ی فه‌لسه‌فییانه‪ .‬واته ئه‌و‬ ‫جۆره زمانه‌ شی بکه‌نه‌وه‪ ،‬که تاکه‌کانی‬ ‫نێو کۆمه‌ڵگا ئاخاوتنیانه‪ ،‬واته‪ ،‬که زمانی‬ ‫ئاسایی خه‌ڵکییه‪ ،‬که به ده‌س��ت��ه‌واژه‬ ‫ده‌کرێت‪ .‬ئه‌مه بۆ ئه‌وه‌یه له‌م رێگایه‌وه‬ ‫بگه‌نه دۆزی��ن��ه‌وه‌ی چ��اره‌س��ه‌ری هه‌ر‬ ‫کێشه‌یه‌کی فه‌لسه‌فی‪ ،‬که مرۆڤ بیری‬ ‫لێ بکاته‌وه‪.‬‬ ‫روانگه‌ی دووه‌م‪ ،‬که زمانی زانسته‪.‬‬ ‫واته فه‌لسه‌فه‌ی شیکاریی لۆجیکی‪ ،‬که‬ ‫هه‌وڵی داوه شیکردنه‌وه‌ی لۆجیکی‬ ‫زم��ان بکات به رێبازێک بۆ خۆی له‬ ‫پێناو چاره‌سه‌ری کێشه فه‌لسه‌فییه‌کان‌‪.‬‬ ‫وه‌ک زم��ان��ی زانستییانه‌ش به‌کاری‬ ‫بهێنێت‪ .‬به‌اڵم له هه‌مان هه‌ڵوێستیشدا‪،‬‬ ‫هه‌وڵی داوه خۆی له داتاشینی جۆره‬ ‫زمانێک ب��ه دوور بگرێت‪ ،‬ک��ه ببێته‬ ‫نموونه‌یه‌ک بۆ زمانی زانست‪.‬‬

‫ئ���ه‌وه‌ی شایانی ب��اس��ه‪ ،‬فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫ش��ی��ک��اری��ی لۆجیکی س��ه‌رچ��اوه‌ک��ه‌ی‬ ‫ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ بیرو بۆچوونی فرێگه‬ ‫‪ ،Friedrich Ludwig Gottlob Frege‬که‬ ‫شیکردنه‌وه‌ی لۆجیکییانه‌ی کردووه به‬ ‫رێبازێک بۆ زانین له باره‌ی ئه‌و واتا‬ ‫لۆجیکییانه‌ی‪ ،‬که له زماندا ه��ه‌ن‪ ،‬به‬ ‫تایبه‌تی ئه‌و وشانه‌ی‪ ،‬که سوودیان‬ ‫بۆ لۆجیک هه‌یه‪ ،‬ی��ان ئ��ه‌و وشانه‌ی‬ ‫ده‌بنه بناغه‌یه‌ک بۆ زمانێکی هێمایی‪،‬‬ ‫که لۆجیکی ئه‌رستۆییانه‌ی تیادا ره‌نگ‬ ‫بداته‌وه‪.‬‬ ‫ه���ه‌ڵ���ب���ه‌ت ف���ه‌ل���س���ه‌ف���ه‌ی ش��ی��ک��اری��ی‬ ‫لۆجیکی سه‌رچاوه‌که‌ی ده‌شگه‌ڕێته‌وه‬ ‫ب��ۆ نووسینه‌کانی ڤێتگنشتاین‪ ،‬که‬ ‫ده‌رب������اره‌ی ش��ی��ک��ردن��ه‌وه‌ی زم���ان‌و‬ ‫لۆجیک‌و ماتماتیکن‪ .‬ئه‌م فه‌یله‌سووفه‬ ‫لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی ق��ووڵ‌و ده‌وڵه‌مه‌ندی‬ ‫ک�����ردووه‪ ،‬ک��ه ک��اری��گ��ه‌ری��ی ب���ووه له‬ ‫سه‌ر ئاڕاسته‌کردنی فه‌لسه‌فه به‌ره‌و‬ ‫ش���ی���ک���ردن���ه‌وه‪ .‬ل���ه ی���ه‌ک���ه‌م ق��ۆن��اغ��ی‬ ‫ن��ووس��ی��ن��ه‌ک��ان��ی��دا‪ ،‬ب���ه ت��ای��ب��ه‌ت��ی له‬ ‫کتێبه‌که‌یدا‪ ،‬ک��ه ب��ه (تره‌کته‌یته‌رس)‬ ‫به‌ناوبانگه‪ ،‬به‌شداریی له ره‌هه‌نده‌ی‬ ‫شیکردنه‌وه له فه‌لسه‌فه‌دا ک��ردووه‪.‬‬ ‫ل��ێ��ره‌وه پ��ه‌ن��ای ب��ردۆت��ه ب��ه‌ر تیۆری‬ ‫لۆجیک له فه‌لسه‌فه‌دا‪ .‬به‌اڵم ده‌بینین‪،‬‬ ‫که دووه‌م قۆناغی نووسینه‌کانیدا‪ ،‬به‬ ‫تایبه‌تی له کتێبه‌که‌یدا‪ ،‬که به ناونیشانی‬ ‫(توێژینه‌وه‌ی فه‌لسه‌فی)یه‪ ،‬لۆجیکی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪174‬‬

‫فه‌رامۆش ک��ردووه‌و گرنگیی هه‌ر به‬ ‫زمان خۆی داوه‪ ،‬که چۆن مرۆڤ له‬ ‫ژیانی رۆژانه‌‌یدا به‌کاری ده‌هێنێت‪.‬‬ ‫به‌مه‪ ،‬ئامانجی فه‌لسه‌فه‌ له هه‌وڵی‬ ‫دۆزینه‌وه‌ی کرۆکی واتا لۆجیکییه‌کان‬ ‫ب��ۆ گه‌یشتن ب��ه ح��ه‌ق��ی��ق��ه‌ت گ���ۆڕاوه‬ ‫(ته‌نها) بۆ شیکردنه‌وه‌ی ئه‌و رسته‌و‬ ‫ده‌س��ت��ه‌واژان��ه‌ی زم��ان‪ ،‬که خه‌ڵکی له‬ ‫ژیانی رۆژانه‌یاندا به‌کاری ده‌هێنن‪ .‬به‬ ‫واتایه‌کی‌تر‪ ،‬ئامانجی فه‌لسه‌فه گۆڕاوه‬ ‫به‌وه‌ی ببێته هه‌وڵدان بۆ جیاکردنه‌وه‌‬ ‫ل��ه ن��ێ��وان ده‌رب��ڕی��ن��ی ده‌س���ت���ه‌واژه‌‌ی‬ ‫روون‌و ئ��اش��ک��را‌‌و ده‌س���ت���ه‌واژه‌ی نا‬ ‫روون‌و ن��ائ��اش��ک��را‪ ،‬وات����ه (وات����ا)ی‬ ‫ته‌مومژاوی له نێو سنووری زماندا‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها فه‌لسه‌فه ئه‌رکی بۆته ئه‌وه‌ی‬ ‫ببێته ئ��ام��ڕازێ��ک ب��ۆ ش��ی��ک��ردن��ه‌وه‌ی‬ ‫په‌یوه‌ندیی نێوان واتاکان‪ .‬بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫له‌م رێگایه‌وه مرۆڤ بتوانێت مێشکی‬ ‫خ��ۆی ل��ه ه��ه‌ر پرسیارێک ب��ه دوور‬ ‫بگرێت‪ ،‬که فه‌لسه‌فی نه‌بێت‌و شتێک‬ ‫بێت‪ ،‬که ته‌نها هه‌ر قسه‌ی پڕوپووچ‌و‬ ‫به‌تاڵ‌و (واتانه‌به‌خش) بێت‌و هیچی‌تر‪.‬‬ ‫م��ه‌ب��ه‌س��ت ل��ه‌م��ه‌ش ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬ک��ه دوو‬ ‫ره‌هه‌ندی قووڵ هه‌یه بۆ پراکتایزکردنی‬ ‫شیکردنه‌وه‌ی لۆجیکییانه‪ :‬یه‌که‌میان‬ ‫ره‌ه���ه‌ن���دی ن��ه‌گ��ه‌ت��ی��ڤ��ه‪ ،‬ک���ه ئ��ه‌وی��ش‬ ‫دوورخ��س��ت��ن��ه‌وه‌ی ب��ی��رو ب��ۆچ��وون��ی‬ ‫مێتافیزیکییه له هه‌ر بوارێکی زانستدا‪،‬‬ ‫چ سروشتی بێت‪ ،‬یاخود ماتماتیکی‪،‬‬

‫یان مرۆڤایه‌تی‪ ،‬یان هه‌ر بوارێکی‌تری‬ ‫زانین‪ .‬دووه‌میان ره‌هه‌ندی پۆزیتیڤه‪،‬‬ ‫ک��ه ئ��ه‌وی��ش روون���ک���ردن���ه‌وه‌ی بیرو‬ ‫بۆچوون‌و رێبازه زانستییه‌‌کانه‌و په‌رده‬ ‫هه‌ڵماڵینه له‌ سه‌ر ده‌رهاویشته‌کان له‬ ‫سه‌ره‌تاوه به تاقیکردنه‌وه‌و ئه‌زموون‪.‬‬ ‫ل���ه‌ب���ه‌ر ئ�����ه‌وه‪ ،‬ف��ه‌ی��ل��ه‌س��ووف��ه‌ک��ان��ی‬ ‫پ��ۆزی��ت��ی��ڤ��ی��زم��ی ل��ۆج��ی��ک��ی ئ��ه‌رک��ی��ان‬ ‫بووه‌ته ئ��ه‌وه‌ی لێکۆڵینه‌وه له‌ تیۆره‬ ‫زانستییه‌کاندا ب��ک��ه‌ن‌و ل��ێ��ک��دان��ه‌وه‌ی‬ ‫ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ی��ی��ان��ه‌ی ب���ۆ ب���ک���ه‌ن‪ .‬ه��ه‌ر‬ ‫ل��ه‌ب��ه‌ر ئ���ه‌وه‌ش‪ ،‬ه��ه‌ر ل��ه س��ه‌ره‌ت��اوه‪،‬‬ ‫توندڕه‌وییان له بیرو بۆچوونه‌کانیاندا‬ ‫ن���ووان���دووه‌و ب���اوه‌ڕی���ان ب��ه خ��ۆی��ان‬ ‫بووه‪ ،‬که ته‌نها هه‌ر خۆیان له هه‌موو‬ ‫که‌سانی‌تر راستترن‪ .‬باوه‌ڕیشیان به‌وه‬ ‫ب��ووه‪ ،‬که تیۆره فه‌لسه‌فییه‌کانیان به‬ ‫شێوه‌یه‌کی ره‌ه��ا ق��ووڵ‌و راستن‪ .‬به‬ ‫جۆرێک‪ ،‬که ئه‌م توندڕه‌وییه‌یان هه‌ر له‬ ‫توندڕه‌ویی ئایینی ده‌چێت‪.‬‬ ‫گ��روپ��ی ڤیه‌ننا ه���ه‌ر ل��ه س��ه‌ره‌‌ت��ای‬ ‫ب��ان��گ��ه��ێ��ش��ت��ی��ی��ه‌وه ب���ۆ ق��ب��ووڵ��ک��ردن��ی‬ ‫ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی‪،‬‬ ‫رێگای شیکاریی زمانی گرتۆته به‌ر‪ ،‬که‬ ‫په‌‌یوه‌سته به زانسته‌کانی ماتماتیک‌و‬ ‫لۆجیک‌و ئه‌زموونگه‌راییه‌وه‪ .‬ئامانجی‬ ‫سه‌ره‌کیشی ل��ه‌م��ه‌دا ئه‌مه‌ ب���ووه‪ ،‬که‬ ‫زانست‌و فه‌لسه‌فه له نێو یه‌ک بۆته‌دا‬ ‫ج��ێ ب��ک��ات��ه‌وه‪ .‬ئ���ه‌وج���ا‪ ،‬ل��ه رێ��ب��ازی‬ ‫شیکردنه‌وه‌ی زمانه‌وه بازی داوه بۆ‬


‫‪175‬‬

‫هه‌وڵی دروستکردنی زمانێکی هێمایی‪،‬‬ ‫که ببێته ئامڕازێک بۆ به‌ده‌ستهێنانی‬ ‫زانین‌و زانست‪ .‬بۆ نموونه‪ :‬له بواری‬ ‫ماتماتیکدا رۆدۆڵ���ف ک��ارن��اپ هه‌وڵی‬ ‫داوه دوو ج��ۆر زمانی هێمایی بنیاد‬ ‫بنێت‪ .‬له جۆری یه‌که‌میاندا ئاکسیۆم‬ ‫‪ ،axiom‬واته راستییه‌کی به‌ڵگه‌نه‌ویستی‬ ‫(به‌دیهی) وه‌کو ماتماتیک تیادا هه‌بێت‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم ل��ه ج���ۆری دووه‌م����دا زمانێک‬ ‫‌بێت‪ ،‬که ئه‌زموونگه‌رایی تیادا هه‌بێت‪.‬‬ ‫به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬زمانی هێمایی یه‌که‌م‬ ‫ت��ای��ب��ه‌ت بێت ب��ه زم��ان��ی ماتماتیک‌و‬ ‫س���وودی ب��ۆ زان��ی��ن��ه خۆرسکییه‌کان‌‬ ‫هه‌بێت‌و مرۆڤ بتوانێت بۆ هه‌ڵێنجاندنی‬ ‫ئه‌رستۆیانه‌ سوودی لێ ببینێت‌‪ ،‬واته‬ ‫زمانی گریمانه‌‌و ده‌رهاویشته‌ بێت‪.‬‬ ‫زم��ان��ی هێمایی دووه‌م���ی���ش تایبه‌ت‬ ‫بێت به فیزیک‌و س��وودی بۆ زانسته‬ ‫ئه‌زموونکارییه‌کان هه‌بێت‪ .‬هه‌ر له‌به‌ر‬ ‫ئه‌وه‪ ،‬کارناپ له یه‌ک کاتدا گرنگیی به‬ ‫ئه‌زموون‌و به خۆڕسکیش داوه‪ .‬له‌به‌ر‬ ‫ئه‌وه ده‌توانم بڵێیم‪ ،‬که فه‌یله‌سووفه‌کانی‬ ‫گروپی ڤیه‌ننا به‌ر له‌وه‌ی ئه‌زموونگه‌را‬ ‫بن‪ ،‬خۆڕسکگه‌را بوون‪.‬‬ ‫ئه‌زموونگه‌رایی لۆجیکی‬ ‫‪Logical empiricism‬‬

‫فه‌لسه‌فه‌ی پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی‪ ،‬که‬ ‫گروپی ڤیه‌ننا دایانهێناوه‪ ،‬له بنه‌ڕه‌تدا‬ ‫ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی��ه‌ک��ی ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی‌و‬

‫ش��ی��ک��اری��ی لۆجیکی ب����ووه‪ .‬ک��ه‌وات��ه‪،‬‬ ‫هه‌ر له‌به‌ر ئ��ه‌وه‪ ،‬هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‪،‬‬ ‫گروپی ڤیه‌ننا ئاوڕیان له زانسته‌کانی‬ ‫ماتماتیک‌و لۆجیک‌و فیزیک داوه‌ته‌وه‪.‬‬ ‫به‌اڵم‪ ،‬هه‌ڵبه‌ت ئه‌م ئه‌زموونگه‌راییه‌ی‬ ‫ئه‌مان ئاوڕیان لێداوه‌ته‌وه‪ ،‬ره‌هه‌ندێکی‬ ‫ن���وێ نییه ل��ه م��ێ��ژووی ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌دا‬ ‫داه��ات��ب��ێ��ت‌و پێش ئ��ه‌م��ان نه‌بووبێت‪،‬‬ ‫به‌ڵکو به روونی‪ ،‬وه‌کو پێشتر ئاماژه‌م‬ ‫بۆ کرد‪ ،‬له الی هه‌ندێک فه‌یله‌سووفی‬ ‫س�������ه‌ده‌ی ه������ه‌ژده‌ه������ه‌م‌و س�����ه‌ده‌ی‬ ‫نۆزده‌هه‌مدا ده‌یبینین‪ ،‬وه‌ک‪ :‬جۆن لۆک‌‬ ‫‪ ١٦٣٢( John Locke‬ــ ‪)١٧٠٤‬و جۆرج‬ ‫بێرکیلی ‪ ١٦٨٥( George Berkeley‬ــ‬ ‫‪‌)١٧٥٣‬و ده‌ڤید هیوم‪ ،‬که له بنه‌ڕه‌تدا‬ ‫دژی خۆڕسکگه‌رایی بوون‌و بڕوایان‬ ‫به‌وه هه‌بووه‪ ،‬که هه‌ر زانینێک مرۆڤ‬ ‫پێی بگات‪ ،‬له تاقه رێگایه‌که‌وه پێی‬ ‫ده‌گات‪ ،‬که ئه‌ویش رێگای هه‌سته‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌‌م ئه‌زموونگه‌رایی گرووپی ڤیه‌ننا‪،‬‬ ‫که له ئه‌زموونگه‌رایی کالسیکییه‌کان‬ ‫جیابکاته‌وه‪ ،‬ئه‌وه‌یه‪ ،‬که گرووپی ڤیه‌ننا‬ ‫جگه له ئه‌زموونگه‌رایی‪ ،‬شیکردنه‌وه‌ی‬ ‫زمانیشیان کردووه‪ .‬مه‌به‌ست لێره‌دا به‬ ‫ته‌نها هه‌ر زمانی ژیانی رۆژان��ه نییه‪،‬‬ ‫به‌ڵکو زمانی زانستیشه‪ .‬به‌م هه‌وڵدانه‬ ‫وی��س��ت��ووی��ان��ه ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌و ل��ه ه��ه‌م��ان‬ ‫کاتدا زانستیش بکه‌نه ئامانج‪ .‬چونکه‬ ‫ل��ه رووی��ه‌ک��ه‌وه بایه‌خیان ب��ه‌ تیۆره‬ ‫زان��س��ت��ی‌و فیزیکیه‌کان داوه‪ ،‬ک��ه له‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪176‬‬

‫رێگه‌ی ئه‌زموونی زانستیی رووته‌وه‬ ‫ب���ه‌ده‌س���ت دێ����ت‌‪ ،‬ل���ه الی���ه‌ک���ی‌ت���ره‌وه‬ ‫پێویستیان به لۆجیک‌و ماتماتیک بووه‪،‬‬ ‫که هیچ په‌یوه‌ندییان به ئه‌زموونه‌وه‬ ‫نییه‪ ،‬به‌ڵکو په‌یوه‌ندیی راسته‌وخۆیان‬ ‫به خوێندنه‌وه‌‌و هه‌ڵێنجاندنه‌وه هه‌یه‪.‬‬ ‫چونکه ئ��ه‌و رێ��ب��ازی هه‌‌ڵینجاندنه‌ی‪،‬‬ ‫که له لۆجیکدا هه‌یه یارمه‌تیی مرۆڤ‬ ‫ده‌دات ب��ۆ به‌ده‌ستهێنانی زان��ی��ن به‬ ‫ئ��ه‌زم��وون‌و ل��ه ‌س��ه‌ر بناغه‌ی پته‌وو‬ ‫روون‌و نادژ به‌ یه‌ک‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی له‬ ‫س���ه‌رده‌م���ی گ��روپ��ی ڤ��ی��ه‌ن��ن��اوه تاکو‬ ‫کۆتایی سااڵنی سیی سه‌ده‌ی بیسته‌م‬ ‫گ��ه‌ش��ه‌ی ک���ردووه‌و ب��او ب���ووه‪ .‬ب��ه‌اڵم‬ ‫دوای ئ����ه‌وه‪ ،‬ب��ه‌ ت��ای��ب��ه‌ت��ی ل��ه دوای‬ ‫سییه‌کانی س��ه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‪ ،‬ئه‌م‬ ‫فه‌لسه‌فه‌یه ره‌خ��ن��ه‌ی زۆری هاتۆته‬ ‫س��ه‌ر‪ .‬به تایبه‌تی له الی��ه‌ن زانایان‌و‬ ‫فه‌یله‌سووفانی زانست‌و هێرمنیوتیک‬ ‫‪Hermeneutic‬و ئۆنتۆڵۆجی‌ ‪Ontology‬‬ ‫و هه‌ڵوه‌شاندنگه‌رایی ‪.Deconstruction‬‬ ‫ئیتر لۆجیکی هه‌ڵێنجاندن (توێژینه‌وه)‬ ‫‪ induction‬له الیه‌ن یه‌کێک له ئه‌ندامه‬ ‫چاالکه‌کانی گروپی ڤیه‌نناوه‪ ،‬که کارڵ‬ ‫پۆپه‌ر ‪ ١٩٠٢( Karl Popper‬ــ ‪)١٩٩٤‬‬ ‫ب���ووه‪ ،‬که‌وتۆته ب��ه‌ر ت��ان��ه‌‌و ش��ااڵوی‬ ‫ره‌خنه‌ی توند‪ .‬پۆپه‌ر به ره‌خنه‌کانی‬ ‫کێشه‌ی هه‌ڵێنجاندنی گ��ه‌ڕان��دۆت��ه‌وه‬ ‫ب���ۆ خ��اڵ��ی س���ه‌ره‌ت���ای���ی‪ ،‬ک���ه ل���ه الی‬

‫ده‌یڤید ه��ی��وم‌ه‌وه ده‌ستی پێکردووه‪.‬‬ ‫به ب��اوه‌ڕی هیوم‌و به ب��اوه‌ڕی پۆپه‌ر‬ ‫لۆجیکی هه‌ڵێنجاندن هیچ چاره‌سه‌رێکی‬ ‫نابێت‪ .‬ب��ه‌و وات��ای��ه‌ی‪ ،‬ک��ه گریمانه‌و‬ ‫پێش بینیکردن ده‌بێته سه‌ره‌تایه‌ک‬ ‫ب��ۆ ب���وارو کێڵگه‌ی ئه‌زموونگه‌رایی‪.‬‬ ‫به‌ پاساوی ئه‌وه‌ی‪ ،‬که هیچ مێشکێک‬ ‫ن��ی��ی��ه ل���ه ب��ه‌ت��اڵ��ی��ه‌وه ب��چ��ێ��ت��ه ب���واری‬ ‫ئه‌زموونگه‌راییه‌وه‪ .‬واته هیچ مرۆڤێک‬ ‫نییه ئه‌گه‌ر مێشکی تابوال رازا ‪Tabula‬‬ ‫‪ Raza‬بێت‪ ،‬وات��ه الپه‌ڕه‌یه‌کی سپی‌و‬ ‫ب��ه‌ت��اڵ ب��ێ��ت‌و پێشتر هیچی ل��ه‌س��ه‌ر‬ ‫نه‌نووسرابێت‪ ،‬ک��ه بشێت ئ��ه‌زم��وون‬ ‫وه‌رب��گ��رێ��ت‪ .‬ب��ۆ نموونه‪ ،‬ئه‌مه وه‌ک��و‬ ‫ئه‌وه وایه‪ ،‬که کۆمپیته‌ر ئه‌گه‌ر پێشتر‬ ‫چیپی ‪BIOS‬ی تیادا تۆمار نه‌کرابێت‪،‬‬ ‫پرۆسێسه‌ره‌که‌ی نه هیچ ئۆپه‌ره‌تینگ‬ ‫سیستمێک‌و نه هیچ به‌رنامه‌یه‌کی‌تر‬ ‫وه‌رن��اگ��رێ��ت‪ .‬ئه‌مه ئ��ه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت‪،‬‬ ‫که زانایانی ئه‌زموونگه‌رایی لۆجیکی‪،‬‬ ‫ب��ه پ��ێ��چ��ه‌وان��ه‌ی ف��ه‌ی��ل��ه‌س��ووف��ه‌ک��ان��ی‬ ‫پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی باوه‌ڕیان به‌وه‬ ‫هێناوه‪ ،‬که مێشکی مرۆڤ تابوال رازا‬ ‫نییه‌‪ ،‬به‌ڵکو میشک به خۆڕسک ئاماده‌یی‬ ‫تێدایه بۆ وه‌رگرتنی ئه‌زموون‪ .‬له‌به‌ر‬ ‫ئه‌وه بڕوایان به بنه‌مای که‌ڵه‌که‌بوونی‬ ‫زان��ی��ن ‪ accumulation‬ن���ه‌ب���ووه له‬ ‫مێشکی مرۆڤدا وه‌کو فه‌یله‌سووفه‌کانی‬ ‫پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی تێیگه‌یشتوون‪.‬‬ ‫زان��ای��ان��ی ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی لۆجیکی‬


‫‪177‬‬

‫بڕوایان به‌وه‌ نه‌بووه‪ ،‬که زانین که‌ڵه‌که‬ ‫بێت‪ ،‬به‌ڵکو ب��ڕوای��ان ب��ه‌وه ب��ووه‪ ،‬که‬ ‫زانین وه‌ک��و تۆماس کۆهن ‪Thomas‬‬ ‫‪ ١٩٢٢( Samuel Kuhn‬ـ��ـ ‪)١٩٩٦‬‬ ‫ده‌ڵێت‪ :‬سروشتی بازدان‌و داگیرسان‌و‬ ‫شۆڕشی هه‌‌بێت له مێشکی مرۆڤدا‪.‬‬ ‫کاتێک‪ ،‬که هه‌ڵوێستی پۆزیتیڤیزم‌و‬ ‫پ��ۆزی��ت��ی��ڤ��ی��زم��ی ل��ۆج��ی��ک��ی س��ه‌ب��اره‌ت‬ ‫ب��ه میتافیزیک‪ ،‬وات���ه س���ه‌ب���اره‌ت به‬ ‫هه‌موو چه‌مکه‌ نائه‌زموونگه‌راییه‌کان‬ ‫دژای��ه‌ت��ی��ک��ردن��ی ب����ووه‌و ف��ه‌رام��ۆش��ی‬ ‫ک������ردووه‪ ،‬ب����ه‌اڵم ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی‬ ‫لۆجیکی‪ ،‬که هاتۆته ک��ای��ه‌وه‪ ،‬ئ��اوڕی‬ ‫لێ داوه‌ت��ه‌وه‌و گرنگیی پێ به‌خشیوه‪،‬‬ ‫ب��ه‌ ب����ڕوای ئ����ه‌وه‌ی‪ ،‬ک��ه میتافیزیک‬ ‫چه‌مکێکی گرنگه له چاالکیی ئاوه‌زی‬ ‫م��رۆڤ‪ ،‬که به‌شداریی له پێشخستنی‬ ‫زان���ی���ن‌و زان��س��ت��دا ه��ه‌ب��ێ��ت‪ .‬چونکه‬ ‫د‌ه‌ستپێکی زانست خۆی له خۆیدا له‬ ‫خاڵی رامان‌و سه‌رسوڕمانه‌وه ده‌بێت‬ ‫س��ه‌ب��اره‌ت په‌نهانه‌کانی گ����ه‌ردوون‪.‬‬ ‫ئ���ه‌وج���ا زان���ای���ان ده‌ک���ه‌ون���ه ب���واری‬ ‫توێژینه‌وه‌و ئه‌زموونی زانستییانه‌وه‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت هه‌ر له‌م روانگه‌یه‌وه رێبازێکی‌‬ ‫ن���وێ ه��ات��ۆت��ه ک���ای���ه‌وه‪ ،‬ک��ه ئ��ه‌وی��ش‬ ‫ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی زان��س��ت��ه‪ ،‬ک���ه رۆڵ��ێ��ک��ی‬ ‫گرنگیان بۆ چه‌مکی میتافیزیک‪ ،‬واته‬ ‫نائه‌زموونگه‌رایی دان���اوه‪ ،‬ک��ه رۆڵ��ی‬ ‫هه‌بێت له گ��ه‌ش��ه‌ک��ردن‌و پێشخستنی‬ ‫زانستێکی ت��ه‌واودا‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬له‬

‫روان��گ��ه‌ی ئه‌زموونگه‌رایی لۆجیکی‌و‬ ‫ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی زان��س��ت��ه‌وه‪ ،‬ئیتر ئ��اوه‌ز‬ ‫به‌و جۆره بیری لێ نه‌کراوه‌ته‌وه‪ ،‬که‬ ‫ته‌نها الپه‌ڕه‌یه‌کی به‌تاڵ بێت‌و ته‌نها به‬ ‫هه‌ست‌و به ئه‌زموون پڕبێته‌وه وه‌کو‬ ‫پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی لێکی داوه‌ته‌وه‪،‬‬ ‫ب��ه‌ڵ��ک��و م��وری��دان��ی ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی‬ ‫لۆجیکی‌‪ ،‬پاشان موریدانی فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫زانست ب��اوه‌ڕی��ان وه‌ه��ا ب��ووه‪ ،‬که له‬ ‫بواری زانیندا ده‌بێت رامان‌و گریمانه‌و‬ ‫بیری پێشینیش هه‌بێت‪ ،‬که یارمه‌تیده‌ر‬ ‫بێت بۆ توێژینه‌وه‌ی زانستی‪ .‬هه‌ر له‌م‬ ‫روانگه ر‌ه‌خنه‌ییه جیاوازه‌وه موریدانی‬ ‫ئه‌زموونگه‌رایی لۆجیکی‌و فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫زانست ته‌ماشای گه‌ردوون‌و ئاده‌میزاد‌و‬ ‫ژی��ان��ی��ان ک�����ردووه‌و ئ��اوڕی��ش��ی��ان له‬ ‫عیرفانی ی��ه‌زدان��ی داوه‌ت�����ه‌وه‪ ،‬وات��ه‬ ‫بیرکردنه‌وه له ی��ه‌زدان‌و گ��ه‌ردوون‌و‬ ‫ب��وون‪ .‬ل��ه‌و فه‌یله‌سووفانه‌ی‪ ،‬که ئه‌م‬ ‫رێ��ب��ازه‌ی��ان گرتۆته ب��ه‌ر‪ ،‬ب��ۆ نموونه‬ ‫تیتوس بۆرکهارت ‪Titus Burckhardt‬‬ ‫(‪ ١٩٠٨‬ــ ‪ ،)١٩٨٤‬بۆچوونی وه‌ها بووه‪،‬‬ ‫که کرۆکی هۆکاری ئه‌م قه‌یرانه‌ی‪ ،‬که‬ ‫مرۆڤی رۆژئاوایی هاوچه‌رخ خۆی‌و‬ ‫ش��ارس��ت��ان��ی��ه‌ت��ه‌ک��ه‌ی ت��ێ��ی ک��ه‌وت��ووه‪،‬‬ ‫له ئ���ارادا نه‌مانی ره‌ه��ه‌ن��ده‌ی‪ ،‬یاخود‬ ‫ب��ه‌ه��ای ره‌وش��ت��ه ل��ه ژی��ان��ی م��رۆڤ��دا‪.‬‬ ‫ه��ه‌روه‌ه��ا بۆچوونی وه‌ه��ا ب��ووه‪ ،‬که‬ ‫هه‌ر روانگه‌یه‌کی تایبه‌ت بۆ گه‌ردوون‪،‬‬ ‫ج��ۆره زانینێکی مرۆڤایه‌تیی تایبه‌ت‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪178‬‬

