Issuu on Google+


‫ذمارة (‪ )18‬نيسان ‪2013‬‬

‫خاوةنى ئيمتياز‬ ‫سةرنووسةر‬ ‫بةِرَيوةبةرى نووسين‬

‫ساالر عومةر نورى‬ ‫موعتةسةم نةجمةدين‬ ‫ئاوات محةمةد ئةمين‬

‫دەستەی نووسەران‪ :‬م‪ .‬عبدالرحمن كریم درویش‬ ‫نەجمەدین فەقێ عەبدواڵ‬

‫بەڕێوەبەری هونەری‬ ‫ئازەر عوسمان‬

‫گۆڤارێكی رۆشنبیریی سیاسیی گشتیی مانگانەیە‬ ‫بةرثرسي نوسينطةى ئةوروثا‪ :‬نيهاد قازى‬ ‫‪0031627621171 - 009647508606740‬‬ ‫‪E-mail:alkadi13@hotmail.com‬‬

‫تيراذ‬

‫‪1000‬‬

‫نــرخ‬

‫‪2500‬‬

‫ضــاث‬

‫ضاثخانةى كارؤ‬


‫گۆڤاری كـەوانــە‬ ‫لە ماڵپەری «كــــەوانە كــورد»دا بخوێنەوە‬

‫تەواوی ژمارەكانی گۆڤاری كەوانە‬ ‫لە كتێبخانەی ئەندێشە دەستدەكەوێت‬ ‫نوى ‪ -‬نهؤمى ضوارةم‬ ‫سليَمانى ‪ -‬شةقامى مةولةوى ‪ -‬تةالرى سيروانى َ‬


‫نــــاوةرِؤكــــــ‬ ‫وته‌ی که‌وانه‌‪6...........................................................................................................................‬‬ ‫ئەنفال‪ :‬سڕینەوەی کورد لە پارێزگای کەرکوک‪ ...‬د‪ .‬شێرکۆ کرمانج‪9............................‬‬ ‫ئه‌نفال وه‌کو بروسکه‌یه‌ک ‪ .......‬د‪ .‬ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د پوور‪27..............................................‬‬ ‫ئەنـفال‪ ،‬چــەرخی زانست‪ ،‬بــەعسیزم دیــدێكی نــوێ‌‪ ....‬رایان عوسمان ‪34.....................‬‬ ‫وێناکردنی نه‌ته‌وه‌یه‌ک وه‌کو مه‌ترسی ‪ .......‬خه‌بات عه‌بدوڵاڵ‪56.......................................‬‬ ‫بیری به‌عس‌و كاره‌ساتی ئه‌نفال‪ ...‬ئیبراهیم حاجی زه‌ڵمی‪74............................................‬‬ ‫دیدار له‌گه‌ڵ فاتح سه‌نگاوی‪ .....‬سازدانی‪ :‬هه‌رێم عوسمان‪100.........................................‬‬ ‫خەڵكی كوردستان موسڵمانن‪ ،‬بەاڵم‪ ...‬دیدار‪ :‬ئەنوەر حسێن ــ بازگر‪107.......................‬‬ ‫بیرۆكەو جۆرەكانی دەوڵەت لە روانگەی باری بوزان‌ەوە‪ .............‬ئەمین سورخابی‪118...‬‬ ‫سیاسه‌تی مێجه‌ر سۆن به‌رامبه‌ر به‌كورد‪ ...‬هه‌ردی هادی رشید‪125.............................‬‬ ‫هه‌ڵه‌تێگه‌یشتن یا به‌هه‌ڵه‌بردن‪ ...‬عه‌بدوڵاڵ ئیبڕاهیمی‪168....................................................‬‬ ‫شار وەک شوناس‪ ....‬عەلی محه‌مەد زەڵمی‪200.................................................................‬‬


‫شێواز‪ .........................................‬پ‪ .‬ی‪ .‬د‪ .‬عه‌بدولواحید موشیر دزه‌یی‪213..........‬‬ ‫رانانی کتێب‪ .....................................................‬که‌وانه‪232..........................................‬‬ ‫زانستی زمانی كۆمه‌اڵیه‌تی‪ ............................‬و‪ :‬ئاكۆ عه‌بدوڵاڵ كه‌ریم‪239.............‬‬ ‫سه‌رنج و وردبوونه‌وه‌یه‌ك ‪ ..........................‬و‪ :‬خالید عەلیزادە‪276.......................‬‬ ‫تووندوتیژیی ئایینیی كڵێسه‌ی کاتۆلیکی‪ .......‬د‪ .‬سامان حسێن‪289.......................‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪6‬‬

‫وته‌ی که‌وانه‬

‫‪Editorial‬‬

‫گەمە گاڵتەجارییەكانی ئەنفال‬ ‫لە ماوەی ئەم بیست‌و پێنج ساڵەدا ئەوەندە لە سەر ئەم كارەساتە گوتراوە‪ ،‬ئەوه‌ندە‬ ‫ه��اوارو رۆرۆ ك��راوە‪ ،‬هەموو وشەكان‌و گوزارشتەكان هێزی بزواندنی سۆزو‬ ‫هەستیان لە دەست داوە‪ ،‬بۆیە لێرەدا‪ ،‬دوور لە ئەوەی قسە بۆ ئەوە بكەین‪ ،‬كە دڵی‬ ‫خۆمان سارێژ بكەینەوە‪ ،‬یان بۆ ئەوەی كەسێك دڵی به‌ ئێمه‌ بسووتێت‪ ،‬به‌ نووسینی‬ ‫چەند دێڕێك‪ .‬لێره‌دا ئه‌م نووسینه‌ رەنگە تەنیا بە مەبەستی قسەكردن‌و كات كوشتن‬ ‫بێت‪ ،‬چونكە وشەكان واتاو كاریگەرییان لەدەست داوە‪.‬‬ ‫دراما‪ :‬گەمە گاڵتەجارییەكانی ئەنفال‪.‬‬ ‫كات‪4/14 :‬ی ساڵی ‪.1988‬‬ ‫شوێن‪ :‬گوندی كوڵەجۆی حاجی حەمە جان‬ ‫سیناریۆ‪ :‬ئەنفال‌و جینۆسایدی نەتەوەیەك‬ ‫ن��اوەرۆك‪ :‬لەم سیناریۆیەدا دوو ب��ەرە ه��ەن‪ ،‬بەرەیەكی گەلێكی دام��اوو كڵۆڵ‌‌و‬ ‫دەسەاڵتێكی دیكتاتۆری بێ ویژدان‌و زۆردار‪.‬‬ ‫بڕیار‪ :‬كوشتنی هەموو گیانلەبەرێك‪ ،‬مرۆڤ‪ ،‬ئاژەڵ‪ ،‬باڵدار‪ ،‬رووەک‪ ..‬هتد‪.‬‬ ‫بە تااڵنبردنی هەموو ماڵ‌و موڵكێكی خەڵكی ئەنفالكراو‬ ‫سوتاندن‌و رووخاندنی ئەوەی بە تااڵن نابرێت‪.‬‬ ‫ناوەرۆكی سیناریۆ‪ :‬بەرجەستەكردنی سیاسەتی سووتاندنی زەوی‌و قڕكردنی‬ ‫نەتەوەیەك تەنیا بۆ رازیكردنی دەروونی نەخۆشێك‪.‬‬ ‫نمایشی دراماكە‪:‬‬ ‫ئەكتەرەكان‪:‬‬ ‫بەرەی یەكەم‪ :‬جەالدەكانی بەعس‪ ،‬عەشایەرە چەكدارەكان‪ ،‬جاشە كوردەكان‪.‬‬ ‫بەرەی دووەم‪ :‬منداڵێك بە بەرگێكی رووتورەجاڵەوە چاوەكانی دەرپۆقیوەو تێناگات‪.‬‬ ‫ژنێك لەترسا واقی وڕدەمێنێت‪ ،‬سیماو هەناوی تووشی سوباتێكی ئەبەدی بووە‪.‬‬


‫‪7‬‬

‫پیاوەكان بە قوڵپەی گریانەوە لە تیمەكانی كوشتن دەڕوانن بەو هێوایەی ئەمان‬ ‫ببرێن‌و منداڵەكانیان ئازادكرێن‪.‬‬ ‫جێبەجێكردنی بریار‪:‬‬ ‫جیاكردنەوەی ژن‌و مندااڵن لە پیاوان‪.‬‬ ‫پیاوان لە دوورەوە بە چاوێكی پڕ لە خه‌م‌و ئازارەوە لە خێزانەكانیان رادەمێنن‬ ‫ئاخۆ چ چارەنووسێک چاوەڕوانیان دەكات‪ ،‬لە چاویاندا ئازارەكانی زامی دابڕان‬ ‫نمایش دەكران‪.‬‬ ‫ژنان‌و مندااڵن چاوەڕوان بوون وەك هەمیشە باوكەكان فریایان بكەون‌و لە‬ ‫دەمی ئەو گورگانە رزگاریان بكەن‪.‬‬ ‫ئەو رۆژە (مەلەكوتی مەرگ) هەموو بن‌و بارەگای خۆی گواستەوە بۆ كوڵەجۆ‪،‬‬ ‫گوتی با خەڵقانی‌تر ئەمرۆ سەرفراز بن‪ ،‬من تەنیا فریای كوڵەجۆ دەكەوم‪.‬‬ ‫قۆناغی دووەم‪ :‬ناونووسكردن‌و گواستنەوەی گوندنشینان بۆ سەربازگاكانی‬ ‫ت��ۆپ��زاوا‪ ،‬ب��ەاڵم تۆپزاوا ئەو رۆژە نەیتوانی شایی بگێرێت‪ ،‬بگرە لە هەموو‬ ‫رۆژەكانیتر زیاتر تەعزێبار بوو‪.‬‬ ‫ب��ە شێكی‌تر گ���وازران���ەوە ب��ۆ ن��زی��ک چاڵەكانی م���ەرگ ب��ۆ گۆرەپانەكانی‬ ‫(نوگرەسەلمان‌)‌و سەماوە‪ ،‬ئای تۆپزاوا تۆو (نوگرەسەلمان‌)و سەگەكانتان چی‬ ‫یادوەرییەكتان لە بیرەوەریەكانماندا تۆماركردوە‪.‬‬ ‫قۆناغی سێیەم‪ :‬سەربازەكان خەڵكانی ئەنفالكراو دەخەنە چاڵەكانەوەو تیمەكانی‬ ‫مەرگیش لە سەرەوە گولەبارانیان دەكەن‪ ،‬لەم مەشهەدەدا‪ ،‬شانسدار ئەوەیە‬ ‫زوو گولەیەكی بەركەێت‌و بە مردوویی بكەوێتە ژێر خۆڵەوە‪ ،‬دەنا دەبوو بە‬ ‫برینداری زیندە‌بەچاڵ بكرێت‪.‬‬ ‫لە كۆتایدا ئەم درامایە ئەوەندە الوازو قێزەوەن بوو بە هیچ شێوەیەك بۆ‬ ‫چركەساتێكیش سەرنج‌و سۆزی تەماشاكەرانی عەرەب‌و ئیسالمی ختوكە نەدا‪،‬‬ ‫بۆیە توورەبوون لە‌وەی‪ ،‬كە بەم سیناریۆ بێ تامەوە كاتیان بە فیرۆ دراوە‪ ،‬ئاخر‬ ‫ئەوان سیناریۆیەكی سیكسیان دەویست‪ .‬سیناریۆیەكیان دەویست دڵو دەرونە‬ ‫نەخۆشەكانیان‪ ،‬وەك نێوگەڵیان تێركات‪.‬‬ ‫لە حوزەیرانی ‪ 1992‬پێش دامەزراندنی حكومەتی هەرێمی كوردستان‪ ،‬بە‬ ‫مۆڵەتی بەرەی كوردستانی كۆمەڵێك رووناكبیر‪ ،‬كۆمیتەیەكیان بۆ بەرگریكردن‬ ‫لە مافی ئەنفالكراوەكان دامەزراند‪ ،‬ئەركی ئەم رێكخراوە ئاماركردنی ئەنفال‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪8‬‬

‫كۆكردنەوەی زانیاری‌و دیكیۆمێنت بوو‪ .‬لە ئاكامی شیكاركردن‌و دیراسەكردنی ئەو‬ ‫زانیاری‌و دۆكۆمێنتانە‪ ،‬گەیشتنە ئەو باوەرەی كە زۆرترین ژمارەی ئەنفال‪ ،‬كە بە‬ ‫بیست هەزار كەس مەزەندە دەكرا لەو رۆژەدا‪ ،‬لە ‪4/14‬دا لە گوندی كوڵەجۆی حاجی‬ ‫حەمە جان ئەنجام دراوە‪ ،‬بۆیە سەرۆكی كۆمیتەكە نەجمەدینی فقێ عبدالله ئەو كات‬ ‫پێشنیاریكرد‪ ،‬رۆژی ‪4/14‬ی هە‌ر ساڵێك‪ ،‬وەك یادی ئەنفال بناسرێت‪ ،‬به‌واتا رۆژێکمان‬ ‫بۆ پرسه‌و رۆرۆ دیاری کرد‪.‬‬ ‫ئەمرۆ چارەكە سەدەیەك بە سەر ئەو كارەساتەدا تێدەپەرێت‪ ،‬دە ساڵ بە سەر‬ ‫روخانی رژێمی بەعسدا تێدەپەرێت‪ .‬هێشتا ئێمە بەرگی رەشمان فرێ نەداوە‪ .‬سااڵنە‬ ‫چەند رۆژێكمان تەرخان كردوە بۆ پرسەو کۆته‌ڵ‌و گریان‌و گێرانەوەی كارەساتەكان‌و‬ ‫پیاهەڵدانی قوربانیان‪ .‬ئێمە تا ئەمرۆش لە نێو زەلكاوی ئەو تاوانە قێزەوەنەدا خەون‬ ‫بە سزادانی تاوانبارانەوە دەبینین‪ .‬خەون بەوەوە دەبینین دۆستان‌و شەریكەكانمان‬ ‫لە دەسەاڵتی نوێی عێراق ئەم تاوانە بە راستی بناسن‌و قەرەبووی زیانلێكەوتوانی‬ ‫بكەنەوە‪ .‬تا ئەمرۆ ئێمە بە زەبوونیەوە خەم‌و ئازارەكانی ئەنفال‌و جینۆسایدمان داوە‬ ‫بە كۆڵمانە‌و واڵت بە واڵت لە دەرگای پەرلەمانەكان دەدەین‪ ،‬تەنیا بۆ ئەوەی ئەم‬ ‫تاوانە بە تاوان بناسن‪.‬‬ ‫لە دوای بیست‌و پێنج بەهار حیكایەت‌و تراجیدیاكانی ئەنفال‪ ،‬خەریكە دەبنە‬ ‫سینارۆیەكی بێ ماناو بەتاڵ‪ ،‬لە یادی بیست‌و پێنج ساڵەی ئەو كارەساتەدا هێشتا‬ ‫هیچمان نەوتووە‌و هیچیش نەماوە بیڵێین‪.‬‬


‫‪9‬‬

‫ئەنفال‪ :‬سڕینەوەی کورد لە پارێزگای کەرکوک‬ ‫‪Cleansing the Kurds in Kirkuk privence‬‬ ‫د‪ .‬شێرکۆ کرمانج‬ ‫توێژه‌ری پاش دکتۆرا له‌ زانکۆی ساوس‪ ،‬ئوسترالیا‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪10‬‬

‫هەڵمەتەکانی ئەنفال‌و جینۆسایدی‬ ‫گەلی کورد لە سەردەمی رژێمی بەعس‬ ‫لە سااڵنی ‪١٩٨٧‬ــ ‪١٩٨٨‬زادەو هەوێنی‬ ‫نووسینی چەندین کتێب‌و وتار بووە‪،‬‬ ‫ج��ا ئەمانە ت��وێ��ژەرو ئەکادیمیست‌و‬ ‫نووسەرانی کورد بووبن‪ ،‬یان بێگانە‪.‬‬ ‫ئ�����ەوەی ل���ە ه���ەم���وو ش��ت��ێ��ک زی��ات��ر‬ ‫تەرکیزیان لە سەرکراوە چەند بابەتێکن‬ ‫ل��ەوان��ە‪ ،‬داخ��ۆ هەڵمەتەکانی ئەنفال‬ ‫دەک��رێ��ن وەک پ��رۆس��ەی جینۆساید‬ ‫تەماشابکرێن‪ ،‬واتە ئایا کردارەکان‌و‬ ‫ن��ی��ەت��ەک��ان��ی ح��ک��وم��ەت��ی ع���ێ���راق لە‬ ‫ئەنفال بە پێی یاسا نێونەتەوەییەکان‬ ‫دەکرێن وەک کردەوەیەکی جینۆساید‬ ‫ت��ەم��اش��اب��ک��رێ��ت‪ 1.‬هەندێکی دی��ک��ە لە‬ ‫نووسەران‌و توێژەران زیاتر خۆیان‬ ‫لە قەرەی ئامارەکان داوە‪ ،‬واتە هەوڵی‬ ‫دەستنیشانکردنی ژم��ارەو قەبارەی‬ ‫‪2‬‬ ‫زی��ان��ە م��رۆی��ی‌و م��اددی��ی��ەک��ان داوە‪.‬‬ ‫دەتوانم بڵێم بە گشتی سەرکەوتوو‬ ‫ن����ەب����وون‪ .‬ه��ەن��دێ��ک ل��ێ��ک��ۆڵ��ی��ن��ەوەو‬ ‫ن���ووس���ی���ن���ی دی���ک���ە ک���اری���گ���ەری���ی���ە‬ ‫س��ای��ک��ۆل��ۆج��ی‌و ک��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ی��ەک��ان��ی‬ ‫ه��ەڵ��م��ەت��ەک��ان��ی ئ��ەن��ف��ال��ی��ان ل��ە س��ەر‬ ‫قوربانییە زی��ن��دووەک��ان ک���ردووە بە‬ ‫ئامانجی لێکۆڵینەوەکانیان‪ 3.‬ئەم بابەتە‬ ‫سەرەڕای بە هەند وەرگرتنی هەموو‬ ‫ئەم رەهەند‌و پرسانەی ئەنفال بوارێکی‬ ‫دیکەی ئەنفالی ک��ردووە بە ت��ەوەری‬ ‫ل��ێ��ک��ۆڵ��ی��ن��ەوەک��ە‪ .‬ئ��ەوی��ش پ��ەی��وەن��دی‬

‫هەڵمەتەکانی ئەنفالە بە هەوڵەکانی‬ ‫س���ڕی���ن���ەوەی ک����ورد ل���ە ک���ەرک���وک‌و‬ ‫دەوروب������ەری‪ .‬ب��ۆ ئ���ەم مەبەستەش‬ ‫ت��وێ��ژی��ن��ەوەک��ە ب��ە وردی دەڕوان��ێ��ت��ە‬ ‫س��ەر ن��ەخ��ش‌و جوگرافیای ئەنفال‌و‬ ‫چەند ئەنجامگیرییەک دەک���ات‌و پێ‬ ‫لەسەر ئەوە دادەگرێت‪ ،‬کە مەبەست‬ ‫لە هەڵمەتەکانی ئەنفال بە ئیزافەی‬ ‫جینۆسایدکردنی کورد هەوڵێک بوون‬ ‫بۆ ل��ەن��اوب��ردن‌و نەهێشتنی ک��ورد لە‬ ‫پ��ارێ��زگ��ای ک��ەرک��وک‌‌و داب��ڕی��ن��ی ئەو‬ ‫ناوچانە بە یه‌کجاری‌و لکاندنیان بە‬ ‫عەرەبی عێراق‌و الدانی ترسی کورد لە‬ ‫سەر ئەم پارێزگا ستراتیجییە لە دیدی‬ ‫عەرەبە ــ بەعسییەکانەوە‪ .‬توێژینەوەکە‬ ‫دەست بۆ هەندێک کاریگەریی ئەنفال‬ ‫دەب��ات بە تایبەتی لەسەر ئامێزانی‬ ‫کورد ‪ Kurdish integration‬لە عێراق‪.‬‬ ‫هەروەها دەیەوێت بزانێت داخ��ۆ بۆ‬ ‫ئ��ەم��ج��ارە‪ ،‬مەبەست ل��ە ئەنفالەکانە‪،‬‬ ‫حکومەتی عێراقی لە هەموو جارەکانی‬ ‫دی��ک��ە بێبەزەییانەتر ک��ەوت��ە گیانی‬ ‫کوردەکان‪.‬‬ ‫ئەنفال‪ :‬مانا‌و قۆناغەکان‬ ‫ئەنفال بە عەرەبی واتە غەنیمە‪ ،‬کە لە‬ ‫کوردیدا دەکاتە تااڵن‌و دەسکەوتەکانی‬ ‫ش���ەڕو ب��ە س�����ەردادان‪ .‬ن��اوەک��ەی لە‬ ‫س���ورەت���ی ه��ەش��ت��ەم��ی ق���ورئ���ان‪ ،‬کە‬


‫‪11‬‬

‫هەر بەناوی “ئەنفال”ـەوە ناونراوە‪،‬‬ ‫وەرگ��ی��راوە‪ .‬س��ورەت��ەک��ە ب��ەم ئایەتە‬ ‫دەستپێدەکات‪“ :‬یسألونک عن االنفال‬ ‫قل االن��ف��ال للە وال��رس��ول فاتقوا اللە‬ ‫واص��ل��ح��و ذات بینکم”‪ ،‬وات���ە لەمەڕ‬ ‫دەسکەوتی جەنگەوە لێت دەپرسن‪،‬‬ ‫بێژە‪ :‬تااڵنی دوژمنان بۆ خ��وداو بۆ‬ ‫پێغەمبەرە ئەگەر بڕواتان هێناوە‪ ،‬ئێوە‬ ‫ت��رس‌و لە خ��ودا ب��ێ‌و لە نێو خۆتان‬ ‫پێکوەرن‪ .‬گوایە ئ��ەم ئایەتە لە ‪٦٢٤‬‬ ‫زای��ی��ن��ی‪ ،‬دوای ش���ەڕی ب���ەدر کاتێک‬ ‫موسڵمانەکان‪ ،‬بە تایبەتی موهاجیرو‬ ‫ئەنسارەکان‪ ،‬ده‌بێتە ملمالنێیان لە سەر‬ ‫دەسکەوتەکانی ش��ەڕەک��ە‪ ،‬ئایەتەکە‬ ‫داب����ەزی����وە‪ .‬ئ���ەوی���ش ب���ە م��ەب��ەس��ت��ی‬ ‫یەکالکردنەوەی پرسی دابەشکردنی‬ ‫دەسکەوتەکان‪ .‬لێرە بۆیە ئاماژە بەم‬ ‫پ��اش��خ��ان��ە م��ێ��ژووی��ی��ەی س��ورەت��ەک��ە‬ ‫کرا‪ ،‬چونکە وا چاکە خوێنەر بزانێت‪،‬‬ ‫ک��ە ئ��ەم چەمکە ل��ە ک��وێ��وە ه��ات��ووە‪.‬‬ ‫دواتریش باس لە گرنگی ئەم بابەتە‬ ‫لەمەڕ تێڕوانینی عەرەبە بەعسییەکانی‬ ‫عێراق بۆ کورد لە چوارچێوەی چەمکی‬ ‫ئەنفال دەک��رێ��ت‪ .‬ه��ەوڵ��دەدرێ��ت ئەم‬ ‫پرسە بە عێراقی دان��ان یان دانەنانی‬ ‫کوردەکان ببەسترێتەوە‪.‬‬ ‫ئ����ەن����ف����ال ن�������اوی ئ������ەو ه��ەڵ��م��ەت��ە‬ ‫سەربازییەشە‪ ،‬کە حکومەتی عێراقی‬ ‫ک��ردی��ی��ە س���ەر ک����وردو ک��وردس��ت��ان‬ ‫لە ‪١٩٨٨‬دا‪ .‬هەڵمەتەکانی ئەنفال لە‬

‫دوای دان��ان��ی عەلی حەسەن مەجید‬ ‫‪١٩٤١‬ــ‪ ،٢٠١٠‬ئامۆزای سەدام حوسێن‬ ‫‪١٩٣٧‬ـ��ـ ‪ ٢٠٠٦‬سەرۆکی پێشووتری‬ ‫عێراق‪ ،‬وەک ئەمین سڕیی مەکتەبی‬ ‫ش��ی��م��ال��ی ح��زب��ی ب��ەع��س��ی ع��ەرەب��ی‬ ‫ئیشتیراکی‪ ،‬دەستیپێکرد‪ .‬دانانی ئەو‬ ‫لەو پۆستەدا بە پێی بڕیارێک بوو‪ ،‬کە‬ ‫لە ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆرش‬ ‫(مجلس قیادە الثورة) دەرچووبوو‪ .‬بە‬ ‫گوێرەی بڕیارەکە عەلی حەسەن مەجید‬ ‫تەواوی دەسەاڵتەکانی جێبەجێکردنی‬ ‫لە پارێزگاکانی کوردستان‌و باکووری‬ ‫عێراق پێدرابوو لەگەڵ خستنە ژێر‬ ‫دەس��ت��ی ه��ەم��وو دەزگ���ا کارگێڕیی‌و‬ ‫‪4‬‬ ‫سەربازیی‌و ئەمنییەکانی ناوچەکە‪.‬‬ ‫ب�����ە گ���ش���ت���ی وا ن�������اس�������راوە‪ ،‬ک��ە‬ ‫هەڵمەتەکانی ئەنفال لە شوباتی ‪١٩٨٨‬‬ ‫دەستیپێکردووە‪ .‬سەرەڕای ئەمە‪ ،‬لێرە‬ ‫ئەنفال بە س��ەر دوو روودا ‪phase‬‬ ‫دابەش دەکرێت‪ .‬ئێمە پێمانوایە رووی‬ ‫یەکەمی ئەنفال لە ‪ ٢١‬نیسانی ‪١٩٨٧‬‬ ‫دەستیپێکردو تا ‪ ٢٠‬حوزەیرانی ‪١٩٨٧‬‬ ‫درێ���ژەی خایاند‪ .‬ل��ەم رووەدا هێزە‬ ‫ئەمنی‌و سەربازییەکانی حکومەتی‬ ‫ع��ێ��راق ‪ ٧٠٣‬گ��ون��دو ش��ارۆچ��ک��ەی��ان‪،‬‬ ‫لەو ناوچانەی‪ ،‬کە لە ژێر دەسەاڵتی‬ ‫خۆیاندابوو‪ ،‬وێرانکرد‪ ،‬ب��ەاڵم ژیانی‬ ‫دانیشتوانی ئ��ەم ناوچانە ب��ە گشتی‬ ‫پ��ارێ��زرا‪ 5.‬بە مانایەکی دیکە‪ ،‬لێرەو‬ ‫ل��ەوێ نەبێت‪ ،‬خەڵکی ئەو ناوچانەی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪12‬‬

‫ب��ەر هەڵمەتەکانی ئەنفال لە رووی‬ ‫یەکەمدا کەوتن بە سەالمەتی نەجاتیان‬ ‫ب����وو‪ .‬ب����ەاڵم ن��اک��رێ��ت ئ����ەوە ل��ە بیر‬ ‫بکرێت کە زۆری��ن��ەی ئ��ەو گوندانەی‬ ‫لە رووی یەکەمی ئەنفالدا روخێنران‬ ‫ه��ەر زوو تەعریبیشکران بەتایبەتی‬ ‫ئەو ناوچانەی هاوتخوببوون لەگەڵ‬ ‫ناوچە بە عەرەبکراوەکانی پێشووتر‬ ‫وەک ناوچەکانی گەرمیان‌و ق��ەراخ‌و‬ ‫کەندێناوەو شەمامک‌و شێخان‌و زمار‪.‬‬ ‫لە دوای ئەنجامدانی رووی یەکەمی‬ ‫ئەنفال حکومەتی عێراقی هەموو ئەو‬ ‫ن��اوچ��ان��ەی دی��ک��ەی ک��وردس��ت��ان��ی‪ ،‬کە‬ ‫لە ژێر کۆنترۆڵیدا نەبوو بە ناوچەی‬ ‫ق��ەدەغ��ەک��راو (المناطق المحرمة) لە‬ ‫قەڵەمدا‪ .‬هاوکات رۆژی سەرژمێری‬ ‫گشتی‪ ،‬کە دەکەوتە تشرینی یەکەمی‬ ‫‪ ١٩٨٧‬وەک دوا رۆژ دیاریکرد بۆ خۆ‬ ‫بەدەستەوەدانی هەموو ئەو کەسانەی‪،‬‬ ‫کە لە ناوچە قەدەغەکراوەکان دەژیان‪،‬‬ ‫ب��ە ه���اوواڵت���ی���ان‌و پ��ێ��ش��م��ەرگ��ەک��ان‌و‬ ‫فیرارەکانەوە‪ .‬رژێم ناوی لەم پرۆسەیە‬ ‫نابوو “گەڕانەوە بۆ رێزی نیشتیمان”‬ ‫(العودة الی الصف الوطنی)‪.‬‬ ‫چ����وار م��ان��گ دوای دوای����ن رۆژی‬ ‫دی��اری��ک��راو ب��ۆ خ��ۆ ب��ە دەس��ت��ەوەدان‬ ‫رووی دووەم�������ی ه��ەڵ��م��ەت��ەک��ان��ی‬ ‫ئەنفال دەستیپێکرد‪ .‬بە پێی ئامارو‬ ‫راپ��ۆرت��ەک��ان��ی رێ��ک��خ��راوی هیومان‬ ‫رای��ت��س وۆچ‪ ،‬هێزەکانی حکومەتی‬

‫عێراقی په‌نجا تا سه‌د هەزار هاوواڵتی‬ ‫م��ەدەن��ی ک��وردی��ان ب��ێ��س��ەرو شوێن‬ ‫کرد‪ ،‬کە بەشێکیان ژن‌و منداڵ‌و پیرو‬ ‫پەککەوتە بوون‪ .‬رووی دووەمی ئەنفال‬ ‫کە لە هەشت قۆناغ پێکهاتبوو لە ‪‌٢٢‬ی‬ ‫شوباتی ‪ ١٩٨٨‬دەستیپێکردو لە ‪‌٦‬ی‬ ‫ئەیلولی هەمان ساڵدا کۆتایی پێهات‪ .‬بە‬ ‫سەریەکەوە لە هەردوو رووی ئەنفال‬ ‫نزیکەی ملیۆن‌و نیوێک هاواڵتی کورد‬ ‫لە زێدی باوو باپیرانیان دەرپەڕێنران‌و‬ ‫گوێزرانەوە بۆ ئۆردوگا زۆرەملێکان‬ ‫یان شوێن بزرکران‪ .‬حکومەتی عێراقی‬ ‫لەم ماوەیەدا بە شێوەیەکی بەرباڵو‬ ‫چەکی کیمیاوی بەکارهێنا‪ .‬رێکخراوی‬ ‫هیومان رایتس وۆچ دەڵێت لە نیسانی‬ ‫‪ ،١٩٨٧‬تا ئەیلولی ‪ ١٩٨٨‬به الیه‌نی‬ ‫کەم هێزە سەربازییەکانی عێراق لە‬ ‫چل شوێنی جیاجیا چەکی کیمیاوییان‬ ‫بەکارهێنا‪ .‬یەکەمین شوێن‪ ،‬کە کیمیا‬ ‫بارانکرا هەردوو گوندی شێخ وەسان‌و‬ ‫بالیسان‪ ،‬لە دۆڵی بالیسان بوون‪ ،‬کە‬ ‫دەکەوێتە نێوان رانیەو خەلیفان‪ 6.‬دوای‬ ‫نزیکەی ساڵێک هێزە ئاسمانییەکانی‬ ‫عێراق کیمیابارانی شاری هەڵەبجەیان‬ ‫کرد‪ ،‬کە دەکەوێتە رۆژهەاڵتی شاری‬ ‫سلێمانی‪ .‬لە هەڵەبجە نزیکەی پێنج‬ ‫ه��ەزار کەس بوون بە قوربانی گازە‬ ‫ژەهراوییەکان‪ .‬لەبەر گەورەیی زەرەرە‬ ‫گیانی‌‌و ماددییەکان‌و ئەو دەنگۆیەی‬ ‫ک��ە لەنێوخۆو دەرەوە لێیکەوتەوە‪،‬‬


‫‪13‬‬

‫کیمیابارانی هەڵەبجە بوو بە سیمبولی‬ ‫بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی لە الیەن‬ ‫حکومەتی عێراقییەوە لە دژی هاواڵتییە‬ ‫کوردەکان‪.‬‬ ‫مەبەستی سەرەکی ئەم توێژینەوەیە‬ ‫قسەکردن نییە لەسەر زەرەرە گیانی‌و‬ ‫ماددییەکان بەڵکو وەک لە سەرەتا‬ ‫ئ���ام���اژەی پ��ێ��ک��را ئ���ەم ت��وێ��ژی��ن��ەوەی��ە‬ ‫ه��ەوڵ��دەدات وەاڵم��ی دوو پرسیاری‬ ‫س���ەرەک���ی ب���دات���ەوە‪ .‬ی���ەک���ەم‪ ،‬داخ��ۆ‬ ‫بۆچی رژێمی عێراقی لە هەڵمەتەکانی‬ ‫ئەنفالدا بە ب��ەراورد لەگەڵ شێوازی‬ ‫مامەڵەکردنی لەگەڵ ک��ورد ئەمجارە‬ ‫ئەوپەڕی توندوتیژی‌و دڕەندەیی لەگەڵ‬ ‫هاواڵتییە ک��وردەک��ان��دا ب��ەک��ار هێنا؟‬ ‫دووەم‪ ،‬بە وردب��وون��ەوە لە نەخش‌و‬ ‫جوگرافیای ئەنفال بێجگە لە نیازی‬ ‫جینۆساد هەوڵدەدرێت بزانرێت داخۆ‬ ‫چ نیازێکی دیکە لە پشت ئەنجامدانی‬ ‫هەڵمەتەکانی ئەنفال خۆیان حەشاردا‬ ‫بوو؟‬ ‫ئەنفال‪ :‬بۆ؟‬ ‫ش�����اردراوە نییە‪ ،‬ک��ە هەڵمەتەکانی‬ ‫ئەنفال درێ��ژک��راوەی سیاسەتەکانی‬ ‫ب��ە عەرەبکردنی ک��وردس��ت��ان ب��وون‪،‬‬ ‫کە لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی‬ ‫راب��������ردووەوە دەس��ت��ی��ان��پ��ێ��ک��ردب��وو‪.‬‬ ‫سەرەڕای ئەمە بە دڵنیاییەوە دەکرێت‬

‫بگوترێت کە هۆکارێک بۆ بەکارهێنانی‬ ‫ئەوپەڕی توندوتیژی لە الیەن حکومەتی‬ ‫عێراقییەوە ئەمجارە ئەوەبوو‪ ،‬کە لە‬ ‫ناوەڕاستی هەشتاکان چاالکییەکانی‬ ‫پێشمەرگە گەیشتبووە ئاستێکی هێندە‬ ‫ب���ەرز‪ ،‬ک��ە ل��ە م��ێ��ژووی کوردستاندا‬ ‫ک��ەم وێ��ن��ە ب���وون‌و ت��وان��اک��ان��ی رژێ��م‬ ‫بۆ س��ن��وردارک��ردن‌‌و کۆنترۆڵکردنی‬ ‫ن��ەک ه��ەر چاالکییەکانی پێشمەرگە‬ ‫بەڵکو ج��ەم��اوەری ک��وردس��ت��ان رۆژ‬ ‫بە رۆژ کەمیدەکردو ب��ەرەو داڕم��ان‬ ‫دەڕۆی��ش��ت‪ .‬ناکرێت هاوکارییەکانی‬ ‫هێزی پێشمەرگە ل��ەگ��ەڵ ئ��ێ��ران‪ ،‬لە‬ ‫ک��ات��ێ��ک��دا‪ ،‬ک��ە حکومەتی ع��ێ��راق��ی لە‬ ‫شەڕێکی س��ەخ��ت��داب��وو ل��ەگ��ەڵ��ی��دا‪ ،‬لە‬ ‫هاوکێشەکە دەربهێنرێت‪ .‬لە راستیدا‬ ‫بە دووقۆڵی هێرشکردنە سەر دام‌و‬ ‫دەزگا نەوتییەکانی کەرکوک‌و پاڵپشتی‬ ‫ئێران لە هێزی پێشمەرگە هۆکارێکی‬ ‫دیکە بوون بۆ بەکارهێنانی ئەو پەڕی‬ ‫توندوتیژی لەگەڵ کورددا‪ .‬سەرەڕای‬ ‫ئ��ەم��ە‪ ،‬ه��ۆک��اری س��ەرەک��ی ل��ە پشت‬ ‫هەڵمەتەکانی ئ��ەن��ف��ال ل��ە ن��اوب��ردن��ی‬ ‫ب��زووت��ن��ەوەی رزگ����اری نیشتیمانی‬ ‫کوردستان بوو‪ .‬دواتریش قڕکردنی‬ ‫یان کپکردنی کورد بە گشتی بەتایبەتی‬ ‫بە وێرانکردنی گوندەکانی کوردستان‪،‬‬ ‫کە وەک وشکردنی ئ��ەو دەریاچەیە‬ ‫واب���وو‪ ،‬ک��ە پێشمەرگەکان مەلەیان‬ ‫تێدادەکرد‪ .‬رژێم دەیویست ژێرخانی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪14‬‬

‫ئابووری کوردستان‪ ،‬کە دێهاتەکان‬ ‫بوو‪ ،‬تەفروتونا بکات‪ ،‬بەمەش وا لە‬ ‫ک��وردەک��ان بکات‪ ،‬کە زیاتر پشت بە‬ ‫ناوچەکانی دیکەی عێراق ببەستن‪.‬‬ ‫ئەنفال‪ :‬ب��ەراوردێ��ک بە مامەڵەکانی‬ ‫پێشووتری حکومەتی عێراق‬ ‫ئەنفال لە زۆر رووەوە لە سیاسەتە‬ ‫پەیڕەوکراوەکانی رژێمەکانی عێراق لە‬ ‫دەرپەڕاندن‌و چۆڵکردن‌و راگوازتن‌و‬ ‫ب��ە ع��ەرەب��ک��ردن‌و ب��ە بەعسیکردن‌و‬ ‫کۆلۆنیازەکردنی کوردستان تێیپەڕاند‪.‬‬ ‫ئەنفال ل��ەو سیاسەتە پەیڕەکراوانە‬ ‫جیابوو‪ ،‬چونکە ئەمجارە نەک تەنیا‬ ‫خاک‌و سامانی کوردستان بەڵکو بوونی‬ ‫کوردی وەک نەتەوە کرا بە نیشان‪ .‬لە‬ ‫ئان‌وساتی ئەنفالەکان قسەیەک زۆر‬ ‫لەسەر زاری خەڵک دەگ��ێ��ڕدرای��ەوە‪.‬‬ ‫ئەویش ئەوەبوو گوایە عەلی حەسەن‬ ‫مەجید لەو رۆژەی‪ ،‬کە وەک سکرتێری‬ ‫گشتی مەکتەبی شیمالی حیزبی بەعس‬ ‫دەستنیشان کرا بە سەدامی سەرۆکی‬ ‫گ���وت���ووە “اروح ل��ل��ش��م��ال ل��و البس‬ ‫سروال لو اخلیهم کلهم یلبسون عگل”‬ ‫واتە دەچمە کوردستان یان شەروالی‬ ‫کوردی لە پێ دەکەم یان وایانلێدەکەم‬ ‫هەموویان عەگالی عەرەبی لە سەر‬ ‫بکەن‪ .‬ئەم قسەیە راست بێت یان نا‪،‬‬ ‫ئەوە گرنگ نییە‪ ،‬چونکە لەگەڵ هاتنی‬

‫عەلی حەسەن مەجید بۆ کوردستان‬ ‫ئەو بە کردار هەوڵیدا پەیامەکەی ناو‬ ‫ئ��ەو دەق��ە جێبەجێبکات‪ ،‬لەبەر ئەوە‬ ‫خەڵکێکی زۆر وەک راستییەک ئەو‬ ‫قسەیەیان وەرگ��رت��ب��وو‪ .‬ئەگەر بێتو‬ ‫ل��ە قسەکەی عەلی ح��ەس��ەن مەجید‬ ‫وردب��ب��ی��ن��ەوە هەندێک ل��ە نیازەکانی‬ ‫رژێمەکەی عێراقمان بۆ دەردەکەوێت‪،‬‬ ‫ک���ە ب���ە ک���ورت���ی ل��ەن��ێ��و ب�����ردن‌‪ ،‬ی��ان‬ ‫ت���وان���دن���ەوەی ک����وردە ل��ە مەنجەڵی‬ ‫(بەوتەقەی) عەرەبیدا‪.‬‬ ‫ل��ە راس��ت��ی��دا‪ ،‬ب���ەراوردێ���ک ل��ە نێوان‬ ‫ش����ێ����وازی م���ام���ەڵ���ەک���ردن‌و ق��س��ەو‬ ‫هەڵوێستەکانی سەرکردە عێراقییەکان‬ ‫لەو شەڕو پێکدادانانەی لە نێوەڕاستی‬ ‫حەفتاکان لە نێوان کوردەکان‌و هێزە‬ ‫عێراقییەکان روویاندا لەگەڵ ئەوانەی‬ ‫لە کۆتایی هەشتاکان لە ئانوساتی‬ ‫ئ��ەن��ف��ال��ەک��ان هاتنە پێش ب��ە روون��ی‬ ‫ئەو جیاوازییە دەردەخ���ەن‪ .‬لە دوای‬ ‫پێکدادانەکانی سااڵنی ‪١٩٧٤‬ـ��ـ ‪١٩٧٥‬‬ ‫سەدام حوسێن بە شانازییەوە لە کتێبی‬ ‫(خندق واحد ام خندقان)‪ ،‬که به کوردی‬ ‫ده‌کاته (سەنگەرێک‪ ،‬یان دوو سەنگەر)‬ ‫باس لە بەرخوردی حکومەت لەگەڵ‬ ‫هێزە کوردییەکان دەک��ات‌و دەڵێت لە‬ ‫شەڕەکان “هیچ تااڵنێک رووینەدا”‌و‬ ‫“هیچ ژنێک تەعەدای لێ نەکرا”‪ 7.‬ئەو‬ ‫قسانەی سەدام ئەگەر تەواو راستیش‬ ‫ن��ەب��ن‪ ،‬ب��ەاڵم دەک��رێ��ت بگوترێت‪ ،‬کە‬


‫‪15‬‬

‫هەم ت��ااڵن هەم تەعداکردن لە ژنان‬ ‫ل��ەو شەڕوپێکدادانەی لە حەفتاکان‬ ‫روویاندا دیاردەیەکی بەرباڵونەبوون‬ ‫کەچی لە هەڵمەتەکانی ئەنفال نەک هەر‬ ‫سەرو سامانی خەڵکە ئەنفالکراوەکە‬ ‫بە تااڵنبردرا بەڵکو سەدان ژن‌و کچی‬ ‫ئەنفالکراو کوژران‌و تەعەدایان لێکرا‪.‬‬ ‫ئەمە لەکاتێکدا روویدا‪ ،‬کە کەرامەتی‬ ‫ئەو خەڵکە مەدەنییەی لە شەڕەکانی‬ ‫‪ ١٩٧٤‬ــ ‪ ١٩٧٥‬گالبوون‪ ،‬وەک سەدام‬ ‫دەڵێت‪ ،‬رێزلێگیراو پارێزراو بوو‪ .‬بەاڵم‬ ‫لە ئەنفالەکاندا هێزەکانی حکومەت‪ ،‬کە‬ ‫ه��ەر س��ەدام سەرۆکایەتی دەک��ردن‪،‬‬ ‫راست پێچەوانەی ئەو وەسفەی سەدام‬ ‫کردوویەتی هەڵس‌وکەوتیان لەگەڵ‬ ‫خەڵکە مەدەنییە بێچەکەکان کرد‪ .‬سەدام‬ ‫لە کتێبەکەی ئاماژە بە دیدی حکومەت‬ ‫بۆ کورد دەکات‌و دەڵیت‪ :‬ئەو کوردانەی‬ ‫لە “سەنگەرەکەی بەرابەردا” شەڕی‬ ‫هێزەکانی ئێمەیان دەک��رد ئێمە هەر‬ ‫وەک “عێراقی” تەماشامان دەکردن‪ .‬بە‬ ‫وردبوونەوەو شیکردنەوەی قسەکانی‬ ‫سەدام‌و گەڕانەوە بۆ واتاکانی ئەنفال‬ ‫دەکرێت بەراوردی شێوازی مامەڵەی‬ ‫حکومەتی عێراقی لەگەڵ کوردەکان لە‬ ‫ئەنفالەکاندا لەگەڵ پێکدادانەکانی ‪١٩٧٤‬‬ ‫ـ��ـ ‪ ١٩٧٥‬چاکتر روون���ی بکەینەوە‪.‬‬ ‫ئەنفال زاراوەی��ەک��ە وات��ە تااڵنکردن‌و‬ ‫دابەشکردنی دەسکەوتەکانی جەنگ‪،‬‬ ‫ج��ا دەستکەوتەکان م��رۆی��ی ب��ن یان‬

‫ماددی‪ .‬ئەنفال لە تێگەیشتنی ئایینیی‬ ‫ـ���ـ ئ��ی��س�لام��ی��ی��ەوە زاراوەی�����ەک�����ە بۆ‬ ‫چاالکییەک بەکاردێت‪ ،‬کە موسوڵمانان‬ ‫لە دژی نا موسوڵمانان پێیهەستابن‪.‬‬ ‫ل��ە سیاقی ئ��ەو ه��ەڵ��م��ەت��ان��ەی ک��ە لە‬ ‫دژی ک����ورد ئ���ەن���ج���ام���دران‌و ن���اوی‬ ‫“ئەنفال”یان پێوەلکاندوە ئەوە مانای‬ ‫ئ��ەوەی لێدەکەوێتەوە‪ ،‬کە حکومەتی‬ ‫عێراقی کوردەکانی بە نا موسوڵمان‌و‬ ‫نا عێراقی دەدیت‌و دانابوو‪ .‬ئەگەر نا‬ ‫چۆن دەکرێت خۆیان‌و ماڵ‌و حاڵیان‬ ‫ئەنفال بکرێت‪ .‬بە واتا سیاسییەکەی‬ ‫کوردەکان لە عێراق لە ئەنفالەکاندا لە‬ ‫هاواڵتیبوون لە عێراق داماڵدران‪.‬‬ ‫ئەنفال‪ :‬ئامارەکان‌‬ ‫ه���ەڵ���م���ەت���ەک���ان���ی ئ���ەن���ف���ال ه���ەم���وو‬ ‫خه‌سڵەتەکانی کۆمەڵکوژیی‌و بێسەرو‬ ‫ش��وێ��ن��ک��ردن��ی دەس��ت��ەج��ەم��ع��ی پێوە‬ ‫دیاربوو‪ .‬ئامارەکانی هیومان رایتس‬ ‫وۆچ باس لە شوێن بزرکردنی زیاتر‬ ‫لە ‪ ١٠٠‬هه‌زار خەڵکی مەدەنی دەکەن‪.‬‬ ‫سەرچاوە کوردییەکان بە گشتی باس‬ ‫لە ‪ ١٨٢‬ه��ەزار قوربانی دەک��ەن‪ .‬ئەو‬ ‫ژمارەیەی‪ ،‬کە کوردەکان بەکاریدێنن‬ ‫م��ەزەن��دەی��ەو ل��ەوە دەچ��ێ��ت دروس��ت‬ ‫نەبێت‪ ،‬ب��ەاڵم تێهەڵچوونەکەی عەلی‬ ‫ح��ەس��ەن م��ەج��ی��د ل��ەگ��ەڵ ئ��ەن��دام��ان��ی‬ ‫وەف����دی ک����وردی ل��ە دان��وس��ان��ەک��ان��ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪16‬‬

‫ب��ەه��اری ‪ ١٩٩١‬گ��ەورەی��ی ق��ەب��ارەی‬ ‫ت��اوان��ەک��ە ن��ی��ش��ان��دەدات‪ .‬ئ��ەو لەکاتی‬ ‫گفتوگۆکاندا لەوە دەچێت بێزاربووبێت‬ ‫لەوەی‪ ،‬کە ئەندامانی وەفدە کوردییەکە‬ ‫هێندە گ��وت��وی��ان��ە ئ��ێ��وە ‪ ١٨٢‬ه��ەزار‬ ‫کەستان ئەنفالکرد‪ ،‬بێسەروشوێنکرد‪.‬‬ ‫(ع���ەل���ی ح���ەس���ەن م���ەج���ی���د)ی���ش لە‬ ‫یەکێک لە دانیشتنەکان توڕە دەبێت‌و‬ ‫دەڵ��ێ��ت ئ��ەوە چییە ئ��ەو زێدەگۆییە‪،‬‬ ‫‪١٨٢‬ه���ەزاری چی؟ هەمووی لە سه‌د‬ ‫ه���ەزار ک��ەس زی��ات��ر ن��ەدەب��وو!‪ 8‬هەر‬ ‫چۆنێک تەماشای بکەیت حکومەتی‬ ‫عێراقی لە هەڵمەتەکانی ئەنفالدا تاوانی‬ ‫جینۆسایدو ت��اوان��ی ش���ەڕو ت��اوان��ی‬ ‫دژی مرۆڤایەتی ئەنجامدا‪ ،‬ئەمە نەک‬ ‫وەک ئەوەی کوردەکان بانگەشەی بۆ‬ ‫دەکەن‪ ،‬بەڵکو وەک ئەوەی‪ ،‬کە هیومان‬ ‫رایتس وۆچ لە نەوەتەکانی سەدەی‬ ‫راب�����ردووەوە ب��ە بەڵگە سەلماندی‌و‬ ‫دوات���ری���ش ل��ە الی���ەن دادگ����ای ب��ااڵی‬ ‫ق سەلمێندرایەوەو‬ ‫تاوانەکان لە عێرا ‌‬ ‫پەرلەمانی سوێدی‌و بەریتانیش‪ ،‬هەر‬ ‫بۆنمونە‪ ،‬پشتڕاستیانکردەوە‪.‬‬ ‫ئەنفال‪ :‬کەمەربەندێکی بێ ــ کورد لە‬ ‫کەرکوک‬ ‫ه��ەڵ��م��ەت��ەک��ان��ی ئ��ەن��ف��ال بێجگە ل��ەو‬ ‫هۆکارانەی‪ ،‬کە لە س��ەرەوە ئاماژەی‬ ‫پێکرا‪ ،‬کە لە س��ەرووی هەموویانەوە‬

‫جینۆسایدی گەلی کورد بوو‪ ،‬کەچی‬ ‫بە وردبوونەوە لە نەخش‌و جوگرافیای‬ ‫هەڵمەتەکانی ئەنفال هەندێک ئامانج‌و‬ ‫ن��ی��ازی ستراتیجی دی��ک��ەی رژێ��م��ی‬ ‫ع��ێ��راق��ی دەردەک������ەون‪ .‬مەبەستێکی‬ ‫دیکەی حکومەتی عێراقی لە ئەنفالەکان‬ ‫دروستکردنی کەمەربەندێکی بێ ــ‬ ‫کورد ‪ no-Kurd buffer zone‬لە چوار‬ ‫دەوری شاری کەرکوک وەک بەشێک‬ ‫لە هەوڵەکانی رژێم بۆ قرتاندنی ناوچە‬ ‫دەوڵەمەند بە نەوتەکانی پارێزگای‬ ‫کەرکوک‌و دەوروبەری‪.‬‬ ‫ب��ۆ س��ەل��م��ان��دن��ی ئ���ەو تێگەیشتنەی‬ ‫سەرەوە هەوڵدەدەین نەخش ‪pattern‬‬ ‫و ج��وگ��راف��ی��ای ش��وێ��ن ب���زرک���ردن‌و‬ ‫ل��ە ن��اوب��ردن��ی ئ��ەو خەڵکە مەدەنیانە‬ ‫ب��خ��ەی��ن��ەڕوو‪ ،‬ک��ە ب��ەر هەڵمەتەکانی‬ ‫ئەنفال ک��ەوت��ن‪ .‬بۆ ئ��ەم مەبەستەش‬ ‫ئ���ەو ن��اوچ��ان��ەی‪ ،‬ک��ە ئەنفالەکانیان‬ ‫تێدا ئەنجامدرا بە سەر چوار حەوز‬ ‫‪catchment‬دا داب���ه‌ش ده‌ک��ه‌ی��ن‪ .‬ح��ەوزی‬ ‫ده���ۆک‪ ،‬ح���ەوزی ه��ەول��ێ��ر‪ ،‬ح��ەوزی‬ ‫سلێمانی‌و حەوزی کەرکوک (تەماشای‬ ‫خشتەی ــ ‪١‬ــ بکە)‪ .‬سەرەڕای ئەو کارە‬ ‫ماندوونەناسییەی‪ ،‬کە هیومان رایتس‬ ‫وۆچ لە پەیوەند بە ئەنفال ئەنجامیانداوە‬ ‫بەاڵم لێکدانەوەو ئەنجامگیریان لەمەڕ‬ ‫نەخش‌و جوگرافیای شوێن بزرکردن‌و‬ ‫لە ناوبردنی خەڵکە مەدەنییەکە کورتی‬ ‫هێناوەو راستییەکان وەدەرن��اخ��ەن‪.‬‬


‫‪17‬‬

‫راپۆرت‌و کتێبەکەی هیومان رایتس وۆچ‬ ‫دەڵێت “شوێن بزرکردنی بە کۆمەڵی‬ ‫ژنان‌و مندااڵن بە گشتی رەنگدانەوەی‬ ‫‪9‬‬ ‫ئاستی بەرگریی پێشمەرگە ب��وون”‪.‬‬ ‫بە گوێرەی هەڵسەنگاندنەکانی هیومان‬ ‫رایتس وۆچ بێت لە کاتی هەڵمەتەکانی‬ ‫ئەنفالەکان لە هەر شوێنێک پێشمەرگە‬ ‫بە سەختی بەرگری کردبێت‌و شەڕی‬ ‫قورس لە هێرشەکان کەوتبێتەوە ئەوە‬ ‫لەو جێگایانە خەڵکە مەدەنییەکان کە‬ ‫گیراون بێسەرو شوێن کراون‪.‬‬ ‫ل����ە راس����ت����ی����دا‪ ،‬وردب�������وون�������ەوەو‬ ‫شیکردنەوەی رووداوەک��ان‌و سەختی‬ ‫بەرگری پێشمەرگە لە هەر حەوزێک‬ ‫ن یان قۆناغەکانی ئەنفال‬ ‫لە حەوزەکا ‌‬ ‫وێ��ن��ەی��ەک��ی دی��ک��ەم��ان ن��ی��ش��ان��دەدەن‪.‬‬ ‫ئەوەی لە وردەکارییەکان دەردەکەوێت‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬کەشوێن بزرکردن‌و قڕکردنی‬ ‫خەڵکە مەدەنییەکان‪ ،‬بە تایبەتی ژنان‌و‬ ‫مندااڵن‪ ،‬زۆر پەیوەندی ب��ەوەوە نییە‬ ‫داخۆ لەو شوێنە پێشمەرگە بە سەختی‬ ‫بەرگریکردووە یان نا‪ ،‬بەڵکو شوێن‬ ‫بزکردنی خەڵکەکە زیاتر پەیوەندی ب ‌ه‬ ‫شوێنی گرتنەکەوە هەیە‪ .‬بە واتایەکی‬ ‫دی��ک��ە داخ���ۆ خ��ەڵ��ک��ەک��ە دان��ی��ش��ت��ووی‬ ‫حەوزی کەرکوک‌ن‪ ،‬یان نا‪.‬‬ ‫ب����ۆ پ���ش���ت���ڕاس���ت���ک���ردن���ەوەی ئ���ەم‬ ‫ئ��ەن��ج��ام��گ��ی��ری��ی��ە وردت�����ر ت��ەم��اش��ای‬ ‫ئامارەکان‌و ئاستی بەرگری پێشمەرگە‬ ‫بە پێی قۆناغەکان‌و حەوزەکان دەکەین‪.‬‬

‫ل��ەم ت��وێ��ژی��ن��ەوەی��ەدا ب��ۆ دی��ارک��ردن��ی‬ ‫ئاستی ب��ەرگ��ری ه��ێ��زی پێشمەرگە‬ ‫پشت بەو زانیارییانە دەبەستین‪ ،‬کە‬ ‫ل��ە کتێبەکەی هیومان رای��ت��س وۆچ‬ ‫‪( Iraq’s Crimes of Genocide‬تاوانە‬ ‫کۆمەڵکوژییەکانی ع��ێ��راق) ه��ات��ووە‬ ‫لەگەڵ ئەو ئەزموونەی‪ ،‬کە نوسەری‬ ‫ئ��ەم بابەتە ل��ەو ب���وارەدا هەیەتی‪ .‬بۆ‬ ‫دیاریکردنی ژمارەی ئەو کەسانەش‪،‬‬ ‫کە لە ه��ەر حەوزێک لە ح��ەوزەک��ان‪،‬‬ ‫هەر قۆناغێک لە قۆناغەکانی ئەنفال‪،‬‬ ‫لە ناوبراون توێژینەوەکە س��ەرەڕای‬ ‫ئ��ەو س��ەرچ��اوان��ەی ک��ە ل��ە خشتەکە‬ ‫ئ��ام��اژەی پێکراوە زی��ات��ر پشتی بەو‬ ‫داتایانە بەستوە‪ ،‬کە لە کتێبەکەی زیاد‬ ‫‪01‬‬ ‫عبدالرحمن تونی مەرگ دا هاتووە‪.‬‬ ‫مارەی ئەنفالکراوەکان بەپێی داتاکانی‬ ‫عبدالرحمان (‪ )٢٠٠٧‬ل���ەوە دەچێت‬ ‫کەمتر بێت ل���ەوەی ک��ە ه��ەی��ە ب��ەاڵم‬ ‫دات��اک��ان��ی ئ��ەم ن��ووس��ەرە ل��ە هەموو‬ ‫ئ��ەو دات��ای��ان��ە وردت���رو گشتگیرترەو‬ ‫ت��ەرک��ی��زی��ش��ی ک���ردۆت���ە س����ەر ئ��ەو‬ ‫ناوچانەی‪ ،‬کە لە هەموو ناوچەکان‬ ‫زیاتر خەڵکی تێدا بێسەروشوێنکراوە‪.‬‬ ‫داتاکانی ئەو لە هەموو ئەو داتایانەی‬ ‫ت��ا ئێستا ل��ە ب��ەردەس��ت��دان نزیکترن‬ ‫ل��ە راس��ت��ی‌و ب��ۆ م��ەب��ەس��ت��ەک��ەی ئەم‬ ‫ت���وێ���ژی���ن���ەوەی���ەش زۆر ب���ە ک��ەڵ��ک��ن‬ ‫چونکە چاکتر لە ه��ەم��ووان نەخشی‬ ‫شوێن بزرکراوەکان بە پێی شوێنی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪18‬‬

‫دەستبەسەرکردنیان نیشان دەدات‪.‬‬ ‫هەر بۆیەش لێرە پشتیان پێبەستراوە‪.‬‬ ‫وا چاکە ئاماژە بەوەش بکەین کە لە‬ ‫‪٢٠٠٨‬دا حکومەتی هەرێمی کوردستان‬ ‫لە کتێبێکدا هەندێک ئاماری لە سەر‬ ‫جینۆسایدی کورد لە عێراق لە توێ‬ ‫کتێبێکدا بە ناوی خستنەڕووی هێڵکاری‬ ‫زانیارییەکانی جینۆسایدی گەلی کورد‬ ‫ب�ڵ�اوک���ردۆت���ەوە‪ .‬ب��ۆ ک��ۆک��ردن��ەوەی‬ ‫ئ��ام��ارەک��ان‌و بەرهەمهێنانی کتێبەکە‬ ‫هەزار کەسێک لە سەر ئەم پرۆژەیە‬ ‫ک��اری��ان��ک��ردووە (حکومەتی هەرێمی‬ ‫کوردستان ‪ .)٢٠٠٨‬بە داخەوە داتاکانی‬ ‫کتێبەکە ل��ە هیچ شوێنێک ژم���ارەی‬ ‫قوربانییەکانی ئەنفال نیشاننادەن‪.‬‬ ‫جارێ لە سەرێکەوە هەموو هێرش‌و‬ ‫کۆمەڵکوژییەکان‪ ،‬وەک کیمیابارانی‬ ‫هەڵەبجە‪ ،‬کوشتنی کوردە فەیلییەکان‪،‬‬ ‫ئەنفالەکان بە هەموو قۆناغەکانییەو‬ ‫ک��ۆم��ەڵ��ک��وژی ب��ارزان��ی��ی��ەک��ان‪ ،‬ه��ەر‬ ‫هەمووی تێکەڵکراوەو بە رێ��ژە نەک‬ ‫بە ژمارە بە پێی پارێزگاکان خراونەتە‬ ‫ڕوو‪ .‬ئەو هەموو پارەیەی لەو پرۆژە‬ ‫زەب��ەالح��ە س��ەرف��ک��راوە دەب���وو نەک‬ ‫هەر ژم��ارە بەڵکو ن��او‌و شوێنی تاک‬ ‫ب��ە ت��اک ئەنفالکراوەکانی ی��اداش��ت‌و‬ ‫باڵوبکردایەته‌وە‪ .‬بە هەرحاڵ‪ ،‬مەبەست‬ ‫لێرە ئەوەیە کە هەوڵی گرووپێک بە‬ ‫ن���اوەی کۆمیتەی ب��ەرگ��ری ل��ە مافی‬ ‫قوربانیانی ئەنفالەکەکان‪ ،‬کە لە تونی‬

‫مەرگ باڵوکراوەتەوە زانیاری چاکتر‬ ‫بە دەستەوە دەدەن‪ ،‬کە لێرە کەڵکیان‬ ‫لێوەرگیراوەو‪.‬‬ ‫خشتەی یه‌ک ئەوە نیشان دەدات‪ ،‬کە لە‬ ‫کۆی ‪ ٦٨٢٣٠‬لەو کەسانەی لە هەموو‬ ‫قۆناغەکانی ئەنفالەکان دوای گرتنیان‬ ‫ب��ێ��س��ەروش��وێ��ن��ک��راون ئ���ەوە ‪٥١٢٣٦‬‬ ‫ک��ەس��ەی��ان ل��ە ح����ەوزی ک��ەرک��وک��ن‪،‬‬ ‫وات��ە ل��ە ‪%٧٥‬ی ئەنفالکراوەکان لە‬ ‫دوو قۆناغەکەی ح��ەوزی کەرکوکن‪،‬‬ ‫قۆناغی س��ێ‌و چ��وار‪ .‬نابێت ئ��ەوە لە‬ ‫بیربکەین‪ ،‬کە لە کاتی تێپەڕبوونی‬ ‫کاروانێک لەو خەڵکەی‪ ،‬کە لە حەوزی‬ ‫کەرکوک دەست بەسەر کرابوون بە‬ ‫ناو شاری ‘چەمچەماڵ’دا ئەوا خەڵکی‬ ‫شارەکە رێگریان لە کاروانەکە کردوو‬ ‫توانیان خەڵکێکی ئێجگار زۆر رزگار‬ ‫ب��ک��ەن‪ 11.‬ئ��ەم��ە ن��ە ب�� ‌ه ژم����ارەی ئەو‬ ‫کەسانەی‪ ،‬کە لە ح��ەوزی کەرکوک‬ ‫ئەنفالکران لەوە زیاتر دەبوو‪ ،‬کە ئێستا‬ ‫هەیە‪ .‬هاوکات خشتەکە ئەوەش نیشان‬ ‫دەدات‪ ،‬کە شوێن بزرکردنی خەڵکە‬ ‫مەدەنییەکان پەیوەندییەکی ئەوتۆیان‬ ‫ب���ە ئ��اس��ت��ی ب���ەرگ���ری پ��ێ��ش��م��ەرگ��ەو‬ ‫سەختی ش��ەڕەک��ان ل��ە ئ���ان‌و ساتی‬ ‫هەڵمەتەکانەوە نەبووە‪ .‬بە پێچەوانەوە‬ ‫وەک لە خشتەکە دەردەک��ەوێ��ت لەو‬ ‫شوێنانەی کە پێشمەرگەو هاواڵتیان‬ ‫بەرگرییەکی زیاترو سەخترو دوورو‬ ‫درێ��ژت��ری��ان ک����ردووە‪ ،‬وەک قۆناغی‬


‫‪19‬‬

‫یەک‪ ،‬پێنج‪ ،‬شەش‌و ح��ەوت‪ ،‬ژمارەی‬ ‫خەڵکە ئەنفالکراوەکە زۆر کەمترە لە‬ ‫قۆناغەکانی ح���ەوزی ک��ەرک��وک‪ ،‬کە‬ ‫بەرگری تێیاندا نزم یان مامناوەندی‬ ‫ب��وو‪ .‬ئ��ەوان��ەی لە قۆناغەکانی یەک‪،‬‬ ‫پێنج‪ ،‬شەش‌و حەوت‪ ،‬واتە لە دەرەوەی‬ ‫حەوزی کەرکوک کوژراون یان شوێن‬ ‫بزرکراون بە دەگمەن ژن‌و منداڵیان‬ ‫تێدا ب��ووە‪ .‬لە کاتێکدا بەشێکی زۆر‬ ‫لەوانەی لە حەوزی کەرکوک بێسەرو‬ ‫شوێن کران ژن‌و منداڵ بوون‪.‬‬ ‫خوێندنەوەیەکی وردی راپۆرتەکانی‬ ‫هیومان رایتس وۆچ‌و ئەو گێڕانەوانەی‬ ‫لە سەرچاوەکانی دیکەی ل ‌ه سەر ئەنفال‬ ‫بەرچاو دەکەون دیاردەیەکی دیکەی‬ ‫س��ەرن��ج��ڕاک��ێ��ش��م��ان ن��ی��ش��ان دەدەن‪.‬‬ ‫ئەویش چارەنووسی ئەو کەسانەیە‪ ،‬کە‬ ‫لە کاتی هەڵمەتەکانی قۆناغی دووەم‬ ‫لە ئەنفالەکان لە حەوزی سلێمانییەوە‬ ‫روویان لە حەوزی کەرکوک کردووە‪.‬‬ ‫ژمارەی ئەو کەسانەی‪ ،‬کە لە قۆناغی‬ ‫دووی ئەنفال شوێن بزر کران ‪٨٨٣٥‬‬ ‫کەسن‪ ،‬کە دەکاتە نزیکەی ‪ %١٣‬ئەو‬ ‫ک��ەس��ان��ەی ل��ە ئەنفالەکاندا بێسەرو‬ ‫شوێن کران‪ .‬ئەوەی جێگەی سەرنجە‬ ‫زۆربەی هەرە زۆری ئەو ‪ ٨٨٣٥‬کەسە‬ ‫لەو کەسانەن‪ ،‬کە لە قۆناغی دوو لە‬ ‫ناوچەی قەرەداغ بەرەو خوار روویان‬ ‫لە گەرمیان ک��رد‪ .‬ئەو کەسانەی‪ ،‬کە‬ ‫لە هەمان ناوچە لە کاتی هەڵمەت‌و‬

‫هێرشەکان بەرەو عەربەت‌و سلێمانی‬ ‫بە رێکەوتن بە گشتی بە سەالمەتی‬ ‫نەجاتیان بووە‪ .‬لەبەر ئەوەی ئەو خەڵکە‬ ‫مەدەنییانە دوای هاتنیان بۆ ناوچەی‬ ‫گ��ەرم��ی��ان‪ ،‬وات���ە ح���ەوزی ک��ەرک��وک‪،‬‬ ‫ئەنفالکراون بۆیە دەکرێت ژم��ارەی‬ ‫ئ��ەم��ان��ە ل��ە س��ەر ح���ەوزی ک��ەرک��وک‬ ‫نەک سلێمانی هەژمار بکرێت‪ ،‬چونکە‬ ‫وەک ئاماژەی پێکرا لەوێدا دەستبەسر‬ ‫کراون‪ .‬ئەگەری زۆرە رژێم لە کاتی‬ ‫گرتنیان نەیزانیبێت ئەوانە لە کوێوە‬ ‫ن بۆیە چ��ارەن��ووس��ی��ان وەک‬ ‫ه��ات��وو ‌‬ ‫چ��ارەن��وس��ی خ��ەڵ��ک��ە م��ەدەن��ی��ی��ەک��ەی‬ ‫ک���ەرک���وک ب��ێ��س��ەرش��وێ��ن��ک��ردن ب��وو‪.‬‬ ‫بەمەش ژمارەی ئەوانەی لە حەوزی‬ ‫کەرکوک ئەنفالکراون دەبێتە ‪٦٠٠٧١‬‬ ‫لە کۆی ‪ ٦٨٢٣٠‬ئەنفالکراوە‪ .‬ئەمەش‬ ‫ئەوە دەگەیەنێت‪ ،‬کە ‪ %٨٨‬ی هەموو‬ ‫ئەو کەسانەی لە تەواوی کوردستان‬ ‫ئ��ەن��ف��ال��ک��راون ل��ە ح���ەوزی ک��ەرک��وک‬ ‫ب���وون‪ .‬ه��ەر ب��ۆ ب��ەرچ��او روون���ی وا‬ ‫چ��اک��ە ئ���ام���اژە ب����ەوەش ب��ک��ەی��ن‪ ،‬کە‬ ‫ن��اوچ��ەی ق����ەرەداغ‪ ،‬قۆناغی دوو لە‬ ‫ئ��ەن��ف��ال��ەک��ان‪ ،‬ه��اوس��ن��وری ن��اوچ��ەی‬ ‫گەرمیانەو درێژکراوەیەتی‪ ،‬بۆیەش‬ ‫دەکرێت بڵێین‪ ،‬کە رێکەوت نەبووە‪،‬‬ ‫کە چارەنوسی خەڵکی قەرەداغیش بە‬ ‫چارەنوسی خەڵكی حەوزی گەرمیان‬ ‫چوو‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪20‬‬

‫خشتەی ــ ‪١‬ــ‬ ‫نەخش‌و ژمارەی شوێن ‌ه بزرکراوەکان‬ ‫ب��ە پ��ێ��ی ق��ۆن��اغ��ەک��ان��ی ئ��ەن��ف��ال‪( .‬ب��ۆ‬ ‫ئ��ەم خشتەیە ک��ەڵ��ک وه‌رگ���ی���راوه لە‬ ‫‪21‬‬ ‫سەرچاوه‌ی‪:‬‬

‫ئەگەر بە وردی تەماشای شێوازی‬ ‫مامەڵە‌و نەخشەکێشانی هێزەکانی‬ ‫حکومەت لە قۆناغەکانی ئەنفال بکەین‌و‬ ‫بەراوردیان بکەین بە یەک ئەوە زیاتر‬ ‫م��ەرازە پێشوەختییەکانی حکومەتی‬ ‫عێراق لە پەیوەند بە خەڵکی حەوزی‬ ‫کەرکوک دەردەک��ەون‪ .‬بە پێچەوانەی‬ ‫قۆناغەکانی یەک‌‪ ،‬دوو‪ ،‬پێنج‪ ،‬شەش‪،‬‬ ‫ح��ەوت‌و هەشت‪ ،‬کە لە حەوزەکانی‬

‫سلێمانی‌و هەولێرو دهۆک ئەنجامدران‪،‬‬ ‫هێزەکانی رژێم لە حەوزی کەرکوک‪،‬‬ ‫وات��ە قۆناغی س��ێ‌و چ���وار‪ ،‬ت��ەواوی‬ ‫ناوچەکەیان پێش هێرشکردنە سەر‬ ‫تەوق کردبوو رێگەیەکیان بۆ خەڵکە‬ ‫مەدەنییەکە نەهێشتبۆوە تا دەربازبن‬ ‫بە غەیرە خۆ بە دەستەوەدان‪ .‬لە هەر‬ ‫دوو قۆناغەکەی ح��ەوزی کەرکوک‪،‬‬ ‫ه��ێ��زەک��ان��ی رژێ���م پ��ێ��ش��وەخ��ت زی��ل‌و‬


‫‪21‬‬

‫ئیڤەو ئوتۆمبێلی ن��ەف��ەر هەڵگریان‬ ‫ئ��ام��ادەک��ردب��وو‪ .‬ب��ەم شێوەیە دوای‬ ‫دەستگیرکردنی خەڵکەکە ل��ە چەند‬ ‫شوێنێکی کاتیی کۆیانکردنەوەو دواتر‬ ‫بۆ ت��ۆپ��زاوە رەوان��ەی��ان��ک��ردن‪ .‬لەوێدا‬ ‫پ���رۆس���ەی ه����ەاڵوێ����ردن‌و ک��وش��ت��ن‌و‬ ‫ش���وێ���ن ب����زرک����ردن‌و ل���ە ن���اوب���ردن‬ ‫دەستیپێکرد‪ .‬ئەم پرۆسە رێکخراوە بە‬ ‫دەگمەن لە قۆناغەکانی دیکەی ئەنفال‬ ‫جێبەجێکران‪ ،‬قۆناغی هەشتی حەوزی‬ ‫دهۆکی لێدەرچێت‪ ،‬کە تاڕادەیەک لە‬ ‫مامەڵەی ح��ەوزی کەرکوک دەچ��وو‪.‬‬ ‫س����ەرەڕای ئ��ەم قسەیە‪ ،‬ل��ە ح��ەوزی‬ ‫ده��ۆک��دا خەڵکەکەو ناوچەکانیان بە‬ ‫ت���ەواوی ت��ەوق ن��ەک��راب��وون‪ .‬ئەمەش‬ ‫بوو بە مایەی ئەوەی نزیکەی هه‌شتا‬ ‫ه����ەزار ک���ەس ل��ە خ��ەڵ��ک��ی ن��اوچ��ەک��ە‬ ‫نەجاتیان بێت‌و ب��ەرەو تورکیا بڕۆن‬ ‫‪31‬‬ ‫چونکە سنورەکان بەربەرەاڵ بوون‪.‬‬ ‫سروشتی گشتگیری‌و هەمەالیەنی‌و‬ ‫پ��ل��ان ب����ۆ دان��������ان‌و رێ���ک���خ���راوی���ی‬ ‫هەڵمەتەکانی ئەنفال ئەوە دەردەخات‪،‬‬ ‫ک���ە ح��ک��وم��ەت��ی ع���ێ���راق م��ک��وڕب��ووە‬ ‫لەسەر نەهێشتنی ئ��اس��ەواری کورد‬ ‫لە کەرکوک‌و دەوروبەری‪ ،‬بە تایبەتی‬ ‫ئەو ناوچانەی کەوتونەتەو باشوری‬ ‫کەرکوك‌و سنورەکانیان پێشتریش بەر‬ ‫هەڵمەتەکانی تەعریب کەوتبوون وەک‬ ‫دەوروب���ەری ق��ەزای توزخورماتووو‬ ‫ک��ەالر‪ .‬بێجگە ل��ەو بەڵگەو داتایانەی‬

‫تا ئێستا خستمانەڕوو‪ ،‬راستی ئەم‬ ‫تێگەیشتنە ل��ەوەش دەردەک��ەوێ��ت‪ ،‬کە‬ ‫دوو عەشیرەتە هەر زەرەرمەندەکەی‬ ‫ه��ەڵ��م��ەت��ەک��ان��ی ئ��ەن��ف��ال نیشتەجێی‬ ‫ئ��ەو ناوچانەن‪ ،‬ئەوانیش روغزایی‌و‬ ‫داودەن‪.‬‬ ‫ئەنفال‪ :‬بۆ تەرکیز لە سەر کەرکوک‬ ‫پ��رس��ی��اری گ��رن��گ ئ��ەوەی��ە ب��اش��ە بۆ‬ ‫ح��ک��وم��ەت ت��ەرک��ی��زی خ���ۆی ل��ەس��ەر‬ ‫ن��اوچ��ەک��ان��ی دەوروب�����ەری ک��ەرک��وک‬ ‫ک��ردب��وو ب��ۆ ل��ە ن��اوب��ردن‌و قڕکردنی‬ ‫خەڵکەکەی‪ .‬بۆ وەاڵمی ئەم پرسیارە‬ ‫دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەو هۆکارانەی‪،‬‬ ‫ک��ە سااڵنێکە ب��وون��ەت��ە م��ای��ەی پێک‬ ‫نەهاتنی کوردان لە الیەک‌و حکومەتی‬ ‫عێراقی لە الکەی دیکە ئەویش پرس‌و‬ ‫چارەنووسی کەرکوک‌و ناوچەکانی‬ ‫دەوروب��ەری��ێ��ت��ی‪ .‬چ��ارەن��ووس��ی ئەم‬ ‫دەڤەرە لەو رۆژەوە کوردستانی باشور‬ ‫بە عێراقەوە لکێنراوە گرێ کوێرەی‬ ‫پرسی کورد لە عێراق پێک ده‌هێنێت‪.‬‬ ‫ک��وردەک��ان ب����ەردەوام‪ ،‬ب��ە گ��ەڕان��ەوە‬ ‫بۆ فاکتە مێژوویی‌و جوگرافییەکان‪،‬‬ ‫بانگەشەی ئەوە دەکەن‪ ،‬کە کەرکوک‌و‬ ‫ن��اوچ��ەک��ان��ی دەوروب�����ەری بەشێکی‬ ‫دان����ەب����ڕاوی ک��وردس��ت��ان��ن‌و دەب��ێ��ت‬ ‫بخرێنە سەر ئەو هەرێمە ئۆتۆنۆمە‪،‬‬ ‫یان فیدراڵییەی‪ ،‬کە لە عێراقدا بۆیان‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪22‬‬

‫دیاریدەکرێت‪ ،‬ئەوە ئەگەر نەڵێین دەوڵەتە سەربەخۆ خەون پێ بینراوەکەیان‪.‬‬ ‫کەچی لە بەرابەر ئەمەدا‪ ،‬حکومەتەکانی عێراق ترسی ئەوەیان هەبووە‪ ،‬کە‬ ‫ئەگەر کەرکوک بخرێتە سەر کوردستان ئەوە ئەمە دەبێتە فاکتەرێکی بەهێز بۆ‬ ‫جیابوونەوەی کوردەکان لە عێراق چونکە ئەوان پێیان وایە‪ ،‬کە کەرکوک دەبێتە‬ ‫زامنکەری پاڵپشتی ئابووری دەوڵەتە جیابووەوەکە‪ .‬لە چاوپێکەوتنێکدا لە کۆتایی‬ ‫سااڵنی نەوەتەکانی سەدەی رابردوو‪ ،‬تاریق عەزیز‪ ،‬کە ئەوکات وەزیری دەرەوەی‬ ‫عێراق بوو‪ ،‬گوتی “کەرکوک نابێت بخرێتە سەر ناوچەی حوکمی زاتی چونکە‬ ‫‪41‬‬ ‫خستنەسەری دەبێتە هەنگاوی یەکەم بۆ جیابوونەوەی [کورد لە عێراق]”‪.‬‬ ‫ئەمە لە پەیوەند بە خاکی کەرکوک‌و ناوچەکانی دەوروب��ەری سەرچاوەکانی‬ ‫ژێر خاکەکەی‪ ،‬بەاڵم تێڕوانینی حکومەتی عێراق تەنیا بەوە ناوەستێت‪ ،‬کە ئەم‬ ‫خاکانە داببڕێ‪ ،‬بەڵکو بۆ زامنکردنی هەتا هەتایەیی کەرکوک‌و دەوروبەری ئەوە‬ ‫لەوە دەچێت ئەوان پێیان وا بوو بێت‪ ،‬کە نابێت کورد لە سەر ئەم خاکانە بوونی‬ ‫بمێنێت‪ .‬ئەمەش لە قسەیەکی عەلی حەسەن مەجید دەردەکەوێت‪ .‬ئەو لە دوای‬ ‫هەڵمەتەکانی ئەنفال لە ‪١٩٨٩/٤/١٠‬دا باس لە ئامانجە سەرەکییەکانی ئەنفال بۆ‬ ‫کۆمەڵێک لە ئەندامانی حزبی بەعس دەکات‌و دەڵێت‪:‬‬ ‫من دەمەوێت باس لە دوو خاڵ بکەم‪ ،‬یەکەم‪ ،‬تەعریب‌و دووەم‪ ،‬خاکە‬ ‫هاوبەشەکانی نێوان ناوچە عەرەبییەکان‌و ناوچەی حوکمی زاتی‪.‬‬ ‫ئەو خاڵەی کە ئێمە دەمانەوێت باسی بکەین کەرکوکە‪ .‬من کە هاتم‪،‬‬ ‫عەرەب‌و تورکمان [بە هەردووکیان] پەنجا لە سەدی دانیشتوانی‬ ‫کەرکوکیان پێک نەدەهێنا‪ .‬سەرەڕای هەموو ئەم شتانە‪ ،‬من شەست‬ ‫ملیۆن دینارم سەرفکرد تا گەیشتینە ئەم حاڵەتەی ئێستا‪ .‬ئێستا‬ ‫ئاشکرایە! [بەاڵم] بۆ ئاگاداریتان ئەو عەرەبانەی‪ ،‬کە ئێمە هێنامانن‬ ‫بۆ کەرکوک رێژەکەیان نەگەیاند بە شەست لە س��ەدا‪ .‬بۆیە ئێمە‬ ‫ک‬ ‫رێنمایی دیکەمان دەرک��رد‪ .‬من قەدەغەم کرد ک��ورد لە کەرکو ‌‬ ‫‪51‬‬ ‫کاربکەن تەنانەت لە گوندەکان‌و دەوروبەریشی‪.‬‬ ‫لە قسەو تێڕوانینەکانی تاریق عەزیزو (عەلی حەسەن مەجید) ئەوە دەردەکەوێت‪،‬‬ ‫کە بێجگە لە دابڕینی کەرکوک وەک خاك‪ ،‬حکومەتی عێراق هەمیشە کاری لە‬ ‫سەر سڕینەوەی ئاسەواری کوردیش کردووە لە کەرکوک‌و دەوروبەرەکەی‪.‬‬


‫‪23‬‬

‫وا پێ دەچێت‪ ،‬کە حکومەتی عێراقی‬ ‫لە سەرژمێرییەکەی ‪١٩٨٧‬دا ئەوەی‬ ‫بۆ دەرکەوتبێت‪ ،‬کە رێژەی زیادبوونی‬ ‫ک��ورد بە ب��ەراورد لەگەڵ ع��ەرەب لە‬ ‫عێراق زیاتر بووبێت‌و درکی ئەوەشی‬ ‫کردبێت‪ ،‬کە هۆکاری ئەم زیادبوونە‬ ‫پەیوەندی بەوەوە هەیە‪ ،‬کە کوردەکان‬ ‫زۆر کەمتر لە عەرەبەکان لە بەرەکانی‬ ‫شەڕی عێراق‌و ئێران دەکوژران چونکە‬ ‫کوردەکان‪ ،‬ساڵی یەکەمی لێ دەرچێت‪،‬‬ ‫زۆر کەمتر ب��ەش��داری شەڕەکانیان‬ ‫کرد‪ .‬ئەمەش بە هەاڵتن‌و خۆشاردنەوە‬ ‫ب��وو بێت‪ ،‬بە چوونە ن��او ریزەکانی‬ ‫پێشمەرگە بوو بێت یان بە دزینەوە‬ ‫وەک جاش لە ئەفواجە خەفیفەکان بوو‬ ‫بێت‪ .‬بۆیە دەکرێت هەڵمەتەکانی ئەنفال‬ ‫ب��ە مەبەستی راس��ت��ک��ردن��ەوەی ئەم ‬ ‫ناهاوسەنگییە لە زیادبوونی کورد‌و‬ ‫کەم بوونی عەرەب داڕێژرابێت‪ .‬بۆ ئەم‬ ‫مەبەستەش ئێمە وای بۆ دەچین‪ ،‬کە‬ ‫حکومەت بە ئانقەست کوشتن‌و شوێن‬ ‫ب���زرک���ردن‌و ل��ە ن��اوب��ردن��ی ک��وردان��ی‬ ‫کەرکوک‌و دەوروبەری وەک بەشێک‬ ‫لەم ئامانجە هەڵبژارد بێت‪ .‬بە سادەیی‬ ‫گوتەنی حکومەت ویستبووی دوو‬ ‫کێشکەی بە یەک بەرد بکوژێ‪ ،‬یەکەم‪:‬‬ ‫کەمکردنەوەی رێژەی زیابووی کورد‬ ‫بە گشتی‌‪ ،‬دووەم‪ :‬سڕینەوەی کورد لە‬ ‫دەوروبەری کەرکوک بە تایبەتی‪.‬‬

‫ئەنجام‬ ‫ئ���ەوەی ب��ە زەق���ی وەک ئەنجامێکی‬ ‫س����ەرەت����ای����ی ئ�����ەم ت���وێ���ژی���ن���ەوەی���ە‬ ‫دەردەکەوێت ئەوەیە کە لە ئان‌وساتی‬ ‫ئەنفالەکان‌و دواتریش ئیدی حکومەتی‬ ‫ع��ێ��راق��ی وەک ه���اوواڵت���ی ع��ێ��راق��ی‬ ‫تەماشای کوردەکانی نەدەکرد ئەمەش‬ ‫ب��ە زەق��ی ل��ە ناولێنانی هەڵمەتەکان‬ ‫دەردەکەوت لەگەڵ ئەو دڕندە نواندنییە‬ ‫لەگەڵ خەڵکە بێ چەکەکەی کوردستان‪.‬‬ ‫هەڵمەتەکانی ئەنفال کاریگەرییەکی‬ ‫ئێجگار گەورەی لە سەر کوردەکانی‬ ‫ع���ێ���راق دان�����ا‪ .‬وەک ه��ۆل��ۆک��ۆس��ت��ی‬ ‫جولەکەکان‪ ،‬ئەنفال بۆ کورد بوو بە‬ ‫مێتافۆرێکی بەهێز‪ ،‬کە نوێنەرایەتی‬ ‫ئ��ەزم��وون��ە ه��اوب��ەش��ەک��ەی��ان ب��ک��ات‌‪.‬‬ ‫هاوکات بوو بە مایەی دروستبوونی‬ ‫کۆیادێکی دیکە ل��ەو ک��ۆی��ادان��ەی‪ ،‬کە‬ ‫ئەندامانی گەلێک لێک نزیک دەکاتەوەو‬ ‫ه��اوش��ون��اس��ی‌و ه��اوچ��ارەن��ووس��ی‬ ‫بەهێز دەک����ات‌و خ��ەون��ی رزگ���اری‌و‬ ‫سەربەخۆی بە زیندوویی رادەگرێت‪.‬‬ ‫کۆیادێک‌و هاوچارەنووسییەک‪ ،‬کە‬ ‫نەوەکانی ئێستاو دواڕۆژ بە یەکەوە‬ ‫دەبەستێتەوە‪ .‬لەوانەیە دەنگۆی ئەنفال‬ ‫ب��ۆ چ��ەن��دی��ن س���ەدە ل��ە گ��وێ��ی ک��ورد‬ ‫بزرنگێتەوە‪ .‬دەک��رێ��ت بگوترێت‪ ،‬کە‬ ‫هیچ رووداوێک لە مێژووی کوردانی‬ ‫عێراق بە قەد ئەنفال نەبۆتەوە هەوێنی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪24‬‬

‫شیعرو پەخشان‌‌و الوانەوە بۆ شاعیرو‬ ‫‪61‬‬ ‫رۆشنبیرو نووسەرانی کورد‪.‬‬ ‫بۆ کوردەکانی عێراق دەکرێت بگوترێت‪،‬‬ ‫کە ئەنفال قۆناغێکی دابڕە لە مێژوویاندا‪.‬‬ ‫مێژووی کوردەکانی عێراق لەم واڵتەدا‬ ‫دەکرێت بە سەر دوو قۆناغدا دابەش‬ ‫بکرێت‪ :‬مێژووی پێش ــ ئەنفال‌‪pre-‬‬ ‫‪Anfal history‬ومێژووی دوای ــ ئەنفال‬ ‫‪ .post-Anfal history‬ئەگەر شانسی‬ ‫ئامێزانی ‪ integration‬کوردان لە عێراق‬ ‫پێش ئەنفالەکان بوونێکی هەبوو بێت‬ ‫ئ���ەوە ئ��ەن��ف��ال ئ��ەو ش��ان��س��ەی ئەگەر‬ ‫نەکوشتبێت ئ��ەوە دەکرێت بگوترێت‬ ‫ئێجگار کەمکردۆتەوە‪.‬‬

‫بەرگی ‪ ،٢-١‬هەولێر‪ :‬دەزگای موکریانی‪.‬‬ ‫زی��اد عبدالرحمن‪ )١٩٩٥( ،‬ت��وون��ی م��ەرگ‪:‬‬ ‫هێرشەکانی ئەنفال لە بەڵگانەمەکانی رژێم‬ ‫دا‪ ،‬تەورێز‪ :‬دەزگای چاپ دیار نییە‪.‬‬ ‫هێمن ب��اق��ر‌و ع���ەب���دواڵ‪ ،‬ب��ەره��ەم ع��وم��ەر‪،‬‬ ‫عەبدول‪ )٢٠٠٤( ،‬ئەنفالی سێ‌و کاریگەرییە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکانی لە سەر ژنی پاشماوەی‬ ‫ئەنفال‪ ،‬کوردستان‪ :‬چاپخانەی تەوار‪.‬‬ ‫بەختیار عەلی‪ )2006( ،‬ش��اری مۆسیقارە‬ ‫سپییەکان‪ ،‬سلێمانی‪ :‬رەنج‪.‬‬ ‫مەال شاخی (‪٢٠٠٧‬ب���اء) ئەنفالی خاڵخااڵن‪،‬‬ ‫کەرکوک‪ :‬چاپخانەی کارۆخ‪.‬‬ ‫م��ەال شاخی (‪٢٠٠٧‬ئ���ەل���ف) ئەنفالی رەش‪،‬‬ ‫کەرکوک‪ :‬چاپخانەی کارۆخ‪.‬‬

‫سەرچاوە به زمانی کوردی‬

‫سه‌رچاوه به زمانی عه‌ره‌بی‬

‫شێرکۆ بێکەس (‪ )٢٠٠٦‬دی��وان��ی شێرکۆ‬ ‫ب��ێ��ک��ەس‪ :‬ب��ەرگ��ی س��ێ��ی��ەم ‪،١٩٩٣-١٩٧١‬‬ ‫کوردستان‪ :‬دەزگای چاپ دیار نییە‪.‬‬ ‫ح��ک��وم��ەت��ی ه��ەرێ��م��ی ک��وردس��ت��ان (‪)٢٠٠٨‬‬ ‫خ��س��ت��ن��ەڕووی ه��ێ��ڵ��ک��اری زان��ی��اری��ی��ەک��ان��ی‬ ‫ج��ی��ن��ۆس��ای��دی گ���ەل���ی ک������ورد‪ ،‬ه��ەول��ێ��ر‪:‬‬ ‫بەڕێوەبەرایەتی توێژینەوەو ئامار‪.‬‬ ‫جەمال خەمبار‪ )١٩٩٧( ،‬مەنفاکان لێرەوە‬ ‫دەستپێدەکەن‪ ،‬سلێمانی‪ :‬چاپخانەی سلێمانی‪.‬‬ ‫یوسف دزەی��ی‪ )٢٠٠١( ،‬ئەنفال‪ :‬کارەسات‪،‬‬ ‫ئەنجام‌و رەه��ەن��دەک��ان��ی‪ ،‬هەولێر‪ :‬دەزگ��ای‬ ‫موکریانی‪.‬‬ ‫رێبوار سیوەیلی‪ )٢٠٠٨( ،‬نەتەوە‌و حیکایەت‬

‫صدام حسین‪ )١٩٧٦( ،‬خندق واحد ام خندقان‪،‬‬ ‫بغداد‪ :‬دار الثورة‪.‬‬ ‫حمیدة نعناع‪ )٢٠٠٠( ،‬رجل وقضیة‪ ،‬بیروت‪:‬‬ ‫المٶسسة العربیة للدراسات والنشر‪.‬‬ ‫سەرچاوە به زمانی ئینگلیزی‬ ‫‪Human Rights Watch.Iraq’s Crime‬‬ ‫‪of Genocide: the Anfal Campaign‬‬ ‫‪against the Kurds. New Haven:‬‬ ‫‪.Yale University Press, 1995‬‬ ‫‪Makiya, Kanan. Cruelty and‬‬ ‫‪Silence: War, Tyranny, Uprising‬‬ ‫‪and the Arab World. New York: W.‬‬