‫دێنێته ب��ه‌ره��ه‌م‪ .‬ب��ۆ نموونه مرۆڤی‬ ‫رۆژئاوای مۆدێرن کاتێک‪ ،‬که روانگه‌ی‬ ‫ماددیانه‌ی هه‌ڵبژاردووه سه‌باره‌ت به‬ ‫ب���وون‌و م���رۆڤ‌و ژی���ان‪ ،‬ل��ه ئه‌نجامدا‬ ‫زانینی مۆدێرن بۆته زانینێکی ماددیانه‪.‬‬ ‫ئ��ه‌وج��ا زان��س��ت��ی م��ۆدێ��رن��ی��ش بۆته‬ ‫ئه‌ستوویه‌کی (مادده‌یه‌کی) بێ گیان‬ ‫(رووح)‪ .‬واته مۆدێرنیتی گه‌وره‌ترین‬ ‫هه‌ڵه‌ی ره‌خنه‌یی ئه‌وه بووه‪ ،‬که جیهانی‬ ‫ماددیی کردووه به ته‌وه‌ری سیستمی‬ ‫بیرکردنه‌وه‌ی‪ ،‬نه‌ک جیهانی رووحیی‬ ‫م��رۆڤ��ای��ه‌ت��ی‪ .‬وات���ه تێکڕای داک��ه‌وت��ی‬ ‫لێکداوه‌ته‌وه به مادده‪ .‬به هۆی ئه‌مه‌وه‬ ‫مرۆڤی مۆدێرن ئیتر به هێڵنجه‌وه قێزی‬ ‫له بێهوده‌یی ب��وون‌و ژیانی رێژه‌یی‌و‬ ‫شارستانیه‌تی ره‌ق‌و ته‌قی بێ به‌ها‬ ‫ک��ردۆت��ه‌وه‪ .‬ئه‌مه‌ش زۆر جیاوازه له‌‬ ‫شارستانییه‌ته پڕ به‌هاو ره‌سه‌نایه‌تییه‬ ‫دێرینه‌کان‪ ،‬که تیایدا خوا‪ ،‬یاخود رووح‪،‬‬ ‫یاخود میتافیزیک ت��ه‌وه‌ری سیستمی‬ ‫ب��ی��رک��ردن��ه‌وه ب����ووه‪ ،‬ن���ه‌ک ئ��ه‌س��ت��وو‪،‬‬ ‫یاخود فیزیک‪ .‬چونکه بنه‌ما ره‌سه‌نه‌که‬ ‫ئه‌وه‌یه‪ ،‬که بیر‪ ،‬یاخود رووح ده‌بێت‬ ‫له به‌شی سه‌ره‌وه‌ی به‌هاکانه‌وه بێت‌و‬ ‫فیزیک‪ ،‬یاخود مادده ده‌بێت له به‌شی‬ ‫ژێره‌وه‌ی به‌هاکانه‌وه بێت‪ .‬دیاره هه‌ر‬ ‫له‌به‌ر ئه‌وه‪ ،‬ئه‌زموونگه‌رایی لۆجیکی‬ ‫داوای له مرۆڤی مۆدێرن کردووه ئاوڕ‬ ‫له ب��ارو دۆخ��ی رۆشنبیری‌و زانسته‌‬ ‫ک��ۆن��ه‌ک��ان��ی��ش ب���دات���ه‌وه‌و زی��ن��دووی��ان‬

‫بکاته‌وه‪ ،‬که تیایدا چ��ۆن مرۆڤه‌کان‬ ‫به به‌هاوه روانیویانه‌ته گ��ه‌ردوون‌و‬ ‫بوون‌و مرۆڤ‪ .‬ته‌نانه‌ت ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‬ ‫داوای له مرۆڤی م��ۆدێ��رن ک��ردووه‪،‬‬ ‫ک��ه ب��ه ب��ه‌ه��اوه ئ���اوڕ ل��ه فه‌لسه‌فه‌و‬ ‫ئ���ه‌ده‌ب‌و ه��ون��ه‌ری کالسیک ب��دات��ه‌وه‪،‬‬ ‫که بیرکردنه‌وه‌ی رووحییانه‌ی تێدا‬ ‫ب��ووه‪ ،‬نه‌ک ماددیانه‪ .‬ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‬ ‫دیاره به‌مه بۆته هه‌وێنێک بۆ داهاتنی‬ ‫فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌راییش‪.‬‬ ‫به‌اڵم پرسیاری ره‌خنه‌یی لێره‌دایه‪ ،‬که‬ ‫دامه‌زراندنی زانست له‌ سه‌ر بنه‌مای‬ ‫گه‌ردوونی‌و رووحی ئایا واتای ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫که ئه‌م بنه‌مایه بکرێت به ده‌ستپێکی‬ ‫رێ��ب��ازی زان��س��ت��ی‪ ،‬ی��اخ��ود بکرێت به‬ ‫روانینێکی رووحییانه بۆ گ��ه‌ردوون‌و‬ ‫بوون‌و ژیان؟‬ ‫ه��ه‌ڵ��ب��ه‌ت ل��ه رێ��گ��ای خ��وێ��ن��دن��ه‌وه‌ی‬ ‫مێژووی زانسته‌کان‪ ،‬ئه‌و داکه‌وته‌مان‬ ‫بۆ ده‌رده‌که‌وێت‪ ،‬که هه‌ر پڕۆسه‌یه‌کی‬ ‫دۆزی���ن���ه‌وه‌ی زانستی ب��ه ئ��ه‌زم��وون‪،‬‬ ‫پاشخستنه‌وه‌ی گریمانه‌‌یه‌کی پێشینیی‬ ‫میتافیزیکییانه‌یه‪ .‬ب��ه‌اڵم ئه‌م داکه‌وته‌‬ ‫م���ۆدێ���رن���ه‌ی‪ ،‬ک���ه ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی‬ ‫لۆجیکی‌و فه‌لسه‌فه‌ی زانست تیشکیان‬ ‫خستۆته سه‌ری‪ ،‬هه‌ندێک پرسیارمان‬ ‫له مێشکدا ده‌ورووژێنێت‪ .‬یه‌که‌میان‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬ک��ه ئ��ای��ا فه‌لسه‌فه‌و زانست‬ ‫ده‌یانه‌‌وێت بگه‌ن به چی؟ دووه‌میان‬ ‫ئه‌وه‌یه‪ ،‬که ئایا میتافیزیک چ به‌هایه‌کی‬


‫‪179‬‬

‫ده‌بێت له بواری زانستدا؟ سێیه‌میان‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬ک��ه ئ��ای��ا فه‌لسه‌فه‌و زانست‬ ‫راس��ت��ت��ره فیزیک بکه‌ن ب��ه بنه‌ما بۆ‬ ‫گ�����ه‌ڕان‌و ج��س��ت��وج��ۆو ت��وێ��ژی��ن��ه‌وه‌و‬ ‫لێکۆڵینه‌وه‌‪ ،‬یاخود میتافیزیک؟ ئه‌م‬ ‫سێ پرسیاره ره‌نگه بتوانین له توێی‬ ‫الپ���ه‌ڕه‌ک���ان���ی داه����ات����وودا وه‌اڵم���ی���ان‬ ‫بده‌ینه‌وه‪.‬‬ ‫چه‌مکی زانستی‬

‫‪Scientific Propositions‬‬

‫ئیمه ئه‌گه‌ر پرسیار له‌ باره‌ی رێگای‬ ‫زانستییانه‌و بکه‌ین ب��ۆ گه‌یشتن به‬ ‫داتای راست‌و باوه‌ڕپێکراو‪ ،‬ده‌بێت له‬ ‫پێشدا پرسیاری ئه‌وه بکه‌ین‪ ،‬که ئایا چ‬ ‫پێوه‌رێک هه‌یه‪ ،‬که پشتی پێ ببه‌ستێن‬ ‫بۆ ئ��ه‌وه‌ی پۆلێنی چه‌مک بکه‌ین‪ ،‬که‬ ‫ئایا کامیان راس��ت��ن‌و کامیان راست‬ ‫نین؟ هه‌روه‌ها کامیان زانستی ده‌بن‌و‬ ‫کمیان نابن؟ هه‌ڵبه‌ت له‌م پۆلێنکردنه‌ بۆ‬ ‫ئه‌وه‌یه‪ ،‬که هه‌ر چه‌مکێک ئه‌گه‌ر بێت‌و‬ ‫زانستییانه نه‌بێت‪ ،‬ئایا ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت‪،‬‬ ‫که راست نییه‌و ده‌بێت به الوه بنرێت‌‌و‬ ‫بۆ ده‌رخسته‌ی راستییه شاراوه‌کان‬ ‫بشتی پێ نه‌به‌سترێت؟‬ ‫گ��وم��ان��ی ت��ێ��دا ن��ی��ی��ه‪ ،‬ک���ه پ��ێ��وه‌ری‬ ‫پ��ۆل��ێ��ن��ک��ردن��ی چ��ه‌م��ک پ��ه‌ی��وه‌س��ت��ه به‬ ‫پێناسه‌کردنمان بۆ زانست‪ .‬واته ده‌بێت‬ ‫بزانین‪ ،‬که ئایا زانست خۆی له خۆیدا‬ ‫چییه‪ ،‬ی��ان ب��ه ت����ه‌واوی چ وات��ای��ه‌ک‬

‫ده‌به‌خشێت؟‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی ئێمه بیزانین‪ ،‬ئه‌وه‌یه‪ ،‬که به‬ ‫درێ��ژای��ی م��ێ��ژوو‪ ،‬ه��ه‌ر له سه‌رده‌می‬ ‫یۆنانی کۆنه‌وه تاکو ئیمڕۆ‪ ،‬به پێی‬ ‫پێشکه‌وتن‌و گ��ۆڕان��ک��اری له کێڵگه‌ی‬ ‫زانیاریی مرۆڤایه‌تیدا‪ ،‬تیۆری جیاجیاو‬ ‫زۆر سه‌باره‌ت به پێناسه‌کردنی زانست‬ ‫داه���ات���ووه‪ .‬ب��ۆ ن��م��وون��ه قوتابخانه‌ی‬ ‫ئه‌ڕیستۆ‪ ،‬که قوتابخانه‌یه‌کی فه‌لسه‌فی‬ ‫ب��ووه‪ ،‬ب��اوه‌ڕی وه‌ها ب��ووه‪ ،‬که واتای‬ ‫زانست ئه‌وه‌یه‪ ،‬که هه‌ر زانیارییه‌ک‬ ‫بێت‪ ،‬که بسه‌لمێنرێت‪ .‬واته قوتابخانه‌ی‬ ‫ئ��ه‌ڕی��س��ت��ۆ پ��ێ��ن��اس��ه‌ی زان��س��ت��ی ب��ه‌وه‬ ‫ک����ردووه‪ ،‬ک��ه ه��ه‌ر زانینێکی‪ ،‬یاخود‬ ‫داتایه‌کی سه‌لمێنراو بێت‪ .‬ب��ه‌اڵم ئه‌م‬ ‫ج����ۆره زان��س��ت��ه‌ی‪ ،‬ک��ه ب��ه گ��وێ��ره‌ی‬ ‫پێناسه‌ی قوتابخانه‌ی ئه‌ڕیستۆیه‪،‬‬ ‫له الیه‌نی تیۆرییه‌وه‪ ،‬له مێتافیزیک‌و‬ ‫لۆجیکه‌وه ده‌ست پێده‌کات‪ ،‬تاکو ده‌گاته‬ ‫زانسته سروشتییه‌کان‌و ده‌روونناسی‬ ‫(س��ای��ک��ۆڵ��ۆج��ی)‪ .‬ب���ه‌اڵم ئ��ه‌و زانستی‬ ‫سه‌لماندنه ناگرێته‌وه‪ ،‬که ده‌چێته بازنه‌ی‬ ‫مشتومڕه‌وه‪ ،‬واته دیالێکتیکه‌وه‪ .‬به‌اڵم‬ ‫له الیه‌نی پڕاکتیکه‌وه‪ ،‬له حکومڕانیی‬ ‫شارو م��اڵ‌ه‌وه ده‌ست پێده‌کات‪ ،‬تاکو‬ ‫ده‌گ��ات��ه ره‌وش����ت‌و ئ��اک��اری م��رۆڤ��ی‬ ‫تاک‪ ،‬به زانست ناژمێردرێت‪ ،‬چونکه‬ ‫چه‌مکه‌کانی بۆ مرۆڤ ناسه‌لمێنرێن‪.‬‬ ‫ه��ه‌ڵ��ب��ه‌ت ئ��ه‌م پێناسه‌ ئه‌ڕیستۆییه‬ ‫ده‌رب����اره‌ی چه‌مکی زان��س��ت‪ ،‬ب��ه پێی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪180‬‬

‫پێوه‌رێکی فه‌لسه‌فی ب��ووه‪ ،‬که له‌گه‌ڵ‬ ‫ده‌ستپێکردنی مۆدێرنیتی‪ ،‬ئیتر پشتی‬ ‫پێ نه‌به‌ستراوه‌و به راست نه‌زانراوه‪،‬‬ ‫به‌ڵکو له‌گه‌ڵ ده‌ستپێکردنی سه‌رده‌می‬ ‫مۆدێرنیتی‪ ،‬ه��ه‌وڵ دراوه زانست به‬ ‫ت���ه‌واوی له فه‌لسه‌فه جیا بکرێته‌وه‪.‬‬ ‫واته زانست به جیا پێناسه‌ی هه‌بێت‌و‬ ‫فه‌لسه‌فه‌ش به جیا پێناسه‌ی هه‌بێت‪.‬‬ ‫وات��ه له سه‌رده‌می ک��ۆن‌و سه‌رده‌می‬ ‫س��ه‌ده‌ک��ان��ی ن��ێ��وه‌ڕاس��ت��دا ته‌نها هه‌ر‬ ‫ب��اس ل��ه فه‌لسه‌فه ک���راوه‌‪ ،‬زانستیش‬ ‫لقێک ب���ووه ل��ه ل��ق��ه‌ک��ان��ی فه‌لسه‌فه‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم ل��ه س��ه‌رده‌م��ی ن��وێ��دا‪ ،‬ب��اس له‬ ‫ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ ب��ه س��ه‌رب��ه‌خ��ۆو ب��ه جیاو‬ ‫باس له زانست به سه‌ربه‌خۆو به جیا‬ ‫کراوه‪ .‬بێگومان ئه‌م جیاکردنه‌وه‌یه‌ش‬ ‫ل���ه‌م���ه‌دا ن���ه‌وه‌س���ت���اوه‌ت���ه‌وه‪ ،‬ب��ه‌ڵ��ک��و‬ ‫ده‌رخسته‌یه‌کی‌تریش بۆ جیاکردنه‌وه‌ی‬ ‫زان��س��ت ل��ه فه‌لسه‌فه خ��راوه‌ت��ه روو‪،‬‬ ‫ئه‌ویش ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬که زانست رێبازه‌و‬ ‫رێ���ب���ازه‌ک���ه‌ش���ی ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی��ه‪،‬‬ ‫ه��ه‌روه‌ه��ا فه‌لسه‌فه‌ش رێ��ب��ازه‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئ����ه‌م رێ���ب���ازه‌ک���ه‌ی ئ���اوه‌زگ���ه‌رای���ی���ه‪.‬‬ ‫ده‌ره��اوی��ش��ت��ه‌ی پۆلێنه‌که‌ش ل��ه‌م��ه‌دا‬ ‫ه�����ه‌ر ن�����ه‌وه‌س�����ت�����اوه‌ت�����ه‌وه‪ ،‬ب��ه‌ڵ��ک��و‬ ‫پۆزیتیڤیسته‌کان به بۆچوونی خۆیان‬ ‫گه‌یشتوونه‌ته ب��روای��ه‌ک��ی ره‌ه���ا‪ ،‬که‬ ‫رێبازی ئاوه‌زگه‌راییان به ته‌واوی له‬ ‫کێڵگه‌ی ئێپیستیمۆڵۆجی سڕیوه‌ته‌وه‌‌‪.‬‬ ‫واته ئێپستیمۆڵۆجییان ته‌نها به زانسته‬

‫ئه‌زموونگه‌راییه‌کان ناساندووه‌‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی��ان ت��ه‌ن��ه��ا ب��ه چاالکییه‌ک‬ ‫ل����ێ����ک����داوه‌ت����ه‌وه‪ ،‬ک���ه ک�����اری ت��ه‌ن��ه��ا‬ ‫شیکردنه‌وه‌ی زم��ان بێت‪ ،‬وات��ه ته‌نها‬ ‫ک��اری شیکردنه‌وه‌ی زمانی زانستی‌‬ ‫بێت‌‌و هیچی‌تر‪.‬‬ ‫ب���ه‌م ج�����ۆره‪ ،‬زان���س���ت ل���ه روان���گ���ه‌ی‬ ‫ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی لۆجیکییه‌وه وه‌ه��ا‬ ‫ل��ێ��ک��دراوه‌ت��ه‌وه‪ ،‬ک��ه کۆمه‌ڵێک چه‌مک‬ ‫ب��ێ��ت‌‪ ،‬ک��ه ب��ه ئ��ه‌زم��وون‌و ش��اره‌زای��ی‬ ‫یه‌کال بکرێته‌وه‪ .‬به‌و واتایه‌ی‪ ،‬که هه‌ر‬ ‫چه‌مکێک‪ ،‬ئه‌گه‌ر بێت‌و به ئه‌زموون‬ ‫نه‌سه‌لمێنرێت‌و به رێگای ده‌رهاویشته‬ ‫‪ induction‬ئاماژه‌ی پێ نه‌کرێت‪ ،‬ئیتر‬ ‫ئه‌و کاته ئه‌و چه‌مکه له نێو بازنه‌ی‬ ‫زان��س��ت‌و زان��ی��ن��دا (ئێپستیمۆڵۆجیدا)‬ ‫جێگای نابێته‌وه‪.‬‬ ‫به‌اڵم به الی ئاوه‌زگه‌رایی ره‌خنه‌‌ییه‌وه‬ ‫ده‌رهاویشته رێگایه‌کی راست نییه بۆ‬ ‫سه‌لماندنی راستیی ه��ه‌ر چه‌مکێک‪.‬‬ ‫به‌ڵکو به‌الیه‌وه وه‌هایه‪ ،‬که سه‌لماندنی‬ ‫راس��ت��ی��ی ه���ه‌ر چ��ه‌م��ک��ێ��ک‪ ،‬ئ��ه‌گ��ه‌ر به‬ ‫رێگای ئه‌زموونگه‌رایی بێت‪ ،‬ره‌نگه‬ ‫ته‌نها راستی نه‌گرێته خۆ‪ ،‬به‌ڵکو ره‌نگه‬ ‫هه‌ڵه‌و ناڕاستیش بگرێته خۆ‪ ،‬چونکه‬ ‫زۆرج��ار هه‌ست ده‌‌مانخه‌ڵه‌تێنێت‪ .‬بۆ‬ ‫نموونه چه‌مکێک وه‌ه��ا ده‌بینین‪ ،‬یان‬ ‫وه‌ه��ا ده‌زان��ی��ن‪ ،‬ک��ه راس��ت��ه‪ ،‬ب��ه‌اڵم له‬ ‫دواجاردا به ئاوه‌ز بۆمان ده‌رده‌که‌وێت‪،‬‬ ‫ک��ه ئ��ێ��م��ه‌ی خ���ه‌ڵ���ه‌ت���ان���دووه‌و راس��ت‬


‫‪181‬‬

‫ده‌رن���ه‌چ���ووه‪ .‬ک���ه‌وا ب��وو ئ��ه‌ی چۆن‬ ‫ئه‌زموونی هه‌ڵه له نێو بازنه‌ی زانستدا‬ ‫جێی ده‌بێته‌وه؟ ئه‌گینا که‌واته ئه‌مه‬ ‫ئ��ه‌‌وه ده‌گه‌یه‌نێت‪ ،‬که ره‌نگه زانست‬ ‫پێناسه‌یه‌کی‪ ،‬یان بۆچوونێکی قووڵتری‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬له بۆچوونی ئه‌زموونگه‌رایی‬ ‫لۆجیکی‪.‬‬ ‫گومانکردن له چه‌مکی زانستی‬

‫‪Problematic of Scientific Propositions‬‬

‫ل��ه ت��وێ��ی ق��ۆن��اغ��ه‌ک��ان��ی م��ێ��ژووی‬ ‫زانستدا زۆر کێشه ه��ه‌ن ل��ه ب��اره‌ی‬ ‫ئه‌وه‌ی‪ ،‬که گومان له چه‌مکی زانستی‬ ‫بکرێت‪ .‬بۆ نموونه زۆر تیۆری زانستی‬ ‫ل��ه الی���ه‌ن ف��ه‌ی��ل��ه‌س��ووف‌و زان��ای��ان��ه‌وه‬ ‫داهێنراوه‪ ،‬ب��ه‌اڵم بێ ئ��ه‌وه‌ی له سه‌ر‬ ‫بناغه‌ی ئه‌زموونگه‌رایی دابمه‌زرێنرێت‪.‬‬ ‫به تایبه‌تی هه‌ندێک تیۆری زانستی‬ ‫داه��ێ��ن��راون‪ ،‬که ئ��اوه‌زگ��ه‌رای��ی ب��وون‌‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم ب��ه ب��ن��ه‌م��ای ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی‬ ‫پ���ووچ���ه‌ڵ ن���ه‌ک���راون���ه‌ت���ه‌وه‌و ب��ه درۆ‬ ‫نه‌خراونه‌ته‌وه‪ ،‬واته فڕێ نه‌دراونه‌ته‬ ‫ده‌ره‌‌وه‌ی بازنه‌ی راستییه‌وه‌و به قسه‌ی‬ ‫پڕوپووچ نه‌زانراون‪ ،‬به‌ڵکو به‌رده‌وام‬ ‫جێ مشتومڕی فه‌یله‌سووفان‌و زانایان‬ ‫ب���وون‌و یه‌کالیی ن��ه‌ب��ۆت��ه‌وه‪ ،‬ک��ه ئایا‬ ‫راستن‪ ،‬یان قسه‌ی هه‌ڵه‌‌و پڕوپووچن‪.‬‬ ‫ه��ه‌ڵ��ب��ه‌ت ب��ی��رو ب��ۆچ��وون‌و روان��گ��ه‌ی‬ ‫پێش ئه‌زموون ‪ ،a periory‬ئه‌گه‌ر له‬ ‫‌سه‌ر بنه‌مای رێبازی ئه‌زموونگه‌رایی‬

‫ب��ه درۆ نه‌خرێته‌وه‪ ،‬ی��ان دووفاقیی‬ ‫‪ paradox‬تیادا ب��ه‌دی نه‌کرێت‪ ،‬واته‬ ‫ئ��ه‌گ��ه‌ر روان���گ���ه‌ی دژب��ه‌ی��ه‌ک��ی��ی ت��ی��ادا‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬ئ��ه‌وا له بازنه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌ی‬ ‫زان��س��ت��ی ف���ڕێ ن��ادرێ��ت��ه ده‌ره‌وه‌و‬ ‫ناخرێته نێو بازنه‌ی نائاوه‌زگه‌رایی‌و‬ ‫پڕوپووچییه‌وه‪ .‬واته هه‌ر گریمانه‌یه‌ک‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر له رووی لۆجیکییه‌وه تۆکمه‌و‬ ‫پته‌و بێت‪ ،‬که‌واته ناتوانین یه‌کسه‌ر پێی‬ ‫بڵێین‪ ،‬که گریمانه‌یه‌کی به‌تاڵه‌‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫شیاوی ئه‌وه ده‌بێت‪ ،‬که بخرێته به‌ر‬ ‫نه‌شته‌رگه‌ریی توێژینه‌وه‌ی زانستی‪.‬‬ ‫به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬زۆر جار رێکده‌که‌وێت‪،‬‬ ‫ک��ه م���رۆڤ پێویستی ب���ه‌وه ده‌ب��ێ��ت‪،‬‬ ‫ک��ه بیر ل��ه ت��ی��ۆر‪ ،‬ی��اخ��ود گریمانه‌ش‬ ‫بکاته‌وه بێ ئ��ه‌وه‌ی ئ��ه‌و گریمانه‌یه‪،‬‬ ‫ی��اخ��ود ئ��ه‌و ت��ی��ۆره ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی‬ ‫ب��ێ��ت‪ ،‬ب��ه‌ڵ��ک��و ره‌ن��گ��ه ت��ه‌ن��ه��ا ه���ه‌ر له‬ ‫رێگای ئاوه‌زگه‌راییه‌وه مرۆڤ بگاته‬ ‫ده‌ره‌نجامی زانستی‪ ،‬ئه‌گینا سروشتی‬ ‫تۆێژینه‌وه‌ی زانستی له قاڵبێکدا قه‌تیس‬ ‫ده‌ک���رێ���ت‪ ،‬ک��ه ببێته ئایدیۆلۆجیای‬ ‫ت��ون��دڕه‌وان��ه‌و داخ����راو‪ ،‬ب��ه ج��ۆرێ��ک‪،‬‬ ‫که رێگا نه‌بێت بۆ پیاداچوونه‌وه‌ی‌و‬ ‫ه����ه‌م����وارک����ردن����ه‌وه‌ی‪ .‬ب���ۆ ن��م��وون��ه‪،‬‬ ‫ل��ه ک��ۆم��ه‌ڵ��ن��اس��ی (س��ۆس��ی��ۆڵ��ۆج��ی)‌دا‪ ،‬‬ ‫زۆرجار ئایدۆلۆجیا تێکه‌ڵ به زانست‬ ‫ده‌ک��رێ��ت‪ .‬ه��ه‌ر له‌به‌ر ئ��ه‌وه‪ ،‬ده‌بینین‪،‬‬ ‫هه‌ندێک ج��ار ت��ه‌ن��ان��ه‌ت مێتافیزیک‌و‬ ‫ئایینیش تێکه‌ڵ به زانستی کۆمه‌اڵیه‌تی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪182‬‬

‫ده‌کرێت‪ .‬وه‌ک له فینۆمینۆلۆجیاکه‌ی‬ ‫ه��وی��س��ڕڵ ده‌ب��ی��ن��ی��ن‪ ،‬ک��ه ک��اری��گ��ه‌ری��ی‬ ‫ل��ه‌س���ه‌ر س��ۆس��ی��ۆل��ۆج��ی��دا ه��ه‌ب��ووه‌و‬ ‫لێیه‌وه قوتابخانه‌ی سۆسیۆلۆجیی‬ ‫فینۆمینۆلۆجی داهاتووه‪ ،‬یاخود زانستی‬ ‫زمان‌و فه‌لسه‌فه‌ی زمان کاریگه‌‌ریی له‬ ‫‌سه‌ر توێژینه‌وه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تی هه‌بووه‌و‬ ‫لێیه‌وه قوتابخانه‌ی بونیادگه‌رایی‌و‬ ‫س��ۆس��ی��ۆل��ۆج��ی��ی ـ����ـ م���ارک���س���ی���زم‌و‬ ‫هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌گه‌رایی لێوه داهاتووه‪.‬‬ ‫هه‌موو ئه‌مانه وه‌کو ئه‌وه وایه‪ ،‬که بیرو‬ ‫زانین بکرێت به گه‌مه‌و وه‌ک میکانۆی‬ ‫منداڵ پێکه‌وه بنرێت‌و هه‌ڵبوه‌شێنرێت‌‪.‬‬ ‫به راده‌ی���ه‌ک‪ ،‬که ئۆنتۆڵۆجی تێکه‌اڵو‬ ‫ک��������راوه ل����ه‌گ����ه‌ڵ س���ۆس���ی���ۆل���ۆج���ی‌‪.‬‬ ‫ئه‌نجامی ئ��ه‌م��ه‪ ،‬هێرمێنێتیکا‪ ،‬وات��ه‬ ‫لێکدانه‌وه‌گه‌رایی‪ ،‬له کۆتایی سه‌ده‌ی‬ ‫بیسته‌وه‪ ،‬بۆته قوتایبخانه‌یه‌کی بااڵ بۆ‬ ‫خوێندنه‌وه‌ی ده‌ق ده‌قه پیرۆزه‌کانیش‪،‬‬ ‫وه‌ک ئینجیل‌و قورئان‪ ،‬که به بڕوای‬ ‫م��ن ه��ێ��ن��ده‌ی زی��ان��ی ب��ه‌ ئه‌سڵی ئه‌و‬ ‫ده‌ق��ان��ه گ��ه‌ی��ان��دووه‌و ب��ی��رک��ردن��ه‌وه‌ی‬ ‫مرۆڤی پێ چه‌واشه ک��راوه‪ ،‬ئه‌وه‌نده‬ ‫قازانجی بۆ زانین ن��ه‌ب��ووه‪ .‬ب��ه‌اڵم به‬ ‫رای من قازانجه‌که‌ی ته‌نها ئه‌وه بووه‪،‬‬ ‫ک��ه هه‌ڵه‌یه‌کی ف��ێ��رک��ردووی��ن‪ ،‬ک��ه به‬ ‫لێکدانه‌وه‌گه‌رایی ئه‌نتۆڵۆجی تێکه‌ڵ به‬ ‫سۆسیۆلۆجی بکه‌ین ته‌نها هه‌ر له‌به‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ی هه‌وڵ بده‌ین مێتافیزیک له ژیانی‬ ‫رۆژانه‌مان‌و له رۆشنبیریی گشتیمان‌‬

‫نزیک بکه‌ینه‌وه‪ .‬ب��ه ک��ورت��ی‪ ،‬م��رۆڤ‬ ‫له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بێ وچان ته‌قه‌لالی ئه‌وه‬ ‫ده‌کات له په‌نهانه‌کان نزیک بێته‌وه‪ ،‬به‬ ‫هۆی ئه‌وه‌وه ته‌قه‌لالی ئه‌وه ده‌کات‪ ،‬که‬ ‫ئه‌ندێشه تێکه‌ڵ به راستی بکات‪ .‬بۆیه‬ ‫ل��ه‌م ئاڕاسته‌و روان��گ��ه‌ی��ه‌وه‪ ،‬تا هه‌وڵ‬ ‫بدات‌و بیه‌وێت له په‌نهان نزیک بێته‌وه‪،‬‬ ‫ک��ه‌چ��ی لێی دوور ده‌ک��ه‌وێ��ت��ه‌وه‪ .‬من‬ ‫ئه‌مه به لوتکه‌ی سۆفیگه‌رایی ده‌زانم‪،‬‬ ‫که م��رۆڤ رێگاکه‌ی ده‌گرێته به‌ر بۆ‬ ‫زانینی په‌نهان‪ ،‬که ده‌توانم پێی بڵێم‪،‬‬ ‫که ئه‌مه ته‌قه‌لال نییه بۆ زانین‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫ته‌قه‌لالیه بۆ میتا ــ زانین‪ .‬به رای من‪،‬‬ ‫ئه‌م جۆره ته‌قه‌لالیه ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‬ ‫بۆ راستییه‌کی زانستیی به‌ر له دوو‬ ‫ه����ه‌زارو پێنج س���ه‌د س���اڵ‪ ،‬ک��ه (ژن��ه‬ ‫کاره‌که‌‌ره‌که‌ی) (تاڵیس)ه‪ ،‬که به یه‌که‌م‬ ‫ف��ه‌ی��ل��ه‌س��ووف��ی گ��ری��ک ده‌ژم��ێ��ردرێ��ت‪،‬‬ ‫ده‌ریخستووه‪ .‬چیرۆکه‌که به‌و جۆره‌‌یه‪،‬‬ ‫که (ژنه کاره‌که‌ره‌که) کاتێک تاڵیس‌ی‬ ‫بینیوه له ته‌نیشتیه‌وه تێپه‌ڕیوه‌‪ ،‬که‬ ‫له پڕ که‌‌وتۆته چاڵێکه‌وه‪ ،‬گاڵته‌ی پێ‌‬ ‫ک���ردووه‌و پێی گ��وت��ووه‪« :‬تاڵیس‪ ،‬تۆ‬ ‫چۆن دانایه‌کیت ‪ ...‬تۆ به‌ر پێی خۆت‬ ‫ن��اب��ی��ن��ی��ت‪ ،‬ک��ه‌چ��ی س��ه‌ی��ری ئ��اس��م��ان‬ ‫ده‌که‌یت بزانیت له‌و دیوی ئاسمانه‌وه‬ ‫چی هه‌یه‪».‬‬ ‫ک��ه‌وات��ه ه��ه‌ر ل��ه س��ه‌‌رده‌م��ی یه‌که‌م‬ ‫ف��ه‌ی��ل��ه‌س��ووف��ه‌وه‪ ،‬ک��ه (ت��اڵ��ی��س)ه‪ ،‬وات��ه‬ ‫ب��ه‌ر له دوو ه��ه‌زارو پێنج س��ه‌د ساڵ‬


‫‪183‬‬

‫له‌مه‌وبه‌ر‪ ،‬ده‌رکه‌وتووه‪ ،‬که فه‌لسه‌فه‬ ‫زۆر له (داک��ه‌وت)ه‌وه دوور بووه‪ .‬بۆ‬ ‫چ��اره‌س��ه‌ری ئ��ه‌م ل��ه‌ی��ه‌ک دووری��ی��ه‪،‬‬ ‫فه‌یله‌سووفه‌کان بۆ ماوه‌ی دوو هه‌زار‬ ‫ساڵ ره‌هه‌ندی مێتافیزیکییان کردووه‬ ‫ب��ه بنه‌ما ب��ۆ داک����ه‌وت‪ ،‬ل��ه دواج���اردا‬ ‫هاتوون ره‌هه‌ندی ئۆنتۆلۆجییان تێکه‌ڵ‬ ‫به ره‌هه‌ندی ئایدیۆلۆجی کردووه‪.‬‬ ‫که‌واته به درێژایی مێژووی فه‌لسه‌فه‪،‬‬ ‫کێشه‌ی ئێپستیمۆڵۆجی‪ ،‬ئه‌و په‌نهانه‬ ‫ب�����ووه‪ ،‬ک���ه م����رۆڤ ن����اوی ل���ێ ن���اوه‬ ‫مێتافیزیک‌‪ ،‬که هه‌میشه مرۆڤی خستۆته‬ ‫جیهانێکی گوماناوییه‌وه‪ ،‬که به هۆیه‌وه‬ ‫نه‌توانێت بگات به راستی‪ .‬به‌اڵم سه‌یر‬ ‫له‌وه‌دایه‪ ،‬که راستییه‌که‪ ،‬هه‌ر وه‌کو ژنه‬ ‫کاره‌که‌ره‌که‌ی تاڵیس ده‌ریخستووه‪ ،‬له‌‬ ‫به‌ر پێدایه‪ .‬ئه‌م راستییه‌ش‪ ،‬که له به‌ر‬ ‫پێدایه‪ ،‬به رای فه‌یله‌سووفێکی وه‌ک‬ ‫هایدیگه‌ر خودی (بوون)ه‪ .‬به بۆچوونی‬ ‫هایدیگه‌ر‪( ،‬بوون) خستنه‌نێو مشته‌وه‪،‬‬ ‫مرۆڤی به به‌رده‌وامی تووشی رامان‌و‬ ‫گومان‌و نائۆقره‌یی کردووه‌‪.‬‬ ‫جیاوازیی نێوان چه‌مکی زانستی‌و‬ ‫چه‌مکی فه‌لسه‌فی‬ ‫‪Difference between Scientific and‬‬ ‫‪Philosophic Propositions‬‬

‫زانست بریتییه له کۆمه‌ڵێک تێبینی‌و‬ ‫تاقیکردنه‌وه‌ له الیه‌ن که‌سانێکه‌وه‪ ،‬که‬ ‫توێژینه‌وه له ب��واری هه‌ندێک دات��ادا‬

‫ده‌ک��ه‌ن‪ ،‬که له سروشته‌وه به رێگای‬ ‫هه‌ست وه‌ربگیرێت‌‪ .‬به‌اڵم پرسیار لێره‌دا‬ ‫ئه‌وه‌یه‪ ،‬که ئایا مرۆڤ چۆن ده‌توانێت‬ ‫توێژینه‌وه له داتایه‌کدا بکات‪ ،‬بۆ نموونه‬ ‫دات��ای مێتافیزیکیی ترانسندنتاڵی‪ ،‬که‬ ‫ب��ه تێبینی‌و تاقیکردنه‌وه ب��ه ‌ده‌س��ت‬ ‫نه‌یه‌ت‌؟ بێگومان ئ��ه‌و که‌سانه‌ی‪ ،‬که‬ ‫پێداگری ل��ه‌وه ده‌ک��ه‌ن‪ ،‬ده‌ش��ێ دات��ای‬ ‫مێتافیزیکیی ترانسندنتاڵیش به ‌ده‌ست‬ ‫ب��ێ��ت‪ ،‬ئ��ه‌و ک��ه‌س��ان��ه‌ن‪ ،‬ک��ه ب��اوه‌ڕی��ان‬ ‫وه‌ه��ای��ه‪ ،‬ک��ه ئ��ه‌و دات���ا مێتافیزیکییه‬ ‫ترانسندنتاڵییه به رێگای سه‌لماندنی‬ ‫فه‌لسه‌فی به ده‌ست دێت‪ .‬هه‌ر له‌به‌ر‬ ‫ئ���ه‌وه‌ش‪ ،‬به فه‌لسه‌فه ده‌ڵێن دانایی‪،‬‬ ‫یاخود ه��ه‌ره بااڵترین زانست‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ئێمه ئ��ه‌گ��ه‌ر ئ���اوڕ ل��ه پۆزیتیڤیزمی‬ ‫لۆجیکی‌و له ئه‌زموونگه‌رایی لۆجیکی‌‬ ‫ب��ده‌ی��ن��ه‌وه‪ ،‬که ب��اوه‌ڕی��ان ب��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬که‬ ‫تاقه رێگایه‌ک بۆ زانین‪ ،‬ته‌نها زانستی‬ ‫ئه‌زموونگه‌راییه‪ .‬وات��ه زانستێکه‪ ،‬که‬ ‫به ئه‌زموون‌و تاقیکردنه‌وه به رێگای‬ ‫هه‌ست به‌ ده‌س��ت دێ��ت‪ .‬وات��ه ئه‌گه‌ر‬ ‫ه��ه‌ر بیرو بۆچوونێک ل��ه ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫بازنه‌ی ئه‌زموون‌و تاقیکردنه‌وه‌ بێت‪،‬‬ ‫به هه‌ست‪ ،‬ده‌که‌وێته ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی‬ ‫زانستی‪ .‬به‌اڵم گومانیش له‌وه‌دا نییه‪ ،‬که‬ ‫زۆر بیرو بۆچوونی ئاوه‌زی هه‌بووه‬ ‫له مێژوودا‪ ،‬که پێشتر به ئه‌زموون‌و‬ ‫تاقیکردنه‌وه‌ی هه‌ست نه‌سه‌لمێنراوه‪،‬‬ ‫ب��ه‌اڵم له دواییدا سه‌لمێنراوه‪ ،‬یاخود‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪184‬‬

‫ئێستا ناسه‌لمێنرێت‪ ،‬ب��ه‌اڵم ره‌نگه له‬ ‫ئایینده‌دا بسه‌لمێنرێت‪ .‬که‌واته ئه‌گه‌ر‬ ‫دات����ای مێتافیزیکیی ترانسندنتاڵی‬ ‫ئ��ه‌گ��ه‌ر تاکو ئێستا نه‌سه‌لمێنرابێت‪،‬‬ ‫ئاخۆ ده‌شێت له ئایینده‌یه‌کی دووردا‬ ‫بسه‌لمێنرێت؟‬ ‫هه‌ڵبه‌ت بۆ یه‌که‌م جار ئه‌ندرۆنیکۆسی‬ ‫رۆدێ��س��ی ‪Andronicus of Rhodes‬‬ ‫‪ ،‬ک��ه ل��ه س��اڵ��ی ‪٦٠‬ی پێش م��ێ��ژووی‬ ‫زای��ی��ن��ی ک��ۆچ��ی دووای�����ی ک�����ردووه‪،‬‬ ‫ک��ات��ێ��ک‪ ،‬ک��ه پ��ۆل��ێ��ن��ی ب��ه‌ره��ه‌م��ه‌ک��ان��ی‬ ‫ئه‌ڕستۆی کردووه‪ ،‬وشه‌ی مێتافیزیک‬ ‫‪Metaphysics‬ی هێناوه‌ته نێو نێوانه‌وه‬ ‫وه‌ک ئاماژه‌یه‌ک‌ له ریزبه‌ندییه‌کدا بۆ‬ ‫ئه‌و بابه‌تانه‌ی‪ ،‬که ئه‌ڕیستۆ له دوای‬ ‫کتێبی (ل��ه س��روش��ت��دا) نووسیونی‪.‬‬ ‫بابه‌ته‌کان باس له فه‌لسه‌فه‌ی یه‌که‌م‬ ‫ده‌که‌ن‪ ،‬واته ئه‌و بابه‌تانه‌ی‪ ،‬که باس له‬ ‫یه‌که‌م هۆکاری بوون‌و له خوا ده‌که‌ن‪.‬‬ ‫به‌اڵم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باسه‌کان له‌ سه‌ر‬ ‫ئه‌و بابه‌تانه‌ن‪ ،‬که به‌ده‌رن له سروشت‬ ‫(فیزیک)‪ ،‬ئیتر له دوا ج��اردا وشه‌ی‬ ‫مێتافیزیک بووه به ئاماژه‌یه‌ک بۆ ئه‌و‬ ‫بابه‌تانه‌ی‪ ،‬که ئه‌وه‌ی له‌ودیوی زانینی‬ ‫سروشته‌وه‌ن‪ ،‬واته فیزیکه‌وه‌ن ‪beyond‬‬ ‫‪.the physics‬‬ ‫وش���ه‌ی م��ێ��ت��اف��ی��زی��ک‪ ،‬ده‌ش��ێ��ک وه‌ک‬ ‫واتایه‌کیش به‌کار بێت‪ ،‬که ئاماژه بێت بۆ‬ ‫دیوی ئه‌ودیوی گه‌ردوون ‪‌ Cosmos‬و‬ ‫ئه‌و دیوی جیهان‌ ‪Universe‬و ئه‌ودیوی‬

‫م����اک����رۆگ����ه‌ردوون ‪‌Macrocosm‬و‬ ‫ئه‌ودیوی ب��وون ‪ .‌Being‬هه‌ڵبه‌ت ئه‌و‬ ‫(ئه‌و دیو ‪)beyond‬ه‌ش په‌نهانییه‌و نه به‬ ‫زانستی هه‌ستگه‌رایی‌و نه به زانستی‬ ‫ئه‌زموونگه‌رایی‌ په‌یی بۆ نابرێت‪ .‬ئیدی‬ ‫ن��ازان��رێ��ت‪ ،‬ئاخۆ به ئ��اوه‌زگ��ه‌رای��ی به‬ ‫شێوه‌یه‌کی ره‌هایی په‌یی بۆ ده‌برێت؟‬ ‫ک��ه‌وات��ه ئ��اخ��ۆ مێتافیزیک ده‌زان��رێ��ت‬ ‫چییه؟ ی��ان دی��وی ئ��ه‌و دی��وی (ب��وون)‬ ‫ده‌زاندێت چییه؟‬ ‫هه‌ڵبه‌ت له توێی مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا‬ ‫هه‌ندێک له فه‌یله‌سووفان‪ ،‬بۆ نموونه‪:‬‬ ‫ئ��ه‌ف�ڵات��وون‌و دێ���ک���ارت‌و سپینۆتزاو‬ ‫دێ��ک��ارت‌و سۆفیگه‌ره ئیسالمییه‌کان‪،‬‬ ‫ب��اوه‌ڕی��ان وه‌ه��ا ب��ووه‪ ،‬که ده‌زان��رێ��ت‬ ‫ئ��ه‌و دی��وی (ب��وون) چییه‌و م��رۆڤ به‬ ‫ئ��اوه‌ز‪ ،‬که وه‌ک��و هه‌ست نییه مرۆڤی‬ ‫پ��ێ ب��خ��ه‌ڵ��ه‌ت��ێ‪ ،‬ده‌ت��وان��ێ��ت ب��گ��ات به‌و‬ ‫راستییه‌ی‪ ،‬که مێتافیزیک‪ ،‬واته دیوی‬ ‫ئ��ه‌و دی���وی (ب����وون)‪ ،‬ب��وون��ی هه‌یه‌و‬ ‫ک��ه ب��وون��ه راس��ت��ه‌ق��ی��ن��ه‌ک��ه‌ش��ه‪ ،‬ن��ه‌ک‬ ‫(ب���وون) بوونی راسته‌قینه‌ بێت‪ .‬ئه‌م‬ ‫فه‌یله‌سووفانه گوتوویانه‪ ،‬که مرۆڤ‬ ‫به ئه‌زموونی هه‌ست‌ ته‌نها دیارده‌کان‬ ‫ده‌بینێت‪ ،‬که ب���ه‌رده‌وام له گ��ۆڕان��دان‪،‬‬ ‫نه‌ک راستییه‌کان‪ ،‬که هه‌رگیز ناگۆڕێن‪،‬‬ ‫به‌اڵم به ئاوه‌ز ئه‌و راستییانه ده‌بینێت‪،‬‬ ‫که به هه‌ست نابینرێت‪ .‬ئه‌گه‌ر وه‌ها‬ ‫بێت‪ ،‬وات��ه ئ��ه‌گ��ه‌ر ب��ه بۆچوونی ئه‌و‬ ‫فه‌یله‌سووفانه بێت‪ ،‬ده‌بێت باسکردن له‬


‫‪185‬‬

‫مێتافیزیک جۆرێک بێت له ئۆنتۆڵۆجی‪.‬‬ ‫جیاوازیی له نێوان پرسی زانستی‌و‬ ‫پ���رس���ی ف���ه‌ل���س���ه‌ف���ی ئ�����ه‌وه‌ی�����ه‪ ،‬ک��ه‬ ‫پ��رس��ی زان��س��ت��ی ب��اب��ه‌ت��ه‌ک��ه‌ی دی���ارده‬ ‫سرووشتییه‌کانن‪ ،‬وات���ه (ف��ی��زی��ک)ن‪،‬‬ ‫ک��ه تێبینی ده‌ک��رێ��ن‌و ب��اب��ه‌ت‌و پۆلێن‬ ‫ده‌ک���رێ���ن‌و ش��ی ده‌ک���رێ���ن���ه‌وه‌و ب��ه‌ش‬ ‫ب��ه‌ش ده‌‌ک��رێ��ن‪ ،‬ه��ه‌ر کاتێکیش ئه‌م‬ ‫شتانه‌یان لێ نه‌کرا‪ ،‬ئه‌وکاته ده‌خرێنه‬ ‫ژێ���ر ت��اق��ی��ک��ردن��ه‌وه‌و ئ��ه‌زم��وون��ه‌وه‪.‬‬ ‫مه‌به‌ست له پرسی زانستیش ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫که راسته‌وخۆ هۆکاری دروستبوونی‪،‬‬ ‫یاخود روودان��ی شتێک بدۆزرێته‌وه‪.‬‬ ‫به‌اڵم بابه‌تی پرسی فه‌لسه‌فی ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫که باس له (مێتافیزیک) ده‌ک��ات‪ ،‬واته‬ ‫ئ��ه‌و شتاته‌ی‪ ،‬که له پشتی (فیزیک)‬ ‫ه‌وه‌ن‪ .‬ئ����ه‌وان����ه‌ی‪ ،‬ک���ه ب���ه‌ش ب��ه‌ش‬ ‫ناکرێن‪ .‬ئامانجیش له پرسی فه‌لسه‌فی‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬که ه��ه‌ره یه‌که‌مین هۆکاری‬ ‫بوونی‪ ،‬یاخود دروستبوونی شته‌کان‬ ‫بدۆزرێته‌وه‪ .‬رێگا بۆ ئه‌م دۆزینه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫ب��ه ت��اق��ی��ک��ردن��ه‌وه‌و ئ��ه‌زم��وون نابێت‪،‬‬ ‫به‌ڵکو به هه‌ڵێنجاندن‌ ‪ argumentation‬به‬ ‫رێگای ئاوه‌ز‪ ،‬واته به دانایی ده‌کرێت‪،‬‬ ‫ن��ه‌ک به ئ��ه‌زم��وون‪ .‬ب��ه‌اڵم ئ��ه‌م پرسه‬ ‫زانستی‌و فه‌لسه‌فییانه پێویستیان به‬ ‫واڵمدانه‌وه ده‌بێت‪ ،‬ئه‌گینا ناوی پرسیان‬ ‫لێ نانرێت‪ .‬پرسه‌کان یه‌که‌م جار له‬ ‫ئه‌ندێشه‌و رامانه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرن‪،‬‬ ‫ئ��ه‌وج��ا ده‌ب���ن ب��ه ب��ی��رۆک��ه‌و روان��گ��ه‌و‬

‫بۆچوون به ئامانجی یه‌کالییکردنه‌و‌ه‌ی‬ ‫هه‌ر چه‌مکێک‪ ،‬که یان ده‌بێت راست‬ ‫ب��ێ��ت‪ ،‬ی���ان ده‌ب��ێ��ت ه��ه‌ڵ��ه ب��ێ��ت‪ .‬وات��ه‬ ‫دژب��ه‌ی��ه‌ک��ی��ی ت��ێ��دا ن��ه‌ب��ێ��ت‪ ،‬چونکه نه‬ ‫لۆجیکی زانستی ئ��ه‌زم��وون��گ��ه‌رای��ی‌و‬ ‫نه لۆجیکی فه‌لسه‌فه‌ی ئاوه‌زگه‌رایی‬ ‫وه‌اڵم���ی پرسیارێک ق��ه‌ب��ووڵ ناکات‬ ‫ئه‌گه‌ر دووفاقیی ‪ paradox‬تێدا بێت‪ ،‬یان‬ ‫ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ رێساکانی بیرکردنه‌وه‌ی‬ ‫راس��ت ی��ه‌ک نه‌گرێته‌وه‪ .‬بۆ نموونه‪:‬‬ ‫درۆزنێک ئه‌گه‌ر دان به درۆکه‌ی خۆیدا‬ ‫بنێت‪ ،‬ئایا ب��ڕوای پێ بکرێت‪ ،‬که دان‬ ‫پیانانه‌که‌ی راسته‪ ،‬یان هه‌ر به درۆزنی‬ ‫دان به درۆکه‌ی خۆیدا ده‌نێت؟‬ ‫هه‌ڵبه‌ت درۆزن به‌و که‌سه ده‌گوترێت‪،‬‬ ‫که درۆ ده‌کات‪ ،‬راستگۆش به‌و که‌سه‬ ‫ده‌گوترێت راست بکات‪ .‬به‌اڵم که‌سێک‬ ‫ئه‌گه‌ر درۆزن بێت‌و به‌اڵم راست بکات‪،‬‬ ‫واته راستگۆ بێت‪ ،‬که درۆزنه‌و درۆی‬ ‫ک����ردووه‪ ،‬ئ��ای��ا ه��ه‌ر پێی ده‌گ��وت��رێ��ت‬ ‫درۆزن؟ یان پێی ده‌گوترێت راسگۆ‪.‬‬ ‫که‌واته هه‌ندێک بنه‌ما هه‌یه بۆ وه‌اڵمی‬ ‫راست‌و وه‌اڵمی ناڕاست‪ .‬به‌اڵم هه‌ندێک‬ ‫جاریش پرسیار هه‌یه چ ئاسان بێت‌و‬ ‫چ ق���ورس ب��ێ��ت‪ ،‬وه‌اڵم����ی ن��ی��ی��ه‪ .‬ی��ان‬ ‫وه‌اڵم��ێ��ک��ی ده‌ب��ێ��ت‪ ،‬ک��ه پڕۆبلێماتیک‬ ‫‪ problematic‬بێت‪ ،‬واته کێشه‌ئامێزی‬ ‫بێت‌و چ��ه‌واش��ه‌ک��اری��ی تێدا بێت‪ ،‬که‬ ‫زۆرجار فه‌یله‌سووفه سۆفستاییه‌کان‬ ‫وه‌اڵمی له‌و جۆره‌یان هه‌بووه‪ .‬که‌واته‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪186‬‬

‫ئه‌گه‌ر وه‌اڵم��ی پڕۆبلێماتیک هه‌بێت‪،‬‬ ‫که‌واته پرسیاره‌که‌‌ی خۆی له خۆیدا‬ ‫پرۆبڵێماتیکه‪ ،‬واته کێشه‌ئامێزییه‪.‬‬ ‫ب���ه‌اڵم پ��رس��ی��ار ل��ێ��ره‌دای��ه‪ ،‬ک��ه ئایا‬ ‫هه‌ر پرسیارێک ده‌بێت کێشه‌ئامێزی‬ ‫بێت؟ وات��ه ئایا هه‌ر چه‌مکێک ده‌بێت‬ ‫کێشه‌ئامێزی بێت‪ ،‬ئه‌وجا ببێته جێی‬ ‫پرسیار؟‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی له‌م پرسیاره قووڵبینه‌وه‌و‬ ‫بتوانین وه‌اڵم��ی ب��ده‌ی��ن��ه‌وه‪ ،‬پێویسته‬ ‫ده‌ستنیشانی ئ��ه‌وه بکه‌ین‪ ،‬که کێشه‬ ‫چییه؟ واته پێویسته بتوانین پێناسه‌ی‬ ‫کێشه بکه‌ین‪ .‬بزانیین کیشه چییه؟ چ‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌ک له نێوان کێشه‌و پرسیاردا‬ ‫هه‌یه؟‬ ‫پرسیار خۆی له خۆیدا هه‌وڵدانه بۆ‬ ‫تێگه‌یشتن له کێشه‌یه‌‌ک‪ ،‬که به رێگای‬ ‫توێژینه‌وه‌و تاقیکردنه‌وه‌و ئه‌زموون‬ ‫دێته دی‪.‬‬ ‫ئێمه ده‌ب��ێ��ت وات���ای (کێشه)‌ له‌گه‌ڵ‬ ‫واتای (چه‌مکی کێشه‌ئامێزیی) له یه‌کتر‬ ‫جیا بکه‌ینه‌وه‪.‬‬ ‫ک��ێ��ش��ه ب���ه وات�����ای ئ����ه‌وه دێ����ت‪ ،‬که‬ ‫پ��رس��ی��ارێ��ک ئ��ه‌گ��ه‌ر ب��ک��رێ��ت‪ ،‬ده‌ب��ێ��ت‬ ‫وه‌اڵمێکی هه‌بێت‪ ،‬یاخود چاره‌سه‌ی‬ ‫هه‌بێت‪ .‬به‌اڵم (چه‌مکی کێشه‌ئامێزیی)‪،‬‬ ‫که ده‌توانین ن��اوی (قه‌یران)یشی لێ‬ ‫بنێین‪ ،‬وه‌اڵم��ی نابێت‌و ئه‌نجامه‌که‌ی‬ ‫ناگاته چاره‌سه‌ر‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت زۆر جار پرسیار هه‌یه‪ ،‬که‬

‫ده‌کرێت‪ ،‬کێشه‌ی تیادا نییه‌و ته‌نانه‌ت‬ ‫کێشه‌ئامێزیش نییه‪ .‬ب���ه‌اڵم ده‌بیین‬ ‫هه‌ندێک پرسیار ه��ه‌ن‪ ،‬که خۆیان له‬ ‫خۆیاندا کێشه‌ن‪ .‬به واتایه‌کی‌تر ئه‌و‬ ‫ج��ۆره کێشانه‌ن‪ ،‬که ب��ه‌رز ده‌بنه‌وه‌و‬ ‫ده‌گ���ه‌ن���ه ئ��اس��ت��ی (ق����ه‌ی����ران)‪ ،‬ی��اخ��ود‬ ‫(کێشه‌ئامێزین)‪ .‬هه‌ڵبه‌ت پرسیار له‌و‬ ‫کێشانه‌ی‪ ،‬که وه‌اڵمیان ده‌بێت‪ ،‬ده‌توانین‬ ‫ناویان لێ بنێین‪ ،‬پرسیاری زانستی‪،‬‬ ‫وات��ه ب��ه رێ��گ��ای تێبینی‌و ئ��ه‌زم��وون‌و‬ ‫تاقیکردنه‌وه له نێو سنووری جیهانی‬ ‫(ف��ی��زی��ک)دا ده‌گ��ه‌ی��ن��ه وه‌اڵم���دان���ه‌وه‌ی‪.‬‬ ‫به‌اڵم پرسیاری فه‌لسه‌فی ئه‌وه‌یه‪ ،‬که‬ ‫پڕۆبلێماتیکه‪ ،‬که ئاڕاسته‌مان ده‌کات‬ ‫ب��ۆ گ���ه‌ڕان ب��ه دوای راس��ت��ی��ی��ه‌ک‪ ،‬که‬ ‫په‌یوه‌ست بێت به جیهانی مێتافیزیکه‌وه‪،‬‬ ‫نه‌ک جیهانی فیزیک‪ ،‬که هه‌ندێک جار‬ ‫ل��ه بازنه‌یه‌کی به‌تاڵدا ده‌خولێته‌و‌ه‌و‬ ‫چاوه‌ڕوانی وه‌اڵمێکی لێوه ده‌کرێت‪ ،‬که‬ ‫هه‌زگیز به‌ ده‌ست نایه‌ت‪.‬‬ ‫به‌اڵم پرسیارێکی‌تر لێره‌دا هه‌یه‪ ،‬ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫که ئایا چییه‌ ئ��ه‌وه‌ی ده‌بێته هۆکاری‬ ‫پرسیارکردن‌ له کێشه؟ به واتایه‌کی‌تر‪،‬‬ ‫ئایا بنه‌مای ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی له نێوان‬ ‫پرسیارو کیشه‌دا هه‌یه‪ ،‬چییه؟ بێگومان‬ ‫ئ��ه‌و بنه‌مایه ب��ی��رک��ردن��ه‌وه‌ی��ه‪ .‬چونکه‬ ‫مرۆڤ ئه‌گه‌ر بیرنه‌کاته‌وه‪ ،‬پرسیاری ال‬ ‫دروست نابێت‪ .‬هه‌ڵبه‌ت بیرکردنه‌وه‌ش‬ ‫به بێ بوونی (هزر) ‪ ،idea‬بوونی نابێت‪،‬‬ ‫واته ئه‌گه‌ر (هزر) بوونی نه‌بێت‪( ،‬بیر)‬