25

the Kurds. New Haven: Yale .W. Norton, 1993 University Press, 1995, 46-47 Human Rights Watch.Iraq’s 1 ‫) خندق واحد‬١٩٧٦( ،‫ صدام حسین‬7 Crime of Genocide: the Anfal ٢٦ :١٩٧٦ .‫ دار الثورة‬:‫ بغداد‬،‫ ام خندقان‬Campaign against the Kurds. Makiya, Kanan. Cruelty 8 New Haven: Yale University and Silence: War, Tyranny, .Press, 1995 Uprising and the Arab World. :‫) توونی مەرگ‬١٩٩٥( ،‫ زیاد عبدالرحمن‬2 New York: W. W. Norton, 1993. ‫ه��ێ��رش��ەک��ان��ی ئ��ەن��ف��ال ل��ە بەڵگانەمەکانی‬ 1993: 168 .‫ دەزگ��ای چاپ دیار نییە‬:‫ تەورێز‬،‫رژێم دا‬ Human Rights Watch. 9 ‫ب���اء) ئەنفالی‬٢٠٠٧( ‫ه��ه‌‌روه‌ه��ا مەال شاخی‬ Iraq’s Crime of Genocide: the ‫ مەال‬.‫ چاپخانەی کارۆخ‬:‫ کەرکوک‬،‫خاڵخااڵن‬ Anfal Campaign against the :‫ کەرکوک‬،‫ئەلف) ئەنفالی رەش‬٢٠٠٧( ‫شاخی‬ Kurds. New Haven: Yale University .‫چاپخانەی کارۆخ‬ Press, 1995, 13, 82, 191 ،‫ ب��ەره��ەم عومەر‬،‫ هێمن باقر‌و ع��ەب��دواڵ‬3 :‫ توونی م��ەرگ‬،‫ زی��اد عبدالرحمن‬10 ‫) ئەنفالی سێ‌و کاریگەرییە‬٢٠٠٤( ،‫عەبدول‬ ‫کۆمەاڵیەتی��ەکانی لەسەر ژنی پاشماوەی هێرشەکانی ئەنفال لە بەڵگانەمەکانی رژێم‬ ،١٩٩٥ .‫ دەزگای چاپ دیار نییە‬:‫ تەورێز‬،‫دا‬ .‫ چاپخانەی تەوار‬:‫ کوردستان‬،‫ئەنفال‬ ١٢٤ Human Rights Watch.Iraq’s 4 Human Rights Watch.Iraq’s 11 Crime of Genocide: the Anfal Crime of Genocide: the Anfal Campaign against the Kurds. Campaign against the Kurds. New Haven: Yale University New Haven: Yale University Press, 1995, 276, 277, 296, 297 Press, 1995, 107 Human Rights Watch.Iraq’s 5 Human Rights Watch. 12 Crime of Genocide: the Anfal Iraq’s Crime of Genocide: Campaign against the Kurds. the Anfal Campaign against New Haven: Yale University the Kurds. New Haven: Yale Press, 1995, 49 University Press, 1995. Makiya, Human Rights Watch. 6 Kanan. Cruelty and Silence: War, Tyranny, Uprising and the Arab

Iraq’s Crime of Genocide: the Anfal Campaign against


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪26‬‬

‫‪World. New York: W. W. Norton,‬‬ ‫‪.1993‬‬ ‫زیاد عبدالرحمن‪ ،‬توونی مەرگ‪ :‬هێرشەکانی‬ ‫ئەنفال لە بەڵگانەمەکانی رژێم دا‪ ،‬تەورێز‪:‬‬ ‫دەزگای چاپ دیار نییە‪١٢٤ :١٩٩٥ .‬؛ هه‌روه‌ها‬ ‫مەال شاخی (‪٢٠٠٧‬ب���اء) ئەنفالی خاڵخااڵن‪،‬‬ ‫کەرکوک‪ :‬چاپخانەی کارۆخ؛ هه‌روه‌ها مەال‬ ‫شاخی (‪ ٢٠٠٧‬ئەلف)‪ ٢٠٠٧ ،١١ ،‬ئەنفالی‬ ‫رەش‪ ،‬کەرکوک‪ :‬چاپخانەی کارۆخ؛ هه‌روه‌ها‬ ‫یوسف دزەی��ی‪ )٢٠٠١( ،‬ئەنفال‪ :‬کارەسات‪،‬‬ ‫ئەنجام‌و رەه��ەن��دەک��ان��ی‪ ،‬هەولێر‪ :‬دەزگ��ای‬ ‫موکریانی‪١٥٦-٨٤ :٢٠٠١ .‬‬ ‫‪Human Rights Watch.‬‬ ‫ ‬ ‫‪13‬‬ ‫‪Iraq’s Crime of Genocide:‬‬ ‫‪the Anfal Campaign against‬‬ ‫‪the Kurds. New Haven: Yale‬‬ ‫‪University Press, 1995. 267‬‬ ‫‪ 14‬حمیدة نعناع‪ ،‬رجل وقضیة‪ ،‬بیروت‪:‬‬ ‫المٶسسة العربیة للدراسات والنشر‪، ٢٠٠٠،‬‬ ‫‪١٦٣‬‬ ‫‪Human Rights Watch.‬‬ ‫ ‬ ‫‪15‬‬ ‫‪Iraq’s Crime of Genocide:‬‬

‫‪the Anfal Campaign against‬‬ ‫‪the Kurds. New Haven: Yale‬‬ ‫‪University Press, 1995. Appendix‬‬ ‫‪1‬‬ ‫‪ 16‬ج��ەم��ال خ��ەم��ب��ار‪ ،‬م��ەن��ف��اک��ان ل��ێ��رەوە‬ ‫دەستپێدەکەن‪ ،‬سلێمانی‪ :‬چاپخانەی سلێمانی‪،‬‬ ‫‪١٧-١١ ،١٩٩٧‬؛ شێرکۆ بێکەس (‪)٢٠٠٦‬‬ ‫دیوانی شێرکۆ بێکەس‪ :‬بەرگی سێیەم ‪-١٩٧١‬‬ ‫‪ ،١٩٩٣‬کوردستان‪ :‬دەزگای چاپ دیار نییە‪،‬‬ ‫‪٣٥٦-٣٣٢ ،٢٠٠٦‬؛ بەختیار عەلی‪)2006( ،‬‬ ‫شاری مۆسیقارە سپییەکان‪ ،‬سلێمانی‪ :‬رەنج‪.‬‬ ‫رێبوار سیوەیلی‪ )٢٠٠٨( ،‬نەتەوە‌و حیکایەت‬ ‫بەرگی ‪ ،٢-١‬هەولێر‪ :‬دەزگ��ای موکریانی‪،‬‬ ‫‪١٩٢-١٨٣ ،٢٠٠٨‬‬


‫‪27‬‬

‫ئه‌نفال وه‌کو بروسکه‌یه‌ک بۆ هه‌نووکه‌‌و نه‌وه‌ی داهاتوو‬ ‫پاش ئه‌نفالیش ده‌بێ جیهان رازی بکه‌ین‬ ‫‪Anfal operations as a message to the present and‬‬ ‫‪future generations‬‬

‫د‪ .‬ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د پوور‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪28‬‬

‫پێم وای���ه‌ ب��ۆ باسێکی ره‌ق‌و ت��ه‌ق‌و‬ ‫خۆماڵی له‌سه‌ر ئه‌نفال هیچ پێویستییه‌کی‬ ‫ئ��ه‌وت��ۆم��ان ب��ه‌ ت��ی��ۆری��ی‌و روان��گ��ه‌ی‬ ‫فه‌لسه‌فی‌و ته‌نانه‌ت میتۆدناسیش نییه‌‪،‬‬ ‫واته‌ هیچ پێویست نییه‌ بۆ دیارده‌یه‌کی‬ ‫وه‌ها زه‌ق‌و ره‌ش‌و نامرۆییانه‌ پاساوی‬ ‫فیکری‌و فه‌لسه‌فی بێنینه‌وه‌‪ ،‬بۆ؟ چونکه‌‬ ‫ل��ه‌ ه��ه‌ر الی��ه‌ک��ه‌وه‌ ب��ۆی ب��ڕوان��ی��ن به‌‬ ‫زووترین ک��ات‌و به‌ ئاسانترین شێوه‌‬ ‫خ��ۆی ده‌رده‌خ�����ات‌و پێش ب��ه‌ هه‌موو‬ ‫ش��ی��ک��اری‌و به‌ڵگه ‌هێنانه‌وه‌ی ه��زری‬ ‫ده‌گ��رێ��ت‪ .‬ه��ه‌ر بۆیه‌ کاتێک سه‌رنجی‬ ‫زۆر دی���ارده‌ی دی��ک��ه‌ی وه‌ک��و ئه‌نفال‬ ‫ده‌ده‌ین‪ ،‬دیاره‌ کۆمه‌ڵناسی‌و فه‌لسه‌فه‌‌و‬ ‫ده‌روون��ن��اس��ی‌و زانسته‌ سیاسییه‌کان‬ ‫ه��ه‌ر هه‌موویان بێ ‏ئیش ده‌مێننه‌وه‌‪،‬‬ ‫مه‌گه‌ر ئ��ه‌وه‌ی‪ ،‬که‌ بمانه‌وێت سه‌ری‬ ‫خۆمان قاڵ بکه‌ین‌و کۆڕ‌و کۆبوونه‌وه‌ی‬ ‫ب���ێ‏ ب����ڕان����ه‌وه‌و ب���ێ‏ ک��ه‌ڵ��ک��ی ل��ه‌س��ه‌ر‬ ‫دابمه‌زرێنین‪ .‬دی��اره‌ زۆرب��ه‌ی زانسته‌‬ ‫م��رۆی��ی��ه‌ک��ان��ی س���ه‌رده‌م���ی ه��ه‌ن��ووک��ه‌‬ ‫ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت به‌بێ خۆخڵه‌تاندن‌و‬ ‫راسته‌وخۆ له‌سه‌ر به‌شێکی زۆر له‌‬ ‫بارودۆخی ئیستا بدوێن زۆر زوو به‌‬ ‫ئه‌نجام ده‌گه‌ن‌و ده‌رئه‌نجامه‌کانیشیان‬ ‫ده‌خه‌نه‌ روو‪ ،‬جا ئ��ه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌‬ ‫ده‌چێته‌ سه‌ر بواری کرده‌یی‌و پڕاکتیک‪،‬‬ ‫که‌ له‌وه‌ ناچێت که‌س خۆی لێ بدات‌و‬ ‫ده‌ستی بۆ به‌رێت‪.‬‬ ‫سه‌یری دیارده‌ ره‌شه‌کانی هه‌نووکه‌‬

‫بکه‌ن‪ ،‬پێم‏وابێ رۆژ نییه‌ به‌ بیانوی‬ ‫دێموکراسی‌و ئ��ازادی ه��ه‌زاران که‌س‬ ‫نه‌چێته‌ ژێر خاک‪ ،‬به‌ بیانوی لیبراڵیزم‬ ‫ه��ه‌زاران که‌س نه‌چێته‌ به‌ندیخانه‌‌و به‌‬ ‫بیانوی پێشکه‌وتن‌و ئاوه‌دانی ئابووری‌و‬ ‫سیاسی‌و کولتووری هه‌زاران نه‌ریت‌و‬ ‫نۆرم‌و به‌ها نه‌فه‌وتێن‪ .‬بۆ هه‌مووشیان‬ ‫پ���اس���اوی م���ێ���ژووی���ی‌و ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ی‌و‬ ‫کۆمه‌ڵناسی هه‌یه‪ .‬بۆ نموونه‌ ده‌توانین‬ ‫بڵێین ئ���ه‌وه‌ ت��ێ��چ��ووی��ی پێشکه‌وتنه‌‪،‬‬ ‫م��ێ��ژوو ه����ه‌روا دروس����ت ب����ووه‌‪ ،‬به‌‬ ‫روانگه‌ی پسپۆڕانه‌ شتێک له‌ ئارا دایه‌‌و‬ ‫ئێمه‌ نازانین‪ ،‬جارێ زووه‌ بۆ داوه‌ری‪،‬‬ ‫ئه‌و شتانه‌ هێنده‌ ئاسان نین‪ ،‬یان له‌‬ ‫روانگه‌ی فاڵن فه‌یله‌سووف‌و بیرمه‌نده‌‬ ‫پێویسته‌ جۆرێکی‏تر سه‌یری دیارده‌که‌‬ ‫ب��ک��ه‌ی��ن‪ .‬ک��ه‌وای��ه‌ ئێمه‌ ن��ا‌ب��ێ خ��ۆم��ان‬ ‫زه‌حمه‌ت بده‌ین چۆن کوشتنی حه‌وت‬ ‫هه‌زار که‌س له‌ سوریا بۆ دێموکراسی‬ ‫زه‌رووره‌‌‪ ،‬ئاڵۆزی‌و شه‌ڕی بێ ‏بڕانه‌وه‌‬ ‫ل��ه‌ واڵت���ان‌و ه��ه‌روه‌ه��ا ه��ه‌م��وو ج��ۆره‌‬ ‫نه‌قس‌و ک��ه‌م‌و کورتییه‌ک له‌ جیهانی‬ ‫ئیمڕۆدا کاردانه‌وه‌یه‌کی هه‌یه‪ .‬لێره‌دایه‪‌،‬‬ ‫که‌ ئه‌رکی زانسته‌ مرۆییه‌کان به‌ تێکڕا‬ ‫ده‌بێته‌ وت��ووێ��ژ‌و دیالۆگی بێ ‏که‌ڵک‪،‬‬ ‫ی��ان ئ��ه‌وه‌ی ‌ یارمه‌تیمان ده‌دات‪ ،‬که‌‬ ‫دیسکۆرسێک‪ ،‬گوتارێک‪ ،‬یان ئایدیایه‌ک‬ ‫پێک ‏بهێنین ب��ۆ ئ���ه‌وه‌ی ش��ت��ه‌ک��ان له‌‬ ‫خۆمان بزر بکه‌ین یان به‌ درۆ قه‌نائه‌ت‬ ‫ب���ه‌ خ���ۆم���ان ب��ێ��ن��ی��ن‪ .‬ب����ه‌اڵم ه��اوک��ات‬


‫‪29‬‬

‫ئه‌وه‌شم له‌به‌ر چاوه‌‪ ،‬که‌ گشت زانست ‌ه‬ ‫مرۆییه‌کان یه‌ک جۆر‌و یه‌ک‏ هه‌ڵوێست‬ ‫نین‪ ،‬به‌ڵکو هه‌ندێکیان به‌ راستی ده‌نگ‬ ‫ب���ه‌رز ده‌ک���ه‌ن���ه‌وه‌‌و پ��ێ��داچ��وون��ه‌وه‌ی‬ ‫دۆخ��ه‌ک��ان ده‌ک����ه‌ن؛ ب���ه‌اڵم ب��ه‌داخ��ه‌وه‌‬ ‫زۆربه‌ی زانسته‌ مرۆییه‌کان‌و به‌ تایبه‌ت‬ ‫زان��س��ت��ه‌ ک��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی��ی��ه‌ک��ان ت��ووش��ی‬ ‫نه‌خۆشینی پڕۆفێشناڵیزم بوونه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ل��ه‌ س��ه‌رده‌م��ی س��ه‌ره��ه‌ڵ��دان��ی زانسته‌‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان مه‌به‌ستی توێژینه‌وه‌‌و‬ ‫لێکۆڵینه‌وه‌ ناسینی کۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئامانجی‬ ‫چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کان بوو‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئێستا مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی ئه‌وان بۆته‌‬ ‫بیرمه‌ندی بۆ بیرمه‌ندی‪ ،‬واته‌ لێدوان‬ ‫بۆ لێدوان‪ ،‬لێکۆڵینه‌وه‌ بۆ لێکۆڵینه‌وه‌‪.‬‬ ‫چونکه‌ ئ��ه‌وه‌ن��ده‌ی‪ ،‬که‌ بیرمه‌ند بوون‬ ‫ب��ۆت��ه‌ م��ه‌ب��ه‌س��ت‪ ،‬ئ���ه‌وه‌ن���ده‌ی ب��ی��ر له‌‬ ‫چ���ی‏ک���ردن���ه‌وه‌ ن��ه‌ب��ۆ‌ت��ه‌ م��ه‌ب��ه‌س��ت‌و‬ ‫ه��ان��ده‌ر‪ .‬ته‌نیا ده‌ب���ێ قسه‌ بکه‌ین تا‬ ‫قسه‌یه‌کمان کردبێت‪ .‬لێره‌ دایه‌ که‌ زانا‌‌و‬ ‫بیرمه‌ند ده‌بێته‌ قاوه‌چی‪ ،‬قسه‌خۆش‌و‬ ‫ه��ه‌راو هۆریاکه‌ر که‌ ب��ه‌رده‌وام ده‌بێ‬ ‫شیکاری‌و خوێندنه‌وه‌ ک��اوێ��ژ بکات‪.‬‬ ‫ئه‌م سه‌ره‌تایه‌ به‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬که‌‬ ‫ده‌مهه‌وێت تۆزێک خۆمانه‌‌و به‌ ئاسانی‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌نفال بدوێم‪ .‬بۆیه‌ له‌وانه‌یه‌ به‌‬ ‫پێوه‌ری زانستی یان ئه‌و ج��ۆره‌ی له‌‬ ‫کۆمه‌ڵناسێک چاوه‌ڕوانی ده‌کرێت‪ ،‬قسه‌‬ ‫نه‌که‌م‪.‬‬ ‫هه‌موومان ده‌زانین‪ ،‬که‌ کورد به‌ گشتی‬

‫له‌ پڕۆسه‌ی سێ س��ه‌ده‌ی راب��ردوو‌و‬ ‫کوردی باشوور به‌ تایبه‌ت له‌ سه‌رده‌می‬ ‫س����ه‌دام‏دا چ��ه‌رم��ه‌س��ه‌ری‌و مه‌ینه‌ت‌و‬ ‫ناخۆشییه‌کیان تووش بووه‌‪ ،‬هه‌موومان‬ ‫ده‌زانین‪ ،‬که‌ شاره‌ کورد‌نشینه‌کان له‌‬ ‫زه‌مانی ش��ه‌ڕی نێوان ئێران‌و ئێراقدا‬ ‫ئ��ه‌گ��ه‌ر ل��ه‌ هیچ ‏شتێکدا زۆری���ان به‌ر‬ ‫نه‌که‌وتبێت‪ ،‬له‌ بۆردوومان‌و کوشت‌و‬ ‫کوشتار له‌ پێش ه��ه‌ر هه‌موو شار‌و‬ ‫قه‌ومێکدا بوون‪ .‬کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌و‬ ‫سه‌رده‌شت له‌وه‌ ناچێت جێگه‌یه‌ک بۆ‬ ‫موناقیشه‌‌و قسه‌‌و باس بهێڵێته‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫وا دیاره‌ ئه‌زموونی کوردی باشوور به‌‬ ‫راستی جیاواز‌ بێت‪ .‬له‌ هه‌شتاکان تا‬ ‫سنوری دوو هه‌زار‪ ،‬کوردی باشوور‬ ‫له‌ به‌رچاوی هه‌ر هه‌موو جیهانیان‌و‬ ‫دام‌و ده‌زگ���ای مافی م���رۆڤ‌و خاچی‬ ‫س�����وور‌و ک��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌ی ن��ێ��وده‌ول��ه‌ت��ی‬ ‫ئه‌نفال‌و کیمیابارانی ئه‌زموون کرد‪ .‬به‌‬ ‫کورتی‪ ،‬له‌ پڕۆسه‌ی ئه‌نفال زیاتر له‌‬ ‫سه‌دو هه‌شتاو دوو هه‌زار که‌س‪ ،‬واته‌‬ ‫هه‌شتاو دوو ه��ه‌زار ب��ارزان��ی‌و سه‌د‬ ‫هه‌زار خه‌ڵکی دیکه‌ی باشوور ئه‌نفال‬ ‫کران‌و زیاتر له‌ چوار هه‌زارو پێنج سه‌د‬ ‫گوندی ک��وردی وێ��ران ک��را‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫ده‌یان شوێن‌و گوندی دیکه‌ش وه‌کوو‬ ‫خ��اک��ی م��ه‌ح��ه‌ڕم��ه‌ ب��ۆی ن��ه‌ب��وو که‌س‬ ‫تێیدا بژی‪ .‬کوشتنی هه‌زاران که‌س له‌‬ ‫ماوه‌یه‌کی کورتدا پێم‏ وایه‌ ئێمه‌ وه‌بیر‬ ‫ئ��ه‌و ئ��ه‌ن��ف��االن��ه‌ ده‌خ���ات���ه‌وه‪ ‌،‬ک��ه‌ واڵت��ه‌‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪30‬‬

‫دیموکرات‌و پێشکه‌وتووه‌کانی هه‌نووکه‌ نه‌ بۆ ژنانی لێ‏قه‌وماو‌‌و دڵسووتاوی‬ ‫ده‌یان ساڵ پێش له‌ ئه‌فریقا‌و ئه‌مریکای ک������ورد‪ .‬ره‌ن���گ���ه‌ ئ����ه‌و س����ه‌رده‌م����ه‌ش‬ ‫باکوور ده‌یان کرد‪ .‬له‌ هه‌ر حاڵدا له‌به‌ر ج��اروب��ار ده‌وڵه‌تێک ی��ان ده‌زگ��ای��ه‌ک‌و‬ ‫چاوی سیسته‌می نێوده‌وڵه‌تی هه‌زاران رێکخراوه‌یه‌ک له‌ بڕیار‌و نامیلکێکی‏دا‬ ‫ک��ه‌س له‌ کیمیایی هه‌ڵه‌بجه‌دا شه‌هید سه‌دامی تاوانبار بکردایه‌‪ .‬هه‌ر وه‌ک‬ ‫��ران‪ .‬لێره‌دا پێویست ناکات چیرۆکی ئێستا جاروبار به‌شار ئه‌سه‌د تاوانبار‬ ‫ئ��ه‌و ک��اره‌س��ات��ه‌ دووب���اره‌ بکه‌ینه‌وه‌‌و ده‌کرێت‪ ،‬به‌اڵم کوشتنی حه‌فتا هه‌زار‬ ‫له‌سه‌ر سه‌د‌و هه‌زار‌و چۆن کوشتن‌و که‌س نه‌بۆ‌ته‌ هۆی ئ��ه‌وه‪ ،‬که‌ جیهان‌و‬ ‫چ��ۆن ئ��اواره‌ ب��وون‌و بۆ ک��وێ ئ��اواره‌ زلهێزه‌کان ده‌ست به‌رنه‌ کۆتایی‏پێدان‬ ‫ب��وون بیکه‌ینه‌ ب��اس‌و ناکۆکی‪ .‬به‌ڵکو به‌ شه‌ڕی سووریا‪ .‬کورد ئه‌نفال کرا‪،‬‬ ‫ده‌مه‌وێت له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌و ئه‌زموونه‌ ه��ه‌زاران که‌س ئیمرۆ له ‌ژێر گڵدایه‌‌و‬ ‫ره‌ش��ه‪ ‌،‬که‌ بوومانه‌‪ ،‬چه‌ند پرسیارێک خه‌ون‌و خه‌یاڵی تاریکی ئه‌و کاره‌ساته‌‬ ‫ئ��اراس��ت��ه‌ ب��ک��ه‌م‌و وه‌اڵم���ی تاکه‌که‌سی ره‌نگه‌‪ ،‬تا ده‌یان ساڵی دیکه‌ بۆ زۆربه‌ی‬ ‫خۆشمی پێ‏بده‌مه‌وه‌‪ .‬یه‌که‌م پرسیار ن��ه‌وه‌ک��ان��ی داه��ات��وو ه��ه‌ر ترسناک‌و‬ ‫ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬که‌ ئایا له‌ سه‌رده‌می ئه‌نفال‌و دڵ��ت��ه‌زێ��ن بێت‪ ،‬ب��ه‌اڵم وه‌اڵم���ی م��ن به‌‬ ‫کیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌و ده‌یان کاره‌ساتی پرسیاره‌که‌م ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬ئێمه‌ له ‌به‌رچاو‬ ‫دڵته‌زێنی دیکه‌ بۆ هیچ هه‌ڵوێستێکی هه‌ر هه‌موو جیهانیان ئه‌نفال کراین‪.‬‬ ‫نێوده‌وڵه‌تی جیدی‌و دڵسۆزانه‌ به‌رامبه‌ر ل��ه‌ رووی ئ��ی��داری‌و سیاسی س��ه‌دام‬ ‫به‌ کورد ده‌رنه‌بڕا؟ ئایا ئه‌و سه‌رده‌مه‌ تاوانبار ده‌کرا‪ ،‬به‌اڵم له‌ رووی ژیان‌و‬ ‫ده‌زگ����ای م��اف��ی م���رۆڤ ن��ه‌ب��وو؟ ئایا وه‌چه‌و رۆحه‌وه‌ ئێمه‌ی کورد بووین‪،‬‬ ‫سازمانی نێوده‌وڵه‌تی دانه‌مه‌زرابوو؟ که‌ ده‌بوو تێچویه‌که‌ی بده‌ین‪.‬‬ ‫ئایا سیسته‌می دێموکراتیک‌و مرۆڤ‏ پ��رس��ی��اری دووه������ه‌م ئ���ه‌وه‌ی���ه‪ ‌،‬که‌‬ ‫دۆستانه‌ی سه‌رمایه‌داری یان کۆمۆنیزم نه‌ته‌وه‌یه‌ک یان واڵتێکی ئه‌نفال‏کراو‌و‬ ‫یان به‌ هه‌ر ناوێکی‏تر له‌ دایک نه‌ببوو؟ ب���ه‌ق���ورب���ان���ی‏ک���راو پ��ێ��وی��س��ت��ه‌ چ��ۆن‬ ‫ئایا ئه‌و چه‏ک‌و م��ه‌واده‌ کیمیاییانه‌ له‌ ب���������ه‌ره‌وڕووی ژی���ان���ی ه���ه‌ن���ووک���ه‌‌و‬ ‫رۆژه��ه‌اڵت به‌رهه‌م ده‌ه��ات یان واڵته‌ داهاتووی خۆیه‌وه‌ بێت‪ .‬ده‌بێت چۆن‬ ‫ئه‌وروپییه‌کان ده‌یاندا به‌ سه‌دام؟ دیاره‌ سه‌یری رابردووی خۆی بکات‌و چۆن‬ ‫بێ ‏گومان هه‌موو ئه‌و شتانه‌ هه‌بوون‪ ،‬به‌ره‌و داهاتوو هه‌نگاو بنێت؟ به‌ داخێکی‬ ‫ب��ه‌اڵم نه ‌بۆ به‌رگری له‌ ک��ورد‪ ،‬نه ‌بۆ ه��ێ��ج��گ��ار زۆره‌وه‌ ک���ورد ب��ه‌ گشتی‬ ‫منااڵنی بێ دایک‌و باوک ‏کراوی کورد‪ ،‬به‌ روانگه‌یه‌کی هه‌سته‌کی‪ ،‬عاتیفی‌و‬


‫‪31‬‬

‫خه‌یاڵی ب���ه‌ره‌وڕووی مێژووی خۆی‬ ‫بۆ‌ته‌وه‪ .‬بۆ نموونه‌ له‌ سه‌دا هه‌شتای‬ ‫نووسراوه‌ مێژوییه‌کانی ئێمه‌ مێژووی‬ ‫سیاسی‪ ،‬ره‌گه‌زی‌و قه‌ومین‪ .‬خۆ دیارده‌‬ ‫نکۆڵی له‌ مێژووی سیاسی‌و ره‌گه‌زی‬ ‫ناکرێت‪ ،‬به‌اڵم نابێت روانگه‌یه‌کی وه‌ها‬ ‫زێده‌ڕویانه‌ بگرینه‌ پێش‪ ،‬که‌ نه‌هێڵێت‬ ‫زۆر بواری دیکه‌ش ببینین‪ .‬له‌ بواری‬ ‫خوێندنه‌وه‌ی ئه‌نفال‌و کاره‌ساته‌کانی‬ ‫دیکه‌ش پێویسته‌ له‌ هه‌ڵوێستی شیعری‌و‬ ‫کڕوزانه‌وه‌‌و پێ‏ هه‌اڵ گوتن‌و پاڕانه‌وه‌‬ ‫تۆزێک دووره‌ په‌رێزی بکه‌ین‌و قۆناغی‬ ‫کڕوزانه‌وه‌‌و عاتیفی تێپه‌ڕێنین‌‪ .‬ئه‌نفال‬ ‫ده‌بێت به‌ میتۆدێکی وه‌ه��ا فه‌لسه‌فی‪،‬‬ ‫ئه‌ده‌بی‪ ،‬کۆمه‌ڵناسانه‌‌و ده‌روونناسانه‌‬ ‫ب��خ��وێ��ن��ی��ن��ه‌وه‌‪ ،‬ک��ه‌ راڤ��ه‌ی��ه‌ک��ی ن��وێ‌و‬ ‫هه‌ڵکه‌وتوی لێ ‏ده‌ربێت‪ .‬خوێندنه‌وه‌یه‌ک‪،‬‬ ‫ک��ه‌ وێ���ڕای رێ��زدان��ان��ی ب����ه‌رده‌وام بۆ‬ ‫رابردوو‌و قوربانیه‌کانی ئه‌و کاره‌ساته‌‪،‬‬ ‫بتوانێت هه‌ڵگری چرای روونی رێگه‌ی‬ ‫نادیاری داهاتووی کورد‌ به‌ تایبه‌ت له‌‬ ‫باشوور بێت‪ .‬خوێندنه‌وه‌ی شاعیرانه‌ی‬ ‫س����اده‌‪ ،‬گ��ۆران��ی ب��ه‌ س���ۆز‌و گ��ری��ان‌و‬ ‫ت��اوان��ب��ارک��ردن��ی س��ه‌دام��ێ��ک‪ ،‬ک��ه‌ چیتر‬ ‫نه‌ماوه‌‌و کۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵوتی ئه‌و‬ ‫سه‌رده‌مه‌‪ ،‬که‌ ئێستاش بۆته‌ شه‌ریک‌و‬ ‫برابه‌شی ئابووری‌و سیاسی‌و ته‌نانه‌ت‬ ‫ک��ول��ت��ووری ک���ورد‪ ،‬چ��ی��دی ناتوانێت‬ ‫گونجاو بێت‪ .‬زۆرب��ه‌ی تاوانباره‌کانی‬ ‫ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ سیستمی نێوده‌وڵه‌تیدا‬

‫خ���ۆی���ان ب���ۆ ب���ه‌ڕێ���وه‌ب���ردن���ی ک���ۆڕ‌و‬ ‫کۆبوونه‌وه‌‌و تاوانبارکردنی ئه‌و جۆره‌‬ ‫کاره‌ساتانه‌ ئێستا پێشه‌نگن‪ ،‬که‌واته‌‬ ‫خه‌ریکین بۆ کێ باسی‌ به‌سه‌رهاتی‬ ‫خۆمان ده‌که‌ین‌و چیرۆکی خۆمان بۆ‬ ‫کێ ده‌گێڕینه‌وه؟ ب��ه‌داخ��ه‌وه‌ زۆرب��ه‌ی‬ ‫ئێمه‌ی ک��ورد به‌ ه��ه‌ر هۆکارێک بێت‬ ‫ئێستاش چاوه‌ڕوانین‌و دڵخۆشین‪ ،‬که‌‬ ‫ئه‌نفال‌و کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ الیه‌ن‬ ‫واڵته‌ پێشکه‌وتووه‌کانه‌وه‌ به‌ جینۆساید‬ ‫بناسرێن؛ واته‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان به‌ جینۆساید‬ ‫نه‌یزانن‌و نه‌یناسێنن ئه‌وا ده‌بێ خه‌فه‌ت‬ ‫بخۆین‌و قه‌ناعه‌تیان پێبێنین به‌شکۆ‬ ‫دانی پێدابنێن‪ .‬ئایا ئه‌گه‌ر به‌ جینۆساید‬ ‫له‌ قه‌ڵه‌م نه‌درێین ئه‌وا لێمان ده‌قه‌ومێت؟‬ ‫ئ��ای��ا ب��ه‌ راس��ت��ی پێویسته‌ ل��ه‌ رووی‬ ‫ئ��ی��داری‌و فه‌رمیه‌وه‌ بڵێین جینۆساید‬ ‫کراوین‌و ئه‌گه‌ر ناوی ئه‌وه‌ی لێنه‌هێنن‬ ‫ئه‌وا جینۆساید نییه‌‌و شتێکی دیکه‌یه‌؟‬ ‫ئ��ای��ا پ��اش ئ��ه‌و گشته‌ ده‌رب�����ه‌ده‌ری‌و‬ ‫شه‌هیددان‌و قوربانی دانه‌ هێشتا هه‌ر‬ ‫ده‌بێت جیهان رازی بکه‌ین؟ هه‌ڵوێستی‬ ‫تاکه‌که‌سی من زه‌روره‌تی خوێندنه‌وه‌ی‌‬ ‫زان��س��ت��ی‌و ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ی‌و ک��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی‬ ‫ئه‌نفاله‌‪ .‬به‌ جۆرێک که‌ بتوانین بیکه‌ینه‌‬ ‫ب��ه‌ردی بناغه‌ یان به‌ردێکی بناغه‌ بۆ‬ ‫دام��ه‌زران��دن��ی ش��ون��اس‌و ک��ول��ت��ووری‬ ‫هه‌نووکه‌‌و داهاتووی کورد‪ ،‬وه‌ک چۆن‬ ‫جوله‌که‌کان توانیان ل��ه‌ هۆلۆکۆست‬ ‫ک��ه‌ڵ��ک وه‌رب��گ��رن‌و بیکه‌نه‌ خه‌ونێکی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪32‬‬

‫راسته‌قینه‌ بۆ دامه‌زراندنی نه‌ته‌وه‌یه‌ک‪.‬‬ ‫پێویسته‌ ئ��ه‌ن��ف��ال ب��ۆ خ��وێ��ن��دن��ه‌وه‌ی‬ ‫دووب���اره‌‌ی عه‌قڵیه‌تی ک��وردی که‌ڵکی‬ ‫لێ وه‌ربگردرێت تا جارێکی‌تر ئه‌نفال‬ ‫ئه‌زموون نه‌کاته‌وه‌‪.‬‬ ‫دوای��ی��ن پ��رس��ی��اری م��ن ئ��ه‌وه‌ی��ه‪ ،‬که‌‬ ‫ئایا ئه‌نفال کۆتایی پێ ه��ات��ووه‌؟ یان‬ ‫ئێستاش هه‌ر خه‌ریکین ئه‌نفال ده‌کرێن؟‬ ‫ئه‌و پرسیاره‌ به‌ رای من گرینگترتن‬ ‫پرسیاری ئیمرۆی کورده‌‪ .‬دیاره‌ ئیمرۆ‬ ‫ئه‌نفالی فیزیکی واته‌ ره‌شه ‌کو‌ژی که‌م‬ ‫ب��ۆت��ه‌وه‌ ی��ان ب���ه‌رژه‌وه‌ن���دی سیستمی‬ ‫ج��ی��ه��ان��ی ج����ارێ ن��اه��ێ��ڵ��ێ��ت الن��ی��ک��ه‌م‬ ‫هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ک یان واڵتێک ئه‌نفال‬ ‫بکرێت‪ .‬هه‌ڵبه‌ت نه‌ته‌وه‌یه‌ک که‌ مێژوو‬ ‫نه‌خوێنێته‌وه‌‌و له‌ مێژوو ئامۆژگاری‬ ‫نه‌گرێت‪ ،‬مه‌حکومه‌ به‌ دووباره‌کردنه‌وه‌ی‬ ‫مێژوو‌‪ .‬به‌اڵم ئه‌نفال ده‌توانێت رواڵه‌تی‬ ‫دیکه‌شی هه‌بێ‪ .‬ئه‌نفالی کولتووری‪،‬‬ ‫ئه‌نفالی ئابووری‪ ،‬ئه‌نفالی کۆمه‌اڵیه‌تی‌و‬ ‫زۆر بواری دیکه‌‪ .‬واته‌ ده‌کرێت واڵتێک‬ ‫ل��ه‌ رووی ک��ول��ت��ووری ی��ان ئ��اب��ووری‬ ‫ره‌خنه‌ بکرێت‪ .‬وه‌ختێک له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک‬ ‫شوناس‪ ،‬ئه‌ده‌بیات‪ ،‬زمان‪ ،‬فه‌لسه‌فه‌ یان‬ ‫زۆر پاشکه‌وتی مێژوویی‌و کۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫ون بکرێن‌و خه‌ڵک به‌ هه‌ر هۆکارێک‬ ‫خ��ۆی��ان��ی ب��ۆ م��ان��دوو ن��ه‌ک��ه‌ن ئ��ه‌وه‌ش‬ ‫ده‌بێته‌ جۆره‌ ئه‌نفالێک‪ .‬له‌ ماوه‌ی ده‌یه‌ی‬ ‫رابردوودا کوردستانی باشوور دیاره‌‬ ‫گۆڕانکارییه‌کی ق��ووڵ‌و هه‌مه‌الیه‌نه‌ی‬

‫به‌سه‌ر داهاتووه‌‪ .‬ئاوه‌دانی‪ ،‬کاره‌با‪ ،‬غاز‪،‬‬ ‫رێگا‌و بان‪ ،‬شارنشینی‪ ،‬زانکۆییه‌کان‪،‬‬ ‫س��ه‌رم��ای��ه‌گ��وزاری ب��ی��ان��ی‪ ،‬شه‌ریکه‌‌و‬ ‫کۆمپانیا‌کان؛ ئه‌وانه‌ به راستی بۆ ئه‌م‬ ‫واڵته ‌جێگه‌ی شانازی‌و ده‌ستخۆشی‌و‬ ‫پێزانینه‌‪ ،‬به‌ تایبه‌ت‪ ،‬که‌ ده‌ساڵ زیاتر له‌‬ ‫سه‌ربه‌خۆیی باشوور تێپه‌ڕ نه‌بووه‌‪ .‬به‌اڵم‬ ‫به‌رپرسان‌و به‌ڕێوه‌به‌رانی کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫ئێمه‌ هاوکات له‌گه‌ڵ خزمه‌تگوزاری‌و‬ ‫گه‌شه‌پێدانی کۆمه‌اڵیه‌تی‌و ئابووری‌و‬ ‫به‌ تایبه‌ت کولتووری ده‌بێ هۆشیاری‬ ‫خۆیان زیاتر بکه‌ن‪ ،‬واته‌ ده‌رئه‌نجامه‌‬ ‫ج���ۆرواج���ۆره‌ک���ان���ی س��ی��اس��ه‌ت��ه‌ک��ان��ی‬ ‫ئ��اوه‌دان��ی‌و گ��ه‌ش��ه‌‌و پێشکه‌وتنیان له‌‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی باشوور له‌ به‌رچاو بێت‪.‬‬ ‫واته‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ شوناس‪،‬‬ ‫زم��ان‪ ،‬کولتوور‌و زۆر داب‌و نه‌ریتی‬ ‫جوانی کورده‌واری وێران بکرێت‪ .‬خۆ‬ ‫ئێمه‌ ده‌زانین‪ ،‬که‌ مۆدێرنیته‌‌و نه‌ریت‬ ‫زۆر ج��اران دژ به‌ یه‌کتر ده‌وه‌س��ت��ن‪،‬‬ ‫ب����ه‌اڵم ت��ا ک��ات��ی خ���ۆی ن��ه‌ه��ات��ووه‌ با‬ ‫ن��ه‌ری��ت��ه‌ک��ان��م��ان ن��ه‌م��رن ی���ان خ��ۆم��ان‬ ‫نه‌یان نێژین‪ .‬ئه‌گه‌ر بمه‌وێ تۆزێک به‌‬ ‫وردی قسه‌ بکه‌م پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌و‬ ‫خاڵه‌ بکه‌م‪ ،‬که‌ په‌ره‌سه‌ندنی خوێندن‬ ‫ب��ه‌ زم��ان��ه‌ک��ان��ی ئینگلیزی‌و ت��ورک��ی‌و‬ ‫عه‌ره‌بی خۆی له‌ خۆیدا شتێکی زۆر‬ ‫پێویست‌و گرینگه‌ بۆ نه‌وه‌ی داهاتوو‪،‬‬ ‫به‌اڵم هاوکات ده‌بێ ئاگاداری ئه‌وه‌ش‬ ‫بین‪ ،‬که‌ زمانی کوردی کوێر نه‌بێته‌وه‌‪،‬‬


‫‪33‬‬

‫چونکه‌ ئه‌گه‌ر له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک زمان‬ ‫کوێر بووه‌ یان تووشی شلی‌و قه‌یران‬ ‫ب��وو‪ ،‬ئ��ه‌وا به‌ زووترین کات قه‌یرانی‬ ‫شوناس‌و هویه‌تی خۆی ده‌خاته‌ روو‪.‬‬ ‫له‌ الیه‌کی تره‌وه‌‪ ،‬په‌ره‌سه‌ندن‌و هێرشی‬ ‫کۆمپانیاکان بۆ باشوور‪ ،‬ره‌نگه نیشانه‌ی‬ ‫ئ����اوه‌دان������ی‌و ئ��اس��ای��ش‌و ئ��ه‌م��ن��ی��ه‌ت‌و‬ ‫ب��ه‌خ��ت��ه‌وه‌ری��ی ئ��اب��ووری‌و سیاسییه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم ها‌وکات کۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و جۆرێک‬ ‫ک��ول��ت��ووری م��ه‌س��ره‌ف‌و ب��ه‌رخ��ۆری‌و‬ ‫سڕ بوون ده‌بات‌و ته‌نانه‌ت ناونیشانی‬ ‫ک���وردی���ش ل��ه‌س���ه‌ر دوک�����ان‌و ب���ازار‬ ‫ده‌س��ڕێ��ت��ه‌وه‌‪ .‬ه��روژم��ی کۆمپانیاکانی‬ ‫ف��رۆش��ت��ن��ی س���ه‌ی���اره‌ وای ک����ردووه‌‪،‬‬ ‫که‌ زیاتر له‌ دوو ملیۆن س��ه‌ی��اره‌ له‌‬ ‫باشووردا ده‌جوڵێت‌و ئه‌وه‌نده‌ی دیش‬ ‫له‌ م��ه‌ع��ره‌ز‌ان چ��اوه‌ڕوان��ی کڕیارانن‪.‬‬ ‫ده‌رئه‌نجامی ئه‌و هروژمه‌ بۆته‌ تڕافیک‌و‬ ‫ده‌ی����ان ک��ێ��ش��ه‌ی رووح�����ی‌و ف��ی��ک��ری‪.‬‬ ‫ئ���اوه‌دان���ی‌و شارنشینی‌و ڤێالنشینی‬ ‫خه‌ریکه‌ ژینگه‌ وێران ده‌کات‌و پێویسته‌‬

‫له‌ بیر نه‌وه‌ی داهاتووش بین‌و خه‌ون‌و‬ ‫خه‌یاڵی خۆشی ژیانی ئێستا فریومان‬ ‫ن��ه‌دات‌و ئه‌ژنۆمان نه‌شکێنێت‪ .‬ئه‌وانه‌‬ ‫هه‌موویان جۆره‌ ئه‌نفالێکن‪ ،‬که‌ ئه‌گه‌ر‬ ‫پ�لان‌و به‌رنامێکیان بۆ دانه‌ڕێژین له‌‬ ‫داهاتوودا ناتوانین به‌ره‌نگاریان بین‌و‬ ‫چاره‌سه‌ریان بکه‌ین‪.‬‬ ‫ئێمه‌ی ک���ورد‌و ب��ه ‌ت��ای��ب��ه‌ت ک��وردی‬ ‫ب��اش��وور پ��اش ده‌ی���ان س��اڵ خه‌بات‌و‬ ‫ش����ۆڕش‪ ،‬پ��اش��ی ده‌ی����ان ئ��ه‌زم��وون��ی‬ ‫ن��ائ��اس��ای��ی ده‌ب��ێ��ت ه���ه‌وڵ ب��ده‌ی��ن‪ ،‬که‌‬ ‫بگه‌ینه‌ ئ��ه‌و ئاسته‪ ‌،‬که‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫نێوده‌وڵه‌تی‌و به‌ تایبه‌ت رۆژهه‌اڵتی‬ ‫ناوه‌ڕاست ده‌ورێکی وه‌ها سه‌ره‌کی‌و‬ ‫عاقاڵنه‌ بگێڕین‪ ،‬که‌ سیسته‌می جیهانی‬ ‫نه‌توانێت جارێکی‌تر به‌ چاره‌نووسی‬ ‫ئیمه‌ بێ‏ ت���ه‌ف���اوه‌ت ب��ێ��ت‌و ت��ه‌ن��ی��ا به‌‬ ‫شێوه‌ی سیاسی‌و فه‌رمی‌و بڕیارنامه‌ی‬ ‫به‌رگریمان ل��ێ ب��ک��ات‌و دان ب��ه‌ مافی‬ ‫ئێمه‌دا بنێت‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪34‬‬

‫ئەنـفال‪ ،‬چــەرخی زانست‪ ،‬بــەعسیزم‬ ‫دیــدێكی نــوێ‌‬ ‫‪Anfal, age of Science, Baathism‬‬ ‫‪A new perspective‬‬

‫رایان عوسمان‬


‫‪35‬‬

‫بەرایی‬ ‫دوان ل��ە ب����ارەی ه��ات��ن��ی م��ۆدێ��رن��ە‬ ‫وەك ق��ۆن��اغ‌‌و وەك دەره��اوی��ش��ت��ەی‬ ‫ئەم قۆناغەش بۆ ئێمە وەك نەتەوە‌‌و‬ ‫كولتوورێكی بن دەست‪ ،‬رەنگە لە زۆر‬ ‫رووەوە ج��ی��اوازی ل��ە ت��ەك ن��ەت��ەوە‪،‬‬ ‫ی��ان شوناسی كولتوورێكی جیاواز‬ ‫لە ئێمە بە دوای خۆیدا بهێنێت‪ .‬یانی‬ ‫هاتنی مۆدێرنە لە خۆیدا بۆ هەموو‬ ‫ن��ەت��ەوەك��ان ب��ەوان��ەش��ەوە‪ ،‬كە خۆیان‬ ‫ف��اك��ت��ەری س��ەره��ەڵ��دان��ی قۆناغەكەن‪،‬‬ ‫دەش��ێ لە رووی دەرەن��ج��ام‌‌و دانانی‬ ‫كاریگەرییەوە خاوەنی تایبەتمەندی‌‌و‬ ‫جیاوازی بێت‪ ،‬چونكە هەموو نەتەوەو‬ ‫ك��ول��ت��وورەك��ان ل��ە خ��ۆی��ان��دا خ��اوەن��ی‬ ‫ج��ۆرێ��ك ل��ە ب��ون��ی��اد‌‌و پ��ێ��ك��ه��ات��ەن‪ ،‬كە‬ ‫هاتنی م��ۆدێ��رن��ە‌‌و پ��ێ��ش��وازی كردنی‬ ‫دۆخەكەو كەوتنەوەی كاریگەرییەكان‌‌و‬ ‫دەرهاویشتەكان دیاری دەكات‪.‬‬ ‫دەبێت بڵێین مۆدێرنە بۆ كولتووری بن‬ ‫دەست‌‌و زاڵ وەك یەك نییە‌‌و كاریگەری‬ ‫چوونیەك دانانێت‪ ،‬كەواتە شیكردنەوەی‬ ‫قۆناغەكە‌‌و كاریگەرییەكان‌‌و تەرجەمە‬ ‫كردنی سەرجەم دەسكەوت‌‌و ماناكانی‬ ‫سەربەم قۆناغە بۆ نەتەوەوكولتوورە‬ ‫جیاكان‪ ،‬رەنگ‌‌و بۆیەكی جیاوازی هەیە‪.‬‬ ‫ل��ەم روان��گ��ەی��ەوە ش��رۆڤ��ەك��ردن��ی ئەم‬ ‫قۆناغە بۆ ئێمەی كورد تەواو جیاوازە‬ ‫لە نەتەوەكانی‌تر‌‌و ناكرێت بێ‌ پێداگرتن‬

‫لە سەر تایبەتمەندییەكانی كۆمەڵگه‌ی‬ ‫خۆمان‪ ،‬خەسارناسی‪ ،‬یان سودەكانی‬ ‫ئ��ەم قۆناغە دەرب��خ��ەی��ن‪ .‬ئ���ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫لێرە مەبەستمانە‪ ،‬خستنەڕووی ئەو‬ ‫پێشهاتانەیە‪ ،‬كە ئەم قۆناغە بۆ ئێمەی‬ ‫هێناوە‌‌و كەمتر لە رۆشنبیری‌‌و ئاگایی‬ ‫گ��ش��ت��ی��دا ه��ەس��ت��ی��ان پ��ێ��ك��راوە‌‌و وەك‬ ‫خۆیان شرۆڤە ك��راون‪ .‬بۆ تێگەیشتن‬ ‫لە سەرجەم ره‌هه‌ندەكان‌‌و ئاوڕدانەوە‬ ‫بۆ خۆمان‪ ،‬پێویستمان بە دەرخستن‌‌و‬ ‫ئامادەكردنەوەی چوارچێوەی گەورەتر‬ ‫بۆ قۆناغەكە لە بۆتەی جیهانیدا هەیە‪،‬‬ ‫ه��او ك��ات دەبێت كاریگەری جیهانی‬ ‫ئەم قۆناغە‌‌و خراپەكانی شیبكەینەوە‪،‬‬ ‫چونكە نامانەوێت لەسەر دەسكەوت‌‌و‬ ‫مانا باشەكانی بوەستین‌‌و دوات��ر لە‬ ‫سەر جیهانی زانست‌‌و مەترسییەكانی‬ ‫ب��ۆ س��ەر ب���وون‌‌و دەرك��ەوت��ن��ی ك��ورد‬ ‫وەك نەتەوەیەكی بێكەس لە كۆمەڵگه‌ی‬ ‫جیهانیدا شیبكەینەوە‪.‬‬ ‫ه��ات��ن��ی م��ۆدێ��رن��ە وەك م��ژدەی��ەك��ی‬ ‫گ��ۆڕان��ك��اری‌‌و باشتركردنی ژی��ان لە‬ ‫س��ەر ك��ۆی ئاستەكان ل��ە كۆمەڵگه‌ی‬ ‫ج���ی���ه���ان���ی���دا ب���ڕواك���ردن���ێ���ك���ی پ��ێ��ش‬ ‫ئ��ەزم��وون��ی��ان��ەی م��روڤ��ی ئ��ەم قۆناغە‬ ‫ب���وو‪ ،‬ب����ەوەی‪ ،‬ك��ە م��رۆڤ��ای��ەت��ی وەك‬ ‫پرۆژەیەكی تەواو‌‌و بێ‌ خەوش چاوی‬ ‫لێ دەكرد‪ .‬مۆدێرنە پێش وەخت هیوای‬ ‫نەتەوە بااڵكان بۆ دەستراگەیشتن بە‬ ‫كۆنترۆڵكردنی ت��ەواوەت��ی��ی جیهان‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪36‬‬

‫دەس��ت��ب��ەس��ەرداگ��رت��ن��ی ت����ەواوی ئ��ەو‬ ‫چاالكیانەی لێرەو لەوێ‌ مرۆڤ پێیان‬ ‫هەڵدەستا‪ .‬واتە ئەگەر ‌‌وا بیربكەینەوە‪،‬‬ ‫كە دەرەنجامی ئەم قۆناغە بریتییە لە‬ ‫دەستڕاگەیشتنی مرۆڤی بەرهەمهێن‬ ‫ب��ەك��ۆن��ت��رۆڵ��ك��ردن‌‌و بەكارهێنانەوەی‬ ‫مرۆڤی بەركارهێن‪ ،‬دەبێت بڵێین ئەمە‬ ‫خواستی گەورەكان بەرهەمی هێناوە‌‌و‬ ‫مۆدێرنە نەبەستینەوە بە بەشداریی‬ ‫ك��ۆم��ەڵ��ی جیهانییەوە‪ ،‬ل��ێ��رەوە یەك‬ ‫راست ئەوە روون دەبێتەوە‪ ،‬كە ئەم‬ ‫قۆناغە سەرلەبەری خەون‌‌و پرۆژەی‬ ‫گەورەكانە بە سەر یەكەی بچووكتر لە‬ ‫خۆیان لە كۆمەڵی جیهانی دا‌‌وا ناكرێت‬ ‫وەك پرۆژەیەكی پێشنیاركراوی مرۆڤ‬ ‫لەسەر زەوی بە گشتی چاوی لێبكەین‪.‬‬ ‫خواستی بە جیهانیكردنی ئەم قۆناغەش‬ ‫هەمان خواستی دەست بەسەرداگرتنی‬ ‫تەواوی مرۆڤایەتی بوو‪ ،‬بۆیە مۆدێرنە‬ ‫دەبێت وەك پرۆژەیەكی گەورەكان‌‌و‬ ‫هێرشی ئیمپریالیزمی فەرهەنگی بۆ‬ ‫س��ەر بچوكترەكان ل��ە جیهاندا چاو‬ ‫لێبكەین‪.‬‬ ‫م��ۆدێ��رن��ی��ت��ە ره‌ه���ه‌ن���دی ب���ااڵ ن���واڕی‬ ‫كۆمەڵگه‌ی جیهانیشی هەیە‪ ،‬بەاڵم ئەمە‬ ‫دوای ئەزموون دێتە ئاراوە‪ ،‬چونكە وەك‬ ‫ئاماژەی پێكرا بەر لە ئەزموون ئەوانەی‬ ‫بەرهەمهێنی ئ��ەم ق��ۆن��اغ��ەن خەونی‬ ‫دەست بە سەر داگرتنی جیهانیان هەیە‬ ‫وەك كەمینەیەكی پاوەنخواز‪ ،‬لێرەوە‬

‫م��ۆدێ��رن��ە پ��ێ��ش ئ���ەزم���وون خواستی‬ ‫ب��چ��ووك��ەك��ان��ە‌‌و ل��ەس��ەر هێڵی ئ��ەوان‬ ‫رێ��دەك��ات‌‌و ب��ە روون���ی ئ��ەم پ��رۆژەی��ە‬ ‫دەكرێتە پرۆژەیەكی پێشنیاركراوی‬ ‫جیهانی‪ .‬هەرچی دەرهاویشتەكانیشی‬ ‫ه��ەی��ە‪ ،‬ك��ە دەب��ێ��ت��ە دوای ئ��ەزم��وون‪،‬‬ ‫مۆدێرنە دەچێتە دەرەوەی خواستی‬ ‫كەمینە‌‌و دەبێتە خواستی هەمووەكی‌‌و‬ ‫هەرچی سەربەم جیهانە هەیە(گشت)‬ ‫نوێنەرایەتی دەكات‪.‬‬ ‫كەواتە بۆ تێگەیشتن لە مۆدێرنیتە‬ ‫دەب��ێ��ت بڵێین پ��ێ��ش ئ���ەزم���وون ئ��ەم‬ ‫قۆناغە وەك ئایدیاڵ خۆی بۆ جیهانی‬ ‫مرۆڤایەتی وێنا دەكات‌و وەك خواستی‬ ‫بچوكەكان وێنا دەكرێت‪ ،‬بەاڵم دوای‬ ‫ئ��ەزم��وون��ك��ردن��ی دۆخ��ەك��ە ل��ەم هێڵە‬ ‫دەچ��ێ��ت��ە دەرەوە‌‌و رووداوەك����ان����ی‬ ‫پ��ەی��وەن��دی��ی��ان ب��ە ت����ەواوی جیهانەوە‬ ‫هەیە‌‌و مۆدێرنە رووی‌‌تریشی هەیە‪،‬‬ ‫ك��ە ب��ەره��ەم��ێ��ن��ەرەك��ان��ی��ش��ی ن��ات��وان��ن‬ ‫چوارچێوەی بگرن‌‌و ئاراستەی بكەن‪.‬‬ ‫كەواتە هاتنی مۆدێرنە لە خواستێكی‬ ‫ل��ە چ��وارچ��ێ��وە دراوەوە ب��ۆ ناچیزە‬ ‫ب��وون��ی روڵ����ی م��رۆڤ��ی ب��ەره��ەم��ێ��ن��ی‬ ‫خ��ودی قۆناغەكەو پەكخستنی دۆزی‬ ‫م���رۆڤ���ای���ەت���ی‪ ،‬وەك ب��ەره��ەم��ه��ێ��ن��ی‬ ‫خ����ۆش����گ����وزەران����ی‌‌و گ���ەش���ەك���ردن���ی‬ ‫پ��ەی��وەن��دی ن��ێ��وان ك��ول��ت��وورەك��ان‌‌و‬ ‫ب���چ���ووك���ردن���ەوەی س���ن���وری ن��ێ��وان‬ ‫نەتەوەكان دەخوێنرێتەوە‪.‬‬


‫‪37‬‬

‫س��ەب��ارەت بە هاتن‌‌و لە دایكبوونی‬ ‫مۆدێرنە‪ ،‬زۆر تیۆرو شیكردنەوە هەن‪،‬‬ ‫ئەوانەی بۆ ئێمە جێگای بایەخن دەشێ‌‬ ‫ئ��ەوان��ە ب��ن‪ ،‬ك��ە ك��ار ل��ە س��ەر رەخنە‬ ‫كردنی دۆخ��ەك��ە دەك���ەن‌‌و هۆشیاری‬ ‫دەدەن‪ ،‬چونكە بۆ ئێمە وەك كولتوورو‬ ‫نەتەوەی بندەست‪ ،‬ئەم قۆناغە هیچكات‬ ‫وەك خۆی دەرفەتی ئەزموونكردنی‬ ‫نەبووە‌‌و بگرە هەوڵی بچوككردنەوە‌‌و‬ ‫تیاچوونی ئێمە لەم دۆخە دا زیاتر بووە‪،‬‬ ‫بۆیە پێویستە لەسەر شكستەكانی ئەم‬ ‫قۆناغە قسە بكەین‪.‬‬ ‫تێگەیشتن لە مۆدێرنیتە‌‌و جیاوازی‬ ‫ئەم دۆخە بۆ مرۆڤی كورد‬ ‫هاتنی دۆخی مۆدێرنه بۆ ئێمەی كورد‬ ‫لە تەك ت��ەواوی كۆمەڵگه‌كانی جیهان‬ ‫دا ج��ی��اوازی ب��ەرچ��اوی هەیە‪ ،‬چونكە‬ ‫مەترسیدارترین پرۆسەی لە ناوبردنی‬ ‫كورد لەم دۆخە دا دەستی پێكرد‪ ،‬كە‬ ‫پێشهاتەكانی ئەم قۆناغە زۆر بەرچاون‌‌و‬ ‫لە مێژووی كورددا وەك لێسەندنەوەی‬ ‫ش��ون��اس‌‌و ب��وون��ی ئ��ەم ن��ەت��ەوەی��ە لە‬ ‫مافی ژیان‌‌و خۆنمایشكردن بە تەواوی‬ ‫تایبەتمەندییەكانەوە دەن��اس��رێ��ت��ەوە‪.‬‬ ‫م��ۆدێ��رن��ە وەك ب��ەخ��ش��ەری دۆخ‌‌و‬ ‫پرۆژەیەكی تەواوكرا بۆ ژیانی مرۆڤی‬ ‫هاوچەرخ‪ ،‬خۆی بە تەواوی نەتەوەكانی‬ ‫جیهان ناساند‪ ،‬ب��ەاڵم بۆ ئێمە لە بێ‌‬

‫پشتیوانی‌‌و تەنیا كردنەوە هیچی‌‌تری‬ ‫پێنەبوو‪ .‬دەبێت لێرەدا لە سەر ئەوە‬ ‫زۆر بوەستین‪ ،‬كە مۆدێرنە بۆ ئێمە لە‬ ‫سەندنەوەی ئەو دۆخەی‪ ،‬كە هەشمان‬ ‫بوو وەك كۆمەڵگه‌یەكی مرۆیی‪ ،‬هیچ‬ ‫دەسكەوتێكی ن��ەب��وو‌‌و ب��ەداخ��ەوە لە‬ ‫هوشیاری ئێستاماندا دڵخۆش بوون بە‬ ‫كرانەوە بە رووی كۆمەڵگه‌كانی جیهان‌‌و‬ ‫پێشكەوتنی ئاستی پ���ەروەردەی���ی‌‌و‬ ‫گەشەكردنی سیستمی ئابووری وەك‬ ‫بەرهەمی مۆدێرنە چاویان لێكراوە‌‌و‬ ‫دەكرێت‪ .‬لێرە لەم قۆناغە دا ئ��ەوەی‪،‬‬ ‫ك��ە زۆر گرنگە مەسەلەی قڕكردنی‬ ‫ك���وردە‪ ،‬كە بە جینۆساید ن��اس��راوە‌‌و‬ ‫ه���ەر ل��ێ��رەش دەس���ك���اری ش��ون��اس��ی‬ ‫نەتەوەیی‌‌و دەستدرێژی مرۆیی ئەم‬ ‫نەتەوەیە دەست پێدەكات‪ .‬شتێك‪ ،‬كە‬ ‫زۆر گرنگە ئەوەیە‪ ،‬كە هاتنی دنیای‬ ‫زانست مەترسیدارترین كاریگەری بۆ‬ ‫سەر هەڵوەشاندنەوەی مرۆڤی كورد‬ ‫هەیە‪ ،‬ئەویش ل��ەم قۆناغەوە دەست‬ ‫پێدەكات یانی بە سوود‌ وەرگرتن لە‬ ‫دنیای زانست ئێمە لە بەردەم خواستی‬ ‫تاوانكارانە‌‌و دڕندانەی رژێمی بەعس دا‬ ‫بە سانایی وەك مەیدانی تاقیكردنەوەی‬ ‫چ��ەك‌‌و تەقەمەنی بەكارهاتین‪ .‬كورد‬ ‫وەك ی��ەك��ەم��ی��ن ن���ەت���ەوەی بندەست‬ ‫هەر لە دنیای زانستدا كرایە مەیدانی‬ ‫تاقیكردنەوەو وەك مشكی تاقیگە ئیشی‬ ‫لە س��ەر ك��را‪ .‬بەرهەمەكانی مۆدێرنە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪38‬‬

‫پێویستی بەوە هەبوو‪ ،‬كە بندەستەكانی‬ ‫پێ تاقیبكرێتەوە‪ ،‬ئەوانەی‪ ،‬كە لە كۆمەڵی‬ ‫جیهانی دا بێ‌ پشتیوان‌‌و كۆمەك مانەوە‬ ‫تەنیا ئێمە بووین‌‌و لەم تاقیكردنەوەیەش‬ ‫دا خواستی كەمینە سوودی لە بێدەنگی‬ ‫زۆری��ن��ەك��ان‌ ‌وەرگ����رت‪ .‬دەب��ێ��ت ئێمە‬ ‫ب��ۆ دەستنیشانكردنی خەسارناسی‬ ‫مۆدێرنە بۆ سەر كورد لە باشووردا‬ ‫س��ەرەت��ا ل����ەوەوە دەستپێبكەین‪ ،‬كە‬ ‫دوو ره‌هه‌ند هەیە دەتوانێت یارمەتی‬ ‫ت��ێ��گ��ەی��ش��ت��ن ل����ە دۆخ����ەك����ەم����ان ب��ۆ‬ ‫بڕەخسێنیت‪ ،‬ئەوانیش (دادگاییكردنی‬ ‫مۆدێرنە)‌‌و (رژێمی بەعس)ن‪ .‬بەعس‬ ‫وەك ج��ێ��ب��ەج��ێ��ك��اری پ����رۆژەك����ەو‬ ‫ك���ورد وەك م��ەی��دان��ی تاقیكردنەوە‌‌و‬ ‫مۆدێرنەش وەك خوڵقێنەری كێشەكە‬ ‫پێكەوە دەتوانن تا ئاستێك ئەمەمان‬ ‫ب��ۆ روون ب��ك��ەن��ەوە‪ .‬بەختیار عەلی‬ ‫لە تێكستێكدا سەبارەت بە ئەنفال لە‬ ‫كتێبی( چێژی مەرگدۆستی)دا ئاماژە‬ ‫بەوە دەكات‪ ،‬كە بۆ تێگەیشتن لە ئەنفال‬ ‫تەنیا تێگەیشتن لە بەعس دەتوانێت لە‬ ‫جەوهەری كێشەكە ئاگامان بكاتەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەمەش دیسانەوە پێویستی بە‬ ‫قوڵبوونەوەی‌‌تر هەیە‪ ،‬چونكە بەختیار‬ ‫ع��ه‌ل��ی پێش بەعسیزم ب��ە بیناكەری‬ ‫رژێمی بەعس ناوزەد ناكات‌‌و دەڵێت‪:‬‬ ‫بەعس نە خواستی ئابوورییەكی كەمینە‬ ‫ن��ە ئاگاییەكی دی��ن��ی‌‌و نەسەركەوتنی‬ ‫خواستی چینێكە‪ ،‬بەڵكو ئ��ەوەی هەیە‬

‫تەنیا خ��ودی بەعسەو وەك (ڕوداو‬ ‫س�����از)‌‌و خ��وڵ��ق��ێ��ن��ەری ت�����ەواوی ئ��ەو‬ ‫شتانەش خۆی پێشنیار كردووە‪ .‬ئەگەر‬ ‫سەرنجی ئەمە بدەین دەبێت رژێمی‬ ‫بەعس وەك تاقە سەرچاوەی مەترسی‬ ‫بوونمان وەك ن��ەت��ەوەی ك��ورد چاو‬ ‫لێبكەین‪ ،‬بەاڵم بەعسیزمیش پرۆژەیەكە‬ ‫ب��ێ‌ ب��وون��ی م��ۆدێ��رن��ە‌‌و بەرهەمەكانی‬ ‫ناتوانێت بۆ سەر ریالێتی‌‌و ەربگێردرێت‪،‬‬ ‫بۆیە دەبێت رژێمی بەعس لە پرۆسەی‬ ‫ئەنفال‌‌و كیمیاباراندا وەك (رووداوساز)‬ ‫ناو نەهێنێن‪ ،‬ئەوە نەبێت‪ ،‬كە ئەم رژێمە‬ ‫بە یارمەتی ئەم دۆخە‪ ،‬كە مۆدێرنەیە‪،‬‬ ‫خ��واس��ت��ی ل��ەن��ێ��وب��ردن��ی ك�����وردی لە‬ ‫خواستێكی گەورەو كۆنترۆڵنەكراوەوە‬ ‫ب��ۆ روداوێ��ك��ی ب��چ��ووك‌‌و ن��اچ��ی��زە لە‬ ‫جێبەجێكردندا گواستۆتەوە‪ .‬كەوابێ‌‬ ‫ئێمە پێش دادگ��ای��ی��ك��ردن��ی رژێمەكە‬ ‫دەب��ێ��ت ك���ار ل��ە س���ەر گ���ەڕان���ەوە بۆ‬ ‫قۆناغەكە‌‌و بەرهەمهێنراوەكانی بكەین‪،‬‬ ‫ئ����ەوەش‪ ،‬ك��ە چ���ۆن رژێ��م��ێ��ك��ی وەه��ا‬ ‫دەتوانێت ببێتە خاوەنی جێبەجێكردنی‬ ‫پرۆژەی لەناوبردنی نەتەوەیەك‪ ،‬هەر‬ ‫خواستی بەعس وەك بەعس نییە‪ ،‬كە‬ ‫خوڵقێنەری روداوەك��ان بێت‌‌و ئەمەش‬ ‫ه���ەر خواستێكە ل���ەوە دەردەچ���ێ���ت‪،‬‬ ‫ك���ە ت��ەن��ی��ا خ��واس��ت��ی رژێ��م��ێ��ك‪ ،‬ی��ان‬ ‫نەتەوەیەكی بێگانە بە كورد بێت بۆیە‬ ‫بەدڵنیاییەوە ئێمە دەبێت بەعسیزمیش‬ ‫تێپەرێنین‌‌و بگەرێینەوە بۆ مۆدێرنە‌‌و‬


‫‪39‬‬

‫وەك تاوانباری یەكەم ئیشی لەسەر‬ ‫بكەین چونكە وەك وت��را ن��ە بەعس‬ ‫بە تەنیا جێبەجێكاری پرۆژەكەیەو نە‬ ‫خواستەكەش خواستێكی بەعسیانەیە‬ ‫بە تەنیا‪ ،‬ك��ەوات��ە بەعسیزم ناتوانێت‬ ‫وەك ت��اق��ە س��ەرچ��اوەی خوڵقێنەری‬ ‫مەترسی بۆ ئێمە خۆی دەرخات‪ ،‬ئەوە‬ ‫مۆدێرنەیە‪ ،‬كە خواستێكی بەعسیانە‬ ‫ل��ە پشت خ��ۆی��ەوە ب��ەره��ەم دەهێنێ‌‌و‬ ‫گەورەی دەكا‌‌و بااڵی پێدەكات‌‌و سانایی‬ ‫ئ��ەم خواستە بە یارمەتی ئ��ەم دۆخە‬ ‫دەتوانێت كۆی تایبەتمەندییەكانی ئێمە‬ ‫لە چركە ساتێك دا كۆتایی پێ‌ بهێنێت‪.‬‬ ‫ب��ە ه��ەرح��اڵ ئێمە زی��ات��ر گ��ی��رۆدەی‬ ‫دەستی قۆناغەكەین نەك بەعس چونكە‬ ‫مۆدێرنە بەعسیزم گەورەتر دەكات‌‌و‬ ‫پێشنیاری وەها جێبەجێكردنێكی دەخاتە‬ ‫سەر‪ .‬لێرەوە تێدەگەین‪ ،‬كە مۆدێرنیتە‬ ‫چەند بۆ ئێمە ك��ارەس��ات ب��ارەو ئیتر‬ ‫كاتی ئەوەیە‪ ،‬كە چەمكی كۆمەڵگه‌ی‬ ‫ب��ێ‌ پشتیوان ب��ۆ خ��وم��ان ل��ە كۆمەڵی‬ ‫جیهانیدا هەڵبژێرین‪ ،‬چونكە ئەگەر‬ ‫پێشتر خ��اوەن��ی پشتیوانی نەبوبین‪،‬‬ ‫ل��ە ب���ەردەم مەترسی وەه��ا گ��ەورەی‬ ‫تیاچوونیشدا نەبووین بۆیە مۆدێرنە‬ ‫بە هەموو تایبەتمەندییەكانیەوە‪ ،‬كە‬ ‫جیهانین‪ ،‬وات���ای ج��ی��اوازی ب��ۆ ئێمە‬ ‫هەیەو وەك كورد لە جیهان دا دەرفەتی‬ ‫تێگەیشتنمان لە دۆخەكە وەك تەواوی‬ ‫هاونیشتیمانیانی‌‌تری جیهان نەبووە‪.‬‬

‫ئەوەی ئێمە لە سەر ئەم دۆخە دەبێت‬ ‫ه��ەم��ان بێت دروس���ت‪ ،‬ك��ارك��ردن��ە لە‬ ‫سەر كەشفكردنی ئەم خراپیانە نەك‬ ‫دڵخۆشكردن بە چوونە پێشەوەمان‬ ‫ل��ە ك��ۆم��ەڵ��ی ج��ی��ه��ان��ی��دا‪ .‬ئ�����ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫هەستپێكراوە لێرە‌‌و لە دوای تێپەڕاندنی‬ ‫چ��ەن��دی��ن س���اڵ ب��ەس��ەر كاریگەرییە‬ ‫خ��راپ��ەك��ان��ی دۆخ���ەك���ەدا ئ��ەوەی��ە‪ ،‬كە‬ ‫هێشتا ئەم كۆمەڵگه‌ جیهانیە چەمكی‬ ‫تایبەت بە ت��اوان��ك��اری‌‌و بەشخورانی‬ ‫مافی ئێمە لە سەر دەستی قۆناغەكە‌‌و‬ ‫خەسارناسیەكانی ئەم دۆخەی لە سەر‬ ‫نەتەوەی كورد شینەكردۆتەوە‪ .‬ئەمەش‬ ‫ن��ەك لە ئاستی گشتی بەڵكە لەسەر‬ ‫ئاستی رۆشنبیری‌‌و ئەكادیمی‌‌و لە نێو‬ ‫تیۆریسنەكانی واڵتانی بەرهەمهێنەری‬ ‫دۆخەكەش هەست پێنەكراون‌‌و كاریان‬ ‫لەسەر نەكراوە بۆیە ئەمە رەنگە ئێمە‬ ‫نیگەرانتر ب��ك��ات‪ .‬ب��ە ن��اچ��اری وەك‬ ‫ن��ەت��ەوەی ب��ن��دەس��ت‌‌و دۆخ‌ وەرگ���ری‬ ‫تاوانكاری مۆدێرنە ناچارین خۆمان ئەو‬ ‫دۆخە شیبكەینەوە‌‌و چەمكی تایبەتی بۆ‬ ‫بەرهەم بهێنین‪ .‬ئەمەش ناهۆشیاریی‬ ‫كۆمەڵی مرۆڤایەتی لەمەڕ خراپییەكانی‬ ‫ئەم قۆناغە‌‌و لەسەر ئێمەش بە تایبەتتر‬ ‫دەردەخات‌‌و رەنگە لە ئاكامی نەبوونی‬ ‫بەرپرسیارێتی‌‌و بێدەنگیەكی جیهانیەوە‬ ‫س���ەری ه��ەڵ��دا ب��ێ��ت‪ ،‬ك��ە راس��ت��ەوخ��ۆ‬ ‫كاریگەری هەبوو لە سەر ئەنجامدانی‬ ‫پرۆسەی ك��ورد كوشتنەكە‪ .‬مۆدێرنە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪40‬‬

‫چەند كاری بۆ خوڵقاندن‌‌و گەورە كردنی‬ ‫خواستی بەعسیزم هەبووە‪ ،‬بێدەنگی‬ ‫بەرهەمهێنەرانی مۆدێرنیتەو كۆمەڵی‬ ‫جیهانیش ئ��ەوەن��دە لە جێبەجاكردنی‬ ‫وەها پرۆژەیەكدا رێ خۆشكەر بوون‬ ‫بۆیە ئەگەر ئێمە بمانەوێت لە حەقیقەتی‬ ‫گرفتەكە بگەین‪ ،‬دەبێت هەرچی لەسەر‬ ‫بەعسیزم ه��ەم��ان��ە ل��ە س��ەر كۆمەڵی‬ ‫جیهانیش بەرهەمی بهێنین ‪.‬‬ ‫هەموو ئەمانە وایان كردووە پڕۆسەی‬ ‫مۆدێرنیزاسیۆن وەك پرۆسەیەكی‬ ‫هەڵوەشانەوەی بونیادی الی ئێمە چاوی‬ ‫لێبكرێت‌‌و ئەگەر هاوئاهەنگ كردنەوە‌‌و‬ ‫كردنی هەموو كولتوورەكان بەیەك‌‌و‬ ‫نەزمدانی جیهانی بە جیاوازییەكان لە‬ ‫خزمەتی كولتوورە بااڵكاندا پرۆژەیەكی‬ ‫لە سەر خۆی مۆدێرنیتە بێت لە جیهاندا‪،‬‬ ‫ئەوا بۆ ئێمە دژوارییه‌کی راستەوخۆ‌‌و‬ ‫سەرسورهێن بوو‌‌و دەكرێ‌ تا هەتایە‬ ‫لە سەرگێژەی ئەم تاوانە رابمێنین‪ .‬ئیتر‬ ‫ئەگەر مۆدێرنە مایەی خۆشگوزەرانی‌‌و‬ ‫ئاسانكاری ژیانكردن‌‌و كردنەوەی فەزا‬ ‫بێت بۆ پەیوەندی كولتووری‌‌و نەتەوەیی‬ ‫لە جیهان دا‌‌و مرۆڤیشی بۆ ساتێكی‬ ‫ك���ەم ل��ە س��ەرخ��ۆش��ی‌‌و راب������واردن‌‌و‬ ‫چێژوەرگرتنی ساختە راهێنابێت‪ ،‬ئەو‬ ‫دەرفەتەی بۆ ئێمە تێدا نەبووە‌‌و وەك‬ ‫كۆمەڵگه‌كانی‌‌تری جیهان خۆی بە ئێمە‬ ‫نەناساندووە‪ .‬بۆ تێگەیشتن‌‌و كاركردن‬ ‫ل��ە س��ەر ب��ی��ن��اك��ردن��ەوەی ن��ەت��ەوەی��ی‌‌و‬

‫م��رۆی��ی خ��ۆش��م��ان‪ ،‬پ��ێ��وی��س��ت��م��ان بە‬ ‫(دادگایی كردنی مۆدێرنیزم) هەیە ئەنجا‬ ‫لە رژێمی بەعس‪ ،‬كە وەك ئەندازیار‌‌و‬ ‫جێبەجێكاری پرۆژەی هەڵوەشانەوەی‬ ‫ك��ورد‪ ،‬لەبەر ئ��ەوە ه��ەر لێكۆڵینەوەو‬ ‫ت��ێ��گ��ەی��ش��ت��ن��ێ��ك ل���ە دەرەوەی ئ��ەم‬ ‫خوێندنەوەیەوە بە ئامانجی دۆزینەوەی‬ ‫چارەسەر بۆ كێشەكە دروست بكەین‪،‬‬ ‫كات بە فیڕۆ ئەدەین‪ .‬مۆدێرنە بۆ ئێمە‬ ‫وەك دۆخێكی نیگەرانكەر‪ ،‬دۆخێك‪ ،‬كە‬ ‫تەواوی تایبەتمەندییەكانمانی خستۆتە‬ ‫ئ��ەو دی��و فەرامۆشی‪ ،‬وەك مەترسی‬ ‫تیاچوونی ب��وون��م��ان‪ ،‬خ��ۆی ب��ە ئێمە‬ ‫ناساندووە‌‌و كردوونی بە نەتەوەیەك‬ ‫تاك‌‌و تەنیای دەرەوەی مێژوو‪ ،‬بۆیە‬ ‫ناكرێت هیچكات لە رۆشنبیری‌‌و ئاگایی‬ ‫ئ��ەم میللەتەدا خۆشبینی ناهۆشیار‬ ‫لەسەر مۆدێرنیتە رێگا بە تێگەیشتنی‬ ‫دروس����ت ل��ە س���ەر دادگ��ای��ی��ك��ردن��ەك��ە‬ ‫بگرێت‪ ،‬تێگەیشتینێك‪ ،‬كە دەتوانێت لە‬ ‫سەر پێشهاتە بەردەوامە ناكۆتاكانی‌‌تر‬ ‫ئاگامان بكاتەوە‪.‬‬ ‫بۆ پڕۆسەی دادگاییكردنی مۆدێرنەش‬ ‫پ��ێ��وی��س��ت��م��ان ب���ە دروس������ت ك��ردن��ی‬ ‫گوتارێكی‌‌وا هەیە بتوانێت ئەو قەیرانە‬ ‫لە بەردەم كۆمەڵگه‌ی جیهانیدا كەشف‬ ‫ب���ك���ات‌‌و وەك خ���ۆی ب��ی��خ��ات��ە روو‪.‬‬ ‫پڕۆسەی دادگاییكردنی مۆدێرنیتەش‬ ‫ئ���ەوەی���ە‪ ،‬ك��ە ل��ە ن��وێ��ن��ەرای��ەت��ی��ك��ردن��ی‬ ‫ك��ەم��ی��ن��ەوە بچێتە دەرەوە‌‌و كۆمەڵ‬


‫‪41‬‬

‫نوێنەرایەتی چارەسەر‌‌و بڕیار بدات‪.‬‬ ‫دوای تێپەڕاندنی ئەم دۆخە كەمینەیەك‬ ‫بەدوای نوێنەراتیكردنی قەیرانەكەوەیە‪،‬‬ ‫ك��ە دەس��ەاڵت��دارەك��ان��ن‪ ،‬ئ��ەم��ەش زۆر‬ ‫خراپ بەسەر ئێمە دا دێتەوە‪ ،‬چونكە‬ ‫ئ��ەم پێشهاتە پێشهاتێكی نەتەوەیی‌‌و‬ ‫كۆمەڵییە ب��ۆ ئێمە‌‌و ناكرێت لەسەر‬ ‫ب��ڕی��ارو ب��ۆچ��وون��ی سیاسی كەمینە‬ ‫ب���ڕی���اری ل��ێ��خ��ۆش��ب��وون��ی ن��ەت��ەوەی��ی‬ ‫بەرامبەر ئەنجامدەرانی ئەم پرۆژەیە‬ ‫بدەین‪ .‬فاروق رەفیق لە هەوڵێكی نوێی‬ ‫كاركردن لەسەر ئەم دۆخ��ە لە كتێبە‬ ‫نوێكەیدا‪ ،‬ك��ە ب��ڕی��ارە باڵوبكرێتەوە‪،‬‬ ‫بەشێكی بۆ ئەم بابەتە تەرخانكردووە‪،‬‬ ‫كە دەڵێت‪ :‬لە مەسەلەی لێخۆشبوون‬ ‫لە تاوانێك‪ ،‬كە نەتەوەیی‌‌و كۆمەڵییە‪،‬‬ ‫سیاسییەكان‪ ،‬ی��ان كەمینەیەك نابێت‬ ‫بڕیاری لێخۆشبوونی بۆ بدەن‪ ،‬هەر بۆیە‬ ‫ئەم دادگاییكردنەی‪ ،‬كە ئێمە لەم دۆخەی‬ ‫دەكەین‪ ،‬نەك دادگاییكردنی مۆدێرنە‬ ‫نییە‪ ،‬نەشمانتوانیوە سنووری كێشەكە‬ ‫وەك خ��ۆی ف��ره‌وان بكەین‌‌و بیخەینە‬ ‫بەردەم كۆمەڵگه‌ی جیهانی‪ ،‬تا ئێستاش‬ ‫چاوەڕوانیەكی زۆر لەم پێشنیاركردنە‬ ‫ه��ەی��ە‌‌و ن��ێ��گ��ەران��ی��ی زۆر ل��ە ك��ەم��ی‌و‬ ‫كورتیی پێشوازیكردنی كۆمەڵگه‌ی‬ ‫جیهانی بۆ پشتیوانیكردنی ئێمە وەك‬ ‫مەیدانی تاقیكردنەوەی بەرهەمەكانی‬ ‫ئەم قۆناغە هەست پێدەكرێت‪ .‬رەنگە‬ ‫لێرەو لەوێ‌ هەوڵی تاكیانە هەبووبێت‬

‫ب���ۆ ف���ره‌وان���ك���ردن���ی چ���وارچ���ێ���وەی‬ ‫كێشەكەی ئێمە‌‌و ب��ە جیهانیكردنی‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم ن��ەب��وون��ی تێگەیشتنی راس��ت‬ ‫لەمەو قوڵنەبوونەوەمان بە ئەندازەی‬ ‫پێویست ب��ۆ گەیشتن ب��ە ج��ەوه��ەری‬ ‫كێشەكە‪ ،‬پ��ڕۆس��ەی دادگاییكردنەكە‬ ‫دەكاتە شتێكی ناچیز‌‌و بوونی كەمینەی‬ ‫سیاسیش‪ ،‬ك��ە نیگەرانی سیاسی لە‬ ‫پشت ئامادەبونیەوە نییە‪ ،‬ناتوانێت لە‬ ‫جیاتی ئێمە (گشت) نوێنەرایەتی ئەم‬ ‫دۆخە گەورەیە بكات‪ ،‬كە تێیكەوتووین‪.‬‬ ‫بۆیە دەبێت ئەمە بە رۆشنبیرەكانی‬ ‫ئ���ەم ن���ەت���ەوەی���ە ب��س��پ��ێ��ردرێ��ت ن��ەك‬ ‫سیاسییەكان‪ ،‬چونكە س��ەرل��ەب��ەری‬ ‫قەیرانەكانی‌‌تریش دوای ئەم پرۆسەیە‪،‬‬ ‫نەفامی سیاسی بەرهەمی هێناون‌‌و‬ ‫نوخبەی رۆشنبیرو ئ��ای��دۆل��ۆژی ئەم‬ ‫نەتەوەیە بە ناچاری كەوتۆتە دوای‬ ‫خەمی چارەسەری قەیرانەكان‪ ،‬بۆیە‬ ‫نەفامی سیاسی ناتوانێت ئەم كێشەیە‬ ‫وەك خ����ۆی ت��ێ��ب��گ��ات‪ ،‬خ����ودی ئ��ەم‬ ‫پێشهات‌و رووداوانە بۆ ئێمە بەرهەمی‬ ‫نەفامی سیاسیە‪ ،‬وەك بەختیار دەڵێت‪:‬‬ ‫(رووداوس��ازی) سیاسیش هەر خراپ‬ ‫بەكارهێنانی دەس��ەاڵت��ە لە الی��ەن ئەم‬ ‫كەمینە نەفامەوە‪ ،‬بۆیە دادگایی كردنی‬ ‫م��ۆدێ��رن��ی��ت��ە ل��ە الی����ەن ئ���ەم نەفامیە‬ ‫سیاسیەوە خەتەرێكی زۆر گەورەیە‌‌و‬ ‫ئ��ەگ��ەر ئ���ەم ك��ەم��ی��ن��ەی��ە ت��وان��ی��وی��ەت��ی‬ ‫خواست‌‌و رووداوەكانی بكاتە رووداو‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪42‬‬

‫خواستی نەتەوەیی‌‌و گشتی‪ ،‬نابێت لەم‬ ‫چەشنە بارودۆخانەدا رێگای پێبدرێت‌‌و‬ ‫نوخبەی ئایدۆلۆژی ئ��ەم كۆمەڵگه‌یە‬ ‫دەبێت ئەو ئەركەی پێ‌ بسپێردرێت‪.‬‬ ‫فەرامۆشكردنی ئەم دۆخە‌‌و كێشەیەش‬ ‫الی ئێمە وەك (گ��ش��ت) ل��ە شوێنی‬ ‫خ��ۆی��ەوە دیسان كارێكە رووب���ەڕوی‬ ‫بەرپرسیارێتیی قوڕسمان دەكاتەوە‪.‬‬ ‫تا ئێستا ئەمە نەبۆتە خەمێكی گشتی‪،‬‬ ‫ك��ە‌ وام����ان ل��ێ ب��ك��ات ل��ە مەترسیی‬ ‫نوێنەراتیكردنی سیاسییەكان بۆ ئەمە‌‌و‬ ‫ردبینەوە‌‌و داوای بەشداریی رۆشنبیران‬ ‫بكەین‪.‬‬ ‫دوای كەشفبوونی بێكەسی ك��ورد‌‌و‬ ‫هەست ك��ردن بە تەنیایی لە كۆمەڵی‬ ‫جیهانی دا باشترین شتێك‪ ،‬كە كۆمەكی‬ ‫ئێمە دەكات لە دادگایی كردنی مێژوویی‬ ‫مۆدێرنیتە سەربكەوین‪ ،‬دروستكردنی‬ ‫دەزگایەكی باشە بۆ لێتوێژینەوە لە‬ ‫سەر كاریگەری‌‌و چییەتیی رووداو‌‌و‬ ‫ق��ەی��ران��ەك��ان��ی ئ���ەم دۆخ����ە ب��ۆ س��ەر‬ ‫خۆمان‪ ،‬بەمە دەتوانین چوارچێوەی‬ ‫كێشەكە گ���ەورە ب��ك��ەی��ن‌‌و ‌‌وا بكەین‬ ‫پشتیوانی بۆ كەیسەكە دروست بكەین‪.‬‬ ‫دروستكردنی دەزگ��ای��ەك‪ ،‬كە توانای‬ ‫تێگەیشتنی تەواوەتیمان لە سەر ئەم‬ ‫قەیرانە بۆ روون بكاتەوە‪.‬‬ ‫كەواتە مۆدێرنە بۆ ئێمە نەك هەر ئەو‬ ‫‌‌وەزیفەیەی نییە‪ ،‬كە بۆ كۆمەڵگه‌كانی‌‌تر‬ ‫ه����ەی����ەت����ی‪ ،‬ه����ەم����ان ك����اری����گ����ەری‌‌و‬

‫دەرهاویشتەشی نییە‌‌و ئەو تیۆرانەی‪،‬‬ ‫كە لە سەر دەرهاویشتەكانی ئەم دۆخە‬ ‫بەرهەمهاتوون‪ ،‬رەنگە الی ئێمە زۆرتر‬ ‫جێگەی قسەلەسەركردنبن‌‌و ت��ەواوی‬ ‫كاریگەریە خراپەكانیشی زۆرت���ر لە‬ ‫سەر ئێمە كەوتوون‪ .‬ئەوەی ئێستا لە‬ ‫زۆربەی جیهان خەریكی بەرهەمهێنانی‬ ‫رۆشنبیری‌‌و تیۆرە لەسەر ئەم دۆخە‪،‬‬ ‫بە خۆدزینەوە لەم كاریگەرییە خراپانە‌‌و‬ ‫‌‌ونبوونی دۆزی م��رۆڤ بە هۆی ئەم‬ ‫دۆخەوە‪ ،‬خەریكی بەرهەمهێنانی یەك‬ ‫خوێندنەوە‌‌و تەفسیرێكی جیهانییە بۆ‬ ‫ئەم دوو سەدەیەی زانست‪ ،‬بەاڵم بە‬ ‫تێگەیشتنی دنیای زانست باشتر لەمە‬ ‫تێدەگەین‪ .‬دنیای زانست ئەگەرچی وەك‬ ‫پێشكەوتنی كۆمەڵگه‌ی مرۆیی چاوی‬ ‫لێكراوە‪ ،‬ب��ەاڵم نیگەرانیەكانی مرۆڤ‬ ‫لەم دووسەدەیە بەقەد هەموو مێژووی‬ ‫مرۆڤایەتی زیاتر ب��وون‪ ،‬مرۆڤی ئەم‬ ‫دووسەدەیە ئەوەندەی لە مرۆڤبوونی‬ ‫خۆی دوركەوتۆتەوە ئەوەندە نەگەڕاوە‬ ‫ب����ەدوای نەهێشتنی س��ن��وورەك��ان��دا‪،‬‬ ‫‌‌وات��ە ل��ەم دووس��ەدەی��ەی‪ ،‬كە زانست‬ ‫رێبەرایەتی ژیانی مرۆڤی ك��ردووە‪،‬‬ ‫نیگەرانیەكان زی��ات��ر ب���وون‌‌و م��رۆڤ‬ ‫بەرلەهەر شتێك دەسكەوتەكانی خۆی‬ ‫لە دەس��ت داوە‪ ،‬بۆیە دەتوانین ئەمە‬ ‫ببەستینەوە بە مەسەلەی جێبەجێكردنی‬ ‫پرۆژەكەی مۆدێرنەوە‪ ،‬كە بەسەرماندا‬ ‫جێبەجێكراوە‪ .‬لە بابەت تاوانكاری‌‌و‬


‫‪43‬‬

‫ك��وش��ت��ن��ەوە م����رۆڤ پێشتر ب��ەه��ۆی‬ ‫ئەوەی‪ ،‬كە هۆ‌‌و پێناوی لە بەردەست‬ ‫دا نەبوو نەیدەتوانی هەر خواستێك‪،‬‬ ‫كە هەیەتی تاقیبكاتەوە‪ ،‬بەاڵم ئەمرۆ بە‬ ‫هۆی دەست راگەیشتن بەو هۆوپێناوانە‬ ‫هەرچی خواست هەیە تاقیدەكرێنەوە‌‌و‬ ‫لە چركەساتێك دا مرۆڤ هەرچی بوێت‬ ‫دەتوانێت ئەنجامی بدات‪ ،‬بۆیە دەكرێت‌‬ ‫مۆدێرنە بە یارمەتی دنیای زانست‬ ‫ل��ە گ��ەورەك��ردن��ی وەه���ا خواستێكی‬ ‫ترسناكدا رۆڵ��ی��ان ه��ەب��ووب��ێ��ت‌‌و ئەم‬ ‫دۆخ���ە ئیتر وەك (ف����رۆم) ئ��ام��اژەی‬ ‫پێدەكات‪ ،‬لە بەرهەمهێنانی (كۆمەڵگه‌ی‬ ‫ناهیومانیستی)ـدا رۆڵێكی زۆر گەورە‬ ‫دەگێرێت‪ .‬بوونی ئەو پێشهاتانەش‪ ،‬كە‬ ‫سەربەم قۆناغەن‪ ،‬دواجار پەیوەندیان‬ ‫ب����ەم ن��اه��ی��وم��ان��ی��س��ت��ی��ەوە ه��ەی��ەك��ە‬ ‫كۆمەڵگه‌ی جیهانی تێیكەوتووە‪ ،‬چونكە‬ ‫هەرچی سەدەكانی‌‌تر هەن ناتوانن وەك‬ ‫س���ەدەی زان��س��ت م��رۆڤ ئ��ەوەن��دە لە‬ ‫خۆی دوربخەنەوە‌‌و سەردەمی خورافە‬ ‫هیچكات ئ���ەوەن���دە ش��ەڕوك��وش��ت��ار‌‌و‬ ‫ناهیومانیستی بوونی بەرهەم نەهێناوە‪،‬‬ ‫بۆیە ئ��ەم دۆخ��ەی‪ ،‬كە مۆدێرنیتە بۆ‬ ‫ئێمەی هێناوە‪ ،‬سوود‌‌وەرگرتنی دنیای‬ ‫زان��س��ت��ە‪ ،‬ك��ە ب����ەردەوام پێویستی بە‬ ‫تاقیكردنەوە هەیە تا خۆی دەربخات‌‌و‬ ‫ل��ە م��رۆڤ چ���اوەڕێ‌ دەك���ات ب��ە سەر‬ ‫خۆیەوە جێبەجێی بكات‪ .‬وەك عیرفان‬ ‫مستەفا لە كتێبی (بوون‌‌و دەركەوتەكانی‬