‫‪187‬‬

‫بوونی نابێت‪( .‬هزر) به‌و واتایه دێت‪،‬‬ ‫که وێنای ‪ ،picture‬یاخود کۆپیی ئه‌و‬ ‫شتانه ‪ objects‬بن‪ ،‬که مێشکی که‌سێکدا‬ ‫‪ subject‬جێگایان ده‌ب��ێ��ت��ه‌وه‌و تۆمار‬ ‫ده‌بن‪ .‬واته ده‌توانین بڵێین‪ ،‬که (هزر)‬ ‫ناوه‌ڕۆکی ئه‌و شته فیزیکی‌و جیهانی‬ ‫ده‌ره‌کییه‌‌یه‪ ،‬که له مێشکی که‌سێکدا‬ ‫وێنا ده‌بێت‪ .‬واته ده‌توانین بڵێین‪ ،‬که‬ ‫کۆپیی شته‌ ده‌ره‌کییه‌کانی‪ ،‬که دێنه‬ ‫مێشکه‌وه‪ ،‬ده‌ب��ن��ه ه��ه‌وێ��ن‌و بنه‌ما بۆ‬ ‫بیرکردنه‌وه‌ له الی مرۆڤ‪ .‬بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ب��زان��رێ��ت‪ ،‬ک��ه تاکو چ راده‌ی����ه‌ک ئه‌و‬ ‫وێناو کۆپییانه‪ ،‬یان ئه‌و هزرانه‌ ده‌قاو‬ ‫ده‌ق له هاوشێوه‌ی خودی شته‌کانن‪،‬‬ ‫م��رۆڤ ده‌ک��ه‌وێ��ت��ه پ��ڕۆس��ه‌ی رام��ان‌و‬ ‫پرسیار کردنه‌وه‪ .‬واته پرسیار کردن‬ ‫له مێشکدا ده‌بێته کلیلی ک��ردن��ه‌وه‌ی‬ ‫ده‌رگ���ای ته‌لیسمی په‌نهانه‌کان‪ .‬هه‌ر‬ ‫وه‌ک��و ئه‌فاڵتۆن ده‌ڵ��ێ��ت‪ :‬هه‌تا (ه��زر)‬ ‫نه‌بێت‪( ،‬بیر) نابێت‪ ،‬یاخود هه‌ر وه‌کو‬ ‫فه‌یله‌سووفی پڕاگماتی ئه‌مریکایی‬ ‫جۆن دیوی ده‌ڵێت‪ :‬هه‌تا کێشه نه‌بێت‬ ‫پ��رس��ی��ار ن��اب��ێ��ت‪ ،‬ه��ه‌ت��ا پ��رس��ی��اری��ش‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬بیرکردنه‌وه نابێت‪ .‬دیاره هه‌ر‬ ‫له‌م کێشه‌یه‌وه‪ ،‬که به پرسیار ده‌ست‬ ‫پ��ێ��ده‌ک��ات‪ ،‬رام�����ان‌و ب��ی��رک��ردن��ه‌وه‌ی‬ ‫فه‌لسه‌فی داه��ات��ووه‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‬ ‫ده‌توانین بڵێین‪ ،‬که مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫دڵنیا بێت‪ ،‬که (ه���زر)‌ی ده‌ق��ا‌و ده‌ق‌و‬ ‫ب��ه شێوه‌یه‌کی ره‌ه���ا‌و ئه‌بستراکتی‬

‫له‌گه‌ل (بیر)یدا هاوتایه‪ ،‬ئیتر پرسیاری‬ ‫فه‌لسه‌فییانه‌ی‌ ال دروست بووه‪ .‬واته‬ ‫فه‌یله‌سووف ئه‌رکی ئه‌وه‌یه‪ ،‬که بگات‬ ‫به پله‌ی یه‌قین ‪ ،certainty‬که ئه‌و (هزر)‬ ‫ه‌ی‪ ،‬ک��ه ل��ه مێشکیدایه‪ ،‬کۆپیی ئه‌و‬ ‫شتانه‌یه‪ ،‬که له ده‌ره‌وه‌ی مێشکیدایه‪.‬‬ ‫ئ��ه‌م گه‌یشتن ب��ه پله‌ی یه‌قینه‌ش به‬ ‫الی فه‌یله‌سووفه‌وه ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬که بگات‬ ‫ب��ه‌و زانینه‌ی‪ ،‬که مێتافیزیک کۆپیی‬ ‫فیزیک بێت‪ .‬راستی (حه‌قیقه‌ت) به الی‬ ‫فه‌یله‌سووفه‌وه ئ��ه‌م کۆپییه‌یه (عین‬ ‫الیقین)‪ ،‬که ده‌یه‌وێت به هه‌ر جۆرێک‬ ‫بێت پێی بگات‪.‬‬ ‫س��ان��ت ت��ۆم��اس ئه‌کواینس ‪Thomas‬‬ ‫‪ ١٢٢٥( Aquinas‬ـ��ـ ‪ )١٢٧٤‬کاتێک‪،‬‬ ‫که پێناسه‌ی راستی ده‌ک��ات‪ ،‬ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫م��ه‌ب��ه‌س��ت ل��ه (راس���ت���ی) ئ���ه‌وه‌ی���ه‪ ،‬که‬ ‫بیر ‪subject‬و شت ‪ object‬هاورێژه‌ی‬ ‫یه‌کتر بن‪ .‬به‌اڵم پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌‌یه‪،‬‬ ‫ک��ه چ��ۆن م��ن بتوانم بیسه‌لمێنم‪ ،‬که‬ ‫جیهان به وردو به تێکڕا هاوڕێژه‌ی‬ ‫ه���زری م��ن��ه؟ دێ��ک��ارت ده‌ڵ��ێ��ت‪ :‬هیچ‬ ‫شتێک نییه قه‌ناعه‌ت به من بهێنێت‪،‬‬ ‫که ژیانی من هه‌ر خ��ه‌ون‌و ئه‌ندێشه‬ ‫نه‌بێت ‪ ...‬یان جیهانی ده‌ره‌ک��ی وه‌ک‬ ‫داکه‌وتێکی راسته‌قینه بوونی هه‌بێت‪.‬‬ ‫به‌اڵم ئاخۆ‪ ،‬ئه‌گه‌ر به قسه‌ی دێکارت‬ ‫بێت‪ ،‬ئایا ده‌بێت واز له گه‌ڕان بهێنین‬ ‫به دوای راستیدا؟ دێ��ک��ارت وه‌اڵم��ی‬ ‫ئه‌مه ده‌داته‌وه بۆمان‪ .‬ده‌ڵێت‪ :‬ته‌نانه‌ت‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪188‬‬

‫ئه‌گه‌ر هه‌موو بۆچوونه‌کانیشمان هه‌ڵه‬ ‫ب��ن‪ ،‬ب��ه‌اڵم شتێک ه��ه‌ر ده‌مێنێت‪ ،‬که‬ ‫من هه‌رگیز نه‌توانم گومانی لێ بکه‌م‪،‬‬ ‫ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‪ ،‬که من ده‌‌بێت بوونم‬ ‫هه‌بێت‪ .‬ئه‌وجا‪ ،‬که‌ من بوونم هه‌بێت‪،‬‬ ‫که‌واته من هه‌م‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ی دێ��ک��ارت باسی لێوه‬ ‫ک���ردووه‪ ،‬بریتییه ل��ه نموونه‌یه‌ک له‬ ‫هه‌ستی ش��ه‌ش��ه‌م ‪ ،anticipation‬که‬ ‫له دوای��ی��دا ده‌بێت به نموونه‌یه‌ک له‬ ‫راس��ت��ی‪ .‬ب��ه وات��ای��ه‌ک��ی‌ت��ر ئ��ه‌و بیره‌ی‬ ‫له مێشکماندایه‪ ،‬ب��ه‌راورد ناکرێت به‬ ‫شته‌کانی ده‌ره‌وه‌ی میشک‪ ،‬به‌ڵکو ده‌بێت‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ هه‌ستی ش��ه‌ش��ه‌م��دا ب���ه‌راورد‬ ‫بکرێت‪ .‬واته ده‌بێت بیری ئێستا له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌و شتانه‌دا به‌راورد بکرێت‪ ،‬که ئێستا‬ ‫بوونیان نییه‪ ،‬به‌اڵم ره‌نگه له ئاینده‌دا‪،‬‬ ‫یاخود له چاره‌نووسدا بوونیان هه‌بێت‪.‬‬ ‫دێکارت ده‌ڵێت‪« :‬ه��ه‌ر بیرێک ئه‌گه‌ر‬ ‫روون‌ بێت‌و تایبه‌ت بێت به هزرێک‪ ،‬ئه‌و‬ ‫کاته ئه‌و بیره راست ده‌بێت‪ ».‬که‌واته‬ ‫به پێی (کۆگیتۆ)که‌ی دێکارت‪ ،‬که پێی‬ ‫ده‌گوترێت گومانگه‌رایی‪ ،‬واته رێبازی‬ ‫گ��وم��ان��ک��ردن‪ ،‬م���رۆڤ‪ ،‬ی��ان دێ��ک��ارت‪،‬‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی به دڵنیایی بتوانێت بیزانێت‬ ‫ئه‌وه‌‌یه‪ ،‬که زینده‌وه‌رێکه بیرده‌کاته‌وه‪.‬‬ ‫ب���ه‌اڵم ب��ۆ ئ����ه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێت‪ ،‬که‬ ‫جیهانی ده‌ره‌کی‪ ،‬واته جیهانی ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫مێشکی خ���ۆی‪( ،‬چ فیزیکی ب��ێ��ت‌و چ‬ ‫مێتافیزیکی بێت)‪ ،‬بوونی هه‌بێت‪ ،‬ده‌بێت‬

‫به یه‌ک رێگا بیزانێت‪ ،‬که ئه‌ویش به‬ ‫رێگای سرووشی یه‌زدانی بێت‪ ،‬چونکه‬ ‫هه‌ستی م��رۆڤ ده‌خه‌ڵه‌تێت‪ ،‬شه‌یتان‬ ‫ده‌یخه‌ڵه‌تێنێت‪ ،‬به‌اڵم خوا به‌هێزتره له‬ ‫شه‌یتان‌و به شه‌یتان ناخه‌ڵه‌تێت‪.‬‬ ‫دی���اره دێ��ک��ارت ب��ۆ رزگ��ارب��وون له‌و‬ ‫کێشه دوالیزمییه‌ی بیر ــ شت ‪subject‬‬ ‫‪ ،- object‬ی��اخ��ود ئ����اوه‌زو ئه‌ستوو‬ ‫‪ ،body and mind‬که کامیان به کامیان‬ ‫ده‌زان���رێ���ت‪ ،‬ت��ه‌ن��ه��ا چ��اره‌س��ه‌رێ��ک به‬ ‫الیه‌وه ئه‌وه بووه‪ ،‬که باوه‌ڕ به بوونی‬ ‫خوا بهێنێت‪ ،‬که بیری بۆ خوڵقاندووه‪،‬‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی به هۆیه‌وه بتوانێت بوونی‬ ‫شت بسه‌لمێنێت‌و له‌م قه‌یرانی دواڵیزمه‬ ‫رزگارمان بکات‪ .‬که‌واته (کۆگیتۆ)که‌ی‬ ‫دێکات هیچ سوودێک به من ناگه‌یه‌نێت‪،‬‬ ‫ته‌نها ئه‌وه نه‌بێت‪ ،‬که من له گومانێک‬ ‫رزگار ده‌کات‪ ،‬که ئایا من هه‌م‪ ،‬یاخود‬ ‫نیم‪ .‬یاخود جیهانی ده‌ره‌کیی فیزیک‬ ‫چییه‪ ،‬یاخود چی نییه‪ ،‬به‌اڵم من له‌و‬ ‫گومانه رزگ��ار ن��اک��ات‪ ،‬که بزانم ئایا‬ ‫جیهانی ده‌ره‌کیی مێتافیزیک‪ ،‬یاخود‬ ‫خ��وا چییه؟ ته‌نها پێم ده‌ڵ��ێ��ت‪ ،‬که به‬ ‫یارمه‌تیی خوا من له قه‌یرانی دواڵیزم‬ ‫رزگ��ارم ده‌بێت‪ ،‬ب��ه‌اڵم پێم ناڵێت‪ ،‬که‬ ‫خوا چییه؟ واته دێکارت فه‌لسه‌فه‌که‌ی‬ ‫به کۆگیتۆ‪ ،‬واته به گومانگه‌رایی ده‌ست‬ ‫پ��ێ��ک��ردووه‪ ،‬ب���ه‌اڵم منی نه‌گه‌یاندۆته‬ ‫زانینی پاش گومان‪ ،‬ته‌نها ئه‌وه نه‌بێت‪،‬‬ ‫که منی له خه‌ون‌و گومانی ماددیه‌وه‬


‫‪189‬‬

‫ده‌رک����ردووه‌و منی ف��ڕێ��داوه‌ت��ه‌وه نێو‬ ‫باوه‌ڕێکی په‌نهان ‪.delusion‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت باوه‌ڕی کۆگیتۆیانه‌ی دێکارت‬ ‫گ��وم��ان��ی داوم���ه‌ت���ێ‪ ،‬ب���ه‌اڵم راستیی‬ ‫نه‌داومه‌تێ‪ .‬منێک‪ ،‬که بوونه‌وه‌رێکی‬ ‫ن��ات��ه‌واو ب��م‪ ،‬که خ��وای ره‌ه��او ت��ه‌واو‬ ‫نه‌بم‪ ،‬چ��ۆن راستی بزانم‪ ،‬ی��ان بگه‌م‬ ‫به راستی؟ یان بگه‌م به‌و راستییه‌ی‪،‬‬ ‫ک��ه ب��زان��م خ���وای ره‌ه���ا چ��ی��ی��ه؟ منی‬ ‫ب��وون��ه‌وه‌ر‪ ،‬که بوونه ناراسته‌قینه‌که‬ ‫بم‪ ،‬چۆن بزانم خوا چییه‪ ،‬که بوونه‬ ‫راسته‌قینه‌که‌یه؟ بوونه‌وه‌ری ناته‌واو‬ ‫چۆن له بوونی ته‌واو ده‌زانێت؟ خوا‪ ،‬که‬ ‫بۆ زانین سرووش به پێغه‌مبه‌ره‌کانی‬ ‫ده‌ب��ه‌خ��ش��ێ��ت‪ ،‬ئ���ه‌ی ب��ۆچ��ی ب���ه منی‬ ‫نابه‌خشێت‪ ،‬ک��ه ب��زان��م خ��ودی خۆی‬ ‫چییه؟ به‌هه‌شته‌ راسته‌قینه‌که‌ی چۆنه‌و‬ ‫دۆزه‌خه‌ راسته‌قینه‌که‌ی چۆنه؟‬ ‫ب��ه ب��ۆچ��وون��ی م��ن ل���ێ���ره‌دا‪ ،‬دێ��ک��ارت‬ ‫ل���ه ب��ری��ی ئ�����ه‌وه‌ی ب���ه ک��ۆگ��ی��ت��ۆک��ه‌ی‬ ‫کێشه‌ی دواڵ��ی��زم��م��ان ب��ۆ چ��اره‌س��ه‌ر‬ ‫ب��ک��ات‪ ،‬ئێمه‌ی هاویشتۆته قه‌یرانی‬ ‫‪ problematic‬قووڵتره‌وه‪ ،‬وه‌کو ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫ک��ه ل��ه ده‌رگ��ای��ه‌ک��ه‌وه ئێمه‌ی بردۆته‬ ‫رووژه‌وه بۆ ئه‌شکه‌وتێک بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫گ��ه‌ن��ج��ی��ن��ه‌ی ت��ی��ا ب���دۆزی���ن���ه‌وه‪ ،‬ب��ه‌اڵم‬ ‫ده‌رگای ئه‌شکه‌وته‌که‌ی له‌ دوامانه‌وه‬ ‫لێ داخستووین‌‪ ،‬که نه‌توانین لێیه‌وه‬ ‫بێینه‌وه ده‌ره‌وه‪.‬‬ ‫له‌مه‌وه بۆمان ده‌رده‌که‌وێت‪ ،‬که راستی‬

‫به الی دێکارته‌وه ته‌نها گریمانه‌ییه‬ ‫‪ ،suppositive‬واته هه‌ستی شه‌شه‌مه‪.‬‬ ‫ئه‌مه ه��ه‌ر ه��ه‌م��ان ئ��ه‌و بۆچوونه‌یه‪،‬‬ ‫که له دواییدا زانای لۆجیکی ئه‌ڵمانی‬ ‫فرێگه ‪ Gottlob Frege‬کردوویه‌تی‪ ،‬که‬ ‫ده‌ڵێت‪ :‬راستی هه‌میشه گریمانه‌یه‪ .‬واته‬ ‫هه‌رگیز هاورێژه‌کردنی کۆپیی جیهانی‬ ‫بیرو جیهانی ده‌ره‌کی نییه‪.‬‬ ‫خود‪ ،‬هۆش‌‪ ،‬هییتر‪ ،‬هه‌ستی شه‌شه‌م‬

‫‪and‬‬

‫‪Consciousness‬‬

‫‪Anticipation‬‬

‫‪Other,‬‬

‫‪Self,‬‬

‫دێکارت له کۆگیتۆکه‌یدا ده‌ڵێت‪« :‬من‬ ‫بیر ده‌ک���ه‌م���ه‌وه‪ ،‬ک��ه‌وات��ه م��ن ه��ه‌م‪».‬‬ ‫ئه‌مه ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت‪ ،‬که دێکارت به‌‬ ‫(بیر) ده‌یسه‌لمێنێت‪ ،‬که (م��ن) بوونی‬ ‫هه‌یه‪ .‬ب��ه‌اڵم ئه‌م (بیر)ه الی دێکارت‬ ‫بارێکی ده‌روون��ی��ی��ه‪ ،‬ئ��ام��ڕازه‌ک��ه‌ش��ی‬ ‫هه‌ستی شه‌شه‌مێتی‪ .‬ب��ه‌اڵم پرسیار‬ ‫ل��ێ��ره‌دا ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬که ئایا (م��ن) چییه؟‬ ‫ئایا (م��ن)‌و (خ��ود) چ جیاوازییه‌کییان‬ ‫ه��ه‌ی��ه؟ دێ��ک��ارت ده‌ڵ��ێ��ت‪ :‬م���ن‌و خ��ود‬ ‫هیچ جیاوازییه‌کیان نییه‪ ،‬به‌ڵکو هه‌ر‬ ‫دوو هه‌ر یه‌ک شتن‪ .‬به‌اڵم ئایا چۆن‬ ‫بیسه‌لمێنین‪ ،‬هه‌ر دوو هه‌ر یه‌ک شتن؟‬ ‫چونکه ئه‌زموونگه‌راکان ده‌ڵێین (من)‌و‬ ‫(خود) دوو شتی جیاوازن‪.‬‬ ‫ئیبن سینا ده‌ڵێت‪( :‬م��ن) گه‌وهه‌رێکی‬ ‫س��ه‌رب��ه‌خ��ۆی خ��ۆی��ه‌ت��ی‪( ،‬خ���ود) نییه‪،‬‬ ‫به‌ڵکو شوێنی له‌ودیوی (خود)ه‌وه‌‌یه‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪190‬‬

‫ده‌توانین بڵێین‪ ،‬که (م��ن) گه‌وهه‌ره‌و‬ ‫(خ���ود) ب��وون��ه‌ک��ه‌ی��ه‌ت��ی‪ .‬وات���ه (خ��ود)‬ ‫بوونی (م��ن)ه‌و (من) گ��ه‌وه‌ری (خود)‬ ‫ه‪ .‬هه‌ر له‌به‌ر ئ��ه‌وه‪ ،‬ئه‌گه‌ر ئاماژه به‬ ‫ب��وون��ی خ��ۆم ب��ک��ه‌م‪ ،‬ده‌ڵ��ێ��م‪( :‬خ��ود)ی‬ ‫(من)‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪( ،‬من) که‌سایه‌تی‬ ‫نییه‪ ،‬یاخود تاک نییه‪ .‬هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‪،‬‬ ‫که ده‌ڵێم که‌سایه‌تیی من‪ ،‬واتای منی‬ ‫که‌سایه‌تی‪ ،‬یاخود منی تاک ده‌گه‌یه‌نێت‪.‬‬ ‫ل��ه‌م��ه‌وه ده‌گه‌ینه ئ��ه‌و ئه‌نجامه‌ی‪ ،‬که‬ ‫ب��زان��ی��ن‪ ،‬ک��ه ت��اک‪ ،‬ی��اخ��ود که‌سایه‌تی‬ ‫ته‌نها یه‌که‌یه‌کی بایۆلۆجی‪ ،‬یاخود‬ ‫ئۆرگانیکییه‪ ،‬که پێکهاته‌که‌ی بریتییه له‬ ‫مانه‌وه‌ی بوونی چییه‌تی (ماهیه‌ت) له‬ ‫نێو بوونه‌وه‌ردا‪ .‬هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه (من)‬ ‫جۆره‌ گه‌وهه‌‌رێکه‪ ،‬که هۆشی به خودی‬ ‫خۆی هه‌یه‌و جیاوازیی له‌گه‌ڵ خودی‬ ‫هییتر ‪ the other‬دا‪ ،‬واته (که‌سی‌تر)‬ ‫دا هه‌یه‪ ،‬که ئه‌ویش هه‌ر گه‌وهه‌ره‌‌و‬ ‫هۆشی به خودی خۆی هه‌یه‌‪ .‬که‌واته‬ ‫منی من له‌و ناچێت‪ ،‬به‌اڵم خۆدی من‬ ‫له خودی ئه‌و ده‌چێت‪ .‬هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‪،‬‬ ‫کاتێک‪ ،‬که هۆشم به خودی خۆم هه‌یه‪،‬‬ ‫له هه‌مان کاتدا هۆشم به که‌سی‌تریش‬ ‫هه‌یه‪ .‬به‌اڵم (من) (ئه‌و) نیم‪.‬‬ ‫ل���ه راس���ت���ی���دا (خ�����ود) س��ه‌ب��ج��ێ��ک��ت��ه‪،‬‬ ‫(که‌سی‌تر)یش ئۆبجێکته‪ .‬ئه‌وه‌ی (خود)‬ ‫پێکده‌هێنێت‌و درک ب��ه (ک��ه‌س��ی‌ت��ر)‬ ‫ده‌ک���ات‪( ،‬ه����ۆش)ه‪ .‬ج��ی��اوازی��ی نێوان‬ ‫(خ�����ود)‌و (ک��ه‌س��ی‌‌ت��ر)ی��ش ئ���ه‌و کاته‬

‫ده‌رده‌ک���ه‌وێ���ت‪ ،‬ک��ه (خ���ود) هۆشی به‬ ‫خۆی ده‌بێت‪ ،‬که سه‌بجێکته‌و ‌هۆشی‬ ‫به (که‌سی‌تر) ده‌بێت‪ ،‬که ئۆبجێکته‪.‬‬ ‫دێکارت ده‌ڵێت‪( :‬من) گه‌وه‌ره‌و (خود)‬ ‫ه‌ک��ه‌ی��ه‌ت��ی‪ .‬پ��ه‌ی��وه‌ن��دی��ی ن��ێ��وان (م��ن)‌و‬ ‫(خ��ود)‪ ،‬وات��ه (م��ن)‌و (ب��وون)ه‌ک��ه‌ی به‬ ‫هۆش دروست ده‌بێت‪ .‬یان په‌یوه‌ندیی‬ ‫ن��ێ��وان (سه‌بجێکت‌)‌و (ئۆبجێکت) به‬ ‫ه��ۆش دروس���ت ده‌ب��ێ��ت‪ .‬وات��ه ئه‌گه‌ر‬ ‫ه��ۆش نه‌بێت‪( ،‬م��ن) درک ب��ه (خ��ود)‬ ‫ی خ��ۆی‪ ،‬ی��ان (ب���وون)ی خ��ۆی ناکا‪.‬‬ ‫به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬ئه‌گه‌ر هۆش نه‌بێت‪،‬‬ ‫(س��ه‌ب��ج��ێ��ک��ت) درک ب��ه (ئۆبجیکت)‬ ‫ناکات‪ .‬به‌اڵم پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‪ ،‬که‬ ‫ئایا له به‌رامبه‌ردا (ئۆبجێکت) درک‬ ‫ب��ه (سه‌بجێکت) ده‌ک����ات؟ ی��اخ��ود به‬ ‫واتایه‌کی‌تر‪ ،‬ئایا (خود) درک به (من)‬ ‫ده‌ک��ات‪ ،‬یاخود (ب��وون) درک به (من)‬ ‫ده‌کات‪ .‬واته‪ ،‬که (من) درک به (بوون)‬ ‫ده‌ک���ه‌م‪ ،‬ئاخو (ب���وون) درک به (من)‬ ‫ده‌کات؟‬ ‫دێکات بۆ وه‌اڵمدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‬ ‫ده‌ڵ����ێ����ت‪ :‬ه����ۆش ‪consciousness‬‬ ‫ده‌که‌وێته پێش (بوون) ه‌وه‪ .‬هه‌روه‌‌ها‬ ‫ده‌ڵێت‪ :‬هۆش کرداری بیرکردنه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫واته به‌ئاگابوونه ‪ ،awareness‬که هیچ‬ ‫گومانی ل��ێ ن��اک��رێ��ت‪ ،‬چونکه ئه‌گه‌ر‬ ‫گومانیشی لێ بکرێت‪ ،‬هه‌ڵبه‌ت گومانیش‬ ‫خۆی له خۆیدا کرداری بیرکردنه‌وه‌یه‪.‬‬ ‫واته ئه‌گه‌ر گومان له کرداری هه‌ست‌و‬


‫‪191‬‬

‫ئه‌زموونه‌کانی هه‌ست بکرێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫گومان له کرداری بیرکردنه‌وه ناکرێت‪،‬‬ ‫چونکه به الی دێکارته‌وه هۆش‪ ،‬یاخود‬ ‫ک����رداری ب��ی��رک��ردن��ه‌وه‌و ئ��اگ��اب��وون‪،‬‬ ‫خۆڕسکییه‌و وه‌ک زانینی ماتماتیکییه‪،‬‬ ‫که به خ��ۆڕس��ک‌و به بێ ئ��ه‌زم��وون‌و‬ ‫ت��اق��ی��ک��ردن��ه‌وه‌و ش�����اره‌زاب�����وون‪ ،‬به‬ ‫هه‌ست ده‌‌زان��م‪ ،‬که سێوێک‌و سێوێک‬ ‫ده‌ک��ات��ه دوو س��ێ��و‪ ،‬ب���ه‌اڵم ک���رداری‬ ‫هه‌ست ئه‌زموونییه‪ .‬واته به خۆڕسک‬ ‫نایزانم‪ ،‬به‌ڵکو به فێربوون‌و به رێگای‬ ‫ئه‌زموون‌و تاقیکردنه‌وه‌و شاره‌زابوون‬ ‫ده‌یزانم‪.‬‬ ‫ک����ه‌وات����ه «م����ن ب���ی���رده‌ک���ه‌م���ه‌وه»‬ ‫راس��ت��ی��ی��ه‌ک��ی ره‌ه���ای���ه‪ ،‬ک��ه راس��ت��ی��ی‬ ‫(ب����وون)ی ل��ێ��وه هه‌ڵده‌هێنجێندرێت‪.‬‬ ‫جیاکردنه‌وه‌ی جیهانی بیر (سه‌بجێکت)‪،‬‬ ‫ی��اخ��ود ج��ی��ه��ان��ی ه���ۆش ل��ه جیهانی‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی بیر (ئۆبجێکت) هه‌ڵوێستێکی‬ ‫ه��ه‌ڵ��ه‌ی��ه‪ ،‬چونکه ه��ه‌روه‌ک��و ئێدمۆند‬ ‫هیوسرڵ‪ ،‬که به داهێنه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫دی����ارده‌گ����ه‌رای����ی (ف��ی��ن��ۆم��ی��ن��ۆڵ��ۆج��ی)‬ ‫ده‌ژمێردرێت‪ ،‬ده‌ڵێت‪ :‬سروشتی هۆش‬ ‫به جۆرێکه‪ ،‬که گ��ه‌وه��ه‌ر نییه وه‌کو‬ ‫دێکارت ده‌ڵێت‪ .‬هه‌روه‌ها مادده‌‌ش نییه‪،‬‬ ‫به‌ڵکو چاالکییه‌که‪ ،‬له خودی مادده‌وه‬ ‫(فیزیکه‌وه) هه‌ڵقواڵوه‪ .‬هیوسرڵ ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫گ���ه‌وه���ه‌رو م����ادده ه����ه‌ردو ن��ه‌گ��ۆڕن‪،‬‬ ‫ب��ه‌اڵم هۆش ب���ه‌رده‌وام له گۆڕاندایه‪.‬‬ ‫راب���ردووی هه‌بووه‌و ئێستای هه‌یه‌و‬

‫لێیه‌وه تێده‌په‌ڕیت ب��ه‌ره‌و ئایینده‪ ،‬که‬ ‫بابه‌تێکه ئامانجی هۆشه‪ ،‬واته ئامانجه‬ ‫بۆ زانینی‪ ،‬یاخود زانین له‌باره‌یه‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت مه‌حاڵه (خ��ود) هۆشیاریی‬ ‫به‌رامبه‌ر به (خ���ود)ی خ��ۆی هه‌بێت‪،‬‬ ‫چونکه (خود) خۆی هه‌ر یه‌ک الیه‌‌نه‪.‬‬ ‫ئه‌ی الیه‌نێکی‌تر به‌رامبه‌ری هه‌بێت‪ ،‬که‬ ‫ئه‌م هۆشیار بێت به‌رامبه‌ری‪ .‬چونکه‬ ‫هه‌ر هۆشیارییه‌ک‪ ،‬یاخود هه‌ر زانینێک‬ ‫ده‌بێت دوو الیه‌نه بێت‪ .‬وات��ه الیه‌نی‬ ‫یه‌که‌م ده‌بێت الیه‌نێکی‌تر به‌رامبه‌ری‬ ‫هه‌بێت ب��ۆ ئ���ه‌وه‌ی زانینی ل��ه‌ب��اره‌وه‬ ‫هه‌بێت‪ .‬واته بۆ ئه‌وه‌ی زانین هه‌بێت‪،‬‬ ‫ه���ه‌ر ده‌ب��ێ��ت سه‌بجێکتێک ه��ه‌ب��ێ��ت‪،‬‬ ‫که بیه‌وێت له ب��اره‌ی ئۆبجێکتێکه‌وه‬ ‫زانیاریی بزانێت‪ .‬هه‌ر وه‌کو سیگمۆن‬ ‫ف��رۆی��د ده‌ڵ��ێ��ت‪ :‬م��ه‌ح��اڵ��ه (خ���ود) هیچ‬ ‫ده‌رباره‌ی خۆی بزانێت‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪،‬‬ ‫م���ه‌ح���اڵ���ه س��ه‌ب��ج��ێ��ک��ت ده‌رب��������اره‌ی‬ ‫س��ه‌ب��ج��ێ��ک��ت ب��زان��ێ��ت‪ ،‬ب��ه‌ڵ��ک��و ته‌نها‬ ‫ده‌توانێت ده‌رباره‌ی ئۆبجێکت بزانێت‪.‬‬ ‫که‌واته مه‌حاڵه من ببم به سه‌بجێکت‬ ‫ئ��ه‌گ��ه‌ر ئۆبجێکت ل��ه ب��ه‌رام��ب��ه‌رم��دا‬ ‫بوونی نه‌بێت‪ .‬واته من ته‌نها له رێگای‬ ‫بوونی که‌سی‌تره‌وه ده‌رباره‌ی بوونی‬ ‫خۆم ده‌زان��م‪ ،‬چونکه ئه‌گه‌ر که‌سی‌تر‬ ‫بوونی نه‌بێت‪ ،‬من هۆشم نابێت‪ ،‬که‬ ‫بوونم هه‌یه‪ ،‬چونکه په‌یوه‌ندیی من‬ ‫به که‌سی‌تره‌وه هۆشی من به‌رهه‌م‬ ‫ده‌هێنێت‪ .‬واته که‌سی‌تر (هییتر)‪ ،‬که له‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪192‬‬