‫م��رۆڤ��دا) قسەی لە س��ەر دەك��ات‪ ،‬ئەم‬ ‫دۆخە خواستی شەڕەنگێزانەی مرۆڤی‬ ‫چەند هێندە گ��ەورەت��ر‌‌و زۆرت��ر كرد‌‌و‬ ‫راستە ئێمە توانای بینینمان زیاد بوو‬ ‫بەهۆی ئامێرەوە‪ ،‬توانای دەنگمان‌‌و‬ ‫پانتایی بینینی یەكترمان زۆر ب��وو‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم خ��واس��ت��ی شەڕەنگێزانەشمان‬ ‫زیاتر بە هۆی ئەم دۆخەوە دەركەوتی‬ ‫كرد‪ .‬دەكرێ‌ خواستی لە ناوبردن هەر‬ ‫هەبووبێت ب���ەاڵم ئ���ەوەی‌ وا دەك��ات‬ ‫رژێ��م��ی ب��ەع��س بتوانێ بیر ل��ە وەه��ا‬ ‫پرۆژەیەك بكاتەوە‪ ،‬زیاتر پەیوەندی‬ ‫بە بوونی وەها هۆو پێناوێكەوە هەبێت‬ ‫ك��ەس��ەدەك��ان��ی‌ت��ر م���رۆڤ نەیتوانبێت‬ ‫ئەمە جێبەجێ بكات‪ .‬ئەگەرچی ئەمە‬ ‫تەنیا بە بەعسەوە گ��رێ‌ دەدرێ��ت��ەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم دنیای زانست رێگەی بۆ زۆرێك‬ ‫ل��ە رژێمەكانی‌‌تر خ��ۆش��ك��رد‪ ،‬ك��ە ئەم‬ ‫دوو سەدەیە بكەونە جێبەجێكردنی‌‌و‬ ‫ێرانكاری لە سەر زەوی‪ .‬لێرەوە ئێمە‬ ‫نابێت تەنیا ره‌هه‌ندێكی ئەو كێشەیە‬ ‫بخوێنینەوە‌‌و ب��ە ت��اق��ە س��ەرچ��اوەی‬ ‫س���ەره���ەڵ���دان���ی ك��ێ��ش��ەك��ەی ب��زان��ی��ن‪.‬‬ ‫ئەگەر لە سەر دواییهاتنی مۆدێرنە‌‌و‬ ‫شوێنكارەكان قسە بكەین‪ ،‬دەبینین‬ ‫ب��ەه��ۆی ئ��ەم ق��ۆن��اغ��ەوە ب��وون��ی ئێمە‬ ‫ب���ەردەوام لە ن��او م��ێ��ژوودا‌‌و نكراوە‌‌و‬ ‫چ��وارچ��ێ��وەك نییە ئێمە ن��اوی بنێین‬ ‫مێژوو‪ ،‬یان رۆژی نەهامەتی‪ ،‬ئەمەش‬ ‫لە كۆمەڵگه‌كانی‌‌تر جیامان ئەكاتەوە‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪44‬‬

‫دیسانەوە تەنیامان ئەكاتەوە‪ .‬تێكرای‬ ‫ن��ەت��ەوەك��ان��ی ج��ی��ه��ان رۆژێ��ك��ی��ان بۆ‬ ‫یادكردنەوە‌‌و خوێندنەوەی مێژوویان‬ ‫داناوە‌‌و وەك رابردوو چاوی لێدەكەن‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم ئێمە ب��ە ه��ۆی ‌‌ون��ب��وون��م��ان لە‬ ‫م��ێ��ژوو دا ه��ەن��ووك��ەش ل��ە رۆژان���ی‬ ‫س��ەخ��ت دای����ن‌‌و دراوس��ێ��ك��ان رێ��گ��ای‬ ‫ئ���ەوەم���ان ن����ادەن ئ����ەوە تێپەرێنین‪.‬‬ ‫كەواتە ئەم دوو سەدەیە‪ ،‬یان چەرخی‬ ‫زانست ئێمەی وەك مەیدانی خواست‌‌و‬ ‫ت��اق��ی��ك��ردن��ەوەك��ان��ی چ��اول��ێ��ك��ردووەو‬ ‫رەنگە بۆ تاقیكردنەوەی‌‌تریش ئامادە‬ ‫كرابین‪ .‬گ��ەورەی ئەم تراژیدیایە ‌‌وای‬ ‫لە مرۆڤی كورد كردووە لە گەڕانەوە‬ ‫ب��ۆ م��ێ��ژوودا زنجیرەیەك رووداوی‬ ‫سیاسی‌‌و كۆمەاڵیەتیی ناخۆش هەست‬ ‫پێبكات‪ ،‬ك��ە ب��ۆ روان��ی��ن��ی داه��ات��ووی‬ ‫س��ودی��ان لێوەرگرێتەوە‪ .‬ئەمەیە‪ ،‬كە‬ ‫ئێمە هەنووكە ل��ە م��ێ��ژوودا‌‌و ونین‌‌و‬ ‫توانای دەرباز بوون لە دۆخەكە‪ ،‬یان‬ ‫ئەم مێژووەمان نییە‪.‬‬ ‫ك���ورد وەك مشكی تاقیكردنەوەی‬ ‫مۆدێرنە‌‌و چەرخی زانست‬ ‫سەرچاوەكانی ئەنفالناسیی بۆ ئێمە‬ ‫تاهەنووكەش تەواو روون نین‪ .‬ئەوەی‌‌و‬ ‫ادەك��ات ئەنفال هێشتا وەك پێویست‬ ‫ن��ەخ��وێ��ن��دراب��ێ��ت��ەوە‪ ،‬ن��ەخ��وێ��ن��دن��ەوەی‬ ‫س��ەرچ��اوەی ئەنفال‌‌و دۆخ بەخشین‬

‫ب���ەم ك���ردەی���ەن‪ ،‬ك��ە ل��ە رۆش��ن��ب��ی��ری‬ ‫كوردی دا هەستیان پێنەكراوە‪ .‬دەبێت‬ ‫ب���ەو پ��رس��ی��ارە دەس��ت��پ��ێ��ب��ك��ەی��ن‪ ،‬ئایا‬ ‫ئەنفال بۆچی؟ ئ��ەم پرۆسەیە ئەگەر‬ ‫بەرهەمی بەعسیزمە بە تەنیا‪ ،‬بۆچی لە‬ ‫مۆدێرنەدا دۆخی پێدەبەخشرێت؟ بۆ‌‬ ‫وەاڵمدانەوەی ئەم پرسیارانە رەنگبێت‬ ‫نەتوانین تەنیا تێگەیشتن لە بەعسیزم‬ ‫بكەینە پێوەر وەك ئەوەی‪ ،‬كە تا ئێستا‬ ‫كردوومانە‪ .‬ئەگەر دەمانەوێت خۆمان‬ ‫بە خوێندنەوەی تێگەیشتنێكی‌‌ترەوە‬ ‫ب��ۆ ئەنفال خ��ەری��ك بكەین‪ ،‬پێویستە‬ ‫بێ دوودڵی بنۆڕینە بنەمای سەرەكی‬ ‫لە بیناكردنی چەرخی زانستدا ئەویش‬ ‫(بنەمای ئەزموونگەرایی مۆدێرنە)ـیە‪.‬‬ ‫ئەمە روونتر دەكەینەوە‪ ،‬مۆدێرنە لە‬ ‫سەرجەم ئاستەكاندا خەون بوو‪ ،‬دەبوو‬ ‫زەمینەیەك بدۆزرێتەوە‪ ،‬كە ئەم خەونە‬ ‫ت��ی��ای��دا ب��وارێ��ك ب��ۆ خ��ۆ نمایشكردن‬ ‫بدۆزێتەوە‪ ،‬دوای ئەمە دەبینین خەونی‬ ‫گۆڕینی دون��ی��ا ب��ۆ خواستی مرۆڤی‬ ‫ئەم چەرخە یەكڕاست مۆدێرنەی لێ‬ ‫بەرهەم هات‪ .‬مۆدێرنە‌‌و چەرخی زانست‬ ‫ب��ە ئێستاشەوە ب��ۆ ئ���ەوەی بیانەوێ‌‬ ‫خۆیان نمایش بكەن‪ ،‬پێویستیان بە‬ ‫دۆخێك هەیە‪ ،‬پێویستیان بە بوارێكی‬ ‫كراوە هەیە‪ ،‬كە خۆیان تیایدا ئەزموون‬ ‫بكەن‪ .‬لەسەر ئاستی ئابووری ئەگەر‬ ‫بڕوانین‪ ،‬هەموو كااڵكان پێویستیان بە‬ ‫بازاڕێك هەیە‪ ،‬كە تیایدا تاقیبكرێنەوە‪،‬‬


‫‪45‬‬

‫لەسەر ئاستی سەربازییش چەرخی‬ ‫زان���س���ت ه��ەم��ی��ش��ە پ��ێ��وی��س��ت��ی ب���ەوە‬ ‫ب����ووە‪ ،‬ك��ە زەم��ی��ن��ەی��ەك ب��دۆزێ��ت��ەوە‬ ‫تیایدا بەرهەمهێنراوە سەربازیەكانی‬ ‫خۆی تاقیبكاتەوە‪ .‬مۆدێرنە خۆیشی‌‌و‬ ‫یستێكی تاقیكارانەی م��رۆڤ ب��وو بە‬ ‫خواستی خۆی‪ .‬گۆڕینی دونیابوو بۆ‬ ‫خواستێك‪ ،‬كە مرۆڤ تیایدا بڕیار بدات‪،‬‬ ‫م��رۆڤ پێشهاتەكان بۆ ژی��ان دابنێت‬ ‫ن��ەك چ��ارەن��ووس‪ .‬مۆدێرنە‪ ،‬كە هات‬ ‫دەستیشی بۆ ژینگە برد‌‌و خۆی سازی‬ ‫كردەوە‪ ،‬چووە ناو دەروونی مرۆڤ‌‌و‬ ‫ف��ێ��ری ت��اق��ی��ك��ردن��ەوەی س��ەوداس��ەری‬ ‫سەرمایەشی كرد‪ .‬كەواتە بێ‌ بوونی‬ ‫ب��وارێ��ك��ی ت��اق��ی��ك��اری‪ ،‬ئێمە هیچكات‬ ‫هەست بە مۆدێرنە ناكەین‪ ،‬دەست بۆ‬ ‫هەر ئەزموونێك دەبەین‪ ،‬مۆدێرنیتی‬ ‫خۆی ل��ەوێ‌ تەیار‌‌و ئامادە ك��ردووە‌‌و‬ ‫تەواو ئامادەیشە‪ .‬تاقیكردنەوە بنەمای‬ ‫ی��ەك��ەم‌‌و پێشمەرجی ب��ن��ەڕەت��ی��ی��ە بۆ‬ ‫ئامادەبوونی مۆدێرنە‪ .‬كەواتە دەتوانین‬ ‫دوای ئ��ەم تێگەیشتنە كورتە‪ ،‬دەبێت‬ ‫لەوە تێبگەین‪ ،‬كە كورد لە مۆدێرنەدایە‪،‬‬ ‫ك��ە دەك��رێ��ت��ە (مشكی تاقیكردنەوەی‬ ‫چ���ەرخ���ی زان���س���ت)‌‌و خ��واس��ت��ی ئ��ەم‬ ‫كردنەش س��ەوداس��ەری مۆدێرنیتەیە‬ ‫نەك بەعسیزم‪ .‬‬ ‫مۆدێرنە‪ ،‬یان باشتر بڵێین چەرخی‬ ‫زانست بە تایبەتی تینووی تاقیكردنەوەیە‪.‬‬ ‫ئەم چەرخە تەواو داوامان لێ دەكات‪،‬‬

‫بڕوای پێش ئەزموون بخەینە دواوە‌‌و‬ ‫هەر لە ئێستەوە بكەوینە تاقیكردنەوەی‬ ‫سەرجەم بەرهەمهێنراوەكان‪ .‬چەرخی‬ ‫زانست لە بنەڕەت دا نایەوێ‌ خۆی بە‬ ‫دەرەن��ج��ام��ەوە خەریك بكات‪ ،‬چونكە‬ ‫تەنیا خەریكی تاقیكردنەوەیە‪ .‬كورد لەم‬ ‫ساتەوەختەدایە‪ ،‬كە دەكەوێتە نێوئەم‬ ‫تاقیكردنەوەیەوە‪ .‬هەرچی كولتووری‬ ‫ب���ن���دەس���ت ه���ەی���ە ل���ە س����ەر ئ��اس��ت��ی‬ ‫فەرهەنگی‪ ،‬دەخرێنە ئەم تاقیكارییەوە‪.‬‬ ‫شتێك نامێنێتەوە ناوی پێش ئەزموون‬ ‫بێت‪ .‬خودا‪ ،‬ئایین‪ ،‬پیرۆزی‪ ،‬هەموویان‬ ‫لەم چەرخەدا تاقیدەكرێنەوە‪ .‬مرۆڤ‬ ‫لێرەدایە‪ ،‬كە وەك دەڵێت‪ :‬خ��ودام لە‬ ‫گەرمترین كورە دا دەتوێنمەوە‪ ،‬هەر‬ ‫رۆژێك خودایەك جوانتر بۆ پەرستن*‪.‬‬ ‫لێردا مرۆڤ پێویستی بە بینین‌‌و‌‌وەستان‬ ‫ت��ا ئ��اس��ت��ی دەرەن���ج���ام ن��ی��ی��ە‪ .‬ئ���ەوەی‬ ‫هەیە مەست ب��وون��ە ل��ە ن��او سیحری‬ ‫ت��اق��ی��ك��ردن��ەوەدا‪ .‬ب��ۆی��ە ك���ورد ن��اچ��ارە‬ ‫بخرێتە بەر ئەم تاقیكردنەوەیەو رەنگە‬ ‫ئێمە ئ��ام��ادەی ئ��ەم تاقیكردنەوەیەش‬ ‫ن��ەب��ووب��ی��ن‪ .‬دەم���ەوێ���ت ل���ێ���ردا بڵێم‬ ‫خواستی كردنە مشكی تاقیكردنەوەی‬ ‫ك����ورد‪ ،‬خ���ودی ئ���ەم چ��ەرخ��ەی��ە ن��ەك‬ ‫بەعسیزم‪ ،‬خواستی چوونە ناكۆتایی‬ ‫تاقیكردنەوەیە بێ‌ ئێست كردن لە سەر‬ ‫دەرەنجام‪ .‬رۆڵی بەعسیزم لێردا تەنیا‬ ‫درێ��ژەدان��ە ب��ەوت��اق��ی��ك��ردن��ەوەی��ە‪ .‬دۆخ‌‬ ‫وەرگرتنە بەم تاقیكردنەوەیەو دواجار‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪46‬‬

‫چێژوەرگرتنیشە لەم تاقیكردنەوەیە‪.‬‬ ‫كەواتە بەعسیزم تاقە هێز‌‌و دواهێزیش‬ ‫نییە ب��ۆ ئ���ەوەی ك��ورد ب��ەم قۆناغەدا‬ ‫ببڕێت‪ ،‬ئەوەی ئەمە دەكات‪ ،‬لە راستیدا‬ ‫خواستی تاقیكارانەی چەرخی زانست‬ ‫خۆیەتی‪ .‬ئێمە كەمتر لە رۆشنبیری‬ ‫خۆماندا پڕژاومانەتە سەر ئەم بابەتە‪،‬‬ ‫بەاڵم‌ وادەزان��م ئەم تێگەیشتنە باشتر‬ ‫بتوانێت‪ ،‬یارمەتیمان بدات بەوەی‪ ،‬كە‬ ‫لە سەر ئەنفال شتێكی نەووتراومان‬ ‫پ��ێ بڵێت‪ .‬ب��اش��ت��رە ئ��ەم چەمكە لەم‬ ‫رۆشنبیرییەدا جێگیر بكەین‌‌و بەكاری‬ ‫بخەین‪ .‬ئەگەر ئەمەشمان كرد‪ ،‬لە بردنە‬ ‫پێشەوەی پرسی ئەنفال دا ئەو هێزانەش‬ ‫بەدیاردەكەون‪ ،،‬كە هاوشانی بەعسیزم‬ ‫ل��ەم ت��اق��ی��ك��ردن��ەوە چ��ارەن��ووس��ازەدا‬ ‫ئیمتیحانی كوردیان كردووە‪ .‬لێرەدا ئیتر‬ ‫ناچارین‪ ،‬بەم شێوە نوێیە كاربكەین‌‌و‬ ‫لە ب���ەردەم بەرپرسیاریەتییەكی‌‌تردا‬ ‫دەوەستینەوە‪ .‬كەشفكردنی ئەو هێزانە‬ ‫ب��ۆ ئێمە ئ��ەوەن��دە گرنگە ت��ا ئ��ەوەی‬ ‫بتوانین بۆ بردنە پێشەوەی تێگەیشتن‬ ‫ل��ە ك��ەی��س��ی ئ��ەن��ف��ال‌‌و ئەنفالناسییدا‬ ‫دەرەنجامێك دەست بخەین‪ .‬ئێمە‪ ،‬كە‬ ‫گەیشتینە ئ��ەوەی بزانین ئەو هێزانە‪،‬‬ ‫ك��ە خ��واس��ت��ی ت��اق��ی��ك��اری��ی��ان ل��ە س��ەر‬ ‫ك��ورد ه��ەب��ووە ل��ە پ��ڕۆس��ەی ئەنفالدا‬ ‫كامانەن‪ ،‬ناچارین نیشانەی پرسیان لە‬ ‫سەر دابنێن‪ .‬ئێمە ناچارین چیتر وەك‬ ‫ئەوسای بەر لە ئەزموون تەماشایان‬

‫نەكەین‪ ،‬لێرەوە روون دەبێتەوە‪ ،‬كە‬ ‫ئ��ەو دۆستایەتییەی ئێمەی سەرسام‬ ‫بە خۆیەوە كردووە‪ ،‬هەڵبوەشێنینەوە‪،‬‬ ‫كە لەگەڵ جیهانی دەرەوەی خۆمان‬ ‫هەمانە‪ .‬ئ��ەم تێگەیشتنە یارمەتیمان‬ ‫دەدات بچینەوە بەو پەیوەندییەی‪ ،‬كە‬ ‫ئێمە لەگەڵ ئەنجامدەرانی پڕۆسەكەدا‬ ‫ب��ە ی��ەك��ەوە دەبەستێتەوە‌‌و ساختە‌‌و‬ ‫ناواقیعی ئیتر كەشف دەبێت‪ .‬ئێمە‪ ،‬یان‬ ‫ئەوەیە ئەمە دەكەین‪ ،‬یان دەست لەم‬ ‫دادگاییەی ئەوانی‌‌تر هەڵدەگرین‌‌و گرنگ‬ ‫نییە بۆمان‪ ،‬كە دوای كەشفبوونی ئەو‬ ‫هێزانەش هەڵوێستمان نەبێت‪ .‬شتێك‪ ،‬كە‬ ‫زۆر گرنگە لە پەیوەندیی بەم بابەتەوە‬ ‫قسەی لە سەر بكەین‪ ،‬پرسیارێكە ئەویش‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬كورد لەم تاقیكردنەوەیەدا تا‬ ‫چەند كەڵكی ‌‌وەرگرتووە‪ .‬ئەگەر كورد‬ ‫لە ئەنفالدا خرایە بەر تاقیكردنەوەیەكی‬ ‫قورسی چارەنووسسازەوە‪ ،‬كە خۆی‬ ‫دەسەاڵتی تێدا نەبوو‪ ،‬بەرپرسیارێتی‬ ‫فەرامۆشكردنی ئەنفال لێرە ب��ەدواوە‬ ‫دەكەوێتە ئەستۆی كێ‌؟ بەختیار عەلی‬ ‫بەجوانی لە چێژی مەرگدۆستیدا ئەو‬ ‫بابەتەی روونكردوەتەوە‪ ،‬كە ئێمە دوای‬ ‫ئەنفالیش هەر هەمان بوونەوەرین‪ ،‬وەك‬ ‫بڵێیت هیچ رووی نەدابێت‌‌و هیچمان‬ ‫بەسەر نەهاتبێت ‌‌وای��ن‪ .‬ئەگەرێكی‌‌تر‬ ‫ل��ەم تاقیكردنەوەیەدا پێمان دەڵێت‪،‬‬ ‫دەكرێ‌ ئێمە بەر تاقیكرانەوەی تازەتر‬ ‫بكەوینەوە‪ .‬لێرەوە دیسانەوە قسەكردن‬


‫‪47‬‬

‫لەسەر كۆمەڵگه‌ی كوردی دوای ئەنفال‬ ‫هیچ مانایەكی نابێت‌‌و ئێمە هێشتا لە‬ ‫ناو ئەنفال دا دەژی��ن‪ .‬لە هەمان كتێب‬ ‫دا باسی ئەوە ك��راوەت��ەوە‪ ،‬كە ئەنفال‬ ‫كۆتایی نایەت تاوەكو ئەنفالیزم بنەبڕ‬ ‫نەكرێ‌‪ .‬بەاڵم ئەم بۆچوونە خۆی لەسەر‬ ‫بەعسیزم‌‌و رووخ��ان��ی ئ��ەو كولتوورە‬ ‫بیناكردووە‌‌و ن��ەگ��ەڕاوەت��ەوە بۆ ئەو‬ ‫هێزانەی‪ ،‬كە رەنگبێت هۆیەكی‌‌تر بن‬ ‫بۆ سەرهەڵدانەوەی ئەنفال‪ ،‬هەرچەندە‬ ‫بەختیار عەلی باسی ئەوەی كردووە‪،‬‬ ‫كە ئەنفال بە تایپ‌‌و شێوەی جیاوازەوە‬ ‫بۆ ئێمە خ��ۆی دەردەخ��ات��ەوە‪ ،‬رێك‌‌و‬ ‫پێكتر‌‌و كەشخەتر لە جارانی‪ ،‬بەاڵم خۆ‬ ‫دەبێت بزانین‪ ،‬كە لەم پرۆسەیەدا ئەوەی‬ ‫خواستی تاقیكردنەوەی هەیە شەڕەكە‬ ‫بە بەعسیزم دەكات‪ ،‬بەعسیزمیش ناوی‬ ‫دەنێت ك��وژان��ەوەی نەتەوەیی‪ .‬ئێمە‌‌و‬ ‫ادەزانین تا ئێستاش‪ ،‬ئەوەی بەعسیزم‬ ‫بەسەر كوردا هێناویەتی‪ ،‬تەنیا‌‌و تەنیا‬ ‫پرۆژەیەكی پێشنیار كراوی خۆیەتی‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەمە جەنگی رەوایەتی پێدراوی‬ ‫م��ۆدێ��رن��ە‌‌و چ��ەرخ��ی زان��س��ت��ن‪ ،‬ك��ە بێ‌‬ ‫لێپرسینەوە تەنیا دنەی تاقیكردنەوەی‬ ‫ئ��ەزم��وون��گ��ەرای��ان��ەی خ��ۆی��ان دەدەن‪.‬‬ ‫ئێمە ل��ەم ت��اق��ی��ك��ردن��ەوەی��ەوە دەبێت‬ ‫شتێكی‌‌تر بڵێین‪ ،‬كە پێویست بوو كورد‬ ‫بەرپرسیارانە دوای ئەنفال بتوانێت هیچ‬ ‫نەبێت وەك (ژاپۆن) خۆی لەو ناوەی‪،‬‬ ‫كە بەسەریدا بڕاوە‪ ،‬پاك بكاتەوە‪ .‬ئەگەر‬

‫نەیتوانیوە ئەوە بكات‪ ،‬ناشتوانێت لە‬ ‫مەترسی تاقیكردنەوەیەكی‌‌تر خۆی‬ ‫ب���ەدوورب���گ���رێ���ت‪ .‬ئ��ێ��م��ە چ��ون��ك��ە ل��ەم‬ ‫تاقیكردنەوەیە نەگەیشتووین‪ ،‬رەنگبێت‬ ‫ب��ەزەح��م��ەت ب��ش��ت��وان��ی��ن ب��ەران��ب��ەری‬ ‫بوەستینەوە‪ .‬دوا قسەی ئ��ەم بەشە‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬كە هێڵكارییەكمان پێویستە‪ ،‬كە‬ ‫چەرخی زانست وەك (دۆخ بەخشەر)‌‌و ‬ ‫م��ۆدێ��رن��ە وەك (دن����ەدەر‌‌و مۆتیڤ)‌‌و‬ ‫بەعسیزمیش وەك (جێبەجێكار)و‬ ‫كوردیش وەك (مەیدانی تاقیكردنەوە)‌‌و‬ ‫ئەنفال وەك (پەیام)و دەرەنجام بناسین‪.‬‬ ‫پێشهاتەكانی س���ەر ب��ە م��ۆدێ��رن��ە‌‌و‬ ‫دادگاییكردنی مۆدێرنە‬ ‫ش��ی��ك��ردن��ەوەی پێشهاتی ئ��ەن��ف��ال‌‌و‬ ‫كیمیاباران لە ژێر رۆشنایی چەرخی‬ ‫زان���س���ت���دا‪ ،‬ب����ەدرێ����ژای����ی م���ێ���ژووی‬ ‫مرۆڤایەتی رووداوگ��ەل��ێ��ك ه��ەب��وون‪،‬‬ ‫ك��ە ك��اری��گ��ەری گ���ەورەی���ان ل��ە س��ەر‬ ‫رەوشی ژیان‌‌و‌‌وبونیادی كۆمەاڵیەتی‌‌و‬ ‫ژی��اری نەتەوەكان دان��اوە‌‌و مێژووش‬ ‫ل��ە ب��ەران��ب��ەر وەه���ا رووداو گەلێكدا‬ ‫نەیتوانیوە بیدەنگ بێت‌‌و بگرە مێژوو‬ ‫زیاتر لە هە‌ر جارێك لە هەمبەر ئەم‬ ‫روداوانەدا دەركەوتی كردوە‪ .‬یانی ئەم‬ ‫رووداوانە وایان كردووە ئەو ژیارەی‪،‬‬ ‫كە مرۆڤەكان چەند سەدەیەكە بنیاتی‬ ‫دەن��ێ��ن ب��ك��ەوێ��ت��ە ژێ���ر پ��رس��ی��ارەوە‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪48‬‬

‫بگەڕێینەوە بۆ ئەوەی‪ ،‬كە بە تەواوی‬ ‫بروامان بەو تیۆریایە هەبێت‪ ،‬كە پێی‌‌و‬ ‫ایە مرۆڤ شەڕەنگێزترین بوونەوەرەو‬ ‫ب���ە س���روش���ت ه����ەر ش��ەڕان��گ��ێ��زی��ش‬ ‫ب��ووە‪ .‬دەكرێت ئەم شەڕانگێزبوونەی‬ ‫مرۆڤ وەك ئاماژەی پێكرا لە قۆناغی‬ ‫ژیانكردن‌‌و سەرهەڵدانی مرۆڤ خۆیەوە‬ ‫هەستی پێكرا بێت‪ ،‬ب��ەاڵم زۆرت��ری��ن‬ ‫تاوانكاری‌‌و كردەیی هەڵوەشێنەرانەی‬ ‫بونیادی ژیارو ژیانی مرۆڤەكان زیاتر‬ ‫لە سەرەمی پێشكەوتن‌‌و تەكنەلۆجییه‌وە‬ ‫سەریهەڵداوە‪‌‌،‬واتە ئەوكات زیاتر بووە‪.‬‬ ‫لەم سۆنگەیەوە دەتوانین بڵێین كردەی‬ ‫تاوانكارانەی دژە مرۆیی كۆمەڵ زیاتر‬ ‫بەرهەمی نێوەڕاست‌‌و كۆتاییەكانی ئەم‬ ‫دوو سەدەیەیە‪ ،‬كە مرۆڤایەتی وەك‬ ‫سەدەكانی پێشكەوتنی خ��ۆی چاوی‬ ‫ل��ێ��ك��ردوون‪ .‬دەرك��ەوت��ك��ردن��ی ك��ردەی‬ ‫تاوانكارانە پێشتر خەمساردی زۆری‬ ‫ل��ێ��ك��راوە ل��ە ك��ۆم��ەڵ��ی نێو دەوڵ��ەت��ی��دا‬ ‫هەڵبەت هۆكارگەلێكی زۆر ه��ەن بۆ‬ ‫پاساو هێنانەوە بۆ ئەم كردەیە‪ ،‬وەك‬ ‫ئەوەی‪ ،‬كە مرۆڤایەتی وەك تێگەیشتن‌‌و‬ ‫بیركردنەوە لە ئاستێكی‌ وه‌هادا بووە‪،‬‬ ‫كە لێكدانەوەی بۆ ئەم كردانە نەبووە‬ ‫وەك ب��ەش��ێ��ك ل��ە خ���واس���ت‌‌و یستی‬ ‫تاكەكەس‌‌و گ��روپ‌‌و تێگەیشتنی خۆی‬ ‫چاوی لێ كردبوون‪ ،‬هەروەها مەرگ‬ ‫دۆستی شوێنی بە ژیاندۆستی چۆڵ‬ ‫ك���ردب���وو‪ .‬دوات�����ر ب���ە ب��ەره��ەم��ه��ات��ن��ی‬

‫رەگەز‌‌و پێكهێنەرەكانی ژیانی جێگیرو‬ ‫دروست بوونی بنچینەی ماف‌‌و ئازادی‬ ‫ت��اك��ەك��ەس��ی‌‌و ه��ات��ن��ەك��ای��ەی س��ن��ور‌‌و‬ ‫ئ��ااڵ‌‌و ن��ەت��ەوە‌‌و جوگرافیاو سەرجەم‬ ‫ك��ای��ەك��ان��ی‌ت��ر‪ ،‬م���رۆڤ ك��ەوت��ە پێوانی‬ ‫رەف��ت��ار‌‌و ه��ەڵ��س��وك��ەوت‌‌و ات��ە ل��ێ��رەوە‬ ‫قۆناغێك دروست بوو لە هەڵسەنگاندنی‬ ‫رەف��ت��ارو هەڵسوكەوتی مرۆڤەكان لە‬ ‫س��ەر یەكتر‪ .‬ئ��ەم قۆناغە ب��ە قۆناغی‬ ‫لێپرسینەوە‌‌و دەركەوت كردنی رەفتاری‬ ‫م��رۆی��ی��ان��ەی دروس������ت‌‌و ن���ادروس���ت‬ ‫ن���اوزەد دەك��رێ��ت‪ .‬تایبەتمەندییەكانی‬ ‫ئ���ەم ق��ۆن��اغ��ە ئ�����ەوەن‪ ،‬ك��ە ئ���ەم دوو‬ ‫س��ەدەی دواییە وەك بەشێكی گرنگی‬ ‫ژیار‌‌و شارستانیەتی مرۆڤەكان چاوی‬ ‫لێدەكرێت‌‌و مرۆڤی ئەم چەرخە زۆر‬ ‫خۆشبینە بەوەی‪ ،‬كە توانیویەتی دەستی‬ ‫راب��گ��ات بە پێشكەوتنی تەكنەلۆژی‌‌و‬ ‫هیچ نەبێت بەكاری بهێنێت بۆ گەیشتن‬ ‫بە پلەیەك لە چێژ‪ ،‬بەاڵم مرۆڤایەتی لە‬ ‫بەرامبەر هاتنە ئارای جەنگە جیهانی‌‌و‬ ‫ك��ردە تاوانكارەكانی دەوڵەتە زلهێز‌‌و‬ ‫ئیمپریالیزمەكان بێئاگایە‪ ،‬هەرچی‬ ‫م��رۆڤ��ی ئ��ەم چ��ەرخ��ە هەیە هەمووی‬ ‫لە گێژاوی تەكنەلۆژیایەدا رۆچ��ووە‌‌و‬ ‫ن��ەی��ت��وان��ی��وە ئ���اوڕ ل��ە ژی��ان��ی ئێستای‬ ‫خۆشی بداتەوە‌‌و بزانێت چەند رازییە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی ئەم دوو سەدەیەی دواییە‬ ‫ناسراوە بەوەی‪ ،‬كە زۆرترین چەمك‌‌و‬ ‫مانای پێكەوە ژی��ان‌‌و ئاشتی‌‌و ئارامی‬


‫‪49‬‬

‫جیهانی‌‌و ن��زی��ك ب���وون���ەوەی ئایین‌‌و‬ ‫دیالۆگی كولتوورەكانی تێدا بەرهەم‬ ‫هاتووە‪ ،‬لەگەڵ كۆی ئەو ئاسانكاریانەی‪،‬‬ ‫كە بۆ ژیانی مرۆڤ ك��راون‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫پەنا ئ��ەوەش��دا گەورەترین رووداوی‬ ‫مێژوویی سەرسوڕهێن‌‌و هەژێنەر‌‌و‬ ‫ن��ام��رۆی��ی��ان��ەی ت��ێ��دا ئ��ەن��ج��ام دراون‪،‬‬ ‫‌‌وات��ە لەگەڵ بوونی ئ��ەو دەس��ك��ەوت‌‌و‬ ‫مانانوێیانە زۆرترین تەنگژە‌‌و تێكشكانی‬ ‫ماناكانی مرۆڤبونیشی تێدا‌ ونكراوە‪.‬‬ ‫مرۆڤی ئەم دوسەدەیە بە گەورەترین‬ ‫ت��اوان��ك��اری م��ێ��ژوو ن��اودەب��رێ��ت‪ .‬هەر‬ ‫لە جەنگە جیهانیەكانەوە بگرە تاكو‬ ‫تاوانكاری ژینگەیی‌‌و تێكدانی سیستمی‬ ‫ژینگەیی بە هۆی شۆڕشی پیشەسازی‌‌و‬ ‫دوات����ری����ش خ�����راپ ب��ەك��اره��ێ��ن��ان‌‌و‬ ‫مامەڵەكردن لەگەڵ تەكنەلۆژیای نوێدا‪،‬‬ ‫ك��ە ئ��ەو ه��وش��ی��اری��ی��ەی پێویستە بۆ‬ ‫مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم تەكنەلۆژیایەدا‌‌و‬ ‫رێگرە لە ب���ەردەم دەركەوتنی رووە‬ ‫شەڕەنگێزانەكەی مرۆڤدا‪ ،‬وەك پێویست‬ ‫ئامادەیی نەبووە‌‌و بگرە ئەو قۆناغە لە‬ ‫هۆشیاری مرۆڤ هوشیاریەكی ناتەواو‬ ‫ك��ەم‌‌و كورتیش ب��ووە‪ ،‬كە مرۆڤایەتی‬ ‫خ��ۆی ب��ەم ه��ۆی��ەوە زی��ان��ی گ���ەورەی‬ ‫ك�����ردووە‪ .‬ل��ە ق��ۆن��اغ��ی س��ەرەت��ای��ی‌‌و‬ ‫س��اك��اری ژی��ان��ی م��رۆڤ��دا ت��ا ب��ەر لەم‬ ‫دوو سەدەیەش‪ ،‬تاوانكاری فۆڕمێكی‬ ‫پەرشوباڵو‌‌و ناسیستماتیكی هەبووە‌‌و‬ ‫وەك ئ��ام��اژەی پ��ێ��ك��را‪ ،‬هوشیاریەك‬

‫نەبووە رەخنە لە ئەقڵی ئەم كردەیە‬ ‫بگرێت‪ ،‬بەاڵم مەترسیدارترین قۆناغی‬ ‫ك���ردەی ت��ون��دوت��ی��ژی ل��ێ��رەوە س��ەری‬ ‫ه��ەڵ��داوە‪ ،‬چونكە خەونەكانی مرۆڤ‬ ‫ب��ەه��ۆی ت��ەك��ن��ەل��ۆژی��اوە چەندهێندە‬ ‫ب���وون‌‌و ب��ەم��ەش مەترسیەكانی ئەم‬ ‫نائەقاڵنی بوونە زیادیان كرد‪ .‬مرۆڤ‬ ‫لەم قۆناغەدا دڵی خۆش بوو بەوەی‪،‬‬ ‫كە توانی بفڕێت‪ ،‬لە دووری چەندسەد‬ ‫مەترێكەوە ببینێت‪ ،‬بەاڵم هەستی بەوە‬ ‫نەكرد ئەم قۆناغە مەترسی ئەوەشی‬ ‫هەیە ببێتە لە ن��اوب��ەری هەتاهەتایی‬ ‫خۆی‌‌و بوونی خۆیی لێوەربگرێتەوە‪.‬‬ ‫ل��ە راس��ت��ی��دا ئ��ەم قۆناغە زۆر ژیانی‬ ‫م��رۆڤ��ی گ���ۆڕی‌‌و م��رۆڤ��ای��ەت��ی خستە‬ ‫ب������ەردەم چ��ارەن��وس��ێ��ك��ی خ���راپ���ەوە‬ ‫كەكۆنترۆڵكردنیشی ئ��ەس��ت��ەم ب��وو‪.‬‬ ‫هەرچەند بڵێین لە س��ەر ئ��ەم قۆناغە‬ ‫وەك بەرهەم هێنی سەرجەم چەمك‌‌و‬ ‫گوتاری كردەیی خراپ لەسەر ژیانی‬ ‫م��رۆڤ‪ ،‬هێشتا ناتوانین ئ��ەم قۆناغە‬ ‫بناسێنین بۆیە گرنگە لە بەشێكی‌‌تردا‬ ‫ب��اس��ی ك���ورد ب��ك��ەی��ن‪ ،‬وەك مەیدانی‬ ‫تاقیكردنەوەی ئەم تاوانكاریانە‪.‬‬ ‫ئەو بەدبینیەی ئێمەی كورد هەمانبووە‬ ‫س����ەب����ارەت ب���ە پ��رس��ی ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی‬ ‫ناهیومانیستی ل���ەوەوە س��ەرچ��اوەی‬ ‫گرتوە‪ ،‬كە ئێمە وەك مەیدانێكی گرنگی‬ ‫تاقیكردنەوەی چەكی كیمیاوی ئامادە‬ ‫ك���راوی���ن‪ .‬دەب��ێ��ت بڵێین ه��ەم��وو ئ��ەم‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪50‬‬

‫بەدبینیانەی ك��ورد لەمەڕ ئەندێشەی‬ ‫مرۆڤەكانی ئەم دوو سەدەیە بەرهەمی‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬كە تەنیا كۆمەڵگه‌‌و نەتەوەیەك‬ ‫ب����ووە ل���ە رۆژه����ەاڵت����ی ن���اوەڕاس���ت���دا‬ ‫كەوتبێتە ب���ەردەم ئ��ەم تاقیكردنەوە‬ ‫دەرم���ان���ی‌‌و ت��ەك��ن��ەل��ۆژی��ەوە‪ ،‬دن��ی��ای‬ ‫تەكنەلۆجی بۆ زۆر واڵتان توانیویەتی‬ ‫ب��ب��ێ��ت��ە م���ای���ەی خ���ۆش���گ���وزەران���ی‌‌و‬ ‫دەستڕاگەیشتن بە هۆكارگەلێك‪ ،‬كە‬ ‫پلەیەك ژی��ان��ی��ان ب��گ��ۆڕێ��ت‪ ،‬ب���ەاڵم بۆ‬ ‫ئێمەی ك��ورد دەب��ێ��ت ل��ە هەمبەر ئەم‬ ‫چەرخە هەڵوێستمان هەبێت‪ ،‬واته دەبێت‬ ‫بۆچوونی جیاوازمان لە سەر پێشهات‌‌و‬ ‫دەرهاویشتەكانی ئەم چەرخە هەبێت‪.‬‬ ‫یەكێك لە پێشهاتە گرنگەكانی ئەم كردە‬ ‫تاوانكاریانە‪ ،‬ك��ە ب��ەرام��ب��ەر ب��ە ك��ورد‬ ‫ك���راوە وەك ن��ەت��ەوە‪ ،‬تاقیكردنەوەی‬ ‫دەرەنجامە خراپەكانی بەرهەمەكانی‬ ‫ئەم چەرخەیە وەك ئەنفال‌‌و كیمیاباران‪،‬‬ ‫ك��ە ئ��ێ��م��ە م��ەب��ەس��ت��م��ان��ە ب��اس��ی لێوە‬ ‫بكەین‪ .‬وەك روونكرایەوە كیمیاباران‬ ‫تاقیكردنەوەی دنیای زانستە یەكەمجار‪،‬‬ ‫ئەنجا دەبێتە پ��رۆژەی جێبەجێكردنی‬ ‫خ��ەون��ی پ��ی��او‪ ،‬ی���ان س��ەرك��ردەی��ەك��ی‬ ‫ع���ەرەب‌‌و بەعسی‪ .‬دەب��ێ��ت بڵێین ئەم‬ ‫پرۆژەیە پرۆژەی پێشكەوتنی زانستە‪،‬‬ ‫یەكەمجار دەبێت بۆچوونمان لەسەر‬ ‫زانست‌‌و بەرهەمەكانی روون بكەینەوە‬ ‫ئەنجا ه��وش��ی��اری پشت ئەنجامدانی‬ ‫تاونكاریەكانی دژی كورد شیبكەینەوە‪.‬‬

‫لە رای گشتی ئێمەدا تەنیا تاوانكارییەكان‬ ‫دەدرێ��ن��ەوە پ��اڵ رژێ��م��ی جێبەجێكار‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم لۆژیكتر ‌‌وای���ە بگەڕێینەوە بۆ‬ ‫ئەوەی‪ ،‬كە بەرهەمهێنی ئەم ئامێروهۆ‌‌و‬ ‫پێناوە نوێیانەن‪ ،‬كە وەك بەرهەمی ئەم‬ ‫رۆژگارە چاویان لێبكرێت‪ .‬ئەگەر ئەم‬ ‫رووداوانە شیبكەینەوە دەگەینە ئەوەی‪،‬‬ ‫كە مرۆڤایەتی تادێت بەرەودواكەوتن‬ ‫ل��ە ب��ەه��ای م��رۆی��ی ه��ەن��گ��او دەن��ێ��ت‪.‬‬ ‫دەتوانین بۆ ئەم رای��ە بیروبۆچوونی‬ ‫چەند تیۆریسن‌‌و زانایەك بهێنینەوە‪ ،‬كە‬ ‫پێش كۆمەڵگه‌ی نێو دەوڵەتی كەوتوون‪،‬‬ ‫چونكە هەڵوێستی كۆمەڵی نێو دەوڵەتی‬ ‫ل��ە ب��ەرام��ب��ەر كێشەی تاقیكردنەوەی‬ ‫چەكی كیمیاوی لە بەرامبەر ك��ورددا‬ ‫هەڵوێستێكی نامرۆڤانە‌‌و كەم‌‌و كورت‬ ‫ب�����ووە‪ .‬پ��رۆف��ی��س��ۆر ح��س��ەی��ن ن��ەس��ر‬ ‫بەڕێوبەری زانكۆی كامبرێج بۆ زانستە‬ ‫ئیسالمیەكان لە ئینگلتەرا پێی ‌‌وایە‪ ،‬كە‬ ‫زۆرت��ری��ن ت��اوان��ك��اری لەسەر دەستی‬ ‫دەوڵ��ەت��ە زلهێز‌‌و پێشكەوتوەكان لە‬ ‫رۆژگ���اری تەكنەلۆژیادا رووی داوە‪.‬‬ ‫وات��ە ئەگەر ئ��ەوان نەبن كۆمەڵی نێو‬ ‫دەوڵەتی بەم ئاستە لە كێشەو وێرانكاری‬ ‫ن��ەدەگ��ەش��ت‪ .‬ه��ەروەه��ا ئ��ەری��ك ف��رۆم‬ ‫زانای دەروونناس پێی‌‌وایە تەكنەلۆژیا‬ ‫وەك بكوژی یەكەمی بەها مرۆییەكان‬ ‫لە كۆمەڵگه‌ی جیهانیدا چاوی لێدەكرێت‪،‬‬ ‫‌‌وات��ە هەموو تاوانكاری‌‌و چەند هێندە‬ ‫بوونی قوربانیەكانی دەستی‌‌و ێرانكاری‬


‫‪51‬‬

‫هەمووی بەرهەمی تێکنۆڵۆجییه‪ ،‬بەاڵم‬ ‫م��رۆڤ��ی ئ��ەم چ��ەرخ��ە ئەمانە هەست‬ ‫پ��ێ��ن��اك��ات‪ .‬ئ��ەگ��ەر س��ەرن��ج��ی كۆمەڵی‬ ‫ن��ێ��ودەوڵ��ەت��ی‌‌و رێ��ك��خ��راوە جیهانیە‬ ‫ك��ان ب��دەی��ن‪ ،‬هەرگیز هەست بە هیچ‬ ‫هەڵوێست‌‌و بەرپرسیارێتیەك ناكەین‪،‬‬ ‫نابینین ك��ەس پ��رس��ی ك���وردی وەك‬ ‫پرسێكی ن��ێ��ودەوڵ��ەت��ی‌‌و هیچ نەبێت‬ ‫مروڤانە چاو لێنەكردووە‪ ،‬لێرەوە ئێمە‬ ‫وەك كورد هەست دەكەین بۆچوونی‬ ‫جیهان سەبارەت بە ئێمە بۆچونێكی‬ ‫نامرۆڤانە‌‌و خراپ بووە‪ ،‬ئەمەش‌‌وامان‬ ‫ل��ێ دەك���ات ب��ە م��رۆڤ��ب��وون��ی خۆماندا‬ ‫ب��چ��ی��ن��ەوە‪ ،‬ب�����ەردەوام ئ���ەم بێكەسیە‬ ‫رێگر ب��ووە ل��ە ب���ەردەم گەشەكردنی‬ ‫ژیان‌‌و پرسە نەتەوایەتیەكەمان‪ .‬كورد‬ ‫شوێنی ل��ە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا‬ ‫هەمیشە شوێنی پرسیاركردن بووە‪،‬‬ ‫ئ���ەوەش ل��ەب��ەر ئ����ەوەی‪ ،‬ك��ە هەستی‬ ‫كردووە هاودەمێكی نییە‪ .‬گەشەپێدانی‬ ‫گیانی تەبایی‌‌و هێنانە كایەی سەرجەم‬ ‫چ��ەم��ك‌‌و دەس���ت���ەواژە ئەمڕۆییەكان‬ ‫رەن��گ��ە ب��ۆ كۆمەڵگه‌كانی‌‌تری جیهان‬ ‫حەقیقەت بن‌‌و سودیان لێوەرگیرابێت‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم ئ��ێ��م��ەی ك���ورد وەك پێویست‬ ‫هیچ چەمكێك خزمەتی پرسەكەمانی‬ ‫نەكردووە‪ ،‬چونكە تا ئێستاش مەترسی‬ ‫تیاچوونمان لە سەرە‪ .‬دوای ئەنجامدانی‬ ‫ئەم كردەیە‌‌و ئامادەبوون لە مەیدانی‬ ‫ت��اق��ی��ك��ردن��ەوەی چ��ەك��ی ك��ی��م��ی��اوی��دا‬

‫تائێستاش كاریگەری ئەمە لەسەر ئێمەو‬ ‫ش��ون��اس‌‌و س��ەرج��ەم بونیادەكانمان‬ ‫دان��ەم��اڵ��راوە‌‌و بۆچوونی ئێمە پ��رە لە‬ ‫دەردەدڵ ك��ەب��ەدڵ��ن��ی��ای��ی��ەوە كۆمەڵی‬ ‫نێو دەوڵەتی ناتوانێت چارەسەرمان‬ ‫ب��ۆ ب��دۆزێ��ت��ەوە بگرە دەرونشیكاری‬ ‫پاش ئەم كارەساتە رەنگە دەرفەتێكی‬ ‫گونجاو بێت بۆ هەست كردنی كورد بە‬ ‫بوونی خۆی لەم جیهانەدا‪ ،‬كە دەبێت‬ ‫زیاتر ‌‌وای لێ بكات بچێتە ناوخۆی‪.‬‬ ‫ه����ەر ل���ە دەروون���ش���ی���ك���اری ئ��ێ��م��ەدا‬ ‫بەردەوام بەرامبەر بە ئەویتر جۆرێك‬ ‫خوشباوەڕی‌‌و نیازپاكی هەیە‪ ،‬ئەمە‬ ‫وەك هەڵوێستێكی مرۆڤانە هەر ماوە‌‌و‬ ‫جێگەی نرخە بگرە ئێمە بۆچوونمان‬ ‫ل��ەس��ەر هیچ ن��ەت��ەوە‌‌و كۆمەڵگه‌یەك‬ ‫خراپ نییە سەرەڕای ئەوەی بەرامبەر‬ ‫ب��ە ئێمە زۆر ب��ۆچ��وون‌‌و تێگەیشتنی‬ ‫ك��ۆن��ەپ��ەرس��ت‌‌و نامرۆڤانە ب���ەردەوام‬ ‫ئامادەییان ه��ەب��ووە‌‌و ئێستاش هەن‪،‬‬ ‫ب����ەاڵم پ��ێ��وی��س��ت��ە دوای ئ��ەم��ە ئیتر‬ ‫بكەوینە خ��ۆم��ان‌‌و هیوا تەنیا دەبێت‬ ‫ل��ە خ��ۆم��ان��ەوە س��ەره��ەڵ��ب��دات‌‌و نابێت‬ ‫هەمان تێگەیشتنی پێشوومان لەسەر‬ ‫ك��ۆم��ەڵ‌‌و ن��ەت��ەوەك��ان��ی دی��ك��ە هەبێت‪.‬‬ ‫ئێمە ئیتر ئ��ەوان��ەی��ن‪ ،‬ك��ە بەسەرمان‬ ‫هاتووە‌‌و ئەدەبیاتی ئێمە‌‌و مێژوومان‬ ‫پێمان دەڵێت دەبێت تەنیا بەخۆمان‬ ‫دا ب��چ��ی��ن��ەوە‌‌و هیچی‌‌تر‪ ،‬تەنیا كاتی‬ ‫تێڕامان‌‌و هەڵوێستكردنە سەرخۆیە‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪52‬‬

‫واڵت��ی ژاپۆنیش وەك ئێمە بە هەمان‬ ‫تاقیكردنەوە دا تێپەڕی كەچی ئەوان‬ ‫بە زاڵكردنی گوتاری ژیانەوە دەستیان‬ ‫پێكردەوە تەنیا هیوایان بەخۆداچونەوە‬ ‫ب��وو‪ ،‬ب��ۆ ئ���ەوەی نەبنەوە ب��ە هیوالی‬ ‫ئ��ای��دی��اڵ ن��ام��رۆی��ی��ەك��ان��ی زل��ه��ێ��زەك��ان‪.‬‬ ‫ئەوانیش پێشتر مەترسیی ئەم كردەیان‬ ‫گەڕاندەوە بۆ بەرهەمی زانست‪‌‌،‬واتە لە‬ ‫مەترسی ئەم قۆناغی زانست سێنتەرییە‬ ‫تێگەیشتن‌‌و لە رووەكەی‌‌ترەوە هەر بە‬ ‫زانست كاریگەرییە خراپەكانی سەر‬ ‫تاقیكردنەوەكیان كەم ك��ردەوە‪ .‬دەبێت‬ ‫ئەوەش بڵێین‪ ،‬كە كورد‌‌و ژاپۆن تەنیا‬ ‫بە رواڵەت هاوبەشی ئەم تاقیكردنەوە‬ ‫دەرمانیەن‪ ،‬چونكە هەموو شتێكی‌‌تریان‬ ‫جیاوازە‌‌و كورد نە خاوەنی دەوڵەت‌‌و‬ ‫قۆناغی پێشكەوتنی زانستیش نییە‪ ،‬دام‌‌و‬ ‫دەزگای كولتووری‌‌و ژیاری گەورەشی‬ ‫وەك شەری فەرهەنگی نییە لە رووی‬ ‫دەروون دروستیشەوە هەر كامڵ نییە‬ ‫بۆیە ه��ەم��وو ئەمانە وای���ان ك��ردووە‬ ‫درەنگتر ئێمە بتوانین لە كاریگەری ئەمە‬ ‫دەربچین‪ .‬باشترە‪ ،‬كە لەم رۆژگ��ارەدا‬ ‫بیرێك لە خۆمان بكەینەوە‪ ،‬ئایدیای‬ ‫ژیان‌‌و بنیاتنانەوە زاڵ بكەین‪ .‬بە راستی‬ ‫تەنیا ئەوە دەبێتە چارەسەر بۆ ئارامی‬ ‫دەروونی‪ .‬تەنیا بە رۆچوون لە خۆمان‌‌و‬ ‫ئ��ارام��ك��ردن��ەوەی دەروون���ی دەتوانین‬ ‫هەنگاو ب��ۆ داهاتویەكی ب��اش بنێین‪.‬‬ ‫ئەگەر ئەو قۆناغە قۆناغی بێكەسی‌‌و‬

‫ن��ەب��وون��ی ه��اودەم��ێ��ك��ی ب��اش بێت بۆ‬ ‫كورد‪ ،‬هەروەها پشتكردنە كورد بێت لە‬ ‫رووی بوون‌‌و نەتەوایەتیەوە لە كۆمەڵی‬ ‫جیهانیدا دەب��ێ��ت ئیتر خ��ۆم��ان ب��وون‬ ‫بەخۆمان بدەینەوە‌‌و ئارامی دەروونی‬ ‫یارمەتیدەرێكی باشە‌‌و پێویستە هەرچی‬ ‫هەڵوێست‌‌و بەرپرسیارێتی هەیە لە‬ ‫خۆمانەوە دەربچێت‪ .‬ئەگەر ئەنفال‌‌و‬ ‫گ��ەرم��ی��ان ج��ەس��ت��ەزام��دارەك��ەی ك��ورد‬ ‫بن‪ ،‬هەموو شوێنەكانی‌‌تریش ئێستا بە‬ ‫ئ��ازاری ئەمانەوە ئەناڵێنن‪ .‬بەداخەوە‬ ‫هەنگاونان بۆ دەستەبەر كردنی قۆناغی‬ ‫هێور بوونەوەی دەروونی زۆر كەمە‪،‬‬ ‫بۆ ئەوەی تەفرەی كۆمەڵی نێودەوڵەتی‬ ‫ن���ەخ���ۆی���ن‪ ،‬دەب���ێ���ت ه���ەرچ���ی زووە‬ ‫كاربكەین بۆ ئەم قۆناغە لە ئێستاشدا‬ ‫گوتارێكی ئەوەندە بەهێزە نەتەوەیی‌‌و‬ ‫ژی��اری��م��ان نییە‪ ،‬ب��ۆ ئ���ەوەی بتوانین‬ ‫‌‌وەاڵمی ئەم قۆناغی زانست‌‌و دابرانی‬ ‫بەهای مرۆڤانەیەی پێبدەینەوە‪ .‬دەبێت‬ ‫بەخۆمان دا بچینەوە‪ ،‬ئایا‌‌و ادەكەین؟‬ ‫دادگ����ای����ی����ك����ردن����ی خ����ۆم����ان وەك‬ ‫ك��ەم��ت��ەرخ��ەم��ی ب���ۆ دەرچ��������وون لە‬ ‫كاریگەریی دۆخەكە‬ ‫پێش هەموو شتێك دەبێت ئەنفال وەك‬ ‫ئەو ئەنفاله‌ی نەخوێنینەوە‪ ،‬كە ئاگایی‬ ‫گشتی هەموو ساڵێك لە یادكردنەوەیەكی‬ ‫بچووك‌‌و ناچیزدا گوزارشتی لێدەكات‌‌و‬


‫‪53‬‬

‫ل��ە چ��وارچ��ێ��وەی دەگ��رێ��ت‪ .‬كەوابێ ‌‬ ‫ت‬ ‫نامانەوێت‌‌و ەسفی ئەنفالیەك بكەین‪،‬‬ ‫كە هەموو ساڵێك وەك خەون دێتەوە‬ ‫ناو یادەوەری نەوەیەك‪ ،‬یان شاعیر‌‌و‬ ‫پیاوێكی ب��ەرك��ەوت��ەی ك��ارەس��ات��ەك��ە‪،‬‬ ‫بەڵكە ئێمە دەب��ێ��ت خ��ەری��ك بین بە‬ ‫زەمینەی تیۆری ئ��ەم خەسارناسی‌‌و‬ ‫ك��ارەس��ات��ە گ���ەورەی���ەوە‪ ،‬ئ���ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫ن��ە ل��ە ئەدەبیاتماندا‪ ،‬ن��ە ل��ە ئاگایی‌‌و‬ ‫فەرهەنگی ك��ورددا هێشتا وەك خۆی‬ ‫نەناسێنراوە‌‌و لە پانتاییەكی گەورەوە‬ ‫‌‌و ەڕگێردراوەتە سەر یادكردنەوەیەكی‬ ‫ت��ەق��ل��ی��دی��ان��ە‌‌و ه��ەم��وو س��اڵ��ێ��ك خ��ۆی‬ ‫پێشنیار دەك���ات���ەوە‪ .‬ئ��ەم��ە ن��ەك هەر‬ ‫كەیسی ئەنفالی لە كۆمەڵی جیهانیدا‬ ‫ن��ەن��اس��ان��دووە‪ ،‬بگرە ئ��ەم كەیسەشی‬ ‫بێئەندازە ب��چ��ووك ك��ردۆت��ەوە‪ .‬بۆیە‬ ‫لەم نوسینەدا هەوڵدراوە قسە لەسەر‬ ‫ئێستای ئەنفال بكرێت نەك راب��ردوو‪،‬‬ ‫چ��ون��ك��ە ئ��ێ��م��ە ه���ەن���ووك���ە ل���ە س��ەر‬ ‫زەمینەیەكی هەڵوەشاوەوە ستایشی‬ ‫بنیادنانەوەی ئەم (ژینگە پەشۆكاوە)*‬ ‫دەك����ەی����ن‪ ،،‬ك���ە ك���راوەت���ە دەرەوەی‬ ‫ئێمە‌‌و رەنگەكانی لە ئێمە ناچنەوە‌‌و‬ ‫بۆ ئ��ەوەی جارێكی دی بكەوینەوەی‬ ‫رەن��گ��ك��ردن��ەوەو خ��ۆم��اڵ��ی��ك��ردن��ەوەی‪،‬‬ ‫پێویستمان ب��ە ب��ەش��داری��ی ت��ی��ۆری‌‌و‬ ‫دەس��ت��ن��ی��ش��ان��ك��ردن��ی س���ەرج���ەم ئ��ەو‬ ‫فاكتەرانە هەیە‪ ،‬كە ئەنفالیان لە ئەنفالێكی‬ ‫گەورەو سیمبولێكی ناكۆتا فره‌وانەوە‬

‫كردۆتە بابەتێكی بچووك‌تر لە خۆی‪.‬‬ ‫بۆیە هەوڵدراوە بە شێوەیەكی كورت‬ ‫سەرجەم كایە ترسناكەكانی پشت ئەم‬ ‫بچوككردنەوەیە لێرەدا بخرێنە روو‪.‬‬ ‫دادگاییكردنی مۆدێرنە‬ ‫زی��اد لە هەموو شتێكپێویستە ئەوە‬ ‫دەرب���خ���ەی���ن‪ ،‬ك��ە ئ����ەوەی دەت��وان��ێ��ت‬ ‫بێئەندازەلە كێشەی ئەنفال ئاگاییمان‬ ‫بداتێ‌‪ ،‬مەسەلەی تێگەیشتە لە چەرخی‬ ‫زانست‌‌و سەرجەم پێشهاتەكانی ژیان‬ ‫ل��ە دوو چ��ەرخ��ەدا‪ ،‬ك��ە مۆدێرنیتەش‬ ‫ب��ەره��ەم��ی س��ەره��ەڵ��دان��ی ئ���ەم دوو‬ ‫چەرخەی زانست‌‌و گ��ۆڕدران��ی ژیانی‬ ‫مرۆییە ب��وو‪ ،‬ب��ە ئاڕاستەیەكی زۆر‬ ‫ج���ی���اواز‌‌و چ���اوەڕوان���ن���ەك���راو‪ ،‬ك��ە لە‬ ‫ش��وێ��ن��ی‌‌ت��ردا ب��ە درێ���ژای���ی ق��س��ەم��ان‬ ‫لەسەر كردووە‪ ،‬بەاڵم بۆ ئێرە ئەوەی‬ ‫گرنگ بێت شیكاركردنی دەرەنجامە‬ ‫ترسناكەكانی ئەم چەرخەیە‪ ،‬كە كورد‬ ‫لە ئەنفالدا وەك مەیدانی تاقیكردنەوەی‬ ‫چەكی ئەتۆمی‌‌و بەرهەم هێنراوەكانی‬ ‫لە الیەن بەعسەوە وەك جێبەجێكاری‬ ‫پ��رۆژەك��ە پێشنیاركراوە‪ .‬ئ��ەوەی لەم‬ ‫بەشەدا گرنگە بیزانین‪ ،‬كارئاسانی‌‌و‬ ‫دۆخ بەخشینی مۆدێرنەیە بۆ هێزو‬ ‫ئۆتۆریتەیەكی هاوشێوەی بەعس‪ ،‬كە‬ ‫بە سانایی‌‌و بێ‌ هیچ دوو دڵیەك لە‬ ‫توانای ئەنجامدانی وەها پرۆژەیەكی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪54‬‬

‫گ��������ەورەو دژواردا س���ەرك���ەوت���ن‬ ‫بەدەست دەهێنێت‌‌و بێخەوش دەیكاتە‬ ‫دەسكەوتێكی م��ێ��ژووی خ��ۆی‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە ئاگایی گشتی‌‌و تەنانەت رۆشنبیری‬ ‫ك��وردی��ش��دا ت��ا ئ���ەم س����ات��ەوەخ��ت��ەش‬ ‫رووداوەكە تەنیا‌‌و تەنیا بە بەعسیزمەوە‬ ‫وەك مۆدێلێكی تاوانكاری‌‌و خاوەنی‬ ‫پ��رۆژەك��ە دەب��ەس��ت��رێ��ت��ەوە‪ ،‬ك��ە ئەمە‬ ‫نەیتوانیوە ئێمە لە قووڵبوونەوە لەم‬ ‫زام���ە ئ��اڕاس��ت��ە ب��ك��ات‌‌و تێبگەیەنێت‪.‬‬ ‫پێویستە كورد ئەم چەرخی زانست‌‌و‬ ‫مۆدێرنیتەیە بە ئەندازیاری پرۆژەیەكی‬ ‫وەه��ا‌‌و بەعسیش وەك جێبەجێكار‌‌و‬ ‫خودیش وەك مەیدانی تاقیكردنەوەی‬ ‫ب��ەره��ەم��ه��ێ��ن��راوەك��ان��ی ه��ەم��ان چ��ەرخ‬ ‫بزانێت‪ ،‬چونكە ئەگەر زۆر رۆبچین‪،‬‬ ‫دەگ��ەی��ن��ە ئ�����ەوەی‪ ،‬ك��ە ب��ەع��س تەنیا‬ ‫جێبەجێكارە لە رووداوەك��ەدا‌‌و ئەوەی‬ ‫كار ئاسانی بۆ دەكات كەرەستەكانی‬ ‫م��ۆدێ��رن��ە‌‌و بەرهەمهێنراوەكانی ئەم‬ ‫چ���ەرخ���ەن ن����ەك ش��ت��ی‌‌ت��ر‪ ،‬ن��اب��ێ��ت‌‌و‬ ‫اب��ڕوان��ی��ن��ە ئ��ەو بەرهەمهێنراوانەكە‬ ‫مرۆڤ ئاراستەیان دەكات‌‌و بۆ هەموو‬ ‫دەس��ەاڵت��ەك��ان��ی‌ت��ر‪ ،‬ك��ە خ��اوەن��ی وەه��ا‬ ‫بەرهەمهێنراوی دنیای زانست بوون‌‌و‬ ‫رووداوی وەهاشیان نەخوڵقاندووە‪،،‬‬ ‫ك��ە ئ��ەم��ە دەم��ان��خ��ات��ە م��ەت��رس��ی��ەك��ی‬ ‫گ����������ەورەوە‪ ،‬چ���ون���ك���ە ب����وون����ی ئ���ەو‬ ‫كەرەستانە‌‌و اتە دۆزینەوەی مەیدانێك‬ ‫بۆ تاقیكردنەوەیان‌‌و هەڵسەنگاندنیان‬

‫ل���ە ت���اق���ی���گ���ەدا‪ ،‬چ��ون��ك��ە ب�������ەردەوام‬ ‫ئەمچەرخە لە سەر تاقیكردنەوە خۆی‬ ‫بیناكردووە‌‌و گەیشتۆتە ئەزموونكردنی‬ ‫تەواوەتی‪ .‬كەوابووپێویستە یەكەمین‬ ‫ف��اك��ت��ی س��ەره��ەڵ��دان��ی ئ���ەم رووداوە‬ ‫لە ب��ن��ەوەڕا بۆ مۆدێرنە بگەڕێنینەوە‬ ‫ن��ەك ب��ۆ بەعسیزم‌‌و دەس��ەاڵت��ەك��ەی‪،‬‬ ‫كە تا ئێستاش هەر لە ئاست هەمان‬ ‫تێگەیشتنی هەڵە داین‪.‬‬ ‫نوێنەرایەتیكردنی دادگاییكردنەكە‬ ‫س������ەرەڕای ن��ەب��وون��ی تێگەیشتنی‬ ‫ج���ەوه���ەری ل��ە س���ەر ئ��ەن��ف��ال‌‌و ك��ەم‬ ‫ت���وان���ای���ی م���رۆڤ���ی ك����ورد ل���ە ئ��اس��ت‬ ‫گوزارشتكردنی گرفتەكە ئ��ەوەی‪ ،‬كە‬ ‫نوێنەرایەتیكردنی ئەم كەیسەو بردنەوە‬ ‫پێشەوەی لە كۆمەڵی نێودەوڵەتی دا لە‬ ‫ئەستۆ گرتووە‪ ،‬كەمینەیەكی سیاسی‬ ‫ئ��ۆت��ۆری��ت��ە خ���وازب���وون‪ ،‬ت��ا ئێستاش‬ ‫ئ��ەم نوێنەرایەتیكردنە ه��ەر درێ��ژەی‬ ‫ه��ەب��ووە‪ .‬ئ��ەم كەمینەیە ب��ێ‌ بوونی‬ ‫تێگەیشتنی تەواو لە ئاست كێشەكە‌‌و‬ ‫قوڵبونەوەی ب��ەردەوام بۆی رێگەیان‬ ‫بە خۆیان داوە وەك نوێنەریی ئەم‬ ‫پرسە نەتەوەییە خۆیان پێشنیار بكەن‪،‬‬ ‫ه��ەر هەوڵێكی كۆمەڵی نێودەوڵەتی‬ ‫ب��ۆ پ��ەی��وەن��دی��ی گ��رت��ن ل��ە ب���ارەی ئەم‬ ‫ك��ەی��س��ەوە ت��ێ��گ��ەی��ش��ت��ن ل���ە ئ��ەن��ف��ال‌‌و‬ ‫تەواوی رووداوەكانی‌‌تر لە رێگەی ئەم‬


‫‪55‬‬

‫كەمینەیەوە ئ��ەن��ج��ام��دارەوە‪ ،‬ب��ەوەش‬ ‫س��ەرج��ەم تێگەیشتنەكان ل��ەم دۆخ��ە‬ ‫وەك خۆی بە ئەنجام نەگەیەنراوە‌‌و‬ ‫لێرەوە نوێنەرایەتیكردنی كێشەیەكی‬ ‫نەتەوەیی دراوەت���ە دەس��ت كایەیەكی‬ ‫سیاسی ك��ەم��ەوە‪ ،‬ك��ە ب��ە ئ��ەن��دازەی‬ ‫خۆی نەچۆتە ناو كێشەكەوە‌‌و توانای‬ ‫ش��ی��ك��ردن��ەوەی ت��ی��ۆری‌‌و ب��ەدەزگ��ای��ی‬ ‫كردنی ئەم كەیسەی نییەونەبووە‪ ،‬بۆیە‬ ‫خ��ەت��ەری ه��ەرە گ���ەورەو بەربەستی‬ ‫گەورە لێرەوە سەریهەڵداوە‪ ،‬كە ئێمە بۆ‬ ‫نوێنەرایەتیكردنی ئەم كەیسە لە كۆمەڵی‬ ‫جیهانیدا ن��اگ��ەڕێ��ی��ن��ەوە ب��ۆ نوخبەی‬ ‫ئایدیۆلۆژی‌‌و ئ��ەوان��ەی‪ ،‬كە تەمەنیان‬ ‫ب��ۆ تێگەیشتن ل��ەم كێشانە ت��ەرخ��ان‬ ‫ك����ردووە‪ ،‬ئ��ەم ب��زاڤ��ە سیاسیەش لە‬ ‫ناوخۆیدا دوچاری كێشەی زۆر گەورە‬ ‫ب��ووەت��ەوەك��ە ت��وان��ای ب��ەرێ��وەب��ردن‌‌و‬ ‫ئیدارەی خودی كێشەكانیشی نەبووە‪،‬‬ ‫نەك هەر خۆی بەم رووانەوە خەریك‬ ‫بكات بۆیەگوتاری ب��ەش��داری كردنی‬ ‫جیهانی‌‌و ب��ردن��ە پ��ێ��ش��ەوەی ئێمە لە‬ ‫ئاست كۆمەڵی نێودەوڵەتی بۆ كێشەی‬ ‫ئەنفال دووچاری تەنگژەیەكی گەورەی‬ ‫ئەقڵی‌‌و شیكاری بۆتەوە‌‌و نەبوونی ئەم‬ ‫گوتارسازی‌‌و ئارگۆمێنتە ئەقڵییەش‌‌و‬ ‫ایكردووە لە دەرەوەی خۆمانەوە بە‬ ‫چاوێكی نزمەوەبڕوانرێتە كێشەكە‌‌و‬ ‫نەمانتوانیوە شتێك پێشكەش بكەین‬ ‫ببێتە جێگەی سەرنجی دەرەوە‪ .‬كەواتە‬

‫یەكێكی‌‌تر لە تەنگژەكانی گەشەكردنی ئەم‬ ‫رووداوە‪ ،‬مەسەلەی نوێنەرایەتیكردنی‬ ‫سیاسییە‪ ،‬ك��ە ‌‌وەرگ��ێ��ردراوەت��ە سەر‬ ‫نوێنەرایەتی نەتەوەیی‌‌و ئەمەش نەك‬ ‫هەر نوێنەرایەتیەكی ساختە‌‌و بچووكە‪،‬‬ ‫نەیتوانیوە سنووری هوشیاری بنكەی‬ ‫ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی ك���ورد ببڕێت‪ ،‬بۆیەئەم‬ ‫كێشەیە پێویستی ب��ە گ��وت��ارس��ازی‬ ‫نوخبەی ئایدیۆلۆژی رۆشنبیری ‌‌وا‬ ‫هەیە‪ ،‬كە بتوانێت سەرنجی دەرەوە‬ ‫رابكێشێت‌‌و پاڵپشتی بەجیهانیكردنی‬ ‫رووداوەك�����ە ب��ك��ات ‪ .‬وان��ازان��رێ��ت تا‬ ‫ئ��ێ��س��ت��اش ئ���ەم ك��ەم��ی��ن��ەی��ە رێ��گ��ای��ان‬ ‫دابێتە ئ��ەو گ��وت��ارەی‪ ،‬ك��ە خ��ۆی بەم‬ ‫ره‌ه����ه‌ن����دەوە خ��ەری��ك ك��ردب��ێ��ت‪ ،‬كە‬ ‫وەك خ��ۆی دەرك��ەوێ��ت‌‌و پشكی لەم‬ ‫نوێنەرایەتیكردنەدا هەبێت‪ ،‬بۆیە دەبینین‬ ‫تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت‪ ،‬ئەنفال وەك‬ ‫خ��ۆی نەچۆتە دادگ���ای جیهانیەوە‌‌و‬ ‫گ��وت��ارێ��ك��ی س��ەرن��ج راك��ێ��ش��ی��ش نییە‬ ‫ئەم كێشەیە دەرك��ەوت پێبكات‪ .‬هاتنە‬ ‫پێشەوە‌‌و پاشەكشەكردنی كەمینەی‬ ‫سیاسی ناوبراو لەم نوێنەرایەتیكردنە‪،‬‬ ‫كە توانای پێناسەكردن‌‌و داڕشتنەوەی‬ ‫ك���ێ���ش���ەك���ەی ل����ە چ���وارچ���ێ���وەی���ەك���ی‬ ‫گەورەتردا نییە‪ ،‬رەنگە بتوانێت ئەنفال‬ ‫تا ئاستێكی زۆر گەورە بە ئاراستەی‬ ‫بنیادناوە گەشە پێبدات‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪56‬‬

‫بێكەسترین نەتەوەیە‪ ،‬كە هاوخەمی‌‌و‬ ‫بێدەنگی كۆمەڵی جیهانی‬ ‫هاودەردی لە دەرەوەی خۆیەوە نییە‪،‬‬ ‫ل��ە س��ات��ەوەوخ��ت��ی ئ���ەم ك��ارەس��ات��ە تا ئێستاش ئێمە هەمان چارەنووسمان‬ ‫گ���ەورەی���ەدا ش��ت��ێ��ك‪ ،‬ك��ە پ��رۆژەك��ەی ه��ەی��ە‪ ،‬ب���ەاڵم چونكە هەستمان بەم‬ ‫خێراتركرد‪ ،‬مەسەلەی بێدەنگی‌‌و بێ بێكەسیە ن���ەك���ردووە‪ ،‬نەمانتوانیوە‬ ‫هەوڵوێستی كۆمەڵی نێودەوڵەتی بوو ل��ە خ��ۆم��ان��ەوە ه��ەن��گ��اوی گ��رن��گ بە‬ ‫لە كارەساتەكە‪ ،‬كە ئەمە زۆر یارمەتی ئ��اراس��ت��ەی ب��ن��ی��ادن��ان��ەوە ه��ەڵ��گ��ری��ن‪.‬‬ ‫بەعسیزمیدا بە ئامانجی خۆی بگات‪ ،‬ك��ەواب��ێ��ت‌ ئ��ەم��ەش رێ��گ��ری��ی��ەك��ی‌ت��ری‬ ‫ب��ەاڵم دوای كارەساتەكە رێكخراوی ب���چ���ووك���ك���ردن���ەوەی ئ��ەن��ف��ال ب���ووە‬ ‫جیهانی‌‌و هەندێ‌ الیەنی بیانی هاوخەمی لەوەی‪ ،‬كە وەك خۆی بچێتە كۆمەڵی‬ ‫خۆیان بۆ كورد نیشاندا‌‌و تەنیا ئەمە جیهانییەوە‌‌و گرنگی پێبدرێت‪ .‬هەرچی‬ ‫ل��ەس��ەر زم��ان��ی��ان ه��ەس��ت��ی پ��ێ��دەك��را‪ ،‬تێگەیشتنی سیاسی‌‌و دەسەاڵتدارێتی‬ ‫هەنووكە دوای دەركەوتنی كاریگەری‌‌و ئەمرۆمان هەیە هاوخەمی ئەم واڵتانە‬ ‫مەترسیەكانیشی‪ ،‬كۆمەڵی نێودەوڵەتی بە هاوخەمی گەورە پێناسه دەكات‪ ،‬كە‬ ‫هەوڵویستێكی وەه��ای نیشان ن��ەداوە میدیاكانی ئێمەش تائێستا بەو شێوەیە‬ ‫ئێمە هەست بە هاوخەمی‌‌و هاودڵی گ��وزارش��ت��ی��ان ل��ێ��ك��ردووەو جڤاتیش‬ ‫ب��ك��ەی��ن‪ .‬ب���ەاڵم دەب��ی��ی��ن ئامانجەكانی پێشوازی لێكردووە‪ ،‬بەاڵم ئەمە نیشانەی‬ ‫ئەم واڵتانە چونكە لە ئێستادا باشتر تێنەگەیشتنەوەیەكی‌‌ترە لە جەوهەری‬ ‫لە هەرێم ف��ەراه��ەم دەك��رێ��ن‪ ،‬هەموو ك���ارەس���ات���ەك���ە‪ ،‬ك���ە دن���ی���ای سیاسی‬ ‫نوێنەر‌‌و رێكخراویان لێرە هەیە بۆ هەرگیز جورئەتی تەفسیركردنەوەی‬ ‫ل��ێ��ك��ۆڵ��ی��ن��ەوە ل��ە ك��ەی��س��ەك��ەو س��ااڵن��ە دروستی بۆ ئەم رووداوە‌‌و تێگەیشتنی‬ ‫بەمەرامی‌‌ترەوە دێنەوە ئێرەوهاوخەمی بە ئەندازەی خۆی لێ‌ نییە‪ .‬راستە بۆ‬ ‫خۆیان بۆ بەركەوتەكانی ئەم كارەساتە بنیادنانەوە ئێمە پێویستمان بەوە هەیە‬ ‫دەرئەبڕن‪ .‬لێرەوە لە سەرمان پێویستە پەیوەندییەكانمان لەگەڵ دەرەوەدا بینا‬ ‫ه��ەڵ��وێ��س��ت ل��ەس��ەر ئ���ەم ه��ات��ن��ە ن��اوە بكەینەوە‌‌و ل��ە خەمی دروستكردنی‬ ‫درەنگ وەختەیە بگرین‪ ،‬وەك هاوخەمی پاڵپشتی جیهانی لەمەودوا دابین‪ ،‬بەاڵم‬ ‫راستەقینە بۆ خۆمان چاوی لێنەكەین‪ ،‬نابێت لە ئاست ئەم بێدەنگییە جیهانیەدا‬ ‫چونكە ئێمە تەنیا نەتەوەین‪ ،‬كە بوونی گ���وت���اری خ��ۆم��ان ن��ەب��ێ��ت‌‌و ئ���ەم بێ‬ ‫ئەم رووداوانە بە تەواوی سەلماندنی‪ ،‬هەڵویستییە كەشف نەكەین‪ .‬ئەنفال‌‌و‬ ‫كە لە كۆمەڵی جیهانیدا تەنیاین‌‌و كورد كیمیاباران لە خۆیاندا دوو هەڵوێستیان‬


‫‪57‬‬

‫پێ‌ نیشان دای��ن‪ .‬یەكەم هەوڵویستی‬ ‫روون����ی ب��ەع��س‌‌و ع���ەرەب���ی ل��ە س��ەر‬ ‫ئێمە‌‌و هەڵوێستی كۆمەڵگه‌ی جیهانی‪.‬‬ ‫لە ساتەوەختی ئەنفال ب��ەدواوە ئێمە‬ ‫نامانەوێت‌‌و نەمانویستووە بێهەڵویستی‬ ‫كۆمەڵی جیهانی وەك خ��ۆی ببینین‪.‬‬ ‫بەئەنقەست نەمانویستووە دونیا وەك‬ ‫بێهەڵوێست ت��ەم��اش��ا ب��ك��ەی��ن‪ .‬بەعس‬ ‫ئ��ەو ب��وارە ك��راوەی��ەی لە ئەنفالدا بۆ‬ ‫رەخساندین‪ ،‬ك��ە هەڵویستی روون��ی‬ ‫خ��ۆی‌‌و بێهەڵوێستی كۆمەڵی جیهانی‬ ‫ه��ەس��ت پێبكەین‪ .‬ل��ە راس��ت��ی��دا ك��ورد‬ ‫خاوەنی سیاسەتێكی روون نەبووە‪،‬‬ ‫دوای ئ��ەم ك��ارەس��ات��ەك��ە بتوانێت بە‬ ‫روونی ئەو بێهەڵوێستیانە شیبكاتەوە‌‌و‬ ‫پرسیاریان لە س��ەر دابنێت‪ .‬هەموو‬ ‫ئەو بێ هەڵوێستیانە دوات��ر دەگۆڕێن‬ ‫بە نەبوونی هەڵوێستی سیاسەتی ئەم‬ ‫هەرێمە خۆی‪ ،‬لە ئاست شرۆڤەكردنی‬ ‫كارەساتەكە‌‌و بەردەوام بۆ خۆدزینەوە‬ ‫ل���ە ه��ێ��ن��ان��ە ئ�����ارای پ���رۆس���ەك���ە‪ ،‬ئ��ەم‬ ���س���ی���اس���ەت���ە ئ��ی��ش��ی ك�����ڕوزان�����ەوە‌‌و‬ ‫یادكردنەوەیەكی ناچیزانەی بێناوەڕۆك‬ ‫بووە بە داوەت كردنی سەرانی واڵتانی‬ ‫رۆژئ����اواودەرەوە‪ ،‬كە زەمەنێك وەك‬ ‫تەماشاكەرێكی مەیدانەكە دەبینران‪،‬‬ ‫ئێستا خەمخۆرێكی بیوێنەی جیهانبینی‬ ‫دەس��ەاڵت��ن‪ .‬ئێمە دەبێت ئ��ەوە بڵێین‪،‬‬ ‫ك��ە ت��ەم��اش��اك��ەران��ی ئ���ەم رووداوان�����ە‬ ‫خ��ۆی��ان‪ ،‬بەشێكی گرنگ‌‌و دان��ەب��ڕاوی‬

‫ئ��ەم كایەیە ب��وون‪ .‬ئ��ەوان ب��وون‪ ،‬كە‬ ‫ئێرەیان كردە مەیدانی تاقیكردنەوەی‬ ‫ئەزموونگەرایی خۆیان‪ .‬ئیتر دوای ئەم‬ ‫هەموو فەرامۆشكردنە‪ ،‬ئێمە خۆمان‬ ‫گەورەترین فەرامۆشكاری ئەم رووداو‬ ‫پێشهاتانە بووین بە درێژای ئەم چەند‬ ‫ساڵەی دەسەاڵتی خۆییە‪.‬‬ ‫بە دەزگایییكردنی ئەنفال‌‌و كیمیاباران‬ ‫ل�������ە ت���������ەس���������ەوری س����ی����اس����ی‌‌و‬ ‫ك��ۆم��ەاڵی��ەت��ی��ش��م��ان��دا ت��ەن��ی��ا ئ��ەن��ف��ال‌‌و‬ ‫كیمیاباران سیمبولی ن��ەت��ەوای��ەت��ی‌‌و‬ ‫ناساندنی ئێمەن‪ ،‬كەچی هەرگیز هەوڵی‬ ‫ئەوە نەدراوە ئەم رووداوانە دەزگایەكی‬ ‫تایبەت بە خۆیان هەبێت خەسارناسی‌‌و‬ ‫دەرك���ەوت���ە‌‌و ك��اری��گ��ەری��ی��ەك��ان��ی��ان بۆ‬ ‫ئێستا‌‌و داهاتوو شیبكاتەوە‪ .‬دەزگایەك‪،‬‬ ‫ك��ە ج��ی��ا ل���ەو تێگەیشتنە ب��چ��ووك��ەی‬ ‫ئ��ێ��س��ت��ام��ان ل��ە س���ەر گ���ەورەی���ی ئ��ەم‬ ‫رووداوان����ەب����دوێ����ت‌‌و ب��ت��وان��ێ��ت ئ��ەم‬ ‫كارەساتە وەك خۆی تەفسیر بكات‌‌و‬ ‫بە ئ��ەن��دازەی خ��ۆی گ��وت��اری هەبێت‪،‬‬ ‫ك��ەوات��ە ئ��ەم بێهەڵویستیە دەشێت لە‬ ‫خ��ۆم��ان‌‌و ل��ە دەس���ەاڵت���ی خ��ۆم��ان��ەوە‬ ‫ب��ەرام��ب��ەر ب���ەم رووداوە گ��ەوران��ە‬ ‫سەرهەڵبدات‪ ،‬چونكە پێش هە‌ر الیەنێك‬ ‫دەش��ێ‌ ئێمە خ��ۆم��ان بەرپرسیاربین‬ ‫بەرامبەریان‌‌و هەوڵی بەرهەمهێنانی‬ ‫رێ�����ژەی خ��ەس��ارن��اس��ی��ی��ەك��ەی��ان بە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪58‬‬

‫تێكرای ره‌هه‌ندەكانەوە شیبكەینەوە‪،‬‬ ‫تا ئێستا گوتاری سیاسی ئێمە خۆی‬ ‫وەك پشتیوانی بنیادنانەوە نیشان‬ ‫داوە‪ ،‬ب���ەاڵم نەیتوانیوە ئ��ەم ئەركە‬ ‫بگرێتە ئ��ەس��ت��ۆ‌‌و ب��ە ئ��اڕاس��ت��ەی ئەم‬ ‫ب��ن��ی��ادن��ان��ەوەی��ە ه��ەن��گ��او هەڵبگرێت‪.‬‬ ‫نەبوونی ئەم دەزگایە بۆلێكۆلێنەوە لە‬ ‫خەسارناسییەكانی ئەنفال‌‌و ت��ەواوی‬ ‫رووداو‌‌و پ��ێ��ش��ه��ات��ەك��ان��ی‌ت��ر م��ان��ای‬ ‫نەبوونی بەرپرسیارێتی یە بەرامبەر بەم‬ ‫قۆناغە‪ ،‬كە قۆناغی خۆماڵیكردنەوەی‬ ‫ئەم ژینگە پەشۆكاوەیە‪ ،‬كە بەعسیزم‬ ‫وەك دی����اری‌‌و وەك ت��ێ��روان��ی��ن��ی بۆ‬ ‫دەرەوەی خ��ۆی ب��ەرام��ب��ەر ب��ە ئێمە‬ ‫ئەنجامی داوە‪ .‬ئەگەر راستە ئێمە لە‬ ‫خەمی ستایشی بنیادنانەوەداین‪ ،‬دەبێ‌‬ ‫بچینەوە بە سەرجەم ئەو مانایانەی‬ ‫كە‌‌و نكراون لە تێگەیشتن لە ئەنفالدا‪،‬‬ ‫كە وایان كردووە ئەم كارەساتە وەك‬ ‫خۆی بە دەرەوەی نەگات‪ .‬ئەدەبیات‌‌و‬ ‫رۆشنبیریشمان ل��ەم دوو دەی��ەی��ەدا‬ ‫ب������ەردەوام خ��ەری��ك��ی ش��ی��ك��ردن��ەوەی‬ ‫س��ۆزداری��ان��ە‌‌و بێ‌ ن���اوەرۆك ب��ووە لە‬ ‫سەر ناساندنی ئەنفال‪ ،‬كە رەنگە ئەمە‬ ‫كاری ئەم كایەیەش نەبێت‌‌و ئەوەی‪ ،‬كە‬ ‫زۆر نائامادەبووە‪ ،‬بوونی ئەم دەزگایە‬ ‫ب��ووە‪ ،‬كە پێویستییەكی گ��ەورەی ئەم‬ ‫قۆناغەیە بۆیە دەبێت ئەوە بڵێین‪ ،‬كە‬ ‫بەم چەشنە تێگەیشتن‌‌و كاركردنەوە‬ ‫ناتوانین هیچ ب��ۆ س��ەر ئەنفال زی��اد‬

‫بكەین‪ ،‬ئەگەر لە خەمی گوتارسازییەكی‬ ‫ئەقاڵنی‌‌و تیۆری دا نەبین‪ ،‬كە بتوانێ‬ ‫ئەنفال وەك خ��ۆی بباتە پێشەوە لە‬ ‫كۆمەڵی نێودەوڵەتیدا‪ .‬سەرجەم ئەو‬ ‫تێگەیشتنانەی‪ ،‬كە لە سەر بەعسیزم‬ ‫وەك تاكە الیەنی پرۆژەی كیمیاباران‌‌و‬ ‫ئ��ەن��ف��ال ه��ەم��ان��ە دەب��ێ��ت دەس��ك��اری‬ ‫بكەین‌‌و هاتنی مۆدێرنە وەك سەرەتای‬ ‫مەترسییەكان ب��زان��ی��ن‪ .‬وا تێنەگەین‬ ‫كۆمەڵی نێودەوڵەتی پشتیوانی تەواوی‬ ‫مافەكانمانە لە داهاتووشدا‪ ،‬كە ‌‌وای‬ ‫كردووە هیچ هەنگاوێكمان لە بەروپێش‬ ‫بردنی دۆزی ئەم رووداوانەدا بێ‌ ئەو‬ ‫پێهەڵناگیرێت‌‌و دەبێت لە خۆمانەوە‬ ‫دەس���ت پ��ێ��ب��ك��ەی��ن��ەوە‪ .‬شتێكی‌‌تر‪ ،‬كە‬ ‫دەب��ێ‌ دەس��ك��اری بكرێت‪ ،‬مەسەلەی‬ ‫ی��ادك��ردن��ەوەی��ە‪ ،‬ك��ە ت��ەن��ی��ا راب����ردوو‬ ‫ئامادەیی هەیە تیایدا‌‌و پێویستە گوتاری‬ ‫داهاتووش لە یادكردنەوەدا بهێنرێتە‬ ‫پ��ێ��ش��ەوە‪ .‬ئ���ەوەی‪ ،‬ك��ە زۆر گرنگترە‬ ‫ل��ە كەیسی ئ��ەن��ف��ال��دا‪ ،‬گ��ەڕان��دن��ەوەی‬ ‫نوێنەرایەتیكردنی دادگایی مۆدێرنەیە‪،‬‬ ‫ك��ە ت��ا ئێستا ئێمە ب��ە ه��ۆی نەفامی‬ ‫سیاسیەوە‪ ،‬كە نوێنەری ئەم كەیسەیە‬ ‫نەمانتوانیوە بچینە پێشەوە‌‌و تەنانەت‬ ‫دی����ار ن��ی��ی��ە‪ ،‬ك���ە چ���ۆن دەم��ان��ەوێ��ت‬ ‫دەس���ت پێبكەین‪ ،‬ب��ۆی��ە دەب��ێ��ت ئ��ەم‬ ‫نوێنەرایەتیكردنە ب��درێ��ت��ەوە دەس��ت‬ ‫ن��وخ��ب��ەی ئ��ای��دی��ۆل��ۆژی‪ ،‬ك��ە ت��وان��ای‬ ‫چوونە پێشەوەیان لە ئاست كێشەكە‬


‫‪59‬‬

‫دا ه��ەی��ە‪ .‬ل���ەوەش ترسناكتر نابێت‬ ‫(لێبوردنی سیاسی)‪ ،‬ی��ان نەتەوەیی‬ ‫ه��ەر سیاسییەكان ب��ڕی��اری ل��ە سەر‬ ‫بدەن‪ ،‬كە تا ئێستا بە ئارەزووی خۆیان‬ ‫كردوویانە‌‌و هیچ شتێك ناتوانێت ئەم‬ ‫ك��ارەس��ات��ە ‌‌وا تێبگات‪ ،‬ك��ە لیبوردنی‬ ‫نەتەوەیی بەدواوە دەبێت‪ ،‬چونكە ئێمە‬ ‫زیاتر دوادەخات‪.‬‬ ‫ئەگەر بڕیارە دەسەاڵتیش بانگەشەی‬ ‫ستایشی بنیادنانەوە دەكات‪ ،‬لە هەموو‬ ‫شتێك گرنگتر بوونی دەزگایەكی باشە‬ ‫بۆ لێكۆڵینەوە لەم رووداوە تابتوانین‬ ‫بۆ هەمیشە لە سەر خەسارناسییەكانی‬ ‫ب���دوێ���ی���ن‌‌و ب���ۆ دەرەوەش روون��ت��ر‬ ‫بكرێتەوە‪ .‬كەواتە ‌‌واباشە بەوە دەست‬ ‫پێبكەین‪ ،‬كە لە تەك مۆدێرنەدا خۆشمان‬ ‫دادگایی بكەین‌‌و هەموو ئەمانە كاتیان‬ ‫ناوێت تەنیا كاریان دەوێ‪.‬‬ ‫بۆچی ئەنفال دەخوێنینەوە؟‬ ‫ب���ۆچ���ی ئ��ێ��م��ە پ��ێ��وی��س��ت��ە ئ��ەن��ف��ال‬ ‫بخوێنینەوە؟ ئایا خوێندنەوەی ئەنفال‬ ‫چ وات���ای���ه‌ک���ی ب���ۆ ئ��ێ��م��ە ه���ەی���ە‪ ،‬ئ��ەی‬ ‫پەراوێزخستنی مانای چی دەگەیەنێت؟‬ ‫ه���ەر ن���ەت���ەوەی���ەك م���ێ���ژووی خ��ۆی‬ ‫نەخوێنێتەوە‪ ،‬ناتوانێت بۆ ئایندەش‬ ‫ه��ەن��گ��اوی هەبێت‪ .‬ئێمە ل��ە چ��او ئەو‬ ‫كارەساتە گەورەیەدا رەنگبێت هێشتا‬ ‫لە غەفڵەتێكی گ��ەورە بەسەر بەرین‪.‬‬