‫ژیانی مندایه‪ ،‬ده‌بێته هۆکارو زاخاو‬ ‫ب��ۆ ه��ۆش��ی��ارب��وون��م ب��ه خ���ۆم‪ ،‬یاخود‬ ‫بیرکردنه‌وه له خۆم‪ .‬که‌سی‌تر‪ ،‬که بیر‬ ‫له (من) ده‌کاته‌وه‪( ،‬من)ی راسته‌قینه‌‬ ‫نابینێت‪ ،‬به‌ڵکو ته‌نها رواڵ��ه‌ت��ی (من)‬ ‫ده‌بینێت‪ ،‬چونکه که‌سایه‌تی بابه‌ت‪،‬‬ ‫وه‌ک ئۆبجێکت‪ ،‬که‌سایه‌تیی راسته‌قینه‌‬ ‫نییه‪ ،‬به‌ڵکو که‌سایه‌تییه راسته‌قینه‌که‬ ‫(من)ه‪ ،‬که سه‌بجێکته‪.‬‬ ‫که‌واته مه‌حاڵه (خود) له باره‌ی (خود)‬ ‫ه‌وه هیچ زانینێکی هه‌بێت‪ ،‬چونکه ته‌نها‬ ‫به رێگای هۆشه‌وه ده‌بێت‪ ،‬که ئامڕازی‬ ‫په‌یوه‌ندییه له نێوان سه‌بجه‌کت‌ (خود)‬ ‫و ئۆبجه‌کدا (هییتردا)‪ ،‬نه‌ک له نێوان‬ ‫س��ه‌ب��ج��ه‌ک��ت‌و خ����ودی س��ه‌ب��ج��ه‌ک��ت‪،‬‬ ‫یاخود ئۆبجه‌کت‌و خ��ودی ئۆبجه‌کت‪.‬‬ ‫ک��ه‌وات��ه (م��ن) ب��ه ب��ێ ب��وون��ی (هییتر)‬ ‫هیچ له‌باوه‌ی خودی خۆمه‌وه نازانم‪.‬‬ ‫زانینیش له‌باره‌ی (هییتر)ه‌وه به بوونی‬ ‫منه‌وه به‌نده‪ ،‬واته ئه‌گه‌ر (من) نه‌بم‪،‬‬ ‫(هییتر) بوونی نابێت‪ .‬ئه‌گه‌ر (من) نه‌بم‪،‬‬ ‫(خوا) نابێت‪ .‬ئامڕازی په‌یوه‌ندیی نێوان‬ ‫م��ن‌و هییتریش‪ ،‬یاخود م��ن‌و خ��واش‪،‬‬ ‫هۆشه‪ .‬هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‪ ،‬هییتر‪ ،‬یاخود‬ ‫خ��وا ه��ه‌ی��ه ل��ه‌ب��ه‌ر ئ���ه‌وه‌ی م��ن ه��ه‌م‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر من نه‌بم هیتتر‪ ،‬یان خوا نییه‪.‬‬ ‫به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬هیییتر‪ ،‬یان خوا‪ ،‬به من‬ ‫هتۆته ئه‌فراندن‪ .‬نه‌ک به هییتر‪ ،‬خوا من‬ ‫هاتبمه ئه‌فراندن‪ .‬که‌واته هییتر‪ ،‬یان خوا‬ ‫به من ئاماده ده‌بێت‌‌و دێته ئاراوه‪ .‬به‬

‫واتایه‌کی‌تر‪ ،‬یه‌که‌مجار من دێمه ئاراوه‪،‬‬ ‫ئه‌وجا هییتر‪ ،‬ی��ان خ��وا دێته ئ��اراوه‪.‬‬ ‫هه‌تا من له‌دایک نه‌بم‌و هۆشم ال په‌یدا‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬هییتر‪ ،‬یان خوا بوونی نییه‪ .‬به‬ ‫جۆرێکی‌تر ده‌ت��وان��م بڵێم‪ ،‬که هییتر‪،‬‬ ‫یان که‌سی‌تر‪ ،‬ته‌نانه‌ت خواو هه‌موو‬ ‫شتێک‪( ،‬م��ن)ی‌ ت��ره‪ ،‬که له ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫(م��ن)ه‪ .‬من به رێگه‌ی هۆشم ده‌زان��م‪،‬‬ ‫که ئه‌و (من)ی تره بوونی هه‌یه‪ .‬که‌واته‬ ‫خوا هه‌رگیز (خود)‪ ،‬یاخود سه‌بجێکت‬ ‫نییه‪ ،‬به‌ڵکو هه‌میشه هییتره‪ ،‬یاخود‬ ‫ئۆبجێکته‪ .‬ته‌نانه‌ت مێتافیزیکیش هه‌ر‬ ‫ئۆبجێکتێکه له داهێنانی منه‪.‬‬ ‫زانین‌‪ ،‬بیر‪ ،‬هه‌ستی شه‌شه‌م‬

‫‪Knowledge, Mind and Anticipation‬‬

‫هه‌ر زانینێک پێویستی به بیرکردنه‌وه‬ ‫هه‌یه س��ه‌ب��اره‌ت ب��ه ئۆبجێکتێک‪ ،‬که‬ ‫ل��ه ده‌ره‌وه‌ی سه‌بجێکتدا بێت‌و لێی‬ ‫سه‌ربه‌خۆ بێت‌و لێی جیاواز بێت‪ .‬واته‬ ‫(من) بۆ ئه‌وه‌ی بزانم‪ ،‬ده‌بێت (بیر) له‬ ‫(هییتر)ێک بکه‌مه‌وه‪ ،‬که له ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫(من)دا بێت‌و وه‌ک من نه‌بێت‌و دابڕاو‬ ‫بێت له من‪ .‬به‌اڵم بۆ ئه‌وه‌ی سه‌باره‌ت‬ ‫به خودی خۆم زانینم هه‌بێت‪ ،‬ده‌بێت‬ ‫ئه‌و زانینه‌م به رێگای هۆش‌و هه‌ست‌و‬ ‫بیر نه‌بێت‪ ،‬به‌ڵکو به ته‌نها رێگایه‌ک‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬که ئه‌ویش هه‌ستی شه‌شه‌ممه‬ ‫‪ .my anticipation‬که‌واته زانینی (خود)‬ ‫ب��ه رێ��گ��ای هه‌ستی ش��ه‌ش��ه‌م ده‌بێت‌‪،‬‬


‫‪193‬‬

‫ب��ه‌اڵم زانینی (هییتر)‪ ،‬به رێگای بیر‬ ‫هه‌ڵێنجاندن ده‌بێت‌‪ .‬بیر به‌و رۆڵه‌ش‬ ‫هه‌ڵده‌ستێت‪ ،‬ک��ه ب����ه‌راورد ل��ه نێوان‬ ‫هیتره‌کاندا‪ ،‬واته ئۆبجێکته‌کاندا بکات‪،‬‬ ‫ک��ه ل��ه ده‌ره‌وه‌ی خ����وددان‪ ،‬وات���ه له‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی سه‌بجێکتدان‪ .‬ئه‌وه‌ی بزانێت‬ ‫سه‌بجێکته‪ ،‬ئه‌وه‌ی نه‌زانێت ئۆبجێکته‪.‬‬ ‫زانینیش له ده‌ره‌نجامی بیرکردنه‌وه‌ی‬ ‫سه‌بجێکته له دژه‌ک��ه‌ی‪ ،‬که ئۆبجێکته‪.‬‬ ‫ک����ه‌وات����ه ه����ه‌ر ل���ه‌ب���ه‌ر ئ������ه‌وه‪ ،‬ئ��ه‌و‬ ‫فه‌یله‌سووفانه‌ی باوه‌ڕیان به دیالێکتیکه‪،‬‬ ‫باوه‌ڕیشیان ب��ه‌وه هه‌یه‪ ،‬که بنه‌مای‬ ‫زانین دژبه‌یه‌کیی نێوان سه‌بجێکت‌و‬ ‫ئۆبجێکته‪ ،‬وات���ه دژب��ه‌ی��ه‌ک��ی��ی نێوان‬ ‫(خود)‌و بابه‌ته‪ ،‬یاخود بیرو مادده‌یه‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر ده‌ژبه‌یه‌کیی نێوان خودو بابه‌ت‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬زانین نابێت‪ .‬بوونی من مه‌حاڵه‬ ‫هه‌بێت ئه‌گه‌ر دژێکم ‪ opposite‬نه‌بێت‬ ‫ب��وون��ی خۆمی لێوه بسه‌لمێنم‪ .‬وات��ه‬ ‫(که‌سی‌تر) پێویسته هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫(من) هه‌بم‪ .‬پێویسته که‌سی‌تر خودی‬ ‫خۆی به من بناسێنێت‪ ،‬منیش خودی‬ ‫خۆم به که‌سی‌تر بناسێنم‪ .‬ئێمه ده‌بێت‬ ‫به هۆش یه‌کتر بناسین‪ ،‬نه‌ک به هه‌ستی‬ ‫شه‌شه‌‌م‪ .‬ئه‌وه‌ی له هۆشدایه ویژدان‌و‬ ‫سۆزو زمانی سروشتی‌و کۆمه‌اڵیه‌تییه‪،‬‬ ‫ک��ه چ م��ن‌و چ ک��ه‌س��ی‌ت��ر ب��ه‌ش��داری��ن‬ ‫ت��ی��ای��دا‪ .‬ه���ه‌ر وه‌ک����و ف��ه‌ی��ل��ه‌س��ووف��ی‬ ‫ئه‌ڵمانیی فینۆمینۆڵۆجیست ماکس‬ ‫شیله‌ر ‪ ١٨٧٤( Max Scheler‬ــ ‪)١٩٢٨‬‬

‫ده‌ڵێت‪« :‬سۆز ئامڕازێکی په‌یوه‌ندییه‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤه‌کان یه‌کتر بناسن‪».‬‬ ‫به‌اڵم دیارده‌گه‌راکان باوه‌ڕیان وه‌هایه‪،‬‬ ‫که سۆز ئامڕازێکه بۆ به (شت)کردنی‬ ‫که‌سی‌تر‪ ،‬جونکه ئێمه له ش��ت‪ ،‬واته‬ ‫ل��ه ئۆبجێکت ب����ه‌والوه‌ هیچی‌ترمان‬ ‫نییه‪ .‬ب��ه‌اڵم س��ۆزو ه��ه‌س��ت‌و نه‌ستی‬ ‫مرۆڤه‌کان الی خۆمان به شێوه‌یه‌کی‬ ‫هه‌میشه الی خۆمان بهێڵینه‌وه‪ ،‬چونکه‬ ‫ش��ت ن��ی��ن‪ .‬ب��ۆ نموونه فه‌یله‌سووفی‬ ‫فه‌ڕه‌نسی هێنری بریگسۆن ده‌ڵێت‪ :‬ئێمه‬ ‫به رێگای زمان هه‌رگیز له حه‌قیقه‌تی‬ ‫که‌سانی‌تر نازانین‪ ،‬هه‌روه‌ها هه‌رگیز‬ ‫به زمان ناتوانین خۆمان به که‌سی‌تر‬ ‫بناسێنین‪ .‬سارته‌ر ده‌ڵێت‪ :‬ئێمه کاتێک‬ ‫ئاگامان ‪ attention‬له که‌‌سی‌تر ده‌بێت‪،‬‬ ‫وات���ای ئ��ه‌وه‌ی��ه ئاگامان ل��ه (شت)ێک‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬که ده‌ره‌وه‌ی جیهانی خودی‬ ‫خۆمانه‪ .‬واته ئێمه‌ی مرۆڤ هه‌میشه له‬ ‫ناخماندا ئاره‌زوویه‌ک ‪ desire‬هه‌یه بۆ‬ ‫زانین له باره‌ی شتێک‪ ،‬ئه‌مه رێگایه‌که‬ ‫به‌خته‌وه‌ریی ده‌روونیمان‪ .‬واته ئاره‌زوو‬ ‫ئێمه ده‌کات به مرۆڤ‌‌‪ .‬سپینۆتزا ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫ئ���اره‌زوو بارێکی ده‌روون��ی��ی الوه‌ک��ی‬ ‫نییه‪ ،‬به‌ڵکو گه‌وهه‌ری خودی مرۆڤه‪.‬‬ ‫ئ��اره‌زووش وات��ای ئه‌وه‌‌یه‪ ،‬که بگه‌ین‬ ‫ب��ه‌و مه‌به‌سته‌ی‪ ،‬که ده‌م��ان��ه‌وێ��ت‪ ،‬که‬ ‫ببینه خاوه‌نی‌و هه‌مانبێت‪ .‬وه‌کو ئه‌وه‬ ‫وایه‪ ،‬که مرۆڤ به‌ به‌رده‌وامی هه‌ست‬ ‫ده‌ک���ات‪ ،‬ک��ه که‌میی ه��ه‌ی��ه‌و ئ���اره‌زوو‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪194‬‬

‫ده‌ک����ات ک��ه‌م��ی��ی��ه‌ک��ه‌ی پ��ڕک��ات��ه‌وه‪ ،‬له‬ ‫رێژه‌ییه‌وه ببێت به ره‌هایی‪ .‬له بوونێکی‬ ‫ن��ات��ه‌واوه‌وه ببێت به بوونێکی ته‌واو‬ ‫‪ .perfect‬پڕکردنه‌وه‌ی که‌مییه‌که‌شی‬ ‫بۆ ئه‌وه‌یه‪ ،‬که پێداویستیی سروشتیی‬ ‫نه‌مێنێت بۆ نموونه تێربوونی ره‌هایانه‬ ‫ب��ه خ�����ۆراک‌و ت��ێ��رب��وون��ی ره‌ه��ای��ان��ه‬ ‫سێکس‌و ‪ ..‬هتد‪ .‬تا ده‌گاته پێداویستیی‬ ‫ناسروشتی‪ ،‬وه‌کو چۆن خوا خاوه‌نی‬ ‫هه‌موو هێزو ده‌سه‌‌اڵتێکی مێتافیزیکییه‪،‬‬ ‫ئ��ه‌م��ی��ش وه‌ک���و خ���وا خ��اوه‌ن��ی هێزو‬ ‫ده‌سه‌اڵتی یه‌زدانی بێت‪ .‬هه‌موو شتێک‬ ‫بکات‌و له هه‌موو شتێک بزانێت‪ .‬له‌مه‌وه‬ ‫بگاته به‌خته‌وه‌رییه‌ک‪ ،‬که بۆ ئه‌م ره‌هایی‬ ‫بێت‪ .‬دی��اره ئه‌و هۆکاره‌ی‪ ،‬که ژیانی‬ ‫م��رۆڤ ده‌ک��ات به تراژیدیا‪ ،‬هه‌میشه‬ ‫هه‌وڵدانه بۆ تێرکردنی ئاره‌زووه‌کانی‬ ‫ب��ه شێوه‌یه‌کی ی��ه‌زدان��ی‌و ره‌هایانه‪،‬‬ ‫به‌اڵم نه‌گه‌یشتنێتی به‌و ئامانج‌و به‌و‬ ‫ئاواته‌ی‪ ،‬چونکه هه‌ر هیچ نه‌بێت‪ ،‬له‬ ‫کۆتاییدا رووب��ه‌ڕووی چاره‌نووسێک‬ ‫ده‌ب��ێ��ت��ه‌وه‪ ،‬ک��ه‌ ئ��ه‌وی��ش مردنێتی‪ ،‬که‬ ‫رێگه‌ری لێ ده‌گرێت بگات به‌و ئامانجه‬ ‫ره‌هاییه‌ی‪ ،‬دیاره هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‪،‬‬ ‫که ئایین بۆ خۆی دروس��ت ده‌ک��ات‌و‬ ‫باوه‌ڕ بۆ خۆی دروست ده‌کات‪ ،‬که له‬ ‫دوای مردنی جیهانی به‌هه‌شتیش هه‌یه‪،‬‬ ‫ک��ه ره‌ن��گ��ه ب��ه ج��ۆرێ��ک ل��ه ج��ۆره‌ک��ان‬ ‫بیگاتێ‪ .‬ب��ه‌ه��ه‌ش��ت ب��ه‌ وات���ای���ه‌ی‪ ،‬که‬ ‫جوگرافیایه‌کی ئاسمانییه تیادا ئه‌وه‌ی‬

‫له خواستی دڵیدا بێت به چرکه‌ ساتێک‬ ‫بۆ بێته دی‪.‬‬ ‫ب�����ه‌اڵم ئ���ای���ا ئ�������اره‌زوو س���ن���ووری‬ ‫هه‌یه؟ وات��ه ئایا تێر ده‌ک��رێ��ت؟ واته‬ ‫ئ��ای��ا ب��ه ج��ۆرێ��ک ت��ێ��ر ده‌ک���رێ���ت‪ ،‬که‬ ‫ئاره‌زووی‌تری به‌دوادا نه‌یه‌ت؟ هه‌ڵبه‌ت‬ ‫سنووری ئ��اره‌زووک��ردن ته‌نها ئه‌وه‬ ‫نییه‪ ،‬که تێر بکرێت‪ ،‬به‌ڵکو ئه‌وه‌یه‪ ،‬که‬ ‫مرۆڤ هه‌رچییه‌ک بخوازێت بۆ بێته‬ ‫دی‪ .‬ژی��ان��ی م���رۆڤ ب��ه‌ ب��ێ ئ���اره‌زوو‬ ‫بوونی نابێت‪ ،‬وات��ه ژی��ان ئ���اره‌زووه‪،‬‬ ‫به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬به‌رده‌وامبوونی ژیان‬ ‫به‌نده به ب��ه‌رده‌وام��ب��وون��ی ئ���اره‌زوو‪،‬‬ ‫ئ��ه‌گ��ه‌ر ژی��ان ئ���اره‌زوو نه‌بێت‪ ،‬ژی��ان‬ ‫نابێت‪ .‬ک��ه ژی��ان ب��ه‌رده‌وام��ی��ی نه‌ما‪،‬‬ ‫ئه‌و کاته ژیان ده‌وه‌ستێت‪ .‬ئه‌فاڵتۆن‬ ‫له (دیالۆگی گۆرگیاس)دا ئ��اره‌زووی‬ ‫مرۆڤ به به‌رمیلێکی کون ده‌شوبهێنێت‪،‬‬ ‫که هه‌تا پڕی بکه‌یت‪ ،‬هه‌ر پڕ نابێت‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها شۆپنهاوه‌ر ده‌ڵێت‪ :‬مرۆڤ‬ ‫له کۆت‌و به‌ندی ئاره‌زوودایه‪ ،‬کاتێک‪،‬‬ ‫ک��ه ت��ێ��ری ن��اب��ێ��ت‪ ،‬ئ����ازار ده‌چ��ێ��ژێ��ت‪.‬‬ ‫م���رۆڤ ک��ات��ێ��ک‪ ،‬ک��ه ئ�����اره‌زووی تێر‬ ‫نابێت‪ ،‬هه‌ست به پێداویستی ده‌کات‪.‬‬ ‫کاتێک‪ ،‬که پێداویستیی بۆ نایێته دی‪،‬‬ ‫هه‌ست به نائومێدی‌و داڕمان ده‌کات‪.‬‬ ‫فه‌یله‌سووفی ئینگلیزی تۆماس هۆبز‬ ‫‪ ١٥٨٨( Thomas Hobbes‬ــ ‪ )١٦٧٩‬له‬ ‫کتێبه‌که‌یدا‪ ،‬که به ناونیشانی (نه‌هه‌نگ‬ ‫‪)Leviathan‬ه‪ ،‬ئ��ه‌وه روون��ده‌ک��ات��ه‌وه‪،‬‬


‫‪195‬‬

‫که ئاکارو ره‌فتاری م��رۆڤ به‌نده به‬ ‫ئ����اره‌زووه‌وه‪ ،‬وات��ه ئ���اره‌زوو ئامێری‬ ‫ب��زوان��دن��ی ره‌ف��ت��اره‌ک��ان��ی م��رۆڤ��ه‪‌ .‬ئه‌م‬ ‫ئامێره ب��ه ب��ه‌رده‌وام��ی ک��ار ده‌ک��ات‌و‬ ‫ده‌ب�����زوێ�����ت‪ ،‬خ�����ودی م�����رۆڤ ه��ه‌ر‬ ‫ئاره‌زوویه‌کی بۆ تێر بکرێت‪ ،‬داوای‬ ‫ت��ێ��رک��ردن��ی ئ����اره‌زووی‌ت����ر ده‌ک����ات‪.‬‬ ‫هه‌تا مردنی ئ��ه‌م ئامێره‌ی تیادا کار‬ ‫ده‌کات‪ .‬به‌اڵم به ته‌نها (من)ی مرۆڤ‬ ‫ئ��اره‌زووی نییه‪ ،‬به‌ڵکو (که‌سی‌تر)یش‬ ‫به‌رده‌وام ئاره‌زووی هه‌یه‪ .‬له ساتێک له‬ ‫ساته‌کاندا پێکدادان له نێوان ئاره‌زووی‬ ‫(م��ن)‌و ئ���اره‌زووی (که‌سی‌تر)‌دا روو‬ ‫ده‌دات‪ .‬ئه‌و جۆره (که‌سی‌تر) ده‌بێته‬ ‫رک��اب��ه‌رو ده‌بێته دژ ل��ه‌گ��ه‌ڵ (م���ن)دا‪.‬‬ ‫ره‌نگه تا راد‌ه‌یه‌کی دوژمنایه‌تیش بێت‪،‬‬ ‫که یه‌کتری بکوژن ئه‌گه‌ر ده‌سه‌اڵتی‬ ‫فه‌رمانڕه‌وایی دانه‌مه‌زرێنن‪.‬‬ ‫ت��ۆم��اس ه��ۆب��ز ئ���ه‌وه‌ش ده‌ڵ��ێ��ت‪ :‬که‬ ‫(من) ئاره‌زووم له شتێک نابێت ئه‌گه‌ر‬ ‫(ک��ه‌س��ی‌ت��ر) ئ������اره‌زووی ل��ه ه��ه‌م��ان‬ ‫ش��ت نه‌بێت‪ ،‬ک��ه م��ن ئ����اره‌زووم لێی‬ ‫ده‌بێت‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬من له راستیدا‬ ‫ئاره‌زووم له خۆدی شته‌که نییه‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫ئاره‌زووم له‌وه‪ ،‬که نه‌هێڵم (که‌سی‌تر)‬ ‫ئ��اره‌زووی لێ بێت‪ .‬واته‪ ،‬وه‌کو هۆبز‬ ‫ده‌ڵێت‪ :‬ئاره‌زووی من ئه‌وه‌یه‪ ،‬که هێزو‬ ‫ده‌سه‌اڵتم هه‌بێت‌و به‌سه‌ر (که‌سی‌تر)‬ ‫دا زاڵ بم‌و بیسه‌پێنم‪ ،‬نه‌ک بۆ ئه‌وه‬ ‫بێت‪ ،‬که ئه‌و شته‌ی ئاره‌زووم لێیه‌تی‬

‫ب��ه ده‌س��ت��ی بهێنم‪ .‬وات���ه ئ����اره‌زووی‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی شت پاساوه‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ببم به خاوه‌نی هێزو ده‌سه‌اڵت‪.‬‬ ‫ئاره‌زوو تێربوونی نییه‪ .‬ئه‌مه‌ش وا له‬ ‫مرۆڤ ده‌کات‪ ،‬که له سنووره‌کانی خۆی‬ ‫تێپه‌ڕێت‪ .‬ئه‌مه‌ش تووشی نائارامیی‬ ‫ده‌ک��ات‌و ئ��ازاری پێ ده‌گه‌یه‌نێت‪ .‬هه‌ر‬ ‫له‌به‌ر ئه‌وه فه‌یله‌سووفه دااڵنییه‌کانی‬ ‫گریک ئه‌وه‌یان به راس��ت زانیوه‪ ،‬که‬ ‫مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی ئارام‌و ئاسووده بژی‪،‬‬ ‫پێویسته ده‌ستبه‌رداری ئاره‌زووه‌کانی‬ ‫ب��ێ��ت‌و س��روش��ت��ی��ان��ه ب����ژی‪ ،‬ن���ه‌ک له‬ ‫مردن‌و له خوا بترسێت‪ ،‬که بیکوژێت‌و‬ ‫نه‌گاته ئ��ه‌و ویسته‌ی‪ ،‬که تێرکردنی‬ ‫ئ���اره‌زووه‌ک���ان���ی بگه‌یه‌نێته ت��رۆپ��ک‪.‬‬ ‫ئه‌پیکۆڕیش ده‌ڵێت‪ :‬مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ل��ه‌زه‌ت له ژی��ان ببینێت‪ ،‬باشتر وایه‬ ‫ئ��اره‌زووه سروشتییه‌کانی تێر بکات‪،‬‬ ‫نه‌ک ئاره‌زووه ناسروشتییه‌کانی‪.‬‬ ‫زمانی مرۆڤ‬

‫‪Language in Humans‬‬

‫ئه‌ڕیستۆ گیانله‌به‌ری له ناگیانله‌به‌ر‬ ‫ج���ی���اک���ردۆت���ه‌وه‌‪ .‬گ��ی��ان��ل��ه‌ب��ه‌ری ب��ه‌‌و‬ ‫ب����وون����ه‌وه‌ره پ��ێ��ن��اس��ه ک������ردووه‪ ،‬که‬ ‫ده‌روونی هه‌بێت‪ ،‬یاخود گیانی هه‌بێت‪.‬‬ ‫گیانیش به گوێره‌ی پێناسه‌ی ئه‌ڕستۆ‬ ‫سێ جۆرن‪ :‬یه‌که‌م گیانی رووه‌کانه‌یه‪،‬‬ ‫که ئه‌رکی ته‌نها وه‌رگرتنی خۆراکه‪،‬‬ ‫دووه‌م گیانی ئاژه‌اڵنه‌یه‪ ،‬که ئه‌رکی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪196‬‬

‫ته‌نها تایبه‌ته به هه‌ستکردن‪ .‬سێیه‌م‬ ‫گیانی ئ��اوه‌زی��ی��ان��ه‌ی��ه‪ ،‬ک��ه تایبه‌ته به‬ ‫مرۆڤ‌و ئه‌رکی هۆش‌و بیرکردنه‌وه‌یه‪.‬‬ ‫هه‌ر وه‌ها ئه‌ڕیستۆ ده‌ڵێت‪ :‬گیانله‌به‌ر‬ ‫ب����وون����ه‌وه‌رێ����ک����ه‪ ،‬ک����ه خ���ه‌س���ڵ���ه‌ت‌و‬ ‫پێکهاته‌یه‌کی ت����ه‌واوی ه��ه‌ی��ه‪ ،‬وات��ه‬ ‫ناکرێت ب��ه‌ش ب��ه‌ش بکرێت‪ ،‬چونکه‬ ‫هه‌ر هه‌وڵدانێک بۆ به‌ش به‌ش کردنی‪،‬‬ ‫ئیتر خه‌سڵه‌تی گیانله‌به‌ری له ده‌ست‬ ‫ده‌دات‌و ده‌گ���ۆڕێ���ت ب��ۆ شتێکی‌تر‪،‬‬ ‫ک��ه ئیتر نه‌بێت ب��ه‌و گ��ی��ان��ل��ه‌ب��ه‌ره‌ی‪،‬‬ ‫که پێشتر ب��ه‌و ج��ۆره‌ی خ��ۆی ب��ووه‪.‬‬ ‫خه‌سڵه‌تێکی‌تری گیانله‌به‌ر ئه‌وه‌یه‪ ،‬که‬ ‫هه‌ر یه‌که‌یان سه‌ربه‌خۆیی خۆی بۆ‬ ‫خۆی هه‌یه‌وه کوت‌و موت هاوشێوه‌ی‬ ‫گیانله‌به‌رێکی‌تر نییه‪ ،‬که له‌ یه‌ک بارو‬ ‫دۆخ��دا پێکه‌وه ژیانیان هه‌یه‪ .‬به‌اڵم‬ ‫خه‌سڵه‌تی ه��ه‌ره تایبه‌تمه‌ندی مرۆڤ‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬که هه‌تا له ژیاندا بێت‪ ،‬بیر‬ ‫ده‌کاته‌وه‌و له بیرکردنه‌وه‌دا مه‌به‌ستی‬ ‫هه‌یه‪ .‬به واتایه‌کی‌ روونتر‪ ،‬هه‌ر وه‌کو‬ ‫کانت ده‌ڵێت‪ :‬ژیان بۆ مرۆڤ خۆی له‬ ‫خۆیدا بۆ مه‌به‌سته ‪ ،purpose‬یاخود‬ ‫ب��ۆ ئ��ام��ان��ج��ه ‪ .goal‬م��ه‌ب��ه‌س��ت��ه‌ک��ه‌ش‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی���ه‪ ،‬ک��ه م���رۆڤ ه��ه‌ت��اک��و ژی��ان��ی‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬بۆ ئه‌وه ده‌ژی‪ ،‬که له ژیاندا‬ ‫بمێنێته‌وه‪ .‬له‌به‌ر ئه‌وه هه‌وڵ ده‌دات‌و‬ ‫ته‌قه‌لال ده‌کات له‌ هه‌ر بارو دۆخێکدا‬ ‫بێت‪ ،‬خ��ۆی بگونجێنێت بۆ مانه‌و‌ه‌ی‬ ‫له ژی��ان‪ ،‬که مه‌به‌سته‌که‌یه‌تی‪ .‬له‌به‌ر‬