‫خوێندنەوەی ئەنفال خۆی‪ ،‬دیسانەوە‬ ‫تاقیكردنەوەیەكی‌‌تری مێژووییە بۆ‬ ‫كورد‪ ،‬كە ئێمە لەمەشدا نەمانتوانیوە بە‬ ‫خۆماندا بچینەوە‪ .‬ئەنفال تاقیكردنەوەی‬ ‫ئ���ەزم���وون���ێ���ك���ە ب���ە س����ەر ئ��ێ��م��ەوە‪،‬‬ ‫نووسینەوەی حیكایەتێكی تاڵە لەسەر‬ ‫شەرەف‌‌و بوونی نەتەوەییمان‪ ،‬هەوڵێكە‬ ‫ل��ە خ��ۆی��دا ب��ۆ ك��پ��ك��ردن��ەوەی دەن��گ��ی‬ ‫نەتەوەیی‌‌و ئینسان بوونی ئێمە‪ .‬ئەگەر‬ ‫ئێمە لە بەرامبەر روودانی كارەساتی‬ ‫ئ��ەن��ف��ال‌‌و كیمیاباراندا دەس��ەاڵت��ێ��ك‌‌و‬ ‫پەنایەك‌‌و هاوكاریی یەكی جیهانی مان‬ ‫دەست نەكەوتووە‪ ،‬بۆچی لە تێڕامان‌‌و‬ ‫خوێندنەوەی ئەنفالدا بەرپرسیارانە‬ ‫مامەڵەمان نەكردووە‪ .‬ئەمە بۆ خۆی‬ ‫كوشتنی حیكایەتی خۆمانە بەدەستی‬ ‫خۆمان‪ .‬وەك بەختیار عەلی دەڵێت‪:‬‬ ‫ئەنفال ل��ە ئ����ارەزووی كوشتنەوە بۆ‬ ‫ئ���ارەزووی فەرامۆشكردن هەنگاوی‬ ‫ن��اوە‪ .‬كەواتە نووسینەوە راڤەكردن‌‌و‬ ‫ه����ەژان ب��ەرام��ب��ەر ئ��ەن��ف��ال‪ ،‬خ���ۆی لە‬ ‫خۆیدا دەبێت پرسێكی هەر ئینسانێكی‬ ‫ئەم واڵت��ە بێت‪ .‬ئێمە لە ئەنفالدا بوو‪،‬‬ ‫كە تێگەیشتین ك��ورد چ واتایه‌کی بۆ‬ ‫دەرەوەی خ��ۆی ه��ەی��ە‪ ،‬ه��ەر ئەنفال‬ ‫بوو‪ ،‬كە پێی راگەیاندین ئێمە بوونمان‬ ‫چەند بوونێكی ترسناكە لەسەر زەوی‪.‬‬ ‫ئەنفال لە خوێدا خاوەنی پەیامێك بوو‬ ‫بۆ سەندنەوەی ژیان‌‌و بایەخداركردنی‬ ‫مەرگ الی مرۆڤی ئەم واڵتە‪ .‬ئێمە‪ ،‬كە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪60‬‬

‫دەزان��ی��ن ئەنفال ئەمە پەیامەكانیەتی‪،‬‬ ‫چۆن دیسانەوە لەسەر كوشتنی ئەم‬ ‫حیكایەتە بەدەستی خۆمان بەرپرسیار‬ ‫نین؟‪ .‬لە بابەت فەرامۆشكردنی ئەنفال‬ ‫لە ناو كورد دا دواتر چەند بۆچوونێك‬ ‫دەخ���رێ���ت���ە روو‪ ،‬ك���ە ئ����ەم كێشەیە‬ ‫رێ��گ��رەك��ان��ی ب����ەردەم گ��ەورەب��وون��ی‌‌و‬ ‫بوونی بە پەیامێكی نەتەوەیی ئەبەدیانە‬ ‫الی كورد شیكروانەتەوە‪ ،‬بەاڵم‪ ،‬كە ئێمە‬ ‫دێینە سەر خوێندنەوەی ئەنفال دیارە‬ ‫دەمانەوێت بچینە ناو ئەنفال خۆیەوە‪.‬‬ ‫دەم��ان��ەوێ‌ ئەنفال وەك ئەنفال بێتە‬ ‫ناومانەوە‪ .‬دیسانەوە لێرەشدا دێڕێكی‬ ‫بەختیار عەلی دەهێنینەوە‪ ،‬كە دەڵێت‪:‬‬ ‫ئێمە كاتێك دەت��وان��ی��ن گ��وزارش��ت لە‬ ‫ئەنفال بكەین‪ ،‬كە حیكایەتی یەكە یەكەی‬ ‫ئەوانەی لە ناو ئەنفال دا بوون‪ ،‬بخەینە‬ ‫بەر باس‪ ،‬كەواتە كاتێك دەتوانین ماف‬ ‫بە خۆمان بدەین لەسەر ئەنفال بێینە‬ ‫گۆ‪ ،‬كە توانایی ئەوەمان هەبێت ئازاری‬ ‫هەریەكە لەو مرۆڤانەی لەم پڕۆسەیەدا‬ ‫تیاچوون باس بكەین‪.‬‬ ‫بۆ خوێندنەوەی ئەنفال ئێمە چەند‬ ‫رێگایەكمان لە بەردەم دایە‪ .‬یەكێكیان‬ ‫خ��وێ��ن��دن��ەوەی ئ���ەو تێكستانەیە لە‬ ‫س��ەر ئەنفال ن��ووس��روان‌‌و ئەدەبیاتی‬ ‫ب��ەرگ��ری‌‌و بەگژداچوونەی بەعسیزم‬ ‫دوای ك���ارەس���ات���ەك���ە دەردەخ�������ەن‪،‬‬ ‫ه��ەروەه��ا خوێندنەوەیەكی نوێشمان‬ ‫ل��ە ب���ەردەم���دای���ە‪ ،‬ك��ە ب��ەه��ەم��وو ئ��ەو‬

‫خ��وێ��ن��دن��ەوان��ەی پ��ێ��ش��وو ق��ای��ل نییە‪،‬‬ ‫دەیەوێ‌ لەم تێگەیشتنە جیاوازەوە بە‬ ‫سەرجەم ئەو فەرامۆشییانەدا بچێتەوە‪،‬‬ ‫كە كورد دوای ئەوەش هێشتا هەر لە‬ ‫نێو ئەنفالدا‌‌وەستاوە‌‌و هیچ جوو��ەیەك‬ ‫ن��اك��ات‪ .‬ك��ارەس��ات��ەك��ە ل��ە نێو خوێدا‬ ‫ئەوەندە كاریگەرە‪ ،‬ئێمە تەنیا تووشی‌‌و‬ ‫اق‌‌و رم��ان��ێ��ك��ی دورودرێ�������ژ ب��ووی��ن‬ ‫تیایدا‪ ،‬هێشتا ئێمەی‌‌و الێنەكردووە‪،‬‬ ‫كە كولتووری ك��ڕوزان��ەوە‌‌و بێهاوەڵی‬ ‫تێپەڕێنین‌‌و ب��ە چ��اوێ��ك��ی‌‌ت��رەوە لێی‬ ‫بڕوانین‪ .‬ئەم دیدە نوێیە دێت‌‌و نایەوێت‬ ‫هەمان ئەم كولتووری متبوونە دەستە‬ ‫جەمعییە درێ���ژ ب��ك��ات��ەوە‪ .‬ك���اری ئەو‬ ‫نییە ئەدەبیاتی پاش ئەنفال هەمان ئەو‬ ‫ئەدەبیاتە بێت‪ ،‬كە وەك تەماشاكەرێك‬ ‫كارەساتەكە بگێرێتەوە‌‌و بڵێ‌‪ ،‬كە ئەمە‬ ‫تەنیا رووداوی دنیابوو‪ .‬رووداوێكی‌‌تری‬ ‫لەم چەشنە لە مرۆڤایەتیدا بەم ئازارە‬ ‫قووڵەوە نییە‌‌و نابێتەوە‪ .‬ئەم دیدە نوێیە‬ ‫دێت‌‌و سوود لەم ئ��ازارە ‌‌وەردەگرێت‌‪.‬‬ ‫ئازاریش زۆر جار واتای زۆر قووڵی‬ ‫بۆ مرۆڤ تێدایە‪ .‬ئەم دیدە بە سەر ئەم‬ ‫ئازارانەوە فزوولی دەك��ات‌‌و دەیەوێت‌‬ ‫بچێتە ناویانەوە بە شێوەیەك بتوانێت‬ ‫لەم ئازارەوە واتای نوێتر بدۆزێتەوە‪.‬‬ ‫ئیشی ئ��ەم تێگەیشتن‌‌و خوێندنەوە‬ ‫نوێیە‪ ،‬خ��وێ��ن��دن��ەوە‌‌و دونیابینییەكە‪،‬‬ ‫ك��ە خ��ۆی ب��ە مۆتیڤەكانی پشت ئەم‬ ‫ك���ردەی���ەوە خ��ەری��ك دەك����ات ت��ا ل��ەو‬


‫‪61‬‬

‫رێگەیەوە بتوانێت هەنگاوێك بچێتە‬ ‫پێشەوە‌‌و لەم متبوونە بێتە دەرەوە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی خودی دیدەكەش پێی ‌‌وایە‪،‬‬ ‫كە گەورەیی كارەساتەكە ئەوەندەیە‪ ،‬كە‬ ‫سەرسامییەكی دورودرێ��ژی بێدەنگی‪،‬‬ ‫بێ‌ بوونی فەلسەفەیەكی گوزارشت‬ ‫لێكراو بەرهەم هێناوە‪ .‬ئەم بێدەنگییە‬ ‫خۆی پێداویستی یەكی نێو ئەم دنیا كپ‬ ‫ك��راوەی نەتەوەیەكی فەرامۆشكراوی‬ ‫نێو م��ێ��ژوو‌‌و كۆمەڵگه‌كانی دنیایە‪.‬‬ ‫ب��ەاڵم بێدەنگی‪ ،‬لێرە ب���ەدواوە مانای‬ ‫ن��ەب��وون��ی بەرپرسیارێتیە ل��ە ئاست‬ ‫شیكردنەوەیەكی دروستی پێشهاتەكەدا‪.‬‬ ‫ئ����ەم دی�����دە دروس�����ت ل����ەم ب��ێ��دەن��گ‬ ‫ب��وون��ەوەی س��ەرەت��ا‌‌و كڕوزانەوەیەی‬ ‫پ��اش ك��ارەس��ات��ەك��ەوە ل��ە ئێستادا لە‬ ‫دایك دەبێت‪ .‬لە دایك بوونی ئەم دیدە‬ ‫ب��ۆخ��ۆی‪ ،‬م��ان��ا‌‌و تێگەیشتنێكی‌‌ترمان‬ ‫لەسەر ئەنفال بۆ دەكاتەوە‪ .‬دەبێت ئیتر‬ ‫بەم نەزمەوە رێبكەین‪ .‬ئەنفال ئەگەر‬ ‫تا ئێستا بێدەنگ بوونێكی ترسێنەری‬ ‫پێویست بووبێت‪ ،‬ئەگەر فەلسەفەیەكی‬ ‫بێدەنگ گوزارشتی لێكردبێت‪ ،‬دەبێت‬ ‫ببێتە گ���وت���ار‌‌و خ���ۆی ب��ەی��ان ب��ك��ات‪.‬‬ ‫ئ���ەم چ��اوەڕێ��ك��ردن��ە ئیتر دەب��ێ��ت بە‬ ‫دەرەنجامێك لە خۆیدا ت��ەواو ببێت‪.‬‬ ‫ئەنفال حیكایەتێكی چ��ارەن��ووس��ازە‌‌و‬ ‫تاقیكردنەوەی مێژوویی ئێمەیە‪ ،‬ئایا‬ ‫ن��ەدەك��را ئەمە رووب���دات‪ ،‬بۆچی ئێمە‬ ‫كراینە مەیدانی تاقیكردنەوە‪ .‬خەریك‬

‫ب��وون بەم پرسە سەرەتاییانە رەنگە‬ ‫یەكێكی‌‌تر بێت ل��ە مەسەلەكانی ئەم‬ ‫دیدە نوێیە‪ .‬لە ئەدەبیاتی پاش ئەنفال‬ ‫دا زۆرێك خەڵكی ئەم واڵتە پرۆسەی‬ ‫ئەنفالیان بە تاقیكردنەوەیەكی نەتەوەیی‬ ‫ت��رس��ن��اك‌‌و ەس���ف���ك���ردووە‪ ،‬ك���ە هیچ‬ ‫نەتەوە‌‌و ژیارێك توانای دەربازبوونی‬ ‫ل��ێ‌ نییە‪ ،‬ب���ەاڵم ه��ەر ئ��ەم ك��ارەس��ات��ە‬ ‫گەورەیە ئێمەی نەهەژاندووە‪ ،‬توانای‬ ‫دروستكردنی هەژانێكی لە ئێمەدا بەرپا‬ ‫نەكردووە‪ .‬كەواتە پێویستە ئێمە لەم‬ ‫دیدە نوێیەدا لە ئێستاوە ئەوە بپرسین‪،‬‬ ‫كە بۆچی ئێمە بەئەندازەی ئەو پەیامە‬ ‫ئەنفالمان‌‌و ەرنەگرتووە‪ .‬ئەگەر ئەنفال‬ ‫تەنیا‌‌و تەنیا بۆ راستكردنەوەی ئێمەیە‪،‬‬ ‫بۆچی ئەوە نین‪ ،‬كە داوامان لێدەكات‪.‬‬ ‫ئ���ەم دی����دە ن��وێ��ی��ە س��ەرق��اڵ��ە ب���ەوەی‬ ‫ئەوە بزانێت بۆچی ئەم كارەساتەش‬ ‫ت��ۆزق��اڵ��ێ��ك پ���رس���ی���اری ال دروس����ت‬ ‫ن��ەك��ردی��ن‪ ،‬ل��ێ��رەوە ئێمە خ��ۆم��ان ناو‬ ‫بنێین چی‪ ،‬چ ناوێك بۆ خۆمان دابنێین‪.‬‬ ‫ئەگەر‌‌و ابێت ئێمە مرۆڤبوونمان دوای‬ ‫ك��ارەس��ات��ەك��ەش ش��ای��ەن��ی ئ���ەوە نییە‬ ‫تاقیبكرێتەوە‪ .‬دەب��وو ئەگەر ئێمە لەم‬ ‫پەیامە تێناگەین‪ ،‬پەیامێكی ترسناكتر‪،‬‬ ‫گ���ەورەت���ر‪ ،‬ت��ۆق��ێ��ن��ەرت��ر ل���ەوەم���ان بۆ‬ ‫پێشنیاردەكرا‪ .‬ئ��ەوە نییە ئێمە دوای‬ ‫چ��ەن��دێ��ك هێشتا دەزگ��ای��ەك��م��ان نییە‬ ‫خەریك بێت بەم پرسانەوە‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪62‬‬

‫دەرەنجام‬ ‫ی���ەك���ەم‪ :‬تێگەیشتنی ئ��ێ��م��ە ل��ەس��ەر‬ ‫م��ۆدێ��رن��ی��ت��ە‌‌و دەرەن��ج��ام��ەك��ان��ی‌‌و خۆ‬ ‫نمایشكردنی ب��ۆ ك���ورد وەك قۆناغ‬ ‫ل��ە ئاستی پێویست دا ن��ەب��ووە‪ ،‬یانی‬ ‫ه���ەن���ووك���ە ل���ە ه���ۆش���ی���اری م��رۆڤ��ی‬ ‫ك��ورددا بە شێویەكی ئومێدبەخشانە‬ ‫ل���ە م��ۆدێ��رن��ی��ت��ە‌‌و دەرەن��ج��ام��ەك��ان��ی‬ ‫ئەڕوانرێت‌‌و وەك مژدەی پێشكەوتنی‬ ‫كۆمەڵگه‌ی خۆشمان چاوی لێدەكرێت‪،‬‬ ‫كە پێویستە ئێمە ئەم تێگەیشتنە هەڵەیە‬ ‫بسڕینەوە‌‌و تێگەیشتنێكی قووڵتر لە‬ ‫بارەی خەسارناسیەكانی ئەم قۆناغەوە‬ ‫ب��ەره��ەم بهێنین‌‌و ناكرێت ب��ۆ ك��ورد‪،‬‬ ‫مۆدێرنیتە وەك كۆمەڵگه‌كانی‌‌تری‬ ‫جیهان سەیر بكرێت‪ ،‬ئەگەر‌ وا بێت‪ ،‬ئێمە‬ ‫ناتوانین لەم خەمە گەورەیە تێبگەین‌‌و‬ ‫بەدەرەوەی خۆمانی بناسێنین‪ .‬كەوابێ‌‬ ‫بۆ باشتر تێگەیشتن‪ ،‬پێویستە هەرچی‬ ‫خۆشبینی هەیە ل��ەس��ەر ئ��ەم قۆناغە‬ ‫ل��ە ن��او بچێت‌‌و كاریگەرییە خ��راپ‌‌و‬ ‫م��ەت��رس��ی��دارەك��ان��ی بهێنرێنە گ��ۆڕێ‌‌و‬ ‫لەمەشدا ه��ەم دەس���ەاڵت ه��ەم ئاگایی‬ ‫ب��ان كۆمەڵگا‌‪ ،‬ك��ە رێ��ك��خ��را‌و‌‌و نوخبە‬ ‫رۆش��ن��ب��ی��رەك��ان��ن‪ ،‬ن��ەی��ان��ت��وان��ی��وە ئ��ەم‬ ‫بۆچوونه لە ناو ئێمەدا درێژە پێبدەن‌‌و‬ ‫باڵوی بكەنەوە‪.‬‬ ‫دووەم‪ :‬بەر لەوەی ئێمە بۆ كارەساتی‬ ‫ئەنفال‌‌و راگواستن‌‌و سەرجەم پێشهاتە‬ ‫ترسناكەكانی‌‌تر‪ ،‬كە بوونەتە مایەی‬

‫هەڵوەشانەوەی تەواوەتی‌‌و سەرلەبەری‬ ‫ستراكتۆری كۆمەڵگه‌ی كوردی بكەوینە‬ ‫داداگ��ای��ی كردنی بەعسیزم‪ ،‬پێویستە‬ ‫لە س��ەر خەسارناسی‌‌و تێگەیشتن لە‬ ‫كۆمەڵگه‌ی ناهیومانیستی ئ��ەم دوو‬ ‫سەدەیی دوایی لە كۆمەڵگه‌ی مرۆڤایەتی‬ ‫بوەستین‪ ،‬كە بە تەواوەتی بووە هۆی‬ ‫بەرهەمهێنانی نائاكاری لە سەرجەم‬ ‫سیستمەكانی دەسەاڵت‌‌و بەڕێوەبردنی‬ ‫جیهانی مرۆڤایەتیدا‪ ،‬كە لێرەدا دەتوانین‬ ‫ریشەكانی خەمە گ��ەورەك��ەی ك��ورد‬ ‫وەك كۆمەڵگه‌ی بندەست‌و تاقیكردنەوە‬ ‫ل���ە س����ەرك����راوی چ���ەك���ی ك��ی��م��ی��اوی‬ ‫بدۆزینەوە‪ .‬تا هەنووكەش رۆشنبیری‬ ‫ك��وردی خ��ۆی خەریك ن��ەك��ردووە بە‬ ‫ریشە بنەڕەتیەكانی ئەم دوو چەرخەی‬ ‫زانست‌‌و چەكەوە‪ ،‬كە بەرهەمهێنراوە‬ ‫سەربازی‌‌و ئامێرە ترسناكەكانی شەر‬ ‫بوون وایان كرد خواستی دیكتاتۆرەكان‬ ‫لە خواستی بچووك‌‌و ناچیزەوە ببێتە‬ ‫خواستێكی گ���ەورە‌‌و ری��اڵ��ی��زەك��راو لە‬ ‫سەر ستراكتۆری فەرهەنگ‌‌و نەتەوە‬ ‫ب��چ��وك��ەك��ان‪ .‬ك��ەوات��ە نابێت لەمەشدا‬ ‫پەیڕەوی بۆچوونی هەڵەو نادروست‬ ‫بین‌‌و بنەمای یەكەمی بەعسیزم وەك‬ ‫ق���ەی���ران‌‌و م��ەت��رس��ی ب���ۆ س��ەرخ��ۆم��ا‬ ‫بزانین‪ .‬تێگەیشتن لە چەرخی زانست‌‌و‬ ‫بەعسیزم پێكەوە ئەگەری تێگەیشتنی‬ ‫دروستمان لەم بارەدا بۆ دەرەخسێنن‪.‬‬ ‫سێیەم‪ :‬نابێت ل��ە كەیسی ئەنفال‌‌و‬


‫‪63‬‬

‫ئەنفالدا رێ��گ��ە ب��درێ��ت سیاسییەكان‬ ‫پ��ەی��وەن��دی ل��ەگ��ەڵ دەرەوە داب��گ��رن‌‌و‬ ‫خۆیان بە نوێنەری چارەسەركردنی‬ ‫ئەم دۆزە بزانن‌‌و ئەوان وەك كەمینە‪،‬‬ ‫كە بەرهەمی تێگەیشتنی سیاسیانە‌‌و‬ ‫دەرەوەی رۆشنبیری ئەم چەرخەن‪،‬‬ ‫نەفامی سیاسی ب��ەره��ەم��ی هێناون‪،‬‬ ‫ناتوانن ئەم كەیسە نوێنەرایەتی بكەن‌‌و‬ ‫بیگەیەننە ك��ۆم��ەڵ��ی جیهانی‌‌و ك��اری‬ ‫ل��ە س��ەر ب��ك��ەن‪ .‬بەڵكە پێویستە ئەم‬ ‫نوێنەرایەتیكردنە بدرێتەوە بە نوخبەی‬ ‫رۆشنبیر‌‌و ئایدیۆلۆژی ئەم واڵتە تاكو‬ ‫هەنگاوێك لە بەجیهانیكردنی كێشەی‬ ‫ك��ورد بچینە پێشەوە ن��ەك بۆ دواوە‬ ‫بگەڕێینەوە‪ .‬ه��ەروەه��ا پێویستە لەم‬ ‫بارەدا ئێمە بە دادگاییكردنی خۆمانەوە‬ ‫خ��ەری��ك ب��ی��ن‪ ،‬چ��ون��ك��ە نەمانتوانیوە‬ ‫دەزگایەكی تایبەت بەدرێژایی ئەم چەند‬ ‫س��اڵ��ەی دەس��ەاڵت��ی خ��ۆم��ان دروس��ت‬ ‫ب��ك��ەی��ن‪ ،‬ك���ە ب��ت��وان��ێ خ��ەس��ارن��اس��ی��ە‬ ‫دەروونی‌‌و كۆمەاڵیەتی‌‌و ئۆنتۆلۆژی‌‌و‬ ‫ف��ەره��ەن��گ��ی��ەك��ان��ی ئ���ەم ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ بێ‌‬ ‫پشتیوانە بەجیهان بناسێت‪ .‬ئەگەر ‌‌وا‬ ‫نەكەین زیاتر دوا دەكەوین‪.‬‬ ‫کۆتایی‬ ‫لە نەبوونی تیۆریسن‌‌و دانپێدانانی‬ ‫جیهانی بۆ كێشەكەی ئێمە‪ ،‬ناچارین‬ ‫خۆمان چەمك‌‌و تیۆری‌‌و رۆشنبیری‬ ‫تایبەت بە دۆخەكە بەرهەم بهێنین‌‌و‬

‫ل��ەب��ەر ئ����ەوەش‪ ،‬ك��ە ت��ەن��ی��ای��ن‪ ،‬تەنیا‬ ‫چەند نەتەوەیەكی ك��ەم تائێستا ئەم‬ ‫كێشەیەی ئێمەیان هەیە‪ ،‬پێویستمان‬ ‫ب��ەش��ی��ك��ردن��ەوەی ت����ەواوی كێشەكە‬ ‫لە سەر هەموو ئاستەكان هەیە‪ .‬ئەم‬ ‫دۆخ���ە ب��ۆ ئێمە بێكەسی جیهانی‌‌و‬ ‫تەنیا كردنەوە‌‌و هەڵبژاردنی مەیدانی‬ ‫تاقیكردنەوەی دنیای زانستی پێ بووە‪،‬‬ ‫لە ئێستاشدا نوێنەرایەتیكردنی ئەم‬ ‫نەتەوەیە لە دەستی نەفامی سیاسیدا‌‌و‬ ‫ەستاوە‌‌و بەرەوپێشەوە ناچێت‪ ،‬ئێمە نە‬ ‫لە رێگەی میدیا نەلە رێگەی پەیوەندی‬ ‫نێو دەوڵ��ەت��ی��ەوە ن��ەم��ان��ت��وان��ی��وە ئەم‬ ‫كێشەیە بە جیهانی‌‌و گ��ەورەی بكەین‪.‬‬ ‫لەسەر ئاستی رۆشنبیری جیهانیش‬ ‫كەم هەن ئەو شیكردنەوەو جیهانبینیە‬ ‫مەعریفیانەی كاریگەرییان لەسەر‌‌و‬ ‫روژاندنی كێشەكەی ئێمە هەبێت‪ .‬بەم‬ ‫پێیە ئێستا دەبێت ك��ۆك بین لەسەر‬ ‫ئ��ەوەی‪ ،‬كە مۆدێرنە بۆ ئێمە رەنگ‌‌و‬ ‫بۆی جیاوازی هەبووە لەگەڵ تەواوی‬ ‫نەتەوەكانی‌‌تری جیهان‌‌و نابێت بەرامبەر‬ ‫ئەم دوو سە��ەیەی زانست‪ ،‬یان چەرخی‬ ‫زانستە خۆشبین بین‌‌و ئەم دۆخە بۆ‬ ‫ئێمە واتای تەواوەتی تیاچوون بوو لە‬ ‫سەرجەم تایبەتمەندی‌‌و شوناس‌‌و ئەو‬ ‫شتانەی‪ ،‬كە رەن��گ‌‌و ب��ۆی نەتەوەیی‬ ‫پێ دەبەخشین‪‌‌ .‬ونبوون لە مێژوودا‬ ‫هەر بەرهەمی ئەم دۆخەیە‌‌و گەورەیی‬ ‫تراژیدیاكەش هێندە كاریگەری هەیە‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪64‬‬

‫ه���ەب���وو خ���ەری���ك ب��ك��ەی��ن‪ ،‬ن����ەك بە‬ ‫خ��وێ��ن��دن��ەوە‌‌و ه���اوڕاب���وون���ی جیهان‬ ‫لەسەر مۆدێرنە‪ ،‬چونكە هیچ شتێك‬ ‫نییە ‌‌وا بكات مۆدێرنە بۆ ك��ورد‌‌و بۆ‬ ‫ن��ەت��ەوەك��ان��ی‌ت��ر ه��اوئ��اه��ەن��گ بكاتەوە‬ ‫جیاوازی نەبێت‪.‬‬

‫ك��ارك��ردن��م��ان ب��ۆ ب��ەرگ��ری نەتەوەیی‬ ‫فەرهەنگی‌‌و ب��ەش��داری لە فەرهەنگی‬ ‫ج��ی��ه��ان��ی دا ئ��ەس��ت��ەم��ە‌‌و ك����ورد ل��ەم‬ ‫دۆخ��ەدا تەنیا فریای ئ��ەوە دەكەوێت‬ ‫لە كێشەكانی بگات‌‌و بەمەش ناتوانین‬ ‫خۆمان لەسەر هەموو ئاستەكان ببەینە‬ ‫پێشەوە‪ ،‬بە پێچەوانەی ئەوانی‌‌ترەوە‪،‬‬ ‫سەرچاوه كوردییەكان‪:‬‬ ‫كە بەم دۆخە گەشەیان كرد‌‌و دەبێت‬ ‫‪ .1‬ع��ی��رف��ان م��س��ت��ەف��ا‪ .‬ب���وون���ی م���رۆڤ‌‌و‬ ‫ئەوەش بڵێین‪ ،‬كە بوونی ئێمە خەتەرێكی‬ ‫مێژوویی گەورەبووە بۆ سەر دنیای دەركەوتەكانی‪ .‬هەولێر ‪ 2010‬چایی یەكەم ‪.‬‬ ‫‪ .2‬بەختیار ع��ەل��ی‪ .‬چێژی مەرگدۆستی‪.‬‬ ‫دراوسێكان‪ ،‬كە ئەمەش پشكی هەبووە‬ ‫چاپخانەی كارۆ‪ 2011 .‬بەرگی یەكەم ‪.‬‬ ‫لە دووچاربوون‌‌و تالن بەم كێشانەوە‪.‬‬ ‫‪ .3‬مارشاڵ بێرمەن‪ .‬ئەزموونی مۆدێرنیتی‪.‬‬ ‫بەعسیزم تەنیا سەری جێبەجێكردنی‬ ‫پ��رۆژەك��ە نییە‪ ،‬ئ��ەوەی‪ ،‬كە ئامادەیی ‌‌و ‪ .‬مەنسور تەیفووری‪ .‬سلێمانی‪ .‬چاپخانەی‬ ‫ب�������ەرچ�������اوی ه����ەی����ە م����ەس����ەل����ەی سیما‪2005‬‬ ‫‪ .4‬فاروق رەفیق‪ .‬یەك كاتژمێری ماوە بۆ‬ ‫بەرگریكردن‌‌و پاڵپشتی‌‌و سەرهەڵدانی‬ ‫خودی مۆدێرنەیە‪ ،‬كە خ��ەون‌‌و خولیا نیوە شەو‪ .‬سلێمانی‪ .‬چاپخانەی شڤان چاپی‬ ‫ش��ەڕەن��گ��ێ��زەك��ان گ��ەورەت��ر دەك���ات‌‌و یەكەم‪.2009‬‬ ‫‪ .5‬ئەریك فرۆم‪ .‬شۆڕشی ئومێد‪‌‌.‬و ‪ .‬هەژار‬ ‫دەی��ان��ك��ات��ە پ�����رۆژەی س��ەرك��ەوت��وو‪.‬‬ ‫دامەزراندنی دەزگایەكی توێژینەوەی جوانرۆیی‪ .‬چ��اپ‌‌و پەخشی رێنما‪ .‬سلێمانی‬ ‫ك��وردی جیهانی لە ن���اوەوەو دەرەوە ‪2006‬‬ ‫‪ .6‬ئەریك فرۆم‪ .‬ئایا مرۆڤ سەردەكەوێت‪.‬‬ ‫رەنگە دەرفەتمان پێببەخشێت بتوانین‬ ‫ئەم كێشەیە گەورە بكەین‪ ،‬وەك خۆی ‌‌و ‪ .‬رەزا مەنوچەهری‪ .‬چاپ‌‌و پەخشی رێنما‪.‬‬ ‫ب��ە ت���ەواوی جیهانی بناسێنین بۆیە سلێمانی‪2006‬‬ ‫‪ .7‬ئاڵین سوكال‪.‬ژان براك مۆنت‪ .‬بنەماكانی‬ ‫خوێندنەوەی مۆدێرنە‌‌و خۆشبین بوون‬ ‫پێی هەڵەیەكی گەورەیەو خۆدزینەوە پۆست مۆدێرنیزم‪ .‬و‪ .‬ه��ادی موحەمەدی‪.‬‬ ‫لێی ئەوەندەی‌‌تر لە رێگاكەمان دوور چاپخانەی حەمدی‪ .‬سلێمانی ‪2007‬‬ ‫‪ .8‬گ��اس��ت��ۆن ب��ۆت��ۆل‪ .‬ئانتۆنی گ��ی��دن��ز‪ .‬د‪.‬‬ ‫دەخاتەوە‪ .‬رەنگە باشتر بێت خۆمان‬ ‫بە بیركردنەوە لە ره‌هه‌ندی‌‌ترەوە‪ ،‬كە حسەین ب��ەش��ی��ری��ە‪ .‬كۆمەڵناسی ش���ەڕ‪ .‬و‪.‬‬ ‫دەستیان لە بەرهەمهێنانی دۆخەكەدا ع��وم��ەر ب��اڵ��ەك��ی‪ .‬مەكتەبی بیروهۆشیاری‬


‫‪65‬‬

‫یەكێتی‪ .‬سلێمانی‪2005‬‬ ‫‪ .9‬د‪ .‬عەلی‌‌وەردی‪ .‬توێژینەوەیەك دەربارەی‬ ‫سروشتی كۆمەڵی عیراق‪ .‬و‪ .‬خەبات مەحمود‪.‬‬ ‫چاپەمەنی تیشك‪.‬‬ ‫‪ .10‬عەلی زەڵمی‪ .‬شوناس لە مژدەكانی‬ ‫مۆدێرنەوە بۆ گومانەكانی پۆست مۆدێرنە‪.‬‬ ‫ن��اوەن��دی مەستی‪ .‬چاپی ی��ەك��ەم‪ .‬سلێمانی‬ ‫‪.2012‬‬ ‫‪ .11‬سەید حوسێن نەسر‪‌‌.‬و تار (پەیوەندی‬ ‫ئایینەكان لە سایەی قەیرانەكانی دەوروبەر)‪.‬‬ ‫‌‌و ‪ .‬رای��ان عوسمان‪ .‬رۆژن��ام��ەی دەستوور‪.‬‬ ‫ژمارە ‪2009 . 4‬‬ ‫‪ .12‬بەختیار عەلی‪ .‬لە دی��ارەوە بۆ نادیار‪،‬‬ ‫چاپخانەی كارۆ‪ .‬كتێبخانەی ئەندێشە‪ .‬چاپی‬ ‫یەكەم‪ .‬سلێمانی‪ 2011 .‬ل ‪.15.17‬‬ ‫* ژینگەی پەشۆكاو‪ .‬چەمكێكی بەختیار‬ ‫عەلی یە لە كتێبی چێژی مەرگدۆستی دا ‪.‬‬ ‫* دێڕە هۆنراوەیەكی هاورێم (كەریم قادر‬ ‫پوورە)‪.‬‬

‫سه‌رچاوه فارسییەكان‪:‬‬ ‫‪ .1‬جورج ریترز‪ ،‬نڤریهجامعه شناسی در‬ ‫دوران معاصر‪ ،‬ترجمە محسن پالپی‪ ،‬نشر‬ ‫گلرنگ یكتا‪ ،‬چاپ دوازدهم‪ ،‬تهران‪1386 ،‬‬ ‫‪ .2‬انتونی گیدنز‪ ،‬جامعە شناسی‪ ،‬ترجمە‬ ‫منوچهر صبوری‪ ،‬نشرنی‪ ،‬چ��اپ سیزدهم‪،‬‬ ‫تهران‪1383 ،‬‬ ‫‪ .3‬پیتر كیویستو‪ ،‬اندیشەهای بنیادی در‬ ‫جامعەشناسی‪ ،‬ترجمە منوچهر صبوری‪،‬‬ ‫نشرنی‪ ،‬تهران‪1384 ،‬‬ ‫‪ .4‬د‪ .‬عباس میالنی‪ ،‬تجدد‌‌و تجدد ستیزی در‬ ‫ایران‪ ،‬نشر اختران‪ ،‬چاپ هفتم‪ ،‬تهران‪1387 ،‬‬ ‫‪ .5‬ماكس‌‌و بر‪ ،‬مفاهیم اساسی جامعەشناسی‪،‬‬ ‫ترجمە احمد صدارتی‪ ،‬نشر مركز‪ ،‬چاپ هفتم‪،‬‬ ‫تهران‪1385 ،‬‬ ‫‪ .6‬انتونی گیدنز‪ ،‬تجددوتشخص‪ ،‬ترجمە‬ ‫ناصر موفقیان‪ ،‬نشر شومیز‪ ،‬چ��اپ ششم‪،‬‬ ‫تهران ‪.1376‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪66‬‬

‫وێناکردنی نه‌ته‌وه‌یه‌ک وه‌کو مه‌ترسی‬ ‫‪Image of a nation as a danger‬‬ ‫خه‌بات عه‌بدوڵاڵ‬


‫‪67‬‬

‫بۆ تێگه‌یشتن له‌ ئه‌نفال‪ ،‬خوێندنه‌وه‌ی‬ ‫ب��ه‌ع��س رۆڵ��ێ��ك��ی سێنتڕاڵی ه��ه‌ی��ه‌‪ .‬له‌‬ ‫راستیدا ئه‌سته‌مه‌ ب��ێ تێگه‌یشتن له‌‬ ‫به‌عس وه‌ك��و سیستمێكی تۆتالیتێری‬ ‫ع���ه‌ره‌ب���ی‪ ،‬ل��ه‌ ئ��ه‌ن��ف��ال‌‌و ت��ه‌ن��ان��ه‌ت له‌‬ ‫پێوه‌ندی نێوان ده‌وڵه‌تی عێراق‌‌و كورد‬ ‫به‌ ئێستاشه‌وه‌ تێبگه‌ین‪ .‬خوێندنه‌وه‌ی‬ ‫به‌عس خوێندنه‌وه‌یه‌كی فره‌ڕه‌هه‌ند‌‌و‬ ‫به‌ گرێ‌وگۆڵه‌‪ .‬چونكه‌ به‌عس چ وه‌ك‬ ‫حیزب‪ ،‬یان وه‌ك سیستم‪ ،‬پێكهاته‌یه‌كی‬ ‫یه‌كجار ئ��اڵ��ۆزه‌‪ ،‬ئاخر ئاڵۆزبوون له‌‬ ‫بنه‌ڕه‌تدا یه‌كێكه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌ دیاره‌كانی‬ ‫تۆتالیتاریزم‪ .‬بۆ تێگه‌یشتن له‌ ئه‌نفالیش‬ ‫الی فاشیزمی به‌عسی‪ ،‬هیچ شتێك‬ ‫هێنده‌ی خوێندنه‌وه‌ی به‌عس بۆ نه‌ته‌وه‌‌و‬ ‫ئایین گرنگ نییه‌‪ .‬له‌ راستیدا نه‌ته‌وه‌‌و‬ ‫ئاین ئ��ه‌و دوو كۆڵه‌كه‌ سه‌ره‌كییه‌ن‪،‬‬ ‫كه‌ هه‌موو جیهانبینی‌‌و ئایدۆلۆژیای‬ ‫به‌عسی له‌سه‌ر بنیاتنراوه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م وتاره‌ روو له‌ کۆڵه‌که‌ی یه‌که‌می‬ ‫تێڕوانینی به‌عسه‌‪ ،‬خوێندنه‌وه‌یه‌کی‬ ‫خێرایه‌ ب��ۆ پراکتیزه‌کردنی ئایدیای‬ ‫به‌عسی به‌رامبه‌ر ب��ه‌وی دی‪ .‬ئه‌ڵبه‌ته‌‬ ‫ئه‌نفال وه‌کو به‌رئه‌نجامی ئه‌م تێڕوانینه‌‪،‬‬ ‫سته‌می ئ��ه‌م فاشیزمه‌یه‌ له‌ کامڵترین‬ ‫شێوه‌یدا به‌سه‌ر ئه‌وی دیدا که‌ کورده‌‪.‬‬ ‫به‌ درێژایی‌ مێژوو‪ ،‬پێش دامه‌زراندن‌‌و‬ ‫پ��اش دام��ه‌زران��دن��ی‌ ده‌وڵ��ه‌ت��ی‌ عێراق‪،‬‬ ‫هیچ رژێمێك هێنده‌ی‌ به‌عس حسابی‌‬

‫بۆ مه‌ترسی‌ كورد له‌سه‌ر پاشه‌ڕۆژی‌‬ ‫عێراق‌‌و ده‌سه‌اڵته‌كه‌ی‌ نه‌كردبوو‪.‬‬ ‫له‌ سۆنگه‌ی‌ ئاسایشی‌ ناوخۆیی‌ عێراقی‬ ‫به‌عسه‌وه‌‪ ،‬كورد یه‌كه‌مین‌‌و گه‌وره‌ترین‬ ‫مه‌ترسی بووه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوه‌وه‌‪.‬‬ ‫بۆ به‌گژدا چوونه‌وه‌ی‌ ئه‌و مه‌ترسییه‌‪،‬‬ ‫به‌عس ماشێنی‌ جه‌نگێكی‌ بێ‌ بڕانه‌وه‌ی‌‬ ‫بۆ ته‌فروتوناكردنی‌ هێزی‌ مرۆیی‌ كورد‬ ‫وه‌گه‌ڕخست‌‪.‬‬ ‫به‌عس به‌ شێوه‌یه‌كی‌ سیستماتیكی‌و‬ ‫قۆناغ به‌ قۆناغ كه‌وته‌ ده‌ستنیشانكردن‌‌و‬ ‫سنوركێشانی‌ ژم��اره‌ی‌ كورد‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫ب��ه‌س��ێ‌ رێ��گ��ه‌ی‌ ج���ی���اواز؛ ی��ه‌ك��ه‌م��ی��ان‬ ‫ته‌عریبكردن‪ ،‬دووه‌م��ی��ان راگواستن‌‌و‬ ‫سێیه‌میشیان قڕكردن‪.‬‬ ‫ل���ه‌ت��ێ��ڕوان��ی��ن��ی‌ ب���ه‌ع���س���ه‌وه‌‪ ،‬ك���ورد‬ ‫كه‌مینه‌یه‌كی‌ ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی��ی‌و كوردستان‬ ‫به‌شێكی‌ خاكی‌ عێراقه‌‪ ،‬كورد میوانی‌‬ ‫خاكی‌ ع��ه‌ره‌ب��ه‌‌و ب��ه‌و پێیه‌ش جگه‌ له‌‬ ‫كۆمه‌ڵێك مافی‌ ك��ول��ت��ووری‌و پێكه‌وه‬ ‫‌ژیانی‌ هه‌میشه‌یی‌ له‌گه‌ڵ‌ عه‌ره‌بدا‪ ،‬هیچ‬ ‫مافێكی‌‌تریان نییه‌‪.‬‬ ‫ب��ه‌ع��س��ی��ی��ه‌ک��ان ب���اوه‌ڕی���ان ب��ه‌ ی��ه‌ک‬ ‫ن��ه‌ت��ه‌وه‌‌و ی��ه‌ک نیشتمانی یه‌کگرتوو‬ ‫هه‌بو‌و‪ ،‬ئه‌و نیشتمانه‌ى كه‌ به‌ بڕوای‬ ‫ئ�����ه‌وان دان��ی��ش��ت��وان��ه‌ك��ه‌ى ت��ه‌ن��ه��ا له‌‬ ‫نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب پێكدێت‌و خاكه‌كه‌شى‬ ‫ده‌ك��ه‌وێ��ت��ه‌ ن��ێ��وان چیاكانى ت��ۆرۆس‌و‬ ‫پشت كێو‌و ڕووب��ارى شه‌تولعه‌ره‌ب‌و‬ ‫ده‌ریاى عه‌ره‌بی‌و چیاكانى حه‌به‌شه‌‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪68‬‬

‫ئ��ۆق��ی��ان��وس��ى ئ��ه‌ت��ڵ��ه‌س��ى‌و ده‌ری�����اى‬ ‫ناوه‌ڕاسته‌وه‌‪.‬‬ ‫ف��اش��ی��زم��ى ب��ه‌ع��س��ى‪ ،‬ك��ه‌ ن��وێ��ن��ه‌رى‬ ‫سیاسیی ناسیۆنالیزمى عه‌ره‌بی بوو‌‪،‬‬ ‫له‌ هه‌وڵى شێلگیرانه‌دا بوو تا هه‌موو‬ ‫گه‌ل‌و گرووپه‌ ئیتنی‌و ئاینییه‌كانى وه‌ك‬ ‫كورده‌كانى عێراق‌و سوریا‪ ،‬مارۆنى‌و‬ ‫ئۆرتۆدۆكسه‌كانى لوبنان‪ ،‬قیبتییه‌كانى‬ ‫میسر‪ ،‬به‌ربه‌ره‌كانى جه‌زائیر‌و تونس‌و‬ ‫ئه‌مازیغییه‌کانی مه‌غریب‪ ،‬فه‌ڵه‌كانى‬ ‫س��وری��ا‌و س���ودان‌و ئ����وردون‌و عێراق‬ ‫ته‌عریب بكات‪ ،‬به‌عس پێى وابوو ئه‌و‬ ‫گرووپه‌ ئیتنی‌و ئاینییانه‌ى‪ ،‬كه‌ عه‌ره‌ب‬ ‫ن��ی��ن‌و ن��ات��وان��ن ل��ه‌ن��او ع��ه‌ره‌ب��ه‌ك��ان��دا‬ ‫بتوێنه‌وه‌ میوانی نیشتمانی عه‌ره‌بن‌و‬ ‫ده‌ب��ێ��ت ملكه‌چى ئ��ه‌و یاسا تایبه‌تانه‌‬ ‫بن‪ ،‬كه‌ سنوور بۆ ئه‌رك‌و مافه‌كانیان‬ ‫داده‌نێن نه‌كا زیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى‬ ‫نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب بگه‌یه‌نن‪1.‬‬ ‫عه‌فله‌ق وه‌کو به‌خشنده‌ییه‌کی گه‌وره‌‬ ‫باس له‌ رێگه‌پێدانی به‌عس ده‌ک��ات له‌‬ ‫عێراقدا‪ ،‬که‌ ک��ورده‌ک��ان فێری زمانی‬ ‫خۆیان بن‪ ،‬به‌اڵم مه‌رجی هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی��ه‌‪ ،‬که‌ نابێت مه‌ترسی له‌ سه‌ر‬ ‫ده‌وڵه‌ت چێ بکه‌ن‪ .‬به‌سه‌رسوڕمانه‌وه‌‬ ‫ده‌پرسێت‪ :‬تاکه‌کانی گه‌ل له‌ کورده‌کان‬ ‫چییان له‌وه‌ زیاتر ده‌وێت‪ ،‬که‌ ژیانێکی‬ ‫خۆشگوزه‌ران بژین؟‪2‬‬ ‫ب��ه‌ع��س ل��ه‌ رێ���ی‌ ده‌س��ت��ك��اری��ك��ردن��ی‌‬ ‫س��ه‌رژم��ێ��ری��ی��ه‌ك��ان‌‌و ده‌س��ت��ێ��وه‌ردان��ی‌‬

‫راسته‌وخۆ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ژماره‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ك��ورد‪ ،‬چه‌ندین خێڵ‌‌و ئاین‌‌و ئایننرا‌و‬ ‫ته‌ریقه‌تی‌ له‌ ك��ورد داب��ڕی‌‌و «له‌ساڵی‌‬ ‫‪1977‬دا بڕیارێكیان ده‌رك����رد‪ ،‬ك��ه‌ به‌‬ ‫گوێره‌ی‌ ئه‌و بڕیاره‌ چه‌ندین عه‌شیره‌ت‌‌و‬ ‫پ���ه‌ی���ڕه‌وك���ه‌ران���ی‌ ئ��ای��ن��ی‌ ج��ی��اج��ی��ای‌‬ ‫كوردستان به‌ عه‌ره‌ب له‌ قه‌ڵه‌م دران‌‌و‬ ‫ل��ه ‌ن��اون��ووس��ی‌ گشتی‌ ‪1977/10/17‬دا‬ ‫ع��ه‌ره‌ب نووسیان ك���ردن‪ ،3‬له‌وانه‌ش‬ ‫ی��ه‌زی��دی��ی��ه‌ك��ان‪ ،‬ك��ی��ك��ان‪ ،‬گ���ه‌رگ���ه‌ری‌‪،‬‬ ‫ش��ه‌ب��ه‌ك‪ ،‬گێژ‪ ،‬پ��ااڵن��ی‌‪ ،‬ساڵه‌یی‌‪ ،‬شێخ‬ ‫بزێنی‌‪ ،‬دیانه‌كانی‌ كوردستان‌‌و شێخ‌‌و‬ ‫سه‌یده‌كانی کوردستان‪ 4.‬‬ ‫روو پێوی‌ خاكی‌ كوردستانی‌ باشوور‬ ‫ب��ه‌ زۆرت����ر ل��ه‌ ‪ 85.000‬کیلۆمه‌تری‬ ‫چوارگۆشه‌ داده‌نرێت‪ ،‬له‌و رووبه‌ره‌دا‬ ‫م��ه‌ڵ��ب��ه‌ن��دی‌ پێنج پ��ارێ��زگ��ا‪ :‬سلێمانی‌‪،‬‬ ‫ك��ه‌رك��وك‪ ،‬هه‌ولێر‪ ،‬م��وس��ڵ‌‌و ده��ۆك‌‌و‬ ‫سی‌وحه‌وت قه‌زا‌و سه‌دوسی‌ ناحیه‌ی‌‬ ‫تێده‌كه‌وێت‪.‬‬ ‫ئه‌و رووب��ه‌ره‌ به‌شی‌ ه��ه‌ره‌ گ��ه‌وره‌ی‌‬ ‫چ�����ڕی‌ دان����ی����ش����ت����وان‌‌و س����ه‌رچ����اوه‌‬ ‫بێشوماره‌كانی‌ نه‌وت‌‌و ئاو‌و كانزاكانی‌‬ ‫هه‌موو عێراقی ئێستای‌ تێده‌كه‌وێت‪ .‬به‬ ‫‌پێی‌ ئه‌و سنوره‌ی‪ ‌،‬كه‌ له‌ ساڵی‌ ‪1974‬دا‬ ‫بۆ ناوچه‌ی‌ ئۆتۆنۆمی‌ دانرا‌و به‌عس به‌‬ ‫كوردستانی‌ له‌ قه‌ڵه‌م‌دا‪ ،‬ته‌نیا ‪36.347‬‬ ‫کیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌ی له‌و روو پێوه‌‬ ‫هێشته‌وه‪ ‌،‬كه‌ مه‌ڵبه‌نده‌كانی‌ هه‌ر سێ‌‬ ‫پارێزگای‌ سلێمانی‌‌و هه‌ولێر‌و دهۆك‌‌و‬


‫‪69‬‬

‫ی له‌‬ ‫بیست‌ویه‌ك ق��ه‌زا‌و حه‌فتا ناحیه‌ ‌‬ ‫خۆ گرتووه‌‪ .‬به‌مه‌ش زۆرتر له‌ ‪48.653‬‬ ‫کیلۆمه‌تری چ��وارگ��ۆش��ه‌ی‌ ل��ه‌ خاكی‌‬ ‫كوردستانی‌ باشوور داب��ڕی‌‌و هه‌موو‬ ‫ن��اوچ��ه‌ ستراتیجییه‌كانی‌ ك��ه‌رك��وك‌‌و‬ ‫موسڵ‌‌و خانه‌قین‌‌و ده‌وروبه‌ریانی‌ له‬ ‫‌سنوری‌ ناوچه‌ی‌ ئۆتۆنۆمی‌ ده‌رهێنا‌و‬ ‫به ‌خاكی‌ عه‌ره‌بی‌ له ‌قه‌ڵه‌م دان‌‌و به‌‬ ‫كاوه‌خۆ كه‌وته‌ ته‌عریبكردنیان‪.‬‬ ‫س��ی��اس��ه‌ت��ی‌ ت��ه‌ع��ری��ب‪ ،‬راگ��واس��ت��ن‌‌و‬ ‫نیشته‌جێكردنی‌ زۆره‌ملێیانه‌ی‌ به‌ دوای‌‬ ‫خۆیدا هێنا‪ .‬هه‌ر له‌ سۆنگه‌ی‌ ئاسایشی‌‬ ‫ناوخۆیی‌ عێراقه‌وه‌‪ ،‬راگواستنی‌ كورد‬ ‫چه‌ند هۆكارێكی‌ بۆ كرا ب��ووه‌ بنه‌ما‪،‬‬ ‫ك��ه‌ ب��ه‌ پ��ێ��ی‌ ئ���ه‌و ه��ۆك��اران��ه‌ چه‌ندین‬ ‫ناوچه‌ی‌ جیاجیای‌ سه‌ر به‌ كوردستانی‌‬ ‫ب��اش��وور ل��ه‌ خ��ه‌ڵ��ك��ه‌ك��ه‌ی‌ چ��ۆڵ��ك��ران‌‌و‬ ‫به ‌هێزی ‌سوپا‌و دانیشتوانی ‌عه‌ره‌ب‬ ‫پڕكرانه‌وه‌‪ .‬‬ ‫ه��ۆك��اره‌ك��ان��ی‌راگ��واس��ت��ن ج��ی��اوازن‪،‬‬ ‫گرنگترینیان ئه‌مانه‌ بوون‪:‬‬ ‫‪1‬ـ���ـ راگ���واس���ت���ن ب���ه‌ ه���ۆی‌ ت����ه‌وه‌ره‌‬ ‫ستراتیجییه‌كانه‌وه‌‪ :‬كه‌ قه‌زاكانی‌ به‌دره‌‌و‬ ‫مه‌نده‌لی‌‌و خانه‌قین‌‌و شێخان‌‌و تلكێف‌‌و‬ ‫ته‌له‌عفه‌ر‌و شنگار‌و به‌شێك له‌ قه‌زاكانی‌‬ ‫توز‌و زاخۆی‌ گرتبۆ‌وه‌‪.‬‬ ‫‪2‬ـ����ـ راگ���واس���ت���ن ب���ه‌ ه����ۆی‌ ن��اوچ��ه‌‬ ‫نه‌وتاوییه‌كانه‌وه‌‪ :‬ق��ه‌زای‌ كه‌ركوك‌‌و‬ ‫هه‌ر یه‌كه‌ له‌ قه‌زاكانی‌ دوبز‌و كۆیه‌ی‌‬ ‫گرتبۆ‌وه‌‪.‬‬

‫‪3‬ـ�����ـ راگ���واس���ت���ن ب���ه‌ ه����ۆی‌ ن��اوچ�� ‌ه‬ ‫سنورییه‌كانه‌وه‌‪ :‬قه‌زاكانی‌ هه‌ڵه‌بجه‌‌و‬ ‫پێنجوێن‌‌و شارباژێڕ‌و دوكان‌‌و پشده‌ر‌و‬ ‫چۆمان‌‌و ره‌وان���دز‌و زێبار‌و ئامێدی‌‌و‬ ‫زاخۆی‌ گرتبۆ‌وه‪5.‬‬ ‫‪4‬ـ����ـ راگ���واس���ت���ن ب���ه‌ ه����ۆی‌ ج��ه‌ن��گ��ی‌‬ ‫ك����وردس����ت����ان����ه‌وه‌‪ :‬ه���ه‌م���وو گ��ون��د‌و‬ ‫ئاواییه‌كانی‌ كوردستانی‌ گرتبۆ‌وه‌‪ ،‬كه‌‬ ‫هێزی‌ سوپا نه‌یده‌توانی راسته‌وخۆ‬ ‫بیانخاته‌ ژێر كۆنترۆڵی‌ خۆیه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌نجامی‌ ئ��ه‌م سیاسه‌ته‌‪ ،‬ل��ه ‌نێوان‬ ‫سااڵنی‌ ‪1982-1968‬دا پتر له‌ ‪200.000‬‬ ‫ك��وردی‌ فه‌یلی‌ له‌ شاره‌كانی‌ به‌غدا‌دو‬ ‫قه‌زاكانی‌ ب��ه‌دره‌‌و مه‌نده‌لی‌‌و خانه‌قین‬ ‫ده‌رك������ران‌‌و ره‌وان�����ه‌ی‌ ئ��ێ��ران ك���ران‪.‬‬ ‫به‌شی‌ زۆری‌ ناوچه‌ راگوێزراوه‌كانی‌‬ ‫سنور‌و ناوچه‌ نه‌وتاوییه‌كانیش به‌ره‌و‬ ‫قواڵیی‌ شار‌و شارۆچكه‌كانی‌ سه‌ر به‌‬ ‫ناوچه‌ی‌ ئۆتۆنۆمی‌ كۆچیان پێكرا‌و له‌‬ ‫ئ��ۆردوگ��ای‌ زۆره‌ملێدا نیشته‌جێكران‪.‬‬ ‫بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ته‌نیا له‌ پارێزگای‌‬ ‫سلێمانیدا‪ ،‬ع��ێ��راق ‪ 29‬ئ��ۆردوگ��ا‌و له‌‬ ‫پ��ارێ��زگ��ای‌ ه��ه‌ول��ێ��ردا ‪ 16‬ئ��ۆردوگ��ا‌و‬ ‫له‌ پارێزگای‌ دهۆكدا ‪ 14‬ئۆردوگای‌‬ ‫زۆره‌ملێی‌ دروست كردبوو‪6.‬‬ ‫له‌ ساڵی‌ ‪ 1985‬به‌دواوه‌‌و له‌ گه‌رمه‌ی‌‬ ‫ج��ه‌ن��گ��ی‌ ع��ێ��راق‌ـ��ـ ئ��ێ��ران‌‌و ع��ێ��راق‌ ــ‬ ‫كوردستاندا‪ ،‬سیاسه‌تی‌ سوتماككردنی‌‬ ‫ك��وردس��ت��ان ئاقارێكی‌ مه‌ترسیداری‌‬ ‫گرته‌به‌ر‪ ،‬ئه‌و سیاسه‌ته‌ له‌ ماوه‌ی‌ ته‌نیا‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪70‬‬

‫چوار ساڵدا تا كۆتایی‌ هاوینی‌ ‪ 1988‬ك ‌ه‬ ‫پرۆسێسه‌كانی‌ ئه‌نفال گه‌یشتنه‌ ترۆپك‪،‬‬ ‫له‌ كۆی‌ ‪ 4654‬گوندی سه‌ر به‌ هه‌ر سێ‌‬ ‫پارێزگای سلێمانی‌‌و هه‌ولێر‌و دهۆك‪،‬‬ ‫‪ 4006‬گ��ون��دی‌ ل��ه‌گ��ه‌ڵ‌ خ��اك��دا ته‌خت‬ ‫كران‌‌و سوتێنران‪ .‬له‌ كۆی‌ ‪ 2035‬گوندی‌‬ ‫ته‌نیا س��ه‌ر ب��ه‌ پ��ارێ��زگ��ای‌ سلێمانیدا‪،‬‬ ‫سه‌رجه‌م ‪ 1992‬گوندی‌ خاپوور كران‪.‬‬ ‫له‌پارێزگای‌ هه‌ولێریشدا له‌ كۆی‌ ‪1496‬‬ ‫گوند‪ ،‬سه‌رجه‌م ‪ 1205‬گوندی‌ خاپوور‬ ‫ك��ران‪ .‬دواج���ار له‌ پارێزگای‌ دهۆكدا‬ ‫ل��ه‌ ك��ۆی‌ ‪ 1123‬گ��ون��د‪ ،‬س��ه‌رج��ه‌م ‪809‬‬ ‫گوندی‌ خاپوور كران‪ .‬ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای‌‬ ‫كاولكردنی‌ سه‌دان گوند‌و ده‌یان قه‌زا‌و‬ ‫ناحیه‌ی‌ سه‌ر به‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كانی‌‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی‌ ناوچه‌ی‌ ئۆتۆنۆمی‌‪.‬‬ ‫پێش پرۆسێسه‌كانی‌ ئه‌نفال‪ ،‬به‌شێكی‌‬ ‫زۆری‌ دان��ی��ش��ت��وان��ی‌ ئ��ه‌و ن��اوچ��ان��ه‌ی‌‬ ‫راده‌گوێزران ده‌برانه‌ ئۆردوگاوه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌نفال له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ راگواستندا ئامانجه‌‬ ‫ش��اراوه‌ك��ه‌ی‌ به‌عسی له‌پشته‌وه‌ بوو‪،‬‬ ‫ئامانجی‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ژماره‌ی‌ كورد‬ ‫ئه‌گه‌ر به‌ ق��ڕك��ردن‌‌و قه‌اڵچۆكردنیش‬ ‫بێت‪.‬‬ ‫جینۆساید‪ ،‬كه‌ ره‌شه‌كوژی‌‌و قڕكردن‬ ‫ده‌گرێته‌وه‌‪ ،‬یه‌كێكه‌ له‌و تاوانانه‌ی‌‪ ،‬كه‌‬ ‫به‌ پێی‌ بڕیاری‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان‪،‬‬ ‫نه‌ك هه‌ر دژ به‌و كه‌سانه‌یه‪ ‌،‬كه‌ كاره‌كه‌‬ ‫ده‌یانگرێته‌وه‌‪ ،‬به‌ڵكو تاوانێكه‌ دژ به‌‬ ‫مرۆڤایه‌تی‌‪.‬‬

‫به ‌پێی‌ ئ��ه‌و كۆنڤێنشنه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی ‌ه‬ ‫كگرتوه‌كان به‌ تێكڕای‌ ده‌ن��گ قبووڵی‌‬ ‫كرد‌و له‌ ‪1951/1/12‬ه‌وه‌ كاری‌ پێده‌كرێت‪،‬‬ ‫پ��ێ��ن��اس��ه‌ی‌ ق���ڕك���ردن ب��ه‌ ی��ه‌ك��ێ��ك ل��ه‌م‬ ‫هه‌ڵس‌وكه‌وتانه‌ی‌‪ ،‬كه‌ به‌ ئه‌نقه‌ست بۆ‬ ‫له‌نێوبردنی‌ سه‌رجه‌م‪ ،‬یان به‌شێك له‌‬ ‫گرووپێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‪ ،‬یان نه‌ژادیی‪ ‌،‬یان‬ ‫ئایینی‌ ئه‌نجام ده‌درێت‪ ،‬پێناسه‌كراوه‌‪7:‬‬ ‫ئا ــ كوشتنی‌ ئه‌ندامه‌كانی‌ گرووپێك‬ ‫(نه‌ته‌وه‌یه‌ك)‪.‬‬ ‫ب ــ زیانگه‌یاندن به‌ ته‌واوی‌ ئه‌ندامانی‌‬ ‫گرووپه‌كه‌‪ ،‬چ له‌ رووی‌ فیزیكییه‌وه‌‪ ،‬چ‬ ‫له‌ ڕووی‌ عه‌قڵییه‌وه‌‪.‬‬ ‫پ‪ .‬دانانی‌ گرووپه‌كه‌ له‌ ژێر باودۆخێكی‌‬ ‫ئه‌وتۆ‪ ،‬كه‌ ببێته‌ هۆی‌ له ‌ناو چوونی‌‬ ‫هه‌موو یان به‌شێكی‌ ئه‌ندامه‌كانی‌‪.‬‬ ‫ت ــ رێگاگرتن به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك له‌‬ ‫زاوزێ‌‌و گه‌شه‌كردن له‌ ناو گرووپه‌كه‌دا‪.‬‬ ‫چ ـ��ـ ب��ه‌ زۆر م��ن��داڵ‌ گ��واس��ت��ن��ه‌وه‌ له‌‬ ‫گروپێكه‌وه‌ بۆ گروپێكی‌‌تر‪8».‬‬ ‫به‌ پێی‌ ئ��ه‌م كۆنڤێنشنه‌ بێت‪ ،‬عێراق‬ ‫پ��ێ��ش پ��رۆس��ێ��س��ی‌ ئ��ه‌ن��ف��ال��ه‌ك��ان��ی��ش له‌‬ ‫ساڵی‌ ‪1988‬دا‪ ،‬جینۆسایدی‌ دژی‌ كورد‬ ‫ئه‌نجامداوه‌‪.‬‬ ‫له‌ شااڵوی‌ ڕفاندنی‌ زۆرتر له‌ ‪8000‬‬ ‫ك��ه‌س��ی‌ س���ه‌ر ب���ه‌ ب��ارزان��ی��ی��ه‌ك��ان له‌‬ ‫ته‌مموزی‌ ‪1983‬دا‪ ،‬سه‌دام حوسێن ته‌نیا‬ ‫دوو مانگ دوای‌ ئه‌و كاره‌ مه‌به‌ستی‌‬


‫‪71‬‬

‫رژێمه‌كه‌ی‌ له‌و كاره‌ نه‌شارده‌وه‌‌و به‌‬ ‫ئاشكرا له‌ ده‌زگاكانی‌ میدیاوه‌ وتی‌‪:‬‬ ‫ئێمه‌ س���زای‌ ه��ه‌م��وو ئ���ه‌و كه‌سانه‌‬ ‫ده‌ده‌ین‪ ،‬كه‌ هاریكاری‌ له‌گه‌ڵ‌ كوڕه‌كانی‌‬ ‫بارزانیدا ده‌كه‌ن‪ ،‬ئه‌وانه‌ به‌ توندی‌ سزای‌‬ ‫خۆیان وه‌رگرت‌‌و فڕێدرانه‌ دۆزه‌خه‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها له‌ سه‌ره‌تای‌ ساڵی‌ خوێندنی‌‬ ‫‪1986-1985‬دا‪ ،‬ع��ێ��راق ‪ 1500‬مناڵی‌‬ ‫كوردی‌ ته‌مه‌ن ‪ 14-8‬سااڵنی‌ به‌ بیانوی‌‬ ‫تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ دایك‌‌و باوك‌‌و خزم‌‌و‬ ‫ك��ه‌س��وك��اره‌ك��ان��ی��ان وه‌ك ب��ارم��ت��ه‌ له‌‬ ‫قوتابخانه‌كاندا رفاند‪9 .‬‬ ‫پێش شااڵوه‌كانی‌ ئه‌نفال‌‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌‬ ‫ئه‌و پرۆسێسه‌دا‪ ،‬له‌ چه‌ندین شوێنی‌‬ ‫جیاجیای‌ كوردستان‪ ،‬چه‌كی‌ كیمیایی‌‬ ‫دژی‌ دانیشتوانه‌ سیڤیله‌كه‌ی‌ كوردستان‬ ‫ب��ه‌ك��اره��ێ��ن��را‪ .‬ل��ه‌ ب��ۆردوم��ان��ی‌ ش��اری‌‬ ‫هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ ‪1988/3/16‬دا‪ ،‬ده‌وروبه‌ری‌‬ ‫‪ 10.000‬كه‌س كوژران‌‌و برینداربوون‪.‬‬ ‫پاش كوشتاره‌كه‌ هه‌زاران ساوای‌ بێ‌‬ ‫دایك‌‌و باوك‌‌و به‌شێكی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌‬ ‫ئه‌و شاره‌‪ ،‬له‌ الیه‌ن هێزه‌كانی‌ عێراقه‌وه‌‬ ‫ده‌ستگیركران‌‌و راپێچی‌ شوێنی‌ نادیار‬ ‫كران‪.‬‬ ‫ل��ه ‌م���ێ���ژووی‌ ن��وێ��ی‌ ك������ورددا‪ ،‬هیچ‬ ‫پرۆسێسێكی‌ ع��ه‌س��ك��ه‌ری��ی‌ هێنده‌ی‌‬ ‫پ��رۆس��ێ��س��ه‌ك��ان��ی‌ ئ���ه‌ن���ف���ال روو له‌‬ ‫له‌ناوبردنی‌ كورد نه‌بووه‌‪ .‬له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌‬ ‫راگ��واس��ت��ن‌‌و ته‌عریبدا‪ ،‬ب��ه‌ مه‌به‌ستی‌‬ ‫كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ژم��اره‌ی‌ كورد‪ ،‬ئه‌نفال‬

‫روو له‌ قڕكردن‌‌و قه‌اڵچۆكردنی‌ كورد‬ ‫بوو‪.‬‬ ‫ئه‌نفال كاردانه‌وه‌ نه‌بوو‪ ،‬پێش ده‌سپێكی‌‬ ‫ئه‌و پرۆسێسه‌‪ ،‬ده‌وڵه‌تی‌ عێراق پالنی‌‬ ‫ك���اره‌ك���ه‌ی‌ داڕش��ت��ب��وو‪ ،‬ن��اوچ��ه‌ك��ان��ی‌‬ ‫ق��ڕك��ردن��ی‌ دی����اری ك���ردب���وو‪ ،‬ب��ه‌ پێی‌‬ ‫بڕیارێكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ركردایه‌تی‌‬ ‫شۆڕش له‌ ‪1987/6/30‬دا‪ ،‬عێراق هه‌موو‬ ‫ب��ه‌ڕێ��وه‌ب��ه‌رای��ه‌ت��ی��ی��ه‌ك��ان��ی‌ كشتوكاڵیی‌‬ ‫ش�����ار‌و دێ��ه��ات��ه‌ك��ان��ی‌ ك��وردس��ت��ان��ی‌‬ ‫ه��ه‌ڵ��وه‌ش��ان��ده‌وه‌‌و ه��ه‌م��وو كه‌ره‌سته‌‬ ‫كشتوكاڵییه‌كانیشی‌ ق��ه‌ده‌غ��ه‌ ك��رد‪10.‬‬ ‫س��ه‌رج��ه‌م قوتابخانه‌‌و نه‌خۆشخانه‌‌و‬ ‫كاره‌ خزمه‌تگوزارییه‌كانی‌ كێشایه‌وه‌‌و‬ ‫زۆنێكی‌ ئاسایشی‌ دروستكرد‪ .‬به‌ پێی‌‬ ‫چه‌ند بڕیارێكی‌ نهێنی‌‌تر‪ ،‬كه‌ (مه‌كته‌بی‌‬ ‫ته‌نزیمی‌ شیمال) ده‌ریكرد‪ ،‬داوا كرا وه‌كو‬ ‫ناوچه‌یه‌كی‌ عه‌سكه‌ریی‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌‬ ‫ناوچه‌كانی‌ ناو زۆنه‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كه‌دا‬ ‫بكرێت‌‌و ه��ه‌ر كه‌سێكی‌ ته‌مه‌ن پانزه‌‬ ‫س��اڵ‌ ب��ه ‌ب��ان��ه‌وه‌ ده‌ستگیر ك��را‪ ،‬پاش‬ ‫وه‌رگرتنی‌ زانیاری‌ لێی‌‪ ،‬بكوژرێت‪.‬‬ ‫ك��ه‌ ه��ێ��رش��ه‌ك��ان��ی‌ ئ��ه‌ن��ف��ال ده‌س��ت��ی��ان‬ ‫پێكرد‪ ،‬ئیتر زۆنه‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كه‌‪ ،‬كه‌‬ ‫روو پێوه‌كه‌ی‌ ده‌یان هه‌زار كیلۆمه‌تری‌‬ ‫چ��وارگ��ۆش��ه‌ی‌ خ���اك ب���وو‪ ،‬ه����ه‌زاران‬ ‫گوند‌و ئاوایی‌‌و س��ه‌دان ه��ه‌زار كه‌سی‌‬ ‫سیڤیلی‌ تێدا ده‌ژیا‪ ،‬سه‌رله‌به‌ر بووه‌ یه‌ك‬ ‫نیشانی‌ عه‌سكه‌ریی‌ سوپای‌ عێراق‪.‬‬ ‫یه‌كێك له‌ رزگاربووانی‌ ئه‌و پرۆسێسه‌‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪72‬‬

‫ی سه‌ر‬ ‫ك��ه‌ خه‌ڵكی‌ گ��ون��دی‌ (ره‌ب����ات) ‌‬ ‫به‌ ناوچه‌ی‌ گه‌رمیانه‌‌و له‌ ‪1988/4/4‬‬ ‫له‌ الیه‌ن هێزه‌كانی‌ سوپای‌ عێراقه‌وه‌‬ ‫ده‌گیرێت‪ ،‬ده‌گێڕێته‌وه‌‌و ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫«دوژم����ن زۆر ب��ێ‌ ب��ه‌زه‌ی��ی��ان��ه‌‌و بێ‌‬ ‫گوێدانه‌ گریان‌‌و ه��اواری‌ ژن‌‌و منداڵ‌‪،‬‬ ‫هه‌مومانی‌ ره‌وانه‌ی‌ (قۆره‌تو)ی‌ نزیك‬ ‫خانه‌قین كرد‪ .‬شه‌پۆلێكی‌ زۆری‌تریشیان‬ ‫له‌و ده‌وروب��ه‌ره‌ هێنابووه‌ ئ��ه‌وێ‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫شه‌پۆله‌ی‌ ئێمه‌ی‌ تێدابووین ده‌گه‌یشته‌‬ ‫په‌نجا ه���ه‌زار ك���ه‌س‪ .‬دوو ش��ه‌و بێ‌‬ ‫نان‌‌و ئاو ماینه‌وه‌‪ .‬ئینجا له‌ ‪1988/4/6‬دا‬ ‫ئێمه‌یان گ��واس��ت��ه‌وه‌ ب��ۆ (ت��ۆپ��زاوا)ی‌‬ ‫كه‌ركوك‪ ،‬له‌وێ‌ به‌م جۆره‌ له‌ یه‌كتری‌‬ ‫جیاكراینه‌وه‌‪:‬‬ ‫ی���ه‌ك���ه‌م‪ :‬ت��ه‌م��ه‌ن��ی‌ دوازده‌ س���اڵ‌ تا‬ ‫چل‌وپێنج ساڵ‌‪.‬‬ ‫دوه‌م‪ :‬ته‌مه‌نی‌ په‌نجا ساڵ‌‌و سه‌رووتر‪.‬‬ ‫سێیه‌م‪ :‬كچ‪.‬‬ ‫چواره‌م‪ :‬ژن‌‌و منداڵ‌‪.‬‬ ‫یه‌كه‌م هه‌نگاو بێ‌سه‌روشوێنكردنی‌‬ ‫م��ێ��ردم��ن��داڵ‌‌و گ��ه‌ن��ج��ه‌ك��ان ب���وو‪ .‬وات��ه‌‬ ‫ئه‌و به‌شه‌ی له‌ دوازده‌ تا چل‌و پێنج‬ ‫س��اڵ‌ ده‌ب����وو‪ .‬ب��ه‌ چ���اوی‌ خ��ۆم بینیم‬ ‫دوو دوو به‌ ده‌ست‌وچاو به‌ستراوی‌‬ ‫س��واری‌ پ��اس‌و ئۆتۆمبیلی‌ سه‌رگیراو‬ ‫كران‪ .‬پاسه‌كان په‌نجه‌ره‌كانیان بۆییه‌‬ ‫كرابوون‌‌و ناوه‌وه‌یان دیار نه‌بوو‪ .‬له‬ ‫‌دوای‌ ئه‌وان نۆره‌ی‌ ئێمه‌ هات‪11.‬‬ ‫دوای‌ كیمیابارانكردنی‌ گوندی‌ شێخ‬

‫وه‌سانان له‌ ‪1987/4/15‬دا‪ ،‬كه‌ بووه‌ هۆی‌‬ ‫كوشتنی‌ ‪ 210‬كه‌س‌‌و برینداربونی‌ ‪360‬‬ ‫كه‌سی‌تر‪ ،‬له‌ س��ه‌ره‌ت��اوه‌ برینداره‌كان‬ ‫بۆ نه‌خۆشخانه‌ی‌ هه‌ولێر ره‌وانه‌كران‌‌و‬ ‫پاشان بۆ گرتوخانه‌ی‌ دائیره‌ی‌ ئه‌من‌‌و‬ ‫له‌وێش هه‌مویان گولله‌باران كران‪.‬‬ ‫گرووپێكی‌‌تر‪ ،‬كه‌ ژماره‌یان ‪ 400‬كه‌س‬ ‫ده‌بوو‪ ،‬دوای‌ بۆردومانێكی‌ كیمیایی‌ له‌‬ ‫ناوچه‌ی‌ سلێمانی‌‪ ،‬به‌ره‌و نه‌خۆشخانه‌ی‌‬ ‫ش���اره‌ك���ه‌ ك��ه‌وت��ن��ه‌ڕێ‌‪ ،‬ب���ه‌اڵم ده‌زگ���ا‬ ‫ئه‌منییه‌كانی‌ عێراق ده‌ستگیری‌ كردن‌‌و‬ ‫ل���ه‌رۆژی‌ ‪ 1988/4/2‬ل��ه ‌سه‌ربازگه‌ی‌‬ ‫تانجه‌رۆ هه‌موویانی‌ گولله‌باران كرد‌و‬ ‫به‌ كۆمه‌ڵ‌ له‌ گۆڕنران‪.‬‬ ‫هه‌ر له‌ دوا دوای‌ شااڵوه‌كانی‌ ئه‌نفال‌‌و‬ ‫له‌ كۆتایی‌ مانگی‌ ئابی‌ ‪1988‬دا‪ ،‬هه‌زاران‬ ‫كوردی‌ سیڤیل له‌ ناوچه‌ی‌ ئامێدی‌ له‌‬ ‫الی��ه‌ن هێزه‌كانی‌ عێراقه‌وه‌ ده‌ستگیر‬ ‫كران‌‌و دوایی‌تر هه‌موویان گولله‌باران‬ ‫كران‪12.‬‬ ‫ئه‌م پرۆسێسه‌ كه‌ له‌ مانگی‌ شوباته‌وه‌‬ ‫تا سه‌ره‌تاكانی‌ ئه‌یلولی‌ ‪ 1988‬درێژه‌ی‌‬ ‫هه‌بوو‪ ،‬ده‌كرێت دوای‌ هۆلۆكۆست به‌‬ ‫گه‌وره‌ترین تاوانی‌ جینۆساید دابنرێت‬ ‫كه‌ تێیدا ده‌ورب���ه‌ری‌ ‪ 182.000‬كه‌س‬ ‫گۆڕغه‌ریب کران‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌‌و په‌راوێزه‌کان‪:‬‬ ‫‪ .1‬ئه‌لبێرت عیسا (دک��ت��ۆر)‪ ،‬خوێندنه‌وه‌ی‬ ‫به‌عس بۆ فاشیزمی مێژوویی‪ ،‬لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی‬


‫‪73‬‬

‫سیاسی له‌سه‌ر به‌عسی عێراقی‪ ،‬چاپخانه‌ی‬ ‫ده‌رون‪.2004 ،‬‬ ‫‪ .2‬میشیل عفلق‪ ،‬فى سبیل البعث‪ ،‬دار الطلیعه‌‪،‬‬ ‫بیروت‪.1974 ،‬‬ ‫‪ .3‬چ��ی��ا‪ ،‬ئه‌منی ستراتیجی ع��ێ��راق‌‌و سێ‌‬ ‫ك��وچ��ك��ه‌ی به‌عسییان‪ :‬ت��ه‌رح��ی��ل‪ ،‬ته‌عریب‪،‬‬ ‫ته‌بعیس‪ ،‬له‌ باڵوكراوه‌كانی ده‌زگای ناوه‌ندی‬ ‫رۆشنبیری كۆمه‌ڵه‌ی ره‌نجده‌رانی كوردستان‪،‬‬ ‫‪ .1987‬ل‪.270‬‬ ‫‪ .4‬چیا‪ ،‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ .‬ل‪.134‬‬ ‫‪ .5‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ .‬ل‪.130‬‬ ‫‪ .6‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪.‬‬

‫‪ .7‬جاسم تۆفیق (دكتۆر) گۆڤاری سیاسه‌تی‬ ‫ده‌ولی‪ ،‬ژماره‌‪.3‬‬ ‫‪ .8‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪.‬‬ ‫‪ .9‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪.‬‬ ‫‪ .10‬الوقائع العراقیه‌‪ ،‬العدد ‪ ،3158‬بغداد‪،‬‬ ‫‪.1987/7/13‬‬ ‫‪ .11‬عه‌بدوڵاڵ كه‌ریم مه‌حمود‪ ،‬چاره‌نوسێكی‬ ‫ن��ادی��ار چ��ه‌ن��د دیمه‌نێك ل��ه‌ ئه‌نفاله‌كانه‌وه‌‪،‬‬ ‫ب�ڵ�اوك���راوه‌ی كۆمیته‌ی ب��ه‌رگ��ری ل��ه ‌مافی‬ ‫قوربانیانی ئه‌نفاله‌كان‪.1993 ،‬‬ ‫‪ .12‬جاسم تۆفیق (دكتۆر)‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی‬ ‫پێشووتر‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪74‬‬

‫بیری به‌عس‌و كاره‌ساتی ئه‌نفال‬ ‫خوێندنه‌وه‌یه‌كی کۆمه‌اڵیه‌تی ــ مێژوویی‬ ‫‪Baath ideology and the tragedy of Anfal‬‬ ‫‪An social – historical review‬‬

‫ئیبراهیم حاجی زه‌ڵمی‬


‫‪75‬‬

‫كاره‌ساتی ئه‌نفال‌و قڕكردنی كورد ل ‌ه‬ ‫مێژووی هاوچه‌رخدا وه‌ك پڕۆسه‌یه‌كی‬ ‫له‌نێوبردنی كۆمه‌ڵی كورد‪ ،‬ئه‌و تراژیدیا‬ ‫ئینسانییه‌ ترسناك‌و ماته‌م ئامێزه‌بوو‪،‬‬ ‫كه‌ وه‌ك په‌ڵه‌یه‌كی دزێ��وو ناشیرین‬ ‫به‌ده‌موچاوی ده‌وڵ��ه‌ت��ی م��ۆدێ��رن‌و به‌‬ ‫روخساری ناسیۆنالیستی عه‌ره‌بییه‌وه‌‬ ‫له‌ سه‌ده‌ی راب��ردوودا درووست بوو‪،‬‬ ‫که هه‌رده‌شمێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫چه‌مكی ئه‌نفال س��ه‌ره‌ت��ا چه‌مكێكی‬ ‫ئیسالمییه‌ له‌بریی ده‌ستکه‌وتی تااڵنیی‬ ‫شه‌ڕو له‌ كه‌لوپه‌ل‌و پاشماوه‌کانی‪ ،‬كه‌‬ ‫له‌ شه‌ڕه‌كاندا جێ ده‌مێنن له‌ الیه‌نی‬ ‫دۆراوانی شه‌ره‌وه‌‪ ،‬به‌كاربراوه‌‪ .‬له‌ نێو‬ ‫نه‌ته‌وه‌ كۆنه‌كانی دورگ��ه‌ی عه‌ره‌بیدا‬ ‫وش��ه‌ك��ه‌ ه����ه‌روا ب��ه ه��ه‌ڕه‌م��ی ب��ه‌ك��ار‬ ‫نه‌براوه‪ ‌،‬به‌ڵكو وه‌ چه‌مكی ده‌ستکه‌وتی‬ ‫تااڵنیی پاشماوه‌ی جه‌نگ به‌كاربراوه‌؛‬ ‫وه‌ك كرده‌یه‌كی خواستراوی عه‌ره‌بی‬ ‫بیاباننیشینی سه‌ده‌كانی پێش ئیسالم‬ ‫ب��ووه ل��ه دی���ارده‌ی ت��ااڵن��ی‌و ژن‌و کچ‬ ‫رفاندن‪ ‌.‬ئه‌م دیارده‌یه به‌ هاتنی ئیسالم‬ ‫جۆرێك له‌ چوارچێوه‌و قاڵبی ئایینی‬ ‫بۆ درووستكراوه‌و ئامانج‌و مه‌به‌ست‌و‬ ‫چۆنیه‌تیی جێبه‌جێكردنی له ‌نێو بۆته‌ی‬ ‫ده‌قی پیرۆزی قورئانییدا بۆ رێكخراوه‪،‬‬ ‫جۆرێك‪ ،‬که ره‌وایی به‌م كرده‌یه‌ دراوه‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش بۆ مه‌به‌ستی به حه‌اڵڵكردنی‬ ‫ك���اری ك��وش��ت��ن‌و داگ��ی��رك��ردن��ی م��اڵ‌و‬ ‫س����ام����ان‌و ب��ه‌خ��ش��ی��ن��ی ده‌س����ه‌اڵت����ی‬

‫ه��ه‌ڵ��س��وك��ه‌وت ب���ه‌ الی���ه‌ن���ی ب����راوه‌ی‬ ‫ش��ه‌ره‌ك��ان ب��ه‌ ه��ه‌م��وو ئ��ه‌و شتانه‌ی‌‬ ‫له ‌الیه‌نی دۆراو ده‌ستی ك��ه‌وت��ووه‌و‬ ‫لێی ج��ێ��م��اوه‌‪ ،‬ب��ه‌اڵم ل��ه‌ چ��وارچ��ێ��وه‌ی‬ ‫شه‌ریعه‌تدا‪.‬‬ ‫ئه‌نفال چه‌مكێکه‪ ،‬كه‌ ده‌وڵه‌تی به‌عسی‬ ‫ناسیۆنالیستی عه‌ره‌بی عیراق به‌كاری‬ ‫ب��رد بۆ هه‌ڵگه‌رانه‌وه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و‬ ‫به‌ندو یاساو چه‌مكانه‌ی‪ ،‬كه‌ ماف بۆ‬ ‫ژیانی مرۆڤ داده‌نێن‌و گه‌رانه‌و بووه‬ ‫بۆ نۆستاڵیجیای س��ه‌ده‌ تاریكه‌کانی‬ ‫م���ێ���ژووی ع���ه‌ره‌ب���ی ئ��ی��س�لام��ی‪ ،‬كه‌‬ ‫مه‌به‌ست تیایدا خاڵیكردنه‌وه‌ی به‌های‬ ‫مرۆڤایه‌تییه له‌ هه‌موو جوانییه‌كان‌و‬ ‫خۆشاردنه‌وه‌ بوو‌ له‌ مافه‌كانی ژیان‌و‬ ‫یه‌كالكردنه‌وه‌ی مافی ژیان‌ به مه‌به‌ستی‬ ‫مانه‌وه‌ ته‌نها بۆ خوردی به‌عس‌و مردن‬ ‫بۆ ئه‌وانی‌تر‪.‬‬ ‫پێم باشه‌ ئ��ه‌م باسه‌ ب��ه‌ س��ه‌ر دوو‬ ‫ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌كیدا دابه‌ش بكه‌‌م‪:‬‬ ‫ی���ه‌ك���ه‌م‪ :‬ت������ه‌وه‌ری ك�����وردو پ��رس��ی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی‪ ،‬که سێ به‌شه‪:‬‬ ‫‪١‬ــ کوردو نه‌ته‌وه‌کانی ده‌وروبه‌ر‌‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ کوردو د��‌وڵه‌تی عیراق‪.‬‬ ‫‪٣‬ــ کوردو مۆدێرنیتی‌و ناسیۆنالیزم‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬ت���ه‌وه‌ری ب��ه‌ع��س‌و ئه‌نفال‌و‬ ‫ناسیۆنالیزم‪ ،‬که دیسان سێ به‌شه‪:‬‬ ‫‪١‬ــ به‌عس‌و ئایین‌و نه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ بیری به‌عس‌و پاشماوه‌ی خێڵ‪.‬‬ ‫‪٣‬ــ به‌عس‌و ده‌وڵه‌ت‌و ناسیۆنالیزم‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪76‬‬

‫كوردو نه‌ته‌وه‌‌كانی ده‌وروبه‌ر‬ ‫كورد نه‌ته‌وه‌یه‌كه‌ وه‌ك هه‌ر یه‌ك ل ‌ه‬ ‫نه‌ته‌وه‌كانی ع��ه‌ره‌ب‌و ف��ارس‌و تورك‪،‬‬ ‫نیشته‌جێی به‌شی رۆژئاوای كیشوه‌ری‬ ‫ئاسیان‪ .‬له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ هه‌ن‌و ژیاون‬ ‫له‌ سه‌رخاكێك‪ ،‬كه‌ به خاکی کوردستان‬ ‫ناسروه‪ ،‬ده‌كه‌وێته‌ روژهه‌اڵتی توركیای‬ ‫ئێستاو روژئ�����اوای ئ��ی��ران��ی ئێستاو‬ ‫باكوری سوریای ئیمرۆو عیراق‪ .‬کورد‬ ‫نه‌ته‌وه‌یه‌که به سه‌دان ساڵه له‌ دامێن‌و له‬ ‫پێده‌شته‌كانی زنجیره چیای زاگرۆسدا‬ ‫ژیاون‪ .‬پێكهاته‌ی كومه‌اڵیه‌تی‌و زمان‌و‬ ‫مێژوویه‌كه‌ی بۆ‌ته‌ بنچینه‌یه‌كی زانستیی‬ ‫بۆ بوونی خۆی وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌‬ ‫س���ه‌ر خ��اك��ه‌ک��ه‌ی‪ ‌.‬ه���ه‌ر ب��ۆی��ه‌ ب��وون��ی‬ ‫نه‌ته‌وایه‌تیی خوی هه‌بووه‌و هه‌یه‌ وه‌ك‬ ‫نه‌ته‌وه‌كانی دی‪ .‬هه‌روه‌ها به‌شێكه له‌‬ ‫نه‌ته‌وه‌كانی هیندو ئ��ه‌وروپ��ی‪ ،‬كه‌ له‌‬ ‫بنه‌ماڵه‌ی ئاریه‌كانن‪ .‬به‌اڵم نه‌ته‌وه‌یه‌كی‬ ‫چه‌وساوه‌و بێ به‌ش بووه له هه‌موو‬ ‫مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌كانی‪ .‬کورد كونترین‬ ‫ن���ه‌ت���ه‌وه‌ی روژه���ه‌الت���ی ن��ێ��وه‌راس��ت��ه‪.‬‬ ‫هه‌ر له‌ سه‌رده‌می ئیمپراتوریه‌ته‌كانی‬ ‫س��وم��ه‌ری‌و ئ���اش���ووری‌و ساسانی‌و‬ ‫ب��ێ��زه‌ن��ت��ی‌و ئ����ه‌م����ه‌وی‌و ع��ه‌ب��اس��ی‌و‬ ‫سه‌لجوقی‌و عوسمانی‌و سه‌فه‌ویییه‌وه‪،‬‬ ‫تاکو ئێستا‪ ،‬روڵێكی گرنگی هه‌بووه‬ ‫له‌ چه‌ندین روداوێكی له‌شکرکه‌شی‌و‬ ‫رامیاریدا‪.‬‬

‫م��ێ��ژووی مرۆڤایه‌تی ئ��ه‌و راستیی ‌ه‬ ‫دوپ��ات ده‌ك��ات��ه‌وه‌‪ ،‬كه‌ گه‌لی ك��ورد به‌‬ ‫یه‌كێك له‌ كۆنترین گه‌النی ناوچه‌ی‬ ‫خ���ۆره���ه‌الت���ی ن����اوه‌راس����ت‌و ج��ی��ه��ان‬ ‫ده‌ژمێردرێت‌‪ ،‬خ��اوه‌ن شارستانیه‌كی‬ ‫كاریگه‌ر ب��ووه ل��ه ق��ووڵ��ی‌و ل��ه ناخی‬ ‫م��ێ��ژوودا‪ .‬بۆیه‌ ب��ه‌ درێ���ژای رۆژگ���ار‪،‬‬ ‫ک��ورد هه‌میشه‌ بۆته‌ جێگای ته‌ماعی‬ ‫داگیركه‌ران‪.‬‬ ‫گه‌لی كورد هه‌ر له‌ دوای رووخانی‬ ‫ده‌وڵ��ه‌ت��ی م���اده‌وه له‌ سالێ‌ ‪ 551‬پ‪.‬ز‬ ‫له‌ الی��ه‌ن فارسه‌كانه‌وه‪ ‌،‬رووب��ه‌ڕووی‬ ‫ژێ��رده‌س��ت��ی‌و پ��ارچ��ه‌ پ��ارچ��ه‌ ب��وون‌‬ ‫بۆته‌وه‪ .‬بۆیه‌ هه‌میشه‌ له‌ ژێر چه‌پۆكی‬ ‫داگیرکه‌ردا ناالندویه‌تی‪.‬‬ ‫گ���ه‌ل���ی ك�����ورد ل���ه‌ دوای ن��ه‌م��ان��ی‬ ‫ئ��ی��م��پ��ڕات��ۆری��ی ئیسالمیی ئ��ه‌م��ه‌وی‌و‬ ‫ع��ه‌ب��اس��ی‪ ،‬خ��اک��ی ک���ورد دووب����اره له‬ ‫س��ه‌رده‌م��ی ئیمپڕاتۆریی عوسمانی‌و‬ ‫س����ه‌ف����ه‌وی����دا ج���ارێ���ك���ی‌ت���ر داب�����ه‌ش‬ ‫كرا‌وه‌ته‌وه‪ ،‬به‌ تایبه‌تی له‌ ساڵی‌ ‪1514‬‬ ‫به دواوه‪ .‬له‌و مێژووه‌وه‪ ،‬که له جه‌نگی‬ ‫چالدێران‌دا عوسمیه‌کان رووب��ه‌‌ڕووی‬ ‫سه‌فه‌وییه‌کان بوونه‌ته‌وه‌و له ئه‌نجامدا‬ ‫خاکی كوردستان به‌ شێوه‌یه‌كی ره‌سمی‬ ‫س��ن��ووری ده‌س��ت��ك��ردی ن��ێ��وده‌ول��ه‌ت��ی‬ ‫له‌ت‌و په‌تی کردووه‪ .‬ئیتر له‌ دوای ئه‌م‬ ‫م��ێ��ژووه‌وه بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تیش‬ ‫گوڕو تینی به‌ خۆیه‌وه‌ دیوه به‌ هیوای‬ ‫ئازادی‌و رزگاریخوازی‪.‬‬


‫‪77‬‬

‫گه‌لی كورد له‌ نێوان ساالنی جه‌نگی‬ ‫یه‌كه‌می جیهانیدا چه‌ندین داستانی‬ ‫ق��اره‌م��ان��ی��ه‌ت��ی��ی دژ ب��ه‌ داگ��ی��رك��ه‌ران��ی‬ ‫كوردستان له‌ هه‌ر چ��وار به‌شه‌كه‌یدا‬ ‫(له ئێران‌و عێراق‌و توركیاو سوریا) له‌‬ ‫گه‌ڵ هه‌ندێك به‌شی یه‌كێتیی سۆڤیه‌تی‬ ‫ج��اران تۆمار ك���ردووه‪ ،‬كه‌ مێژوو‌ی‬ ‫کورد به ئه‌‌وپه‌ڕی شانازییه‌وه‌ باسی‬ ‫ل��ێ��وه‌ده‌ك��ات‪ ،‬تا ئ��ه‌و كاته‌ی كۆمه‌له‌ی‬ ‫گ���ه‌الن ل��ه‌ س��ه‌ره‌ت��ای دام��ه‌زران��دن��ی��دا‬ ‫چه‌ندان هه‌نگاوی بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی‬ ‫مافی سه‌رجه‌م گه‌الن له‌ ژیان‌و ئازادی‬ ‫به‌ له‌ره‌چاوگردتی بنه‌ما نێوده‌وله‌تیه‌كان‬ ‫ه��اوی��ش��ت��ووه‪ .‬ل���ه‌م ب�����واره‌‌دا چ���وارده‌‬ ‫خ��اڵ��ه‌ك��ه‌ی س���ه‌رۆك ویڵسن ل��ه‌ مه‌ڕ‬ ‫م��اف��ی گ���ه‌الن‪ ،‬روون‌و دی����اره‌‪ .‬ب��ه‌الم‬ ‫ب���ه‌رژه‌وه‌ن���دی���ی���ه ئ���ال���ۆزو ت��ێ��ك��ه‌الوه‌‬ ‫ن��ێ��وده‌ول��ه‌ت��ی��ه‌ك��ان ك��اردان��ه‌وه‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫نه‌رێیانه‌ی له‌ س��ه‌ر كۆمه‌ڵه‌ی گه‌الن‬ ‫بوو‪ ،‬به‌ جۆرێك رێره‌وی راسته‌قینه‌ی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تیی گۆری‌و بووه‬ ‫ه��ۆی ئ���ه‌وه‌ی ه���ه‌ره‌س ب��ه‌ كۆمه‌ڵه‌ی‬ ‫گه‌الن بهێنێت‌و له‌ ئه‌نجامدا حكومه‌تی‪،‬‬ ‫یان مه‌مله‌كه‌تی كوردستان‪ ،‬كه‌ شێخ‬ ‫محمود ل��ه‌ سلێمانی رای��گ��ه‌ی��ان��دب��وو‪،‬‬ ‫روخ��ێ��ن��درا‪ .‬ب��ه‌م���ه‌ش خ��ه‌ون��ی ت��ازه‌‬ ‫پێگه‌یشتووی ك��ورد به‌ زه‌ب��ری چه‌ك‬ ‫زینده‌ به‌ چاڵ كرا‪.‬‬ ‫گه‌لی كورد له‌ كوردستانی ئێران‌ دوای‬ ‫كۆتایی هاتنی جه‌نگی دووه‌می جیهانی‬

‫ت��وان��ی ی��ه‌ك��ه‌م حكومه‌تی ك���وردی ل ‌ه‬ ‫كوردستانی رۆژه��ه‌الت را بگه‌یه‌نێت‌و‬ ‫ش���اری م��ه��اب��ادی��ش ببێته پایته‌ختی‬ ‫ره‌سمی ئه‌و كۆماره‌‪.‬‬ ‫ه���ه‌رچ���ه‌ن���ده‌ ت���ه‌م���ه‌ن���ی ك���ۆم���اره‌ك���ه‌‬ ‫زۆر ك��ورت ب��وو‪ ،‬ب��ه‌اڵم راگه‌یاندنی‬ ‫ك��ۆم��اره‌ك��ه‌‌و چاالكیه‌كانی ب���وون به‌‬ ‫دیكۆمێنیت‌و به‌ڵگه‌ی مێژوویی زیندووی‬ ‫گ��ه‌ل��ی ك���وردو ب��وو ب��ه پاڵپشتێك بۆ‬ ‫به‌رده‌وامبوونی خه‌باتی رزگاریخوازی‬ ‫نه‌ته‌وایه‌تیی گه‌لی كوردستان‪ ،‬كه‌ پاش‬ ‫تێپه‌ربونی نزیكه‌ی نیو س���ه‌ده‌‪ ،‬ئه‌م‬ ‫جاره‌ش له‌ به‌شی كوردستانی عێراق دا‬ ‫توانرا شۆڕشێكی مێژوویی هاوچه‌رخ‬ ‫به‌رپا بكرێت به‌ ناوی شۆڕشی ئه‌یلوڵ‪،‬‬ ‫که له‌ ‪1961/9/11‬ه‌وه سه‌ركردایه‌تیی‬ ‫مه‌ال مسته‌فای بارزانی‪ ،‬كه‌ توانی بۆ‬ ‫یه‌كه‌مجار وا له‌ ده‌سه‌التێكی نێوه‌ندی‬ ‫بكات‪ ،‬كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ره‌سمی‌و له‌‬ ‫ب��ه‌رزت��ری��ن ده‌س��ه‌اڵت��ی ی��اس��ای��ی��دا‪ ،‬که‬ ‫ده‌س��ت��ووری عێراقه‪ ،‬دان به‌ ره‌وای��ی‬ ‫مافی كوردو بوونی وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك‬ ‫ل���ه‌ س����ه‌ر خ��اك��ی ع���ێ���راق���دا بهێنێت‪.‬‬ ‫كاتێك واژووی له‌ سه‌ر رێكه‌وتننامه‌‬ ‫مێژویه‌كه‌ی ئازاری ‪ 19970‬كرا‪ ،‬دان به‌‬ ‫مافی حوكمی زات��ی بۆ ك��ورد كرد له‌‬ ‫ناوچه‌ی هه‌رێمی كوردستان درا‪ ،‬كه‌‬ ‫زۆربه‌ی دانیشتوانی كوردن‪ .‬شۆڕشی‬ ‫ئه‌یلول ب��ه‌ وه‌چه‌رخانێكی م��ێ��ژووی‬ ‫مه‌زنی خه‌باتی رزگ��اری��خ��وازی گه‌لێ‌‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪78‬‬

‫كورد له‌ سه‌رجه‌م به‌شه‌كانی كوردستان‬ ‫داده‌نرێت‪ ،‬چونكه‌ شۆڕشه‌كه‌ رێڕه‌وێكی‬ ‫جیهانی وه‌رگ����رت‌و ل��ه‌ ه��ه‌م��ان كاتدا‬ ‫ره‌وایه‌تیی كێشه‌ی كوردی به‌ سه‌رجه‌م‬ ‫نێوه‌نده‌كانی بڕیار گه‌یاند‪.‬‬ ‫كوردو ده‌وڵه‌تی عێراق‬ ‫جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی به مه‌زنترین‬ ‫رووداوی س��ی��اس��ی‌و ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی‬ ‫داده‌نرێت له ‌مێژووی درووستبوونی‬ ‫عێراق‌و كوردستاندا‪ ،‬چونكه‌ ئاسۆیه‌كی‬ ‫وای خ��س��ت��ه‌ ب�����ه‌رده‌م ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ا‪ ،‬كه‌‬ ‫پ��ێ��ش��ت��ر ش���ت���ی وه‌ه�������ای ب����ه‌خ����ۆوه‌‬ ‫نه‌دیبوو‪ .‬كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی جاران له‌‬ ‫باروودۆخێكی شێوه‌ گۆشه‌گیریدا خۆی‬ ‫ده‌نواند‪ .‬به‌ده‌ر له‌وه‌ی ناوێك نه‌بوو به‬ ‫‌ناوی عێراق به‌م ق��ه‌واره‌ سیاسییه‌ی‪،‬‬ ‫ك��ه‌ ل��ه ‌دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م‬ ‫بۆی درووست بوو‪ .‬ئه‌مه‌ له‌الیه‌ك‪ .‬له‬ ‫‌الیه‌كی‌تره‌وه‌‪ ،‬له‌ رووی رۆشنبیری‌و‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌وه‌ خه‌ڵكێكی پ��ه‌راوێ��زو‬ ‫له‌ باره‌ی شارستانییه‌وه‌ بێ ئاگاو له‌‬ ‫رووداوو گۆڕانكاریه‌ جیهانیه‌كان‪ ،‬تا‬ ‫ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر‪ ،‬بێ‌ خه‌به‌ر بووه‌‪ .‬هه‌ر‬ ‫بۆیه‌ كرانه‌وه‌و گه‌یشتنی هاوپه‌یمانان‌و‬ ‫داگیركردنی عێراق له‌ الیه‌ن بریتانیاوه‌‌و‬ ‫دروستكردنی عێراق چه‌نده‌ به‌ دیوه‌‬ ‫ئ��ی��ج��اب��ی��ه‌ك��ه‌ی��دا ك���ران���ه‌وه‌و گه‌یشتنی‬ ‫به‌رهه‌مه‌كانی مۆدێرنیتی‌‌و چه‌مكه‌كانی‬

‫ج��ی��ه��ان��ی ش��ارس��ت��ان��ی��ی م���ۆدێ���رن ب ‌ه‬ ‫كۆمه‌ڵگای عێراقی‪ ،‬ئه‌وه‌نده‌ زیاتریش‬ ‫بۆ خۆی به‌اڵو سلبیاتی بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫عێراقی به‌ دوواوه‌ ب��ووه‌‪ .‬ه��ه‌ر بۆیه‌‬ ‫وته‌یه‌كی راسته‌ بوترێت كه‌‪ :‬عێراق له‌‌و‬ ‫ساته‌وه‌خته‌ی دروست بووه‌‪ ،‬تا‌ ئه‌مڕۆ‬ ‫ل��ه‌ گێژاوێكی س��ه‌رب��ازی‌و سیاسیدا‬ ‫گیری خ��واردووه‪ ‌،‬چونكه‌ عێراق وه‌ك‬ ‫واڵتێك له‌ ئه‌نجامی گه‌شه‌ی سروشتی‬ ‫گه‌لی ئیستای عێراقه‌وه‪‌ ‌،‬یان هێزێكی‬ ‫سیاسی‌و سه‌ربازی عێراقییه‌وه‌ دروست‬ ‫نه‌بووه‌‪ .‬فاكته‌ری دروستبوونی عێراق‌و‬ ‫واڵتانی ده‌وروبه‌ری عێراق له‌ ئه‌نجامی‬ ‫س��ه‌رك��ه‌وت��ن��ی ه��ێ��زه‌ هاوپه‌یمانه‌كان‬ ‫ب���وو‪ ،‬ك��ه‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌میان‬ ‫ب��رده‌وه‌‌و ئیمپراتۆری عوسمانیشیان‬ ‫به‌زاندو هه‌ڵیانوه‌شاندو چه‌ند والتێكی‬ ‫بچووكیان له‌ جێگایدا دامه‌زراند؛ پێش‬ ‫ش��ه‌ری جیهانی یه‌كه‌م واڵتێك نه‌بوو‬ ‫ب��ه ‌ن���اوی ع��ێ��راق وه‌ك ق��ه‌واره‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫سیاسی سه‌ربه‌خۆ‪ .‬ئ��ه‌وه‌ی ئه‌و كاته‌‬ ‫ه��ه‌ب��وو‪ ،‬بریتی ب��وو ل��ه‌ ب��وون��ی سێ‌‬ ‫وی�لای����ه‌ت‪( :‬ب��ه‌س��ره‌‪ ،‬ب��ه‌غ��دا‪ ،‬م��وس��ل)‪،‬‬ ‫ئ���ه‌وه‌ش ب��ه ‌دوو ق��ۆن��اغ‪ ،‬هه‌رسێكیان‬ ‫ل��ك��ێ��ن��ران ب���ه‌ی���ه‌ك���ه‌وه‌و ق��ه‌واره‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫سیاسیی نوێیان لێ پێكهێنرا‪ .‬له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌وه‌شدا‪ ،‬كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا چه‌ندین‬ ‫سه‌ركرده‌ی ئایینی‌و خێڵه‌كی له‌ هه‌وڵی‬ ‫ئ��ه‌وه‌دا ب��وون‪ ،‬كه‌ شتێک بۆ خۆیان‌و‬ ‫الیه‌نگره‌كانیان بپچڕن له‌ دوای ئه‌و‬


‫‪79‬‬

‫گ��ۆڕان��ی ده‌س��ت��ه‌الت��ه‌دا له‌ خۆرهه‌التی‬ ‫نێوه‌ڕاستدا‪ ,‬به‌اڵم به‌ گشتی دانیشتوانی‬ ‫ئه‌و ناوچه‌یه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی كاریگه‌ر‬ ‫خۆیان رێكنه‌خستبوو تا بتوانن هێزه‌‬ ‫به‌ تواناو فێڵبازه‌كانی ئه‌وروپییه‌كان‬ ‫ببه‌زێنن‌و به‌ گوێره‌ی خواستی خۆیان‬ ‫واڵت دروس���ت ب��ك��ه‌ن‪ .‬ه��ه‌ر ئ��ه‌و كات‬ ‫ه���ۆزوو تیره‌كانی كوردستانیش له‌‬ ‫س��ن��ووری والی��ه‌ت��ی موسڵی ئ��ه‌و كاته‌‬ ‫كۆبوونه‌وه‌یه‌كیان ئه‌نجامدا‪ .‬عه‌الدین‬ ‫س��ه‌ج��ادی ده‌ن��ووس��ێ��ت‪ :‬ك��ه‌ س��ه‌رۆك‬ ‫عه‌شیره‌ته‌كانی واڵتی سلێمانی گه‌لێكیش‬ ‫ل��ه‌ ه��ی��ن��ه‌ك��ان��ی ك����ورده‌واری����ی ئ��ێ��ران‬ ‫مه‌زبه‌ته‌یه‌كی گ��ه‌وره‌ی��ان له‌ سلێمانی‬ ‫كرده‌وه‪ ‌،‬كه‌ (شێخ محمود)یان قبووڵه‌‬ ‫به ‌حوكمڕانی كوردستان‪ .‬بۆیه‌ هه‌ر‬ ‫له‌و ساته‌وه‪ ‌،‬تا ئیمرۆ‪ ،‬هێشتا كوردو‬ ‫خواستی ده‌وڵه‌تی كوردی‌و نه‌هاتنه‌وه‌ی‬ ‫له‌گه‌ڵ خواستی یه‌كیێتیی خاكی عێراقی‬ ‫دروستكراوی ئینگلیز ته‌ڵه‌زگه‌یه‌كه‌و‬ ‫خوێن‌و خه‌ونی ك��ورده‌واری ئامێته‌ی‬ ‫مێژووی ئه‌م واڵت‌و گه‌له‌ كردووه‌‪ .‬له‌‬ ‫هه‌مان كاتدا گرفتی ده‌وڵ��ه‌ت��ی عێراق‬ ‫گرفتی درووستبوون‌و ستره‌كتۆریه‌تی‪.‬‬ ‫واته‌ هه‌ر له‌گه‌ڵ درووستبوونیدا دوو‬ ‫ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی ج��ی��اوازو خ���اوه‌ن خه‌ونی‬ ‫جیاوازو مێژوو كلتووری جیاوازی به‌‬ ‫زۆرو بێ خواستی یه‌كتر كۆكرده‌وه‌‬ ‫له‌ نێو بۆته‌یه‌ك‌و قه‌واره‌یكی سیاسیدا‪‌،‬‬ ‫بێ‌ گوێدان‌و پرسی خه‌ڵكه‌كه‌ی‪ .‬لێره‌وه‌‬

‫پ��رس��ی ه��ه‌ڵ��وه‌ش��ان��دن��ه‌وه‌و دووب����ار ‌ه‬ ‫پێكهێنانه‌وه‌ی ده‌وڵ��ه‌ت‌و داموده‌زگای‬ ‫مۆدێرن به‌ بێ‌ خواست‌و هۆشیاریی‬ ‫پێكهێنه‌رانی‌و بێئاگا ل��ه‌ مه‌به‌ست‌و‬ ‫ئامانجی درووستكه‌ره‌كه‌ی‪ ،‬ئه‌و گرفته‌‬ ‫ب��وو‪ ،‬كه ‌تا ئیمرۆ قه‌یرانی پڕۆسه‌ی‬ ‫سیاسی‌و كۆمه‌اڵیه‌تی پێكهێناوه‌‌و تا‬ ‫ئیمرۆش ته‌نها پینه‌‌په‌ڕۆكردنی واقیعه‌‬ ‫تاڵه‌كانه‌‪ ،‬گه‌رنا باوه‌شێك بۆ هێمنی‌و‬ ‫ئاسایشی گه‌لی عێراق تا ئێستا له‌ قاڵبی‬ ‫سیاسیی عێراقدا بوونێكی نییه‌‪ .‬بۆیه‌‬ ‫كۆڵنیالیزم‌و پرسی دروستكردنه‌وه‌ی‬ ‫ده‌وڵ����ه‌ت ل��ه‌ س��ه‌ر بنه‌مایه‌كی ن��وێ‌‌و‬ ‫جیاواز ل��ه‌وه‌ی‪ ،‬كه‌ ج��اران ب��او بووه‌‬ ‫بۆخۆی گرفتی بۆ عێراق‌و نه‌ته‌وه‌كانی‬ ‫به‌ تایبه‌ت كورد وه‌ك كه‌مینه‌یه‌ك به‌‬ ‫دووی خۆیدا هێناوه‌‪.‬‬ ‫كوردو ناسیۆنالیزم‌و مۆدێرنێته‌‬ ‫گوتاری ناسیۆنالیزم به‌رهه‌می بیری‬ ‫م��ۆدێ��رن��ێ��ت��ه‌ی خ���ۆرئ���اوا ب����وو‪ ،‬وه‌ك‬ ‫پرۆژه‌یه‌كی مۆدێرنێته‌ به‌ رووك��اری‬ ‫ج���ی���اوازه‌وه‌ ئامێزانی ب��ی��ری‌و ه��زرو‬ ‫شۆرشه‌كانی میلله‌تانی جیهان بووه‌‪.‬‬ ‫گ���ه‌ر س��ه‌ی��ری م���ێ���ژووی ئ���ه‌ورووپ���ا‬ ‫بكه‌ین ده‌بینین گوتاری ناسیۆنالیستی‬ ‫ب���ه‌م���ان���ای –ه���اوچ���ه‌رخ���ی م��ی��ل��ل��ه‌ت‪-‬‬ ‫له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌مدا سه‌ری هه‌ڵدا‪.‬‬ ‫تا سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م‪ ،‬كه‌‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪80‬‬

‫سه‌رده‌می راپه‌رینه‌ ناسیۆنالیسته‌كان‬ ‫هاتنه‌كایه‌ی ده‌وڵه‌ت – نه‌ته‌وه‌ بوو ‪.‬‬ ‫ناسیۆنالیزم هه‌وڵێكه‌ بۆ گرتنه‌خۆی‬ ‫س��وم��ب��ول��ێ��ك��ی ه���اوب���ه‌ش‪ ،‬ك���ه‌ تاقمه‌‬ ‫ج��ی��اوازه‌ك��ان��ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌ت��وان��ن له‌‬ ‫ڕێگه‌یه‌وه‌ شوناس‌و واتای تاكه‌ كه‌س‌و‬ ‫خ��ودی خ��ۆی��ان تیایدا ب��دۆزن��ه‌وه‌‪ .‬له‌‬ ‫جیهانی ده‌ره‌وه‌ی خۆرئاوادا چه‌مكی‬ ‫ناسیۆنالیزم په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌وی‬ ‫به‌ قۆناغی ئیمپریالیزمه‌وه‌ هه‌یه‪ ‌،‬كه‌‬ ‫وه‌ك ب��زوت��ن��ه‌وه‌ی��ه‌ك��ی شۆرشگێری‬ ‫دژه‌ كۆڵنیاڵ سه‌ری هه‌ڵداو هه‌ر بۆیه‌‬ ‫وه‌ك وه‌اڵمێكی سروشتی كۆڵۆنیالیزم‬ ‫دێ���ت���ه‌ ئ����ه‌ژم����ار‪ ،‬ك��ۆڵ��ۆن��ی��ال��ی��زم��ی��ش‬ ‫وات����ه‌ ده‌س��ت��ب��ه‌س��ه‌رداگ��رت��ن��ی ب���واره‌‬ ‫ج��ۆرب��ه‌ج��ۆره‌ك��ان��ی ژی��ان��ی كۆمه‌ڵگا‌و‬ ‫ده‌س��ت��گ��رت��ن ب��ه‌س��ه‌ر س��ه‌رچ��اوه‌ك��ان��ی‬ ‫ده‌س����ه‌اڵت‌و ئ��اب��ووری‌و مه‌عریفه‌داو‌‬ ‫توانایی بڕیاردان له‌بریی كۆمه‌ڵگا‌ له‬ ‫‌الیه‌ن هێزێكی ده‌ره‌كییه‌وه‌‪ ،‬هه‌ر خودی‬ ‫كۆڵۆنیالیزم ب��ه‌ ن��اچ��اری نوخبه‌یه‌ك‬ ‫له‌ خ��وێ��ن��ده‌وارو رۆشنبیر درووس��ت‬ ‫ده‌كات له‌ خه‌ڵكی كۆڵۆنیالیزه‌كراو‪ ،‬كه‌‬ ‫دواج��ار ئه‌و ده‌سه‌اڵته‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌‌و‬ ‫ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ مایه‌ی له‌ دایكبوونی‬ ‫ناسیۆنالیزم‪.‬‬ ‫ناسیۆنالیستی وه‌خته‌كارێك ده‌یه‌وێت‬ ‫وه‌ك ئایدیایه‌ك خۆی نومایش بكات‬ ‫بێگومان ئ��ه‌وك��ات ج��وان ده‌بینرێت‌و‬ ‫ده‌بێته ‌جێگه‌ی د‌ركپێكردنی هه‌موو‬

‫ال‪ ،‬ك��ه‌ ل��ه‌ن��او میراتێكی رۆشنبیری‌و‬ ‫مێژووییدا خۆی وااڵ ده‌كات‪.‬‬ ‫ن��اس��ی��ۆن��ال��ی��زم ه��ه‌وڵ��ێ��ك��ه‌ ب��ۆ گرتنه‌‬ ‫خ��ۆی سومبلێكی ه��اوب��ه‌ش‪ ،‬كه‌ تاقمه‌‬ ‫ج��ی��اوازه‌ك��ان��ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌ت��وان��ن له‌‬ ‫ڕێگه‌یه‌وه‌ شوناس‌و واتای تاكه‌ كه‌س‌و‬ ‫خودی خۆیان تیایدا بدۆزنه‌وه‌ ‪.‬‬ ‫ت���ی���ۆره‌ س��ۆس��ی��ۆل��ۆج��ی رام��ی��اری��ه‌‬ ‫ه����اوچ����ه‌رخ����ه‌ك����ان س�����ه‌ب�����اره‌ت ب��ه‌‬ ‫ن��اس��ی��ۆن��ال��ی��زم ب��ی��رو رای ت��ای��ب��ه‌ت��ی‬ ‫خۆیانیان هه‌یه‌ ‪ ،‬جه‌خت له‌سه‌ر بوونی‬ ‫په‌یوه‌ندی توندی‌و تۆڵی ناسیۆنالیزم‌و‬ ‫پ����رۆس����ه‌ی م���ۆدێ���رن���ی���زه‌ك���ردن���ه‌وه‌‬ ‫ده‌ك���ه‌ن���ه‌وه‌‪ ،‬ب���ه‌و پ��ێ��ی��ه‌ی‪ ،‬ك��ه‌ خ��ودی‬ ‫ناسیۆنالیزم وه‌ك پرسه‌یه‌كی تۆكمه‌‬ ‫ب��ۆ درووس��ت��ك��ردن��ی ده‌وڵ���ه‌ت نه‌ته‌وه‌‬ ‫پانتاییه‌كی گشتیگیره‌ ئه‌م تێڕوانینه‌ وا‬ ‫له‌ ناسیۆنالیزم ده‌گات كه‌ هه‌وڵێكه‌ بۆ‬ ‫دووركه‌وتنه‌وه‌و ئازاد بوون له‌ ده‌سته‌و‬ ‫تاقمه‌ ته‌قلیدییه‌كان‌و پچراندنی بازنه‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیه‌ سونه‌تییه‌كان ‪ ،‬هه‌نگاوێكی‬ ‫سۆسیۆسیاسیه‌‪ ،‬پاشان خودی مۆدێرنه‌‬ ‫گواستنه‌وه‌یه‌كه‌ له‌ بازنه‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌‬ ‫ته‌قلیدییه‌كانه‌وه‌ ب���ه‌ره‌و كۆمه‌ڵگا‌ی‬ ‫م��ۆدێ��رن‪ ،‬ل��ێ��ره‌وه‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌می‬ ‫ناسیۆنالیزم له‌ بازنه‌ ته‌قلیدییه‌كانه‌وه‌ بۆ‬ ‫ناو بازنه‌ی مۆدێرنه‌و به‌ ئاراسته‌كانی‬ ‫م��ۆدێ��رن��ێ��ت��ه‌ ش���ه‌ق���اوی ه��ه‌ڵ��گ��رت��ووه‌‪،‬‬ ‫مۆدێرنیزه‌كردن به‌ بۆچوونی ئێمه‌ له‌‬ ‫ئاسته‌ سۆسیۆسیاسیه‌كه‌یدا ده‌توانرێت‬


‫‪81‬‬

‫له‌ ڕێگه‌ی سێ تایبه‌تمه‌ندییه‌وه‌ خۆی‬ ‫نمایشت بكات‪:‬‬ ‫‪1‬ـ����ـ ده‌رچ�������وون ل���ه‌ ب���ازن���ه‌ی ی��ه‌ك‬ ‫ڕه‌نگی خێڵه‌وه‌ بۆ هه‌ستانه‌وه‌ له‌ ناو‬ ‫ستراكتۆری نوێدا‪.‬‬ ‫‪2‬ــ ئاڵۆزبوونی په‌یوه‌ندیه‌كان‪.‬‬ ‫‪3‬ــ درووست بوونه‌وه‌ به‌ شێوازێكی‬ ‫نوێ‌‪.‬‬ ‫دی��اره‌ ئه‌م پێنج قۆناغه‌ی ئاماژه‌مان‬ ‫پێدا پرۆسه‌یه‌كی كۆمه‌اڵیه‌تی سیاسیه‌‬ ‫بۆ مۆدێرنیزه‌كردنی كۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬كه‌ لێره‌دا‬ ‫هه‌ریه‌كه‌یان به‌ پێی توانا راڤه‌ ده‌كه‌ین‬ ‫ل��ه‌ س��ه‌ر ه��ه‌ر خاڵه‌ ب��ه ‌پێی پێویست‬ ‫ده‌وه‌ستین‪.‬‬ ‫ده‌رچ���وون ل��ه‌ ب��ازن��ه‌ی ی��ه‌ك ره‌نگی‬ ‫خێڵه‌وه‌‌و هه‌ستانه‌وه‌ له‌ نێو ستراكتۆری‬ ‫نوێدا‬ ‫ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌ وه‌خ��ت��ه‌ ك��ارێ��ك ب��ازن��ه‌ی‬ ‫ستراكتۆریی خ��ۆی ف���راوان ده‌بێت‌و‬ ‫م��ه‌ح��ك��وم ده‌ب��ێ��ت ب��ه‌ پ��ێ��ك��ه‌وه‌ژی��ان��ی‬ ‫فره‌یی لێره‌وه‌ جیاوازی ستراكتۆری‬ ‫وه‌ك پرۆسه‌یه‌ك له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕۆڵی‬ ‫ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی ئ�����ه‌رك‌و ریكخستنی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی باوو سوننه‌تی پێویستی‬ ‫ب��ه‌ گ����ۆڕان‌و ج��ۆرێ��ك ل��ه‌ داڕش��ت��ن��ه‌وه‌‬ ‫هه‌یه‌ ‪ ،‬هه‌ربۆیه‌ گۆڕان له‌ ستراكتۆری‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی‌و ده‌رچوون له‌ بازنه‌ی یه‌ك‬ ‫ره‌نگی خێڵ‌و یه‌ك ڕه‌گی تیره‌و بنه‌ماڵه‌‬

‫وه‌ك پێویستیه‌كی كۆمه‌اڵیه‌تی خۆی‬ ‫نمایشت ده‌ك���ات ‪ ،‬دی��س��ان��ه‌وه‌ هه‌وڵی‬ ‫گونجان‌و هاتنه‌وه‌ له‌گه‌ل ئه‌و گه‌شه‌و‬ ‫په‌ره‌سه‌ندنانه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌خۆیه‌وه‌‬ ‫بینیوه‌ ده‌دات‪ ،‬خودی مۆدێرنه‌ په‌یامێكی‬ ‫ئ��ی��ن��س��ان��ی‌و م��ه‌ع��ری��ف��ی ل��ه‌ ه��ه‌گ��ب��ه‌ی��دا‬ ‫ب��وو ه��ه‌رب��ۆی��ه‌ ه��ه‌ن��گ��اوی مه‌عریفی‌و‬ ‫لۆژیكیانه‌ی هه‌ڵده‌گرت‌و ال مه‌به‌ست‬ ‫بوو ‪ ،‬ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر به‌ ڕووكاری گشتی‬ ‫م��ۆدێ��رن��ه‌دا ووردب��ی��ن��ه‌وه‌ ‪ ،‬هه‌ربۆیه‌‬ ‫بۆ ئه‌و گۆڕانكارییه‌ ستراكتۆریانه‌ی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ ده‌یویست دووباره‌ بونیادێكی‬ ‫لۆژیكیانه‌ ب��ۆ ستراكتۆری كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫ب���ه‌ ئ�����ه‌رك‌و رۆڵ‌و ڕێ��ك��خ��س��ت��ن��ی��ه‌وه‌‬ ‫دابڕیژێته‌وه‌ ‪ ،‬دووب��اره‌ به‌ شینه‌وه‌ی‬ ‫ئ��ه‌رك‌و م��اف‌و ڕۆڵ به‌ ڕیكخستنێكی‬ ‫لۆژیكیانه‌ ل��ه‌ هه‌گبه‌ بنێت‌و وه‌اڵم��ی‬ ‫ق��ۆن��اغ��ی ژی���ان���ی ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی ن��وێ‌‬ ‫وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی مرۆڤی‌و مه‌عریفی‬ ‫بداته‌وه‌‪ ،‬كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ره‌وتی مێژوویی‪،‬‬ ‫كه‌ له‌ ساده‌ی��ه‌وه‌ بۆ ئاڵۆزی كه‌شه‌قاو‬ ‫هه‌ڵده‌گرێت نه‌كه‌وێت‌و حاله‌ت‌و ڕه‌وتی‬ ‫نوێ‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ دابرێژێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ب��ێ��گ��وم��ان ئ���ه‌م وه‌اڵم�����ه‌ی م��ۆدێ��رن��ه‌‬ ‫ب��ۆ ج��ی��اوازی س��ت��راك��ت��ۆری‌و هێنانی‬ ‫گۆرانكاری وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی ئینسانی‬ ‫بێ‌ كه‌مووكورتی نه‌بوو له‌ هه‌مان كاتدا‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ش ب��ێ ب��اج لێی ده‌رن��ه‌چ��وو‬ ‫ب��ه‌ڵ��ك��و ده‌ی�����ان‌و س����ه‌دان گ��رف��ت‌و نا‬ ‫هاوسه‌نگی كۆمه‌اڵیه‌تی رووب��ه‌ڕووی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪82‬‬

‫ب���وی���ه‌وه‌ ‪.‬وه‌خ��ت��ه‌ك��ارێ��ك ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌ی‬ ‫سوونه‌تی به‌هاو نۆرمه‌كانی توندی‌و‬ ‫ت��ۆڵ��ی‌و كۆنكرێتی خ��ۆی��ان ه��ه‌ب��ووه‌و‬ ‫ل��ه‌ پ��ارێ��زگ��اری��دا ب���وون ب��ۆ نه‌هاتنه‌‬ ‫ئارای گۆرانكاری! به‌و خواسته‌ی‪ ،‬كه‌‬ ‫ناهه‌ماهه‌نگی له‌ نێو دانه‌كۆمه‌اڵیه‌تی‌و‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كاندا روونه‌دات‌و‬ ‫دواج������ار ك���اری���گ���ه‌ری س��ت��ره‌ك��ت��ۆری‬ ‫ك���ۆم���ه‌ڵ���گ���ه‌ ن����ه‌خ����ات����ه‌وه‌‪ .‬ب������ه‌اڵم ب��ه‬ ‫‌فره‌وانبوون‌و گه‌شه‌كردنی بازنه‌كانی‬ ‫مۆدێرنزمه‌كردن فره‌وان بوونی جومگه‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان‌و سه‌رهه‌ڵدانی گرووپ‌و‬ ‫تاقم‌و گۆرانی چه‌مكه‌ سوننه‌تیه‌كان له‌‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كان‌و دووب��اره‌‬ ‫س���ه‌ره���ه‌ڵ���دان���ه‌وه‌ی م��ی��ك��ان��ی��زم��ی‌ت��ری‬ ‫په‌یوه‌ندیگرتن‌و جۆری به‌شینه‌وه‌وه‌ی‬ ‫ئ��ه‌رك‌و م��اف‌و رۆڵ��ه‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كان‪،‬‬ ‫ك��ه‌ ئ��ه‌م��ه‌ش دووب�����اره‌ پێویستی به‌‬ ‫به‌هاو نۆرم وشێوازی هه‌ڵس‌و كه‌وت‌و‬ ‫ره‌ف��ت��ارن��وان��دن��ی ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی نوێی‬ ‫ل��ێ ب��ه‌ره��ه‌م ه��ات‪ .‬بۆیه‌ ستراكتۆری‬ ‫نوێی كۆمه‌ڵگا‌ جۆرێك له‌ فراوانبوون‬ ‫ل��ه‌ ب��ازن��ه‌ك��ان��ی ی��ه‌ك��ڕه‌ن��گ��ی‌و یه‌كجۆر‬ ‫په‌یوه‌ندیی میكانیكی ده‌رچوو‪ ،‬دووباره‌‬ ‫داب��ه‌ش��ب��ون��ه‌وه‌ ل��ه‌س���ه‌ر ش��ێ��وازی��ك��ی‬ ‫نوێ‌ بووه‌ هۆی هێنانه‌ئارای بۆشایی‬ ‫ده‌روون�����ی‌و ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی‌و سیاسیی‬ ‫ئ��ه‌وت��ۆ‪ ،‬ك��ه‌ دواج���ار تێكدانی جومگه‌‬ ‫ته‌قلیدییه‌كانی كۆمه‌ڵگا‌ ل��ێ‌ ب��ه‌ره��ه‌م‬ ‫ه���ات‌و ئ��اژاوه‌ی��ه‌ك��ی ب��ۆ دام‌و ده‌زگ��ا‬

‫ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی��ی��ه‌ك��ان ه��ێ��ن��ای��ه‌ ئ����اراوه‌و‬ ‫س���ه‌رل���ه‌ن���وێ‌ ل���ه‌ ب��ۆت��ه‌ی��ه‌ك��ی ن��وێ��دا‬ ‫ب��ه‌ت��وان��ه‌وه‌ی ئ���ه‌وان دام‌و ده‌زگ��ای��ی‬ ‫مۆدێرنه‌ی پێ‌ درووس��ت��ك��ردن��ه‌وه‌‪ ،‬به‌‬ ‫ئامانجی درووستكردنی ستراكتۆرێكی‬ ‫ن���وێ‌‌و ف���ۆرم‌و دام‌و ده‌زگ��ای��ی ن��وێ‪،‬‬ ‫پ��ارت‌و گروپی نوێ‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌ پێناو‬ ‫چ���اره‌س���ه‌ری ئ���ه‌و پ��ه‌رت��ب��وون��ان��ه‌ به‌‬ ‫چاالكییه‌كی نوێوه‌ خۆی نمایشكرده‌وه‌‪،‬‬ ‫خودی ناسیۆنالیزمیش وه‌ك به‌رهه‌مێكی‬ ‫ئ��ه‌م پرۆسه‌یه‌ هه‌وڵدانێكی مۆدێرنه‌‬ ‫ب��وو بۆ هێنانه‌ ك��ای��ه‌وه‌ی سونبولێكی‬ ‫ه��اوب��ه‌ش‪ ،‬چونكه‌ ئ��ه‌وه‌ هاوبه‌شییه‌ته‌‬ ‫دواجار مرۆڤه‌كان له‌سه‌ر خوانێك یان‬ ‫ئامانجێك كۆده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ناسیۆنالیزمیش‬ ‫ئه‌و سومبله‌ هاوبه‌شه‌ بوو‪ ،‬كه‌ هه‌وڵی‬ ‫گ��رد ك��ردن��ه‌وه‌ی گروپه‌ جیاوازه‌كانی‬ ‫ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ا‌ی��داو ب��ه ‌ئامانجی دووب���اره‌‬ ‫به‌خشینه‌وه‌ی شوناس به‌ تاكه‌ كه‌س‌و‬ ‫ده‌س��ت��ه‌ ج��ه‌م��ع��ی‪ ،‬چونكه‌ ب��ێ‌ بوونی‬ ‫ش��ون��اس م���رۆڤ ه��ه‌ڵ��وه‌دای��ی هیچی‬ ‫پێناكرێت‌و كه‌سێكی ونبووه‌‪.‬‬ ‫ئاڵۆز بوونی په‌یوه‌ندییه‌كان‬ ‫وه‌خته‌ كارێك كۆمه‌ڵگه‌ له‌ بازنه‌ی‬ ‫بچوكی خێڵ‌و تیره‌ ده‌ترازێت‌و هه‌نگاوی‬ ‫گ���ه‌وره‌ب���وون���ی خ����ۆی ه��ه‌ڵ��ده‌گ��رێ��ت‬ ‫بێگومان له‌گه‌ڵیشیدا بازنه‌كانی‌تری‬ ‫ناواخنی ف��ره‌وان ب��وون به‌ خۆیانه‌وه‌‬


‫‪83‬‬

‫ده‌ب��ی��ن��ن‪ ،‬ه���ه‌ر ب��ۆی��ه‌ ی��ه‌ك��ێ��ك ل��ه‌وان�� ‌ه‬ ‫ب��ازن��ه‌ك��ان��ی پ��ه‌ی��وه‌ن��دی‌و ج��ۆره‌ك��ان��ی‬ ‫پ��ه‌ی��وه‌ن��دی��گ��رت��ن��ه‌‪ .‬خ����ودی پ��رۆس��ه‌ی‬ ‫مۆدیرنیزمه‌كردن كرده‌یه‌ك به‌دووی‬ ‫خ��ۆی��دا ه��ێ��ن��ای ب��ری��ت��ی ب���وو ل���ه‌وه‌ی‪،‬‬ ‫ك��ه‌ چ��ۆن وه‌اڵم���ی ئ��ه‌و گۆرانكاریانه‌‬ ‫ب��دات��ه‌وه‌‪ ،‬چ��ۆن به‌شێوه‌یه‌كی لۆژیكی‬ ‫بتوانێت جۆری په‌یوه‌ندییه‌كان دووباره‌‬ ‫رێكبخاته‌وه‌‪ .‬له‌كاتێكدا ل��ه‌الی یه‌قین‬ ‫بوو كه‌ ده‌بێت مرۆڤ له‌چوارچێوه‌ی‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ ته‌سكو ترووسكه‌ بچوكه‌‬ ‫سوننه‌تیه‌ كۆنه‌كانیدا ده‌ربچێت وازیان‬ ‫لێ بهێنێت‪.‬چونكه‌ له‌ناو قاوغی بچوكی‬ ‫ئ��ه‌و پ��ه‌ی��وه‌ن��ده‌ سوننه‌تیانه‌دا توانای‬ ‫ژی��ان��ی ش��ای��س��ت��ان��ه‌ی ن��ی��ه‌‪ .‬ه���ه‌ر بۆیه‌‬ ‫داوای گۆرانی په‌یوه‌ندیه‌كان‌و دووباره‌‬ ‫پێداچوونه‌وه‌ به‌جۆری په‌یوه‌ندیه‌كان‌و‬ ‫ب��ن��ی��ات��ن��ان��ه‌وه‌ی��ان ب��ه‌ش��ێ��وازێ��ك��ی ن��وێ‌‬ ‫كارێكی الزم‌و پێویستی كۆمه‌ڵگابوو‪.‬‬ ‫ئێمه‌ لێره‌دا پێمان باشه‌ كه‌مێك له‌سه‌ر‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كان بوه‌ستین‌و‬ ‫ت��ا ب��زان��ی��ن م��ۆدێ��رن��ی��زم��ه‌ ك���ردن ئ��ه‌و‬ ‫گۆرانكاریانه‌ چین به‌سه‌ریدا هێنان‌و‬ ‫پاشان شوێنه‌واره‌كانی په‌یوه‌ندیگرتنی‬ ‫نوێ‌ له‌سه‌ر سه‌رهه‌ڵدانی ناسیۆنالیزم‬ ‫ب���خ���ه‌ی���ن���ه‌روو ب���ه‌ ك����ورت����ی‪ :‬دی����اره‌‬ ‫خ��ودی په‌یوه‌ندیگرتنی م��رۆڤ وه‌ك‬ ‫پرۆسه‌یه‌كی ئینسانی چ له‌گه‌ڵ ژینگه‌‬ ‫س��رووش��ت��ی��ه‌ك��ه‌دا‌و چ ل��ه‌گ��ه‌ڵ ژینگه‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كه‌یدا‪ ،‬هه‌نگاوی یه‌كه‌م‌و‬

‫كۆتای م��رۆڤ ب��ووه‌ تا بتوانێت له‌م‬ ‫سه‌رئه‌م گۆی زه‌مینه‌ ژیان درووست‬ ‫بكات‌و بیكاته‌ النكه‌یه‌كی ئارام هیچ نا‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ جه‌سته‌ی ووزه‌ی ژیانی تیا‬ ‫هه‌یه‌ بیگوزه‌رێنێ‌‌و گوزه‌ران درووست‬ ‫بكات‪ .‬هه‌ربۆیه‌ جۆری په‌یوه‌ندیگرتنی‬ ‫مرۆ ڤ له‌گه‌ڵ ئه‌م ژینگانه‌ی چ له‌گه‌ڵ‬ ‫ژی��ن��گ��ه‌ س��رووش��ت��ی��ه‌ك��ه‌ی ك��ه‌ ل��ه‌س��ه‌ر‬ ‫بنه‌مای جۆری بیركردنه‌وه‌و تێگه‌یشتن‬ ‫ل�����ه‌ره‌گ�����ه‌ز‌و ج�����ۆری ب���ه‌ك���ارب���ردن���ی‬ ‫به‌پێی قۆناغه‌كانی ژیانی گ��وزه‌ران��ی‬ ‫ج���ی���اوازو ق��ۆن��اغ��ی ژی��ان��ی ج��ی��اوازی‬ ‫پ��ێ��درووس��ت��ك��ردووه‌ ‪ .‬ك��ه‌ بێگومان‬ ‫مۆدێرنێزمه‌ ی��ه‌ك��ه‌م ه��ه‌ن��گ��اوی ئه‌مه‌‬ ‫ب��وو ج���ۆری په‌یوه‌ندیگرتنی خ��ۆی‌و‬ ‫ج��ۆری تێگه‌یشتن‌و پێناسی خۆی بۆ‬ ‫ئ��ه‌م ژینگه‌یه‌ گ��ۆری‪ ،‬كه‌ ئێمه‌ لێره‌دا‬ ‫ئ���ه‌م ب��اب��ه‌ت��ه‌ جێده‌هێلێن ب��ۆ وه‌خ��ت‬ ‫وشوێنێكی‌تر‪.‬‬ ‫ل�����ه‌ ه�����ه‌م�����ان ك�����ات�����دا ب�����ۆ ژی��ن��گ��ه‌‬ ‫ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی��ه‌ك��ه‌ی م�����رۆڤ ی��ه‌ك��ه‌م‬ ‫ه��ه‌ن��گ��اوی ك��ه‌ بریتی ب��وو ل��ه‌ ج��ۆری‬ ‫گۆرینی بیركردنه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر ژینگه‌‬ ‫ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی��ه‌ك��ه‌ی ده‌س���ت ب���ردن بۆ‬ ‫چه‌مكی په‌یوه‌ندی به‌ میكانیزمی لۆژیك‬ ‫وه‌ك وت��م��ان ئ���اڵ‌و گ��ۆرێ��ك��ی گ��ه‌وره‌‬ ‫رووی��دا ‪ .‬ئه‌مه‌ش وه‌ك وتمان مرۆڤ‬ ‫ناتوانێت ده‌سته‌به‌رداری ژینگه‌ بێت‪،‬‬ ‫چونكه‌ مادامه‌كی ده‌یه‌وێت بژی ده‌بێت‬ ‫له‌ په‌یوه‌ندیدا بێت له‌گه‌ڵ ژینگه‌كه‌ی‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪84‬‬

‫كاتێكیش ئه‌م قسه‌یه‌مان زۆر راستتر ‌ه‬ ‫له‌گه‌ڵ ژینگه‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كه‌دا به‌و پێیه‌ی‬ ‫كه‌ مرۆڤ وه‌ك بونه‌وه‌رێكی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫پێناسه‌ ده‌كرێت‪ .‬تێروانینی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫پێی وایه‪ ‌،‬كه‌ مرۆڤ بۆخۆی هیچ نیه‌‬ ‫بێجگه‌ له‌ ته‌ڵقینكراوێكی نێو كۆمه‌ڵگه‌و‬ ‫ی��اس��او ن��ه‌س��ه‌ق‌و سیسیتمه‌كانی‪ ،‬كه‌‬ ‫م���رۆڤ ل��ه‌ ب��ون��ه‌وه‌رێ��ك��ی ئ��اژه‌ڵ��ی��ه‌وه‌‬ ‫ده‌گۆرن بۆ بونه‌وه‌رێكی كۆمه‌اڵیه‌تی‪،‬‬ ‫ل��ه‌ب��ه‌ر ئ���ه‌وه‌ كاتێك ده‌ڵ��ێ��ی��ن‪ :‬م��رۆڤ‬ ‫راس����ت����ه‌وخ����ۆ وات�������او ب���ارب���وی���ه‌ك���ی‬ ‫ته‌ڵقینكراوی كۆمه‌ڵ‌و كۆمه‌اڵیه‌تی دێته‌‬ ‫به‌رچاو‪ ،‬كه‌ تاكه‌ جیاكه‌ره‌وه‌ی نێوان‬ ‫مرۆڤ‌و بونه‌وه‌ره‌كانی‌تری سروشت‌و‬ ‫ته‌نها ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬كه‌ مرۆڤ به‌ سروشتی‬ ‫خ���ۆی ب��ون��ه‌وه‌رێ��ك��ی ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی‌و‬ ‫لۆجیكییه‌‪ ،‬هه‌ر بۆیه‌ش هه‌ر كرده‌یه‌ك‬ ‫ئه‌نجام ب���دات‪ ،‬س��ه‌ره‌ت��ا بیر ل��ه‌ رێسا‬ ‫لۆجیكی‌و داب‌و به‌ها كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان‬ ‫ده‌ك���ات���ه‌وه‌و ل��ه‌ب��ه‌رچ��اوی��ان ده‌گ��رێ��ت‪.‬‬ ‫بۆیه‌ له‌ ه��ه‌ر ق��ۆن��اغ‌و ساته‌وه‌ختێكی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌دا ئه‌وه‌ به‌هاو بیركردنه‌وه‌ی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌یه‌ م��رۆڤ ئاراسته‌ ده‌ك��ات‪.‬‬ ‫ئه‌و یاساو رێسا باوانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ن‬ ‫ئاراسته‌ی بیركردنه‌وه‌و جۆری نواندنی‬ ‫ره‌فتاره‌كانی ده‌ك��ات به‌دیوه‌كه‌ی‌تردا‬ ‫رێو شوێنی په‌یوه‌ندیگرتن‌و ئیلهامی‬ ‫چۆنیه‌تی دروستكردنی په‌یوه‌ندیه‌كانی‬ ‫ده‌س��ت نیشان ده‌ك���ات‪ .‬ئ��ه‌وه‌ ئاستی‬ ‫هوشیاری مرۆڤیشه‌‌و خه‌می جۆری‬

‫په‌یوه‌ندیگرتنیه‌تی‌و گه‌یشتنیه‌تی ب ‌ه‬ ‫پله‌یه‌كی گونجاو له‌ هوشیاری وه‌ختێك‬ ‫به‌ هه‌ڵه‪ ‌،‬ی��ان به‌ هه‌ڵه كرده‌یه‌كی لێ‬ ‫رووی��دا پ��اش تێپه‌ڕبوونی زه‌مه‌نێكی‬ ‫زۆر كه‌م راسته‌وخۆ ده‌كه‌و��ته‌ خۆی‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی‪ ،‬كه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ی به ‌سه‌ردا‬ ‫تێنه‌په‌ڕێت‪ ،‬په‌نا بۆ پاساوی لۆژیكی‬ ‫ب��ب��ات‌و ب��ڕو‌ ب��ی��ان��وی كۆمه‌اڵیه‌تییانه‌‬ ‫بدۆزێته‌وه‌‪ .‬تاوه‌كو به‌ هه‌رجۆرێك بووه‌‬ ‫خۆی له‌وه‌ رزگار بكات‪ ،‬كه‌ به‌ جۆریك‬ ‫له‌ جۆره‌كان تووشی نا هاوسه‌نگییه‌كی‬ ‫ده‌روون�������ی ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی ك�����ردووه‌‪.‬‬ ‫وه‌خته ‌كارێك به‌رهه‌مه‌كانی مۆدێرنه‌‬ ‫پێشكه‌وتنی م��ادی گ��ه‌وره‌و شۆڕشی‬ ‫پیشه‌سازی به ‌دووی خۆیدا ده‌هێنێت‪،‬‬ ‫لێره‌وه‌ ئامێرو ته‌كنه‌لۆجیا به‌ رێژه‌یه‌كی‬ ‫زیاتر‌و ف��ره‌وان خ��ۆی ده‌ئاخنێته‌ نێو‬ ‫پڕۆسه‌ كاری‌و به‌رهه‌می‌و ژیانییه‌كانی‬ ‫مرۆڤه‌وه‌ ئه‌مه‌ش راسته‌وخۆ كاریگه‌ری‬ ‫له‌ سه‌ر گۆڕینی په‌یوه‌ندی‌و جۆره‌كانی‬ ‫ده‌بێت‌و ئاڵوگۆرێك‌و گواستنه‌وه‌یه‌ك له‌‬ ‫شێوه‌ی په‌یوه‌ندی ئۆرگانیكی بۆ شێوه‌‬ ‫پ��ه‌ی��وه‌ن��دی گرتنی میكانی ده‌هێنێته‌‬ ‫ئاراوه‪ .‬بۆیه‌ ئێمه‌ وه‌خته ‌كارێك باس‬ ‫ل��ه‌و گۆڕانكارییانه‌ ده‌ك��ه‌ی��ن به ‌هۆی‬ ‫مۆدێرنه‌وه‌ به‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانه‌وه‌‬ ‫هاتووه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ئێمه‌دا‪،‬‬ ‫دیاره‌ كاریگه‌ری‌و شوێنه‌واری مۆدێرنه‌‬ ‫له‌ نێو په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كانی‬ ‫كوردیدا زۆر كه‌م ده‌بینین‪ ،‬بێگومان‬


‫‪85‬‬

‫ب��ۆ ه��ۆك��اره‌ك��ه‌ش��ی ده‌ب��ێ��ت الی���ه‌ك له‬ ‫‌دوێ��ن��ێ‌‌و كولتووره‌كه‌ی ك���ورده‌واری‬ ‫ب��ك��ه‌ی��ن��ه‌وه‌‪ ،‬دوێ��ن��ێ��ك ت���ا راده‌ی���ه‌ك���ی‬ ‫به‌رچاوو هه‌ستپێكراو نا ئاساو تاریك‬ ‫‪،‬چ الی خ��ۆم��ان‌و چ الی دوژمنانیش‬ ‫!دوێنێیه‌ك ك��ه‌ ئێمه‌ ت��اس��ه‌ر ئێسقان‬ ‫بێ ئاگا‌و دواكه‌وته‌و داماو ‪ ،‬مێژووی‬ ‫ئێمه‌ عه‌قڵیه‌تێك ب��ه‌رێ��وه‌ی ده‌ب��رد كه‌‬ ‫پ����ه‌رۆ پ���ه‌رس���ت‌و م����ردوو پ��ه‌رس��ت‌و‬ ‫چ��اوت��رس��ێ��ن��ه‌ری ب����وو‪ ،‬عه‌قڵیه‌تێك‬ ‫ك��ه‌ خێڵ‌و بنه‌ماڵه‌ س��ه‌رت��اپ��ای ژیانی‬ ‫سیاسی‌و كۆمه‌اڵیه‌تی داگیركردبوو‪،‬‬ ‫رۆشنبیرترین ك��ه‌س‌و ده‌مراستترین‬ ‫ك���ه‌س‌و پ��ێ��ش��ه‌وای ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌ پ��ی��اوی‬ ‫خانه‌قاو ته‌كیه‌و حوجره‌و دیوه‌خانی‬ ‫به‌گ‌و شێخ زاده‌ك��ان بوو‪ .‬راب��ردووی‬ ‫ئێمه‌ زی��ات��ر ل��ه‌ ه��ه‌م��وو وێناكانی تر‬ ‫وێنای خێڵ به‌شوناسی كارو ره‌فتاری‬ ‫ت��اك‌و كۆمه‌ڵی ك��ورده‌واری��ه‌وه‌ ب��ووه‌‪.‬‬ ‫عه‌قڵیه‌تی خێڵ‌و هه‌ژموونی عه‌شره‌ت‌و‬ ‫س��ان��س��ۆری ت��ه‌ری��ق��ه‌ت‌و شێخ ده‌بێته‌‬ ‫پێشه‌واو ده‌م سپی نه‌ته‌وه‌یه‌ك‌و ره‌گ‌و‬ ‫ریشه‌ی خۆی له‌ناو بزافی نه‌ته‌وایه‌تی‬ ‫كوردیدا داده‌چه‌قیچنێت وه‌ك سووره‌ی‬ ‫به‌رله‌شكر ده‌وه‌س��ت��ێ��ت‌و خ��ۆی قۆڵی‬ ‫وه‌رگ����رت����ن‌و ب����ه‌ده‌م����ه‌وه‌چ����وون‌و یا‬ ‫ل���ه‌ گ���ه‌ڵ ب�����وون‌و ل���ه‌گ���ه‌ڵ ن���ه‌ب���وون‌و‬ ‫پ���رس���ه‌ م���ۆدی���رن���ه‌ك���ان‌و پ���رۆس���ه‌ی‬ ‫مۆدێرنیزمه‌ ب��وون ده‌دات‌و ح��ه‌اڵڵ‌و‬ ‫حه‌رامی بابه‌ته‌كان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا‬

‫ده‌به‌خشێته‌وه‌‪ .‬لێره‌شه‌وه‌ چۆنیه‌تی‬ ‫گۆرانكاریه‌كانی مۆدێرنێته‌ له‌به‌رده‌م‬ ‫ئ��ه‌م هه‌ژموونه‌ سیاسی‌و مه‌عریفی‌و‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیه‌ دواجار بریار‌و چۆنیه‌تی‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ جۆراوجۆره‌كانی كۆمه‌ڵگا‬ ‫ده‌ده‌ن‌و چوارچێوه‌ بۆكێش ده‌بن‪.‬‬ ‫درووست بوونه‌وه‌ به‌ شێوازێكی نوێ‌‬ ‫زاراوه‌ی مۆدێرنه‌ ‪ Modernes‬ل ‌ه‬ ‫سه‌ده‌ی پێنجه‌می زاینیدا بۆیه‌كه‌م جار‬ ‫به‌كارهات‪ .‬بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئێستای‬ ‫كریستانیه‌تی له‌ راب���ردووی په‌یگان‌و‬ ‫باوه‌ر هێنان به‌ زیاتر له‌یه‌ك خودایه‌ك‪،‬‬ ‫به‌اڵم پ��رۆژه‌ی رۆشنگه‌ری له‌سه‌ده‌ی‬ ‫هه‌ژده‌هه‌مدا ئه‌و وات��ای��ه‌ی‪ ،‬كه‌ ئیمرۆ‬ ‫زاراوه‌ی مۆدێرنێته‌ی له‌ خۆی گرتووه‌‬ ‫سه‌پاند‪.‬‬ ‫م��ۆدێ��رن��ێ��ت��ه‌ وه‌ك ق����ۆن����اغ‌و وه‌ك‬ ‫پرسێكی مێژووی‪ ،‬له‌ دوای سه‌ده‌كانی‬ ‫ناوه‌راسته‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا سه‌ری هه‌ڵدا‪،‬‬ ‫وه‌خته‌كارێك چه‌كی زان��س��ت ده‌دات��ه‌‬ ‫ده‌س��ت��ی م���رۆڤ ل��ه‌ پێناو به‌خشینی‬ ‫زی��ات��ری ده‌س����ه‌اڵت ب��ه‌ م���رۆڤ تاكو‬ ‫زی���ات���رو زی��ات��ر ده‌س���ه‌اڵت���ی ب��ه‌س��ه‌ر‬ ‫سرووشت‌و ژینگه‌دا بشكێت‌و هێزوو‬ ‫ده‌سه‌اڵت بداته‌ ده‌ستی مرۆڤ‪ .‬دیاره‌‬ ‫مرۆڤ ئه‌م كاره‌شی بۆناكرێت‌و بۆی‬ ‫سه‌ر ناگرێت تاكو سه‌ر له‌نوێ‌‌و دیسان‬ ‫خۆی بونیاد نه‌نێته‌وه‌‪ .‬كۆمه‌ڵێ‌ بت‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪86‬‬

‫به‌ربه‌ستی گ���ه‌وره‌ هه‌یه‌ ل��ه‌ رێگه‌یدا‬ ‫ك���ه‌ ده‌س���ت���ی‌و رێ���گ���ه‌ی ل��ێ��گ��رت��وه‌ بۆ‬ ‫گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ی‪ ،‬نه‌یانشكێنێ‌‬ ‫وب��ه‌ر كه‌ناریان نه‌كات‪ .‬وه‌خته‌كارێك‬ ‫ده‌زان���ی���ن ك��ه‌ م��ۆدێ��رن��ه‌ گ��ه‌وره‌ت��ری��ن‬ ‫پ���رۆژه‌ی عه‌قالنیانه‌ی رۆژئ���اوا بوو‬ ‫ك��ه‌ت��وان��ی ه��ه‌م��وو چمكه‌كانی ژیانی‬ ‫ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی‌و س��ی��اس��ی‌و ئ��اب��ووری‌و‬ ‫مه‌عریفی ده‌س بۆ ببات به‌ ئامانجی‬ ‫گۆرانكاری‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌و دووباره‌‬ ‫بونیادنانه‌وه‌ی‪ ،‬وات��ه‌ ئ��ه‌و مه‌قووله‌یه‌‬ ‫راس��ت��ه‪ ‌،‬ك��ه‌ گ��ت��ووی��ه‌ت��ی‪ :‬م��ۆدێ��رن��ه‌ به‌‬ ‫ئ��ام��ان��ج��ی ت���ازه‌گ���ه‌ری ش��ت��ه‌ب��اوه‌ك��ان‬ ‫كه‌نار ده‌خات‌و ده‌یه‌وێت له‌ شوێنیاندا‬ ‫شتی نوێ‌ بخاته‌وه‌ جێگه‌یان‪ .‬ئه‌مه‌ له‌‬ ‫هه‌موو ئاسته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌و كایه‌ جۆر‬ ‫به‌جۆره‌كانی ئابووری كۆمه‌اڵیه‌تی‌و‬ ‫سیاسی‌و مه‌عریفیدا له‌ گه‌ڵ هه‌بوونی‬ ‫جۆرێك له‌ ته‌شه‌ننوج‌و نه‌هاتنه‌وه‌ی‬ ‫به‌ده‌ست‌و برد كاری رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌‬ ‫له‌گه‌ڵ ته‌قلید پارێزیه‌كاندا‪ ،‬له‌ هه‌مان‬ ‫كاتدا بۆخۆی كاری درووستكردنه‌وه‌و‬ ‫دووب����اره‌ ت��ێ��ك��ه‌اڵوی‌و ب��ون��ی��ادن��اوه‌ به‌‬ ‫بۆته‌ی نوێوه‌ی گه‌ره‌ك‌و الزمه‌‪ .‬یه‌كه‌م‬ ‫پ��رس��ێ��ك الی م���ۆدێ���رن���ه‌وه‌ ده‌س��ت��ی‬ ‫پێكرد پرسی بیركردنه‌وه‌ی تاك بوو‪،‬‬ ‫به‌خشینی رۆڵ���ی س��ه‌ره‌ك��ی ب���وو به‌‬ ‫عه‌قڵ‪ ،‬ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ی پێی وابوو‬ ‫سه‌رچاوه‌ی زانین‌و فیكر عه‌قڵه‌‪ .‬هه‌ر به‬ ‫‌هۆی عه‌قڵه‌وه‌ ده‌بێت له‌ واقیع بگه‌ین‌و‬

‫له‌ ئایدیاكان بگه‌ین‌و له‌ خودی پڕۆسه‌ی‬ ‫بیركردنه‌وه‌ش بگه‌ین‪.‬‬ ‫ه��ه‌ر ب��ۆی��ه‌ م��ۆدێ��رن��ی��زم هه‌وڵدانێكه‌‬ ‫بۆ دیاریكردنی خ��ود‪ ،‬خودێك‪ ،‬كه‌ له‌‬ ‫رێگه‌ی عه‌قڵه‌وه‌ ده‌توانین بیناسینه‌وه‌‬ ‫مۆدێرنێزم بریتیی بوو له‌ دامه‌زراندنی‬ ‫ع��ه‌ق��ڵ‌و چ�����وارده‌ور گرتنی ن��ادی��ارو‬ ‫كاركردن له‌ نادیاردا‌و كردنی به‌ دیار‪،‬‬ ‫ئه‌م پرۆژه‌یه‌ گۆڕینی رووی فزوولی‌و‬ ‫خه‌یاڵ بوو له‌ ئه‌فسانه‌وه‌ بۆ زانست‌و‬ ‫به‌ هه‌ر نرخێك‪ ،‬كه‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌می‬ ‫ئیراده‌یی م��رۆڤ ب��وو به‌ میكانیزمی‬ ‫زانست‌و جێ به‌جێكردنی ئه‌و ئیراده‌یه‌ی‬ ‫كه‌ دوێنێی تێپه‌ڕاند كه‌ بریتیی بوو له‌‬ ‫ئ��ی��راده‌ی گ���ۆڕان‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌و‬ ‫دووب����اره‌ ب��ون��ی��ادن��ان��ه‌وه‌ ك��ه‌ ده‌ستی‬ ‫زانست‌و عه‌قڵه‌‌و توانی مرۆڤ زیاترین‬ ‫ئه‌دگاری خۆی له‌ سه‌ر ئه‌و پرۆسه‌یه‌‬ ‫جێ بهێڵێت‪.‬‬ ‫به‌عس‌و ئه‌نفال‌و ناسیۆنالیزم‬ ‫به‌عس‌و ئایین‌و نه‌ته‌وه‌‬ ‫دیاره‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ به‌عس بێگومان‬ ‫من زیاتر ده‌گه‌رێمه‌وه‌ بۆ مێژووه‌كه‌ی‪،‬‬ ‫ك��ه‌ م��ن زی��ات��ر ل��ێ��ره‌دا جه‌خت له‌سه‌ر‬ ‫مێژووی كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بی ده‌كه‌مه‌وه‌‪،‬‬ ‫كۆمه‌ڵگایه‌ك كه‌ پێكهاته‌یه‌كی تێكرژاو‌و‬ ‫سه‌ر لێشێواو له‌ تاقم‌و گروپی مرۆڤه‌كان‪،‬‬ ‫ك��ه‌خ��ۆی��ان ل��ه‌ ژێ���ر ن����اوی خ��ێ��زان‌و‬


‫‪87‬‬

‫بنه‌ماڵه‌و ت��ی��ره‌و ه���ۆز‌و عه‌شیره‌ت‌و‬ ‫ه��ت��د‪ .‬ده‌ب��ی��ن��ی��ه‌وه‌‪ .‬پ��اش��ان م��ێ��ژووی‬ ‫كۆمه‌ڵگاكه‌ی ئه‌و مێژووه‌ی به‌ راستی‬ ‫پڕیه‌تی له‌ خۆخۆری‌و شه‌ری بنه‌ماڵه‌و‬ ‫تیره‌و هۆزه‌كان‪ ,‬به‌ بێ‌ گه‌رانه‌وه‌ بۆ‬ ‫ی��اده‌وه‌ری��ه‌ك��ان��ی ئ��ه‌و ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی��ه‌ وات��ه‌‬ ‫عه‌ره‌ب ناتوانین باس له‌مرۆی بكه‌ین‪.‬‬ ‫كاتێك موقه‌دیمه‌كه‌ی ئیبن خه‌لدوون‌و‬ ‫مێژوه‌كه‌ی ت��ه‌ب��ه‌ری‌و ئیبن‌و ئه‌سیرو‬ ‫مه‌سعودی‌و هتد ده‌خوێنیته‌وه‌‪ ،‬ده‌بینیت‬ ‫مێژووی ع��ه‌ره‌ب زۆرترینی مێژووی‬ ‫شه‌ره‌كانه‌و مێژووی كوشتن‌و برین‌و‬ ‫تااڵن كردن‌و سه‌بایا كردنی ئافره‌ت‌و‬ ‫ئه‌تك كردنی حورمه‌تی یه‌كتر بوونه‌‪.‬‬ ‫دیاره‌ ستره‌كتۆری ئه‌م كۆمه‌ڵگایانه‌‌و‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت���ی س��ی��اس��ی ئ���ه‌م ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ا‬ ‫شپرزانه‌ ملكه‌چی بیركردنه‌وه‌یه‌ك‌و‬ ‫ج���ۆرێ���ك ل���ه‌ ه��ۆش��ی��اری ب���ووه‌ت���ه‌وه‌‬ ‫ك��ه‌ ه����ه‌رده‌م رێ��گ��ر ب���ووه‌ ل��ه‌ب��ه‌رده‌م‬ ‫گ������ه‌وره‌ب������وون‌و درووس���ت���ك���ردن���ی‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌كی ئینسانیانه‌ له‌نێوان ئه‌م‬ ‫تاقم‌و خێڵ‌و عه‌شیره‌تانه‌دا‪ .‬ه��ه‌رده‌م‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌كان په‌یوه‌ندیه‌كی نه‌گه‌تیڤ‬ ‫بوون له‌سه‌ر بنه‌مای ملمالنێ‌‌و شه‌رو‬ ‫توندوو تیژی درووس��ت ب��وون‪ .‬بۆیه‌‬ ‫كۆمه‌ڵێك چه‌مك هه‌بوون له‌ ناویاندا‬ ‫مانایه‌ك‌و به‌هایه‌كی خێڵه‌كی گه‌وره‌ی‬ ‫به‌خشیوه‌‪ .‬له‌وانه‌ ره‌چ��ه‌ڵ��ه‌ك‌و تیره‌و‬ ‫هۆزی كێ‌ ب��وون‪ !.‬له‌به‌ر ئ��ه‌وه‌ی هه‌ر‬ ‫هۆزێك گه‌وره‌ بوایه‌و بێ توانایه‌ چه‌ند‬

‫س��اڵ له‌ ده‌ستی ئ��ه‌وان��ی تر رزگ��اری‬ ‫ببوایه‌و نه‌توایه‌ته‌وه‌‌و م��اڵ‌و سامان‌و‬ ‫له‌وه‌ڕگاو شوێن وماڵ ومناڵ وژنه‌كانی‬ ‫ت���ااڵن ن��ه‌ك��رای��ه‌!! ئ���ه‌وه‌ ب��ه‌ هۆزێكی‬ ‫نه‌جیب‌و حاوه‌ن رێز‌و به‌ها‌و شكۆ ناو‬ ‫ده‌برا ‪ .‬هه‌ر بۆ یه‌ له‌ مێژووی به‌ده‌وه‌ی‬ ‫ع���ه‌ره‌ ب��ی��دا ك��ه‌س��ان��ی زۆر ه��ه‌ب��وون‬ ‫نه‌یانتوانیوه‌ شوناسی خۆیان بده‌نه‌وه‌‬ ‫پ��اڵ ه��ۆز‌و تیره‌كه‌ی خ��ۆی��ان به‌هۆی‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی ت��ووش��ی ب��ه‌رك��ه‌وت��ن‌و ت��ااڵن‌و‬ ‫ب��رۆ ك��ه‌وت��وون چ ل��ه‌الی��ه‌ن هۆزه‌كانی‬ ‫تره‌وه‌ یان له‌الیه‌ن نه‌ته‌وه‌كانی تره‌وه‌‬ ‫‪ .‬نمونه‌ی ل��ه‌م��ان��ه‌ش ئیبن خ��ه‌ل��دوون‬ ‫باس له‌وه‌چه‌ی هه‌ندێ‌ خێڵ ده‌كات‪ ،‬كه‌‬ ‫تووشی ت��ااڵن‌و برۆ هاتوون‌و دواتر‬ ‫ئه‌و وه‌چانه‌ ته‌نانه‌ت رووی��ان نه‌بووه‌‬ ‫بڵێن ئێمه‌ سه‌ر به‌و هۆزه‌ین‪ ،‬چونكه‌‬ ‫هۆزه‌كه‌یان توشی ئه‌تكی‌و سه‌رشۆری‬ ‫بووه‌ به‌هۆی به‌زینی‌و دایك‌و خوشك‬ ‫وب����راو ه��ه‌م��وی��ان ب��ه‌ش��ك��راون ته‌نها‬ ‫هه‌ندێ‌ كه‌میان نه‌بێت له‌ منداڵ‌و مه‌زم‬ ‫ئ��ه‌رن��ا ه��ه‌م��ووی ت��وش��ی ك��وش��ت وبر‬ ‫ه��ات��ووه‌‪ .‬بۆیه‌ ئه‌وكات ووتویانه‌ له‌و‬ ‫نه‌وانه‌ی دوات��ر رزگ��اری��ان ب��ووه‌ ئێوه‌‬ ‫شوناستان كێیه‌؟ به‌ سه‌ر شۆریه‌كه‌وه‌‬ ‫ووتویانه‌ دانیشتووی فاڵنه‌ دۆڵین‪ .‬یان‬ ‫فاڵنه‌ مێرگین یا شوێنین‪ .‬ه��ه‌ر بۆیه‌‬ ‫ده‌م��ارگ��ی��ری‌و خێڵگه‌رایی‌و شوناسی‬ ‫ت��ی��رو ه���ۆزه‌ك���ان���وات���ای س�����ه‌روه‌ری‬ ‫ده‌گ��ه‌ی��ان��د‪ .‬ئ���ه‌و ه����ۆزه‌ی توانیبێتی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪88‬‬

‫زیاترین غ���ه‌زووی ه��ۆزه‌ك��ان بكات‌و‬ ‫زۆرترین سه‌بایا له‌ تیره‌و هۆزه‌كانی‬ ‫تر بگرێت‌و تااڵنی زیاتر بكات ئه‌وه‌‬ ‫به‌ گه‌وره‌ترین‌و س��ه‌روه‌ر ترین هۆز‬ ‫داده‌نرا‪ ‌،‬شوێنكه‌وتوانی واته‌ ئه‌ندامانی‬ ‫مونته‌می بۆ ئه‌و هۆزه‌ به‌ شانازیه‌وه‌‬ ‫باسی خۆیانیان ده‌ك��ردو لووتیان له‌‬ ‫كه‌شكه‌اڵنی ئاسماندا ده‌خزاو چاویان‬ ‫ك���ه‌س���ان���ی‌ت���ری ن����ه‌ئ����ه‌دی! ه����ه‌ر ئ��ه‌م‬ ‫حه‌زكردن له‌ نه‌سه‌به‌و ئینتما بوونه‌ بۆ‬ ‫هۆزو تیره‌ واده‌ك��ات وه‌ك كلتوورێك‬ ‫بمێنێته‌وه‌ بۆ عه‌ره‌به‌كانی سه‌رده‌می‬ ‫ئیسالمیش یه‌كێكی وه‌ك ح��ه‌زره‌ت��ی‬ ‫عومه‌ری كوری خه‌تاب بڵێت‪( :‬تعلموا‬ ‫النسب‪ ،‬وال تكونوا كنبح السواد‪ ،‬واذا‬ ‫سئل أحدهم عن اصله ق��ال من قریة‬ ‫كذا‪).‬‬ ‫ب���ه‌ ب���ۆچ���وون���ی ئ��ێ��م��ه‌ ی��ه‌ك��ێ��ك ل��ه‌و‬ ‫ت��ه‌وه‌ران��ه‌ی زۆر پێویسته‌ قسه‌ی له‬ ‫‌سه‌ر بكرێت ستراكتۆری خێڵه‌‪ ،‬له‌ خێڵدا‬ ‫هێزێكی تۆباوی‪ ،‬یان ره‌مزێكی رۆحی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی بااڵی ده‌بێت وه‌ك سه‌رۆك‬ ‫عه‌شیره‌ت بان تیره‌‪ ،‬یان هۆز ته‌ماشا‬ ‫ده‌كرێت‪ .‬سه‌رۆكی خێڵ له ‌نێو خێڵدا‬ ‫هه‌موو ده‌سه‌اڵتێكی هه‌یه‌و به‌هه‌وه‌سی‬ ‫خۆی تاوتوێی بریارو كاره‌كانی نێو‬ ‫خێڵ ده‌كات‪ .‬ته‌نانه‌ت ده‌توانێت بریاری‬ ‫چاره‌نووس ساز ب��دات‌و ره‌گه‌زه‌كانی‬ ‫خ��ێ��ڵ م��ل ك��ه‌چ��ی ئ���ی���راده‌و وی��س��ت‌و‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بكات‪ .‬سه‌رۆكی خێڵ‬

‫بۆی هه‌یه‌ سامان‌و ده‌رامه‌ت‌و به‌رهه‌م‌و‬ ‫ره‌ن��ج��ی ت��اك��ه‌ك��ان��ی خێڵ ت��ه‌ص��ه‌روف‬ ‫پێوه‌بكات له‌ پێناو حه‌زو ئاره‌زوه‌كانی‬ ‫خۆیدا بیانخاته‌ گه‌ر‪ .‬ئه‌م ده‌سه‌اڵته‌ی‬ ‫س���ه‌رۆك ت��ه‌ن��ه��ا‪ ،‬ك��ه‌ ل��ه‌چ��وارچ��ێ��وه‌ی‬ ‫به‌ڕێوه‌بردنی ژیانی سیاسییانه‌ی خێڵ‪،‬‬ ‫چه‌ق به‌ستوو بێت به‌ڵكو‌ ده‌په‌رێته‌وه‌‬ ‫ب���ۆ س���ه‌رج���ه‌م ب���واره‌ك���ان���ی ژی����ان‌و‬ ‫گ��وزه‌ران��ی خێڵه‌كه‌ی‌و تا ده‌گاته‌ ئه‌و‬ ‫ئاسته‌ی ده‌سه‌اڵتی سه‌رۆك بپه‌ڕێته‌وه‌‬ ‫بۆ مه‌وداكانی شوێن‌و به ‌ناوهێنان‌و‬ ‫یان وه‌بیرهاتنه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ پیرۆز‬ ‫كراوه‌‪ ،‬كه‌ سه‌رۆك خێڵه‌‪ ،‬ئیتر پانتاییه‌كی‬ ‫ج��وگ��راف��ی��ای��ی وه‌ك���و ش��وێ��ن ئ��ام��اده‌و‬ ‫به‌رجه‌سته‌ بێت‪ .‬ئه‌م داگیركردن‌و پاوان‬ ‫خوازییه‌ له‌ جوگرافیاو هزری ئه‌ندامانی‬ ‫خێڵدا له‌ یاده‌وه‌رییه‌كانیاندا جۆرێك‬ ‫ل��ه‌ س���ام‌و ه��ه‌ی��ب��ه‌ت‌و س��ه‌ڵ��ت��ه‌ن��ه‌ت بۆ‬ ‫سه‌رۆك هۆزی پیرۆز په‌یدا ده‌كات‪ ،‬كه‌‬ ‫تا ماوه‌یه‌كی دوورو درێژ به‌رده‌وامی‬ ‫هه‌بێت‪.‬‬ ‫به‌ بۆچوونی ئێمه‌ ئه‌م ده‌سه‌اڵته‌ ره‌هاو‬ ‫زۆره‌ی سه‌رۆك هۆز له‌ سێ رێگه‌وه‌‬ ‫به‌ ده‌ستی ده‌كه‌وێت‪ :‬کاریزمایی بوونی‬ ‫خۆی له‌ ئه‌نجامی ئازایی‌و كاری گیان‬ ‫فیدایی خۆیه‌وه‌ توانیویه‌تی ملمالنێ‌و‬ ‫ك��ێ��ش��م��ه‌ ك��ێ��ش��ی ده‌س������ه‌اڵت ب��ك��ات‌و‬ ‫ب��ه ‌هێزو ت��وان��ای ن��ه‌ی��اره‌ك��ان��ی ملكه‌چ‬ ‫كردبێت‌و توانیبێتی كه‌سانێكی زۆر‬ ‫له‌ ده‌وری خۆی كۆ بكاته‌وه‌و دواجار‬


‫‪89‬‬

‫هه‌مووان مل كه‌چی ئه‌و هێزو تواناو‬ ‫ئ��ی��راده‌ی��ه‌ی ئ��ه‌و ببن‪ ،‬ی��ان ب��ه‌ پشتاو‬ ‫پشت بۆی ماوه‌ته‌وه‌ به‌اڵم له‌ ئه‌نجامی‬ ‫ب�ڵاوك��ردن��ه‌وه‌ی ترسێكی زۆر كه‌ بۆ‬ ‫مل پێدانی ئه‌وانی تری ئه‌ندامی خێڵ‬ ‫دای��ده‌رێ��ژێ��ت‪ ،‬ئیدی ن��ه‌وه‌ دوای نه‌وه‌‬ ‫درێ���ژه‌ی ده‌ب��ێ��ت‌و ره‌گ��ه‌زه‌ك��ان��ی سه‌ر‬ ‫ب��ه‌و ه��ۆزه‌و عه‌شره‌ته‌ مه‌حكووم به‌‬ ‫م��ل ك��ه‌چ��ی‌و گ��وێ��رای��ه‌ڵ��ی ئ��ه‌و ده‌ب��ن‪،‬‬ ‫ی���ان س����ه‌رۆك خ��ێ��ڵ ب��ه‌ رووك��ارێ��ك��ی‬ ‫رۆحانیانه‌و وه‌ك كه‌سایه‌تیه‌كی ئاینی‌و‬ ‫رۆحی توانیویه‌تی ئه‌وانی‌تری بۆ مل‬ ‫كه‌چی خۆی ئاماده‌بكات‌و گه‌ردن كه‌چ‬ ‫بكات‌و له‌ فاكته‌رو هۆكارو وه‌سیله‌یه‌كی‬ ‫خه‌یرهێن‌و فاكته‌ری دوورخ���ه‌ره‌وه‌ی‬ ‫شه‌ره‌كان بۆ بنه‌ماڵه‌و هۆز بیبینن‪.‬‬ ‫له‌ رووی به‌رده‌وامیشه‌وه‌ درێژه‌دان‬ ‫ب��ه‌ ده‌سه‌اڵتیشی ئ��ه‌وه‌ ته‌نهاو ته‌نها‬ ‫مه‌گه‌ر م��ردن دووری بخاته‌وه‌ واته‌‬ ‫مه‌رگێكی فیزیكی دوور خ���ه‌ره‌وه‌و‬ ‫الب���ه‌ری ده‌س��ه‌اڵت��ی��ه‌ت��ی ل��ه‌ س��ه‌ردان��ه‌و‬ ‫تاكه‌كانی خێڵ‪.‬‬ ‫دی��اره‌ تیره‌و هۆزه‌ عه‌ره‌بیه‌كان به‌م‬ ‫پێكهاته‌ خێڵه‌كی‌و ه��ۆزگ��ه‌رای��ی��ه‌وه‌ له‌‬ ‫پ��ێ��ش ئ��ی��س�لام ك��ه‌ وه‌ك ئ��ام��اژه‌م��ان‬ ‫پ��ێ��دا ل��ه‌ س��ن��ووری ب��چ��ووك��ی خۆیان‬ ‫زی��ات��ر گ��ه‌وره‌ت��ر ن���ه‌ده‌ب���وون به‌هۆی‬ ‫ئ���ه‌و ه��ێ��رش��ك��ردن��ان��ه‌ی س���ه‌ر یه‌كترو‬ ‫ئه‌نجامدانی گه‌له‌ كۆمانه‌ی‪ ،‬كه‌ ده‌كرانه‌‬ ‫س����ه‌ر ی��ه‌ك��ت��ر‌و پ���اش���ان ب���ه‌ ك��وش��ت��و‬

‫بركردن‌و قڕكردن‌و تااڵن بردنی موڵك‬ ‫وم��اڵ كۆتاییان به‌یه‌كتر ده‌هێنا‪ .‬بۆ‬ ‫نموونه‌ ئه‌گه‌ر هۆزێكی بچووك بواریان‬ ‫پێ بدابا ماوه‌یه‌ك گه‌شه‌ بكات یاخود‬ ‫ف��رس��ه‌ت��ی خ��ۆ پ��ارێ��زی وكه‌نارگیری‬ ‫ب��ۆ هه‌ڵكه‌وتبا كه‌مێك م��اڵ‌و ئ��اژه‌ڵ‌و‬ ‫س����ه‌روه‌ت وس��ام��ان ئ���اف���ره‌ت‌و كچی‬ ‫كۆكردبایه‌وه‌ ئه‌وا هۆزێكی گه‌وره‌تر‬ ‫یاخود دوو هۆز پێكه‌وه‌ بۆ تااڵنكردن‬ ‫ده‌بوونه‌ شه‌ریك‌و ده‌یاندا به‌سه‌ریانداو‬ ‫ره‌نجه‌رۆیان ده‌كردن‪.‬‬ ‫دیاره‌ به‌ هاتنی ئاینی پیرۆزی ئیسالم‬ ‫ئه‌م بارو دۆخه‌ گۆراو بنه‌مای په‌یوه‌ندی‬ ‫گ���رت���ن‌و دروس��ت��ك��ردن��ی ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ای‬ ‫هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌و هه‌وڵی یه‌كخستنه‌وه‌ی‬ ‫تیره‌و هۆزه‌كانی دا له‌سه‌ر بنه‌مای‬ ‫گه‌وره‌تر له‌ خێڵ‌و بنه‌مای هۆز كه‌ ئه‌و‬ ‫به‌ (االمه‌) ناوی ده‌برد‪ .‬بۆیه‌ شوناسی‬ ‫تاكی ت��ازه‌ ئیمانداره‌كانی گ��ۆری له‌‬ ‫خێڵ‌و ه��ۆزه‌وه‌ بۆ ئینتیماو په‌یوه‌ست‬ ‫بوو به‌ ئیسالمه‌وه‌‪ .‬ئیسالم ئه‌و ئاینه‌‬ ‫بوو‪ ،‬كه‌ سه‌ر له‌نوێ‌ هه‌ستا به‌گۆرینی‬ ‫وات��او چه‌مكه‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵگای‬ ‫ع���ه‌ره‌ب���ی‌و ب��ۆ ه��ه‌رچ��ه‌م��ك‌و ب��ۆ ه��ه‌ر‬ ‫بابه‌تێك شتی ن��وێ‌‌و به‌ بایه‌خته‌ری‬ ‫ده‌خسته‌ شوێنه‌كه‌یه‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌ س��ه‌رده‌م��ی ئیسالمدا عه‌ره‌به‌كان‬ ‫نه‌یان توانی بیری خێڵه‌كی عه‌ره‌بی‌و‬ ‫گیانی پاوان خ��وازی‌و كوشتار له‌ ناو‬ ‫بیرو كارو هه‌ڵسوكه‌وتیاندا ون بكه‌ن‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪90‬‬

‫هه‌ر بۆیه‌ پاش كۆچی دوایی پێغه‌مبه‌ر‬ ‫(م��وح��ه‌م��ه‌د ـ��ـ دخ) لێبێت راسته‌وخۆ‬ ‫ه��ه‌ڵ��گ��ه‌ران��ه‌وه‌ رووی����دا‪ .‬سه‌رهه‌ڵدانی‬ ‫ده‌ی��ان ج��ی��اوازی‌و ش��ه‌روو كوشتاری‬ ‫خ��وێ��ن��اوی��ن ل���ه‌ س���ه‌رده‌م���ی ك��ۆت��ای��ی‬ ‫خه‌الفه‌تی ئیمامی عه‌لی‌و شه‌ره‌كانی‬ ‫ح��ه‌ج��اج��ی ی��وس��ف��ی ك���وری سه‌قه‌فی‬ ‫پ��اش��م��اوه‌و ك��اری��گ��ه‌ری ئ��ه‌و كلتووره‌‬ ‫سه‌قه‌ته‌ ب��وو ل��ه ‌نێو بیرو ره‌ف��ت��اری‬ ‫ئ��ه‌و ع��ه‌ره‌ب��ان��ه‌دا‪ ،‬ك��ه‌ هێشتا ئیسالم‬ ‫ب��ه‌و كاریگه‌ریه‌ گ���ه‌وره‌و م��ه‌زن��ه‌ی له‌‬ ‫سه‌ر ره‌وشی مێژووی ژیانی عه‌ره‌ب‬ ‫ك���ردی ك��ه‌چ��ی هێشتا نه‌یتوانی بوو‬ ‫به‌ ت��ه‌واوی هه‌ڵی بگرێت ب��ه‌وه‌ی‪ ،‬كه‌‬ ‫زۆرێ��ك به‌ شێوازی رووك��ار ئیسالم‬ ‫بوو بوون‪ ،‬هه‌ڵگری هه‌مان خه‌سڵه‌تی‬ ‫كلتووری عه‌ره‌بی ب��وون‪ .‬ئێمه‌ لێره‌دا‬ ‫باس له‌ ع��ه‌ره‌ب ده‌كه‌ین ئه‌و عه‌ره‌به‌‬ ‫به‌ده‌ویانه‌ی كه‌ هه‌ڵگری ئه‌و كلتوره‌ی‪،‬‬ ‫ك��ه‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی ك��وش��ت��ن‌و برین‌و‬ ‫ت��ااڵن‌و برۆی له‌ نێوانیاندا بزوێنه‌ری‬ ‫ب��ی��رو ك����ارو ره‌ف���ت���اری���ان ب����وو‪ ،‬كه‌‬ ‫قورئانی پیرۆزیش له‌ ئاست خرابی‌و‬ ‫ب��ی��ری دژه‌ ئینسانیانه‌ی ئ��ه‌وان��دا بۆ‬ ‫پێغه‌مبه‌رو ی��اران��ی‌و هه‌موو جیهانی‬ ‫نه‌یشاردۆته‌وه‌‌و ئاشكرای كردووه‌ ئه‌م‬ ‫راستیه‌ (االعراب أشد كفرا ونفاقا) ئه‌مه‌‬ ‫ئه‌و كلتووره‌ زاڵه‌بووه‪ ‌،‬كه‌ پێغه‌مبه‌ری‬ ‫تووشی ده‌رب���ه‌ده‌ری ك��ردو رێگریش‬ ‫ب���ووه‌ ل��ه‌ گه‌یاندنی پ��ه‌ی��ام��ی جیهانی‬

‫ئیسالمی‪ .‬هه‌ر بۆیه‌ الت عه‌جائیب نه‌بێت‬ ‫له‌كاتی ش��ه‌ری نێوان خه‌لیفه‌ ئیمامی‬ ‫عه‌لی‌و نه‌یاره‌كانیدا‪ ،‬كه‌ له‌ نێو ریزی‬ ‫نه‌یاره‌كانی ئیمام عه‌لیدا ح��ه‌زره‌ت��ی‬ ‫عائیشه‌و ته‌لحه‌و ع��ه‌ب��دواڵی ك��وری‬ ‫زوبه‌یری تیا ده‌بێت‪ .‬یه‌كێك له‌ ئه‌عراب‬ ‫دێته‌ بن گوێی ئیمامی عه‌لی‌و پێی ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫ئێمه‌ ئێستا‌ هێرش ده‌كه‌ینه‌ سه‌ریان‬ ‫ب���ه‌ده‌ر ل��ه‌ چ��ه‌ك‌و چ��ۆڵ‌و شته‌كانیان‬ ‫ده‌ت��وان��ی��ن ژنه‌كانیشیان ب��ه‌ سه‌بایا‬ ‫بكه‌ین‪ .‬بۆیه‌ ئیمامی عه‌لی زۆر تووڕه‌‬ ‫ده‌بێت ده‌ڵێت‪ :‬هه‌ی نه‌فام نازانیت ئایین‬ ‫ئێمه‌و ئه‌وانی كردووه‌ به ‌براو هه‌موو‬ ‫شتێكی ئه‌وانی له‌ ئێمه‌ حه‌رام كردووه‌‪.‬‬ ‫مه‌گه‌ر دایكی موسوڵمانان (مه‌به‌ستی‬ ‫ح��ه‌زره‌ت��ی عائشه‌یه‌ ‪.‬ر‪.‬خ) ده‌ت��ه‌وێ��ت‬ ‫ب��ه‌ ك��ێ‌ ب��ه‌س��ه‌ب��ای��ا ب��درێ��ت؟ هه‌ربۆیه‌‬ ‫دووری ده‌خه‌نه‌وه‌ له‌ به‌رچاوی ئیمامی‬ ‫ع��ه‌ل��ی‪ .‬ل��ێ��ره‌وه‌ ئ��ه‌و گیانی كوشتن‌و‬ ‫تااڵن كردن‌و به‌سه‌بایاكردنه‌ ی خێڵ‌و‬ ‫نوقوم بووی نێو كولتووری عه‌ره‌بی‬ ‫ئاینی ئیسالم چوارچێوه‌یكی بۆ داناو‬ ‫دووری خسته‌وه‌‪ ،‬به‌ ده‌قی ئاینی رێكی‬ ‫خست‌و ته‌نهاو ته‌نها جیاوازی ئایینیی‌و‬ ‫م��وش��ری��ك ب���وون‌و ل��ه‌گ��ه‌ڵ جه‌نگان‌و‬ ‫زوڵمكردنی ئایینیی به‌رامبه‌ر له ‌سه‌ر‬ ‫م��وس��وڵ��م��ان��ان‪ .‬هیشتا ب��ه‌ كۆمه‌ڵێك‬ ‫م���ه‌رج���ه‌وه‪ ‌،‬ك��ه‌ ئێستا جێگه‌ی ئ��ه‌وه‌‬ ‫نییه‌ بینووسین ئه‌مجا ره‌زام��ه‌ن��دی��ی‬ ‫نواندووه‌‪ .‬به‌ واتایه‌كی‌تر ئیسالم ده‌ست‬