‫ئه‌مه‪ ،‬ب���ه‌رده‌وام ه��ه‌وڵ ده‌دات خۆی‬ ‫له زه‌ب��رو زی��ان بپارێزێت‌و ب��وار بۆ‬ ‫خۆی بڕه‌خسێنێت‪ ،‬که ژیانی نه‌خاته‬ ‫م��ه‌رگ‌و مه‌ترسییه‌وه‪ .‬ئه‌مه‌ش ئه‌وه‬ ‫ده‌گه‌یه‌نێت‪ ،‬که مرۆڤ ته‌نها ئامێردێکی‬ ‫بایۆلۆجی نییه‪ ،‬واته مرۆڤ نابێت له‬ ‫رووی زانستییه‌وه وه‌ها لێکدانه‌وه‌ی‬ ‫بۆ بکرێت‪ ،‬که ئامێرێکی بایۆلۆجییه‌و‬ ‫هیچی‌تر‪ ،‬به‌ڵکو مرۆڤ خاوه‌نی گیانه‪،‬‬ ‫که داینه‌مۆی ژیانێتی بۆ مه‌به‌ستێک‪،‬‬ ‫که به‌رده‌وام مانه‌وه‌یه‌تی له ژیان‪.‬‬ ‫دێ��ک��ارت ل��ێ��ک��دان��ه‌وه‌ی میکانیزمیی‬ ‫ه��ه‌ب��ووه ب��ۆ م���رۆڤ‪ ،‬ب��ۆ ن��م��وون��ه به‬ ‫الیه‌وه ئه‌وه نه‌بووه‪ ،‬که خوا چاوی بۆ‬ ‫مرۆڤ خوڵقاندبێت بۆ ئه‌رکه‌ی‪ ،‬که پێی‬ ‫ببینرێت‪ .‬به‌ڵکو چاو ئه‌ندامێکی له‌شه‪،‬‬ ‫که ده‌ماره‌کانی هه‌ستی به شێوه‌یه‌کی‬ ‫میکانیزمی ده‌‌که‌وێته به‌ر کاریگه‌ریی‬ ‫ره‌نگ‪ .‬واته مرۆڤ به هۆی کاریگه‌ریی‬ ‫فیزیکی‌و کیمیاییه‌وه له چاودا شته‌کان‬ ‫ده‌بینێت‪.‬‬ ‫ئ��ه‌ڕی��س��ت��ۆ پ��ێ��ن��اس��ه‌ێ م��رۆڤ��ی ب��ه‌وه‬ ‫ک����ردووه‪ ،‬ک��ه ب��وون��ه‌وه‌رێ��ک��ه زمانی‬ ‫هه‌یه‪ .‬واته زمان خه‌سڵه‌تێکی تایبه‌ته‬ ‫له مرۆڤدا هه‌یه‌و له بوونه‌وه‌ری‌تردا‬ ‫ن��ی��ی��ه‪ .‬ئ���ه‌م خ��ه‌س��ڵ��ه‌ت��ی زم���ان���ه‌ش له‬ ‫مرۆڤدا ئه‌وه‌یه‪ ،‬که یارمه‌تیی ده‌دات‬ ‫بۆ بیرکردنه‌وه‌و گواستنه‌وه‌ی بیر‪،‬‬ ‫که ئه‌مه بوونه‌وه‌ری‌تردا نییه‪ .‬هه‌ڵبه‌ت‬ ‫ه��ه‌ر ئ��ه‌م خه‌سڵه‌ته تایبه‌ته ژیانی‬


‫‪197‬‬

‫کۆمه‌اڵیه‌تیی بۆ مرۆڤایه‌تی دروست‬ ‫کردووه‪.‬‬ ‫زم���ان بریتییه ل��ه کۆمه‌ڵێک وش��ه‪،‬‬ ‫که په‌یوه‌سته به وات��اوه‪ .‬وشه‌کان به‬ ‫په‌یوه‌ندییان پێکه‌وه رسته‌ی رێزمانی‬ ‫پێکده‌هێنن‌‪.‬‬ ‫به بۆچوونی فێردیناند دی سۆسێر‬ ‫مرۆڤ ئه‌و وشانه‌ی‪ ،‬که بۆ ئاخاوتن‬ ‫به‌کاریان ده‌هێنێت‪ ،‬بریتین له کۆی‬ ‫وات��اب��ه‌خ��ش��ی��ن‪ ،‬ک��ه ئ��ه‌م��ه ل��ه زم��ان��ی‬ ‫ئ���اژه‌اڵن���دا ب���ه‌دی ن��اک��رێ��ت‪ .‬بێگومان‬ ‫ئاژه‌اڵنیش زمانیان هه‌یه‪ ،‬که په‌یوه‌ندیی‬ ‫له‌گه‌ڵ یه‌کتردا پێ دروس��ت ده‌ک��ه‌ن‪.‬‬ ‫هه‌ندێک ج��ار ئ��ه‌و زمانه تایبه‌ته‌یان‬ ‫بۆ په‌یوه‌ندیکردنیان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا له‬ ‫ئاستێکی زۆر به‌رزدایه‪ .‬بۆ نموونه‪ ،‬که‬ ‫زمانی تایبه‌تی هه‌نگ‌و مێلووره‌دا هه‌یه‪.‬‬ ‫به‌اڵم‪ ،‬هه‌ر وه‌کو ئه‌میل بنڤنیس ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫زمانی هه‌نگ‌و مێرووله زۆر جیاوازه‬ ‫له‌گه‌ڵ زمانی م��رۆڤ‪ .‬زمانی هه‌نگ‌و‬ ‫مێلووره شێوه‌یه‌که ته‌نها له ده‌ربڕینی‬ ‫ره‌فتار‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬زمانی ئاژه‌اڵن‬ ‫ش���ی ن���اک���رێ���ت���ه‌وه‌و وش����ه‌و رس��ت��ه‌و‬ ‫رێزمانی تێدا نییه‌و به‌ش به‌ش ناکرێت‪.‬‬ ‫وات��ه ئ��ام��اژه نییه ب��ۆ وات��ا به‌خشین‪،‬‬ ‫به‌ڵکو ته‌نها کۆدن‪ .‬له‌به‌ر ئه‌وه هه‌ندێک‬ ‫ج��ار‪ ،‬که گوێمان له چۆله‌که ده‌بێت‪،‬‬ ‫که ده‌جریوێنن‪ ،‬ئێمه وا ده‌زانین‪ ،‬که‬ ‫جریوه‌کانیان زمانیانن‪ ،‬ک��ه پێکه‌وه‬ ‫ئاخاوتن ده‌ک��ه‌ن‪ ،‬ب��ه‌اڵم ئه‌گه‌ر بێت‌و‬

‫ج��ری��وه‌ک��ان��ی��ان پێکه‌وه گ��رێ ب��ده‌ی��ن‪،‬‬ ‫هیچ واتایه‌ک نابه‌خشن‪ ،‬به‌ڵکو بۆمان‬ ‫ده‌رده‌ک���ه‌وێ���ت‪ ،‬ج��ری��وه‌ک��ان��ی��ان ته‌نها‬ ‫ک��ۆدن‪ ،‬که ک��اردان��ه‌وه‌ی ره‌فتاریانن‪،‬‬ ‫ئه‌گینا هیچ وات��ای��ه‌ک ن��اگ��ه‌ی��ه‌ن��ن‪ ،‬که‬ ‫ئێمه‌ی مرۆڤ بتوانین لێیان تێ بگه‌ین‪.‬‬ ‫وات��ه مه‌حاڵه ئێمه‌ی م��رۆڤ بتوانین‪،‬‬ ‫زمانی ئاژه‌اڵن وه‌رگێڕینه سه‌ر زمانی‬ ‫ئێمه‌ی مرۆڤ‪ .‬هه‌ر وه‌کو ڤێتگنشتاین‬ ‫ده‌ڵێت‪« :‬که گوێم له شێرێک ده‌بێت‬ ‫بنه‌ڕێنێت‪ ،‬من چۆن بزانم ده‌ڵێت چی؟»‬ ‫ئ��ه‌م��ه ئ���ه‌وه ده‌گه‌یێنێت‪ ،‬ک��ه مه‌حاڵه‬ ‫م���رۆڤ بتوانێت ک���ۆدی ده‌نگه‌کانی‬ ‫ئاژه‌ڵ له‌یه‌کیتر بدات‌و ئاوێته‌ی بکات‌و‬ ‫بیکات به زاراوه‌و وه‌ری بگێڕێته سه‌ر‬ ‫زمانی ئاده‌میزاد‪.‬‬ ‫جان جاک رۆسۆ ده‌ڵێت‪ :‬تایبه‌تمه‌ندیی‬ ‫له زمانی مرۆڤدا ئه‌وه‌یه‪ ،‬که زاراوه‌ی‬ ‫هه‌یه‪ .‬واته مرۆڤ ده‌توانێت ده‌نگه‌کانی‬ ‫خ���ۆی ب��ک��ات ب��ه وش���ه‌و ب��ه رس��ت��ه‌‌ی‬ ‫رێزمانی‪ ،‬که ئه‌م دی��ارده‌‌و خه‌سڵه‌ته‬ ‫مه‌حاڵه ل��ه جیهانی ئ��اژه‌اڵن��دا ب��ه‌دی‬ ‫بکرێت‪ .‬ده‌ن��گ خ��ۆی ل��ه خ��ۆی��دا هیچ‬ ‫واتایه‌ک نابه‌خشێت‪ .‬بۆ نموونه ده‌نگی‬ ‫ره‌شه‌با‪ ،‬یان هاژه‌ی چه‌م هیچ واتایه‌کی‬ ‫تایبه‌ت نابه‌خشێت‪ .‬مرۆڤێکی کورد‬ ‫کاتێک‪ ،‬که به زمانی کوردی زاراوه‌ی‬ ‫(خانوو) به‌کار ده‌هێنێت‪ ،‬ره‌نگه (خانوو)‬ ‫ل��ه زم��ان��ی ع��ه‌ره‌ب��ێ��ک��دا هیچ وات��ای��ه‌ک‬ ‫نه‌به‌خشێت‪ .‬وات��ه (خ��ان��وو) خ��ۆی له‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪198‬‬

‫خۆیدا ئاماژه‌یه بۆ واتایه‌کی تایبه‌ت‪،‬‬ ‫نه‌ک ئاماژه‌ بێت بۆ شتێکی تایبه‌ت‪.‬‬ ‫به واتایه‌کی‌تر‪( ،‬خانوو) بۆ کوردێک‬ ‫واتایه‌ک ده‌به‌خشێت بۆ شتێک‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫هه‌مان وشه بۆ عه‌ره‌بێک هیچ واتایه‌ک‬ ‫نابه‌خشێت‪ .‬که‌واته زاراوه ئاماژه‌یه‬ ‫بۆ واتایه‌کی تایبه‌ت‪ ،‬نه‌ک ئاماژه‌بێت‬ ‫ب��ۆ شتێکی‌ ت��ای��ب��ه‌ت‪ .‬ل��ه‌م��ه‌وه بۆمان‬ ‫ده‌رده‌که‌وێت‪ ،‬که ئه‌رکی زمان ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫که پێناسه‌ی جیهانی شته‌کانمان بۆ‬ ‫ده‌ک��ات‪ .‬ته‌نها جیهانی ئ��ه‌و شتانه‌ی‪،‬‬ ‫که ئێمه‌ی مرۆڤ ده‌توانین پرسیڤیان‬ ‫بکه‌ین‪ ،‬نه‌ک جیهانێک‪ ،‬که ئێمه نه‌توانین‬ ‫پرسیڤیان ب��ک��ه‌ی��ن‪ .‬ک��ه‌وات��ه‪ ،‬ئ��ه‌وه‌ی‬ ‫ده‌توانین بیری لێ بکه‌ینه‌وه‪ ،‬ته‌نها‬ ‫ئه‌وه‌یه‪ ،‬که به زمان ده‌توانین ناوی لێ‬ ‫بنێین‪ .‬ئیتر ئه‌گه‌ر زمانه‌که‌مان چه‌ند‬ ‫ه��ه‌ژار بێت‪ ،‬بیرکردنه‌وه‌مان ئه‌وه‌نده‬ ‫هه‌ژار ده‌بێت‪ ،‬یاخود زمانه‌که‌مان چه‌ند‬ ‫ده‌وڵ��ه‌م��ه‌ن��د‌ت��ر بێت‪ ،‬بیرکردنه‌وه‌مان‬ ‫ئه‌وه‌نده ده‌وڵه‌مه‌ندتر بێت‪ .‬هه‌ر وه‌کو‬ ‫ڤێتگنشتاین ده‌ڵێت‪ :‬زمان بیری مرۆڤ‬ ‫پێکده‌هێنێت‪ ،‬یاخود دروس��ت ده‌کات‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها زمان کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی‬ ‫پێکده‌‌ێنێت‪ .‬لێره‌دا ئه‌گه‌ر (من) زمانم‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬هه‌ڵبه‌ت (که‌سی‌تر) زمانی هه‌یه‪.‬‬ ‫له‌به‌ر ئ��ه‌وه‪( ،‬که‌سی‌تر) شت‌‪ ،‬یاخود‬ ‫بابه‌ت ‪ object‬نییه‪ ،‬هه‌ر وه‌کو سارته‌ر‬ ‫بۆی چووه‪ ،‬به‌ڵکو (که‌سی‌تر) هه‌ر له‬ ‫هه‌مان شێوه‌ی (من)‪ ،‬واته ئه‌ویش وه‌ک‬

‫(من) سه‌بجێکته‪ ،‬نه‌ک ئۆبجێکت‪ ،‬چونکه‬ ‫وه‌ک من هۆشی هه‌یه‌و بیر ده‌کاته‌وه‪.‬‬ ‫واته (که‌سی‌تر) وه‌ک من (خود)‪ ،‬یان‬ ‫واته هه‌ردوکمان وه‌ک یه‌ک خودین‪.‬‬ ‫من‪ ،‬که بیر له‌و ده‌که‌مه‌وه‪ ،‬ئه‌ویش بیر‬ ‫له من ده‌کاته‌وه‪ .‬به‌اڵم ئه‌و ئامڕازه‌ی‬ ‫من‌و که‌سی‌تر ده‌کات به هه‌مان شت‪،‬‬ ‫زمانه‪ .‬واته زمان من ده‌کار به خودو‬ ‫له هه‌مان کاتدا (که‌سی‌تر) ده‌کات به‬ ‫خ��ود‪ .‬ب��ه‌و ج��ۆره خ��وده‌ک��ان هه‌موو‬ ‫پ��ێ��ک��ه‌وه ب��ه ئ��ام��ڕازی زم���ان پێکه‌وه‬ ‫گرێ ده‌درێ��ن‌و کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی‬ ‫پێکده‌هێنن‪ .‬که‌واته زمان جگه له‌وه‌ی‬ ‫رۆڵ��ی وه‌سفکردنی ئۆنتۆڵۆجیانه‌ی‬ ‫بوونی هه‌یه‪ ،‬له هه‌مان کاتدا رۆڵی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیشی ه��ه‌ی��ه‪ ،‬چونکه هه‌ر‬ ‫زمانێک ئ��ه‌گ��ه‌ر رۆڵ���ی کۆمه‌اڵیه‌تیی‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬واته ئه‌گه‌ر له‌ نێوان مرۆڤه‌کاندا‬ ‫وه‌ک ک��ۆم��ه‌ڵ ب��ه‌ک��ار ن��ه‌ی��ه‌ت‪ ،‬ک��ه به‬ ‫هه‌مان زمانی یه‌کتر ئاخاوتن‌ ده‌که‌ن‪،‬‬ ‫ئیتر هیچ واتایه‌کی نابێت‪ ،‬ی��ان هیچ‬ ‫واتایه‌ک نابه‌خشێت‪.‬‬ ‫مادده‌و روح‬

‫‪Body and Soul‬‬

‫به گوێره‌ی پێناسه‌ی ئه‌ڕیستۆ‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫شتێک ده‌گوترێت م��ادده ‪ ،physic‬که‬ ‫گیانی‪ ،‬یاخود ژیانی تێدا نه‌بێت‪ ،‬وه‌ک‪:‬‬ ‫ب��ه‌رد‪ ،‬دار‪ ،‬خاک ‪ ..‬هتد‪ .‬به‌اڵم ده‌بێت‬ ‫بزانین‪ ،‬که مادده هه‌ندێک جار گیانی‪،‬‬


‫‪199‬‬

‫یاخود ژیانی تێدایه‪ .‬بۆ نموونه ئێمه‬ ‫ناتوانین به م��رۆڤ بڵێین‪ ،‬که م��ادده‌‬ ‫نییه‪‌.‬که‌واته مرۆڤ له مادده پێکهاتووه‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم ل��ه ه��ه‌م��ان ک��ات��دا ل��ه گیانیش‬ ‫پێکهاتووه‪ .‬ک��ه‌وات��ه م��رۆڤ به‌شێکی‬ ‫له مادده پێکهاتووه‌و به‌شێکی‌تری له‬ ‫گیان پێکهاتووه‪ .‬مادده ئه‌گه‌ر ئۆبجێکت‬ ‫بێت‌و گیان سه‌بجێکت بێت‪ ،‬که‌واته‬ ‫مرۆڤ سه‌بجێکته‌و له هه‌مان کاتیشدا‬ ‫ئۆبجێکته‪ .‬ئه‌مه پێناسه‌ی راسته‌قینه‌یه‬ ‫ب��ۆ م����رۆڤ‪ .‬ب����ه‌اڵم پ��رس��ی��ار ل��ێ��ره‌دا‬ ‫ئه‌وه‌یه‪ ،‬که ئایا له مرۆڤدا مادده‌و گیان‬ ‫چۆن له یه‌کتری جیا ده‌کرێنه‌وه؟ هێگل‬ ‫ده‌ڵێت‪ :‬م��رۆڤ له‌به‌ر ئ��ه‌وه‌ی هۆشی‬ ‫ه��ه‌ی��ه‪ ،‬ده‌ت��وان��ێ��ت ل��ه جیهانی خ��ودی‬ ‫خۆی بچێته ده‌ره‌وه‌و ببێت به به‌شێک‬ ‫ل��ه جیهانی ده‌ره‌وه‌ی خ��ودی خ��ۆی‪.‬‬ ‫له هه‌مان کاتدا ده‌‌توانێت له جهیانی‬ ‫خ��ودی خۆیه‌وه بشگه‌ڕێته‌وه بۆ نێو‬ ‫جیهانی خودی خۆی‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪،‬‬ ‫مرۆڤ توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه به هۆش‪،‬‬ ‫یاخود به بیر‪ ،‬له خودی خۆی بچێته‬ ‫ده‌ره‌وه‌و بشگه‌ڕێته‌وه بۆ نێو خودی‬ ‫خۆی‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬ده‌توانێت ببێت‬ ‫به سه‌بجێکت‌و له هه‌م ان کاتیشدا ببێت‬ ‫به ئۆبجێکت‪ .‬مادده‪ ،‬یاخود ئۆبجێکت‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی���ه‪ ،‬ک��ه ه��ۆش��ی ن��ی��ی��ه‪ .‬ک��ه‌وات��ه‬ ‫جیاوازیی نێوان مادده‌و گیان ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫که م��ادده بوونێکه هۆشی تێدا نییه‪،‬‬ ‫ب��ه‌اڵم گیان بوونێکه‪ ،‬که هۆشی تێدا‬

‫هه‌یه‪ .‬که‌واته ئه‌وه‌ی مرۆڤ ده‌کات به‬ ‫مرۆڤ‪ ،‬هۆشه‪ ،‬یاخود بیره‪ .‬واته ئه‌گه‌ر‬ ‫م���ادده‌ی���ه‌ک ه��ۆش��ی ه��ه‌ب��ێ��ت‪ ،‬ک��ه‌وات��ه‬ ‫م��رۆڤ��ه‪ .‬مادده‌یه‌کیش ئه‌گه‌ر هۆشی‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬م��رۆڤ نییه‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪،‬‬ ‫ه��ه‌ر ب��وون��ه‌وه‌رێ��ک‪ ،‬پێی ناگوترێت‬ ‫مرۆڤ ئه‌گه‌ر بیرو هۆشی تیا نه‌بێت‪.‬‬ ‫که ئێمه پێی ده‌ڵێین مردووه‌و زیندوو‬ ‫نییه‪ .‬لێره‌وه ئیتر ده‌توانین بڵێین‪ ،‬که‬ ‫ب��ی��ر خ��ه‌س��ڵ��ه‌ت��ی گ���ه‌وه‌ری���ی م��رۆڤ��ه‌و‬ ‫مادده‌ش خه‌سڵه‌ته الوه‌که‌یه‌تی‪ .‬مادده‬ ‫ئه‌و شته‌یه‪ ،‬که هۆشی تێدا نییه‪ ،‬بیریش‬ ‫ئه‌و شته‌یه‪ ،‬که هۆشی تێدایه سه‌باره‌ت‬ ‫به مادده‪.‬‬ ‫دێ���ک���ارت ب���ه الی�����ه‌وه وه‌ه���ای���ه‪ ،‬که‬ ‫م�����ادده‌و ب��ی��ر دوو ش��ت��ی ل��ه یه‌کتر‬ ‫دابڕاو سه‌ربه‌خۆ نین‪ ،‬چونکه مه‌حاڵه‬ ‫یه‌ک شت دوو گه‌وهه‌ری هه‌بێت‪ .‬بۆ‬ ‫نموونه مه‌حاڵه مرۆڤ دوو گه‌وهه‌ری‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬که یه‌کێکیان گه‌وهه‌ری ماددی‬ ‫بێت‌و ئه‌وی‌تریان گه‌وهه‌ری بیر بێت‪.‬‬ ‫واته له مرۆڤدا مه‌حاڵه دوو گه‌وهه‌ر‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬که یه‌کێکیان تایبه‌ت بێت به‬ ‫مادده‌و ئه‌وی‌تریان تایبه‌ت بێت به بیر‪.‬‬ ‫به‌اڵم پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‪ ،‬که ئێمه‬ ‫ده‌بینین‪ ،‬که م��ادده بۆشاییه‌ک داگیر‬ ‫ده‌ک��ات‪ ،‬به‌اڵم ئایا به هه‌مان شێوه‌ی‬ ‫م���ادده بۆشایی داگ��ی��ر ده‌ک���ات؟ ئێمه‬ ‫چۆن بتوانین بیسه‌لمێنین‪ ،‬که بیر وه‌کو‬ ‫مادده بۆشایی داگیر ده‌ک��ات؟ چونکه‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪200‬‬

‫ئه‌گه‌ر ه��ه‌ردووک��ی��ان بۆشایی داگیر‬ ‫بکه‌ن‪ ،‬که‌واته هه‌ردوو هه‌ر یه‌ک شتن‪،‬‬ ‫ئه‌وجا راسته بڵێین‪ ،‬که م��ادده‌و بیر‬ ‫ه��ه‌ردوو هه‌ر له یه‌ک گ��ه‌وه��ه‌ره‌وه‌ن‪.‬‬ ‫ب���ه‌اڵم ئ��ه‌گ��ه‌ر م���ادده بۆشایی داگیر‬ ‫ب��ک��ات‌و بیر ب��ۆش��ای��ی داگ��ی��ر ن��ه‌ک��ات‪،‬‬ ‫که‌واته له یه‌ک گه‌وهه‌ره‌وه نین‌‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫له دوو گه‌وهه‌ری جیاوازه‌وه‌‌ن‪ .‬به‌اڵم‬ ‫دیسان پرسیار ده‌که‌ینه‌وه‪ ،‬که مادده‌و‬ ‫بیر ئه‌گه‌ر دوو گه‌وهه‌ری جیاوازیان‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬چی پێکه‌وه گرێیان ده‌دات؟ بۆ‬ ‫وه‌اڵم��دان��ه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره دێکارت‬ ‫ب��اوه‌ڕی وه‌ه��ا ب��ووه‪ ،‬که گیان (روح)‬ ‫مادده‌و بیر پێکه‌وه گرێ ده‌دات‪ .‬ئێمه‬ ‫ره‌نگه بزانین‪ ،‬که به‌و شته ده‌گوترێت‬ ‫م������ادده‪ ،‬ک���ه ج���ووڵ���ه‌ی ن��ه‌ب��ێ��ت‌‌و به‬ ‫بزوێنه‌رێک نه‌بێت‪ ،‬نه‌بزوێت‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ره‌نگه بزانین‪ ،‬که بیر چاالکیی کیمیاییه‬ ‫ل���ه ده‌م���اره‌ک���ان���ی م��ێ��ش��ک��دا‪ ،‬ی��اخ��ود‬ ‫جۆرێکه پرۆسێسه‌‌ری کۆمپیوته‌ری‬ ‫بایۆلۆجی‌و کیمیایی‌و فیزیکییه له نێو‬ ‫مێشکی سه‌ری مرۆڤدا‌و به‌ستراوه به‬ ‫ده‌ماره‌کانی له‌شی مرۆڤه‌وه‌و هۆش‬ ‫ب��ه‌ره��ه‌م دێ��ن��ێ��ت‪ ،‬ه��ۆش ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬که‬ ‫م��رۆڤ به ه��ۆی��ه‌وه بتوانێت بزانێت‪،‬‬ ‫که خودی وه‌ک مرۆڤ بوونی هه‌یه‌و‬ ‫وه‌ک��و دێکارت ده‌ڵێت بیر ده‌ک��ات��ه‌وه‪.‬‬ ‫وات��ه م��رۆڤ ب��ه ه��ۆش ده‌زان��ێ��ت‪ ،‬که‬ ‫ته‌نها بوونه‌وه‌ر نییه‪ ،‬به‌ڵکو ده‌شزانێت‬ ‫ب��وون��ه‌وه‌ر ب��وون��ی چ��ۆن��ه‪ .‬ده‌ت��وان��ی��ن‬

‫بڵێین‪ ،‬که م��رۆڤ به هۆش ده‌زانێت‪،‬‬ ‫که بوونی هه‌یه‪ .‬به واتایه‌کی‌تر‪ ،‬مرۆڤ‬ ‫هۆشی نه‌بێت‪ ،‬درک به بوونی خۆی‬ ‫ناکات‪ ،‬که‌ درک به بوونی خۆی نه‌کات‪،‬‬ ‫ک��ه‌وات��ه بوونی نییه‪ .‬ب��ه‌و راده‌ی��ه‌ک��ی‪،‬‬ ‫که نه مرۆڤ به بێ هۆش نه بوونی‬ ‫ده‌ب��ێ��ت‌و نه بوونیش بوونی ده‌بێت‪.‬‬ ‫که‌واته ئایا ناتوانین بڵێین‪ ،‬که هۆش‬ ‫گه‌وهه‌ری بوونه؟ ئایا ناتوانین بڵێین‪،‬‬ ‫که هۆش ئه‌و گه‌وهه‌ره‌یه‪ ،‬که (من) له‬ ‫(خود)م‌و (من) له جیهانی ده‌ره‌کیم جیا‬ ‫ده‌کاته‌وه‪ .‬ئایا ده‌توانم بڵێم‪ ،‬که هۆش‬ ‫چییه‌تیی منه؟ ی��ان ده‌ت��وان��م بڵێم‪ ،‬که‬ ‫هٶش ئه‌فرانده‌ری بوونی منه‪ ،‬له‌به‌ر‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی‪ ،‬که ئه‌گه‌ر ه��ۆش نه‌بێت‪ ،‬من‬ ‫بوونم نابێت؟ ئایا ئه‌ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت‪،‬‬ ‫که هۆش‌و گیان (روح) هه‌ر یه‌ک شت‬ ‫بن؟ ئه‌گه‌ر یه‌ک شت نه‌بن‪ ،‬ئه‌ی گیان‬ ‫(روح) چییه؟‬ ‫ئه‌گه‌ر ب��ه‌م لێکدانه‌وه‌یه‌ی س��ه‌ره‌وه‬ ‫بێت‪ ،‬ده‌بێت هۆش چییه‌تیی (من) بێت‪.‬‬ ‫چونکه من ده‌هێنێته بوونه‌وه‪ ،‬کاتێکیش‪،‬‬ ‫که ده‌مرم‪ ،‬واتای ئه‌وه‌یه ئه‌و هۆشه‌م‬ ‫نامێنێت‪ ،‬که چییه‌تیی منه‪.‬‬ ‫ک�����ه‌وا ب����وو ئ������ه‌وه‌ی م���ن ه��ه‌م��وو‬ ‫بوونه‌وه‌ری‌تر جیا ده‌کاته‌وه‪ ،‬ئه‌وه‌یه‪ ،‬که‬ ‫من هۆشم هه‌یه‌و هیچ بوونه‌وه‌رێکی‌تر‬ ‫جگه له من هۆشی نییه‪ .‬بۆ نموونه‬ ‫من گومان بکه‌م چونکه هۆشم هه‌یه‪،‬‬ ‫به‌اڵم ئاژه‌ڵ توانای گومانکردنی نییه‪.‬‬