‫‪91‬‬

‫به ‌سه‌رداگرتنی موڵك‌و ماڵ‌و هه‌رچی‬ ‫شتی‌تری نه‌یاره‌كانه‌ گواستییه‌وه‌ بۆ‬ ‫بازنه‌ی ئایینه‌ جیاوازه‌كان‌و له‌ بازنه‌ی‬ ‫بچوكی خێڵ‌و نه‌ته‌وه‌ كردیه‌ ده‌ره‌وه‌و‬ ‫فراوانی ك��رد‌و كۆمه‌لێك رێو شوێنی‬ ‫ت��ون��دو ت���ۆڵ‌و ت��ۆك��م��ه‌ی ب��ۆ دان���ا كه‌‬ ‫وه‌ك شۆرشێكی ئینسانی وئیخالقی‬ ‫گ��ه‌وره‌ ده‌بێت ئه‌ژمار بكرێت‌و توانی‬ ‫عه‌ره‌به‌كان له‌ نێو كوشتار‌و به‌ سه‌بایا‬ ‫بردنی كچ‌و ژن‌و ماڵه‌كانیان تا ئه‌مرۆ‬ ‫رزگ��ار بكات له‌ ده‌ستی یه‌كتری‪ .‬له‌‬ ‫هه‌مان كاتیشدا مێژووی عه‌ره‌بی پێمان‬ ‫ده‌ڵێت‪ :‬مرۆڤه‌كانی عه‌ره‌بی كه‌مبوون‬ ‫تا بتوانن دین وه‌ك ئ��ه‌وه‌ی نوسراوه‌‬ ‫بیكه‌ن به‌ پراكتیك‪ ،‬ئه‌و ده‌سه‌اڵتانه‌ی كه‌‬ ‫هه‌بوون له‌ دوای خه‌لیفه‌كانی راشیدین‬ ‫به‌پێی حه‌دیسی پێغه‌مبه‌ر (د‪.‬خ)‪...(.‬‬ ‫فیها دخ��ن) توشی هه‌ڵه‌و په‌ڵه‌ بوون‪،‬‬ ‫هیچ كامیان نه‌یانتوانیوه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‬ ‫ئیسالم وت��وی��ه‌ت��ی ج��ێ‌ به‌جێی بكه‌ن‬ ‫‪.‬چونكه‌ ئیسالم بریتی ب��ووه‌ له‌ كۆی‬ ‫تێگه‌یشتنه‌ جیاوازه‌كانی موسڵمانه‌كان‬ ‫ب���ۆی‪ .‬ئ��ه‌م تێگه‌یشتنانه‌ش ب��ێ به‌ش‬ ‫ن��ه‌ب��ووون له‌ كه‌مته‌رخه‌می‌و ح��ه‌زوو‬ ‫ئاره‌زوو داوواو خواستی تاكه‌كه‌سی‌و‬ ‫خێڵی‌و بنه‌ماڵه‌یی‌و تیره‌و خزمایه‌تی‌و‬ ‫هتد‪ .‬له‌و پرۆسه‌ی ئیسالمی كردنه‌دا‪.‬‬

‫بیری به‌عس‌و پاشماوه‌ی خێڵ‬ ‫ل��ه‌ دون��ی��او ب��ی��رك��ردن��ه‌وه‌ی عه‌ره‌بیدا‬ ‫خ���ێ���ڵ‌و ع����ه‌ش����ره‌ت‌و ت���ی���ره‌و ه���ۆز‌و‬ ‫حیزب‌و دین‌و مه‌زهه‌ب‌و تا ئێستاشی‬ ‫له‌گه‌ڵدا بێت نه‌یهێشتووه‌ مرۆڤ به‌مانا‬ ‫ئینسانیه‌كه‌ی خۆی‪ ،‬خۆی نمایان بكات‌و‬ ‫وه‌ك مرۆڤێك په‌یوه‌ندیه‌كانی خۆی‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ ئ��ه‌وان��ی‌ت��ردا رێكبخات‪ .‬بیری‬ ‫ب��ه‌ده‌وی��ه‌ت‌و خێڵ گه‌رایی‌و ئه‌نانیه‌تی‬ ‫تا ئێسته‌شی له‌گه‌ڵدا بێت نه‌یهێشتوه‌‬ ‫مرۆڤ وه‌ك به‌هایه‌كی ئینسانی گه‌وره‌‬ ‫بوونی هه‌بێت‪ ،‬هه‌ربۆیه‌ مرۆڤی خاوه‌ن‬ ‫رێزو حورمه‌ت‌و سومعه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی‪،‬‬ ‫كه‌ مرۆڤه‌ بوونێكی نییه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ی هه‌یه‌‬ ‫مرۆڤی فاڵنه‌ عه‌شیره‌ت‌و فاڵنه‌ تیره‌و‬ ‫فاڵنه‌ عه‌شیره‌ت‌و فاڵنه‌ ئاین‌و هتد‪...‬له‌‬ ‫ئارادایه‌‪.‬هه‌ربۆیه‌ له‌ دروستكردنه‌وه‌ی‬ ‫بیری ناسیۆنالیستی ع��ه‌ره‌ب��ی��دا ئه‌م‬ ‫كلتوره‌ جومگه‌كان فه‌رامۆش ناكات‌و‬ ‫ئ��ام��اده‌ی دارش��ت��ن��ه‌وه‌ی بیری به‌عس‬ ‫ده‌بێت‪.‬‬ ‫ل��ێ��ره‌وه‌ گ���ه‌ر ت��ه‌م��اش��ای درووس���ت‬ ‫ب��وون��ی حیزبی ب��ه‌ع��س بكه‌ین وه‌ك‬ ‫حیزبێكی ناسیۆنالیستی عه‌ره‌بی خۆی‬ ‫ن��وم��ای��ش ده‌ك����ات‌و ب��ی��رو ئه‌ندێشه‌و‬ ‫تیفكرین‌و جیهان بینی خۆی له‌ سه‌ر‬ ‫بنه‌مای ئایدیایه‌كی نوێی مۆدێرندا‬ ‫ده‌رێ��ژێ��ت��ه‌وه‌‪ .‬س��ه‌رده‌م��ی درووس���ت‬ ‫ب���وون���ی ح��ی��زب��ی ب���ه‌ع���س س���ه‌ره‌ت���ا‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪92‬‬

‫بۆخۆی به‌رهه‌م‌و ئیفرازاتی قۆناغێكی‬ ‫مێژووییه‌ كه‌ گه‌لی عه‌ره‌بی‌و واڵتانی‬ ‫ع���ه‌ره‌ب���ی‌و رۆژه���ه‌اڵت���ی ن���اوه‌راس���ت‬ ‫ب��ه‌خ��ۆی��ه‌وه‌ ده‌ی��ب��ی��ن��ێ��ت‪ .‬ده‌ره‌ن��ج��ام��ی‬ ‫ئ��ه‌و گۆرانكاریه‌ سیاسی وئ��اب��ووری‬ ‫مه‌عریفی‌و كۆمه‌اڵیه‌تیانه‌یه‌ كه‌ گه‌النی‬ ‫كۆڵۆنیالیكراو سته‌مدیده‌ی ده‌ستی‬ ‫ئیستیعمار به‌رهه‌می هێناون‪ .‬به‌عس‬ ‫خوێندنه‌وه‌یه‌كی ن��وێ‌و تێگه‌یشتنێكی‬ ‫نوێی كۆمه‌ڵێک‌ كه‌س‌و تاكی نوخبه‌ی‬ ‫عه‌ره‌بی بوو بۆ ئه‌و قۆناغه‌ مێژوویه‌ی‬ ‫ك���ه‌ ن��ی��ش��ت��م��ان��ی ع���ه‌رب���ی پ��ێ��دا وه‌ك‬ ‫ك��ۆڵ��ۆن��ی��ال��ی��زه‌ك��راوێ��ك ت��ێ��ده‌پ��ه‌ری‪ .‬له‬ ‫‌هه‌مانكاتیشدا فاكته‌رێكی هاوچه‌رخیی‬ ‫ناسیۆنالیزمیی مۆدێرنیی پێرو تاقمێكی‬ ‫عه‌ره‌بی بوو بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‬ ‫كۆڵۆنیالیزم‌و ئیمپریالیزم‪ .‬ده‌ره‌نجامی‬ ‫ئ��ه‌و گۆرانكاریانه‌ ب��وو‪ ،‬كه‌ له‌ دوای‬ ‫ش����ه‌ری ج��ی��ه��ان��ی ی���ه‌ك���ه‌م‌و ك��ه‌وت��ن��ی‬ ‫به‌ناو خه‌الفه‌ی ئیسالمی عوسمانی‌و‬ ‫درووس����ت ب��وون��ی ف��ه‌راغ��ێ��ك��ی ن��وێ‌و‬ ‫داگ���ی���رك���اری پ���ارچ���ه‌ پ��ارچ��ه‌ك��ردن��ی‬ ‫ده‌وڵه‌تان‌و به‌پێی خواستی داگیركه‌رانی‬ ‫رۆژئ��اوا دووب��اره‌ بونیاتنانه‌وه‌یان بێ‬ ‫گ��وێ��دان��ه‌ خ��واس��ت‌و خ���ه‌ون ئ��ای��دی��ای‬ ‫خ��ه‌ڵ��ك‌و كۆمه‌ڵگا ژێ��رده‌س��ت��ه‌ك��ان‪ .‬له‌‬ ‫پێشتر هێنامان‪ ،‬كه‌ خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌‬ ‫چۆن له‌ گۆشه‌گیریه‌ك‌و له‌ بێ ئاگایه‌كی‬ ‫ته‌واودا ده‌ژیا چه‌نده‌ ئه‌م داگیركاری‌و‬ ‫ك���ۆڵ���ون���ی���ال���ی���زه‌ك���ردن���ه‌ ب���ه‌دی���ۆێ���ك���دا‬

‫زه‌وتكردنی ئازادی‌و ئیراده‌و سامان‌و‬ ‫خاكی نه‌ته‌وه‌كان بوو‪ ،‬له‌ هه‌مان كاتدا‬ ‫ده‌رگ���ا ك��ردن��ه‌وه‌ی��ه‌ك ب��وو ب���ه‌رووی‬ ‫ده‌سكه‌وته‌كانی مۆدێرنه‌و جۆرێك له‌‬ ‫هێنانی تێكه‌اڵوی‪.‬‬ ‫ل����ه‌ ق����وواڵی����ی ه�����ه‌‌ر س��ی��س��ت��م��ێ��ك��ی‬ ‫سه‌ركوتكه‌رو بێده‌نگكه‌ری ئه‌وانی‌تردا‪،‬‬ ‫دی���دێ���ك ب���ۆ راس���ت���ی‌و ه��ه‌ق��ان��ی��ی��ه‌ت��ی‬ ‫خ�����ۆی‌و ره‌وای�����ه‌ت�����ی ب��ه‌خ��ش��ی��ن به‌‬ ‫خ��ۆ ئ��ام��اده‌ی��ی ه��ه‌ی��ه‌‪ ،‬ب��ێ��گ��وم��ان بۆ‬ ‫هێشتنه‌وه‌و درێ���ژه‌دان���ی ب��ه‌ ته‌مه‌نی‬ ‫خ���ۆی‌و ده‌س���ه‌اڵت���ه‌ك���ه‌ی‪ ،‬گ��ی��رك��ردن��ی‬ ‫ه��ه‌رچ��ی زی��ات��ری پایه‌كانی م��ان��ه‌وه‌ی‬ ‫خۆی‪ ،‬پێویستی به ‌گه‌وره‌كردنی ئه‌و‬ ‫هه‌قیقه‌ته‌یه‌‪ ،‬ك��ه‌ وه‌ك پیرۆزییه‌ك‌و‬ ‫سه‌روه‌رییه‌كی خۆی ده‌یبه‌خشێته‌وه‌‪،‬‬ ‫ب��ۆ ئ��ه‌و ك��اره‌ش��ی پێویستی ب��ه‌ سێ‌‬ ‫شێواز‌و ڕێگا هه‌یه‌‪:‬‬ ‫‪1‬ـ�����ـ گ���ه‌وره‌ك���ردن���ێ���ك���ی ئ��ه‌ف��س��ان��ه‌‬ ‫ئ��ام��ێ��زو ته‌ڵقینكردنی ه���ه‌م���ووان به‌‬ ‫س��ه‌روه‌ری��ی��ه‌ك��ان��ی‌و ن��اس��ان��دن��ی وه‌ك‬ ‫موقه‌ده‌سێك‪ ،‬كه‌ ه���ه‌رده‌م له‌ رێگا‌ی‬ ‫ك��ه‌ن��اڵ��ه‌ ج��ی��اوازه‌ك��ان��ی��ی��ه‌وه‌ خه‌ریكی‬ ‫فره‌وانكردنی پانتایی ئه‌و موقه‌ده‌سه‌یه‌‪،‬‬ ‫ئیتر ده‌گونجێ‌ ئه‌و موقه‌ده‌سه‌ كه‌سێك‬ ‫بێت‪ ،‬رێبازێك بێت‪ ،‬ئایین بێت‪ ،‬نه‌ته‌وه‌‬ ‫بێت‪ .‬هتد‪ ..‬كه‌ ه��ه‌رده‌م گرووپێكیشی‬ ‫ئ������ام������اده‌ك������ردووه‌ ب����ه‌ م��ه‌ب��ه‌س��ت��ی‬ ‫پارێزگاریكردن‌و به‌رگری لێكردنی‌و‬ ‫پاراستنی واتاباوه‌كانی ئه‌و موقه‌ده‌سه‌‬


‫‪93‬‬

‫سا ئیتر به‌ شیاوو نه‌شیاوه‌وه‌‪ .‬هه‌وڵی‬ ‫یه‌ك ره‌نگركردنی كۆمه‌ڵگا به‌و ره‌نگه‌ی‬ ‫ك��ه‌ ل��ه‌گ��ه‌ڵ دروش����م‌و ئ��ام��ان��ج��ی ئ��ه‌و‬ ‫موقه‌ده‌سه‌ی به ‌كۆمه‌ڵگا ناسێنراوه‌‪،‬‬ ‫پ���اك���ك���ردن���ه‌وه‌ی ئ����ه‌و م���وق���ه‌ده‌س���ه‌و‬ ‫پیاهه‌ڵدانی‌و جوانكردنی‌و به‌شینه‌وه‌ی‬ ‫پیرۆزییه‌كانی به‌ س��ه‌ر شوێنكه‌وته‌و‬ ‫مونته‌می‌و دڵسۆزانیدا‪.‬‬ ‫‪2‬ــ ئاماده‌كردن‌و سازاندنی پانتاییه‌كی‬ ‫ب��ێ��ده‌ن��گ ك����ردن‌و ت���رس‌و ت��ۆق��ان��دن ‪،‬‬ ‫كه‌بێگوومان به‌م كاره‌ش فه‌زایه‌ك بۆ‬ ‫كوشتنی ئ��ازادی‌و ده‌رگ��ا داخستنێكی‬ ‫ته‌واو له‌ ده‌ربرینی بیروو را بۆ گشت‬ ‫ال ف��ه‌راه��ه‌م ده‌ب��ێ��ت‪‌،‬و ده‌س��ه‌اڵت��ی زاڵ‬ ‫وچ��اودێ��ر فاشیست پ��ه‌ره‌ پ��ێ��ده‌دات‌و‬ ‫ه��ه‌م��وو دان��ه‌ك��ان��ی نێو ف���ه‌زای گشتی‬ ‫ده‌خرێنه‌ ژێر سانسۆره‌وه‌‪.‬‬ ‫‪3‬ــ به‌رهه‌مهێنانی كلتورێكی مل كه‌چی‬ ‫ب��ه‌درووس��ت��ك��ردن‌و پ��ه‌روه‌رده‌ك��ردن��ی‬ ‫جیلێكی مل كه‌چ كه‌ ته‌نها كورد واته‌نی‬ ‫(ئ��م��م ‪ ..‬ئاغاگیان وای���ه‌ ب��ه‌گ��ه‌ردن��م!!)‬ ‫ن��ه‌ب��ێ��ت ه��ی��چ��ی ت���ر ن����ه‌زان����ن‪ ،‬وات���ه‌‬ ‫به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی جیلێك كه‌ته‌نها بۆ‬ ‫له‌دیهێنانی خه‌ونه‌كانی كاربكات‌و له‌‬ ‫سه‌پاندنی هه‌یمه‌نه‌ی خۆیدا پشتیوان‌و‬ ‫مه‌قاشی ده‌ستی بن‪.‬‬ ‫هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین به‌عس به‌و گوڕو‬ ‫تینه‌وه‌ وه‌ب��ه‌و عه‌قڵیه‌ته‌ فاشیستیه‌وه‌‬ ‫كاری ده‌كرد‪ ،‬كه‌ كاری له‌سه‌ر گۆڕینی‬ ‫سایكۆلۆژیای تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگای‬

‫ده‌كرد‪ ،‬كاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ له‌ هه‌موو‬ ‫كایه‌كانی كۆمه‌ڵگاو نوێڵكردن بوو به‌‬ ‫تونێلی هه‌موو ره‌هه‌نده‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌و‬ ‫ئینسانیه‌كان‪.‬‬ ‫به‌عس ده‌وڵه‌ت‌و ناسێۆنالیزم‬ ‫وه‌خته‌كارێك هیگڵ ناسیۆنالیستیش‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬به‌اڵم ده‌وڵه‌تی گه‌یانده‌ ئه‌و راده‌‬ ‫یه‌ له ‌پیرۆزی كه‌شایه‌نی په‌رستش‌و‬ ‫خۆ بۆكوشتدانی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا‬ ‫بێت‪ .‬ئه‌و رێ‌و شوێنی دروستكردنی‬ ‫ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی ده‌وڵ��ه‌ت��ی دارش��ت له‌ڕێگای‬ ‫جه‌ده‌لیه‌ته‌وه‌‪ ،‬له ‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی‬ ‫ك��ه‌رۆح��ی ره‌ه���ا‪ ،‬ع��ه‌ق��ڵ‪ ،‬س��رووش��ت‌و‬ ‫مێژوو ی��ه‌ك ریشه‌و یه‌كن‪ .‬له‌ كتێبی‬ ‫(فه‌لسه‌فه‌ی راس��ت��ی ـ��ـ فلسفه‌ الحق‌و‬ ‫ف��ه‌ل��س��ه‌ف��ه‌ی م���ێ���ژوودا) ت��ه‌رزه‌ك��ان��ی‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی هیگڵ به‌رچاوو روونن‪،‬‬ ‫ك��ه‌ خ��ه‌ڵ��ك��ان ه��ه‌ر ك��ۆم��ه‌اڵن��ی خه‌ڵكێ‌‬ ‫نوقم‌و كاریگه‌رن به‌هێزێكی جیهانی‪،‬‬ ‫ن��ی��از وئ��ام��ان��ج��ێ��ك ده‌ی����ان ب��زوێ��ن��ێ‌‌و‬ ‫مێژوویان پێ درووست ده‌كات‪ ،‬دیاره‌‬ ‫ده‌وڵه‌تیش ــ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ ــ دوا‬ ‫ق��ۆن��اغ��ی ب��ه‌رج��ه‌س��ت��ه‌ب��وون��ی رۆح��ی‬ ‫ره‌ه��ای��ه‌‪ ،‬ك��ه‌ س��ه‌رچ��اوه‌ی گرتنی بۆ‬ ‫ئ��ه‌زم��وون��ه‌ م��ێ��ژووی��ه‌ك��ان‌و ت��وان��ای��ی‌و‬ ‫بلیمه‌تیی خه‌ڵكیه‌وه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌‪.‬‬ ‫هیگڵ دواجار له‌و هه‌وڵه‌ دانسقه‌یه‌یدا‬ ‫ب��ه‌ ئه‌نجامێك ده‌گ����ات‪ :‬پ��اش ئ��ه‌وه‌ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪94‬‬

‫ب���اوه‌ری یه‌كال ده‌ك��ات��ه‌وه‌ ل���ه‌وه‌ی ك ‌ه‬ ‫ئ��ازادی‌و عه‌قڵ ده‌بێت له‌ناو پرۆسه‌ی‬ ‫ده‌وڵ���ه‌ت���دا ده‌س����ت ل��ه‌م�لان ب��ب��ن‪ ،‬كه‌‬ ‫میلله‌ته‌ پێشكه‌وتوه‌كان ئه‌و میلله‌تانه‌ن‬ ‫‪ ،‬ت��وان��ای��ان ده‌شكێت به‌مل پڕۆسه‌ی‬ ‫دروس��ت��ك��ردن��ی ده‌وڵ���ه‌ت���دا‪ ،‬وه‌خ���ودی‬ ‫ده‌وڵه‌تیش هێماو ئاماژه‌یه‌كی واقیعی‌و‬ ‫ته‌عبیرێكه‌ لۆژیكیانه‌یه‌ له‌مانای مانه‌وه‌و‬ ‫زیندوویی ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی له‌ پێكهاتنی‬ ‫ده‌وڵ��ه‌ت��دا ب��ه‌ش��داری��ان ك����ردووه‌‪.‬وه‌ به‌‬ ‫پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ میلله‌تان‌و خه‌ڵكانی كه‌م‬ ‫توانا له‌درووستكردنی ده‌وڵ��ه‌ت هه‌ر‬ ‫زوو له‌ پ��ه‌ل‌و پۆ ده‌ك��ه‌ون‌و بونێكیان‬ ‫نامێنێت‪ .‬كورد واته‌نی وه‌ك ئاردی بن‬ ‫دركانیان لی دێت‌و ناسنامه‌ی خۆیان‬ ‫ون ده‌كه‌ن‌و ده‌فه‌وتێن‪.‬‬ ‫ل��ه‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌ی خ���ۆرئ���اوادا‬ ‫چه‌مكی ناسیۆنالیزم په‌یوه‌ندییه‌كی‬ ‫پته‌وی به‌ قۆناغی ئیستعماره‌وه‌ هه‌یه‪‌،‬‬ ‫كه‌ وه‌ك بزوتنه‌وه‌یه‌كی شۆرشگێری‬ ‫دژه‌ كۆڵنیاڵ سه‌ری هه‌ڵداو هه‌ر بۆیه‌‬ ‫وه‌ك وه‌اڵمێكی سروشتی كۆڵۆنیالیزم‬ ‫دێ��ت��ه‌ ئ��ه‌ژم��ار‪ ،‬كۆڵۆنیالیزمیش وات��ه‌‬ ‫ده‌س��ت��ب��ه‌س��ه‌رداگ��رت��ن��ی ب����واره‌ ج��ۆر‬ ‫ب���ه‌ج���ۆره‌ك���ان���ی ژی���ان���ی ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ه‌و‬ ‫ده‌س��ت��گ��رت��ن ب��ه‌س��ه‌ر س��ه‌رچ��اوه‌ك��ان��ی‬ ‫ده‌س�����ه‌اڵت‌و ئ���اب���وری‌و م��ه‌ع��ری��ف��ه‌داو‌‬ ‫توانایی ب��ڕی��اردان له‌بری كۆمه‌ڵگا‌ له‬ ‫‌الیه‌ن هێزێكی ده‌ره‌كییه‌وه‌ هه‌ر خودی‬ ‫كۆڵۆنیالیزم ب��ه‌ ن��اچ��اری نوخبه‌یه‌ك‬

‫ل��ه‌ خ��وێ��ن��ده‌وار رۆشنبیر درووس���ت‬ ‫ده‌كات له‌ خه‌ڵكی كۆڵۆنیالیزه‌كراو‪ ،‬كه‌‬ ‫دواج��ار ئه‌و ده‌سه‌اڵته‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌و‬ ‫ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ مایه‌ی له‌ دایكبوونی‬ ‫ناسیۆنالیزم‪.‬‬ ‫دی����اره‌ ئ���ه‌و ده‌س���ه‌اڵت���ان���ه‌ی‪ ،‬ك��ه‌ له‌‬ ‫ژێرچنگی ئیستیعماردا له‌دایكبوون‬ ‫ل��ه‌وان��ه‌ ئێمه‌ ب��اس��ی ع��ێ��راق ده‌ك��ه‌ی��ن‪،‬‬ ‫ده‌وت��وان��ی��ن ئ��ام��اژه‌ ب���ه‌وه‌ ب��ده‌ی��ن‪ ،‬كه‌‬ ‫قۆناغه‌كانی گه‌شه‌كردنی هۆشیاری‬ ‫س��ی��اس��ی ل��ه‌ ع��ێ��راق��دا نه‌یهێشتووه‪‌،‬‬ ‫ك��ه‌ سیستمی سیاسی ع��ێ��راق‌و ئه‌و‬ ‫ده‌وڵه‌تانه‌ی‪ ،‬كه‌ له‌ عێراقدا ده‌سه‌اڵت‬ ‫ده‌گرنه‌ ده‌ست‌و حوكمڕانی بكه‌ن یه‌ك‬ ‫ج���ۆرو ی���ه‌ك ش��ێ��واز ب��ێ��ت ل��ه‌ رووی‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌كان‌و ب��ه‌ڕێ��وه‌ب��ردن��ه‌وه‌ چ‬ ‫ج��ۆره‌ ت��ه‌رزه‌ ده‌وله‌تێكی (ده‌وڵه‌تێكی‬ ‫شوێنكه‌وته‌ ـ��ـ ان��م��اط ال���دول التابعه‌)‬ ‫ب��ووه‌‪ ،‬ج��ۆراو جۆر بێت‪ .‬ئه‌گه‌ر ئێمه‌‬ ‫نموونه‌كه‌ی (پۆل باران) ته‌ماشا بكه‌ین‬ ‫ده‌بین به‌ تێڕوانینی ئه‌و ده‌وڵه‌ت به‌ سێ‌‬ ‫شێواز خۆیان نواندووه‌و ده‌ركه‌وتوون‪:‬‬ ‫‪1‬ــ به‌رێوه‌بردنی ئیمپریالیزم‬ ‫‪2‬ــ سیستمی سیاسی كۆمبرادۆری‬ ‫‪3‬ـ���ـ ئ���ه‌و ح��ك��وم��ه‌ت��ان��ه‌ی ئ��اراس��ت��ه‌ی‬ ‫چاكسازی ده‌گرنه‌به‌ر‪.‬‬ ‫دیاره‌ ئه‌و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی باسی‬ ‫جۆری حكومه‌ته‌كان ده‌كات له‌ جیهانی‬ ‫س��ێ��ی��ه‌م‪ ،‬ده‌ب��ی��ن��ی��ن ده‌وڵ���ه‌ت���ی عێراقی‬ ‫توانیویه‌تی دوو جۆری یه‌كه‌م‌و دووه‌م‬


‫‪95‬‬

‫ببرێت به‌اڵم به‌ بۆچوونی ئێمه‌ تا ئێستا‬ ‫نه‌یتوانیوه‌ بگاته‌ دۆخی سێیه‌م ته‌نانه‌ت‬ ‫دوای پرۆسه‌ی داگیركاری ئه‌مریكی‬ ‫بۆعێراق!! كه‌ته‌مای درووستبوونی ئه‌و‬ ‫حكومه‌ته‌ له‌ ئارادا هه‌بوو به‌اڵم هێشتا‬ ‫تابعه‌و تێكه‌ڵه‌یه‌كی ی��ه‌ك��ه‌م ودووه‌م‬ ‫ده‌بینرێت‪ .‬ده‌توانین قۆناغی پاشایه‌تی‬ ‫له‌ عێراقدا به‌ به‌ڕێوه‌بردنی راسته‌وخۆو‬ ‫ن���اراس���ت���ه‌وخ���ۆی ئ��ی��س��ت��ی��ع��م��اری له‌‬ ‫قه‌ڵه‌می بده‌ین دی��اره‌ شۆرشی ‪1958‬‬ ‫هه‌نگاوێك ب��وو ب��ۆ دروس���ت كردنی‬ ‫ده‌وڵه‌تێكی چاكسازی‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مریكاو‬ ‫ئ��ه‌ن��وه‌رس��ادات‌و شای ئێران‌و سه‌دام‬ ‫حوسه‌ین نه‌یانهێشت ئه‌و هه‌نگاوه‌ سه‌ر‬ ‫بگرێت‌و جۆری دووه‌م��ی په‌یره‌و كرد‬ ‫كه‌ بریتی بوو له‌وه‌ی كه‌ حكومه‌تێكی‬ ‫به‌ هێزی داگیركه‌ر له‌ده‌ره‌وه‌ پاڵپشتی‬ ‫ك��ۆم��ه‌ڵ��ێ��ك ی���ان ل��ه‌ تاقمێكی ب���ژارده‌‬ ‫له‌خه‌ڵكانی نیشته‌جێ بكات له‌ناو خاكی‬ ‫واڵته‌ بێهێزه‌كه‌ گه‌یاندنیان به‌ سوڵته‌و‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت‌و كردنه‌ ب��ازاری ئ��ه‌و واڵته‌‬ ‫بۆ ساغكردنه‌وه‌ی ك��ااڵو شمه‌كانی‌و‬ ‫ب��ه‌دی��ه��ێ��ن��ان��ی ئ��ام��ان��ج��ه‌ س��ی��اس��ی‌و‬ ‫ئ���اب���ووری‌و ئ��ه‌م��ن��ی��ه‌ك��ان��ی‪ ،‬ك��ه‌ زی��ات��ر‬ ‫ئه‌مریكا ئه‌وكات شۆرشی كوردی كرده‌‬ ‫قوربانی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆی‪ ،‬كه‌‬ ‫سه‌قامگیركردنی ده‌سه‌اڵتی خۆی بوو‬ ‫له‌ رۆژهه‌اڵتی ناوینداو پارێزگاریكردن‬ ‫له‌ ئیسرائیل‌و كه‌مكردنه‌وه‌ی هێزی‬ ‫یه‌كێتی شۆڤیه‌تی جاران له‌ناوچه‌كه‌دا‪،‬‬

‫ئ������ه‌وه‌ش ب���ه‌ ك���اڵ���ك���ردن���ه‌وه‌ی ئ��ه‌و‬ ‫عرووبه‌یه‌ی كه‌ جه‌مال عه‌بدوالناصر‬ ‫ك��اری ل��ه‌س��ه‌ر ئ��ه‌ك��رد‌و ب��ه‌ راكێشانی‬ ‫وه‌الئ�����ی م���ل ك����ه‌چ ب���وون���ی ئ���ه‌ن���وه‌ر‬ ‫س����ادات‌و م��ۆرك��ردن��ی (م��وع��اه��ه‌ده‌ی‬ ‫كامپ دیڤید)‌و هاوكاریكردنی به‌عس بۆ‬ ‫ئه‌نجامدانی شۆرشی ته‌مووز له‌ ‪1968‬و‬ ‫نه‌هێشتنی ئه‌و پرۆژه‌ی (بیری یه‌كیه‌تی‬ ‫عه‌ره‌بی میسر‌و سوریاو عێراق) كه‌‬ ‫ل��ه‌ الی���ه‌ن ب����ه‌ره‌ی چ��ه‌پ��ی ن��اس��ری��ه‌وه‌‬ ‫دارێ��ژراب��وو بریاربوو جێبه‌جێبكرێت‪.‬‬ ‫وه‌ په‌یمان نامه‌ی شومی جه‌زائیر‌و‬ ‫گ��رێ��دان��ه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كانی ئێرانی‬ ‫دۆس��ت‌و هاوپه‌یمانی ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ‬ ‫عێراق‌و پاشان دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی‬ ‫(هه‌ڵئاوساو‪ -‬الدولة‌ التضخمیة‌)‪ ،‬كه‌‬ ‫ل��ه‌ س��ه‌ر ب��ن��ه‌م��ای سوپایه‌كی مه‌شق‬ ‫پێكراوی توندوو تۆڵ‌و ئه‌جهیزه‌یه‌كی‬ ‫ب��ی��رۆك��رات��ی ت�����ه‌واوی ن��اوه‌ن��دگ��ی��رو‬ ‫ب��ون��ی��ادن��ان��ی سیستمێكی س��ی��اس��ی‬ ‫سانسۆری به‌هێزی‪ ،‬كه‌ ئه‌جهیزه‌كانی‬ ‫هه‌وڵگری‌و ئاسایش به‌ بووجه‌یه‌كی‬ ‫فراوانه‌وه‌ له‌ خزمه‌تیدا ب��وون‪ .‬كه‌چی‬ ‫له‌رووی ئابووریه‌وه‌ ده‌بووه‌ بازارێك‬ ‫بۆ ساغكردنه‌وه‌ی كااڵكان‌و هه‌وڵدان‬ ‫بۆگه‌وره‌كردنی ش��اره‌ك��ان به‌شێوه‌ی‬ ‫ئاسۆیی‌و پشتگوێ خستی الدێ‌‌و كۆچی‬ ‫الدێ��ك��ان وپ��ش��ت��ك��ردن ل��ه‌ س���ه‌روه‌ت‌و‬ ‫به‌رهه‌می خۆماڵی‪ .‬هه‌وڵی رامكردنی‬ ‫خ���ه‌ڵ���ك‌و ف���راوان���ك���ردن���ی ب��ازن��ه‌ك��ان��ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪96‬‬

‫ه����ه‌ژاری م��وق��ه‌ن��ن��ه‌ع‌و گ��ه‌ران��دن��ه‌وه‌ی‬ ‫ه��ێ��زوو ت��وان��ای ئ��اب��ووری‌و مه‌عریفی‬ ‫س��ی��اس��ی ب��ۆ چ��وارچ��ێ��وه‌ی كۆمه‌ڵی‬ ‫كه‌سی دی��ارو كه‌ خۆیان له‌ناو تۆری‬ ‫حیزبی ده‌س��ه‌اڵت��دا ده‌بینیه‌وه‌‪ .‬ئه‌مه‌ی‬ ‫كه‌ده‌یشیڵێین بۆ حكومه‌تی میسری‬ ‫س��ادات‌و ئێرانی زه‌مه‌نی شای ئێران‬ ‫وعێراقی سه‌رده‌می سه‌دام راست بوو‪.‬‬ ‫گ���ه‌ر واب��زان��ی��ن ك��ه‌ ناسیۆنالیزمی‬ ‫ب��ه‌ع��س‌و ئ��ای��دی��ۆل��ۆژی��اك��ه‌ی ب��ۆخ��ۆی‬ ‫پێچه‌وانه‌ی كاركردنی سه‌ره‌كی سه‌دام‬ ‫حوسه‌ین بوو وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ده‌وڵه‌تی‬ ‫(شووێنكه‌وته‌= تابعه‌)‪ ،‬كه‌ ته‌سه‌روفی‬ ‫ده‌كرد الت عه‌جایبی نه‌بێ‌‪ .‬به‌عس بۆ‬ ‫خ��ۆی له‌ ن���اوه‌وه‌و له‌ س��ه‌ر ت��ه‌وه‌ره‌ی‬ ‫ئایدیۆلۆژیاكه‌ی هه‌وڵی گشتاندنی‌و‬ ‫ف��ره‌وان��ك��ردن��ی داوه‌ ل��ه ‌س��ه‌ر ئاستی‬ ‫ن���اوخ���ۆی ع���ێ���راق‌و ل��ه ‌س���ه‌ر ئاستی‬ ‫ده‌ره‌وه‌ش واته‌ له‌ نێو والتانی جیهانی‬ ‫ع���ه‌ره‌ب���ی‪ .‬ئ��ه‌م��ری��ك��اش ل��ه‌س��ه‌ره‌ت��اوه‌‬ ‫ب��ۆ ك��ه‌م��ك��ردن��ه‌وه‌و نه‌هێشتنی بیره‌‬ ‫ع��روب��ه‌ك��ه‌ی ج��ه‌م��ال ع��ه‌ب��دوال��ن��اس��رو‬ ‫شوێنكه‌و توانی پشتگیریی زۆری لێوه‌‬ ‫ك��را‪ ،‬ه��ه‌ر چه‌ند به‌عس به ‌راگه‌یاندن‬ ‫دژای��ه‌ت��ی��ی ب��ی��ری ع��روب��ه‌ی جه‌مالی‬ ‫ن��ه‌ده‌درك��ان��د‪ ،‬ب��ه‌اڵم له‌ كتیبی (نضال‬ ‫البعث)دا بیری به‌عسی ال پێشه‌نگ‌و‬ ‫ج���ێ���گ���ره‌وه‌و ت��اك��ه‌ ه���ی���واو ئ��ام��ان��ج��ی‬ ‫عرووبه‌ی ده‌دایه‌ قه‌ڵه‌م‪.‬‬ ‫گه‌ر ئێمه‌ باس له‌ ناسیۆنالیزمی به‌عس‬

‫بكه‌ین ده‌بینین‪ ،‬كه‌ ناسیۆنالیزم به‌عس ل ‌ه‬ ‫سه‌ر بنه‌مای (نیشتمان)‌و (هاونیشتمانی)‬ ‫پ��ێ��ك��ن��ه‌ه��ات��ووه‌‪ ،‬وه‌ك په‌یوه‌ندییه‌كی‬ ‫چوارچێوه‌ فره‌وان كه‌جێگای په‌یوه‌ندیه‌‬ ‫چوارچێوه‌ ته‌سكه‌كان بگرێته‌وه‌ وه‌ك‬ ‫خێڵ‌و عه‌شیره‌ت بكات‌و له ‌سنووری‬ ‫گشت نیشتمانی عه‌ره‌بی‪ ،‬هه‌رده‌میش‬ ‫ب��ی��ری پ��ارچ��ه‌ پ��ارچ��ه‌ب��وون��ی ع��ه‌رب‌و‬ ‫خاكی عه‌ره‌بی تاكه‌ میكانیزمێكی‌ وزه‬ ‫‌به‌خشینی حه‌ماسه‌تی نه‌ته‌وه‌ایه‌تی بوو‬ ‫به‌ ده‌ست به‌عسه‌وه‪ ‌،‬كه‌ كاری پێده‌كرد‬ ‫ب��ۆ راكێشانی ئ��ه‌وان��ی‌ت��ر ل��ه ‌كاتێكدا‬ ‫ج���ۆری ب��ه‌ڕێ��وه‌ب��ردن��ه‌ك��ه‌ی وات���ه‌ ئه‌و‬ ‫سیستمه‌ سیاسییه‌ی دامه‌زراندبوو وه‌ك‬ ‫حكوومه‌تێكی ته‌به‌عی له‌گه‌ڵ ئامانج‌و‬ ‫ئه‌نجامی كاره‌كانی‌و خواستی كاره‌كانی‬ ‫نه‌ده‌هاته‌وه‌‪ .‬چونكه‌ ده‌بوو دواجار به‬ ‫‌الی یه‌كێكیاندا بیشكاندایه‌ته‌وه‌‪ ،‬واته‌‬ ‫ی��ان الی ع��رووب��ه‌داو ئامانج‌و هیوای‬ ‫ح��ی��زب��ه‌ك��ه‌ی ك��ه‌ب��ه‌ع��س��ه‌؟!! ی���ان ئ��ه‌و‬ ‫جۆره‌ سیستم‌و حوكمڕانییه‌ی‪ ،‬كه‌ به‌‬ ‫دارعه‌سای ده‌ره‌وه‌و ئه‌مریكا هاتبووه‌‬ ‫ئ������اراوه‌و ب�����ه‌رژه‌وه‌ن�����دی س��ی��اس��ی‌و‬ ‫ئابوورییه‌كانی پ��ه‌ی��وه‌س��ت ب��وون به‌‬ ‫خواستی ئه‌ویشه‌وه‌؟!!‬ ‫حیزبی به‌عس بۆ ئامانجی عرووبه‌كه‌ی‬ ‫ه����ه‌وڵ����ی گ����������ه‌وره‌ی خ���س���ت���ه‌گ���ه‌ر‪،‬‬ ‫ئه‌وسیستمه‌ حوكمڕانییه‌ سانسۆریه‌ی‬ ‫دای��م��ه‌زران��دب��وو پاڵپشتی ب��وو بایی‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ له ‌ناو خۆدا هه‌نگاوی جیدی‬


‫‪97‬‬

‫هه‌ڵبگرێت‌و دژی نه‌یاره‌كانی بێته‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌عس له‌ عێراقدا هه‌مان بیركردنه‌وه‌ی‬ ‫عه‌ره‌بی به‌ده‌وی هه‌بوو به‌اڵم خۆی له‌‬ ‫ن��او ق��اوغ‌و پ��ۆش��اك‌و میكانیزمه‌كانی‬ ‫مۆدیرنیزمدا حه‌شار دابوو‪ .‬تێگه‌یشتنی‬ ‫بۆ ئیسالم‌و چه‌مكه‌كانی به‌ شێوازێك‬ ‫ب��وو‪ ،‬كه‌ له ‌ب���اوه‌ڕه‌ نه‌گۆڕه‌كانییه‌وه‌‬ ‫ه��ه‌ڵ��ده‌ق��وال‪ .‬ك��ه‌ پ��ێ��ی واب����وو ئیسالم‬ ‫ریساله‌كه‌ی مه‌خلوقن‌و عه‌ره‌ب خۆی‬ ‫خالقیانه‌‪،‬چونكه‌ ئه‌وانه‌ ووشه‌ی عه‌ربین‬ ‫‪ ،‬وه‌ ئیسالم ته‌نها به‌رهه‌مێكی عه‌قڵی‬ ‫عه‌ره‌بیه‌و عه‌ره‌ب نه‌بوایه‌ ئاین نه‌ده‌بوو‪،‬‬ ‫ه��ه‌رب��ۆی��ه‌ ئ��ه‌م��رۆ ده‌ب��ێ��ت ل��ه‌خ��زم��ه‌ت‬ ‫عرووبه‌دا بێت نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌‪ .‬بۆیه‌‬ ‫به‌خواستی خ��ۆی چه‌مكه‌ ئاینیه‌كانی‬ ‫ل��ه‌ پ��ێ��ن��او ب����ه‌رژه‌وه‌ن����دی‌و مه‌به‌ستی‬ ‫سیاسیی‌و رێككردنی له‌گه‌ڵ تێفكرینه‌‬ ‫ح��ی��زب��ی��ه‌ك��ه‌ی��دا ده‌گ��ون��ج��ان��د‪ .‬جه‌نگی‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ ئ��ێ��ران��دا ن���اوده‌ن���ا قادیسیه‌ی‬ ‫سه‌دام‪ .‬چه‌مكی ئه‌نفال ی به‌كار ده‌برد‬ ‫به‌رامبه‌ر به‌شه‌ری دژی نه‌ته‌وه‌یه‌كی‬ ‫تری غه‌یره‌ ع��ه‌ره‌ب كه‌ ده‌ب��وو به‌پێی‬ ‫م��اف��ی هاونیشتمانی ب���وون مافیان‬ ‫پێبدرایه‌ له‌عێراقدا خ��اوه‌ن وشه‌ریكی‬ ‫حكومه‌ت‌و بریار بوونایه‌ ‪ .‬ده‌بینین‬ ‫به‌عس وه‌خته‌كارێك چه‌مكه‌كانی شه‌ر‌و‬ ‫غه‌زه‌واته‌ ئیسالمیه‌كان له‌ناو بازنه‌ی‬ ‫ئیسالمی‌و گشتێتی ئیسالمی وئاینی‬ ‫هه‌ڵیانده‌وه‌شێنێته‌وه‌‌و‬ ‫هه‌ڵده‌گرێت‌و‬ ‫سه‌رله‌نوێ‌ له‌سه‌ر ئه‌و عه‌قیده‌یه‌ی كه‌‬

‫ئیسالم له‌خزمه‌ت ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی ع��ه‌ره‌ب‬ ‫دای��ه‌ ده‌ی��ان��گ��ۆرێ��ت‌و ل��ه‌ چ��وارچ��ێ��وه‌ی‬ ‫جیهانبینی ئاینی ئیسالمیه‌وه‌ ده‌یانكاته‌‬ ‫ده‌ره‌وه‌و له‌ سسه‌ر روئیای نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫عه‌ره‌بیه‌وه‌ مانایان بۆ داده‌رێژێته‌وه‌‪.‬‬ ‫چونكه‌ وه‌ك وتمان ئه‌و پێی وابوو ئه‌و‬ ‫چه‌مكانه‌ چه‌مكی عه‌ره‌بین‌و بۆخزمه‌تی‬ ‫عرووبه‌ جه‌مكراون‪.‬‬ ‫وه‌خ���ت���ه‌ك���ارێ���ك ئ���ی���س�ل�ام ش����ه‌ری‬ ‫له‌گه‌ڵ الیه‌نێكی ت��ردا كردبێت ته‌نهاو‬ ‫ته‌نها له‌سه‌ربنه‌مای ئاین ب��ووه‌ واته‌‬ ‫ویستوویه‌تی ملكه‌چی‌و رێگری ئاینی‬ ‫ئیسالم الب��ب��ات ل��ه‌ب��ه‌رده‌م نه‌یارانیدا‬ ‫(وقاتلوا من كفر بالله‪ ،‬اغزوا وال تغلوا‬ ‫وال تغدروا‪ ،‬وال تمثلوا‪ ..‬هتد) (رواه امام‬ ‫احمد)‪ .‬لێره‌دا جه‌نگ‌و رووبه‌روونه‌وه‌ی‬ ‫ئیسالم كۆتایی دێت كه‌ ته‌ره‌فی دووه‌م‬ ‫ئاماده‌یی ده‌ربری بۆ ووتنی (ال اله اال‬ ‫الله) واته‌ ملكه‌چی بۆ خوداو قورئان‪.‬‬ ‫به‌اڵم به‌عس دژی واڵتێك جه‌نگ به‌رپا‬ ‫ده‌ك���ات ك��ه‌ ن��اوو شوناسی ئیسالمی‬ ‫له‌خۆی ده‌نێت ؟! كه‌ كۆماری ئیسالمی‬ ‫ئێرانه‌‪ ،‬بۆیه‌ به‌عس چه‌مكه‌ ئاینیه‌كان‬ ‫ده‌گ���ۆرێ���ت م��ۆرك��ی ناسیۆنالیستی‬ ‫عرووبه‌یان به‌سه‌ردا ده‌ك��ات‪ ،‬ئه‌وه‌ی‬ ‫ع��ه‌ره‌ب به‌ناوی ئیسالمه‌وه‌ به‌رامبه‌ر‬ ‫ئاینێكی تركردوویه‌تی وه‌ریده‌گرێت‌و‬ ‫به‌تێفكرینی ئیسالمی ناسیۆنالیستی‬ ‫ب��ه‌ع��س��ی دای���ده‌رێ���ژێ���ت���ه‌وه‌و ح��ه‌اڵڵ��ی‬ ‫ده‌كات‌و بانگه‌وازی بۆده‌كات هه‌ر به‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪98‬‬

‫چه‌مكه‌شه‌وه‌ دی��س��ان��ه‌وه‌ جه‌نگه‌كه‌ی‬ ‫خۆی له‌گه‌ڵ ئێراندا ناو ده‌بات به‌جه‌نگی‬ ‫(قادسیه‌) ‪.‬‬ ‫به‌و پێیه‌ی‪ ،‬كه‌ كوردیش نه‌ته‌وه‌یه‌‌و‬ ‫كۆمه‌ڵێكی دژی ئ���ه‌و ب��ی��رو ب���اوه‌ره‌‬ ‫ناسیۆنالیسته‌ عه‌ره‌بیه‌ نه‌یاریكردووه‌‪.‬‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی ئیسالم ب��ه‌رام��ب��ه‌ر ئاینه‌كان‬ ‫ك��ردووی��ه‌ت��ی چه‌مكه‌كانی ل��ه‌ رووی‬ ‫عه‌مه‌لی‌و مێژوویه‌وه‌ چ��ۆن پراكتیك‬ ‫ك���ردووه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ دووب���اره‌ی‬ ‫ده‌ك���ات���ه‌وه‌‪ ،‬چ��ون��ك��ه‌ چ��ه‌م��ك��ه‌ ئایینییه‌‬ ‫ئیسالمیه‌كان یه‌كسان ده‌بن به‌ چه‌مكه‌‬ ‫ناسیۆنالیسته‌ عه‌ره‌بیه‌كان الی به‌عس‪.‬‬ ‫بۆیه‌ زۆر به‌سانایی چۆن عه‌ربی به‌ده‌وی‬ ‫پێش ئیسالم ئافره‌تی سه‌بایا ده‌كردو‬ ‫موڵك‌و ماڵ‌و شه‌ره‌ف‌و ناموسی خێڵه‌‬ ‫نه‌یاره‌كه‌ی به‌تااڵن ده‌ك��رد‪ .‬به‌هه‌مان‬ ‫شێوه‌ هه‌مان بیرو ب��اوه‌رو ئه‌نگێزه‌ی‬ ‫به‌ده‌وی ئه‌مجار به‌ به‌كاربردنی چه‌مكه‌‬ ‫ئاینیه‌كان ناسیۆنالیزمی به‌عسی له‌گه‌ڵ‬ ‫نه‌ته‌وه‌كانی ف��ارس‌و ك��وردا جێبه‌جێ‬ ‫ده‌ك�����رد‪ .‬ب��ۆی��ه‌ ئ��ه‌ن��ف��ال ك��ه‌وت��ن��ه‌ ب��ه‌ر‬ ‫په‌الماری نه‌ته‌وه‌ی ك��وورده‌ له‌ الیه‌ن‬ ‫ناسیۆنالیستی به‌عسی ع��ه‌ره‌ب��ه‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ چه‌مكی ئایینی‬ ‫ئیسالم‌و میكانیزمه‌كانی مۆدێرنه‌‪.‬‬ ‫هاوكات ده‌شێت بڵێن ئه‌و چوارچێوه‌‬ ‫ئایدیۆلۆژیه‌ی له‌به‌رده‌ستی ده‌وڵه‌تی‬ ‫ع��ێ��راق��دا ب���ووه‌ ب��ۆ ئ���ه‌وه‌ی ل��ه‌ نێویدا‬ ‫بجوڵێته‌وه‌ ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بی بووه‌‬

‫ئه‌مه‌ش له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێك له‌وان ‌ه‬ ‫پاراستنی عێراق له‌ توركیاو ئێران‪،‬‬ ‫ه��ه‌روه‌ه��ا هاوسه‌نگكردنی (س��وون��ی)‬ ‫له ‌ده‌ره‌وه‌ به‌رامبه‌ر زۆرینه‌ی (شیعه‌)‬ ‫ل����ه‌ن����اوه‌وه‌‪ .‬ج��گ��ه‌ ل����ه‌وه‌ی ل��ه ‌رووی‬ ‫رۆشنبیریه‌وه‌ (به‌ عه‌رببوون) رێگای له‬ ‫‌باری خۆجیاكردنه‌وه‌ی ناسیۆنالیزمی‬ ‫عه‌ره‌بی عێراقه‌ له‌عوسمانیه‌كان‪ .‬له‌به‌ر‬ ‫ئ����ه‌وه‌ی ل��ه‌ رووی ك��ل��ت��ووره‌وه‌ ه��او‬ ‫ئاین‌و مه‌زهه‌بن‪ ،‬به‌ پێچه‌وانه‌ی (میسر)‬ ‫كه ‌ره‌هه‌ندی ئایینیی تیایدا بڵنده‌و بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی له‌ خۆرئاوای به ‌(ئایین) خۆی‬ ‫جیابكاته‌وه‌‪.‬‬ ‫ل����ێ����ره‌دا ه���ه‌ڵ���ب���ه‌ت ق��س��ه‌ ل���ه‌ س��ه‌ر‬ ‫ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بی ده‌كه‌ین له‌عێراق‬ ‫به‌و واتایه‌ی هاوتای (عه‌ره‌بایه‌تییه‌)و له‌‬ ‫سه‌ر ده‌ستی (به‌عس) ده‌گاته‌ چڵه‌ پۆپه‌ی‬ ‫خۆسه‌پاندن ‪ 1979‬ــ ‪1988‬زاینی‪ .‬هه‌ڵبه‌ت‬ ‫به‌عس له‌ساڵی ‪ 1968‬به‌دواوه‌ هه‌وڵی‬ ‫سه‌ر له‌نوی داڕشتنه‌وه‌و بنیادنانه‌وه‌ی‬ ‫كولتوورو مێژووی عه‌ره‌بی داوه‌ له‬ ‫‌روانگه‌ی ئایدیای خۆیه‌وه‌‪.‬‬ ‫لێره‌وه‌ ده‌توانین قسه‌ له ‌سه‌ر ئه‌ركی‬ ‫ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بی(به‌عس) له‌ دوو‬ ‫ره‌هه‌نده‌وه‌ ده‌ست نیشان بكه‌ین‪:‬‬ ‫‪1‬ـ��ـ له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌وڵ��ه‌ت��ی عێراق به‌‬ ‫ره‌س��م��ی ج��ی��اوازی��ی��ه‌ك��ان��ی ن��او خۆیی‬ ‫عێراق ده‌رك پێنه‌كردووه‌‌و نایناسێت‪،‬‬ ‫دۆخێكی كوشنده‌ی بۆ جیاوازییه‌كان‬ ‫درووست كردووه‌‪.‬‬


‫‪99‬‬

‫‪ 2‬ـ��ـ ن��اس��ی��ۆن��ال��ی��زم ل��ه‌ ن���او ف���ه‌زای‬ ‫رۆشنبیری كۆمه‌اڵیه‌تیدا به‌ شیوه‌یه‌ك‬ ‫فۆرمی ته‌واوی پێ به‌خشیوه‌‪ ،‬لێره‌وه‌‬ ‫(ن��اس��ی��ۆن��ال��ی��زم��ی ع���ه‌ره‌ب���ی) تۆڕێكی‬ ‫ئایدیۆلۆجی‌و یۆتۆپیه‌ بۆ به‌ستنه‌وه‌ی‬ ‫ناڕاسته‌وخۆی ئه‌ندامه‌كانی كۆمه‌ڵگا‬ ‫ب���ه‌ده‌س���ه‌اڵت���ی س��ی��اس��ی ب��ه‌ع��س��ه‌وه‌‬ ‫ه����اوك����ات ن��اس��ی��ۆن��ال��ی��زم��ی ب��ه‌ع��س‬ ‫وێنه‌ی ئیمپریالیزم���و زایۆنیزمی زه‌ق‬ ‫كردبووه‌وه‌ وه‌ك دوژمنێكی ده‌ره‌كی‬ ‫له‌ خۆیدا‪.‬‬ ‫ب���ه‌اڵم وه‌ك وت��م��ان‪ ،‬ك��ه‌ ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫ب���ه‌ع���س ل���ه ‌ ن��ێ��و پ���ارادۆك���س���ێ���ك���دا‬ ‫خ���وول���ی ده‌خ��������وارد‪ ،‬ل���ه الی���ه‌ك���ه‌وه‌‬ ‫ه����ه‌ل����وه‌دای گ��ه‌ی��ش��ت��ن��ی ب���ه‌ ئ��ام��ان��ج��ه‌‬ ‫ئایدیۆلۆجییه‌ ناسیۆنالیستیه‌كانی‪ ،‬كه‌‬ ‫ه��ه‌ڵ��وه‌ش��ان��دن��ه‌وه‌ی س��ن��ووره‌ پارچه‌‬ ‫پارچه‌كانی ع���ه‌ره‌ب‌و جێبه‌جێكردنی‬ ‫درووش��م��ی (ام��ة‌ العربیة‌ واح��دة‌‪ ،‬ذات‬ ‫الرسالة‌ خالدة‌) ب��وو‪ ،‬له ‌هه‌مان كاتدا‬ ‫م��ی��ك��ان��ی��زم��ه‌ك��ان��ی ده‌س��ت��گ��ه‌ی��ش��ت��ن به‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتی بوونی ئه‌و وه‌ك ده‌سه‌اڵتی‬ ‫ته‌به‌عی‪ ،‬ده‌وڵه‌تی زلهێز‌و یارمه‌تیده‌ر‬

‫له‌درووستكردنیدا‪ ،‬رازی بوو ئامانج ‌ه‬ ‫ح��ی��زب��ی‌و ئ��ای��دی��ۆل��ۆژی��ه‌ك��ه‌ی ته‌نهاو‬ ‫ته‌نها له‌ ناوخۆدا جێبه‌جێ بكات‪ .‬كه‌‬ ‫ئه‌وكاتیش هیچ مه‌ترسیه‌كی ك��ورد‬ ‫وات��ه‌ن��ی (ب��ۆ پ��ه‌زه‌ك��ان��ی ئ��ه‌و ن��ه‌ب��وو)‌‬ ‫ت���وان���ی ده‌وڵ���ه‌ت���ی زل��ه��ێ��ز ئ���ه‌م ب��ی��ره‌‬ ‫ناسیۆنالیستیه‌ی به‌عس به‌كار ببات‬ ‫ب��ۆ ش��ه‌رك��ردن ل��ه‌گ��ه‌ڵ ئ��ێ��ران��دا وه‌ك‬ ‫نه‌یارێكی گ��ه‌وره‌ی ت��ازه‌ سه‌رهه‌ڵداو‪،‬‬ ‫پاشان كۆكردنه‌وه‌ی پاڵپشتی نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫عه‌ره‌ب دژی ئێران له‌ هه‌مان كاتیشدا‬ ‫ب��ۆ ك��ه‌م��ك��ردن��ه‌وه‌و نه‌هێشتنی بیری‬ ‫ناسری میسری له‌ جیهانی عه‌ره‌بی‌و‬ ‫ع���ی���راق���دا‪ .‬وه‌خ��ت��ه‌ك��ارێ��ك��ی��ش ب��ه‌ع��س‬ ‫ویستی له‌ده‌ره‌وه‌ی سنوری عێراقه‌وه‌‬ ‫قه‌پی ئاماده‌سازی بكوتێت‌و ئامانجی‬ ‫ناسیۆنالیستی عه‌ره‌بی به‌ر‌فره‌وانكردنی‬ ‫جوگرافیای سیاسی‌و به‌خستنه‌ سه‌ری‬ ‫ده‌وڵ��ه‌ت��ی ك��وێ��ت ه��ه‌ن��گ��او هه‌ڵبگرێت‬ ‫ده‌وڵ��ه‌ت��ی مه‌تبوعی زلهێز ه���ه‌رزوو‬ ‫رروبه‌رووی بوویه‌وه‌ له ‌كوێ‌و چۆنی‬ ‫هێنابووه‌ سه‌ر حوكم به‌وه‌ خراپتریش‬ ‫له‌نێوی برد‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪100‬‬

‫‪An interview with Mr. Fatih Sangaoi‬‬ ‫‪holder of a master›s degree in the field‬‬ ‫‪of Anfal‬‬

‫دیدار له‌گه‌ڵ فاتح سه‌نگاوی‬ ‫ماسته‌ری هه‌یه‌ له‌ بواری ئه‌نفالدا‬

‫سازدانی‪ :‬هه‌رێم عوسمان‬


‫‪101‬‬

‫حكومه‌تی عێراقی ت��ا ئێستا داوای‬ ‫لێبوردنی نه‌كردووه‌‬ ‫حكومه‌تی عێراقی ده‌ب��ێ��ت پابه‌ندی‬ ‫قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ بێت وه‌ك جێگره‌وه‌ی‬ ‫رژێمی پێشوو‬ ‫ــ پاش تێپه‌ڕبوونی بیست‌و پێنج ساڵ‬ ‫ب��ه‌ س��ه‌ر ك��اره‌س��ات��ی ئه‌نفالدا‪ ،‬پێگه‌و‬ ‫شوێنی كه‌یسی ئه‌نفال ب��ه ب���ه‌راورد‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ ک��ه‌ی��س��ه‌ک��ان��ی‌ت��ری ت��ای��ب��ه‌ت به‬ ‫کاره‌ساته‌ خوێناوییه‌کانی‌تری کورددا‬ ‫له کوێدا ده‌بینن؟ بایه‌خی ئه‌م كه‌یسه‌‬ ‫بۆ كورد له‌ چیدا ده‌بیننه‌وه‌؟‬ ‫پ��ێ��ش ئ�����ه‌وه‌ی ب���اس ل����ه‌وه‌ ب��ك��ه‌ی��ن‪،‬‬ ‫ک��ه چ��ۆن مامه‌ڵه‌مان ل��ه‌گ��ه‌ڵ كه‌یسی‬ ‫جینۆسایدی به‌ ناو ئه‌نفالدا ک��ردووه‪،‬‬ ‫لێگه‌ڕێ ده‌ست بخه‌ینه‌ سه‌ر هه‌ندێک‬ ‫ك��ه‌م��ی‌و ك��ورت��ی‌ت��رم��ان‪ ،‬ك��ه‌ دواج���ار‬ ‫ره‌ن���گ���دان���ه‌وه‌ی ل���ه‌ س���ه‌ر س��ه‌رج��ه‌م‬ ‫ك��ای��ه‌ك��ان��ی‌ت��ری ك��ۆم��ه‌ڵ��گ��ا‌و ب����واری‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ری‌و سیاسییماندا هه‌بووه‪.‬‬ ‫ه��ه‌ر ئ��ه‌و ك��ه‌م��ی‌و كورتییانه‌شه‪ ،‬که‌‬ ‫ك��اری��گ��ه‌ری��ی ن��ه‌رێ��ن��ی��ی ه���ه‌ب���ووه‌ بۆ‬ ‫چۆنێتیی م��ام��ه‌ڵ��ه‌ك��ردن��ی ن��ادروس��ت‬ ‫له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌م كه‌یسه‌كانی‌تریش‪ ،‬له‌‬ ‫نێوانیاندا كه‌یسی ئه‌نفال به‌ هه‌موو‬ ‫ره‌هه‌نده‌ جۆراوجۆره‌كانیه‌وه‌‪ .‬به‌شێكی‬ ‫زۆری سیاسی‌و خه‌مخۆرانی كوردو‬ ‫پارته‌ كوردییه‌كان‪ ،‬هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌‬

‫به‌پێی پێویست مامه‌ڵه‌یه‌كی دروستیان‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ ب��ی��رو ب��ۆچ��وون��ه‌ك��ان‌و دی��دو‬ ‫ئایدیاكان‌و ملمالنێی سیاسی‌و كاری‬ ‫حیزبایه‌تی‌و كارگێڕی‌و ده‌وڵه‌تداریدا‬ ‫ن�����ه‌ك�����ردوه‌‪ ،‬ه����ه‌ر ب���ۆ ن���م���وون���ه‌‪ ،‬له‌‬ ‫سه‌ره‌تاكانی دروستبوونی شۆڕش‌و‬ ‫بزاڤی شۆڕشگێڕیی ك��ورددا‪ ،‬له‌ بری‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی‪ ،‬بۆ نموونه‌‪ ،‬ته‌وزیفی فیكری‬ ‫ماركسی بكه‌ن بۆ دژایه‌تیی سته‌مكاری‬ ‫داگ��ی��رك��اران‌و خزمه‌تی دۆزی ك��ورد‪،‬‬ ‫كه‌چی زیاتر ببوونه‌ به‌رگریكارێكی‬ ‫سه‌رسه‌ختی ئه‌و بۆچوونه‌ له ‌رووی‬ ‫ئ��ای��دی��ۆل��ۆژی‌و ف��ی��ك��ری��ی��ه‌وه‌و ش��ه‌ڕی‬ ‫ب���اوه‌ڕی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی خۆیانیان پێ‬ ‫ده‌كردو به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ درزو كه‌لێنی‬ ‫گ��ه‌وره‌ی��ان ده‌خسته‌ نێو كۆمه‌ڵگا‌ی‬ ‫ك����وردی����ی����ه‌وه‌‪ .‬ئ���ه‌م���ه‌ ج��گ��ه‌ ل����ه‌وه‌ی‬ ‫نێونه‌ته‌وه‌یی ب��وون��ی ئ��ه‌م فیكره‌‪ ،‬له‌‬ ‫هه‌ندێک رووه‌وه‌ ب��ووه‌ ه��ۆی ئ��ه‌وه‌ی‬ ‫سه‌قفی خواستی سیاسییه‌كانی كورد‬ ‫تا دوای راپه‌ڕینی ‪ 1991‬له‌ ئۆتۆنۆمی‬ ‫تێپه‌ڕی نه‌كات‪ .‬دوای راپه‌ڕینیش‪ ،‬له‬ ‫‌بریی یه‌كترقبووڵكردن‌و دامه‌زراندنی‬ ‫ح��ك��وم��ه‌ت��ێ��ك��ی ن��ێ��وخ��ۆی��ی دادخ�����وازو‬ ‫دی��م��وك��راس��ی‪ ،‬پ���اش ده‌ی����ان س���اڵ له‌‬ ‫چه‌رمه‌سه‌ریی‪ ،‬كه‌چی فیفتی به‌فیفتی‌و‬ ‫شه‌ڕی ناوخۆمان به‌دی هێنا‪ ،‬كه‌ تاكو‬ ‫ئێستاش پێوه‌ی ده‌ناڵێنین‌و نه‌مانتوانی‬ ‫دام‌و ده‌زگ��ای��ه‌ك��ی حكومی ب��ێ الی��ه‌ن‬ ‫به‌رپا بكه‌ین‌و هه‌نووكه‌ش له‌گه‌ڵ هه‌ر‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪102‬‬

‫قه‌یران‌و گرفتێكدا سوپاو ئاساییش‌و‬ ‫پۆلیس‌و‪ ..‬هتد‪ ،‬سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن‌و كورد‬ ‫ده‌كه‌وێته‌ ب��ه‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌‌و قه‌یرانی‬ ‫زۆر گ������ه‌وره‌‌و ت���رس���ن���اك���ه‌وه‪ ‌،‬ن��ه‌ك‬ ‫ب��وون��ی دام‌و ده‌زگ��ای��ه‌ك��ی ب��ێ الی��ه‌ن‌و‬ ‫ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی��ی‪ .‬ل��ه‌ ئێستاشدا درێ���ژه‌ به‌م‬ ‫جۆره‌ سیاسه‌تانه‌ ده‌درێت به‌ چه‌ندین‬ ‫شێوه‌ی جۆراوجۆر‪ .‬گرفتی حیزبایه‌تیی‬ ‫ك��ه‌ل��ێ��ن��دارو ب���ه‌رژه‌وه‌ن���دی���ی حیزبی‌و‬ ‫شه‌خسیی به‌رته‌سك‌و مۆنۆپۆڵكردنی‬ ‫داهاته‌كانی كوردستان بۆ ئه‌و بازنانه‌‬ ‫له‌ هه‌ر كاتێكدا مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌یه‌‌و‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ب��وون‌و كیانمان ده‌ك��ات‌و‬ ‫چ���اوه‌ڕێ���ی ت��ه‌ق��ی��ن��ه‌وه‌ی گ����ه‌وره‌ی لێ‬ ‫ده‌كرێت‪ .‬هه‌ر بۆ نموونه‌ بزانه‌ مه‌سه‌له‌‬ ‫چاره‌نووسسازو نیشتمانییه‌كانی وه‌كو‬ ‫ن��ووس��ی��ن��ه‌وه‌ی ده‌س���ت���وورو داه��ات��ی‬ ‫ن���ه‌وت‌و ه��ه‌ڵ��ب��ژاردن‌و ب��ه‌ڕێ��وه‌ب��ردن��ی‬ ‫دام‌و ده‌زگ��اك��ان��ی ح��ك��وم��ه‌ت چ��ۆن‌و‬ ‫ب���ه ‌چ پ��ێ��وه‌رێ��ك ب���ه‌ڕێ���وه‌ ده‌ب���رێ���ن‌و‬ ‫هه‌ڵسوكه‌وتیان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت؟ هه‌ر‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ باسی ه��ه‌ڵ��ب��ژاردن‌و چۆنێتیی‬ ‫به‌شداریكردنی پارته‌ سیاسییه‌كاندا‬ ‫ی��ه‌ك��س��ه‌ر م��ۆت��ه‌ك��ه‌ی ت����رس‌و یه‌كتر‬ ‫ق��ب��ووڵ ن��ه‌ك��ردن یه‌خه‌مان ده‌گ��رێ��ت‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌و واقعه‌ی تێیدا ده‌ژین‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ هه‌ڵسوكه‌وت‌و تێگه‌یشتنی‬ ‫ئێمه‌ بێت بۆ ئه‌و بابه‌ته‌ هه‌ستیارانه‌‪،‬‬ ‫بێگومان بۆ ئه‌وانی‌تریش بێ كه‌می‌و‬ ‫كورتیی زه‌ق‌و به‌رچاو نابێت‪ ،‬یه‌كێك له‌و‬

‫كه‌یسانه‌ ئه‌نفاله‌‪ ،‬كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاو ‌ه‬ ‫ك��ه‌م��ت��ه‌رخ��ه‌م ب���ووی���ن ل���ه‌ ئ��اس��ت��ی��داو‬ ‫سه‌رده‌مه‌ سه‌ره‌تاكان بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی‬ ‫حیزبی ده‌قۆسترانه‌وه‌‌و نه‌ك خه‌ڵكی‌تر‪،‬‬ ‫ب��ه‌ڵ��ك��و خ���ۆش���م���ان وه‌ك پ��ێ��وی��س��ت‬ ‫هه‌ستمان به‌ گه‌وره‌یی‌و مه‌ترسیداری‬ ‫ئه‌و كه‌یسه‌ نه‌كردبوو‪ .‬پاش تێپه‌ڕینی‬ ‫زیاتر له‌ پانزه‌ ساڵ‪ ،‬كه‌مترین شت بۆ‬ ‫كه‌یسی ئه‌نفال‌و كه‌س‌و كاره‌كانیان كرا‪،‬‬ ‫به‌اڵم وا چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك تێده‌په‌ڕێت‪،‬‬ ‫كه‌چی ئێمه‌ هێشتا ل��ه‌ س��ه‌ره‌ت��ادای��ن‪.‬‬ ‫چه‌ند ساڵێكه‌ ه��ه‌وڵ��ی ب��اش هه‌یه‌ بۆ‬ ‫ئ���ه‌و ك��ه‌ی��س��ه‌‪ ،‬ه���ه‌ر چ��ه‌ن��ده‌ ل��ه‌ ئاست‬ ‫چاوه‌ڕوانی‌و گه‌وره‌یی كه‌یسه‌كه‌دا نییه‌‪،‬‬ ‫هه‌ر له‌ بڕینه‌وه‌ی مووچه‌‌و دابینكردنی‬ ‫زه‌وی‌و خ��ان��ووب��ه‌ره‌ ب��ۆ ب��ه‌ش��ێ��ك له‌‬ ‫كه‌س‌و كاری ئه‌نفالكراوه‌كان‌‪ ،‬تا گرتنی‬ ‫چه‌ند كۆنگره‌‌و كۆنفراسێك له‌ نێوه‌وه‌‌و‬ ‫ده‌ره‌وه‌‌و ئ��ه‌ن��ج��ام��دان��ی ئ��ام��ارێ��ك‌و‬ ‫دروستكردنی مۆنۆمێنت‪ ..‬هتد‪ .‬كه‌یسی‬ ‫جینۆسایدی ئه‌نفال‌و له‌ نێویدا هه‌ڵه‌بجه‌‬ ‫ده‌بێت یه‌كه‌مین‌و گه‌وره‌ترین كه‌یس‬ ‫بن‪ ،‬كه‌ كاریان له‌ سه‌ر بكرێت به‌ره‌و‬ ‫پێشبردنی‌و ب��ه‌ وری��ای��ی‌و زانستیانه‌‬ ‫م��ام��ه‌ڵ��ه‌ك��ردن ل��ه‌گ��ه‌ڵ��ی��دا ده‌ب��ێ��ت��ه‌ هۆی‬ ‫خزمه‌تێكی گ��ه‌وره‌ به‌ دۆزی ك��وردو‬ ‫ك��ه‌س‌و ك��اری ئه‌نفالكراوان‌و چه‌ندین‬ ‫جێ كه‌وته‌ی گرنگی‌تر‪ .‬له‌وانه‌ پێكهێنانی‬ ‫ده‌وڵ�����ه‌ت‌و داب��ی��ن��ك��ردن��ی ج��ۆرێ��ك له‌‬ ‫ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی بۆ گه‌لی كوردستان‪.‬‬


‫‪103‬‬

‫ــ ده‌سه‌اڵتی ك��وردی به‌ گشتی چیی‬ ‫ك�����ردووه‌و چ��ی��ی ن���ه‌ک���ردووه‌ ب��ۆ ئ��ه‌و‬ ‫كه‌یسه‪ ،‬یان ده‌بوو چی بكات؟‬ ‫ناكرێت هه‌ندێک له‌و شتانه‌ی كراوه‌‪،‬‬ ‫نادیده‌ی بگرین‪ ،‬كه‌ ئاماژه‌مان پێیدا‪،‬‬ ‫به‌اڵم زۆر كه‌م كراوه‌‌و ده‌بوو زۆرتر‬ ‫بكرێت ئ��ه‌گ��ه‌ر ب����ه‌راوردی كه‌ین به‌و‬ ‫ت��اناو ئیمكانیاتانه‌ی له‌به‌رده‌ستدان‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌ی نه‌كراوه‌ زۆرن له‌وانه‌‪:‬‬ ‫ی��ه‌ك��ه‌م‪ :‬پ��ی��اده‌ن��ه‌ك��ردن��ی دادگ��ه‌ری��ی‬ ‫راگوزه‌ریی‪ ،‬كه‌ پێویست بوو ئه‌نجام‬ ‫بدرایه‌و له‌م خااڵنه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌‪:‬‬ ‫‪١‬ــ گ��ه‌ڕان به‌ دوای راستییه‌كاندا له‌‬ ‫رێی لیژنه‌ی نێوخۆیی‌و نێوده‌وڵه‌تیی‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ���ـ دادگ��ای��ی��ك��ردن��ی ت���اوان���ب���اران له‌‬ ‫رێگه‌ی دادگای تاوانه‌كانه‌وه‌ به جۆری‬ ‫نیشتمانی‌و نێوده‌وڵه‌تی‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ��ـ ق���ه‌ره‌ب���ووی م���ادی‌و مه‌عنه‌ویی‬ ‫قوربانییان‪.‬‬ ‫‪٤‬ـ��ـ چاكسازیكردن ل��ه دام‌و ده‌زگ��ا‬ ‫ره‌سمی‌و یاساییه‌كان‌و رێگری کردن‬ ‫ل��ه‌‌وه‌ی تاوانباران پله‌و پایه‌ی گشتی‬ ‫وه‌ربگرن‪.‬‬ ‫‪٥‬ـ���ـ دروس��ت��ك��ردن��ی م��ۆن��ۆم��ێ��ن��ت بۆ‬ ‫قوربانیان له‌ پێناو زیندوو راگرتنی له‌‬ ‫یاده‌وه‌ریی گشتیدا‪.‬‬ ‫‪٦‬ــ پێكهێنانی لیژنه‌ی ئاشته‌وایی بۆ‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی ت��اوان��ب��ار دان ب��ه‌ تاوانه‌كه‌یدا‬ ‫بنێت‌و قوربانیش لێی خۆش بێت‪.‬‬

‫‪٧‬ــ ده‌ركردنی لێبوردنی گشتی‪ ،‬یان‬ ‫تایبه‌تی‪ ،‬بۆ ئه‌وانه‌ی تاوانیان ئه‌نجام‬ ‫ن���ه‌داوه‌ بۆ ئ��ه‌وه‌ی هه‌لی چوونه‌ نێو‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی نوێیان هه‌بێت‌و ئه‌نجامدانی‬ ‫ئاشته‌وایی نیشتمانی بۆ چاره‌سه‌ركردنی‬ ‫ناكۆكییه‌ جۆراوجۆره‌كانی نێوكۆمه‌ڵگا‪-‬‬ ‫ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی��ی‪ ،‬ئایینی‪ ،‬تایفی‪ ،‬سیاسی‪،‬‬ ‫كه‌ هه‌ندێكی بوونێكی وه‌ه��ای نییه‌ له‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬به‌ئه‌رشیفكردن‌و دامه‌زراندنی‬ ‫سه‌نته‌رو ده‌زگایه‌كی كاراو كاریگه‌ری‬ ‫پشت ئ��ه‌س��ت��وور ب��ه‌ هاوكارییه‌كانی‬ ‫ح���ك���وم���ه‌ت‪ ،‬ك���ه‌ چ��ه‌ن��دی��ن ت���وێ���ژه‌رو‬ ‫رۆژن��ام��ه‌ن��ووس‌و پسپۆڕی ج��ی��اوازو‬ ‫تایبه‌تمه‌ند كاری تێدا بكه‌ن‌و له‌گه‌ڵیدا‬ ‫ب����ره‌و ب���درێ���ت ب���ه‌ م��ۆن��ۆم��ێ��ن��ت��ه‌ك��ان‌و‬ ‫ده‌وڵ��ه‌م��ه‌ن��دك��ردن��ی ب���ه‌و ك��ه‌ره‌س��ت��ه‌‌و‬ ‫ب��اب��ه‌ت‌و ب��ه‌ره��ه‌م��ه‌ ج��ۆراوج��ۆران��ه‌ی‬ ‫خزمه‌ت به‌ ناساندنی ئه‌نفال ده‌كه‌ن له‌‬ ‫سه‌ر ئاستی نێوخۆو ده‌ره‌وه‌‪.‬‬ ‫س��ێ��ی��ه‌م‪ :‬ئ��ه‌ن��ج��ام��دان��ی ف��ی��ل��م‌و ك��اری‬ ‫جۆراوجۆریی هونه‌ریی بۆ ناساندنی‬ ‫زیاتری دۆزه‌ك��ه‌ به‌ جیهان‌و ناوه‌نده‌‬ ‫جۆراوجۆره‌كان‌و وه‌رگێڕان كاره‌كان‬ ‫بۆ زمانه‌ زیندووه‌كانی جیهان‪.‬‬ ‫چ����واره‌م‪ :‬بنیاتنانی دام‌و ده‌زگ���ای‬ ‫سه‌ربه‌خۆو مافخوازو باڵوكردنه‌وه‌ی‬ ‫دادوه‌ری������������������ی ك�����ۆم�����ه‌اڵی�����ه‌ت�����ی‌و‬ ‫ده‌سته‌به‌ركردنی ماف‌و ئازادییه‌كان‌و‬ ‫به‌رنامه‌ڕێژی بۆ بنیاتنانی تاكی به‌هێزو‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪104‬‬

‫ته‌ندروست‪ ،‬به‌تایبه‌ت بۆ كه‌س‌و كاریی‬ ‫قوربانییان‪.‬‬ ‫پێنجه‌م‪ :‬داوای لێبوردن‌و لێخۆشبون له‬ ‫‌الیه‌ن حكومه‌تی ئێستای عێراقه‌وه‌ به‌و‬ ‫پێیه‌ی میراتگری حكومه‌تی پێشووه‌و‬ ‫ئ��ه‌م��ه‌ش عورفێكی ره‌چ���اوك���راوه‌ له‌‬ ‫جیهانداو قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی مادی‌و‬ ‫مه‌عنه‌وی كه‌س‌و كارو زیان لێكه‌وتوانی‬ ‫ئه‌م كاره‌ساته‌‪.‬‬ ‫ــ به‌ جینۆساید ناساندنی ئه‌م كاره‌سات ‌ه‬ ‫چ بایه‌خێكی سیاسی‌و ستراتیژیی بۆ‬ ‫كێشه‌ی گه‌لی كورد هه‌یه‌؟‬ ‫ب����ه‌ ج��ی��ن��ۆس��ای��د ن���اس���ان���دن���ی ئ���ه‌م‬ ‫كه‌یسه‌ زۆر گرنگه‌ ل��ه‌ س��ه‌ر ئاستی‬ ‫ن��ێ��وده‌وڵ��ه‌ت��ی‌و ن��ه‌ت��ه‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان‬ ‫بۆ داه��ات��ووی دۆزی ك��وردو ت��ه‌واوی‬ ‫مافه‌كانی‪ ،‬كه‌ ده‌كرێت به‌ چه‌ندین رێ‌و‬ ‫شوێنی جیاوازو به‌شداریی حكومه‌ت‌و‬ ‫رێ��ك��خ��راوو ك��ه‌س��ای��ه‌ت��ی��ی��ه‌ زان��س��ت��ی‌و‬ ‫سیاسی‌و رۆشنبیرییه‌كان‌و دام‌و ده‌زگا‬ ‫جۆراوجۆره‌كان له‌ نێوخۆو ده‌ره‌وه‌دا‬ ‫ك��اری بۆ بكرێت‪ ،‬له‌م رووه‌وه‌ ئێستا‬ ‫سه‌ره‌تایه‌كی ب��اش‌و هیوا به‌خش له‌‬ ‫ئارادایه‌‪.‬‬ ‫ــ وه‌ك له‌ میدیاكانه‌وه‌ باس ده‌كرێت‌و‬ ‫ب�ڵاوك��راوه‌ت��ه‌وه‌‪ ،‬كه‌ گوایه‌ په‌رله‌مانی‬ ‫سوید‌و ‌بریتانیا كاره‌ساتی ئه‌نفال‌و‬

‫هه‌ڵه‌بجه‌یان به‌ جینۆساید ناساندووه‌‪،‬‬ ‫ب��ه‌اڵم بۆچوونێكی دی هه‌یه‌‪ ،‬ده‌ڵێت‬ ‫نه‌خێر به‌ جینۆساید نه‌ناسێنراوه‌؟‬ ‫ئ����ه‌وه‌ی م��ن ت��ێ��گ��ه‌ی��ش��ت��ووم ئ���ه‌وه‌ی‬ ‫پ��ه‌رل��ه‌م��ان��ی س��وی��دی ‪2012/12/5‬‬ ‫ئه‌نجام درا‪ ،‬ناتوانرێت پێی بگوترێت‬ ‫به‌ جینۆساید ناساندن‌و له‌م باره‌یه‌وه‌‬ ‫گوێبیستی چه‌ند لێدوانێكی دژ به‌یه‌ك‌و‬ ‫ج���ۆراوج���ۆر ب���ووی���ن‪ ،‬ب���ه‌اڵم ئ���ه‌وه‌ی‬ ‫پ��ه‌رل��ه‌م��ان��ی ب��ه‌ری��ت��ان��ی��ا ل��ه‌ دانیشتنی‬ ‫رۆژی ‪2013-2-28‬دا تاوانه‌كانی‬ ‫كۆمه‌ڵكوژی دژی گه‌لی كوردستان‬ ‫ب��ه‌ ت��اوان��ی جینۆساید ن��اس��ان��د‪ ،‬ئ��ه‌وه‌‬ ‫بوو سه‌رۆكی حكومه‌ت‌و په‌رله‌مانی‬ ‫كوردستانیش سوپاسی په‌رله‌مانی‬ ‫بریتانیایان كردو به ‌ره‌سمیش داوا له‌‬ ‫حكومه‌تی بریتانیا كرا‪ ،‬كه‌ تاوانه‌كانی دژ‬ ‫به‌ گه‌لی كوردستان به‌ تاوانی جینۆساید‬ ‫بناسێنێت‪ ،‬ئه‌مه‌ش دوای به ‌جینۆساید‬ ‫ناساندنی له ‌الیه‌ن په‌ڕله‌مانه‌وه‌‪ .‬دیاره‌‬ ‫ئه‌م هه‌نگاوه‌‌و هه‌نگاوه‌ هاوشێوه‌كانی‬ ‫گرنگی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ــ ئایا له‌ عێراقدا به‌ شێوه‌ی یاسایی‬ ‫ئ��ه‌ن��ف��ال‌و ه��ه‌ڵ��ه‌ب��ج��ه‌ ب���ه‌ ج��ی��ن��ۆس��ای��د‬ ‫ن��اس��ێ��ن��راوه‌؟ ب��ه‌ وات����ا‪ ،‬چ ل��ه‌ الی��ه‌ن‬ ‫په‌رله‌مان‌و حكومه‌تی فیدراڵه‌وه‌؟‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی من ئ��اگ��ادارم ئ��ه‌و كه‌یسه‌ له‬


‫‪105‬‬

‫‌الیه‌ن دادگای بااڵی تاوانه‌كانی عێراقه‌و ‌ه‬ ‫له ‪٢٠٠٧/٦/٤‬و په‌ڕله‌مانی عێراق له‌‬ ‫‪ ٢٠٠٨/٤/١٤‬به جینۆساید ناسێندراوه‌‪،‬‬ ‫ب����ه‌اڵم ت��ا‌ك��و ه���ه‌ن���ووك���ه‌ ح��ك��وم��ه‌ت��ی‬ ‫عێراقی داوای لێبوردنی نه‌كردووه‌‌و‬ ‫ئ��ام��اده‌ ن��ه‌ب��ووه‌ پابه‌ندێتی خ��ۆی بۆ‬ ‫شوێنه‌واره‌كانی ئ��ه‌و جینۆسایده‌ له‌‬ ‫رووی مادی‌و مه‌عنه‌وییه‌وه‌ ده‌ربڕێت‪.‬‬ ‫ــ كێ ده‌بێت ق��ه‌ره‌ب��ووی قوربانییان‬ ‫بكاته‌وه‌‪ ،‬حكومه‌تی كوردستان‪ ،‬یان‬ ‫حكومه‌تی فیدرال؟ به‌ واتا حكومه‌تی‬ ‫ك��وردی ده‌بێت مووچه‌و خانوو بداته‌‬ ‫كه‌سوكاری قوربانییان‪ ،‬یان حكومه‌تی‬ ‫عێراقی بیدات؟‬ ‫ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بم حكومه‌تی عێراقی‬ ‫ده‌بێت پابه‌ندی قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ بێت‬ ‫وه‌ك��و جێگره‌وه‌ی رژێمی پێشوو‪ ،‬له‌‬ ‫هه‌مان كاتدا هه‌رێمیش ده‌بێت پابه‌ند بێت‬ ‫به‌پێی چه‌ندین ئیلتیزاماتی جۆراوجۆرو‬ ‫ئه‌وه‌شی‪ ،‬كه‌ هه‌رێم كردوویه‌تی شتێكی‬ ‫یه‌كجار كه‌مه‌‪ ،‬به‌ تایبه‌تی هه‌ندێک شت‬ ‫ق��ه‌ره‌ب��ووك��ردن��ه‌وه‌ی ه��ه‌ر نییه‌ وه‌ك��و‬ ‫له‌ده‌ستدانی ئازیزان‌و باری مه‌عنه‌ویی‬ ‫ك��ه‌س��ه‌ك��ان‪ .‬ك��ه‌وات��ه‌ ده‌ب��ێ��ت هه‌ندێک‬ ‫ك��اری‌ت��ری گ���ه‌وره‌‌و ب��ه‌رچ��او ئه‌نجام‬ ‫ب��درێ��ت ب��ۆ س��ووك��ت��رك��ردن��ی الی��ه‌ن��ی‬ ‫مه‌عنه‌وی ئه‌و خه‌ڵكه‌‪.‬‬

‫ـ���ـ ح��ك��وم��ه‌ت��ی ك���وردس���ت���ان ب���ه‌ چ‬ ‫میكانیزمێكی گونجاو ده‌توانێت له‌سه‌ر‬ ‫ئاستی عێراق‌و نێوده‌وڵه‌تیدا ك��ار بۆ‬ ‫قه‌ره‌بووكرنه‌وه‌ی كه‌سوكاری ئه‌نفال‌و‬ ‫هه‌ڵه‌بجه‌ بكات؟‬ ‫ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی‪ ،‬كه‌ ئاماژه‌مان پێیدا‪،‬‬ ‫كه‌ حكومه‌تی هه‌رێم ده‌بێت بیكات‌و‬ ‫ن��ه‌ی��ك��ردووه‌‪ ،‬ه��ه‌ن��گ��اوی دروس��ت��ن بۆ‬ ‫ئ���ه‌و ق���ه‌ره‌ب���ووك���ردن���ه‌وه‌ی���ه‌‪ .‬ه���ه‌ر له‌‬ ‫دادگه‌ریی راگوزه‌رییه‌وه‌ بۆ هه‌ندێک‬ ‫خزمه‌تگوزاریی مه‌عنه‌وی‌و ده‌روونی‪،‬‬ ‫گرتنی كۆنگره‌ی جیدی‌و كاراكردن‌و‬ ‫به‌ره‌و پێشبردنی له‌ ده‌ره‌وه‌و پێ داگری‬ ‫له‌ ئاستی عێراق‪ ،‬میكانیزمی گونجاون‌و‬ ‫به‌ ئه‌رشیفكردن‌و گرنگی دان به‌ فیلم‬ ‫سازیی له‌ ئاستی هۆڵیوودو سینه‌ما‬ ‫جیهانیه‌كاندا گرنگییه‌كی زۆری هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ب��ه‌اڵم سوككردن‌و گاڵته‌ جاڕییه‌كانی‬ ‫درام���ای ك��وردی بێ به‌هاكردنی ئه‌و‬ ‫كه‌یسه‌یه‌‪ ،‬پاره‌ خ��واردن به‌ ناوی ئه‌م‬ ‫ك��ه‌ی��س��ان��ه‌وه‌ ت��اوان��ێ��ك��ی‌ت��ره‌و خ��ۆم��ان‬ ‫ئ��ه‌ن��ج��ام��ی ده‌ده‌ی�������ن‌و ل���ه‌ چڵێسی‌و‬ ‫سووكی‌و ریسوایی‌و بێ به‌هاكردنی‬ ‫خۆمان‌و دۆزه‌ك��ه‌م��ان شتێكی‌تری لێ‬ ‫ناخوێندرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ــ له‌ كۆتا پرسیارماندا ده‌مانه‌وێت‬ ‫بزانین‪ ،‬بۆ خۆتان چ زیادكراوێكتان‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬كه‌ به‌التانه‌وه‌ گرنگ بێت له‌ پاش‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪106‬‬

‫تێپه‌ڕبوونی بیست‌و پێنج ساڵ به‌ سه‌ر‬ ‫ئه‌نفالدا بیڵێن؟‬ ‫به‌المه‌وه‌ گرنگه‌ ده‌زگایه‌كی دوور ل ‌ه‬ ‫حیزب‌و پاڵپشتی ك��راو دابمه‌زرێت‌و‬ ‫زۆرت��ری��ن ت��وێ��ژه‌ری ف��ره‌ پسپۆڕی‌و‬ ‫كارای بواری ئه‌نفال‌و رۆژنامه‌نووس‌و‬ ‫راگه‌یاندنكار‌و ئه‌رشیف سازو یاسایی‬ ‫ت��ێ��دا ك��ۆب��ك��رێ��ت��ه‌وه‌‌و ده‌س��ت��ك��راوه‌ بن‬ ‫زان��س��ت��ی��ان��ه‌ ب���ه‌دواداچ���وون���ی كه‌یسی‬

‫كۆمه‌ڵكوژی‌و جینۆسایدی ئه‌نفال‌و‬ ‫كه‌س‌و كاریان بكه‌ن‌و كاری پێویست‌و‬ ‫شیاوی بۆ ئه‌نجام ب��ده‌ن له‌ چه‌ندین‌‬ ‫ب���وار‌و ره‌ه��ه‌ن��دی ج��ی��اوازو ل��ه‌ سه‌ر‬ ‫چه‌ندین ئاستی ناوخۆیی‌و ده‌ره‌ك��ی‌و‬ ‫بۆ خستنه‌ڕووی باشترین پێشنیارو‬ ‫خزمه‌تگوزاری به‌م دۆزه‌‌و دیاریكردنی‬ ‫هه‌موو ئه‌و كاریگه‌رییانه‌ی دروستی‬ ‫كردووه‌‌و هه‌موو ئه‌و كارانه‌ی پێویسته‌‬ ‫له‌ ئێستاو داهاتوودا ئه‌نجامی بده‌ین‪.‬‬


‫‪107‬‬

‫ئەحمەد محەمەد‪،‬‬ ‫خەڵ��ی كوردستان موسڵمانن‪ ،‬بەاڵم باوەڕیان بە‬ ‫حزبی كوردی ئیسالمی نییە‪.‬‬

‫نووسەر‌و شارەزا لە كاروباری ئیسالمی سیاسی‬

‫‪The people of Kurdistan are Muslims, but they do‬‬ ‫‪not believe in Kurdish Islamic party‬‬

‫دیدار‪ :‬ئەنوەر حسێن ــ بازگر‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪108‬‬