‫‪201‬‬

‫بۆ نموونه ده‌توانم ته‌نانه‌ت دێکارت‬ ‫گ��وم��ان ب��ک��ه‌م‪ ،‬ک��ه ه���ه‌م‪ .‬ده‌ش��ت��وان��م‬ ‫گومان بکه‌م‪ ،‬که هۆشم هه‌یه‪ .‬هه‌ر‬ ‫به‌م گومانکردنه‌‌ش ده‌توانم به باوه‌ڕی‬ ‫ره‌هاوه بیسه‌لمێنم‪ ،‬که هۆشم هه‌یه‌و‪،‬‬ ‫که هه‌م‪.‬‬ ‫دێ��ک��ارت ل��ه ک��ۆت��ای��ی هه‌نگاوه‌کانی‬ ‫ک��ۆگ��ی��ت��ۆک��ه‌ی��دا‪ ،‬وات�����ه ل���ه رێ���ب���ازی‬ ‫گومانگه‌راییه‌که‌یدا گه‌یشتۆته ئه‌و‬ ‫ب���اوه‌ڕه ره‌ه��ای��ه‌ی‪ ،‬که بوونی هه‌یه‌و‬ ‫ئه‌و بوونه‌ی هه‌یه‌تی هۆشی هه‌یه‌و بیر‬ ‫ده‌کاته‌وه‪ ،‬که ده‌ڵێت‪« :‬من بیر ده‌که‌مه‌‌وه‪،‬‬ ‫که‌واته من هه‌م ‪».Cogito ergo sum‬‬ ‫ئه‌م راستییه له بوونی هیچ گومانێک‬ ‫ه��ه‌ڵ��ن��اگ��رێ��ت‪ .‬ئ��ه‌گ��ه‌ر ب��ه ئه‌ندێشه‌ش‬ ‫بێت‪ ،‬به‌اڵم هه‌رگیز گومان هه‌ڵناگرێت‪.‬‬ ‫ک��ه‌وات��ه دێ��ک��ارت ل��ه کۆگیتۆکه‌یدا به‬ ‫ته‌نها دی����ارده‌ی هۆشی ک���ردووه به‬ ‫بناغه‌ی ره‌هایانه‌ی هه‌موو راستییه‌ک‪.‬‬ ‫به‌و واتایه‌ی‪ ،‬که مرۆڤی به‌وه پێناسه‬ ‫ک��ردووه‪ ،‬که تاقه بوونه‌وه‌رێک‌و تاقه‬ ‫گه‌وهه‌رێکه‪ ،‬که بیر ده‌کاته‌وه‌و جیایه‬ ‫له‌گه‌ڵ هه‌ر بوونه‌وه‌رێکی‌تر‪ .‬واته به‬ ‫الی دێکارته‌وه‪ ،‬مادده‌و بیر دوو شتی‬ ‫جیاوازن‪ ،‬جیاوازییه‌که‌شیان ئه‌وه‌یه‪،‬‬ ‫که بیر گه‌وهه‌ره‌و مادده گه‌وهه‌ر نییه‪.‬‬ ‫به‌و واتایه‌ی ئه‌گه‌ر بیر بوونی نه‌بێت‪،‬‬ ‫م��ادده بوونی نابێت‪ .‬وات��ه م��ادده به‬ ‫بیر ئه‌فرێنراوه‪ .‬به‌اڵم ده‌بینین ئێدمۆند‬ ‫ه��وی��س��ڕڵ ب��ه پ��ێ��چ��ه‌وان��ه‌ی دێ��ک��ارت‬

‫روانیویه‌تییه ه��ۆش‪ .‬گوتوویه‌تی‪ ،‬که‬ ‫هۆش نه گه‌وهه‌ره‌و نه مادده‌یه‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫چاالکییه‌که‪ ،‬که به‌رده‌وام له گۆڕاندایه‪،‬‬ ‫له کۆنه‌وه بۆ ئێستاو له ئێستاوه بۆ‬ ‫داهاتوو‪ ،‬به‌ره‌و درککردنی مه‌به‌ستێک‪،‬‬ ‫ک���ه وات����ا ب��ب��ه‌خ��ش��ێ��ت‪ ،‬ن���ه‌ک ب���ه‌ره‌و‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی شتێکی ماددی بێت‪ .‬ئه‌م‬ ‫بیرۆکه‌یه سیگمۆند فرۆید به ته‌واوی‬ ‫ئاوڕی لێ داوه‌ته‌وه‪ ،‬که ده‌ڵێت‪ :‬مرۆڤ‬ ‫هۆشی هه‌یه‌و نه‌ستیشی هه‌یه‪ .‬هه‌موو‬ ‫بیرێک له هۆشیدا ئاماده نابێت‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫هه‌ندێک بیر ده‌چێته ژێر هۆشه‌وه‪ ،‬که‬ ‫به هۆی خه‌فه‌بوونه‌وه هه‌موو کاتێک‬ ‫ئ��ام��اده نابێت‪ .‬ن��ه‌س��ت ب��ه بۆچوونی‬ ‫فرۆید هێزێکی ده‌روونیی چاالکه‪ ،‬که‬ ‫هه‌میشه کاریگه‌ریی له‌ سه‌ر ره‌فتاری‬ ‫مرۆڤ هه‌یه‪ .‬به تایبه‌تی له‌و ساتانه‌ی‪،‬‬ ‫که ملمالنێ له نێوان ئ��ه‌و ئ��اره‌زووه‬ ‫نه‌ستییانه‌ی‪ ،‬که له ناخی مرۆڤدا له‬ ‫نووستن خه‌به‌ریان ده‌بێته‌وه‌و داوای‬ ‫ت��ێ��رب��وون ده‌ک����ه‌ن‌و ئ���ه‌و به‌ربه‌سته‬ ‫هۆشیارییانه‌ی‪ ،‬ک��ه ده‌ب��ن��ه رێ��گ��ر له‌‬ ‫ب���ه‌رده‌م تێرکردنی ئ��اره‌زووه‌ک��ان��دا‪.‬‬ ‫ل���ه‌ب���ه‌ر ئ�����ه‌وه‌‪ ،‬ه��ه‌ن��دێ��ک ج����ار ئ��ه‌و‬ ‫ئ��اره‌زووه خه‌فه‌کراوانه‪ ،‬که رێگه‌یان‬ ‫نابێت ئاماده‌ بن‪ ،‬ده‌گۆڕێن بۆ خه‌ون‌و‬ ‫ئه‌ندێشه‌و نه‌خۆشیی ده‌روون���ی‪ .‬ئه‌م‬ ‫ملمالنێیه‌ی ن��ێ��وان ه���ۆش‌و ن��ه‌س��ت‪،‬‬ ‫ده‌توانین پێی بڵێین‪ ،‬که ملمالنێیه له‬ ‫نێوان (من)‌و (خود)ه‌که‌یدا‪ ،‬که الیه‌نی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪202‬‬

‫سێیه‌م ره‌نگه بتوانێت شی بکاته‌وه‬ ‫کۆده‌کانی بدۆزێته‌وه‪ ،‬که ئه‌ویش به‬ ‫بۆچوونی فرۆید پزیشکی ده‌روونییه‪.‬‬ ‫فرۆید ده‌ڵ��ێ��ت‪ :‬ئ��ه‌م ملمالنێیه ده‌بێت‬ ‫له ده‌روون��ی هه‌موو که‌سێکدا بوونی‬

‫هه‌بێت‪.‬‬


‫‪203‬‬

‫ئایا فەلسەفە هیچ رۆڵێکی لە بەهاری عەرەبیدا گێڕاوه؟‬ ‫«گفتوگۆیه‌کی کراو ‌ه له‌گه‌ڵ فه‌یله‌سووف‌و بیرمه‌ندی‬ ‫عه‌ره‌ب خه‌لدون ئه‌لنه‌بوانی»‬

‫?‪Did Philosophy Play a role in the Arab Spring‬‬ ‫‪An open dialogue with the Arab philosopher khaldoun‬‬‫‪alnabwani‬‬ ‫‪Translated into Kurdish by: Jihad Hama‬‬ ‫وه‌رگێڕی بۆ کوردی‪ :‬جیهاد حه‌مه‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪204‬‬

‫ئ��ای��ا ف��ەل��س��ەف��ە دەت��وان��ێ��ت چ��ی به‬ ‫سیاسه‌ت پێشکەش بکات؟ ئایا فەلسەفە‬ ‫دەتوانێت چی بە جیهانه‌که‌ی‪ ،‬یان بە‬ ‫سەردەمەکەی پێشکه‌ش بکات؟ ئەگەر‬ ‫لە وەاڵمدا بوترێت هیچ شتێک‪ ،‬هه‌ڵبه‌ت‬ ‫ل��ەم کاتەدا پرسیارەکە ب��ەم ج��ۆرەی‬ ‫لێدێت‪ ،‬کە ئایا فەلسەفە چ سوودێکی‬ ‫ه���ه‌ی���ه؟ ل���ە م����ێ����ژووی ف��ەل��س��ەف��ەدا‬ ‫فەیلەسوفە گەورەکان خۆیان وەاڵمی‬ ‫جیاوازیان بۆ ئەم پرسیارە هه‌بووه‪ .‬بۆ‬ ‫نموونە هێگڵ لە کتێبە بە ناوبانگەکەیدا‬ ‫به ناونیشانی (پرنسیپەکانی فەلسەفەی‬ ‫دادپه‌روه‌ری) بەم جۆره قسە لە سەر‬ ‫رۆڵی فەلسەفە دەکات‪« :‬کوندەپەپووی‬ ‫منیرڤا تا تاریکی دانه‌یێت‪ ،‬لە شەقەی‬ ‫باڵ نادات‪ .‬هێگڵ بەم جۆرە پێناسه‌ی‬ ‫ب��ۆ فەلسەفە ک����ردووه‪ ،‬ک��ە ب��ه دوای‬ ‫رووداودا دێ���ت‪ ،‬وات���ه ک��ات��ێ��ک دێته‬ ‫ئ���اراوه‪ ،‬که ک��ار لە ک��ار ترازبێت‪ .‬به‬ ‫واتهیه‌کی‌تر‪ ،‬هێگڵ جەختی له سه‌ر‬ ‫ئه‌وه کردووه‪ ،‬که تا واقیع کاری خۆی‬ ‫نەکات‪ ،‬یان دەستی خۆی نەوەشێنێت‪،‬‬ ‫فەلسەفە دەرن��اک��ەوێ��ت‪ .‬قبوڵکردنی‬ ‫ئ��ه‌م قسەیه‌ی هێگڵ لە س��ەر ئ��ەوەی‪،‬‬ ‫ک��ە فەلسەفە ب��ە دوای واقیعدا بێت‪،‬‬ ‫پرسیارەکەمان وەک خۆی دەمێنێته‌وه‬ ‫بە بێ وەاڵم‪ .‬گەر وابێت‪ ،‬ئیتر فەلسەفە‬ ‫چیی پێشکەش ب��ە س��ەردەم��ه‌ک��ه‌ی‌و‬ ‫خ��ۆی‌و جیهانی خ��ۆی دەک��ات‪ ،‬که لە‬ ‫کاتێکدا له دوای دوای��ی واقیعه‌وه به‬

‫پله‌ی دووه‌م دەکەوێت‪ ،‬یاخود بە دوای‬ ‫رووداوەک��ان��ی وەقیعەوە بێت؟ هێگڵ‬ ‫ب��ەم ج��ۆرە وەاڵم���ی ئ��ەم پرسیارە‌ی‬ ‫داوه‌ت��������ەوە‪ :‬ف��ەل��س��ەف��ە ه��ی��چ شتێک‬ ‫پێشکەش ناکات ته‌نها پێناسه‌کردن‌و‬ ‫تیگەیشتن‌و راڤەکردن نه‌بێت سه‌باره‌ت‬ ‫به‌و سەردەمەی‪ ،‬کە تییایدا واقیعێک‬ ‫دەگوزەرێت‌و دێتە ئاراوە‪.‬‬ ‫ئەم بۆچوونه‌ی هێگڵ ده‌رباره‌ی رۆڵی‬ ‫فەلسەفە‪ ،‬مارکس پەسەندی نە‌کردووه‪،‬‬ ‫قایل نەبووه بەوەی‪ ،‬کە فه‌لسه‌فه کاری‬ ‫ته‌نها راڤ��ەک��ردن��ی جیهان ب��ێ��ت‪ ،‬یان‬ ‫ته‌نها راڤەکردنی واقیعێکی تێپەڕیو‬ ‫بێت‪ .‬مارکس حه‌زی کردووه فەلسەفە‬ ‫رۆڵێکی بااڵتر ببینێت‌ له کاریگه‌ریی لە‬ ‫سەر واقیع‌و هاوبەش بێت بۆ گۆڕینی‪.‬‬ ‫لە توێژینه‌وه‌‌ی ژمارە یانزهەمیدیدا‪،‬‬ ‫که دەرب��ارەی فیورباخ نووسیویه‌تی‪ ،‬‬ ‫م���ارک���س ب���ه روون�����ی ب���ی���ری خ��ۆی‬ ‫ده‌رخستووه‪ .‬تیایدا گوتوویه‌تی‪ ،‬که‪:‬‬ ‫ئه‌رکی فەیلەسوف له رابردوودا تەنها‬ ‫ئەوە بووه‪ ،‬کە جیهان راڤە بکات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لەمه گرنگتر ئه‌وه‌یه‪ ،‬که به‌شدار بێت‬ ‫له گۆڕینی جیهان‪ ،‬نه‌ک ته‌نها راڤه‌ی‬ ‫بکات‌و هه‌ر ببێت به پاشکۆی واقیع‌و‬ ‫رووداوه‌کان‌و هیچی‌تر‪.‬‬ ‫ب��ە پێی ق��س��ەی هێگڵ فەلسەفە بە‬ ‫دوای واق��ی��ع��دا دێ���ت‪ .‬ب��ە پێی قسەی‬ ‫مارکس‌یش فەلسەفە دەبێت کاریگه‌ریی‬ ‫هه‌بێت له گۆڕینی هه‌نووکه‌ی خۆی‬


‫‪205‬‬

‫به‌ره‌و سه‌رده‌مێکی پێشکه‌وتووانه‌تر‪ .‬که «بیرنه‌که‌ینه‌وه‪ ،‬به‌ڵکو ته‌نها ته‌ماشا‬ ‫هایدگەریش لە کتێبه‌که‌یدا (ده‌روازه‌یه‌ک بکه‌ین‪.‬‬ ‫بەهاری عەرەبی‌و پەلکەزێڕینەکانی‬ ‫بۆ چوونه نێو مێتافیزیکه‌وه) دەڵێت‪:‬‬ ‫ک��رۆک��ی ف��ەل��س��ەف��ە پرسیارکردنێتی مارکس‬ ‫ب��ه‌ر ل��ه ب��ەه��اری ع��ەرەب��ی‪ ،‬ل��ە کاتی‬ ‫ده‌رب���������اره‌ی چ��ۆن��ی��ه‌ت��ی��ی گ��ۆری��ن��ی‬ ‫سەردەمەکەی خۆی بۆ سەردەمێکی‌تر‪ .‬رووخ��ان��ی دی��واری بەرلین‪ ،‬چ��ەپ بە‬ ‫ک���ەوات���ە ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‪ ،‬ی���ان ب��ەره��ەم��ی گشتی‌و بیری مارکسی ب��ه تایبەتی‬ ‫هه‌نووکه‌یه‌تی‪ ،‬یاخود لە بنەڕەت‌و لە توشی دۆخێکی لێکترازان‌و نەمانی‬ ‫قیبەلەنمای رینماییکاری خۆی بوو‪ .‬بۆیە‬ ‫ریشە‌یدا لە نێو هه‌نووکه‌یدایه‌تی‪.‬‬ ‫ل���ە دوای ئ����ەم س���ێ پ��ێ��ن��اس��ه‌ی��ه‌ی دووب��اره کەوتە خۆ دروستکردنەوە‪،‬‬ ‫فەلسەفەوە‪ :‬یه‌که‌م‪ ،‬که تێڕوانینی هێگڵ ن��ه‌ک وەک چ��ەپ��ی م��ارک��س��ی‪ ،‬بەڵکو‬ ‫بۆ فەلسەفە بە دوای واقیعدا دێت‪ .‬وەک پیاچوونەوە بە بیری خۆیدا بە‬ ‫دووه‌م‪ ،‬که تێڕوانینی مارکس بۆ فه‌لسه‌فه گ��وێ��رەی ئ��ەو گۆڕانکارییانەی‪ ،‬کە‬ ‫وه‌ک فاکته‌رێک بۆ گۆڕینی واقیعێک زۆر ب��ە خێرایی رووی��ان��داو هەموو‬ ‫بۆ واقیعێکی پێشکەوتوو‪ .‬سێیه‌م‪ ،‬که جیهانی گرته‌وه‪ ،‬بە جۆرێک‪ ،‬کە بیری‬ ‫تێڕوانینی هایدیگه‌ر بۆ فه‌لسه‌فه‪ ،‬که مارکسی پێشتر پێشبینیی له‌ باره‌وه‬ ‫پرسیاره لە سەر چۆنیەتیی گۆڕینی ن��ەک��ردب��وو‪ .‬ب��ە ب��ۆچ��وون��ی م���ن‪ ،‬ئ��ەو‬ ‫واقیع‪ .‬تێروانینێکی‌تر دێت‪ ،‬که ئه‌ویش گۆرانکارییانە نەرێنی نەبوون‪ ،‬بەڵکو‬ ‫تێڕوانینه‌که‌ی ڤیتگنشتاین‌ه‪ ،‬کە دەڵێت‪ :‬ئ���ەوە خ��ۆی ل��ه خ��ۆی��دا مارکسیە‌ته‌‬ ‫«فەلسەفە بێ هیزو بێ توانایە لە ئاستی رەسەنه‌که‌ بوو بە گوێرەی یەکێک لە‬ ‫ئەو واقیعەی‪ ،‬کە تیایدا دێتە ئ��اراوە‪ .‬گۆشەنیگاکانی بۆ بە خۆداچوونەوەی‬ ‫ئەم فەیلەسوفە لە کتێبه‌که‌یدا‪ ،‬که به بیر بە پێوەری هەڵقواڵنی بیری نوێ‬ ‫ناونیشانی (توێژینه‌وه فه‌لسه‌فییه‌کان) لە واقیعە نوێیه‌کەوە‪ .‬واته بە پێوەری‬ ‫ه‪ ،‬ده‌ڵێت‪« :‬فەلسەفە هەموو شتەکان ب��ە خ���ۆداچ���وون���ەوەی ب��ی��ر ل��ە س��ەر‬ ‫ده‌خ��ات��ه ب��ه‌رچ��او‪ ،‬ب���ه‌اڵم ب��ێ ئ��ەوەی بنه‌مایه‌ک‪ ،‬که بیر هه‌ڵقواڵوی واقیع‬ ‫بتوانێت راڤە‌یان بکات‌و هیچ شتێکی ب��ێ��ت‪ .‬ب��ه واتهیه‌کی‌تر‪ ،‬بیر خ��ۆی له‬ ‫لێ بەرهەم بهێنێت‪ .‬ئەم فەیلەسوفە خۆیدا دۆگما‌یانه‌و چه‌قبه‌ستووانه نییه‪،‬‬ ‫ب��ڕوای وای��ە‪ ،‬ک��ە‪« :‬فەلسەفە هەموو به‌ڵکو گومانی تیا نییە‪ ،‬کە هەندێک‬ ‫شتەکان وەک خ��ۆی بەجێدەهێڵێت ‪ .‬ل��ە ت���ه‌وژم���ه م��ارک��س��ی��ی��ەک��ان��ی دوای‬ ‫له دواییدا به‌وه ئامۆژگاریمان ده‌کات‪ ،‬مارکس رەخنەی خۆیان گرتووه له‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪206‬‬

‫م��اوەی��ەک��ی زۆر ل��ه پێش س��ه‌رده‌م��ی‬ ‫هەوڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت‌و‬ ‫دژایەتیکردنی مارکسیزم ـ ستالینیزم‌و‬ ‫مارکسیزمی ئۆرتۆدۆکسی (راستڕه‌و)‪،‬‬ ‫بۆ نموونه‪ ،‬قوتابخانەی فڕانکفۆرت‌و‬ ‫پێشتریش رەخنەکانی جۆرج لۆکاش‬ ‫له کتێبه‌که‌یدا به ناونیشانی (مێژووو‬ ‫هۆشیاریی چینایەتی)‪ .‬هەروەها کارل‬ ‫ک��ۆڕش له کتێبه‌که‌یدا به ناونیشانی‬ ‫(مارکسیزم‌و فه‌لسه‌فه)‪ .‬ره‌خنه‌کانی‬ ‫سارته‌ریش‪ ،‬که لەگەڵ بیری مارکسیدا‬ ‫لە نزیکبوونەوە‌و دوورک��ەوت��ن��ەوەدا‬ ‫ب���وو؛ ج��ارێ��ک الی��ەن��گ��ی��ری��ی دەک���ردو‬ ‫جارێک رەخنەی لێ دەگ��رت‪ .‬دیسان‬ ‫رەخنەکانی ئەلتۆسیر لە خوێندنەوەی‬ ‫نوێیدا بۆ سیستمی سەرمایەداری‪.‬‬ ‫ب���ە پ���ێ���چ���ەوان���ەی ب��ۆچ��وون��ه‌ک��ان��ی‬ ‫دک��ت��ۆر س����ادق ج����ه‌الل ئ���ه‌ل ع���ه‌زم‪،‬‬ ‫ک��ه ل��ە ک��ت��ێ��ب��ه‌ک��ه‌ی��دا ب��ه ن��اون��ی��ش��ان��ی‬ ‫(به‌رهه‌ڵستی ک��ردن له ماتریالیزمی‬ ‫م��ێ��ژووی��ی) رەخ��ن��ەی ئ��اڕاس��ت��ه‌‌ی ئه‌و‬ ‫ب��زووت��ن��ەوە‌و دیدگایانە ک���ردووه‪ ،‬که‬ ‫دوورن لە فەلسەفەی مارکسییەوه‪،‬‬ ‫من وا ده‌بینم‪ ،‬کە ئ��ه‌و بزووتنه‌وه‌و‬ ‫دیدگایانه زۆر چ��ڕو پ��ڕو ب��ه س��وود‬ ‫ب��وون ب��ۆ تیگەیشتن ل��ە بزوتنەوەی‬ ‫مێژووو بۆ شکاندنی پیرۆزکردن‌و به‬ ‫دۆگماکردن‌و ئایینگه‌راییکردنی بیر‪ ،‬کە‬ ‫دەقە مارکسییه‌کان بە جۆرێک پیرۆز‬ ‫ک����راون‪ ،‬ک��ە ئ��اس��ت��ی��ان ل��ه س���ەرووی‬

‫پ��ل��ه‌ی رەخ���ن���ە‌دا ب��ێ��ت‌و وەک بیری‬ ‫پێغەمبەران‌و وت��ه‌‌ی خودایی ته‌ماشا‬ ‫بکرێت‪ ،‬له بێگه‌رو ب��ه‌ده‌ر بن له هه‌ر‬ ‫هه‌ڵه‌و ره‌خنه‌یه‌ک‪.‬‬ ‫ب��ی��ری مارکسی ه��ەر ل��ە س��ەرەت��ای‬ ‫دەس��پ��ێ��ک��ردن��ی ج��ەن��گ��ی س�����اردەوە‬ ‫پاشەکشەی بە خ��ۆی ک��رد‪ ،‬که ئیدی‬ ‫وه‌ک بیری شۆڕشگێڕانه نه‌مێنێته‌وه‪.‬‬ ‫ت���ا ئ���ەو ئ��اس��ت��ە ک���ەوت���ە س���ەر رەف���ە‬ ‫پ���ەراوێ���زخ���راوەک���ان���ی م���ێ���ژوو‪ .‬ب��وو‬ ‫ب��ە چەمکی سەردەمێکی راب���ردووو‬ ‫کۆنباو‪ .‬بوو به کۆتایی مێژوو‪ .‬هه‌ر‬ ‫وه‌ک فۆکۆیاما دەڵ��ێ��ت‪« :‬فەلسەفەی‬ ‫پراکتیزەکراو ئیتر بە راده‌یه‌کی زۆر‬ ‫س��ه‌ب��اره‌ت ب��ه ب��ی��ری سیاسی چه‌قی‬ ‫به‌ست له نێو قۆناغی جیهانگیریداو‬ ‫له گه‌یشته ئه‌و راده‌ی��ه‌ی‪ ،‬که چەمکی‬ ‫دیموکراسی له بیری مارکسیدا بوو به‬ ‫بابه‌تێک‪ ،‬که هه‌رگیز باس‌و قسەی لە‬ ‫سەر نەکرێت‪.‬‬ ‫ل��ە جیهانی ع��ەرەب��ی��دا‪ ،‬رەوش��ەک��ە‬ ‫زۆر تراژییدییانه‌تر کەوتەوە‪ .‬لەگەڵ‬ ‫رووخانی سیستمە سۆسیالیستییەکاندا‬ ‫چ����ەپ����گ����ەرای����ی ب�����وو ب����ە ب��ی��رێ��ک��ی‬ ‫پ��ەراوزی��زخ��راو‪ .‬ک��ه‌وت��ه ژێ��ر چه‌تری‬ ‫رژێمە ستەماکارەکان‪ .‬تا ئەو ئاستەی‬ ‫بیرکردنەوە لە هه‌ر گۆڕانێک بە شۆڕش‬ ‫کردن‪ ،‬بوو بە موعجیزەیەکی خودایی‪ .‬‬ ‫ل��ەگ��ەڵ تێشکانی سیاسی‌و نەمانی‬ ‫پ�����ڕۆژە‌ی ن��ەت��ەوەی��ی الی ع����ەرەب‪،‬‬


‫‪207‬‬

‫مرۆڤه‌کانی هەستیان بە سوکایەتی‌و ف��ەره��ەن��گ��ی م��ارک��س��ی س��ەر ل��ە نوێ‬ ‫رس��واب��وون ک��رد‪ .‬هیچ ره‌هه‌ندێک لە سەری هەڵدایه‌وه‪ ،‬ئەگەر ئەم بەهارە‬ ‫بەردەمیاندا نەما رووی تێ بکه‌ن‪ ،‬جگە ویستبێتی گیانی بە بەردا بکاتەوە‪.‬‬ ‫ئ�����ەوەی دووب�������اره دەگ���ەڕێ���ت���ەوە‪،‬‬ ‫لە دەنگی دەهۆڵی ئایینیی ـ ئاسمانی‬ ‫ه��ه‌ڕه‌م��ه‌ک��ی ن��ەب��ێ��ت‪ .‬ه����ەروەک چۆن مارکسی س��ەدەی ن��ۆزدە نییە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫مارکس گوتوویەتی‪« :‬کاتێک‪ ،‬که خاک پەلکەزێڕینییەکانی‌و تارماییەکانیه‌تی‪.‬‬ ‫وشک ده‌بێت‪ ،‬ئاسمان دەگەشێتەوە‪ .‬ئەگەر چەمکە فه‌لسه‌فییه‌کانی دێریدا‬ ‫بەوجۆرە‌ش فەلسەفە بۆ تیگەیشتن‌و وەربگرین‪ ،‬بۆ جێنشینکردنی گوتاری‬ ‫گۆڕینی واقیع وشکی ک��رد‪ .‬لە جێی فەلسەفی‪ .‬‬ ‫ئەمە‌دا ئایینه ئاسمانییەکان گەشانەوە‪ .‬ده‌بینین گەڕانەوەی تارمایی مارکس‬ ‫لە یەکێک لە کتێبەکانمدا‪ ،‬کە پێناسه‌ی ب��ە م��ەب��ەس��ت‪ ،‬ی��ان ب��ێ م��ەب��ەس��ت‪ ،‬بە‬ ‫ب��ۆچ��وون��ه‌ک��ان��ی م��ارک��س��م ک����ردوە‪ ،‬ئاگاییەوە‪ ،‬یان بێ ئاگایی‪ ،‬بۆ گوتاری‬ ‫گوتوومە‪ ،‬که تارمایی ئایینیی سەلەفیی بەهاری عەرەبی‪ ،‬بە واتای گه‌ڕانه‌وه‌ی‬ ‫باڵی بە سەر جیهانی عەرەبیدا‪ ،‬کێشاوه‪ .‬ت��ارم��ای��ی ب���اوک ن��ای��ه‌ت ب��ه بۆچوونه‬ ‫ه��ەروەک چۆن کێبڕکێی خۆ پڕچەک فڕۆیدییەکە‌ی‪ ،‬واته به واتای گەڕانەوەی‬ ‫ک��ردن لە س��ەردەم��ی جەنگی س��ارددا باوکی ک��وژراو نایه‌ت‪ .‬بەڵکو ئەوەی‬ ‫باو بووه‪ .‬لە دەقێکی‌تردا وام پێناسه‌ بەردەوام دەبێت له سه‌پاندنی یاساکانی‬ ‫ک����ردووه‪ ،‬ک��ه کێبڕکێی دی��ن��داری لە به رێگای هەستکردنی کوڕە‌کانی بە‬ ‫جیهانی عەرەبی رەشبینیشدا بۆته باو‪ .‬تاوان بەهۆی ئه‌وه‌ی ده‌ستیان چۆته‬ ‫بەاڵم لە پڕ ئەو موعجیزەییەی‪ ،‬کە کاتی کوشتنی‪ ،‬خودی مارکس‌ه به‌و واتایه‌ی‪،‬‬ ‫بەسەر چووبوو‪ ،‬روویدا‪ .‬موعجیزە‌که ک��ه شکسپیر داوی��ه‌ت��ی ب��ه هاملێت‌ی‬ ‫خودایی نەبوو‪ ،‬بەڵکو میللیگەرایی بوو‪ .‬باوک‪ ،‬که تارماییە قوتاربووەکانی لە‬ ‫کاتێک شۆرشی (یاسەمین) لە تونس‌دا دەس��ت زەم��ە‌ن دووب��اره ده‌گه‌ڕێنه‌وه ‬ ‫رووی�����دا‪ ،‬دەرگ����ای خستەسەرپشت ب��ۆ ب��ی��رخ��س��ت��ن��ەوەی ه��ام��ڵ��ی��ت‌ی ک��وڕ‬ ‫ب����ۆ راپ����ەڕی����ن����ی چ����ەوس����اوەک����ان‌و ب���ە‌وه‌ی‪ ،‬ک��ه پێویست بکات تۆڵه بۆ‬ ‫پەراوێزخراوەکان‌و ه��اڕدراوەک��ان له ب��اوک��ی ب��ک��ات��ه‌وه‪ .‬ه��ه‌ڵ��ب��ه‌ت ئ��ه‌و وات��ا‬ ‫دژی ئەو رژێمە ستەمکارە هەژمونکارە هێماییه‌ی‪ ،‬که من لێره‌دا مه‌به‌ستمه‪،‬‬ ‫مافیاییە عەسکەرتارییەی‪ ،‬کە هەموو کوشتنی گه‌لی ب��اوک��ه ل��ه سیاسه‌تی‬ ‫ب��ەه��ا مرۆییه‌کانی ل��ە خ��ەڵ��ک زەوت دی��م��ۆک��ڕاس��ی��دا‪ :‬وات����ه س���ەرچ���اوەی‬ ‫ک��ردب��وو‪ .‬ل��ەگ��ەڵ ب��ەه��اری ع��ەرەب��ی��دا دەس��ەاڵت��ەک��ان‌و ی��اس��ادان��ان��ه‪ .‬ئ��ەوە‌ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪208‬‬