‫(ئۆلیڤەر روا) ش���ارەزا‌و پسپۆڕ لە‬ ‫بواری سیاسی‪ ،‬سەبارەت بە ئاڵوگۆڕی‬ ‫واڵتانی عەرەبی‌و ناوچەكە پێی وایە‪،‬‬ ‫ئ��ەوە بە هۆی ئیسالمییەكانەوە نییە‪،‬‬ ‫بەڵكو ب��ە ه��ۆی دیموكراسییەوەیە‌و‬ ‫دەڵ��ێ��ت‪ ‌:‬دەب���ێ‌ ئیتر ب���اس ل��ە پۆست‬ ‫ئوسوڵی ئیسالمی بكەین؟‬ ‫ــ بۆچوونه‌كەی ئولیڤەر زۆر راستە‪،‬‬ ‫هەر چۆن شارستانیەت لەگەڵ خۆیدا‬ ‫ب��ە ه��ەم��وو باشییه‌كانییەوە هەندێك‬ ‫سلبیاتی هەیە وەك پچڕاندنی پەیوەندییە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكان‌و شوێن گرتنەوەی‬ ‫مرۆڤ لەالیەن ئامێرەوەو پیسكردنی‬ ‫ژینگە‪ .‬ئ���اواش دیموكراسییەت زۆر‬ ‫ج��ار ئ��ەگ��ەر ب��ە وری��ای��ی��ەوە مامەڵەی‬ ‫لەگەڵ نەكرا ئەوا نەهامەتی بە دوای‬ ‫خۆیدا ئەهێنێ‪ ،‬بە تایبەتی لە واڵتانی‬ ‫دواك��ەوت��وون‌و حیزبە ئیسالمییەكان‬ ‫ت��ی��ای��ان��دا زۆرو زاڵ����ن وەك ئ��ەم��ەی‬ ‫ئێستا ب��ە س��ەر هەندێك ل��ە واڵت��ان��ی‬ ‫عەرەبدا دێت‪ .‬نەهامەتییەكە لەوە دایە‬ ‫ئیسالمی سیاسی‪ ،‬كە دیموكراتیەتیك‬ ‫دەك��ات��ە پ��ەی��ژەو پ��ێ��دا س��ەر دەك���ەوێ‬ ‫ب��ۆ س���ەر ت��رۆپ��ك��ی دەس����ەاڵت كەچی‬ ‫خ��ۆی ن��ە ب���اوەڕی ب��ە دیموكراسیەت‬ ‫ه��ەی��ە‌و ن��ە دی��م��وك��راس��ی��ان��ەش لەگەڵ‬ ‫دەوروب��ەرەك��ەی��دا پێڕەو دەك��ات‪ .‬بۆیە‬ ‫من هه‌رگیز لەو ب��ڕوای��ەدا نیم پۆست‬ ‫ئسوڵی ئیسالمی بگۆڕێت بۆ پۆست‬

‫مۆدێرن‌و لەو ئاستەدا مامەڵە بكات‪.‬‬ ‫الی ئ��ی��س�لام ه��ی��چ دەس���ت���ورێ���ك بۆ‬ ‫بەڕێوەبردنی كۆمەڵگا شوێنی قورئان‬ ‫ن��اگ��رێ��ت��ەوە ل��ە قورئانیشدا ه��ات��ووە‪،‬‬ ‫ك��ە (خ��وا خ��ۆی رسقی ه��ەر كەسێك‬ ‫ب��دات ئ��ەی��دات بەبێ‌ ح��س��اب) كەواتە‬ ‫پێوانەكانی خ��اوەن��دارێ��ت��ی‌و ه��ەوڵ‌و‬ ‫تەقەالی خەڵكان هەمووی بەندە بەبێ‌‬ ‫دەسەاڵتی‌و ناتوانایی مرۆڤەوەو لە ژێر‬ ‫دەسەاڵتی كەسدا نییە خوا نەبێت بۆ‬ ‫خۆشگوزەرانی خەڵكی بە دەست كەس‬ ‫نییە ن��ە ی��اس��اك��ان‌و نەحكومەتەكان‪.‬‬ ‫ی��ەك��ێ��ك ل��ە رەخ��ن��ەك��ان��ی دەرب�����ارەی‬ ‫ئ���اب���ووری ئ��ی��س�لام ئ���ەوەی���ە‪ ،‬ك��ە خ��وا‬ ‫مرۆڤی دەستكراوە ك��ردووە ل��ەوەی‪،‬‬ ‫كە چەند بە دەست ئەهێنی ئەوانەش‪،‬‬ ‫كە خاوەندارێتی زۆربەی داهاتەكان‌و‬ ‫سامانەكان ئەگرنە دەس��ت كەسانی‬ ‫دیكتاتۆرو زۆردار دەرئەچن‪ .‬ئەمە لە‬ ‫الی��ەك دووری���ان ئەخاتەوە لە فكری‬ ‫دیموكراسی‌و لە الیەكی تریش ئازادییە‬ ‫تاكەكانت لێ‌ زەوت دەكات‪ ،‬ئەگەر لە‬ ‫سەر پەیڕەوی ئاینی ئیسالم نەڕۆیشتی‬ ‫ئ���ەوا ب��ە ك��اف��ر ل��ە ق��ەڵ��ەم ئ��ەدرێ��ی��ت‌و‬ ‫بێبەری ئەبیت لە زۆر مافەكانی ژیان‪.‬‬ ‫ب��ەالی ئیسالمییەكانەوە ت��ۆ ب��ە زۆر‬ ‫بیركردنەوەیەكت سەپێنراوە بە سەرا‪،‬‬ ‫كە نە بۆت هەیە موناقەشەی بكەیت‌و‬ ‫نە بۆت هەیە لێی ال بدەیت‌و نە بۆت‬ ‫هەیە بە جۆرێكی تر بیر بكەیتەوە‪ .‬بۆیە‬


‫‪109‬‬

‫ئەگەر دیموكراسیەت فاكتەرێك بێت‬ ‫هەرچەندە بە الی منەوە فاكتەرێكی‬ ‫الوازە بۆ هەڵسانی كودەتاكان بەاڵم‬ ‫فاكتەرێكی گ��ەورەی��ە ب��ۆ ك��ردن��ە ملی‬ ‫ت��ەوق��ێ��ك��ی گ�����ەورە‌و دروس��ت��ك��ردن��ی‬ ‫دیكتاتۆریەتێكی ئیسالمی‪ ،‬كە هیچی‬ ‫كەمتر نییە لە دیكتاتۆریەتی حكومەتە‬ ‫رووخ���اوەك���ان پێش رووخ��ان��ی��ان‪ .‬لە‬ ‫هەمان كاتیشدا ناتوانین هەمووخەتاكان‬ ‫بخەینە ئەستۆی دیموكراسی‪ .‬ماوەیەك‬ ‫لەمەوبەر نووسەرێكی عەرەبی (كریم‬ ‫مروە) لە باسێكدا دەربارەی (بەهاری‬ ‫ع���ەرەب���ی)‪ ،‬ك��ە ب��ە ت��ای��ب��ەت��ی ب��ۆ منی‬ ‫ناردبوو باسی لەوە ئەكرد‪ ،‬كە هۆكاری‬ ‫ب��ەه��اری ع��ەرەب��ی بریتییە ل��ە داوای‬ ‫خەڵكی بۆ نان‌و ئازادی‪ .‬من لە وەاڵمدا‬ ‫بۆم نووسیوە‪ ،‬كە راستە ئەو دووانە‬ ‫دوو فاكتەری سەرەكین بەاڵم فاكتەری‬ ‫تر هەن‪ ،‬كە هیچیان لەو دووانە كەمتر‬ ‫نییە لەوانەش بارودۆخی نێو دەوڵەتی‌و‬ ‫پشتیوانی رۆژئ����اواو ه��ان��دان‌و ئاگر‬ ‫خۆشكردنی‪ .‬نموونەمان لە سەر ئەمانە‬ ‫زۆرە لە تونس ن��ان‌و ئ��ازادی نەبوو‪،‬‬ ‫لە میسریش نە نان هەبوو نە ئازادی‪.‬‬ ‫لە سوریاش هیچیان نییە‪ .‬لە لیبیا نان‬ ‫هەبوو‪ ،‬بەاڵم ئازادی نەبوو‪ .‬ئەی خۆ لە‬ ‫لوبنانیش نان نییە‌و ئازادی تا رادەیەك‬ ‫باشترە‪ .‬لە كوێت نان هەیە ئازادی نییە‪.‬‬ ‫لە سعودیە نان هەیە ئازادی نییە‪ .‬ئەی‬ ‫بۆچی لەم واڵتانەی تر بەهاری عەرەبی‬

‫نییە‪ ،‬پ��اش ئ���ەوە خ��ۆ ن��ەب��ون��ی ن��ان‌و‬ ‫ئازادی لە لیبیا‌و تونس میسر‌و سوریا‬ ‫لەم یەك دوو ساڵەی دواییدا رووی‬ ‫ن���ەداوەو دەی��ان ساڵە ئەمە وەزعیان‬ ‫بووە ئەی بۆچی ئەم شۆڕشانە پێنج‬ ‫شەش ساڵ لەمەوبەر رووی��ان نەدا؟‬ ‫جگە ل��ەوەش لە هەموو ئەو واڵتانەدا‬ ‫ن�����اڕەزای دەرب���ڕی���ن‌و چ��وون��ە س��ەر‬ ‫جادەو هاواری بڕوخێت قەدەغە بووەو‬ ‫نزمترین ئاستی دیموكراسی نەبووەو‬ ‫ئ��ەوان��ە ب��ە زۆری خ��ۆی��ان هاتوونەتە‬ ‫سەر جادەو زۆریشیان لێكوژراوە تا‬ ‫راكانیان دەربڕن‌و بەرجەستەی بكەن‪.‬‬ ‫كەواتە دیموكراسیەت لە ئارایە نەبووە‬ ‫ت��ا ئ��ەوان��ە ب��ە ه��ۆی��ەوە رای خ��ۆی��ان‬ ‫دەرب��ڕن‌و حوكومەتەكانیان بە هات‌و‬ ‫هاوار بڕوخێنن‪ .‬بەاڵم ئەمان ئەوانەی‬ ‫كە چوونەتە سەر جادەكە بریتیی بوون‬ ‫لە چەپ‌و نەتەوەیی‌و ئیسالمی‌و دەیان‬ ‫كوتلەی راپەڕیوی‌تر‌و گەنجان بووە‪،‬‬ ‫كە رۆلێكی ئیجگار گەورەیان بینیوە‬ ‫بەاڵم حیزبە ئیسالمییەكان سوودیان‬ ‫لەو دیموكراسیە وەرگرتووە بۆ گرتنە‬ ‫دەستی دەس��ەاڵت‪ .‬ئەو فاكتەرەی‪ ،‬كە‬ ‫زۆر بەهێزە بۆ كودەتاكان دەستێكی‬ ‫دەرەكییە‪ ،‬كە دەستی رۆژئ��اواو واڵتە‬ ‫زلهێزەكانە‪ ،‬كە لە سەریان هەڵئەدەنێ‌‪.‬‬ ‫لە لیبیا حاڵ گەیشتە ئ��ەوەی ناتۆ بە‬ ‫فڕۆكەی جەنگیی پشتی جەنگاوەرەكانی‬ ‫گ��رت‪ .‬زۆر ج��اری��ش بەڵێنێكی ئ��ەوان‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪110‬‬

‫بەسە بۆ خۆڕاگرتن‌و بەردەوام بوون‬ ‫تا سەركەوتن‪ .‬رەنگە هەبێت بپرسێت‬ ‫ئەمریكاو رۆژئ���اوا مەبەستیان لەوە‬ ‫چییە‪ ،‬كە ئەو كودەتایانە سەربگرن‪،‬‬ ‫پێش وەختیش ئەزانن كە ئەگەری ئەوە‬ ‫هەیە حیزبە ئیسالمییەكان گ��رەوی‬ ‫گرتنە دەستی دەسەاڵت لە هەندیك لەو‬ ‫واڵت��ان��ەدا ئەبەنەوە پاش رووخاندنی‬ ‫حكومەتە كۆنەكان‪ ،‬تا كۆتای ساڵەكانی‬ ‫ح��ەف��ت��اك��ان دوژم���ن���ی س��ەرس��ەخ��ت��ی‬ ‫ئ��ەم��ری��ك��او واڵت����ە ئ��ی��م��پ��ری��ال��ی��ی��ەك��ان‬ ‫س��ۆڤ��ی��ەت‌و چ��ەپ��ەك��ان ب����وون‪ .‬دوای‬ ‫ئەوەی ئەو ترسەیان لە كۆڵ بووەوە‬ ‫ئیسالم بە پلەی دوای ئەوان ترسناكە‬ ‫لە سەر بەرژەوەندییەكانیان لە تەواوی‬ ‫ن��اوچ��ە ع��ەرەب��ی��ی��ەك��ان‌و رۆژه��ەاڵت��ی‬ ‫ناوەڕاستدا‪ .‬رۆژئاوا چیتر باوەڕی بە‬ ‫دۆستایەتی‌و كلكەلەقێی سەركردەكانی‬ ‫وەك حوسنی موبارەك نەمابوو چونكە‬ ‫ئیسالم لە ناوچەكەدا خەریكە دەبێتە‬ ‫ب��ڕی��اردەر‌و لە دەرەوەی دەسەاڵتیش‬ ‫ب��ن وەك رێ��خ��راوی ح��ی��زب‌و دەستە‬ ‫ئیرهابیەكان ه��ەر مەترسیان هەیە‬ ‫ل��ە س��ەر ب��ەرژەوەن��دی��ی��ه‌ك��ان��ی ئ��ەوان‪،‬‬ ‫واڵتێكی وەك میسر هەر چەند حوسنی‬ ‫م��وب��ارەك ح��وك��م��ڕان بێت ئیخوان‌و‬ ‫سەلەفییەكانی‌تر هەر ئەتوانن زەرەر‬ ‫بەبەرژەوەندییەكانی ئەمریكاو رۆژئاوا‬ ‫بگەیەنن‪ .‬كەواتە ئەمریكاو رۆژئاوا بە‬ ‫دوای بردنەوەی گرەوێكدا ئەگەڕێن‪.‬‬

‫یان ئیسالمێكی میانڕەو وەك ئەوەی‬ ‫ت��ورك��ی��ا‪ ،‬ك��ە ل��ە ژێ��ر ركێفی خۆیاندا‬ ‫بێت‪ .‬یا ئیسالمێكی توندڕەو كە زۆر‬ ‫ن��ەب��ات خ��ەڵ��ك��ان ل��ێ��ی��ان رائ��ەپ��ەڕێ��ن‌و‬ ‫دەریان ئەپەڕێن‌و بە الوازی‌و شكست‬ ‫خواردووی ئەمێننەوە‪ .‬جگە لەوەی كە‬ ‫ناڕاستەوخۆ بە جەماوەری بەرباڵوی‬ ‫ئیسالم بڵێت ئەوەیە حوكمی ئیسالم‪.‬‬ ‫ه���ەر وەك چ���ۆن ئ��ی��س��ت��ا ل���ە ئ��ێ��ران‬ ‫لەبەر چاوی خەڵك كەوتووەو ئەگەر‬ ‫كودەتایەك رووبدات‌و رژێمی ئیسالمی‬ ‫ئێران بڕوخێت‌ بە دڵنییایەوە تاساالنێكی‬ ‫دوورو درێ��ژ ئ��ەو بنكە جەماوەرییە‬ ‫فراوانەی بۆ دروست نابێتەوە‪.‬‬ ‫وەزی��ری دەرەوەی ئەڵمانیا دەڵێت‪:‬‬ ‫ل��ە ب��ەه��اری ع��ەرەب��ی��دا س��ێ مەترسی‬ ‫چاوەڕێ دەكرێت‪ ،‬یەكەم گەڕانە دواوەو‬ ‫شكست لە بوارە جیاوازەكان‪ ،‬دووەم‬ ‫شكستی ئ���اب���ووری‪ ،‬ك��ە ب��ارودۆخ��ی‬ ‫كۆمەاڵیەتی بارگرژی دروست دەكات‪.‬‬ ‫سێیەم هەوڵدانی ئیسالمی سیاسی بۆ‬ ‫بەكارهێنانی دیموكراسی‌و كودەتاكردن‬ ‫بە سەریدا‪.‬‬ ‫ــ بۆچی وەزی��ری دەرەوەی ئەڵمانیا‬ ‫دەڵێت سێ‌ مەترسی چاوەڕێ‌ دەكرێت‬ ‫ی��ەك��ەم گ�����ەڕان�����ەدواوەو ش��ك��س��ت لە‬ ‫ب��وارە جیاوازەكاندا‪ ،‬دووەم شكستی‬ ‫ئابووری‪ ،‬سێیەم هەوڵدانی ئیسالمی‬


‫‪111‬‬

‫سیاسی بۆ بەكارهینانی دیموكراسی‌و‬ ‫ك���ودەت���ا ك����ردن ب��ە س���ەری���دا‪ .‬دی���ارە‬ ‫ئ��ەم قسەیەیی دەمێكە ك���ردووە پێش‬ ‫رووخاندنی حوكمەتەكانی تونس‌و لیباو‬ ‫میسر‪ .‬دەنا ئەوەی ئەو بە چاوەڕوانی‬ ‫دائەنێت ئەوەتا هاتۆتە دی‪ .‬یەكەم‪ :‬لە‬ ‫ه��ەر سێ‌ ئ��ەو واڵت���ەدا ئیسالمییەكان‬ ‫بە هۆی دیموكراسیەتەوە لە هەندێك‬ ‫ل��ەو واڵت��ان��ەدا سەركەوتوون گ��رەوی‬ ‫دەسەاڵتیان بردۆتەوە لە هەندێكی‌تریشدا‬ ‫ركەبەرایەتییەكی گەورەیان كردووە‪.‬‬ ‫دووەم‪ :‬باری ئابووری‌و كۆمەاڵیەتی‬ ‫زۆر ب��ەرەو دواوە چ��ووەو زۆربەیان‬ ‫ج��گ��ە ل���ە ئ��ی��س�لام��ی��ی��ەك��ان‌و ج��گ��ە لە‬ ‫كەمێكی سودمەند نەبێ‌ ئاواتەخوازی‬ ‫رژێ��م��ەك��ان��ی پ��ێ��ش��وون‪ .‬سێهەمیش‪:‬‬ ‫گومان لەوەدا نییە‪ ،‬كە حوكمی ئیسالم‬ ‫یانی گەڕانەوە بۆ دواوە‌و پەك خستنی‬ ‫رەوڕەوەی شارستانیەت‌و مەدەن��ەت‌و‬ ‫علمانیەت جگە ل���ەوەی وەك پێشتر‬ ‫باسمان كرد ئەو دیموكراسیەی‪ ،‬كە‬ ‫بە هۆیەوە دەسەاڵتیان گرتە دەست‬ ‫خۆیان بەرامبەر خەڵك پێڕەوی ناكەن‪،‬‬ ‫واتە پەكخستنی ئازادییەكان بە هەموو‬ ‫شێوازەكانیەوە‪.‬‬ ‫* ش��ۆڕش��ێ��ك��ی ن����وێ‌و ب��ەه��ارێ��ك��ی‬ ‫عەرەبی دژی ئیخوان‌و ئیسالمییەكان‬ ‫لە ڕێدایە؟‬

‫ــ دەرب���ارەی پرسیاری سێهەم‪ ،‬كە‬ ‫ئایا بەهارێكی ن��وێ‌ دژی ئیخوان‌و‬ ‫ئیسالمییەكان لە رێدایە‪ .‬بێگومان رەنگە‬ ‫زۆریش نەخایەنێت‪ .‬رەوڕەوەی مێژوو‬ ‫ل��ە ئاستی دەس��ەاڵت��ی ئ��ەوان��دا پەكی‬ ‫ناكەوێت دنیا لە كرانەوەیەكی یەكجار‬ ‫گ��ەورەدای��ە‪ .‬لە تێكەاڵو بوونێكی زۆر‬ ‫خێرا دایە چاو بەست‌و دەمبەست لە‬ ‫منداڵێكی بەردەم كۆمپیوتەرێك ناكرێت‪،‬‬ ‫كە تازە فێری بووە چ جای ئەو هەموو‬ ‫زاناو سیاسەتمەدارو گەورە پیاوانەش‪.‬‬ ‫ئێستاش زەمانی زۆرانبازی هێزو بازوو‬ ‫شمشێرە ژەنگاوییەكان نییە‪ .‬ئێستا‬ ‫سەردەمی شۆڕشی ئەلیكترۆنی‌و توانا‬ ‫بەهێزەكانی تەكنەلۆژیایە‪ .‬بۆیە بە رای‬ ‫من ئیسالمی سیاسی ناتوانێت خۆی‬ ‫لەبەریدا بگرێت‪ .‬بەهارێكی راستەقینەی‬ ‫س���ەوزو پ��ڕ ل��ە گ��واڵڵ��ەی رنگاوڕەنگ‬ ‫بەڕێوەیە تا ئەو بەهارە زەردە بكات بە‬ ‫ژێرەوە كە سەلەفیەت قۆستیەوە‪.‬‬ ‫* ئیسالمی سیاسی ت��ا چەند دژی‬ ‫پرۆسەی فكرو مۆدێرنەیە؟ لە كاتێكدا‬ ‫م��ۆدێ��رن��ێ��ت��ە وەك����و ت��ێ��زێ��ك��ی گ��رن��گ‬ ‫بەردەوامی بە ئەقاڵنیكردن‌و جیهان‌و‬ ‫گ��ۆڕان��ك��اری ن���وێ؟ ل��ە ئ��ای��دۆل��ۆژی��ای‬ ‫ئیسالمی سیاسیدا وا پێناسەی خۆیان‬ ‫ك��ردو(ئ��ی��س�لام‪ ،‬پ��ەی��ام‌و حكومڕانیان‪،‬‬ ‫شمشێرو قورئانە‪ ،‬ئایین‌و دەوڵ��ەت��ە‪.‬‬ ‫كەواتە ژیان لە كوێی ئەم مەملەكەتەدایە؟‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪112‬‬

‫ــ ئیسالمی سیاسی هەوڵێكە بۆ گرتنە‬ ‫دەستی دەس���ەاڵت‪ ،‬ل��ەو رێگەیەوە تا‬ ‫رادەی���ەك���ی زۆری����ش ب��ۆی��ان س��ەری‬ ‫گرتوووە‪ .‬چونكە كۆمەڵگای عەرەبی‌و‬ ‫رۆژه��ەاڵت بە گشتی هێشتا پابەندی‬ ‫زۆر لەو بیرو رایانەن‪ ،‬كە بە رووكەش‬ ‫تێی گەیشتوون‪ ،‬بەاڵم دەوروپشتێكی‬ ‫تا سەر ئێسقان خۆیان لە پێناویدا بە‬ ‫كوشت دەدەن هەر ئەمەش هۆكاری‬ ‫سەرنەكەوتنی فكری چەپ‌و شیوعیەت‬ ‫ب����ووە ل��ە س���ەر ت��ا س����ەری واڵت��ان��ی‬ ‫رۆژه��ەاڵت��دا‪ .‬ئ��ەوەش ناشارمەوە‪ ،‬كە‬ ‫ئیسالمی س��ی��اس��ی زەرەری زۆری‬ ‫ب��ە ئ��ای��ن��ی ئ��ی��س�لام گ���ەی���ان���دووە‪ .‬ئ��ەو‬ ‫ك��وش��ت��ن‌و ب��ڕی��ن‌و زوڵ����م‌و زۆران����ەی‬ ‫دەس��ەاڵت��ی ئیسالمی ل��ەو واڵت��ان��ەدا‪،‬‬ ‫ك��ە ت��ێ��دا س��ەرك��ه‌وت��وون ك��ردووی��ان��ە‬ ‫قەد ن��ەك��راوە‪ .‬لەالیەكی ت��رەوە ئەگەر‬ ‫موسوڵمانێك ب��ە دەرون��ێ��ك��ی پاكەوە‬ ‫خ��واپ��ەرس��ت��ی ب��ك��ات چ پێویستی بە‬ ‫حیزب‌و دەسەاڵت‌و شەڕو شۆڕ هەیە‪.‬‬ ‫ئ��ەوان (ئیسالمی سیاسی) ئەیانەوێت‬ ‫درێ���ژە ب��ە فتوحاتەكانی س��ەردەم��ی‬ ‫پێغەمبەر محه‌مه‌د ب��دەن‪ ،‬كە ئ��ەوە لە‬ ‫زووەوە كۆتایی هات‪ .‬پرسیاری ئەوەی‬ ‫ئایا هەموو راپەڕینێك دیموكراسی‬ ‫بەرهەم دەهێنێت پرسیارێكی ئێجگار‬ ‫سادەیە‪ ،‬چونكە ئەنجامەكە كەوتۆتە‬ ‫س���ەر ئ�����ەوەی‪ ،‬ك���ە ك���ێ‌ راپ���ەڕی���وە‌و‬ ‫داواكان چین‌و ئەنجامەكەی چی ئەبێت‪.‬‬

‫بۆ نموونە ئەگەر ئێستا عیلمانییەكان‌و‬ ‫چەپەكانی ئێران بۆ رووخاندنی رژێمی‬ ‫ئیسالمی ئێران راپەڕن ئەوە دەكرێت‌‬ ‫چ���اوەڕوان���ی ئ���ەوەی ل��ێ‌ ب��ك��ڕێ��ت‪ ،‬كە‬ ‫دیموكراسی ب��ەره��ەم بهێنێت‪ .‬ب��ەاڵم‬ ‫ئ��ەوان��ەی ل��ە میسرو ت��ون��س بینیمان‬ ‫حیزبی ئسوڵی بەرهەمهیناو دەسەاڵتی‬ ‫دایە دەستی ئیسالمی سیاسی‪.‬‬ ‫ئیسالمی سیاسی ب��ە هیچ جۆرێك‬ ‫دڵخۆشكەر نییەو زۆر هەڵەیە ئەگەر‬ ‫وا بیر بكەنەوە‪ ،‬كە دەسەاڵتی ئیسالم‬ ‫دەس��ەاڵت��ێ��ك��ی دادپ���ەروەران���ەی���ە‪ .‬هەر‬ ‫كات دەسەاڵت بە دەستی حكومەتێكی‬ ‫علمانییەوە ن��ەب��وو ئ���ەوا ت��ۆ ئەبێت‌‬ ‫بكەویتە ژێ��ر سێبەری ئ��ەو ت��أوی��ل‌و‬ ‫ت��ەف��س��ی��رە ه���ەاڵن���ەی‪ ،‬ك��ە ب��ۆ ق��ورئ��ان‬ ‫وتەكانی پێغەمبەر ئەكرێن لە الیەن‬ ‫ح��ی��زب��ە ئ��ی��س�لام��ی��ی��ەك��ان��ەوە‪ .‬چونكە‬ ‫ئیسالمی سیاسی تا ئێستا نەیتوانیوەو‬ ‫نەیوێراوە دراس��ەی دەق بۆ قورئان‌و‬ ‫وت��ەك��ان��ی پێغەمبەر ب��ك��ات‌‌و ه��ەر لە‬ ‫سەر ئەو تأویل‌و تەفسیرانە ئەڕوات‪،‬‬ ‫كە س��ەدان ساڵ لەمەو بەر ك��راوە‪( .‬‬ ‫احمد قبانچی ) تەنها زان��ای ئیسالمە‬ ‫كە الی وایە ئەبێ‌ (هیرمینوتیكا) پیادە‬ ‫بكرێت‪ .‬وات��ە زانستی تێگەیشتن لە‬ ‫دەق نەك تەفسیرو تأویل‪ .‬تا ئێستا بە‬ ‫چەند جۆری جیاواز تەفسیری قورئان‬ ‫ك��راوە‪ .‬مەالكان هەر یەكەیان بە پێی‬ ‫ئارەزوو یان تێگەیشتنی خۆیان تأویل‬


‫‪113‬‬

‫بۆ وتەكانی پێغەمبەر ئ��ەك��ەن‪ .‬چەند‬ ‫چیرۆكێكی بێ‌ سەرەو بەرە بە گوێی‬ ‫خەڵكدا دەدرێ��ت‪ .‬من الم وایە قورئان‬ ‫دەستوری زەمەنێكی دیاریكراو بووە‬ ‫ئەكرێت‌ ئیسالمی سیاسی رۆشنبیر‬ ‫ئ��ەو ئایەتانە هەڵبژێرێت‪ ،‬ك��ە لەگەڵ‬ ‫ئەمڕۆی كۆمەڵگادا ئەگونجێ‌و سودی‬ ‫لێ‌ وەربگرێت بۆ یاسایەكی مۆدێرن‌و‬ ‫گ��ون��ج��او ب��ۆ پێشخستنی ك��ۆم��ەڵ‌و‬ ‫خزمەتكردنی مرۆڤایەتی‌و ئیسالم نەك‬ ‫بەڕێوەبردنی دەوڵەت‪ .‬ئەو دەقانەی‌تر‬ ‫وەك پ��ی��رۆزی��ی��ەك��ی س��ەردەم��ێ��ك��ی‬ ‫رابردوو رێزی لێ‌ بگرێت‌و لە شوێنێكدا‬ ‫بپارێزێرێت‪ .‬بە تایبەتی هەندێك ئایەت‬ ‫هەیە لەگەڵ دیموكراسیەت‌و مافەكانی‬ ‫مرۆڤدا دێنەوە‪ .‬وەك ئەوانەی باس لەوە‬ ‫دەكەن‪ ،‬كە سەربەستی بە ئایینەكانی‌تر‬ ‫دەدەن‪ ،‬ی��ان ب��اس ل���ەوە دەك����ەن‪ ،‬كە‬ ‫هەر كەس لە سەر كردارەكانی خۆی‬ ‫موحاسەبە دەك��رێ��ت‪ .‬ی��ان ب��اس لەوە‬ ‫دەكەن‪ ،‬كە هەر كەس بۆ گۆڕی خۆی‬ ‫ئەچێت‪ .‬ئەو بیرو رایانە قەدەغە بكەن‪،‬‬ ‫ك��ە م��ەالی��ەك��ی ن��ەخ��وێ��ن��دەوار هێرش‬ ‫بكاتە سەر خەڵك‌و خۆی بە نوێنەری‬ ‫خوا بزانێ لە سەر زەوی‌و بە خەڵكی‬ ‫بڵێ‌ كافرو زەندیق‌و الی وایە قامچی‬ ‫لێخوڕینی خەڵكی بەرەو بەهەشت یان‬ ‫جەهەنم بە دەستی ئەوەوەیە‪ ،‬قورئان‬ ‫دەس���ت���ووری ئ��ی��س�لام��ە دەس���ت���ووری‬ ‫دەوڵەت نییە‪ ،‬هەموو واڵتە عەرەبییەكان‪،‬‬

‫كە زۆری��ن��ەی موسوڵمانن سوودیان‬ ‫لە قورئان وەرگرتوە وەك یەكێك لە‬ ‫سەرچاوەكانی دانانی دەستوور بەاڵم‬ ‫بە تەنها نەیانكردووە بە دەستووری‬ ‫دەوڵەتێك‪ ،‬كە لە مەسیحی‌و ب��ودی‌و‬ ‫دەیان دیانەتی‌تر پێكهاتووە‪ ،‬ئیسالمی‬ ‫سیاسی ئ��ەگ��ەر بیر ل��ەوە ن��ەك��ات��ەوە‪،‬‬ ‫كە حكومەتێكی علمانی‌و حكومەتێكی‬ ‫مەدەنی دروست بكات‪ .‬ئەگەر گرەوی‬ ‫بەدەست هێنانی دەسەاڵتیش بباتەوە‬ ‫ئ���ەوا م���ان���ەوەی م��س��ۆگ��ەر ن��ی��ی��ە‪ .‬كە‬ ‫ئەمەشیان مەحاڵە علمانیانە بیر بكاتەوە‬ ‫یان دەوڵەتی مەدەنی دروس��ت بكات‪.‬‬ ‫ن��م��وون��ەش ل��ە ئ��ارادای��ە م��ن الم وای��ە‬ ‫ئیسالمی سیاسی‌و دیموكراسیەت دوو‬ ‫حاڵەتی جیا لە یەكن‪ .‬وەك ئەوەی ئێمە‬ ‫بینیومانە‪ .‬ئەوەتا ئێران‌و سعودیە دوو‬ ‫نموونەی گ���ەورەی دەوڵ��ەت��ی شیعەو‬ ‫سونەن‪ .‬لە سعودیە تا ئێستاش مۆڵەتی‬ ‫شۆفێری بە ژن نادرێت لە ئێران بە‬ ‫زۆر حیجاب بە ئافرەتەكان دەك��ەن‌و‬ ‫بە زۆر خەڵك دەب��ەن بۆ مزگەوت‌و‬ ‫نوێژ‪ .‬لەگەڵ ئ��ەوەش��دا خەڵكانی ئەو‬ ‫دوو واڵت��ە‌و ه��ەر واڵتێكی ت��ری دنیا‬ ‫مەرج نییە هەمووی موسوڵمان بێت‌و‬ ‫ئاینەكانی تریشی تیایە‪ .‬لەو واڵتانەدا‬ ‫كوا فرە حزبی كوا پەرلەمانی بێ‌ الیەن‪.‬‬ ‫كوا دیمكراسی كوا مافەكانی تاكەكەس‬ ‫كوا ئازادی بیروڕا؟‪ ،‬ئیسالمی سیاسی‬ ‫وەك خەڵك چ��اوەڕوان��ی روداوەكانی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪114‬‬

‫ئ��ەم دوای��ی��ەی میسر دەك���ات گومانی‬ ‫دوفاقییەكی لێ‌ دەكرێت‪ .‬یان ئیسالمێكی‬ ‫توندڕەو پێڕەو كردنی دیكتاتۆریەتی‬ ‫ئیسالمی یان نواندنی نەرمی لە ژێرەوە‬ ‫رێكەوتن لەگەڵ ئەمریكاو رۆژئ��اوادا‪.‬‬ ‫ئ��ەگ��ەر ئ����ەوەی ی��ەك��ەم��ی��ان ب��ێ وەك‬ ‫وتمان ئاستی شارستانیەت‌و كرانەوەی‬ ‫مرۆڤ ئەو گەڕانەوەیە بۆ دواوە قبووڵ‬ ‫ن��اك��ات ئ��ەگ��ەر دی��وەك��ەی‌ت��ری��ش��ی بێت‬ ‫وەك نموونەی ئیسالمی توركیا ئەوە‬ ‫بۆ خۆی ئەبێتە جێی ناڕەزایی حیزبە‬ ‫ئیسالمییەكان‌و ب��ەق��ەدەر چەپەكان‬ ‫بەرامبەریان ئەوەستنەوە‪.‬‬ ‫* ئ��ی��س�لام��ی س��ی��اس��ی��ی ئ��ێ��س��ت��ا لە‬ ‫واڵت��ان��ی ع���ەرەب‌و لە كوردستانیشدا‬ ‫هێزە‪ ،‬هێزی سیاسی گەورەیە‪ ،‬هێزی‬ ‫چ��ەك��داری گ��ەورەی��ە‪ ،‬ئ��ەوەت��ا ئەمریكا‬ ‫ئەولەویەتی خۆی لە بەرامبەر ئەوان‬ ‫وا دیاریدەكات‌و پالنەكانیان توندوتۆڵ‬ ‫دەكەن؟‬ ‫ ئ���ەم دی����اردەی����ەش دی��اردەی��ەك��ی‬‫ترسناكە‌و بچوك نییە چونكە ئەوان‬ ‫جۆرە ناوێكیان هەڵگرتوەو سیاسەتی لە‬ ‫پاڵدا دەكەن‪ ،‬كە ملیۆنان موسوڵمانی‌تر‪،‬‬ ‫ك��ە ل��ە حیزبەكانیشدا ن��ی��ن‪ .‬ه���ەر لە‬ ‫دای��ك‌و باوكمان‪ ،‬ه��ەر لە الدێ‌نشینە‬ ‫ك���ەم رۆش��ن��ب��ی��رەك��ان��ەوە‪ ،‬ئ����ەوان بە‬ ‫راگ��ری كۆمەڵگای دیانەتی ئیسالم‌و‬

‫پارێزەری ئەزانن‪ .‬ئینجا داماڵینی ئەم‬ ‫بیركردنەوەیە ماوەیەكی دوورو درێژو‬ ‫زەمینەیەكی گونجاوی ئ��ەوێ��ت‪ .‬زۆر‬ ‫بە وردی ئاگاداری پەیوەندی حیزبە‬ ‫ئیسالمییەكانی واڵتانی ترو زانایان‌و‬ ‫مەالیانی ئیسالمی دەرەوەی حیزبەكان‬ ‫نیم بەاڵم خۆشبەختانە لە كوردستاندا‬ ‫ناتەباییەكی چاك هەیە لە الیەك حیزبە‬ ‫ئیسالمییەكان‌و م��ەالك��ان‌و كۆمەڵەی‬ ‫زانایانی ئیسالمی بە گەوج‌و نەخوێنەوار‬ ‫دادەن��ێ��ن‪ .‬ئەمانیش ترسێكیان پەیدا‬ ‫ك�����ردووە ل�����ەوەی‪ ،‬ك��ە رۆڵ���ی ئ���ەوان‬ ‫ل��ە ك��ۆم��ەڵ��دا ك��ەم ب��ێ��ت��ەوە‪ ،‬ل��ە الیەكی‬ ‫تریشەوە بەشێكی زۆری جەماوەری‬ ‫حیزبەكانی‌تری ك��وردس��ت��ان خەڵكی‬ ‫نوێژكەرو رۆژووگ��رو لە خوا ترسن‬ ���بەاڵم باوەڕیان بە ئیسالمی سیاسی‌و‬ ‫حیزبە ئیسالمییەكان نییە‪ .‬ئەبێ‌ هەر‬ ‫واش بێت‪ .‬ئەبێ‌ موسوڵمانەكان تێ‌‬ ‫بگەن ئ��ەوان��ەی حیزبە ئیسالمییەكان‬ ‫ئ��ەی��ان��ك��وژن ب��ە ت��ەق��ی��ن��ەوەو هێرشی‬ ‫چ��ەك��دارو شێوازی ج��ۆر بە ج��ۆرەوە‬ ‫خەڵكانی ك��اف��رو جولەكە نین بەڵكو‬ ‫م��وس��وڵ��م��ان��ن‪ .‬ب���ە ن���اه���ەق كوشتنی‬ ‫موسڵمانیش تاوانكار بەر سزای ئەو‬ ‫خوایە دەخ��ات كە ئ��ەوان بە ناویەوە‬ ‫سیاسەت دەكەن‪.‬‬ ‫* بۆچونێك هەیە‪ ،‬كە پێیوایە هێزە‬ ‫ئ��ی��س�لام��گ��ەراك��ان��ی ك���وردس���ت���ان لە‬


‫‪115‬‬

‫وەرگ��رت��ن��ی ئاییندا نەیانتوانیوە هیچ‬ ‫ئ��ارا‌و جیهانبینێكی نوێ‌‌و تازە بخەنە‬ ‫سەر دین؟‬ ‫ل��ە چ��اوپ��ێ��ك��ەوت��ن��ێ��ك��ی وادا ناكرێت‬ ‫م��ێ��ژووی ح��ی��زب��ە ئیسالمییەكان لە‬ ‫واڵتانی ع��ەرەب‌و پاشان كوردستاندا‬ ‫ب��ن��ووس��ی��ن��ەوە‌و دەس���ت راك��ێ��ش��ن بۆ‬ ‫س����ەرچ����اوەك����ان‪ .‬ب����ەاڵم ئ�����ەوەی بە‬ ‫خێرایی دەرب��ارەی جواڵنەوەی حیزبە‬ ‫ئیسالمییە كوردەكان دەكرێت بگوترێت‬ ‫ئەوەیە ئەمانە بە دوو بەشی سەرەكی‬ ‫ب��ەش دەب���ن‪ .‬ب��زوت��ن��ەوەی ئیسالمی‌و‬ ‫ك��ۆم��ەڵ‌و ه��وم��وو ئ��ەو ل��ق‌و پۆپانەی‬ ‫ك��ە لێیان ب��ۆت��ەوە پەیوەندییەكانیان‬ ‫ئەگەڕێتەوە ب��ۆ ئیخوان موسلیمینی‬ ‫میسر‪ .‬ب��ەاڵم یەكگرتوی ئیسالمی لە‬ ‫الیەن سعودیەوە پشتگیری دەكرێت‪.‬‬ ‫بە گشتی ئەتوانین ئەمانە بە مشەخۆر‬ ‫ناوبەرین چونكە ئ��ەم ساحەیەی‪ ،‬كە‬ ‫ئێستا ت��ەرات��ێ��ن��ی ت��ێ��دا دەك����ەن‌و ئ��ەم‬ ‫ئازادیەی ئەوان قۆستویانەتەوە یەك‬ ‫فیشەكیان ب��ۆ ن��ە ت��ەق��ان��دووەو هیچ‬ ‫خەباتیكیان نەكردووە بۆی لە سەرەتای‬ ‫جواڵنەوەی رزگاریخوازی كوردەوە تا‬ ‫كاتی دروس��ت بوونیان هیچ رۆڵكیان‬ ‫تێدا نەبینیوە‪ .‬ئاستی رۆشنیری‌و بە‬ ‫ئاگایی خەڵكی كوردستان زەمینەیەكی‬ ‫ل��ەب��ار نییە ب��ۆ گەشەكردنی ئ��ەوان‌و‬ ‫گرتنە دەس��ت��ی دەس����ەاڵت‪ ،‬ئیسالمی‬

‫سیاسی‌و هەموو حیزبێكی دینی وەك‬ ‫ڤایرۆس پێویستی بە ژینگه‌یەكی لەبار‬ ‫هەیە بۆ دروست بوون‌و گەشەسەندن‬ ‫وگ���ەورەب���وون���ی‪ ،‬ئ���ەوە ئەفغانستان‬ ‫نموونەیەكی گ��ەورەی��ە ب����ەردەوام لە‬ ‫كۆمەڵگای جەهالەت‌و دواك��ەوت��وودا‬ ‫گەشە دەك��ەن‪ .‬حیزبە ئیسالمییەكانی‬ ‫كوردستان لە سەردەمێكدا دروس��ت‬ ‫ب��وون‪ ،‬كە ك��ورد بۆ یەكەم ج��ار بوو‬ ‫دیكتاتۆرییەتێكی خوێن ڕێژیی گەورەی‬ ‫وەك رژێمی سەدام وەدەرنێت‌‪ .‬مەستی‬ ‫راپەڕین‌و سەركەوتن تووشی ئینتەالی‬ ‫سیاسی كردبوون‌و كورت بین بوون‪.‬‬ ‫حیزبە ئیسالمییەكانی كوردستانیش ئا‬ ‫لەم كاتەدا دروس��ت ب��وون‪ ،‬دواتریش‬ ‫شەڕی ناوخۆی یەكێتیی‌و پارتی بووە‬ ‫هۆی گەورە بوون‌و گەشەسەندنی ئەو‬ ‫حیزبە ئیسالمییانە‪ ،‬ئەوان لە سەردەمی‬ ‫ئ��ەو ش����ەڕەدا چ��ەن��دی��ن ن��اوچ��ەی��ان لە‬ ‫كوردستان كۆنترۆڵ ك��ردو خستیانە‬ ‫ژێر دەسەاڵتی خۆیانەوە‪ .‬ببوونە حاكم‌و‬ ‫خه‌ڵكی ئ��ەو ن��اوچ��ان��ەی��ان س��ەرك��وت‬ ‫دەك��ردو علمانییەكانیان راو دەن��او بە‬ ‫زۆر لەچكیان بە سەری منداڵی پێنج‬ ‫سااڵندا كردو دادگایان دانابوو خەڵكیان‬ ‫بۆ بەردەمی راپێچ دەكرد‪ .‬بەاڵم دواتر‬ ‫كە ئەو شەڕە نەماو ئەمان پەرژانە سەر‬ ‫ئەوەی‪ ،‬كە ئەو ترسە لە كۆڵ بكەنەوە‬ ‫ئ��ەو ن��اوچ��ان��ەی��ان ل��ێ‌ پ��اك ك��ردن��ەوە‪.‬‬ ‫ئێستاش حیزبە دەس���ەاڵت دارەك��ان��ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪116‬‬

‫كوردو كوردستان ئەوەندە باوەڕیان بە‬ ‫بوونی حیزبە ئیسالمییەكان هەیە‪ ،‬كە‬ ‫زەرەری نەبێت بۆ بەرژەوەندییەكانی‬ ‫ئ�����ەوان‌و ئ��ەگ��ەر ك����وردە ن��ام��وس��ی‌و‬ ‫دیموكراسیەت‌و دەس��ت ب��ە پشتەوە‬ ‫گ��رت��ن��ی ئ��ێ��ران‌و س��ع��ودی��ە ن��ەب��ێ��ت بە‬ ‫رۆژی نیوەڕۆ واڵت بە دەریان دەكەن‪،‬‬ ‫ئێستاش ئەوان ب��ەردەوام چاوەڕوانی‬ ‫ئەو هەالنە دەكەن‪ ،‬رووداوەكانی ئەم‬ ‫دواییەی بەر دەركی سەرای سلێمانی‌و‬ ‫دهۆك‌و هەولێرو نموونەیەكی زیندوون‬ ‫كە ئەوان وەك ماری خەوتو وان‌‪ ،‬كە‬ ‫بواریان بۆ رەخسا بێ‌ ئامانن‌و هیچ‬ ‫باوەڕیان بە دیموكراسیەت‌و پێكەوە‬ ‫ژی��ان��ی ح��ی��زب��ای��ەت��ی ن��ی��ی��ە‪ .‬ئ����ەوان بە‬ ‫رێگەی دیموكراسیەت ئەچنە پێشەوە‌و‬ ‫ئەبنە ئ��ەن��دام پ��ەرل��ەم��ان‌و پ��ۆس��ت لە‬ ‫حكومەتی كوردیدا وەردەگ��رن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە ناخەوە ئۆپۆزسیۆنێكی داخ لە دڵ‌و‬ ‫ماتن‪ .‬لەبەر دەرك��ی س��ەرای سلیمانی‬ ‫ك��ام��ێ��رای ك��ەن��اڵ��ەك��ان��ی‌ت��ری��ان ق��ەدەغ��ە‬ ‫دەكرد‪ ،‬لە هەولێر چوونە سەر هوتێل‌و‬ ‫دوكانەكانی مەی فرۆشتن‌و لە دهۆكیش‬ ‫بە هەمان جۆر‪ .‬ئیتر كام دیموكراتیەت‌و‬ ‫كام ئازادی مرۆڤ لەالی ئەوان‪ .‬بۆیە‬ ‫ب��ە دڵنیاییەوە ئەڵێم دیكتاتۆریەتی‬ ‫ئیسالمی فاشیزم‌ترین دیكتاتۆریەتی‬ ‫سەردەمە‪ ،‬كاتێك ئیسالمییەكانی میسر‬ ‫فەرەج فودەیان كوشت‌و بكوژەكە گیرا‬ ‫لە دادگ��ا لێیان پرسی بۆچی كوشتت‬

‫وتی‪ :‬چونكە كافر بوو‪ .‬لێیان پرسی‪ :‬تۆ‬ ‫بە كام لە نووسینەكانیدا بۆت دەركەوت‬ ‫كافرە‪ .‬وتی‪ :‬من خویندەواریم نییە‪.‬‬ ‫ئەمەیە ئیسالمی سیاسی‪ ،‬كە نەیتوانی‬ ‫ل��ە رووی ف��ك��ری‌و مەنتقەوە ب��ەرەو‬ ‫رووت ببێتەوە ئەوا فتوای كوشتنت بۆ‬ ‫دەر دەكات‪ .‬دوا وتەم بۆ موسوڵمانی‬ ‫غەیرە حیزبی‌و غەیرە سیاسی ئەوەیە‪.‬‬ ‫ئ���ەگ���ەر ك��ۆم��ەڵ��گ��ای ك�����وردی ت��وان��ی‬ ‫دیموكراسیەت ب��ەره��ەم بهێنێت ئەوا‬ ‫هەمووان بە سەربەستی مومارەسەی‬ ‫دی��ن‌و تەقواو عیبادەت دەك��ەن‪ .‬كەس‬ ‫رێگا لە خوا پەرستی‌و نوێژو رۆژوو‬ ‫حەج‌و هەموو ئەركە دینییەكان ناگرێت‌و‬ ‫بگرە رێخۆشكەریش دەبن بۆیان‪ ،‬وەك‬ ‫ئ����ازادی ت��اك��ەك��ەس‪ ،‬وەك پاراستنی‬ ‫پیرۆزییەكانی كۆمەڵگا‪ ،‬نموونەی هەرە‬ ‫زیندووی دنیا دەرب��ارەی ئەركەكانی‬ ‫دەوڵ��ەت��ی عیلمانی‌و دی��م��وك��راس��ی لە‬ ‫دنیادا ئەوروپایە‪ ،‬كە كەنیسەو مزگەوت‬ ‫بە سەربەستی هەموو مەراسیمەكانی‬ ‫ئ��ی��س�لام‌و مەسیحیەتی تیا جێبەجێ‌‬ ‫دەك��رێ��ت‌و رێ��زی��ش��ان ل��ێ‌ دەگ��ی��رێ��ت‌‌و‬ ‫ئەوانیش هیچ هەقیان بە سەر چۆنیەتی‬ ‫ب��ەڕێ��وەب��ردن��ی دەوڵ���ەت���ەوە ن��ی��ی��ە‪ ،‬بە‬ ‫پێچەوانەوە دام��ەزراوەك��ان��ی دەوڵ��ەت‬ ‫ئەركی پاراستنی ئەوان‌و دابین كردنی‬ ‫پێویستییەكانی خواپەرستی بۆ فەراهەم‬ ‫كردوون‪ .‬ئیتر بۆچی ئیسالمی سیاسی‬ ‫ناوی پیرۆزی ئیسالم ناشرین دەكات‌و‬


‫‪117‬‬

‫هەوڵی گرتنەدەستی دەسەاڵت‌و دەست‬ ‫ب��ە سەرداگرتنی دەوڵ���ەت‌و كۆمەڵگا‬ ‫دەدات‪ .‬رێبازی خواپەرستی‌و روو لە‬ ‫دیانەت ك��ردن‌و ئەركە ئایینییەكان لە‬ ‫ك��ەس ن��ەگ��ی��راوە‌و ك��ەس پێویستی بە‬ ‫داك��ۆك��ی‌و پ��ارێ��زگ��اری هیچ حیزبێكی‬

‫ئیسالمی نییە‪ ،‬دەیان ساڵی لەمەوبەر لە‬ ‫كوردستان حیزبی سیاسی ئیسالمیش‬ ‫ن��ەب��ووەو ئاینی پ��ی��رۆزی ئیسالمیش‬ ‫هەر لە برەودا بووەو شوێنكەوتوانی‬ ‫خۆی هەموو ئازادییەكی شێوازەكانی‬ ‫عیبادەتیان هەبووە‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪118‬‬

‫بیرۆكەو جۆرەكانی دەوڵەت لە‬ ‫روانگەی باری بوزان‌ەوە‬ ‫‪Concepts and forms of state from‬‬ ‫‪the viewpoint of Bary Buzan‬‬

‫ئەمین سورخابی‬


‫‪119‬‬

‫دیارە دەوڵەت‪ ،‬تیۆرییەكانی دەوڵەت‌و‬ ‫سەرچەوەی ساز بوونی‪ ،‬مێژوویەكی‬ ‫ك��ۆن‌و دوورو درێ��ژی هەیە‪ .‬هەر لە‬ ‫یۆنانی كۆنەوە بگرە تا ئەفالتوون‌و‬ ‫ئ��ەرس��ت��ۆ‪ ،‬ل��ە م��اك��ی��اڤ��ێ��ل��ی‌و ه��ۆب��زەو‬ ‫بگرە تا هیگل‌و كانت‪ ،‬لە ماركسەوە‬ ‫ت��ا ئاڵتوسێر‪ ،‬ل��ە ك��ی��ن��زەوە ب��گ��رە تا‬ ‫ج���ۆن رۆل���ز ه���ەر ك��ام��ەو ب��اس��ی لە‬ ‫سەرچاوەی دروست بوونی دەوڵەت‌و‬ ‫فۆنكسیۆنەكانی كردووە‪ .‬وەك ئەوی‪،‬‬ ‫ك��ە ئه‌رکه‌كانی دەوڵ���ەت بریتییە لە‬ ‫داب��ی��ن��ك��ردن��ی ئ��اس��ای��ش��ی گ��ش��ت��ی بۆ‬ ‫خەڵك‌و بەرگری لە خاك‌و نیشتمان‌و‬ ‫ش��ت��ی ل���ەو ج����ۆرە‪ .‬ب���ەاڵم چەمكێكی‬ ‫زۆر گ��رن��گ ل��ەوان��ەی��ە ل��ە تیۆرییە‬ ‫ك�لاس��ی��ك��ەك��ان��دا پێگەیەكی ئ��ەوت��ۆی‬ ‫ن��ەب��ێ��ت ئ��ەوی��ش چ��ەم��ك��ی ئاسایشی‬ ‫نەتەوەییە‪ ،‬كە باری بوزان باسی لێوە‬ ‫دەكات‪ .‬باری بوزان بۆ شیكردنەوه‌ی‬ ‫ئەو چەمكە دابەشكارییەكی نوێ لە‬ ‫ج���ۆری دەوڵ��ەت��ەك��ان دەخ��ات��ە روو‪.‬‬ ‫بوزان دەیەوێ بەو دابەشكارییە باسی‬ ‫ئاسیشی ن��ەت��ەوەی��ی ی��ان نیشتمانی‬ ‫بوروژێنێت‪.‬‬ ‫باری بوزان بیرۆكەی دەوڵەت لەگەڵ‬ ‫ئەو دام��ەزراوە بابەتی‌و بەرهەستانە‪،‬‬ ‫ك��ە پێویستن ب��ۆ هەبوونی دەوڵ��ەت‬ ‫لێك جیا ئەكاتەوە‪ .‬بە ب��ڕوای بوزان‬ ‫پێكەوە گرێدانی بیرۆكەی دەوڵ��ەت‬ ‫لەگەڵ پێداویستییەكانی هەڵەیە‪ .‬لە‬

‫الی باری بوزان ئامانج لە هەبوونی‬ ‫چ��ەم��ك��ی دەوڵ�����ەت گ��رن��گ��ی تایبەتی‬ ‫هەیە‌و باس لە پێویستی تاوتوێكردنی‬ ‫ئ��ام��ان��ج‌و ق����ەوارەی دەوڵ���ەت ئەكات‪.‬‬ ‫ئ��ام��ان��ج‌و ق����ەوارەی دەوڵ��ەت��ی��ش دوو‬ ‫بابەتی جیاوازن‪ ،‬بەاڵم هەردووكیان لە‬ ‫هەناوی شوناسی سیاسی دەوڵەتدان‪.‬‬ ‫فۆنكسیۆنەكانی دەوڵ����ەت زۆرت��ر‬ ‫ئ��ام��اژەی��ە ب��ە دابینكردنی ئاسایشی‬ ‫ناوخۆیی‪ ،‬دەستەبەكردنی پێداویستییە‬ ‫گشتییەكان‌و ب��ەرگ��ری ل��ە بەرامبەر‬ ‫هێزی دەرەك��ی��دا‪ ،‬ب��ەاڵم لە الی باری‬ ‫ب���وان ئ��ەو فۆنكسیۆنانە بایەخێكی‬ ‫ئەوتۆی نییە‌و ئەوانە تەنیا بە بەشێكی‬ ‫الوەكی‌و دانەبڕاو لە بیرۆكەی دەوڵەت‬ ‫دەزانێ بە بێ ئەوەی رۆڵی سەرەكی‬ ‫بگێڕن‪ .‬هۆكاری گرنگی نەدانی بوزان‬ ‫بەو چەند ئه‌رکە باوە ئەوەیە كە ئەگەر‬ ‫ئەوانە دیاریكەری سەرەكی دەوڵەت‬ ‫ب��ن دەب���وو ت��ا ئێستاكە دەوڵەتێكی‬ ‫جیهانی س��از ب��ك��رای��ە‪ ،‬ك��ە بێگومان‬ ‫كێشەی دۆخ��ی ئاسایی‪ ،‬ك��ە هۆبز‌و‬ ‫رۆس���ۆ باسیان ل��ێ����وە ك����ردووە‪ ،‬لەو‬ ‫دەوڵەتە جیهانییەدا چارەسەر دەكرا‪.‬‬ ‫لە باتی ئەو فۆنكسیۆنانە باری بوزان‬ ‫گرنگی دەدات����ە چ��ەم��ك��ی ئاسایشی‬ ‫نەتەوەیی یان نیشتمانی‪ .‬ئەو چەمكە‬ ‫ل��ە الی ب���اری ب���وزان زۆر گرنگەو‬ ‫دەڵێت‪ :‬ئەم چەمكە راستەوخۆ لەگەڵ‬ ‫خەڵك (ن��ەت��ەوە) پەیوەندی هەیە‪ .‬لە‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪120‬‬

‫ئەنجامی وەها پەیوەندییەك لە نێوان‬ ‫ئ��ەو دوو ب��اب��ەت��ەدا كۆمەڵێك پرسی‬ ‫تایبەتیش دێنێتە ئاراوە‪ .‬دەستەواژەی‬ ‫نەتەوە ئاماژەیە ب��ەو كەسانەی‪ ،‬كە‬ ‫هاوبەشن لە كەلتوور‪ ،‬زمان‪ ،‬رەگەز‌و‬ ‫مێژووداو بە فەرمی لە پانتایی خاك‬ ‫ی��ان هەرێمێكدان‪ .‬ئ��ەگ��ەر دەوڵ���ەت‌و‬ ‫نەتەوە لەگەڵ یەك كۆك‌و هاوتەریب‬ ‫بن‪ ،‬دەكرێ بڕوامان بەوە هەبێت‪ ،‬كە‬ ‫ئامانجی دەوڵەت رێكخستنی جۆرێك‬ ‫لە شوناسی كەلتووری سەربەخۆیە‪.‬‬ ‫نەتەوە زۆرت��ر دەرخ��ەری پەیوەندی‬ ‫ن��ێ��وان دەوڵ�����ەت‌و ك��ۆم��ەڵ��گ��ه‌ی��ە ه��ەر‬ ‫لەسەر ئەم بنەمایەشە‪ ،‬كە دی��اردەی‬ ‫«ئاسایشی نەتەوەیی» دەكەوێتە بەر‬ ‫ئەو مەترسییە كام یەك لە بەهاكانی‬ ‫زیاتر بایەخی پێ دەدرێ���ت‌و كامیان‬ ‫دەخرێنە پەراوێزەوە‪.‬‬ ‫بە بڕوای باری بوزان جگە لە ژاپۆن‪،‬‬ ‫چین‌و ئاڵمانیا كۆك بوون‌و هاوتەریبی‬ ‫لە نێوان دەوڵ��ەت‌و ن��ەت��ەوەدا بە دی‬ ‫ن��اك��رێ��ت‪ .‬ه��ەروەه��ا ئ��ام��اژەش ب��ەوە‬ ‫دەدات‪ ،‬ك���ە ك�����ورد‪ ،‬ف��ەل��ەس��ت��ی��ن��ی‌و‬ ‫جولەكەكانی پێش ‪ 1947‬هەڵگری ئەو‬ ‫تەبایی‌و هاوتەریبییە هەن‪ ،‬بەاڵم هێشتا‬ ‫دەوڵەتییان نییە‪ .‬لە هەمان كاتیشدا‬ ‫باس لە هەندێ نەتەوە دەكات‪ ،‬كە لە‬ ‫نێوان چەندین واڵت��دا داب��ەش كراون‪.‬‬ ‫بە مانایە ئەو نەتەوە خاوەن دوو یان‬ ‫چەند دەوڵ��ەت��ە‪ .‬ه��ەروەه��ا «ب��وزان»‬

‫ب��اس��ی ه��ەن��دێ واڵت��ی��ش دەك����ات‪ ،‬كە‬ ‫چەندین نەتەوەیان لە خۆ گرتووە‪.‬‬ ‫باری بوزان بە پێی ئەو دابەشكارییە‪،‬‬ ‫ب���اس ل����ەوە دەك������ات‪ ،‬ك���ە ئ���ەو ف��رە‬ ‫چ��ەش��ن��ی��ی��ە ل���ە ن����ەت����ەوەو ئ����ەو ت��اك‬ ‫رەه��ەن��دی��ی��ەی دەوڵ�����ەت دەرخ����ەری‬ ‫ئەوەیە‪ .‬كە بابەتی ئاسایشی نەتەوەیی‬ ‫لە چاو دەوڵەت سنووردارترە‌و كەمتر‬ ‫دەرفەتی لێكۆڵینەوەی بۆ رەخساوە‪.‬‬ ‫ك��ەواب��وو ئاسایشی ن��ەت��ەوەی��ی زۆر‬ ‫ئاڵۆزترو ناڕوونترە لەوەی بە ئاسانی‬ ‫گ��رێ ب��درێ��ت ب��ە دەوڵ���ەت‌و ن��ەت��ەوەو‬ ‫فاكتەراكانییەوەو بخرێتە چوارچێوەی‬ ‫مۆدێلێكەوە‪.‬‬ ‫ب��اری ب���وزان ب��ۆ دەرب���ازب���وون لەو‬ ‫كێشەیە دەوڵ��ەت بە چەندین نموونە‬ ‫یان مۆدێل دابەش دەكات‪:‬‬ ‫‪1‬ــ نەتەوە ــ دەوڵ��ەت‪ :‬لە روانگەی‬ ‫ب���وزان���ەوە ی��ەك��ەم م��ۆدێ��ل ن��ەت��ەوە ــ‬ ‫دەوڵەتە‌و ‌ه باشترین نموونەشی بۆ ئەم‬ ‫مۆدێلە ژاپۆنە‪ .‬لەم مۆدێلەدا نەتەوە‬ ‫ل��ە پێش دەوڵ��ەت��دای��ە‌و ه��ان��دەرە بۆ‬ ‫پێشكەوتن‌و گەشە كردنی دەوڵەت‪ .‬لەم‬ ‫نموونەدا ئامانجی دەوڵەت پشتیوانییە‬ ‫لەگەڵ یان نەتەوە‌و پەیوەندییەكی قوڵ‬ ‫لە نێوانیاندا هەیە‪ .‬لەم مۆدێلەدا نەتەوە‬ ‫یان گەل پشتیوانێكی بەهێزو كاران‬ ‫بۆ دەوڵ��ەت لە ئاستی نێودەوڵەتیدا‌و‬ ‫بنەمایەكی بەهێزیشە بۆ سەقامگیری‬ ‫ش��ەرع��ی��ی��ەت‌و رەوای���ەت���ی ن��اوخ��ۆی��ی‬


‫‪121‬‬

‫دەوڵەت‪.‬‬ ‫‪ 2‬ــ دەوڵەت ــ نەتەوە‪ :‬لەم مۆدێلەدا‬ ‫دەوڵەت فۆنكسیۆنێكی تایبەتی هەیە‌و‬ ‫ت��ەن��ی��ا وەك ك��ەرەس��ت��ەی��ەك رەچ���او‬ ‫دەكرێت‪ .‬ئەم مۆدێلە كاتێك دێتە دی‪،‬‬ ‫ك��ە كۆمەڵێك خ��ەڵ��ك ل��ە شوێنگەلی‬ ‫جیاوازەوە كۆچ بكەنە سەر خاكێكی‬ ‫دی��اری��ك��راو‪ ،‬ب��ۆ نموونە ئۆسترالیا‌و‬ ‫زۆربەی واڵتانی باشوری ئه‌مریكای‬ ‫التین لەو چوارچێوەیەدان‪ .‬لەم مۆدێلەدا‬ ‫دەوڵ����ەت ه���ەوڵ ئ����ەدات تۆخمگەلی‬ ‫كولتووری‪ ،‬زمانی‌و هونەری هاوشێوە‬ ‫س��از ب��ك��ات‌و ه��ەم��ووی��ان ل��ە دەوری‬ ‫ئەو توخمە پێكهێنەرانە كۆبكاتەوەو‬ ‫ب��ان��گ��ەش��ەی ش��ۆن��اس��ێ��ك��ی ه��اوب��ەش‬ ‫دەكات‪ .‬لە ئەگەری باش بەڕێوەبردنی‬ ‫وەه��ا مۆدێلێكدا (دەوڵ��ەت ــ نەتەوە)‬ ‫لە مۆدێلی ن��ەت��ەوە ــ دەوڵ���ەت نزیك‬ ‫دەبێتەوە بۆ نموونە لە ئۆسترالیا خەڵك‬ ‫شۆناسی خ��ۆی وەك ئۆسترالیایی‬ ‫دەناسێنێت نەوەك چەندین شۆناسی‬ ‫فرەچەشنی لێكئاڵۆزراو‪ .‬ب��ەاڵم ئەم‬ ‫مۆدێلە تەنیا تایبەت بەو شوێنانە نییە‬ ‫كە خەڵكانێك كۆچیان بۆی كردبێت‬ ‫بەڵكوو جۆرێكی‌تریش ل��ەم مۆدێلە‬ ‫هەیە‪ ،‬كە دەوڵەت هەوڵ دەدات چەندین‬ ‫شوناسی پێگرتوو چاالك بسڕێتەوەو‬ ‫شۆناسێكی‌تر بەسەریاندا بسەپێنێت‬ ‫ل��ەم ح��اڵ��ەت��ەدا ئەستەمترین ئەركی‬ ‫دەوڵەت ئەوەیە‪ ،‬كە شۆناسی كۆچبەرە‬

‫رەچەڵەك ‌ه ونبووەكان بسڕێتەوە‪ .‬ئەم‬ ‫ج��ۆرە لە مۆدێلی دەوڵ��ەت ــ نەتەوە‬ ‫ل��ە واڵت���ە ی��ەك��گ��رت��ووەك��ان��ی ئه‌مریكا‬ ‫سەركەوتوو بووەو لە مۆدێلی نەتەوە‬ ‫ــ دەوڵ��ەت نزیك ب��ووەت��ەوە ب��ەاڵم لە‬ ‫واڵت��ان��ی ئەفریقایی وەك نه‌یجیریا‬ ‫شكستی ه��ێ��ن��اوەو ت��ا ئێستاكەش‬ ‫ك��ێ��ش��ەی زۆری ل���ەس���ەرە‪ .‬ل��ە وەه��ا‬ ‫حاڵەتێكدا دەوڵەت ب��ەردەوام تووشی‬ ‫كێشە دەبیت‌و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا‬ ‫توانایی دیپلۆماسی كەم دەبێتەوەو‬ ‫هەڕەشەی جەنگ‌و لێكدابڕانی واڵتی‬ ‫لەسەرە‪.‬‬ ‫‪3‬ـ��ـ ك��ەرت ن��ەت��ەوە ـ��ـ دەوڵ���ەت‪ :‬ئەم‬ ‫مۆدێلە تایبەتە ب��ەو ن��ەت��ەوان��ەی‪ ،‬كە‬ ‫دوویان چەند دەوڵەتیان پێكهێنا بێت‪.‬‬ ‫وەكوو كوریا‌و ئیرلەندا‪ .‬جۆرێكی‌تر لە‬ ‫«ك��ەرت نەتەوە ــ دەوڵ��ەت» ئەوەیە‪،‬‬ ‫ك���ە ن���ەت���ەوەی���ەك خ�����اوەن دەوڵ���ەت���ە‬ ‫بەشێكی ل��ەو دی��وی سنورەكانییەوە‬ ‫بێت وەك كەمینەك لە چوارچێوەی‬ ‫واڵت��ێ��ك��ی ت���ردا ب��ن‪« .‬ك���ەرت ن��ەت��ەوە‬ ‫دەوڵەتەكان» ب��ەردەوام لە ركابەری‬ ‫یەكتردان‌و شەرعیەتی یەكتر بەرەو‬ ‫ڕووی پ��رس��ی��اری ج��ی��دی دەك��ەن��ەوە‬ ‫بۆ نموونە ئەو ركابەرییەی لە نێوان‬ ‫ك��وری��ای ب��اك��وور‌و ب��اش��ووردا هەیە‪.‬‬ ‫بەاڵم گریمانەی یەكگرتنەوە لە نێوان‬ ‫«ك���ەرت_ن���ەت���ەوە دەوڵ��ەت��ەك��ان» دا‬ ‫وەك یوتۆپیایەك وای��ە‌و ه��ەر دووال‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪122‬‬

‫ب��ان��گ��ەش��ەی ب��ۆ دەك����ەن ئ��ەگ��ەری��ش‬ ‫دەرف���ەت���ێ���ك ب��ڕەخ��س��ێ��ت ئ���ەگ���ەری‬ ‫یەكگرتنەوەیان زۆرە‪.‬‬ ‫‪4‬ــ چەند نەتەوە ــ دەوڵەت‪ :‬ئەم مۆدێلە‬ ‫لە روانگەی باری بوزانەوە ئاماژەیە‬ ‫بەو دەوڵەتانە‪ ،‬كە لە چەندین نەتەوە‬ ‫پێك هاتووە‪ .‬دەوڵەتە فێدراتیڤەكان‌و‬ ‫ئ��ێ��م��پ��رات��ووری��ە ك��ۆن��ەك��ان ن��م��وون��ەی‬ ‫ئەم مۆدێلەن‪ .‬دەوڵەتە فێدراتیڤەكان‬ ‫گاڵتەیان بە مۆدێلی نەتەوە ــ دەوڵەت‬ ‫دێ��ت‌و بە پێچەوانەی ئ��ەوان‪ ،‬نەتەوە‬ ‫جۆراوجۆرەكانی خۆیان هان ئەدەن‬ ‫ب��ای��ەخ ب���دەن ب��ە ش��ۆن��اس��ی خ��ۆی��ان‬ ‫ب��ە ب��ێ ئ���ەوه‌ی ك��ە مۆدێلی دەوڵ��ەت‬ ‫نەتەوەش بەسەریاندا بسەپێنن‌و هیچ‬ ‫نەتەوەیەكیش هەوڵ نادات شوناسی‬ ‫خ��ۆی بە س��ەر دەوڵ��ەت��دا بسەپێنێت‪.‬‬ ‫كه‌نەدا‌و سویس نموونەی تەواوی ئەو‬ ‫مۆدێلەن‪ .‬بەاڵم لەم مۆدێلەدا دەوڵەتە‬ ‫ئ��ێ��م��پ��رات��ووری��ی��ەك��ان ه����ەوڵ ئ���ەدەن‬ ‫شوناسێكی تایبەت ببێتە شوناسی‬ ‫زاڵ‌و بەسەر هەموو نەتەوەكانی تردا‬ ‫بیسەپێنن‪ .‬رووسیای سەردەمی تیزار‬ ‫لەو نموونە بوو هەروەها ئێستاكەش‬ ‫هەندێ دەوڵەتی وەك ئێران‌و توركیا‬ ‫هەن بە بێ ئەوەی ناوی ئێمپراتووریان‬ ‫لەسەر بێت بەاڵم هەر بەو جۆرە كار‬ ‫دەك���ەن‪ .‬ب��ەاڵم ئ��ەم مۆدێلە هەڵگری‬ ‫گۆڕینە بۆ مۆدێلەكانی‌تر‌و سەقامگیری‬ ‫دەوڵ��ەت��ان��ی ئ���ەم م��ۆدێ��ل��ە ب��ەن��دە بە‬

‫ت��وان��ای��ی‌و بڕستی ن��ەت��ەوەی زاڵ لە‬ ‫راگرتنی بااڵدەستییەكەی‌و لە ئەگەری‬ ‫سستی‌و نەكسەیدا ل��ەوان��ەی��ە واڵت‬ ‫لێك داببڕێت‌و پارچەپارچە بێت یان‬ ‫بكەوێتە بەر هێرشی واڵتێكی تر‪.‬‬ ‫باری بوزان وێڕای ئاماژە بەو چوار‬ ‫مۆدێلە ئەوەش دەڵێت‪ ،‬كە ئەم مۆدێالنە‬ ‫هەندێ ناڕوونی‌و تارمایی تێدایە بەاڵم‬ ‫چ��وارچ��ێ��وەی��ەك��م��ان ئ��اراس��ت دەك��ات‬ ‫تاوەكوو تێیدا باشترو گونجاوتر لە‬ ‫پەیوەندی نێوان دەوڵەت‌و گەل(نەتەوە)‬ ‫بگەین‪ .‬ئەم دابەشكاریەشی زۆرتر بۆ‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬كە باس لە ئاسایشی نەتەوەیی‬ ‫ی���ان نیشتمانی ب��ك��ات‪ ،‬ك��ە ل��ەس��ەر‬ ‫بنەمای نەتەوە لە مۆدێلە جیاوازەكاندا‬ ‫خوێندنەوەی جیاوازیشی بۆ دەكرێت‌و‬ ‫هەر بەو پێیەش دەوڵەتەكان بەرەو‬ ‫ڕووی چ��ەن��دی��ن ج���ۆر ل��ە ن��ەب��وون��ی‬ ‫ئاسایش دەب��ن��ەوە‪ .‬ه��ەن��دێ دەوڵ��ەت‬ ‫ل���ەوان���ەی���ە پ��ەی��وەن��دی��ی��ەك��ی ق���ووڵ‌و‬ ‫پ��ت��ەوی ل��ەگ��ەڵ ن��ەت��ەوەك��ەی هەبێت‪.‬‬ ‫ل��ەم ح��اڵ��ەت��ەدا ئاسایشی نیشتمانی‬ ‫بە مانایی راستەقینەی خۆی بوونی‬ ‫هەیەو دەوڵەت بێ الیەنانە ئاسایشی‬ ‫ه��ەم��وو ت��اك��ێ��ك دەپ���ارێ���زێ���ت ب��ەاڵم‬ ‫هەندێك دەوڵ��ەت��ی��ش ب��ە پێچەوانەیە‬ ‫ئ��اس��ای��ش��ی ن���ەت���ەوەی���ی ب���ە م��ان��ای��ی‬ ‫راستەقینە تێیدا رەچاو ناكرێت‌و واڵت‬ ‫ت��ووش��ی ن��ەب��وون��ی ئاسایش دەبێت‪.‬‬ ‫لەم حاڵەتەدا ئاسایش تەنیا تایبەتە بە‬


‫‪123‬‬

‫كه‌سانی نزیك لە دەسەاڵت‪ ،‬كە بوزان‬ ‫بە (ئاسایشی حكومەتی)‪ ،‬یان دەوڵەتی‬ ‫ناوی لێ دەبات هەروەها جۆرێكی‌تر‬ ‫لە ئاسایش له‌وانەیە سەقامگیر بێت‪،‬‬ ‫كە بە ئاسایشی (ت��اك ن��ەت��ەوە)‪ ،‬یان‬ ‫تاك الیەنانە دەكرێت ن��اوی بەرین‌و‬ ‫ئ��ەم ج��ۆرە لە ئاسایشیش جێگرتوو‬ ‫هەمیشەیی نییە نائارامی لێدەكەوێتەوەو‬ ‫ل��ەو حاڵەتەشدا نائارامی‌و نەبوونی‬ ‫ئاسایش ب��ەوە چ��ارەس��ەر دەك��رێ��ت‪،‬‬ ‫كە بیرۆكەی دەوڵ��ەت بە خەستی لە‬ ‫مێشكی هەموو خەڵكەكەی ��ێگیر بێت‪.‬‬ ‫ه���ەروەه���ا ب����وزان ب���اس ل��ە ه��ەن��دێ‬ ‫بیرۆكەو ئامانجی‌تری دەوڵەت دەكات‬ ‫بۆ نموونە باس لە جۆری رێكخستنی‬ ‫ئایدیۆلۆژیای دەوڵ��ەت دەك��ات‪ ،‬كە لە‬ ‫روانگەی بوزانەوە ئایدیۆلۆژیا یەكێكە‬ ‫لە ئامانجەكانی دەوڵ��ەت‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫دیموكراسی‌و ئیسالم دوو ئایدیۆلۆژی‬ ‫دەوڵ��ەت��ی��ن‪ .‬وەه��ا ئایدیۆلۆژیاگەلێك‬ ‫ه��ەن��دێ ج���ار وەه���ا ب��ە دام�����ەزراوە‬ ‫ج��ۆراوج��ۆرەك��ان��ی دەوڵ���ەت���دا ش��ۆڕ‬ ‫دەبنەوە‪ ،‬كە بێ بوونی ئەوان ناكرێت‬ ‫بیر لە بوونی دەوڵەتەكەشی بكەیتەوە‪.‬‬ ‫بۆ نموونە دیموكراسی‌و كاپیتاڵیزم‬ ‫دوو ئامانج‌و بیرۆكەن لە دام��ەزراوە‬ ‫دەوڵەتییەكانی ئه‌مریكادا‪ ،‬كە بە بێ‬ ‫ئ����ەوان ئ��ەس��ت��ەم��ە ب��وون��ی دەوڵ��ەت��ی‬ ‫ئ��ه‌م��ری��ك��اش وێ��ن��ا ب��ك��ەی��ت‪ .‬هەندێک‬ ‫جاریش ئەو بیرۆكەو ئایدیۆلۆژیانە‬

‫ناتوانن بە تەواوی جێگیر بن‌و ئەگەری‬ ‫ئ��اڵ��وگ��ۆڕ ل��ە چ��وارچ��ێ��وەی دەوڵ��ەت��دا‬ ‫ب��ەدی��دەك��رێ��ت‪ .‬ب��ۆ ن��م��وون��ە ئیسالم‬ ‫ل��ە ئ��ێ��ران��دا ئ��ەو ح��اڵ��ەت��ەی ه��ەی��ە‪ ،‬كە‬ ‫سەرەڕای بانگەشەی دەوڵەت ئیسالم‬ ‫بە خەستی لە مێشكی خەڵكەكەی‌و‬ ‫دام���ەزراوەك���ان���ی���دا جێگیر ن��ەب��ووە‌و‬ ‫ئەگەری ئاڵوگۆڕ لە ئایدیۆلۆژییەكەیدا‬ ‫زۆرە‪ .‬بە واتایەكی تر ئایدیۆلۆژیایی‬ ‫دەوڵەتی بە پوختی ئۆرگانیزە نابێت‪،‬‬ ‫ه��ەر بۆیە ل��ە واڵت��ان��ی دواك��ەوت��وودا‬ ‫هەر دەسەاڵتدارێك لەگەڵ وەرگرتنی‬ ‫دەس��ەاڵت��ەك��ەی ئایدیۆلۆژیایەكیش‬ ‫لەگەڵ خۆی ئەهێنێت‌و پاش نەمانیشی‬ ‫ئایدیۆلۆژیاكەی نوقم دەبێت‪ .‬بە بڕوای‬ ‫«باری ب��وزان» ئەگەر ئایدیۆلۆژیای‬ ‫دەوڵ�����ەت ب��ە خ��ەس��ت��ی رێكنەخرێت‬ ‫تووشی داڕمان ئەبێت یان بەردەوام‬ ‫مەترسی داڕمانی لەسەرە‪ .‬هەروەها‬ ‫باری بوزان باس لە هەندێ بیرۆكەو‬ ‫ئایدیۆلۆژیای‌تر وەك رەچاوكردنی‬ ‫رەگەز دەكات وەك ئەوەی لە ئافریقای‬ ‫باشوور لەچەند دەیەی پێشوو روویدا‪.‬‬ ‫*باری بوزان لێكۆڵەرو پرۆفیسۆری‬ ‫ب����واری ئ��اس��ای��ش��ی ن��ێ��ودەوڵ��ەت��ی��ی��ە‪،‬‬ ‫دامەزرێنەری قوتابخانەی كۆپێنهاگێنە‬ ‫لە بواری ئاسایشدا‪ .‬بە گشتی بیروڕای‬ ‫نوێی هەیە‌و چەند ساڵێكە سەرنجی‬ ‫هۆگرانی ئ��ەم ب��وارەی ب��ەالی خۆیدا‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪124‬‬

‫راكێشاوە‪.‬‬ ‫** ماستەری زانستە سیاسییەكان‬ ‫ژێدەر‪:‬‬ ‫‪BaryBuzan, Rethinking Security‬‬ ‫‪After the Cold war, Cooperation‬‬ ‫‪and conflict vol. 1997‬‬

‫باری بوزان؛ مردم‪ ،‬دولتها‌و هراس‌؛‬ ‫ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی؛‬ ‫تهران پژوهشکده راهبردی‪1378 ،‬‬


‫‪125‬‬

‫سیاسه‌تی مێجه‌ر سۆن به‌رامبه‌ر به‌كورد‬ ‫‪1919‬ــ ‪1922‬‬

‫لێكوڵینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی ــ سیاسییه‌‬ ‫هه‌ردی هادی رشید‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪126‬‬

‫گۆڕاكارییه‌كانی جیهان‌و ملمالنێی‬ ‫واڵت ‌ه زلهێزه‌كانی جیهان هه‌وڵدانیان بۆ‬ ‫داگیركاریی ناوچه‌كانی ژێر قه‌ڵه‌مره‌وی‬ ‫ده‌وڵه‌تی عوسمانی‌و ‌هه‌وڵدانیان بۆ‬ ‫سه‌رله‌نوێ دابه‌شكردنه‌وه‌ی جیهان ل ‌ه‬ ‫میانه‌ی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا بوون ‌ه‬ ‫مایه‌ی دروستبوونی كێشه‌ی گه‌ور ‌ه بۆ‬ ‫گه‌النی ناوچه‌كه‌‪ ،‬ب ‌ه تایبه‌تی بۆ گه‌لی‬ ‫كورد‪ ,‬ك ‌ه تا ئێستاش كوردستان‌و گه‌لی‬ ‫ك��ورد ل ‌ه ده‌ره‌نجامی ئ��ه‌م ملمالنێ‌و‬ ‫داگیركاریی ‌ه رزگاری نه‌بووه‌‪.‬‬ ‫ب��ری��ت��ان��ی��ای م�����ه‌زن‪ ،‬ك��� ‌ه ئ����ه‌و ك��ات�� ‌ه‬ ‫س��ه‌رم��ه‌ش��ق��ی واڵت��� ‌ه زلهێزه‌كانی له‬ ‫‌ئه‌ستۆ گرتبوو‪ ،‬هه‌وڵێكی زۆری ده‌دا‬ ‫زۆرترین ناوچه‌كانی ژێر قه‌ڵه‌مره‌ی‬ ‫ده‌وڵه‌تی عوسمانی‪ ،‬به ‌تایبه‌تی ئه‌و‬ ‫ی ك��ان��زا س��روش��ت��ی��ه‌ك��ان��ی‬ ‫ن��اوچ��ان��ه‌ ‌‬ ‫ب��ه‌رێ��ژه‌ی��ه‌ك��ی زۆر ت��ێ��داب��وو‪ ،‬بخات ‌ه‬ ‫ژێر ده‌سه‌اڵتی خۆیه‌وه‌ ‌و له ‌پێناوی‬ ‫به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندیی ‌ه تایبه‌تیه‌كانی‬ ‫خۆی پێشێلكارییه‌كی زۆری ب ‌ه مافی‬ ‫گه‌النی ناوچه‌ك ‌ه ده‌ك��رد‪ .‬گه‌لی كورد‬ ‫گ��ه‌وره‌ت��ری��ن زه‌ره‌رم���ه‌ن���د ب���وو ل��ه‌م‬ ‫سیاسه‌ته‌ی بریتانیا‪.‬‬ ‫بریتانیای م��ه‌زن بۆ به‌دیهێنانی ئه‌و‬ ‫ب��ه‌رژه‌وه‌ن��دی��ی��ان��ه‌ی خ��ۆی‪ ،‬زۆرت��ری��ن‬ ‫ژم���ار ‌ه پسپۆرو ش����اره‌زاو ته‌نانه‌ت‬ ‫جاسوسیشی ل ‌ه ژێر ناوی جیاوازه‌و ‌ه‬ ‫ره‌وان������ه‌ی ن��اوچ��ه‌ك�� ‌ه ك���ردب���وو‪ ,‬ك ‌ه‬ ‫ب��ه‌رده‌وام راپۆرتیان ئاماد ‌ه د ‌هك��ردو‬

‫ره‌وانه‌ی قونسوڵگه‌رییه‌كانی وه‌زاره‌تی‬ ‫ده‌ره‌وه‌و حكومه‌تی هیندی به‌ریتانییان‬ ‫ده‌كرد بۆ دارشتنی ته‌كتیكی تایبه‌ت‪،‬‬ ‫ك�� ‌ه خ��زم��ه‌ت ب�� ‌ه ب��ه‌رژه‌وه‌ن��دی��ی��ه‌ك��ان��ی‬ ‫بریتانیا بگه‌یه‌نێت‪.‬‬ ‫گ��رن��گ��ی��ی ئ���ه‌م ت��وێ��ژی��ن��ه‌وه‌ی�� ‌ه خ��ۆی‬ ‫له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه چه‌ند تیشكێك‬ ‫بخات ‌ه سه‌ر ئه‌م سیاسه‌ته‌ی بریتانیا‬ ‫ب ‌ه شێوه‌یه‌كی گشتی‌و ب ‌ه تایبه‌ت بۆ‬ ‫چوونه‌كانی مێجه‌ر سۆن سه‌باره‌ت‬ ‫ب���ه‌ك��ێ��ش��ه‌ی ك�����وردو‌ب��ه‌ش��ێ��ك ل��ه‌و‬ ‫ملمالنێیانه‌ی ل ‌ه نێوان دام‌و ده‌زگاكان‌و‬ ‫ك��ه‌س��ای��ه‌ت��ی��ی��ه‌ك��ان��ی خ���ودی بریتانیا‬ ‫سه‌باره‌ت ب ‌ه سیاسه‌تیان به‌رامبه‌ر ب ‌ه‬ ‫كورد وه‌ك ئه‌و ملمالنێ‌و جیاوازییانه‌ی‬ ‫نێوان مێجه‌ر سۆن‌و مێجه‌ر نوئێل‪.‬‬ ‫تایبه‌تمه‌ندییه‌كی‌تری ئه‌م توێژینه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫خ���ۆی ل�����ه‌وه‌دا ده‌ب��ی��ن��ێ��ه‌وه‌‪ ،‬ك��ه‌ ل��ه‌م‬ ‫ف��ه‌ت��ره‌ی��ه‌دا دام��ه‌زران��دن��ی حوكمرانی‬ ‫ك�����ورد ل��� ‌ه ش���ێ���وه‌ی پ��ادش��ای��ه‌ت��ی��دا‬ ‫دام��ه‌زرێ��ن��را ‌و ه��ه‌ر زووش هه‌ره‌سی‬ ‫هێنا‪.‬‬ ‫لێكۆلینه‌و ‌ه بۆ توێژه‌ری كورد له سه‌ر‬ ‫ئه‌م بابه‌ت ‌ه گرنگییه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه ده‌توانین له‌م خااڵنه‌ی خواره‌وه‌دا‬ ‫كورتی بكه‌ینه‌وه‌‪:‬‬ ‫‪١‬ـ��ـ گ��ه‌ل��ی ك���ورد ل��ه‌و س��ات��ه‌وه‌خ��ت��ه‌دا‬ ‫حكومه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی دامه‌زراند‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫له‌و سات ‌ه به ‌دواوه‌‪ ،‬هه‌تاكو ئێستاش‪،‬‬


‫‪127‬‬

‫نه‌یتوانیو ‌ه جارێكی‌تر حكومه‌تی له‌و‬ ‫جۆره‌ دابمه‌زرێنێت‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ زۆربه‌ی هه‌وڵه‌كانی سه‌ركردایه‌تیی‬ ‫كوردیی ئه‌و كاته‌‪ ،‬كه‌بوون ‌ه هۆكار بۆ‬ ‫رووخاندنی حكومه‌ت ‌ه الو ‌ه كوردییه‌كه‌‪،‬‬ ‫درێژه‌ی پێدراو ‌ه له‌الیه‌ن بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫رزگ��اری خوازی كورد ب ‌ه شێوه‌یه‌ك‬ ‫ل ‌ه شێوه‌كان دووبار ‌ه بوونه‌وه‌ی پێو ‌ه‬ ‫دیاره‌‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ����ـ وه‌رگ���رت���ن���ی وان�����ه‌ی پ��ێ��وی��س��ت‬ ‫زه‌رووره‌ت�����ێ�����ك�����ی م���ێ���ژووی���ی���ه‌ ب��ۆ‬ ‫ده‌رب���ازب���وون ل��ه‌و ه��ه‌اڵن��ه‌و رێگری‬ ‫كردن له‌ دووباره‌ بوونه‌وه‌یان‪.‬‬ ‫‪٤‬ــ به‌دامه‌زراوه‌‌كردنی دام‌و ده‌زگاكانی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی كوردی‪ ,‬ده‌ستنیشانكردنی‬ ‫دۆست‌و دوژمن‌و جۆری مامه‌ڵه‌كردن‬ ‫له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی جیهان‪ ,‬هه‌روه‌ها‬ ‫دام����ه‌زران����دن����ی ب��ن��ك��ه‌و س��ه‌ن��ت��ه‌رو‬ ‫ئینستتیوتی لێكۆڵینه‌وه‌ی سیاسی‌و‬ ‫ستراتیجی بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی هه‌موو‬ ‫ئه‌و رووداوو گۆرانكاریی ‌ه سیاسیانه‌ی‬ ‫جیهان ده‌بن ‌ه هۆكار بۆ یارمه‌تیدانی‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت���ی ك�����وردی ل��� ‌ه داڕش��ت��ن��ی‬ ‫سیاسه‌تی راست‌و دروست‪.‬‬ ‫ئه‌م خاڵه‌ی ل ‌ه ئێستادا ئاماژه‌مان پێدا‬ ‫ل�� ‌ه الی���ه‌ن س��ه‌رك��ردای��ه‌ت��ی ك���ورده‌و ‌ه‬ ‫له‌و كاته‌دا ب ‌ه تایبه‌تی ل ‌ه الیه‌ن شێخ‬ ‫م��ه‌ح��م��وده‌وه‌ ب��ه‌ ت���ه‌واوی ف��ه‌رام��ۆش‬ ‫كرابوو‪ .‬ئه‌مه‌ش هۆكارێكی سه‌ره‌كی‬ ‫بوو بۆ ئه‌و هه‌اڵنه‌ی مه‌لیك مه‌حمود‬

‫ت��ێ��ی ك����ه‌وت ل��� ‌ه م��ام��ه‌ڵ��ه‌ی��دا ل��ه‌گ��ه‌ڵ‬ ‫بریتانیادا‪.‬‬ ‫گرفته‌كانی ئ��ه‌م لێكۆڵینه‌وه‌ی ‌ه خۆی‬ ‫ل���ه‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه س��ه‌رچ��اوه‌ی‬ ‫ده‌ستی ی��ه‌ك ل ‌ه الی��ه‌ن ن��ووس��ه‌ران‌و‬ ‫توێژه‌رانی ك��ورد له‌و زه‌م��ان��ه‌دا زۆر‬ ‫ب��ه ‌كه‌می ده‌س��ت ده‌ك��ه‌وێ��ت‪ ،‬ئ��ه‌وه‌ی‬ ‫له‌به‌رده‌ستدای ‌ه چه‌ندین توێژینه‌وه‌ی‬ ‫بێگانه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه وه‌رگێڕاونه‌ت ‌ه سه‌ر زمانی‬ ‫ك��وردی‌و زۆرب��ه‌ی نووسه‌ره‌كانیشی‬ ‫ئه‌و كه‌سان ‌ه بوون‪ ،‬كه‌‪ ،‬یان پاڵپشت‪ ،‬یان‬ ‫داهێنه‌ری ئه‌و سیاسه‌تان ‌ه ب��وون‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫بوون ‌ه هۆی دابه‌شكاریی كوردستان‌و‬ ‫گ��ه‌ل��ه‌ك��ه‌ی‪ .‬ب��ه‌وات��ای��ه‌ك��ی‌ت��ر زۆرب��ه‌ی‬ ‫نووسه‌ره‌كانی ئه‌و كات ‌ه به‌شێك بوون‬ ‫ل�� ‌ه سیاسه‌تی داگ��ی��رك��اری بریتانیاو‬ ‫هه‌وڵیانداو ‌ه ل ‌ه نووسینه‌كانیشیاندا‬ ‫پشتیوانی‌و پشتگیریی ئه‌و سیاسه‌ت ‌ه‬ ‫بخه‌ن ‌ه رووو‌‪ .‬ناشكرێت ئه‌و سه‌رچاوان ‌ه‬ ‫وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی بێالیه‌ن ته‌ماشا‬ ‫بكرێت‪.‬‬ ‫توێژه‌ر ‌ه كورده‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ش‬ ‫ب��ه‌م توێژینه‌وه‌یه‌شه‌و ‌ه ناچاربوون‬ ‫پشت به‌و سه‌رچاوان ‌ه ببه‌ستن‪ .‬بۆی ‌ه‬ ‫لێكچونێكی زۆر ل ‌ه نێوان زۆرب��ه‌ی‬ ‫توێژینه‌وه‌كاندا به‌دی ده‌كرێت‪.‬‬ ‫ب����ۆ رزگ��������ار ب������وون ل�����ه‌م گ��رف��ت�� ‌ه‬ ‫پێویست ‌ه ئ��ه‌و ده‌وڵه‌تان ‌ه هه‌موو ئه‌و‬ ‫به‌ڵگه‌نام ‌ه نهێنییان ‌ه باڵوبكه‌نه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫له‌به‌رده‌ستیاندایه‌‪ .‬ئه‌م ‌ه ل�� ‌ه الی��ه‌ك‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪128‬‬