‫ل��ە ب��ەه��اری ع��ەرەب��ی��دا ده‌گ��وزه‌رێ��ت‪،‬‬ ‫ل��ە ت��ۆڵ��ەس��ەن��دن��ەوەی هاملێت‌ی کوڕ‬ ‫لە بکوژی باوکی به‌و الوه هیچی‌تر‬ ‫نییە‪ .‬واته جگە لە تارماییەکانی گەلی‬ ‫ک���وژراوی گ��ەڕاوەی��ە بۆ تۆڵەسەندن‬ ‫لە ستەمکارانیان‌و موئامەرەچییەکانی‬ ‫بکوژیان‪ .‬لە شۆڕشەکانی عەرەبیدا لەوە‬ ‫تێگەیشتین‪ ،‬کە هیچ بیرێک بە ئەندازەی‬ ‫مارکس‌و مارکسیزم ناتوانێت دەربڕی‬ ‫ناڵەی گەل بێت‪ .‬بەاڵم دەبێت ئاگامان‬ ‫لەوەبێت کە گەڕانەوە بۆ فکری مارکس‬ ‫وەک شۆرشی تێپەڕاندن‌و قۆناغیی‌و‬ ‫پ��ردێ��ک بەکاریبهێنین‪ ،‬ن���ەک تیایدا‬ ‫چەقبەستین‪ .‬پەلکەزێڕینە گەڕاوەکانی‬ ‫م��ارک��س گ���ەڕان���ەوەی تارماییەکانی‬ ‫م��ێ��ژووی بیری فەلسەفیی ع��ەرەب��ە‪،‬‬ ‫نەک تەنها بە شێوازە مارکسییەکەی‪،‬‬ ‫بەڵکو گەڕانەوەی بڕوامان بە کارایی‬ ‫فەلسەفە ل��ە گ��ۆڕان��ی جیهاندا‪ ،‬وەک‬ ‫عەرەبیش گەێڕاندنه‌وەی تواناییمان‬ ‫ب��ۆ ش��ۆڕش��ک��ردن‌‪ .‬ئیتر فەلسەفە من‬ ‫بەرگری لە فەیلەسوف دەکەم ‌و لێی‬ ‫ناترسم‪.‬‬ ‫ف��ەل��س��ەف��ە پ���ڕۆس���ەی���ە‪ .‬ب���ۆ ن��م��وون��ه‬ ‫مارکسیزم‪ .‬بە بۆچوونی من فەلسەفە‬ ‫لە بابه‌تێکدا کورت ناکرێتەوە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫فەلسەفە ده‌بێت دوو قاچی هه‌بێت‪.‬‬ ‫وات��ه ده‌ب��ێ��ت بریتی بێت ل��ە تیۆری‌و‬ ‫پراکتیک‌‪ .‬ئەگەر واز لە یەکێکیان به‬ ‫ته‌نها وه‌رگ��ی��را‪ ،‬ئ��ەوە ش��ەل دەبێت‪،‬‬

‫ی��ان ک���ورت دەهێنێت‪ .‬هێگڵ هه‌ڵه‌ی‬ ‫کردووه‪ ،‬که فەلسەفەی لە راڤەکردنی‬ ‫جیهاندا چڕ کردۆتەوە‪ .‬مارکس‌یش بە‬ ‫تەواوی هه‌ڵه‌ی کردووه‪ ،‬کە کۆتایی به‬ ‫فه‌لسه‌فه هێناوە الی هێگڵ‌و جەختی له‬ ‫سه‌ر ئەوە کردەوە‪ ،‬کە فەلسەفە دەبێت‬ ‫رۆڵی لە گۆڕینی جیهاندا هه‌بێت‪.‬‬ ‫کەڵەکەبوونی رۆڵی فەلسەفە‬ ‫دەب��ێ��ت ئ��اگ��ادارب��ی��ن‪ ،‬ک��ه فه‌لسه‌فه‬ ‫هەرچەند هه‌وڵ بدات‌و بیەوێت جیهان‬ ‫بگۆڕێت‪ ،‬ئەو گۆرانکارییە بە شێوازێکی‬ ‫شۆڕشگێڕانە‌و ب��ە ی��ەک ج��ار نایەتە‬ ‫دی‪ ،‬بەڵکو بە شێوازی کەڵەکەبوون‌و‬ ‫هەنگاو بە هەنگاو دەکرێت‪ .‬شۆڕش‪،‬‬ ‫ل���ەگ���ەڵ ئ������ەوەی پ��ێ��ک��ه��ات��ه‌ی��ه‌ک��ە لە‬ ‫پ��ێ��ک��ه��ات��ەک��ان��ی رۆش��ن��ب��ی��ری��ی ه��ەم��وو‬ ‫نەتەوە‌و گ��ەالن به تێکڕا له جیهاندا‪،‬‬ ‫وەک چۆن بیرکاریی موڵکی یەک گەل‬ ‫نییە لە جیهاند‪ ،‬به‌ڵکو هینی هەموو‬ ‫گەالنی جیهانە‪ ،‬بەاڵم تایبەتمەندێتیشی‬ ‫هەیە‪ .‬فەلسەفە لە هەموو سەردەمە‬ ‫جیاوازەکاندا هاوبەشیی ک��ردووه‪ .‬لە‬ ‫بەهێزبوونی تواناکانی هەر نەتەوە‌و‬ ‫گەلێک‪ .‬بە جۆرێک لە ج��ۆرەک��ان‌‪ ،‬بە‬ ‫پێی تایەبەتمەندێتییە جیاوازەکانییان‪،‬‬ ‫ه��اوب��ەش ب���ووه ل��ە درێ��ژک��ردن��ه‌وه‌و‬ ‫ک��ەڵ��ەک��ە‌ک��ردن��ی ئ��ام��ڕازەک��ان��ی بیری‬ ‫رەخنەیی بۆ گۆڕان‪ .‬بۆ نموونه‪ ،‬ئەگەر‬ ‫دروش��ەم��ەک��ان��ی ش��ەق��ام��ی ش��ۆرش��ی‬


‫‪209‬‬

‫ع��ەرەب��ی وەرب��گ��ری��ن‪ ،‬ک��ە ده‌یانبین‌‌و تارمایی فەلسەفەکەی مارکس‌یش زۆر‬ ‫ده‌ی��ان��ب��ی��س��ت��ی��ن‌و ده‌ی��ان��خ��وێ��ن��ی��ن��ه‌وه‪ ،‬ئامادەیی تیادا هەبووبێت لەم بەهاری‬ ‫گوێمان لێدەبێت‪ ،‬که له الیه‌ن که‌سانی ع��ەرەب��ی��ی��ەدا ـ ب��ەڵ��ک��و تارامییەکانی‬ ‫ئ��اس��ای��ی‌و س������ادەوه‪ ،‬ک��ە پاشخانی مونتسکیۆ‪ ،‬رۆس���ۆ‪ ،‬ف���ه‌ره‌ح ئانتۆن‪،‬‬ ‫رۆشنبیرییان نییە‪ ،‬به‌رز ده‌کرێنه‌وه‪ ،‬محەمەد عەبدە‪ ،‬تاهه حسین‪ ،‬شه‌کیب‬ ‫بۆمان دەردەک��ەوێ��ت‪ ،‬که هەموو ئەو ئ����ەرس����ەالن‪ ،‬ع���ەب���دواڵی ع�����ەرەوی‪،‬‬ ‫چه‌مکانه له خۆ ده‌گرن‪ ،‬که فەلسەفە له سادق جەالل ئه‌ عه‌زم‪ ،‬ته‌یب تیزینی‪،‬‬ ‫سه‌رده‌مه جیاجیاکاندا کاری له سه‌ر ن��ه‌وال ئ��ه‌س��ه‌ع��داوی‪ ،‬فاتمە مرنیسی‪،‬‬ ‫ک��ردوون‪ .‬بۆ نموونه‪ ،‬وەک دروشمی رج���ا ب��ن س���ه‌الم���ە‌و ع��ەزم��ی ب��ش��ارە‬ ‫ئ�������ازادی‪ ،‬دی���م���وک���راس���ی‪ ،‬دەوڵ���ەت���ی بەشدارن تیایدا‪ .‬هەموو تارماییەکانی‬ ‫مەدەنی‪ ،‬یەکسانی‌‪ ،‬سەروەریی گەل‪ ،‬ئەمانە شەقامەکانیان داپۆشیوە دژ‬ ‫دەس��ت��ور‪ ،‬ه��ەڵ��ب��ژاردن‪ ،‬س��ەروەری��ی ب��ە س��ت��ەم��ک��اران‪ .‬ه��اوب��ەش��ی��ی ت��ی��ادا‬ ‫دەوڵ������ەت‪ ،‬ش��ەرع��ی��ەت��ی پ��ەرل��ەم��ان‪ ،‬دەکەن‌و بەکار دەهێنرێن لە وتووێژو‬ ‫جیاکردنەوەی دەسەاڵتەکان‪ ،‬مامەڵەی بەرەوڕووبوونەوەکاندا‪ .‬‬ ‫ئاشتیانە ل��ەگ��ەڵ دەس���ەاڵت‌‌و نەتەوە‬ ‫دوا قسە‌‌م ئ��ەوە‌ی��ه‪ ،‬کە من بە یەک‬ ‫یەکگرتوەکان‌و شۆرش‌‌و‪ ..‬هتد‪ .‬هه‌موو‬ ‫ئ��ەم��ان��ە‪ ،‬ک��ە خەڵکانی ش��ەق��ام کایان چاویکه سەیری هەموویانم ک��ردوە‪.‬‬ ‫ل��ه س���ه‌ر ک�����ردووه‌و ک���اری ل��ه س��ه‌ر ویستوومە ئاماژە بۆ ئه‌وه بکه‌م‪ ،‬که‬ ‫ده‌که‌ن‪ ،‬هه‌مووی له بنه‌ڕه‌تدا بەرهەمی رۆڵی ش��ارەوەو بناغەیی فەلسەفە لە‬ ‫فەلسەفه‌ن‪ ،‬که بوون‌و ده‌بن به چه‌مکی بەهاری عەرەبیدا بوونی هه‌‌یه‪ .‬ئەوه‌ی‬ ‫واقیع‌و لەگەڵ ئەم سەردەمه‪ ،‬یان ئەو له سه‌ری قسەم نەکردووه‪ ،‬ئه‌وه‌یه‪ ،‬که‬ ‫سەردەمدا‪ ،‬یان لەگەڵ ئەم گەله‌دا‪ ،‬یان تارماییە سەلەفییەکان دەبینرێن‪ ،‬کە‬ ‫ئەو گەله‌دا دێنه به‌رهه‌م‪ .‬به تایبه‌تی له چۆن وەک گۆشت‌و خوین شه‌قامیان‬ ‫الیه‌ن که‌سانێکه‌وه کاریان پێ ده‌کرێت‪ ،‬داپۆشیوه‪. .‬‬ ‫له کۆتاییدا ئەم پرسیارە دەمێنێتەوە‬ ‫که رەنگە هیچ پاشخانێکی رۆشنبیریی‌و‬ ‫بیکه‌م‪ ،‬که ئایا سەر لە نوێ غەزالیی‬ ‫فەلسەفییان نەبێت‪.‬‬ ‫ئەم تارماییە فەلسەفییانە لە سەردەمی س��ەل��ەف��ی ده‌ت���وان���ێ���ت ئ����ەم ج��ەن��گ‌و‬ ‫دیموکراسیی گریکەکانەوە چەسپیوە پ��ێ��ک��دادان��ان��ە ب��خ��ات��ەوە ژێ���ر دەس��ت��ی‬ ‫تا دەگاتە ئەمڕۆ‪ .‬ئەمە تەنیا تارمایی خۆی‌و زالبێتەوە بە سەریدا؟ لەوانەیە‬ ‫فەلسەفەکەی مارکس نییە ـ ئەگەر چی لە سەرەتادا بتوانێت ئەوە بکات‪ ،‬بەاڵم‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪210‬‬

‫بەهار لەگەڵ سەردەمە جیاوازەکاندا‬ ‫دەگ��ەش��ێ��ت��ەوە‌و دەرازێ���ت���ەوە‌و چییتر‬ ‫فەلسەفە ب��ە چ��اوی س��ووک تەماشا‬

‫ناکرێت‪ .‬لە ده‌ری��ای رۆشنبیریشماندا‬ ‫که‌شتیه‌کان هه‌رگیز بە بێ فەلسەفە‬ ‫چارۆکەدار نابن‪.‬‬


‫‪211‬‬

‫وەها گریمانە بكە دەوڵەت لە ئارادا نەبێت‬ ‫«توێژینەوەیەك سەبارەت بە فەلسەفەی سیاسی تۆماس هۆبز»‬ ‫‪Suppose, that there is no state‬‬ ‫”‪“An essay on Thomas Hobbes’ political philosophy‬‬

‫ئامادەكردنی‪ :‬دیار عبدالباقی خەلیل‬ ‫‪Prepared by: Diar Abdulbaqi Khalil‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪212‬‬

‫پێشەکی‬ ‫ه�������ەر وەك دەگ����وت����رێ����ت ه���ە‌ر‬ ‫ف��ەی��ل��ەس��ووف��ێ��ك م��رۆڤ��ی س��ەردەم��ی‬ ‫خۆیەتی‪ ،‬تۆماس هۆبزیش لەمە بەدەر‬ ‫ن��ەب��ووە‪ .‬ئ��ەو رەوش‌‌و ب��ارودۆخ��ەی‪،‬‬ ‫كە هۆبزی تیادا له‌دایکبووه‌و ژیاوە‌‌‪،‬‬ ‫كاریگەریی زۆری ب��ە س��ەر رەوت��ی‬ ‫ب���ی���رك���ردن���ەوەی���دا ه����ه‌ب����ووه‪ .‬وەك‬ ‫سەرچاوەكان ئاماژەی پێدەدەن‪ ،‬ئه‌و‬ ‫س��اڵ��ه‌ی‪ ،‬که ئیسپانیا بۆته مه‌ترسی‬ ‫ل��ه‌ س��ه‌ر ئینگلترا‪ ،‬ه��ۆب��ز ب��ه ح��ه‌وت‬ ‫مانگی له‌دایکبووه‪ .‬بۆیە هۆبز هەمیشە‬ ‫گوتوویه‌تی‪« :‬م��ن‌‌و ت��رس پێكەوە لە‬ ‫دای��ك��ب��ووی��ن ئ��ەو رەوش���ە ن��ال��ەب��ار‌‌و‬ ‫شێواوەی ئینگلتەرا‪ ،‬تەنانەت هەتا كاتی‬ ‫مردنی هۆبزیش هه‌ر بەردەوام بووه‪.‬‬ ‫بۆیە لە م��اوه‌ی ژیانیدا هەوڵی داوه‬ ‫چاره‌سه‌رێک بۆ دۆخی سه‌رده‌مه‌که‌ی‬ ‫خۆی بدۆزێته‌وه‪ ،‬که ببێته سیستمێكی‬ ‫س��ی��اس��ی ب���ۆ واڵت����ه‌ک����ه‌ی‪ .‬ب���ۆ ئ��ه‌م‬ ‫مه‌به‌سته‌ش له ساڵی ‪١٦٥١‬دا کتێبێکی‬ ‫نووسیوه به ناونیشانی (لیڤیاتان) ‪ ،‬که‬ ‫له زمانی کوردیدا به واتای ئه‌ژدیهای‬ ‫ئه‌فسانه‌یی‪ ،‬یاخود نه‌هه‌نگی ئه‌فسانه‌یی‪،‬‬ ‫دێ��ت‪ .‬ئ��ەم کتێبه‌ی له توێی مێژووی‬ ‫فه‌لسه‌فه‌دا به شاكارێكی فەلەسه‌فی‬ ‫ه��ەژم��ار دەك��رێ��ت‪ ،‬كە ک��ۆی پوختەی‬ ‫بیرە سیاسییەكانی لە خۆ گرتووه‌‪،‬‬ ‫که بە یەكێك لە بنەماكانی فەلسەفەی‬ ‫سیاسیی پاش خۆی هەژمار دەكرێت‪.‬‬

‫هۆبز له‌م کتێبه‌یدا هەوڵی داوه بیرو‬ ‫بۆچوونی س��ەب��ارەت ب��ە فەلسەفەی‬ ‫سیاسی ل��ە گ��ری��م��ان��ەی��ەك��ه‌وه ده‌س��ت‬ ‫پێ بکات‪ ،‬كە ره‌ه‌ندێکی سرووشتیی‬ ‫هه‌بێت‌و بیكات به خاڵی دەستپێك‌‌و‬ ‫وردە وردە بچێتە نێو كرۆكی مەبەستە‬ ‫فه‌لسه‌فییه‌که‌یه‌وه‪ ،‬که به الی خۆیه‌وه‬ ‫دامه‌زراندنی سیستمی به‌هێز‌و تۆکمه‌‬ ‫بێت ب��ۆ ده‌وڵ����ه‌ت‪ ،‬ک��ه ه��ه‌ر که‌سێک‬ ‫ئه‌گه‌ر بیه‌وێت فەرمانڕەوایی بكات‌‌و‬ ‫ج��ڵ��ەوی ب��ە دەس��ت��ەوە بێت‪ ،‬بتوانێت‬ ‫بەرژەوەندیی گشتی‌‌و داخوازییەكانی‬ ‫هاواڵتیان بەدی بهێنێت‪ .‬بۆیە له‌مه‌دا‬ ‫ئێمه ده‌بێت لە تێڕوانینێکه‌وه بڕاونینه‬ ‫فەلسەفە سیاسییه‌که‌ی هۆبز‪ ،‬که به‌ده‌ر‬ ‫نه‌بێت ل��ه‌و ب���ارودۆخ���ەی‪ ،‬ك��ە تیایدا‬ ‫له‌دایبووه‌و ژیاوه‪.‬‬ ‫من له‌م نووسینه‌مدا هەوڵ دەدەم بە‬ ‫میتۆدێكی شیكاری بڕوانمە فەلسەفە‬ ‫سیاسییه‌که‌ی هۆبز‪ .‬مەبەستیشم لە‬ ‫میتۆدی ش��ی��ك��اری‪ ،‬ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬ک��ه ئەو‬ ‫هۆکارانه شی بكەمەوە‪ ،‬كە بوونەتە‬ ‫هۆی ئەوەی‪ ،‬كە له فه‌لسه‌فه‌که‌یدا بوونی‬ ‫دەوڵەت بە پێویست‌‌و له هه‌مان کاتدا‬ ‫به ناچار بزانێت‪ .‬واتە به هێنانه‌وه‌ی‬ ‫به‌ڵگه‌ی ئاوه‌زییانه بوونی دەوڵەت بە‬ ‫پێویستییەكی گه‌وره بزانێت‌و له هه‌مان‬ ‫کاتیشدا ره‌وایی به سیستمی ره‌ها‌و بێ‬ ‫سنووری پاشایه‌تی‪ .‬لە‌م چوارچێوەی‬ ‫فەلسەفە سیاسییه‌دا‪ ،‬که هۆبز له كتێبی‬


‫‪213‬‬

‫لیڤیاتان‌دا ده‌ستنیشانی کردووه‪ ،‬هه‌وڵ‬ ‫ده‌ده‌م به سوود وه‌رگرتن له میتۆدی‬ ‫شیکاری‪ ،‬چه‌ند به‌شێک له فه‌لسه‌فه‌که‌ی‬ ‫بۆ خوێنه‌ری کورد روون بکه‌مه‌وه‪:‬‬ ‫بەشی یەكەم‪ :‬تێڕوانینی بۆ مرۆڤ‬ ‫ه��ۆب��ز ت��ێ��ڕوان��ی��ن��ێ��ك��ی نێگەتیڤانەی‬ ‫س��ەب��ارەت بە م��رۆڤ ه��ه‌ب��ووه؛ وەها‬ ‫ت��ەم��اش��ای م��رۆڤ��ی ک�����ردووه‪ ،‬ك��ە لە‬ ‫جەوهەردا نە متمانەی پێ دەكرێت‌‌و نە‬ ‫مرۆڤ خۆیشی متمانەی بە كەسی‌تره‪،‬‬ ‫به‌ڵکو هەمیشە بە دوای بەرژەوەندی‌‌و‬ ‫س���وود‌‌و ق��ازان��ج��ی خ��ۆی��دای��ەت��ی‪ .‬هەر‬ ‫وەك دەڵ���ێ���ت‪« :‬م�����رۆڤ گ���ورگ���ە ‪.‬‬ ‫هۆكاری ئەوەی‪ ،‬كە مرۆڤی بە گۆرگ‬ ‫چ���ووان���دووە‪ ،‬ئ��ەوەی��ە‪ ،‬ك��ە ب��ه الی��ه‌وه‬ ‫مرۆڤ ترسنۆكە‌‌و لە بەرەنجامی ئەو‬ ‫ت��رس��ەش��ەوەی��ە‪ ،‬ك��ە متمانە ب��ە كەس‬ ‫نه‌كات‌‌و هەر‪ ،‬كە هەست بە مەترسی‬ ‫بكات‪ ،‬بۆ پارێزگاریكردن لە خۆی‪،‬‬ ‫پەالماری مرۆڤەكانی‌تر دەدات‪ .‬ترس‬ ‫هۆكارێكە‪ ،‬كە وا لە مرۆڤ دەكات خۆ‬ ‫بپارێزێت لە كەسانی دەورووب��ەری‌‌و‬ ‫متمانەیان پ��ێ ن��ەك��ات‌‌و ئاگامەندانە‬ ‫بژیت‪.‬‬ ‫ه��ۆب��ز ده‌ڵ��ێ��ت ئ���ەم م��رۆڤ��ە گ��ورگ‬ ‫خه‌سڵه‌ته‪ ،‬بەڵێن‌‌و پەیمانەكانی ناهێنێتە‬ ‫دی‪ .‬جگه له‌وه‌ش‪ ،‬تەنانەت لە كاتێكدا‪،‬‬ ‫ك���ە ه��ێ��م��ن��ی‌‌و ئ��اس��ای��ی��ش ب���ەرق���ەرار‬ ‫ب��ێ��ت‌‌و ج��ەن��گ ل��ە ئ����ارادا ن��ەب��ێ��ت‪ ،‬لەو‬

‫بارودۆخەشدا متمانەی بە كەس نییە‪.‬‬ ‫ئەگەر تەماشای ه��ەر تاكێك بكەین‪،‬‬ ‫تەنانەت ئه‌گەر لە ب��ارو دۆخێكی لە‬ ‫باریشدا بژی‪ ،‬دیسانەوە متمانەی بە‬ ‫كەس نییە‪ .‬تەنانەت بە خۆشمانەوە‪.‬‬ ‫ئەمە بە جوانی لەو رەفتار‌‌و كردارانەدا‬ ‫بەدەر دەكەوێت‪ ،‬كە كاتێك دەمانەوێت‬ ‫س��ەف��ەر بكەین‪ ،‬ی��ان ل��ە م��اڵ��دا نەبین‪،‬‬ ‫هەموو دەرگاكان كلیل دەدەین‪ ،‬چونكە‬ ‫لە راستیدا متمانەمان بە دراوس��ێ‌‌و‬ ‫مرۆڤەكانی دەوروبەرمان نییە‪ .‬تەنانەت‬ ‫نەك بە دەوروب��ەرم��ان‪ ،‬بەڵكو لە نێو‬ ‫یه‌ک خێزانیشدا ئه‌ندامه‌کان كەسیان‬ ‫متمانەیان بە یه‌کتر نییە‪ .‬ئه‌گه‌ر باوك‪،‬‬ ‫یان سەرپەرشیاری ماڵەكە‪ ،‬یان هەر‬ ‫تاكێكی ئەو خێزانە لەبەرچاو بگرین‪،‬‬ ‫ده‌بینین شتە بە نرخ‌‌و بەهاكانی خۆی‬ ‫لە نێو سندووقێكدا‪ ،‬یان لە شوێنێكی‬ ‫دوور لە دەستی ئەوانی‌تر داده‌نێت‪ ،‬كە‬ ‫تەنیا خۆی ئاگاداری شوێنەكەی بێت‪.‬‬ ‫هۆكاری ئەمانە هەمووی دەگەرێتەوە‬ ‫ب���ۆ ج���ەوه���ەر‌‌و س��روش��ت��ی م���رۆڤ‪،‬‬ ‫ك��ە متمانەی ب��ە ك��ەس نییە‪ .‬م��رۆڤ‬ ‫خۆویست‌‌و خۆپەرستە‌‌و هەمیشە لە‬ ‫هەوڵی ئەوەدایە‪ ،‬كە هێز‌‌و دەسەاڵت‌‌و‬ ‫ناوبانگ‌‌و ئابڕو بۆ خۆی پەیدا بكات‌‌و‬ ‫هەمیشە ل��ە ه��ەوڵ��ی ئ��ەوەش��دای��ە‪ ،‬كە‬ ‫باشترین بێت‌‌و باشترینەكان بۆ ئەو‬ ‫بێت ‪.‬‬ ‫هۆبز بۆ ساغكردن‌‌و پشت راستكردنی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسي طشتيية‬ ‫‪214‬‬

‫ئەم قسانە‪ ،‬نموونەیەك دەهێنێتەوە‪،‬‬ ‫ك��ە زۆر ب��ەن��اوب��ان��گ��ە‪ ،‬ک��ه ن��اس��راوه‬ ‫به (تەنگەژەی زیندانییەكان)‪ ،‬که له‬ ‫باره‌یه‌‌وه ده‌ڵێت‪« :‬وا بێنە بەرچاو‪ ،‬كە‬ ‫تۆ‌‌و هاوڕێكەت لە تاوانێكدا‌ به‌شدار‬ ‫ب��وون‌و دەست گیركراون‪ .‬بەاڵم هیچ‬ ‫ج���ۆرە ب��ەڵ��گ��ەو ش��اه��ی��دێ��ك ن��ی��ی��ە‪ ،‬كە‬ ‫تاوانەكە بسەلمێنێت‪ .‬تۆ‌‌و هاوڕێكەت‪،‬‬ ‫هەر یەكە‌تان بە جیا‌‌و لە دوو ژووری‬ ‫جیاواز لێپرسینەوەتان لەگەڵدا دەكرێت‪.‬‬ ‫ت��ۆ ن��ازان��ی��ت‪ ،‬ه��اوك��ارەك��ەت دان���ی بە‬ ‫تاوانەكەدا ناوه‪ ،‬یان نا‪ .‬بارو دۆخەكە‬ ‫ب��ەم شێوەیەیە‪ :‬ئەگەر هیچ ی��ەك لە‬ ‫ت��اوان��ب��ارەك��ان دان ب��ە تاوانەكەیاندا‬ ‫نەنێن‪ ،‬هەر دووكیان ئ��ازاد دەکرێن‪،‬‬ ‫چ��ون��ك��ە پ��ۆل��ی��س ب��ەڵ��گ��ەی پێویستی‬ ‫لەبەردەستدا نییە‪ ،‬كە بە تاوانباریان لە‬ ‫قەلەم بدات‪.‬‬ ‫لە یەكەم سەرنجدا وا دەردەكەوێت‪،‬‬ ‫كە خاڵی سەرەكی لێرەدایە‪ ،‬ئه‌گەر تۆ‬ ‫دان بە تاوانەكە‌تدا نەنێیت‌‌و كەسی‬ ‫بەرامبەر دان بە تاوانەكەیدا بنێت‪ ،‬ئەو‬ ‫پادداشت دەكرێت‪ .‬س��ەرەڕای ئەوەی‬ ‫ئازادیش دەكرێت‪ ،‬تۆ بە تاوانبار لە‬ ‫قەڵەم دەدرێت‌‌و بۆ ماوەیەكی دوور‌‌و‬ ‫درێژ لە زینداندا دەمێنیتەوە‪ .‬لە كاتێكدا‪،‬‬ ‫كە ئه‌گەر تۆ دان بە تاوانەكەدا بنێیت‪،‬‬ ‫كەسی بەرامبەر دان��ی پێدا نەنابێت‪،‬‬ ‫ئ��ەوە تۆ ئ��ازاد دەكرێیت‪ .‬س��ەرەڕای‬ ‫پادداشتکردنی تۆش ئەو بۆ ماوەیەكی‬

‫دوور‌‌و درێژ لە زینداندا دەبێت‪ .‬ئه‌گەر‬ ‫هه‌ردووكتان دان بە تاوانەكەدا بنێن‪،‬‬ ‫ئ���ەوە ه��ەر دووك��ت��ان ب��ۆ م��اوەی��ەك��ی‬ ‫كوورت لە زینداندا دەبن‪.‬‬ ‫لەم بارودۆخەدا كەسی بەرامبەر هەر‬ ‫بریاڕك بدات‪ ،‬باشترین رێگا بۆ تۆ‪ ،‬دان‬ ‫نانە بە تاواندا‪ ،‬بەاڵم بە لەبەرچاوگرتنی‬ ‫ئەوەی‪ ،‬كە تۆ دەتەوێت بەرژەوەندی‌‌و‬ ‫س���وودی خ��ۆت بگەیه‌نیتە ئاستێكی‬ ‫ه��ەرە ب��