‫ل�� ‌ه ب��ه‌رژه‌وه‌ن��دی خ��ۆی‌و واڵته‌كه‌یدا‬ ‫بووه‌‪ .‬‬

‫ل��ه ‌الیه‌كی‌تریشه‌و ‌ه هه‌وڵبدرێت بۆ‬ ‫كۆكردنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و به‌ڵگ ‌ه نامه‌و‬ ‫ی��ادداش��ت��ان��ه‌ی‪ ،‬ك�� ‌ه س��ه‌رك��ردای��ه‌ت��ی��ی‬ ‫باسی یه‌كه‌م‬ ‫ك�����وردو ك��ه‌س��ان��ی ن������اوداری ك���ورد‬ ‫ستراتیجیه‌تی بریتانیا به‌رامبه‌ر به‬ ‫ئاڕاسته‌ی یه‌كترییان كردووه‌‪ ،‬یاخود‬ ‫‌كورد له‌سه‌ده‌ی بیسته‌مدا‬ ‫ئاڕاسته‌ی كونسوڵگه‌ری‌و ده‌وڵه‌تانی‬ ‫ج��ی��ه��ان��ی ك�����راون‪ ،‬ت��اك��و ب��ت��وان��رێ��ت‬ ‫ی‬ ‫توێژینه‌وه‌یه‌كی زانستیی بێالیه‌نان ‌ه ع��ی��راق‌و ك��وردس��ت��ان(‪ )1‬ب��ه‌و پێیه‌ ‌‬ ‫ئ��ه‌ن��ج��ام ب��درێ��ت‪ .‬ب���ه‌اڵم ب��ه‌داخ���ه‌و ‌ه پێگه‌یه‌كی ده‌وڵه‌مه‌ندو گرنگی هه‌ی ‌ه‬ ‫ئ��ه‌م ب���وار ‌ه ب��ۆ ئێم ‌ه ن��ه‌ڕه‌خ��س��ا‪ .‬جگ ‌ه ل ‌ه رووی ستراتیجی‌و ئابوورییه‌وه‌‪،‬‬ ‫له‌مه‌ش لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی له‌و جۆره‌ش ئ��ه‌م��ه‌ش وای ك���ردوو ‌ه ببێت ‌ه مایه‌ی‬ ‫ده‌كرێت ل ‌ه میانه‌ی نامه‌یه‌كی دكتۆرا‪ ،‬ب��ای��ه‌خ‌و گرنگیی پێدانی زۆرێ���ك له‬ ‫یان ل ‌ه میانه‌ی توێژینه‌وه‌ی چه‌ندین ‌ده‌وڵ���ه‌ت��� ‌ه گ����ه‌وره‌ك����ان‪ ،‬ب��ری��ت��ان��ی��اش‬ ‫ی‬ ‫س��اڵ�� ‌ه ئ��ه‌ن��ج��ام ب���درێ���ت‪ ،‬ئ��ه‌م��ه‌ش ل ‌ه یه‌كێك بوو ‌ه له‌و ده‌وڵه‌ت ‌ه زلهێزانه‌ ‌‬ ‫توێژینه‌وه‌یه‌كی به‌كالۆریۆسدا جێگه‌ی هه‌وڵیداو ‌ه به‌رژه‌وه‌ندیی ‌ه ئابووریی‌و‬ ‫سیاسییه‌كانی خ��ۆی ل��ه‌م ناوچه‌یه‌دا‬ ‫نه‌ده‌بوه‌وه‌‪.‬‬ ‫رێ���ب���ازی س��ه‌ره‌ك��ی��ی ت��وێ��ژی��ن��ه‌وه‌ك�� ‌ه به‌ده‌ست بهێنێت‪.‬‬ ‫رێ��ب��ازێ��ك��ی ش��ی��ك��اری م��ێ��ژووی��ی‌و ل ‌ه دیدارێكدا‪ ،‬ك ‌ه له‌گه‌ڵ د‪ .‬ئاكو شوانی‬ ‫س��ی��اس��ی��ی��ه‌‪ .‬گ��ری��م��ان��ه‌ی س��ه‌ره‌ك��ی��ی ئه‌نجامی داوه‌‪ ،‬مێژوونووسی گه‌وره‌ی‬ ‫توێژنه‌وه‌ك ‌ه خۆی ل ‌ه به‌رپه‌چدانه‌وه‌ی كورد د‪ .‬كه‌مال مه‌زهه‌ر سه‌باره‌ت ب ‌ه‬ ‫ئ���ه‌و ب���ۆچ���وون���ه‌دا ده‌ب��ی��ن��ێ��ت��ه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه سیاسه‌تی بریتانیا به‌رامبه‌ر به ‌كورد‬ ‫به‌شێكی زۆر ل ‌ه توێژه‌ره‌كان مێجه‌ر ده‌ڵ��ێ��ت‪ :‬سیاسه‌تی بریتانیا م��ردوو‬ ‫سۆن ب ‌ه دۆستی گه‌لی كورد هه‌ژمار نییه‌و بێگومان گۆڕانی ب ‌ه سه‌ردا دێت‪،‬‬ ‫ده‌ك���ه‌ن‪ .‬ئێم ‌ه مه‌به‌ستمان ب��وو ئه‌م ب��ه‌اڵم به‌ر له ‌هه‌‌ر شتێك ده‌بێت بیر‬ ‫گریمانه‌ی ‌ه هه‌ڵسه‌نگێنین‌و نیشانی ل��ه‌و ‌ه بكه‌ینه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه ئایا ب��ه‌ر ل ‌ه هه‌‌ر‬ ‫بده‌ین‪ ،‬ك ‌ه مێجه‌ر سۆن ل ‌ه میانه‌ی ئه‌و شتێك ده‌ب��ێ��ت بیر ل���ه‌و ‌ه بكه‌ینه‌وه‌‪،‬‬ ‫هه‌نگاو ‌ه سیاسییانه‌ی‪ ،‬ك ‌ه ناویه‌تی‌ ‌و ك ‌ه ئایا به‌رژه‌وه‌ندیی بریتانیا له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌و توێژینه‌وه‌و بابه‌تانه‌ی‪ ،‬ك ‌ه باڵوی به‌رژه‌وه‌ندیی ئێمه‌دا ده‌گونجێت‪ ،‬یان‬ ‫كردۆته‌و ‌ه ل ‌ه میانه‌ی دۆستایه‌تی گه‌لی نا‪ ،‬ئێم ‌ه نابێت وا سه‌یری به‌ریتانییه‌ك‬ ‫كوردا بووه‌‪ ،‬یان پێچه‌وانه‌كه‌ی بووه‌‪ ،‬ب��ك��ه‌ی��ن‪ ،‬ك�� ‌ه ده‌ب��ێ��ت وه‌ك ك��وردێ��ك‬


‫‪129‬‬

‫ت��ه‌م��اش��ای دۆزی ك���ورد ب���ك���ات‪)2(.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه پێمان ده‌ڵێت‪ :‬ك ‌ه ستراتیجیه‌ت‌و‬ ‫سیاسه‌تی بریتانیا به‌رامبه‌ر ب ‌ه كورد‬ ‫ل�� ‌ه ه��ه‌ر سه‌رده‌مێكدا ره‌ن��گ��دان��ه‌وه‌ی‬ ‫ب��ه‌رژه‌وه‌ن��دی��ی��ه‌ك��ان��ی خ��ۆی ب��وو ‌ه جا‬ ‫ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی سیاسی‪ ،‬یان‬ ‫ئابووری‪ ،‬یان سه‌ربازی بووبن ئه‌مه‌ش‬ ‫مانای ئ��ه‌و ‌ه ده‌گه‌یه‌نێت‪ ،‬ك ‌ه بریتانیا‬ ‫ل ‌ه چ��وارچ��ێ��وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‬ ‫خ���ۆی���ه‌و ‌ه ن��ه‌خ��ش��ه‌و پ�لان��ی ب���ۆ ئ��ه‌م‬ ‫ناوچه‌ی ‌ه دان���او ‌ه بۆ ئ��ه‌وه‌ی بتوانێت‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خ��ۆی به ‌ده‌ست‬ ‫بهێنێت‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه ل ‌ه چوارچێوه‌ی ئه‌م‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندیی ‌ه ئابووری‌و سیاسییانه‌دا‬ ‫سه‌یری دۆزی كوردی كردووه‌‪.‬‬ ‫نووسه‌ر عه‌بدولڕه‌حمان ساڵح البیاتی‬ ‫ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا وا باسی ده‌ك���ات‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫كوردستان ل ‌ه الی به‌ریتانییه‌كان هه‌ر‬ ‫له‌نێوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌مه‌وه‌و‬ ‫جێگه‌ی گرنگی‌و بایه‌خپێدان بووه‌‪ ،‬له‌م‬ ‫چوارچێوه‌یه‌دا گه‌ڕید ‌ه به‌ریتانییه‌كان‬ ‫ب�����ه‌رده‌وام ب�� ‌ه ن��اوچ�� ‌ه جیاجیاكانی‬ ‫كوردستاندا ده‌گه‌ڕان‪ ،‬ئه‌م گه‌ڕیدانه‌ش‬ ‫نوێنه‌ری كۆمپانیا بازرگانییه‌كانی‬ ‫بریتانیا بوون‪ ،‬یان ئه‌وان ‌ه بوون‪ ،‬ك ‌ه كاری‬ ‫پشكنینیان بۆ زه‌وییه‌كانی خۆرهه‌اڵت‬ ‫ده‌ك��ردو هه‌ندێك له‌و گه‌ڕیدانه‌ش ل ‌ه‬ ‫نووسینه‌كانیاندا زانیارییان سه‌باره‌ت‬ ‫ب ‌ه پێگه‌ی جوگرافی‌و ره‌وشتی ئایینی‌و‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی تۆماركردووه‌‪ .‬لێره‌شه‌و ‌ه‬

‫ل ‌ه میانه‌ی گه‌ڕان‌و لێكۆڵینه‌وه‌كانیاندا‬ ‫په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ هه‌ندێك له سه‌رۆك‬ ‫خێڵ ‌ه كوردییه‌كاندا دروس��ت��ك��ردووه‌‪،‬‬ ‫ژماره‌یه‌ك له‌و گه‌ڕیدانه‌ش ئه‌فسه‌ر ‌ه‬ ‫ب��ه‌ری��ت��ان��ی��ی�� ‌هك��ان ب����وون‪ ،‬ل��ه ‌میانه‌ی‬ ‫هه‌موو ئ��ه‌و س��ه‌ردان�� ‌ه زۆران���ه‌ی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫له‌و سه‌رده‌مانه‌دا ل ‌ه الیه‌ن ئه‌فسه‌ر ‌ه‬ ‫به‌ریتانییه‌كانه‌و ‌ه بۆ خاكی كوردستان‬ ‫ئه‌نجام ده‌دران‪ ،‬ده‌توانین بڵێین ده‌زگا‬ ‫هه‌واڵگرییه‌كانی بریتانیا هه‌ستان به‬ ‫‌ئ��ام��اده‌ك��ردن��ی ژم���اره‌ی���ه‌ك راپ��ۆرت��ی‬ ‫تایبه‌ت‪ ،‬ك ‌ه په‌یوه‌ست بوون ب ‌ه خێڵ ‌ه‬ ‫عیراقییه‌كان‪ .‬ئه‌م راپۆرتانه‌ش ئاماژه‌ن‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه بریتانیا ل ‌ه رێگه‌ی ئه‌و‬ ‫ده‌زگایانه‌و ‌ه توانی رێگ ‌ه خۆش بكات‬ ‫بۆ هاتن ‌ه ن��اوه‌وه‌ی هێزه‌كانی بۆ ناو‬ ‫خاكی كوردستان‪)3(.‬‬ ‫بێگومان ئه‌م راپۆرتانه‌ش یارمه‌تیی‬ ‫زۆری بریتانییه‌كانیدا ل ‌ه قۆناغه‌كانی‬ ‫داگ��ی��رك��ردن��ی ن��اوچ�� ‌هك��ه‌‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌م‬ ‫راپۆرتان ‌ه زانیاریی تێدابوو ل ‌ه باره‌ی‬ ‫پێگه‌ی جوگرافی‌و ره‌وشتی ئایینی‌و‬ ‫ك���ۆم���ه‌اڵی���ه‌ت���ی‪ ،‬ئ���ه‌م���ه‌ش ی��ارم��ه‌ت��ی‬ ‫بریتانییه‌كانیدا بۆ ئ��ه‌وه‌ی ش��اره‌زای‬ ‫ناوچه‌كه‌ بن‪)4(.‬‬ ‫بۆ سه‌لماندن‌و پشتگیریكردنی ئه‌وه‌ی‪،‬‬ ‫وه‌ک له سه‌ره‌و ‌ه ئاماژه‌م پێدا‪ ،‬ده‌چین ‌ه‬ ‫س��ه‌ر كتێبه‌كه‌ی مێجه‌ر نوئێل(‪ )5‬له‬ ‫‌یادداشته‌كانیدا باسی ك���ردووه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫چووه‌ت ‌ه هه‌ر شوێنێك ئه‌وه‌ی دووپات‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪130‬‬

‫ك��ردووه‌ت��ه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه حكومه‌تی بریتانیا‬ ‫ن��ی��ازی پ��اك��ه‌ ‌و راپ���ۆرت���ی وردی له‬ ‫‌باره‌ی كورده‌كان‌و په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌رمه‌نییه‌كاندا ده‌نارد بۆ حكومه‌ته‌كه‌ی‬ ‫له‌نده‌ن‪)6(.‬‬ ‫ل���ێ���ره‌و ‌ه ده‌ت��وان��ی��ن بڵێین ب��ای��ه‌خ��ی‬ ‫سیاسی‌و ستراتیجیی به‌ریتانییه‌كان بۆ‬ ‫كوردستان ب ‌ه شێوه‌یه‌كی هه‌ستپێكراو‬ ‫ل ‌ه ماوه‌ی سه‌ره‌تای سااڵنی سه‌ده‌ی‬ ‫بیسته‌م تێبینی ده‌كراو‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌به‌ر‬ ‫بایه‌خی عیراق به ‌گشتی‌و كوردستان‬ ‫به‌ تایبه‌تی له‌ رووی‪-:‬‬ ‫أ ــ دۆزینه‌وه‌ی بڕێكی زۆری نه‌وت‬ ‫له ‌كوردستان‪ ،‬چونك ‌ه ئ��ه‌م ناوچه‌ی ‌ه‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌ند ‌ه به ‌بوونی نه‌وتی خاو له‬ ‫‌ژێر زه‌وییه‌كه‌یدا‪.‬‬ ‫ب ـ��ـ ه��ه‌وڵ��دان��ی ب��ری��ت��ان��ی��ی��ه‌ك��ان بۆ‬ ‫ب��ه‌ه��ێ��زك��ردن��ی ه��ه‌ژم��وون��ی خ��ۆی��ان‬ ‫ل�� ‌ه رۆژه��ه‌اڵت��ی دوورو رۆژه��ه‌اڵت��ی‬ ‫نێوه‌ڕاستدا‪.‬‬ ‫شانبه‌شانی به‌ریتانییه‌كان ژماره‌یه‌ك‬ ‫ده‌وڵه‌تی‌تری زلهێز هه‌بوون‪ ،‬ك ‌ه هه‌وڵی‬ ‫سه‌پاندنی ده‌س��ه‌اڵت��ی خۆیان داوه‌و‬ ‫ه��ه‌وڵ��ی دابه‌شكردنی كوردستانیان‬ ‫ن له‌نه‌خشه‌ی دابه‌شكردنی‬ ‫داوه‌و رۆڵیا ‌‬ ‫كوردستان له‌گه‌ڵ بریتانیادا هه‌بووه‬ ‫وه‌ك ده‌وڵه‌ت ‌ه زلهێزه‌كانی فه‌ره‌نساو‬ ‫روسیا‪)7(.‬‬

‫باسی دووه‌م‬ ‫كورد له‌جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌مدا‬ ‫ئاشكرای ‌ه ل��ه س��ه‌ره‌ت��اك��ان��ی س��ه‌ده‌ی‬ ‫ب��ی��س��ت��ه‌م��دا ی��ه‌ك��ێ��ك ل��ه‌ دژوارت���ری���ن‬ ‫جه‌نگه‌كان دووچ���اری دانیشتووانی‬ ‫س���ه‌ر رووی زه‌وی ب����وو‪ ،‬جه‌نگی‬ ‫یه‌كه‌می جیهانی ب��وو‪ ،‬ئه‌م جه‌نگه‌ش‬ ‫چ��وار ساڵی خایاند‪ ،‬وات�� ‌ه ل�� ‌ه نێوان‬ ‫سااڵنی ‪ 1914‬ــ ‪ 1918‬له ‌نێوان دوو‬ ‫كۆمه‌ڵ ‌ه ده‌وڵه‌تی زلهێزدا رووی��دا‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ئه‌مانه‌ بوون‪:‬‬ ‫‪١‬ــ ده‌وڵه‌تانی نێوه‌ند‪ :‬پێكهاتبوون ل ‌ه‬ ‫ئیمپراتۆریه‌ته‌كانی (ئه‌ڵمانیا ــ نه‌مساو‬ ‫مه‌جه‌ڕ ــ ده‌وڵه‌تی عوسمانی)‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ ده‌وڵه‌تانی هاوپه‌یمان‪ :‬پێكهاتبوون‬ ‫ل�� ‌ه ده‌وڵ��ه‌ت��ان��ی (بریتانیا ـ��ـ فه‌ره‌نسا‬ ‫ـ��ـ روس��ی��ای ق��ه‌ی��س��ه‌ری ـ��ـ وی�لای��ه‌ت�� ‌ه‬ ‫یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا ــ ژاپ��ۆن ــ‬ ‫یۆنان ــ بوڵگاریا ــ ئیتاڵیا ــ رۆمانیا)‪)8(.‬‬ ‫ك��اره‌س��ات��ی جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م‬ ‫وه‌ك��و یه‌كێك ل ‌ه جه‌نگ ‌ه گه‌وره‌كانی‬ ‫جیهان قوربانیی‌و كاره‌ساتی زۆری‬ ‫ل��ێ��ك��ه‌وت��ه‌وه‌ ب��ۆ زۆرب���ه‌ی ده‌وڵ��ه‌ت��ان‪،‬‬ ‫بێگومان گ��ه‌ل��ی ك��وردی��ش ب��ێ به‌ش‬ ‫نه‌بوو ل��ه‌و ك��اره‌س��ات‌و قوربانییانه‌‪،‬‬ ‫چونك ‌ه ك��وردس��ت��ان ن��زی��ك��ب��وو ‌ه له‌و‬ ‫رووداوانه‌‪.‬‬ ‫الزاری��ف له ‌كتێبه‌كه‌یدا ده‌ڵێت‪ :‬گه‌لی‬


‫‪131‬‬

‫ك����ورد ی��ه‌ك��ێ��ك��ه‌ ل�� ‌ه ق��ورب��ان��ی��ی��ه‌ك��ان��ی‬ ‫ك��اره‌س��ات��ی جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م‬ ‫له‌سه‌ده‌ی بیسته‌م‪ .‬ئه‌وه‌ی جێگه‌ی داخ ‌ه‬ ‫ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌م راستیی ‌ه به‌شێوه‌یه‌كی‬ ‫ف���ر‌ه‌وان ن��اس��راو نییه‌‪ ،‬كوردستان‌و‬ ‫ن��اوچ��ه‌ك��ان��ی ن��زی��ك��ب��وون ل��ه‌ش��ان��ۆی‬ ‫ی مۆركی‬ ‫ئ��ه‌و جه‌نگ ‌ه سه‌ربازییانه‌ ‌‬ ‫په‌الماردان‌و هه‌ڵهاتنی له ‌خۆگرتبوو‬ ‫ناوچه‌كه‌ی نوقمی لێشا��ێك ل ‌ه خوێن‬ ‫كرد‪)9(.‬‬ ‫الزاریف هه‌ر له سه‌ر ئه‌م ‌ه ده‌ڕوات‌و‬ ‫وا ب��اس��ی ده‌ك����ات‪ ،‬ك�� ‌ه گ��ه‌ل��ی ك��ورد‬ ‫زه‌ره‌رو زیانێكی ماڵی‌و گیانیی زۆری‬ ‫ب���ه‌ر ك���ه‌وت���وو ‌ه ل�� ‌ه م����اوه‌ی جه‌نگی‬ ‫یه‌كه‌می جیهانیدا‪ ،‬ب ‌ه جۆرێك هه‌موو‬ ‫الیه‌ن ‌ه به‌شه‌ڕهاتووه‌كان هه‌وڵیاندا‬ ‫ك��وردو گه‌النی‌تریش له ‌رۆژه��ه‌اڵت��ی‬ ‫توركیاو رۆژائاوای ئێران به‌كاربهێنێت‬ ‫بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆیان‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ب���ووه‌ ه��ۆی دروس��ت��ب��وون��ی ئ���اژاوه‌و‬ ‫پاشاگه‌ردانییه‌كی ته‌واو له‌ناوچه‌كه‌داو‬ ‫دروستبوون‌و فره‌وانبوونی ملمالنێی‬ ‫نێوخۆیی له سه‌ر خاك‌و زه‌وی‌و زار‪،‬‬ ‫ك�� ‌ه ئ��ه‌م��ه‌ش ب��ێ��زاری‌و ن��اڕه‌ح��ه‌ت��ی بۆ‬ ‫گه‌النی ناوچه‌كه‌ لێكه‌وته‌وه‌‪)10(.‬‬ ‫د‪ .‬كه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر له ‌كتێبه‌كه‌یدا‬ ‫باسی ده‌كات‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه ماوه‌ی چوار ساڵی‬ ‫جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا‪ ،‬س��ه‌ره‌ڕای‬ ‫حه‌فتاو پێنج ملیۆن سه‌ربازو ئه‌فسه‌رو‬ ‫ده‌ره‌ج����ه‌دار راپێچی ش��ه‌ڕك��ران‪ ،‬ده‬

‫ملیۆنیان لێ كوژراو بیست ملیۆنیان‬ ‫لێ بریندار بوو‪ ،‬ده ملیۆن كه‌سی‌تریش‬ ‫له‌برسا مردن‪ ،‬چونك ‌ه ل ‌ه كاتی جه‌نگدا‬ ‫ئ��ازووق��ه‌ی پێویستیان پێنه‌گه‌یشت‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر جه‌نگێك ئه‌و كاریگه‌رییه‌ی ب ‌ه‬ ‫سه‌ر جیهاندا هه‌بێت‪ ،‬رووداوێكی سه‌ر‬ ‫نیی ‌ه ئه‌گه‌ر كوردستان‌و گه‌لی كوردیشی‬ ‫گرتبێته‌وه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر‬ ‫له سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م‪ ،‬تا‬ ‫به‌رپابوونی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی‬ ‫ده‌وڵه‌ت ‌ه ئه‌وروپییه‌كانی وه‌ك (بریتانیا‬ ‫ــ روسیا ــ فه‌ره‌نسا ــ ئه‌ڵمانیا) ب ‌ه‬ ‫ده‌رام��ه‌ت��ی ئ��اب��ووری‌و ستراتیجیه‌تی‬ ‫خاكی كوردستان ئاشنابوون‪ .‬دكتۆر‬ ‫كه‌یوان درێ��ژ ‌ه به‌م باس ‌ه ده‌دات‌و له‬ ‫س��ه‌ری ده‌ڕوات‪ ،‬ك�� ‌ه ت��ه‌ن��ان��ه‌ت ئ��ه‌و ‌ه‬ ‫روون ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه ب ‌ه هه‌ڵه‌دا نه‌چوو ‌ه‬ ‫ئه‌گه‌ر بڵێت به‌شێكی ئه‌م جه‌نگ ‌ه له سه‌ر‬ ‫خاكی كوردستاندا بوو‪ .‬هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ش‬ ‫له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێك بوو‪ .‬یه‌كێك له‌و‬ ‫هۆكاران ‌ه بریتی بوو له‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه بریتانیا‬ ‫له سه‌ره‌تاكانی جه‌نگدا ل ‌ه كه‌نداوی‬ ‫ع��ه‌ره‌ب��ی��ی��ه‌و ‌ه پ���ه‌الم���اری ب��اش��ووری‬ ‫ك��وردس��ت��ان��ی��ان��دا‪ .‬ل��ه ‌دوا ساڵه‌كانی‬ ‫ج��ه‌ن��گ��ی��ش��دا س���ه‌رج���ه‌م ن��اوچ��ه‌ك��ان��ی‬ ‫ك��وردس��ت��ان��ی ب��اش��وورو ب��اش��ووری‬ ‫كوردستانی خۆرهه‌اڵتیان داگیركردوو‬ ‫كه‌وتن ‌ه دانانی كاربه‌ده‌ستانی سیاسی‬ ‫بریتانیا ل ‌ه مه‌ڵبه‌ند ‌ه كوردنشینه‌كان‬ ‫ب����ۆ ب����ه‌ڕێ����وه‌ب����ردن����ی ن���اوچ���ه‌ك���ه‌‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪132‬‬

‫هۆكارێكی‌تریش روسیای قه‌یسه‌رییه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه ل ‌ه ب��اك��ووری ئێرانه‌و ‌ه په‌الماری‬ ‫باكووری كوردستانی خۆرهه‌اڵتیداو‬ ‫ناوچه‌كانی بانه‌و سه‌قزیان داگیركرد‪.‬‬ ‫دی������ار ‌ه ب��ێ��ده‌س��ه‌اڵت��ی��ی ب��ن��ه‌م��اڵ��ه‌ی‬ ‫قاجارییه‌كان* له‌و به‌شه‌ی كوردستان‬ ‫(كوردستانی خۆرهه‌اڵت) رێگایان بۆ‬ ‫هاتن ‌ه ن��اوه‌وه‌ی سوپای داگیركه‌رانی‬ ‫بریتانیاو روسیا خۆشكرد‪)11(.‬‬ ‫هۆكاری سێیه‌م ئه‌ڵمانیا ب��وو‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م‌و سه‌ره‌تای‬ ‫س���ه‌ده‌ی بیسته‌م ك��ه‌وت�� ‌ه دژای��ه‌ت��ی��ی‬ ‫ده‌وڵه‌تانی هاوپه‌یمان‪ ،‬هه‌ر ئه‌وه‌ش‬ ‫وای كرد‪ ،‬ك ‌ه زیاتر ل ‌ه عوسمانییه‌كان‬ ‫ن��زی��ك��ب��ێ��ت��ه‌وه‌و ه��ان��ی ب����دات‌و بچێت ‌ه‬ ‫جه‌نگه‌وه‪)12(‌.‬‬ ‫م���ح���ه‌م���ه‌د ره‌س������وڵ ه������اوار ب��اس��ی‬ ‫شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی‌و بارودۆخی‬ ‫كوردستان ده‌كات ل ‌ه كاتی شه‌ڕه‌كه‌دا‬ ‫به‌جۆرێك‪ ،‬ك ‌ه باری ئابووری ده‌وڵه‌تی‬ ‫عوسمانی له ‌پێش ش��ه‌ڕه‌ك��ه‌دا ته‌واو‬ ‫الوازب�����وو ل�� ‌ه ژێ���ر ب���اری ق��ه‌رزێ��ك��ی‬ ‫زۆردا نااڵندوێتی‌و توانای دان��ه‌وه‌ی‬ ‫ئ���ه‌و ق���ه‌رزان���ه‌ی ن���ه‌ب���ووه‌و ده‌وڵ��ه‌ت�� ‌ه‬ ‫سه‌رمایه‌دار ‌ه خاوه‌ن قه‌رزه‌كانی وه‌كو‬ ‫بریتانیاو فه‌ره‌نساو روسیا مرخیان‬ ‫له ‌دابه‌شكردن‌و ده‌ستگرتن ب ‌ه سه‌ر‬ ‫خاكی عوسمانیدا خۆش كردبوو‪)13(.‬‬ ‫دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا‬ ‫ده‌ڵێت‪ :‬ساتێك شه‌ڕی جیهانی یه‌كه‌م‬

‫ده‌س��ت��ی پ��ێ��ك��رد‪ ،‬ك��وردس��ت��ان ببوو‬ ‫به‌مه‌یدانی سێ واڵت‪ ،‬ك ‌ه بریتیبوون ل ‌ه‬ ‫عوسمانی‌و روس‌و ئینگلیز‪ ،‬ب ‌ه هۆی‬ ‫ئ��ه‌وه‌و ‌ه ك��ورد تووشی كاره‌ساتێكی‬ ‫گ���ه‌وره‌ ب��وو‌ب��ێ ئ���ه‌وه‌ی ئ��ه‌و ش��ه‌ڕ ‌ه‬ ‫هیچ سوودێكی كوردی تیادا بووبێت‌و‬ ‫میلله‌ته‌كه‌ی‌و واڵت�� ‌هك��ه‌ی ب ‌ه خۆڕایی‬ ‫ئاڵێنرایه‌ شه‌ڕه‌وه‌‪)14(.‬‬ ‫م��ح��ه‌م��ه‌د ره‌س�����وڵ ه�����اوار درێ����ژ ‌ه‬ ‫ب��ه‌م ب��اس�� ‌ه ده‌دات‪ ،‬ك�� ‌ه ل�� ‌ه گ��ه‌رم��ه‌ی‬ ‫ش���ه‌ڕدا ت��ورك��ه‌ك��ان هه‌ستی ئایینیی‬ ‫كوردیان دژی روسیا ده‌جوواڵندو له‬ ‫‌به‌رامبه‌ریشدا روسه‌كانیش كوردیان‬ ‫دژی توركه‌كان ه��ان��ده‌دا‪ .‬به‌م جۆر ‌ه‬ ‫ل ‌ه م��اوه‌ی ش��ه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانیدا‬ ‫كوردستان ببوو ب ‌ه مه‌یدانی روس‌و‬ ‫ت��ورك‌و ئینگلیز‪ .‬ئ��ه‌م جه‌نگ ‌ه ب��وو ب ‌ه‬ ‫هۆی ماڵوێرانی‌و كوشتنی ه��ه‌زاران‬ ‫كوردی بێ تاوان‪ ،‬واڵته‌كه‌ی كاولكراو‬ ‫ب��ه‌ ده‌ی���ان ه���ه‌زار ك��ه‌س��ی ل��ه‌ش��ه‌ڕو‬ ‫برسێتیدا مرد‪ ،‬میلله‌تی كورد له ‌نێو‬ ‫واڵتی عوسمانیدا ل ‌ه هه‌‌ر میلله‌تانی‌تر‬ ‫زیاتر تووشی زیان‌و ماڵ كاولی بوو‪.‬‬ ‫(‪)15‬‬ ‫الزاری���ف ل��ه ‌كتێبه‌كه‌یدا ب��اس��ی ئه‌م‬ ‫ب��ارودۆخ��ه‌ ده‌ك����ات‪ ،‬ك��ه‌ ل��ه‌ ب��ه‌ه��اری‬ ‫‪ 1915‬ده‌سه‌اڵتی توركیا ده‌ستی كرد‬ ‫ب ‌ه پڕۆسه‌ی پاكتاوكردنی ب ‌ه كۆمه‌ڵ‬ ‫ل��ه ‌دژی دانیشتووانی ئ��ه‌رم��ه‌ن��ی به‬ ‫‌بیانووی گواستنه‌وه‌یان له‌مه‌یدانی‬


‫‪133‬‬

‫ئ��ۆپ��راس��ی��ۆن�� ‌ه س��ه‌رب��ازی��ی��ه‌ك��ان بۆ‬ ‫گرتووخانه‌كانی ل ‌ه سوریاو (واڵت��ی‬ ‫نێوان دوو رووبار) ئاشوورییه‌كانیش‬ ‫قوربانییه‌كی‌تری ئه‌م پاكتاوكردن ‌ه ب ‌ه‬ ‫كۆمه‌ڵه‌ن ئه‌وانه‌شی‪ ،‬ك ‌ه ناچار بوون‬ ‫شوێن‌و جێگای خۆیان به‌جێهێشت‬ ‫له ‌ترسی كۆمه‌ڵكوژی ب��ه‌ره‌و ئێران‬ ‫(ناوچه‌ی ده‌ریاچه‌ی ئورمیه‌) رۆشتن‪.‬‬ ‫ئ��ه‌م��ان��ه‌ ل���ه س���ه‌ر رێ���گ���ای ت��ووش��ی‬ ‫زه‌ره‌روو زی��ان��ی گیانی زۆر هاتن‪،‬‬ ‫ئ��ه‌و كۆمه‌ڵ ك��وژی‌و پاكتاوكردنه‌ی‬ ‫ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی ئه‌نجامیدا‪،‬‬ ‫ب�� ‌ه ته‌نها ل�� ‌ه دژی ك��ه‌م�� ‌ه نه‌ته‌وه‌یی ‌ه‬ ‫مه‌سیحییه‌كان نه‌بوو‪ ،‬به‌ڵكو نه‌خشه‌و‬ ‫پالنیش بوو بۆ وه‌شاندنی گورزێك‬ ‫ل��ه‌ك���ورده‌ك���ان‪ ،‬ب���ه‌اڵم ب��ه‌رێ��گ��ای��ه‌ك‪،‬‬ ‫ك�� ‌ه زۆر ج��ار ده‌س��ه‌اڵت��ی عوسمانی‬ ‫سه‌ركرد ‌ه كورده‌كانیان كۆده‌كرده‌وه‌و‬ ‫ه��ان��ی��ان ده‌دان ل��ه ‌دژی ئ��ه‌رم��ه‌ن‌و‬ ‫ئاشوورییه‌كان ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫ب ‌ه ده‌ستی بێگان ‌ه تۆڵه‌یان لێ بسه‌ننه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئ��ه‌م��ه‌ش ل��ه‌الی���ه‌ك‪ ،‬ل�� ‌ه الی��ه‌ك��ی‌ت��ره‌و ‌ه‬ ‫ع��وس��م��ان��ی��ی��ه‌ك��ان ده‌ی��ان��وی��س��ت ب��ه‌م‬ ‫ك��رده‌وان��ه‌ی��ان ك��ورده‌ك��ان وا پیشانی‬ ‫رای گشتی ب���دات‪ ،‬ك�� ‌ه ئ���ه‌وان‪ ،‬وات�� ‌ه‬ ‫(كورده‌كان) تاوانبارن له‌م كوشتارگ ‌ه‬ ‫دڕن���دان���ه‌‪ ،‬ل�� ‌ه ه��ه‌م��ان كاتیشدا ئه‌م ‌ه‬ ‫ناوزڕاندنی بزاڤی نیشتمانی كورد بوو‪،‬‬ ‫به‌اڵم ل ‌ه راستیدا هێز ‌ه نیزامییه‌كانی‬ ‫ت��ورك‌و ده‌زگ��اك��ان��ی پۆلیسی نێوخۆ‬

‫جێبه‌جێكه‌ری ئه‌و كوشتارگان ‌ه بوون‬ ‫له ‌دژی ئه‌رمه‌نه‌كان‌و ئاشوورییه‌كان؛‬ ‫كورده‌كان هیچ ده‌ستێكیان نه‌بوو له‌م‬ ‫كوشتارگان ‌ه ته‌نها چه‌ند حاڵه‌تێكی‬ ‫ت��اك��ه‌ك��ه‌س��ی ن��ه‌ب��ێ��ت‪ .‬ه���ه‌م���وو ئ��ه‌م‬ ‫كرده‌وه‌و سیاسه‌تانه‌ی توركیاش بوو ‌ه‬ ‫هۆی بێزاری‌و ناڕه‌زایی زیاتر له ‌الی‬ ‫دانیشتووانی كورد له‌توركیا‪.‬‬ ‫پشێوی‌و ئ���اژاو ‌ه ه��ه‌ر ل��ه س��ه‌ره‌ت��ای‬ ‫جه‌نگی جیهانی كوردستانی ئێرانیشی‬ ‫گ��رت��ه‌و ‌ه ب�� ‌ه ج��ۆرێ��ك روس���ه‌ك���ان ل ‌ه‬ ‫ش��اره‌ك��ان��ی (وان ـ��ـ م��ه��اب��اد ـ��ـ شنۆ)‬ ‫ك��وش��ت��ارگ��ه‌ی گ���ه‌وره‌ی���ان خوڵقاندو‬ ‫س��������ه‌ره‌ڕای ئ������ه‌وه‌ی ت���ورك���ه‌ك���ان‌و‬ ‫روس��ه‌ك��ان ده‌ی��ان��وی��س��ت ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫خۆیان ب ‌ه ت��ه‌واوی بسه‌پێنن به ‌سه‌ر‬ ‫باكوورو رۆژئاوای ئێران‪)16(.‬‬ ‫رێ���ک���ک���ه‌وت���ن���ن���ام���ه‌و پ��ه‌ی��م��ان��ن��ام��ه‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌کان‬ ‫بۆ دابه‌شکردنی کوردستان‬ ‫هێشتا جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م كۆتایی‬ ‫نه‌هاتبوو ده‌وڵ��ه‌ت�� ‌ه هاوپه‌یمانه‌كان‬ ‫ب�� ‌ه تایبه‌تی (ف��ه‌ره‌ن��س��ا ـ��ـ بریتانیا ــ‬ ‫ڕووسیا) كه‌وتن ‌ه خۆ بۆ دابه‌شكردنی‬ ‫ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌اڵتی ده‌وڵه‌تی‬ ‫عوسمانی‪ .‬دیار ‌ه شكست‌و الوازبوون‌و‬ ‫گ��ه‌ن��ده‌ڵ��ب��وون��ی ده‌وڵ��ه‌ت��ی عوسمانی‬ ‫هۆكارێك بوو بۆ ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كانی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪134‬‬

‫زلهێز ده‌ست له ‌كاروباری ده‌وڵه‌تی‬ ‫عوسمانی وه‌ربده‌ن‪ .‬هه‌ر وه‌كو محمد‬ ‫ره‌س��وڵ ه��اوار باسی ده‌ستێوه‌ردانی‬ ‫ده‌وڵه‌تان ده‌كات ل ‌ه كاروباری ده‌وڵه‌تی‬ ‫عوسمانیداو به‌جۆرێك‪ ،‬ك ‌ه ناوچه‌كانی‬ ‫ژێر ده‌سه‌اڵتی عوسمانی ب ‌ه توركیاو‬ ‫میسۆپۆتامیاو ناوچه‌كانی‌تری خاكی‬ ‫ع���ه‌ره‌ب ل��ه‌ژێ��ر ده‌س��ه‌اڵت��ی ت��ورك��دا‬ ‫بوون ئه‌م ناوچان ‌ه له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ناوچه‌یه‌كی پرپیت‌و به‌ره‌كه‌ت بوون‪،‬‬ ‫به‌اڵم خراپی به‌ڕێوه‌بردن ل ‌ه ده‌وڵه‌تی‬ ‫عوسمانیدا وای كردبوو‪ ،‬ك ‌ه میلله‌تانی‬ ‫ئه‌م ناوچان ‌ه برسی‌و دواكه‌وتووبن‌و‬ ‫س�����وود ل��� ‌ه س���ام���ان���ی واڵت���ه‌ك���ه‌ی���ان‬ ‫وه‌رن�� ‌هگ��رن‪ ،‬والتانی سه‌رمایه‌داری‌و‬ ‫رۆژئ����اواش‪ ،‬ك�� ‌ه م��اوه‌ی�� ‌هك��ی زۆرب��وو‬ ‫زان���ی���اری‪ ،‬ی��ان ده‌رب�����اره‌ی س��ام��ان‌و‬ ‫ئابووری‌و نه‌خشه‌ی ئه‌م واڵتانه‌یان‬ ‫گ����ۆڕی����ووه‌و ن��ه‌خ��ش��ه‌ی ئ��ه‌وه‌ش��ی��ان‬ ‫كێشابوو ده‌س��ت بگرن ب ‌ه سه‌ریداو‬ ‫ده‌ست وه‌ربده‌ن ل ‌ه كاروباری ناوخۆی‬ ‫ئه‌و واڵت��ان��ه‌ی‪ ،‬كه ‌له ‌ژێر ده‌سه‌اڵتی‬ ‫ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا بوون‪)17(.‬‬ ‫دی����ار ‌ه رێ��ك��ك��ه‌وت��ن��ن��ام��ه‌و په‌یماننام ‌ه‬ ‫نێو ده‌وڵ��ه‌ت��ی��ه‌ك��ان ب��ۆ دابه‌شكردنی‬ ‫ك���وردس���ت���ان ل��� ‌ه الی����ه‌ن ده‌وڵ��ه‌ت��ان��ی‬ ‫زل����ه����ێ����زه‌و ‌ه زۆر گ���رن���گ���ی ه���ه‌ی���ه‌‪،‬‬ ‫چ��ون��ك�� ‌ه ك��اری��گ��ه‌ری��ی ه��ه‌ن��دێ��ك ل��ه‌م‬ ‫رێككه‌وتننامان ‌ه هه‌تا ئێستاش ماو ‌ه ب ‌ه‬ ‫سه‌ر كوردستانه‌وه‌‪ ،‬چونك ‌ه هه‌ندێك‬

‫له‌م رێككه‌وتننامان ‌ه هه‌ندێك مادده‌ی‬ ‫گرنگی تێدای ‌ه ده‌رب����اره‌ی س��ن��وورو‬ ‫ناوچه‌ی كوردستان‌و مافی چ��اره‌ی‬ ‫خ��ۆن��ووس��ی��ن‪ .‬ب��ۆی�� ‌ه ل��ێ��ره‌دا ب��اس ل ‌ه‬ ‫ناوه‌رۆكی ئه‌م چوار رێككه‌وتننامه‌یه‌ی‬ ‫خواره‌وه‌ ده‌كه‌ین‪:‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬رێككه‌وتننامه‌ی سایكس ــ بیكۆ‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬كۆنگره‌ی ئاشتیی پاریس‪.‬‬ ‫سێیه‌م‪ :‬په‌یمانی سیڤه‌ر‪.‬‬ ‫چواره‌م‪ :‬رێككه‌وتاننامه‌ی لۆزان‪.‬‬ ‫باسی یه‌كه‌م‬ ‫رێككه‌وتننامه‌ی سایكس ــ بیكۆ‬ ‫رككه‌وتن نامه‌یه‌كی نهێنی بوو ل ‌ه شاری‬ ‫پترسپۆرگ (لینینگراد) مۆركرا له‌نێوان‬ ‫م��ارك سایكس ن��وێ��ن��ه‌ری بریتانیاو‬ ‫جۆرج بیكۆ كونسوڵی گشتی فه‌ره‌نسا‬ ‫ل��ه‌ ب���ه‌ی���روت‌و س���ازان���ۆف وه‌زی����ری‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی روسیای قه‌یسه‌ری له‌ساڵی‬ ‫‪ ،1916‬ئامانج له‌م رێككه‌وتننامه‌ی ‌ه بۆ‬ ‫داب��ه‌ش��ك��ردن��ی موڵكه‌كانی ده‌وڵ��ه‌ت��ی‬ ‫عوسمانی (كوردستان‌و ئه‌رمه‌نستان‌و‬ ‫خۆرهه‌اڵتی عه‌ره‌بی‌و ئه‌نادۆڵ) بوو‪.‬‬ ‫محمد ره‌س��وڵ ه��اوار ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا‬ ‫باسی نامه‌یه‌كی سازانۆف‌ی وه‌زیری‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی روسیای قه‌یسه‌ری ده‌كات‬ ‫كه‌ل ‌ه مانگی نیسانی ‪ 1916‬ناردبووی‬ ‫بۆ باڵوێزخانه‌ی فه‌ره‌نسا ل ‌ه پترۆگراد‬ ‫ب ‌ه ئاشكرا له‌م نامه‌یه‌دا باسی پشكی‬


‫‪135‬‬

‫روس��ی��ا ده‌ك���ات ل�� ‌ه ك��وردس��ت��ان به‌م‬ ‫شێوه‌یه‌‪- :‬‬ ‫‪١‬ـ���ـ پێویست ‌ه ن��اوچ��ه‌ی ئ����ه‌رزڕۆم‌و‬ ‫ت���راب���زۆن‌و وان‌و بدلیس ه��ه‌ت��ا ئه‌و‬ ‫شوێنه‌ی ئه‌كه‌وێت ‌ه رۆژئاوای ترابزۆن‬ ‫ل���ه س����ه‌ر ك���ه‌ن���اری ده‌ری������ای ره‌ش‬ ‫هه‌مووی بۆ روسیا دابنرێت‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ��ـ ده‌ب��ێ��ت ن��اوچ��ه‌ی ك��وردس��ت��ان ل ‌ه‬ ‫باشووری وان‌و به‌دلیسدا‪ ،‬ل ‌ه نێوانی‬ ‫م���وش‌و س��ع��رت‌و رووب����اری دجله‌و‬ ‫جه‌زیره‌ی ئیبن عومه‌ر‪ ،‬هێڵی لوتكه‌ی‬ ‫ئ���ه‌و ش��اخ��ان��ه‌ی ب�� ‌ه س���ه‌ر ع��م��ادی��ه‌دا‬ ‫ده‌ڕوان��ن له‌گه‌ڵ مه‌رگه‌وه‌ڕ‪ ،‬هه‌مووی‬ ‫بۆ روسیا ته‌رخان بكرێت‌و روسیاش‬ ‫به‌رامبه‌ر به‌مان ‌ه دان به‌وه‌دا ده‌نێت ئه‌و‬ ‫ناوچانه‌ی كه‌وتوونه‌ت ‌ه نێوان (ئاله‌داخ‬ ‫ــ قیسه‌ری ــ خ��رب��وگ) ه��ه‌م��ووی بۆ‬ ‫فه‌ره‌نسا ده‌بێت‪.‬‬ ‫‪٣‬ــ روسیا به‌وپه‌ڕی توندوتیژییه‌و ‌ه‬ ‫ب��ه‌رام��ب��ه‌ر ه��ه‌ر هه‌وڵێكی فه‌ڕه‌نسا‬ ‫ده‌وه‌ستێ‌و پێ له سه‌ر ئه‌و ‌ه داده‌گرێت‪،‬‬ ‫كه ‌نابێت هیچ به‌شێك ل ‌ه كوردستان‪،‬‬ ‫ب ‌ه تایبه‌تی خۆرئاوای توركیا‪ ،‬بدرێت‬ ‫به‌ فه‌ره‌نسا‪)18(.‬‬ ‫ره‌ف��ی��ق حیلمی ل�� ‌ه ی��ادداش��ت��ه‌ك��ه‌ی��دا‬ ‫باسی ن��اوه‌رۆك��ی په‌یمانی سایكس‬ ‫بیكۆ ب��ه‌م ش��ێ��وه‌ی�� ‌ه ده‌ك����ات‪ .‬ب��ه ‌پێی‬ ‫ئیتیفاقی (ب��ه‌دزی)(‪ ،)19‬سایكس بیكۆ‬ ‫ئ��ه‌و واڵت��ان��ه‌ی ‌ل�� ‌ه ئه‌نجامی ش��ه‌ڕی‬ ‫گه‌وره‌دا ل ‌ه ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی‬

‫ئه‌سێنرایه‌وه‌ ده‌كرا به‌ پێنج ناوچه‌وه‌‪:‬‬ ‫‪١‬ـ��ـ ب�� ‌ه ن��اوچ��ه‌ی س���ور‪ :‬ن��او ده‌ب��رێ��ت‬ ‫راسته‌و راست ده‌خرێت ‌ه ژێر ئیداره‌ی‬ ‫بریتانیاوه‌‪ .‬ناوچه‌كانی به‌غداو به‌سر ‌ه‬ ‫ل�� ‌ه ع��ی��راق‌و ب��ه‌ن��ده‌ر ‌ه زه‌ریاییه‌كانی‬ ‫حه‌یفاو عه‌كا له‌ فه‌له‌ستین‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ ناوچه‌ی شین راسته‌و راس��ت له‬ ‫‌ژێ��ر ئ��ی��داره‌ی حكومه‌تی فه‌ره‌نسادا‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬كه‌كلیكاو به‌شێك له‌ئه‌نادۆڵ‌و‬ ‫پ��ارچ��ه‌ی��ه‌ك ل�� ‌ه رۆژئ����اوای سوریه‌ی‬ ‫به‌رده‌كه‌وێت‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ���ـ ب�� ‌ه ن���اوچ���ه‌ی (أ) ن��اوده‌ب��رێ��ت‌و‬ ‫پارچه‌یه‌ك ده‌بێت له‌و ئیمپراتۆریه‌ته‌ی‬ ‫ع��ه‌ره‌ب‪ ،‬ك ‌ه ده‌خرێت ‌ه ژێر چاودێری‬ ‫(ف��ه‌ره‌ن��س��ا)و وی�لای��ه‌ت�� ‌هك��ان��ی (ش���ام)‬ ‫و ح��ه‌ل��ه‌ب‌و (م��وس��ڵ) ده‌ك��ه‌وێ��ت�� ‌ه ئه‌م‬ ‫ناوچه‌یه‌‪.‬‬ ‫‪٤‬ــ به ‌ناوچه‌ی (ب) ناو ئه‌برێت‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫زه‌ریاكانی نێوان فه‌له‌ستین‌و عیراق‌ی‬ ‫تێده‌كه‌وێت‪ .‬ئه‌میش پارچه‌یه‌كی ئه‌و‬ ‫ئیمپراتۆریه‌ت ‌ه عه‌ره‌به‌‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه ده‌خرێت ‌ه‬ ‫ژێر چاودێریی حكومه‌تی بریتانی‪.‬‬ ‫‪٥‬ــ ناوچه‌یه‌كی ب��ۆره‌‪ ،‬ك ‌ه فه‌له‌ستینی‬ ‫ب�����ه‌رده‌ك�����ه‌وێ�����ت‌و ده‌خ���رێ���ت���ه‌ ژێ���ر‬ ‫ئیداره‌یه‌كی دوه‌لی‪)20(.‬‬ ‫به‌اڵم ل ‌ه ئۆكتۆبه‌ری ‪ 1917‬ل ‌ه روسیا‬ ‫ش���ۆڕش���ی ئ��ۆك��ت��ۆب��ه‌ر رووی������دا‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ئ��ه‌م شۆڕش ‌ه ب��وو ‌ه ه��ۆی رووخانی‬ ‫رژێمی روسیای قه‌یسه‌ری‪ .‬سه‌رانی‬ ‫ش��ۆرش هاتن ‌ه سه‌ر حوكم‌و ئه‌مه‌ش‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪136‬‬

‫بوو ب ‌ه هۆی كشانه‌وه‌ی روسیا له‌و‬ ‫هاوپه‌یمانێتی یه‌‪ ،‬وات ‌ه كشانه‌وه‌ی ل ‌ه‬ ‫سایكس بیكۆ‪ ،‬شۆرشی ئۆكتۆبه‌ری‬ ‫‪ 1917‬بوو ب ‌ه هۆی كشانه‌وه‌ی روسیا‬ ‫ل�� ‌ه ج��ه‌ن��گ��ی جیهانی ی��ه‌ك��ه‌م‌و ب��وو ‌ه‬ ‫هۆی گه‌رانه‌وه‌ی هێزه‌كانی روسیا ل ‌ه‬ ‫رۆژهه‌اڵتی ئه‌نادۆڵ‌و رۆژئاوای نێوان‌و‬ ‫باكوری عێراق ئه‌مه‌ش بوو ب ‌ه هۆی‬ ‫گۆڕانكاری ل ‌ه بارودۆخی سه‌ربازی‌و‬ ‫سیاسی ل ‌ه كوردستان‌و ناوچه‌كانی‬ ‫ده‌وروب����ه‌ری‪ ،‬چونك ‌ه ئ��ه‌م شكست‌و‬ ‫ك��ش��ان��ه‌وه‌ی��ه‌ی روس��ی��ا ن��ه‌ب��وو ‌ه هۆی‬ ‫سوككردنی ته‌نگژه‌كانی بارودۆخی‬ ‫كورد‪ ،‬به‌ڵكو بارودۆخه‌كه‌ی ئاڵۆزتر‬ ‫كرد‪ ،‬چونك ‌ه حكومه‌ته‌كه‌ی (توركیای‬ ‫ف��ه‌ت��ات)وای ده‌بینێ‪ ،‬ك ‌ه داڕووخ��ان��ی‬ ‫به‌ره‌ی روسیا ده‌رفه‌ت ‌ه بۆ داڕووخانی‬ ‫ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی‌و گۆڕینی‬ ‫رێڕه‌وی رووداوه‌كان ل ‌ه به‌رژه‌وه‌نده‌ی‬ ‫خۆی‌و ده‌ست گرتن به ‌سه‌ر هه‌موو‬ ‫ئ���ه‌و ن��اوچ��ان��ه‌ی‪ ،‬ك�� ‌ه ك����وردی ت��ی��ادا‬ ‫نیشته‌جێیه‪)21(‌.‬‬ ‫ده‌رب�����اره‌ی هه‌ڵوێستی ده‌وڵ��ه‌ت��ان��ی‬ ‫(روسیا ــ بریتانیا ــ فه‌ره‌نسا) ل ‌ه مه‌ڕ‬ ‫په‌یمانی سایكس ــ بیكۆو دابه‌شكردن‬ ‫ده‌وڵه‌تی عوسمانی محه‌مه‌د ره‌سول‬ ‫هاوار ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا به‌م شێو ‌ه باسی‬ ‫هه‌وڵویستی هه‌ر یه‌ك له‌م ده‌وڵه‌تان ‌ه‬ ‫ده‌كات‪ ،‬روسیای قه‌یسه‌ری ل ‌ه مێژوو‬ ‫بوو ده‌گ��ه‌ڕا بۆ ده‌رفه‌تێك ده‌سه‌اڵتی‬

‫سیاسی‌و ئابووری خۆی له‌ناو واڵتی‬ ‫عوسمانیدا به‌هێز بكات‌و بۆ مه‌به‌ست ‌ه‬ ‫گه‌لێك قونسوڵخانه‌ی له‌ناوچه‌كانی‬ ‫سه‌رسنور له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی عوسمانیی‬ ‫دام���ه‌زران���دب���وو‪ ،‬ب��ری��ت��ان��ی��اش ل��ه‌گ��ه‌ڵ‬ ‫فه‌ره‌نسا‪ ،‬ك ‌ه سیاسه‌تیان له ‌یه‌كتره‌و ‌ه‬ ‫ن���زی���ك ب������وو‪ ،‬ده‌س���ت���ی���ان ك�����رد ب�� ‌ه‬ ‫ئاماده‌كردنی نه‌خشه‌یه‌ك بۆ ده‌ست‬ ‫گرتن به ‌س��ه‌ر هه‌ندێ له‌ناوچه‌كانی‬ ‫ده‌وڵه‌تی عوسمانی‪ ،‬ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ك‬ ‫په‌یمانی سایكس ـ��ـ بیكۆ ب���وو‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫بریتانیا‌و فه‌ره‌نسا نه‌یان توانی به‌بێ‬ ‫به‌شداربوونی روسیا ئه‌م كار ‌ه ئه‌نجام‬ ‫بده‌ن‪)22(.‬‬ ‫سه‌الم ناوخۆش ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا باسی‬ ‫هۆكاری ب��ه‌ش��داری پێكردنی روسیا‬ ‫ده‌كات له‌الیه‌ن بریتانیاو فه‌ره‌نساو ‌ه‬ ‫له‌م رێككه‌وتن نامه‌ی ‌ه به‌جۆرێك‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫روسیا ده‌ورێكی زۆر سه‌ره‌كی هه‌بوو‬ ‫ب ‌ه حوكمی ئ��ه‌وه‌ی هه‌ندێك ناوچه‌ی‬ ‫ده‌وڵه‌وتی عوسمانی ل ‌ه ژێر ده‌ستی‬ ‫روس��ی��ادا ب���وو‪ ،‬س����ه‌ره‌ڕای ئ��ه‌وه‌ش‬ ‫روسیا له‌گه‌ڵ ئه‌رمه‌ن‌و كورد جۆره‌ها‬ ‫هاوپه‌یمانیه‌كی هه‌بوو‪ ،‬ل ‌ه هه‌مووشی‬ ‫گ��رن��گ��ت��ر ئ���ه‌وه‌ب���وو روس���ی���ا چ���اوی‬ ‫بڕیبوو ‌ه به‌شی باكوری كوردستان‬ ‫ئ����ه‌م ن���اوچ���ه‌ی���ه‌ش ب���ۆ داگ���ی���رك���ردن‬ ‫سه‌باره‌ت ب ‌ه روسیا ئاسانتر بوو بۆ‬ ‫ئینگلیزو ف��ه‌ره‌ن��س��ا‪ ،‬بۆی ‌ه ه���ه‌ردووال‬ ‫(بریتانیا ــ فه‌ره‌نسا) بیریان كرده‌وه‌‪،‬‬


‫‪137‬‬

‫ك ‌ه روسیاش بكه‌ن ‌ه هاوپه‌یمانی خۆیان‬ ‫له‌و پرۆژ ‌ه ئیستعماریه‌دا‪)23(.‬‬ ‫باسی دووه‌م‬ ‫كۆنگره‌ی ئاشتی پاریس‬ ‫ئ��ه‌م كۆنگره‌ی ‌ه دوای كۆتایی هاتن‬ ‫ب��� ‌ه ج��ه‌ن��گ��ی ی���ه‌ك���ه‌م���ی ج��ی��ه��ان ل ‌ه‬ ‫پاریسی پایته‌ختی فه‌ره‌نسا ل ‌ه ‪6‬ی‬ ‫شوباتی ‪ 1919‬به‌سترا‪ ،‬ئامانجیش ل ‌ه‬ ‫به‌ستنی ئ��ه‌م كۆنگره‌ی ‌ه چه‌سپاندنی‬ ‫ئاشتی ب��وو ل ‌ه جیهان‌و ئ��اوڕدان��ه‌و ‌ه‬ ‫ب��وو ل�� ‌ه ناوچه‌كانی ژێ��ر ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫ده‌وڵه‌ت ‌ه تێكشاكاوه‌كانی جه‌نگ‪ ،‬له‌و‬ ‫ك��ۆن��گ��ره‌ی��ه‌ش��دا ن��وێ��ن��ه‌ری زۆرب���ه‌ی‬ ‫واڵتانی جیهان‌و گ��ه‌الن به‌شدارییان‬ ‫كرد‪ ،‬گه‌لی كوردیش بۆ ئه‌و كۆنگره‌ی ‌ه‬ ‫(جه‌نراڵ شه‌ریف پاشا)(‪ )24‬بووه‌ت ‌ه‬ ‫نوێنه‌ری‪ ،‬ك ‌ه راپۆرتێكی پێشكه‌ش ب ‌ه‬ ‫كۆنگر ‌ه كرد‪)25(.‬‬ ‫پ��رۆف��ی��س��ۆر دك��ت��ۆر وه‌دی���ع ج��وه‌ی��د ‌ه‬ ‫له ‌كتێبه‌كه‌یدا باسی ن��اوه‌رۆك��ی ئه‌م‬ ‫راپ��ۆرت�� ‌ه ده‌ك���ات ك��ه‌ل��ه‌چ��ه‌ن��د خاڵێك‬ ‫پێكهاتووه‌‪ ،‬ك ‌ه ئه‌مانه‌ن‪:‬‬ ‫‪١‬ــ دانپیانانی ئۆتۆنۆمیه‌كی به‌رفراوان‬ ‫ل ‌ه كوردستاندا ‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ���ـ راگ��ه‌ی��ان��دن��ی ده‌س��ت��ب��ه‌ج��ێ��ی ئ��ه‌و‬ ‫یاسایانه‌ی پێویست ‌ه وه‌ك ده‌رئه‌نجامی‬ ‫ئه‌و بڕیاره‌ی پێشوو ده‌ربكرێت‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ��ـ جێبه‌جێكردنی هه‌موو ئ��ه‌و كارو‬

‫پابه‌ندیانه‌ی ل ‌ه ئاكامی ئه‌و یاسایه‌و ‌ه‬ ‫دێن ‌ه ئ��ارا به‌شێوه‌یه‌كی رێ��ك‌و پێك‌و‬ ‫خاوه‌خاونه‌كردن تیایدا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫‪٤‬ـ��ـ ك��ورده‌ك��ان پابه‌ند ده‌ب��ن ب��ه‌وه‌ ‌‬ ‫وه‌ك به‌شێك ل ‌ه ئیمپراتۆری عوسمانی‬ ‫ب��م��ێ��ن��ن��ه‌وه‌و ل��ه‌پ��ێ��ن��او دان��پ��ی��ان��ان ب ‌ه‬ ‫سه‌روه‌ری سوڵتان خه‌لیفه‌دا به‌رده‌وام‬ ‫بن‪)26(.‬‬ ‫دی��ار ‌ه شه‌ریف پاشا رۆل‌و چاالكی‬ ‫زۆری هه‌بوو ‌ه ل ‌ه كۆنگره‌ی ئاشتی‬ ‫پاریس‌و په‌یمانی سیڤه‌ردا‪ ،‬مامۆستا‬ ‫ره‌س��ول ه��اوار ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا باسی‬ ‫ک ل�� ‌ه چ��االك��ی�� ‌هك��ان��ی ش��ه‌ری��ف‬ ‫ه��ه‌ن��دێ�� ‌‬ ‫پاشا ده‌كات‌و ئاماژه‌ش به‌و ‌ه ده‌دات‪،‬‬ ‫ك�� ‌ه ش��ه‌ری��ف پ��اش��ا س��اڵ��ێ��ك ب��اڵ��وێ��ز‬ ‫بوو ‌ه ل ‌ه ستۆكۆڵهم‌و هه‌وڵێكی زۆری‬ ‫داوه‌‪ ،‬ك�� ‌ه پ��ه‌ی��وه‌ن��دی ب�� ‌ه وه‌زاره‌ت����ی‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی فه‌ره‌نسا ب��ك��ات‌و خانیان‬ ‫ب���دات‪ ،‬ك�� ‌ه پشتگیری ك��ورد بكه‌ن ل ‌ه‬ ‫داخوازییه‌كانیاو ل ‌ه فه‌ره‌نسیه‌كانی‬ ‫گه‌یاندووه‌‪ ،‬ك ‌ه كورد ئاماده‌ی ‌ه هاوكاری‬ ‫له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ت ‌ه سوێندخۆره‌كان بكات‪،‬‬ ‫ه��ه‌روه‌ه��ا شه‌ریف پاشا ته‌قه‌الیه‌كی‬ ‫زۆری داوه‌‪ ،‬ك ‌ه دۆستایه‌تی‌و هاوكاری‬ ‫نێوانی ك���وردو ئ��ه‌رم��ه‌ن به‌جۆرێك‪،‬‬ ‫ك�� ‌ه ئ��ه‌و ناكۆكییه‌ی ج���اران به‌هۆی‬ ‫توركه‌كانه‌و ‌ه په‌یدا ببو نه‌ی هێڵێ‌و ئه‌و‬ ‫ته‌قه‌الیه‌ی توركه‌كانی پوچه‌ڵ كرده‌وه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه ده‌یانویست پاكان ‌ه بۆ خۆیان ل ‌ه‬ ‫كوشتاری ئه‌رمه‌نیه‌كاندا ب�� ‌ه له‌شی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪138‬‬

‫كوردا بسوون‪)27(.‬‬ ‫هه‌وره‌ها پێشنیازی كردووه‌‪ ،‬ك ‌ه تاك ‌ه‬ ‫رێگه‌یه‌ك ب��ۆ ب��ه‌رپ��اك��ردن��ی ئ��ارام��ی‌و‬ ‫ئاسایش ل ‌ه ناوچه‌كه‌دا ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه چ‬ ‫ك��وردو چ ئه‌رمه‌نی هه‌ر یه‌كه‌یان ل ‌ه‬ ‫خاكی خۆیدا مافی نه‌ته‌وایه‌تی خۆی‬ ‫بدرێتێ‌و ه���ه‌ردوو الی��ان وه‌ك ئه‌ك‬ ‫س��ه‌ی��ر ب��ك��رێ��ن‪ )4(.‬ه��ه‌روه‌ه��ا ل�� ‌ه ‪6‬ی‬ ‫ش��وب��ات��ی ‪ 1919‬ج��ه‌ن��ه‌راڵ شه‌ریف‬ ‫پاشا چاوی ب ‌ه سه‌رۆكی كۆنگره‌كه‌‌و‬ ‫سه‌رۆك وه‌زیرانی فه‌ره‌نسا كه‌وت‌و‬ ‫له سه‌ر مافی ئۆتۆنۆمی بۆ گه‌لی كورد‬ ‫بیرو رای ئاڵوگۆڕ كرد‪ ،‬به‌اڵم كۆنگره‌ك ‌ه‬ ‫ب ‌ه هیچ شێوازێك ئاوڕی ل ‌ه مافی گه‌لی‬ ‫كورد نه‌دایه‌وه‌‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا مافی گه‌النی‬ ‫ئ��ه‌رم��ه‌ن‌و ع���ه‌ره‌ب ل��ه‌ب��ه‌رچ��او گیرا‪،‬‬ ‫چونك ‌ه كورد ل ‌ه جه‌نگه‌كه‌دا ل ‌ه به‌ره‌ی‬ ‫ده‌وڵه‌تانی ناوه‌ند بوو‪)29(.‬‬ ‫باسی سێیه‌م‬ ‫په‌یمانی سیڤه‌رو ده‌رئه‌نجامه‌كانی‬ ‫دیار ‌ه ل ‌ه دوای كۆتایی هاتنی جه‌نگی‬ ‫جیهانی یه‌كه‌م ‪ 1914‬ــ ‪1918‬كۆنگره‌ی‬ ‫سیڤه‌ر له ‪10‬ی ئابی ‪ 1920‬به‌سترا له‬ ‫‌نێوان ده‌وڵه‌تانی (توركیا ــ بریتانیا ــ‬ ‫فه‌رنسا ــ ئیتاڵیا ــ ژاپۆن ــ ئه‌رمه‌نستان‬ ‫ــ به‌لجیكا ــ یۆنان – پۆله‌ندا ــ پرتوگال‬ ‫ــ رۆمانیا ــ سربیا ــ كرواتیا ــ سلوانیا‬ ‫ــ چیكۆسلۆڤاكیا ــ حیجاز)‪ ،‬ویالیه‌ت ‌ه‬

‫ی��ه‌ك��گ��رت��ووه‌ك��ان��ی ئ��ه‌م��رك��اش وه‌ك‬ ‫چاودێر دانرا‪ ،‬له‌م كۆنگره‌یه‌شدا بوار‬ ‫ب ‌ه ج��ه‌ن��راڵ شه‌ریف پاشا درا وه‌ك‬ ‫نوێنه‌ری كورد به‌شداریی كۆنگره‌ك ‌ه‬ ‫بكات‪ ،‬ئامانج ل ‌ه به‌ستنی ئه‌م كۆنگره‌ی ‌ه‬ ‫چ��اره‌س��ه‌رك��ردن��ی ك��ێ��ش��ه‌ی واڵت��ان��ی‬ ‫هاوپه‌یمان ب��وو ل�� ‌ه جه‌نگی جیهانی‬ ‫یه‌كه‌م‪ ،‬ك ‌ه ب ‌ه واڵتانی براوه‌ی جه‌نگ‬ ‫ن��اس��ران ب��ۆ ئ���ه‌وه‌ی ل��ه‌رێ��گ��ه‌ی ئه‌م‬ ‫رێككه‌وتن نامه‌یه‌و ‌ه به‌شی خۆیان ل ‌ه‬ ‫خ��اك‌و سامانی ده‌وڵه‌تانی دۆراوی‬ ‫جه‌نگ پێ بدرێت‪)30(.‬‬ ‫ئ���ه‌م رێ��ك��ك��ه‌وت��ن ن��ام��ه‌ی��ه‌ش ل��ه ‪432‬‬ ‫مادد ‌ه پێكهاتبوو مادده‌كانی ‪،63 ،62‬‬ ‫‪ 64‬ده‌رباره‌ی مه‌سه‌له‌ی كورد بوون‬ ‫ناوه‌رۆكی ئه‌و سێ مادده‌یه‌ش ئه‌مان ‌ه‬ ‫بوون‪:‬‬ ‫م����ادی ‪ :62‬ل��ی��ژن��ه‌ی��ه‌ك��ی س��ێ قۆڵی‬ ‫پێكدێت ب��اره‌گ��اك��ه‌ی ل�� ‌ه ئه‌سته‌مبوڵ‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬ئه‌و لیژنه‌ی ‌ه له ‌الیه‌ن بریتانیاو‬ ‫ف��ه‌ره‌ن��س��او ئیتالیاو نوێنه‌ری ك��ورد‬ ‫دروس���ت ده‌ك��رێ��ت ب��ۆ ئاماده‌كردنی‬ ‫پ��رۆژه‌ی ئۆتۆنۆمییه‌كی ده‌ڤه‌ریی بۆ‬ ‫ن��اوچ�� ‌ه ك��وردی��ه‌ك��ان ل�� ‌ه دوای شه‌ش‬ ‫مانگ ل ‌ه مۆركردنی ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌‪،‬‬ ‫س��ن��ووری ئ��ه‌و ن��اوچ�� ‌هی��ه‌ش بریتیی ‌ه‬ ‫ل�� ‌ه رۆژه���ه‌اڵت���ی ف���ورات و ب��اش��وری‬ ‫رۆژئ��اوای سنوری توركیاو سوریاو‬ ‫میزۆ پۆتامیا كه‌ل ‌ه پ��ه‌ر ‌هگ��راف��ی (‪)2‬‬ ‫ی به‌ندی (‪ )27‬ده‌ستنیشان ك��راوه‌‪،‬‬


‫‪139‬‬

‫ئه‌گه‌ر له‌كاتێكشدا ئه‌و لیژنه‌ی ‌ه له‌هه‌ر‬ ‫مه‌سه‌له‌یه‌ك نه‌گه‌یشتن ‌ه ئه‌نجامێك‬ ‫ئه‌وا هه‌ریه‌ك ‌ه راپۆرتی خۆی به‌رامبه‌ر‬ ‫ئه‌و مه‌سه‌له‌ی ‌ه ده‌داته‌و ‌ه حكومه‌ته‌كه‌ی‪،‬‬ ‫ل��ه‌و پ���رۆژه‌ی���ه‌دا پێویست ‌ه ره‌چ���اوی‬ ‫ت��ه‌واوی مافه‌كانی ره‌گ���ه‌زی‌و ئایینی‬ ‫كلدان‌و ئاشوورو كه‌مایه‌تیه‌كانی‌تری‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی‌و مه‌زهه‌بی بكرێت له ‌نێو‬ ‫ئه‌و سنووره‌ی له سه‌رو دیاری كرا‪،‬‬ ‫بۆ ئ��ه‌و مه‌به‌سته‌ش لیژنه‌یه‌كی‌تری‬ ‫پێكهاتوو ‌ه ل ‌ه به‌ریتانی‌و فه‌ره‌نسی‌و‬ ‫ئیتاڵی‌و فارسی‌و ك��وردی سه‌ردانی‬ ‫مه‌یدانی ده‌كه‌ن بۆ هه‌ر ده‌ستكارییه‌ك‬ ‫ئه‌گه‌ر پێویست بكات ل ‌ه سنوره‌كانی‬ ‫توركیا ‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و سنور ‌ه له‬ ‫‌ژێر مه‌رجه‌كانی ئه‌و په‌یماننامه‌ی ‌ه هه‌تا‬ ‫سنوری فارس‪)31(.‬‬ ‫به‌ندی (‪ :)63‬له‌و ساته‌و ‌ه حكومه‌تی‬ ‫عوسمانی ت��ورك��ی پ��ه‌ی��م��ان ده‌دا ب ‌ه‬ ‫قایلبونی به‌و بڕیارانه‌ی كه‌ل ‌ه هه‌ردوو‬ ‫ل��ی��ژن��ه‌ی ئ��ام��اژ ‌ه پ��ێ��ك��راو ل�� ‌ه ب��ه‌ن��دی‬ ‫(‪ )62‬هاتوو ‌ه ل ‌ه ماوه‌ی سێ مانگیش‬ ‫جێبه‌جێیان ده‌كات‪ ،‬له‌دوای جاڕدانی‪.‬‬ ‫به‌ندی (‪ :)64‬له ‌دوای ساڵێك ئه‌گه‌ر‬ ‫زۆرب��ه‌ی گه‌لی كورد له‌و سنووره‌ی‬ ‫ل�� ‌ه ب���ه‌ن���دی(‪ )62‬دی���اری ك���را‪ ،‬داوای‬ ‫س���ه‌رب���ه‌خ���ۆی���ی‪ ،‬ی���ان ل��� ‌ه ك��ۆم��ه‌ڵ��ه‌ی‬ ‫ن���ه‌ت���ه‌وه‌ك���ان (ع��ص��ب�� ‌ة ااڵم����م) ك��ردو‬ ‫ب��ی��ان��ه‌وێ��ت ل�� ‌ه ت��ورك��ی��ا ج��ی��اب��ب��ن��ه‌وه‌‪،‬‬ ‫كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كانیش زانییان ئه‌وان ‌ه‬

‫ده‌ت��وان��ن ئ��ه‌و سه‌ربه‌خۆیی ‌ه به‌ڕێو ‌ه‬ ‫ببه‌ن ئه‌و ‌ه ده‌بێت توركیا دانیان پێدا‬ ‫بنێت‌و ل ‌ه هه‌موو مافه‌كانی خۆی له‌و‬ ‫ناوچان ‌ه ده‌ست هه‌ڵبگرێت‌و ورده‌كاری‬ ‫ئ���ه‌و ده‌س����ت ه��ه‌ڵ��گ��رت��ن��ه‌ش ب��اب��ه‌ت��ی‬ ‫رێككه‌وتنێكی تایبه‌تی ده‌بێت ل ‌ه نێوان‬ ‫هاوپه‌یمانان‌و توركیا‪ ،‬ئ��ه‌و كاته‌ش‬ ‫هێز ‌ه سه‌ره‌كیه‌كانی هاوپه‌یمانان هیچ‬ ‫رێگری یه‌ك ناكه‌ن ل ‌ه تێكه‌ڵبوونێكی‬ ‫ئ�����اره‌زوم�����ه‌ن�����دان�����ه‌ی ئ�����ه‌و ب��ه‌ش�� ‌ه‬ ‫كوردستانه‌ی ل ‌ه ویالیه‌تی موسڵ‌ ‌ه بۆ‬ ‫ئه‌و ده‌وڵه‌ت ‌ه كوردی ‌ه سه‌ربه‌خۆیه‌ی‬ ‫دروست ده‌بێت‪)32(.‬‬ ‫ده‌رئه‌نجامی په‌یمانی سیڤه‌ر‬ ‫ب��ه‌ن��ده‌ك��ان��ی ‪64 ،63 ،62‬ی سیڤه‌ر‬ ‫جێبه‌جێ نه‌كرا له‌به‌ر دوو هۆكار‪ :‬وه‌كو‬ ‫محمد ره‌س��وڵ ه��اوار ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا‬ ‫ب��اس��ی ده‌ك�����ات‪ :‬ه���ۆك���اری ن��اوه‌ك��ی‪/‬‬ ‫كه‌مته‌رخه‌می كوردو كێشه‌ی كورد ل ‌ه‬ ‫نێوخۆیدا له‌و كاته‌دا ب ‌ه هۆی ناكۆكی‌و‬ ‫به‌ربه‌ره‌كانێی ناوخۆی كورده‌كان ل ‌ه‬ ‫ب��اك��وری ك��وردس��ت��ان‪ ،‬ئ��ه‌م��ه‌ش ب��وو ‌ه‬ ‫ه��ۆی ئ���ه‌وه‌ی‪ ،‬ك�� ‌ه توركیای كه‌مالی‬ ‫زۆر سوود له‌و ناكۆكیی ‌ه وه‌ربگرێت‌و‬ ‫ده‌س�����ت ل��� ‌ه ك�����اروب�����اری ن���اوخ���ۆی‬ ‫كورده‌كان وه‌ربدات‪)33(.‬‬ ‫ه��ۆك��اری ده‌ره‌ك���ی‪ /‬ه��ۆك��اری بێگانه‌‪:‬‬ ‫هه‌ر وه‌ك چۆن كه‌مته‌رخه‌می ل ‌ه بایه‌خ‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪140‬‬

‫نه‌دان ب ‌ه سه‌رگرتنی مادده‌كانی سیڤه‌ر‬ ‫له‌كاتی خۆیدا هۆیه‌كی سه‌ره‌كی بوو ‌ه‬ ‫بۆ له‌كیسچوونی ئه‌و هه‌ل‌و ده‌رفه‌ت ‌ه‬ ‫بۆ كورد‪ ،‬ل ‌ه هه‌مان كاتدا هه‌ڵوێستی‬ ‫ده‌وڵه‌ت ‌ه هاوپه‌یمانه‌كانیش به‌رامبه‌ر‬ ‫ب ‌ه كوردو رووداوه‌كانی دوای سیڤه‌ر‪،‬‬ ‫وه‌كو هه‌ڵوێستی توركه‌كانی پاشماوه‌ی‬ ‫خه‌الفه‌تی عوسمانی ل ‌ه ئه‌سته‌مبوڵ به‬ ‫‌ه��ۆی ئ��ه‌وه‌ی دوای جه‌نگی جیهانی‬ ‫یه‌كه‌م پاشماوه‌ی خه‌الفه‌تی عوسمانی‬ ‫الواز بوو بوو ده‌وڵه‌تانی هاوپه‌یمانی‬ ‫ده‌ستیان گرتبوو به‌سه‌ر كاروباره‌كانی‬ ‫ئه‌سته‌مبوڵ‌و هه‌ڵوێستی كه‌مالیه‌كانیش‬ ‫وه‌كو هۆكارێكی بێگان ‌ه یه‌كێكی‌تر ‌ه ل ‌ه‬ ‫هۆكاره‌كانی سه‌رنه‌گرتنی په‌یمانی‬ ‫سیڤه‌ر‪ ،‬چونك ‌ه كه‌ماییه‌كان نوێنه‌ریان‬ ‫ل ‌ه كۆنگره‌ی سیڤه‌ردا ئاماد ‌ه نه‌بوو‬ ‫بێگومان ناوه‌رۆكی په‌یمانه‌ك ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫ب��ی��روب��اوه‌ڕو بۆچوونی كه‌مالیه‌كان‬ ‫ی��ه‌ك��ی ن���ه‌ده‌گ���رت���ه‌و ‌ه ه���ه‌ر ب��ۆی�� ‌ه له‬ ‫س��ه‌ره‌ت��او ‌ه دژی په‌یمانه‌ك ‌ه ب��وون‪،‬‬ ‫ده‌رب������اره‌ی ه��ه‌ڵ��وێ��س��ت��ی حكومه‌تی‬ ‫بریتانیاش وه‌كو هۆكارێك ئینگلیزه‌كان‬ ‫بۆ سه‌رگرتنی مه‌به‌سته‌كانی خۆیان‬ ‫وه‌كو شتێكی ته‌كتیكی مه‌به‌ستیان بوو ‌ه‬ ‫ئ��ه‌و په‌یمان ‌ه مۆربكرێت بۆ گه‌یشتن‬ ‫به‌و ستراتیجیه‌ته‌ی نه‌خشه‌ی بۆكێش‬ ‫بوو‪ .‬هه‌روه‌ها هه‌ڵوێستی حكومه‌تی‬ ‫فه‌ره‌نساو ئیتاڵیاش یه‌كێكی‌تر ‌ه له‌م‬ ‫هۆكارانه‌‪ ،‬چونك ‌ه فه‌ره‌نساو ئیتاڵیا‬

‫ل�����ه‌دوای پ��ه‌ی��م��ان��ی س��ی��ڤ��ه‌ر ساتێك‬ ‫بۆیان ده‌رك���ه‌وت حكومه‌تی بریتانیا‬ ‫نه‌خشه‌ی ئ��ه‌وه‌ی كێشابوو‪ ،‬ك ‌ه ببێت‬ ‫ب ‌ه ده‌سه‌اڵتدار ل ‌ه هه‌موو ناوچه‌كه‌دا‬ ‫بۆی ‌ه كه‌وتن ‌ه به‌ربه‌ره‌كانێی بریتانیا‬ ‫ل�� ‌ه س��ی��اس��ه‌ت��ه‌ك��ان��ی��ان��دا ل��ه‌ن��اوچ��ه‌ی‬ ‫رۆژه���ه‌اڵت‪ ،‬س��ه‌ب��اره‌ت به‌هه‌ڵوێستی‬ ‫سۆڤیه‌ت‪ ،‬ئه‌وه‌بوو سۆڤیه‌ت له ‌دوای‬ ‫جه‌نگ وازی له‌و به‌ش ‌ه هێنابوو‪ ،‬كه‬ ‫‌به ‌پێی په‌یمانی سایكس ــ بیكۆ بۆ‬ ‫روسیای قه‌یسه‌ری ته‌رخان كرابوو‬ ‫دژای���ه‌ت���ی ده‌وڵ���ه‌ت���ان���ی ه��اوپ��ه‌ی��م��ان��ی‬ ‫ده‌ك���ردو ب ‌ه ئیمپریالیزم‌و داگیركه‌ر‬ ‫ناوی ده‌بردن ‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی ل�� ‌ه ش��ه‌ڕی جیهانی یه‌كه‌مدا‬ ‫به‌شداریی نه‌كردبوو‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه دوای‬ ‫جه‌نگ‪ ،‬ك ‌ه كۆمه‌ڵه‌ی گ��ه‌الن (عصب ‌ة‬ ‫ااڵمم) ل ‌ه ساڵی ‪ 1919‬ل ‌ه مادده‌ی ‪12‬ی‬ ‫ل�� ‌ه چ���وارد ‌ه م���ادد ‌ه راگ��ه‌ی��ان��راوه‌ك��ه‌ی‬ ‫(وی���ل���س���ن)‌(‪)34‬ی س���ه‌رۆك ك��ۆم��اری‬ ‫ئه‌مریكا ب��اس��ی م��اف��ی چ��اره‌ن��ووس��ی‬ ‫گه‌النی ده‌كردو كوردیشی ده‌گرته‌و ‌ه‬ ‫ب���ه‌اڵم ب�� ‌ه گ��ۆران��ی س���ه‌رۆك ویلسن‬ ‫ل��ه‌ ه��ه‌ڵ��ب��ژاردن��ی س����ه‌رۆك ك��ۆم��اردا‬ ‫سیاسه‌تی ئه‌مریكا ده‌گۆڕێت‌و ده‌بێت ‌ه‬ ‫هۆی دواخستنی په‌یمانی سیڤه‌ر‪)35(.‬‬


‫‪141‬‬

‫ده‌دات ب ‌ه داگیركردنی هه‌ر ناوچه‌یه‌كی‬ ‫ستراتیجی ژێ��ر ده‌س��ه‌اڵت��ی ده‌وڵه‌تی‬ ‫باسی چواره‌م‬ ‫عوسمانی دوات��ر هه‌ر له‌م رێگه‌یه‌و ‌ه‬ ‫رێككه‌وتننامه‌ی لۆزان‬ ‫ویالیه‌تی موسڵ داگیركرا ل ‌ه الیه‌ن‬ ‫ئ����ه‌م رێ��ك��ك��ه‌وت��ن��ن��ام��ه‌ی�� ‌ه ل��� ‌ه (‪24‬ی ئینگلیزه‌كانه‌و ‌ه به‌م شێوه‌ی ‌ه كێشه‌ی‬ ‫ته‌مموزی ‪)1923‬ز له‌شاری (لۆزان)ی ویالیه‌تی موسڵ دروست بوو‪)37(.‬‬ ‫سویسرا ل ‌ه نێوان ده‌وڵه‌تانی (بریتانیا ك��ۆن��گ��ره‌ی ل����ۆزان ل��ه ‌دوو م���اوه‌ی‬ ‫ــ توركیا ــ فه‌ره‌نسا ــ ئیتاڵیا ــ ژاپۆن جیاوازدا ده‌ستی ب ‌ه كاره‌كانی خۆی‬ ‫ــ یۆنان ــ رۆمانیا ــ سربیا ــ كرواتیا ك��رد‪ ،‬ج��اری یه‌كه‌م ل ‌ه ‪20‬ی تشرینی‬ ‫ــ سلۆوانیا) به‌سترا ئامانج ل ‌ه به‌ستنی دووه‌م����ی ‪ 1922‬ه��ه‌ت��ا ‪4‬ی شوباتی‬ ‫ئ��ه‌م ڕێككه‌وتن ن��ام��ه‌ی�� ‌ه ب��ۆ ناسینی ‪1923‬ی خایاند‪ ،‬به‌اڵم جاری دووه‌م‬ ‫ده‌وڵه‌تی نوێی توركیاو پێداچوونه‌و ‌ه ل��� ‌ه ‪24‬ی ن��ی��س��ان��ی ‪ 1923‬ده‌س��ت��ی‬ ‫پێكردو هه‌تا ‪24‬ی ته‌مووزی ‪1923‬ی‬ ‫به‌ په‌یمانی سیڤه‌ردا بوو‪)36(.‬‬ ‫كێشه‌ی ویالیه‌تی موسڵ ت��ه‌وه‌ره‌ی خ��ای��ان��د‪ ،‬ل�� ‌ه م����اوه‌ی ی��ه‌ك��ه‌م��دا ل��ۆرد‬ ‫سه‌ره‌كی دانوستاندنی هه‌ردوو شاندی ك��ی��رزون س��ه‌رۆك��ی ش��ان��دی ئینگلیز‬ ‫ئینگلیزو توركی بوو‪ ،‬كێشه‌ی ویالیه‌تی توانی قه‌ناعه‌ت ب ‌ه عیسمه‌ت ئینۆنۆی‬ ‫موسڵیش له‌وه‌و ‌ه سه‌رچاوه‌ی گرتبوو س��ه‌رۆك��ی ش��ان��دی ت��ورك��ی بێنێ‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫كاتێك هێزه‌كانی بریتانیا ل��ه ‌ساڵی مه‌سه‌له‌ی ویالیه‌تی موسڵ به‌جیاو‬ ‫‪ 1917‬ب��ه‌غ��دادی��ان داگ��ی��رك��رد‪ .‬ل��ه‌م ب��ه ‌دوو ق��ۆڵ��ی ل�� ‌ه نێو خ��ۆی��ان باس‬ ‫سه‌روبه‌نده‌دا ئاگربه‌ستی م��ۆدۆرس بكه‌ن‪ ،‬ل ‌ه ئاكام ه��ه‌ردوو ال ل ‌ه كۆتای‬ ‫به‌سترا له ‌نێوان بریتانیا (ب��ه ‌ناوی ماوه‌ی یه‌كه‌مدا ‪ 1923/2/4‬ڕێككه‌وتن‪،‬‬ ‫هاوپه‌یمانه‌كان)و عوسمانیه‌كان له ‪ 30‬ك�� ‌ه كێشه‌ی ب��اش��وری ك��وردس��ت��ان‌و‬ ‫تشرینی یه‌كه‌می ‪ ،1918‬ئه‌م ئاگربه‌ست ‌ه ویالیه‌تی موسڵ ل ‌ه كارنامه‌ی كۆنگر ‌ه‬ ‫بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان بوو له ده‌ربهێنن‌و مۆڵه‌تی نۆ مانگ ب ‌ه توركیاو‬ ‫‌نێوان بریتانیا (به‌ناوی هاوپه‌یمانه‌كان) بریتانیا درا بۆ ئ��ه‌وه‌ی له‌و ماوه‌یه‌دا‬ ‫و عوسمانیه‌كان به‌شێوه‌ی دانوستان‪ ،‬ب��گ��ه‌ن�� ‌ه تێگه‌یشتنێكی راس��ت��ه‌وخ��ۆ‪،‬‬ ‫بۆ ئ��ه‌وه‌ی هه‌ر هێزێك (مه‌به‌ست ل ‌ه ئ���ه‌گ���ه‌ر ن��ه‌گ��ه‌ی��ش��ت��ن ئ����ه‌وا كێشه‌ك ‌ه‬ ‫هێز ‌ه داگیركه‌ره‌كانه‌) له‌و شوێنه‌ی‪ ،‬ك ‌ه ره‌وانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی گه‌الن بكرێت‪ ،‬ئه‌و‬ ‫پێیگه‌یشتوو ‌ه زیاتر پێشڕه‌وی نه‌كات‪ ،‬مه‌سه‌له‌ی ‌ه په‌یوه‌ست ب��وو ب�� ‌ه ك��ورد‬ ‫بڕگه‌ی حه‌وته‌می ئه‌م ئاگربه‌ست ‌ه رێگ ‌ه ب��ه‌اڵم هیچ الی��ه‌ك رێگه‌یان ب ‌ه كورد‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪142‬‬

‫نه‌دا به‌شداریی ئه‌و كۆنگره‌ی ‌ه بكه‌ن‌و‬ ‫ل ‌ه چاره‌نووسی خۆیان بكۆڵنه‌وه‌‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫كۆتایی ماوه‌ی دووه‌میش ‪1923/7/24‬‬ ‫كۆنگره‌ی كۆتایی پێهات بێ ئ��ه‌وه‌ی ‬ ‫چ���اره‌س���ه‌ری م��ه‌س��ه‌ل��ه‌ی ب��اش��وری‬ ‫كوردستان بكرێ‪ ،‬ته‌نها ئه‌وه‌ند ‌ه نه‌بێت‬ ‫ك�� ‌ه توركیا وه‌ك ده‌وڵ��ه‌ت��ێ��ك له‌گه‌ڵ‬ ‫ب��ه‌ش��ی ب��اك��وری ك��وردس��ت��ان��دا دان��ی‬ ‫پێدانداو باشوری كوردستانیش خرای ‌ه‬ ‫به‌رده‌ست كۆمه‌ڵه‌ی گ��ه‌الن‪ ،‬ل ‌ه ده‌قی‬ ‫په‌یمانی لۆزاندا ناوی كورد نه‌هاتوو ‌ه‬ ‫مه‌سه‌له‌ی ده‌وڵه‌تی ك��وردی بۆ تاكی‬ ‫غ��ه‌ی��ر ‌ه ت���ورك‌و م��وس��وڵ��م��ان به‌هیچ‬ ‫ج��ۆرێ ل�� ‌ه په‌یماننامه‌كه‌دا ئ��ام��اژه‌ی‬ ‫پێ نه‌كراوه‌‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه حوكمی ئه‌وه‌ی‬ ‫به‌شێكی ك��وردس��ت��ان ل�� ‌ه توركیایه‌و‬ ‫ه��ه‌روه‌ه��ا كه‌مایه‌تییه‌كی دینی وه‌كو‬ ‫ئه‌رمه‌ن‌و ئاشوری ل ‌ه توركیا هه‌ی ‌ه بۆی ‌ه‬ ‫به ‌شێوه‌یه‌كی ناراسته‌وخۆ ئاماژ ‌ه ب ‌ه‬ ‫مافی رۆشنبیری‌و دینی كراوه‪)38(‌.‬‬ ‫ل��� ‌ه گ��رن��گ��ت��ری��ن ب��ه‌ن��ده‌ك��ان��ی ل���ۆزان‬ ‫به‌نده‌كانی ‪ 37‬ــ ‪ 38‬ــ ‪ 39‬بوون‪ ،‬وه‌كو‬ ‫ك��ه‌ی��وان ئ���ازاد ئ��ه‌ن��وه‌ر له‌كتێبه‌كه‌یدا‬ ‫باسی ده‌كات به‌م شێوه‌یه‌ ‪.‬‬ ‫م��ادده‌ی ‪ /37‬حكومه‌تی توركیا مافی‬ ‫ده‌رك��ردن��ی ه��ه‌ر بڕیارێكی هه‌یه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫نه‌گونجێت له‌گه‌ڵ بڕیاره‌كانیدا‪.‬‬ ‫م������ادده‌ی ‪ /38‬ح��ك��وم��ه‌ت��ی ت��ورك��ی��ا‬ ‫به‌ڵێن به‌دانیشتوانی توركیا ده‌دات‪،‬‬ ‫ك���ه‌ ب���ه‌رگ���ری ل���ه‌م����اف‌و س��ام��ان‌و ‬

‫سه‌ربه‌ستیان بكات به ‌بێ جیاوازیی‬ ‫(ره‌گه‌زو زمان‌و ئاین)‪.‬‬ ‫م��ادده‌ی ‪ /39‬حكومه‌تی توركیا هیچ‬ ‫كۆسپێك ناخات ‌ه به‌رده‌م كه‌س‪ ،‬ك ‌ه له‬ ‫‌ژێر چاودێریی توركیادان‪.‬‬ ‫ه��ه‌روه‌ه��ا ئ���ازادن ب�� ‌ه زم��ان��ی خۆیان‬ ‫ب�����ازرگ�����ان�����ی‌و رۆژن�����ام�����ه‌گ�����ه‌ری‌و‬ ‫خ��واپ��ه‌رس��ت��ی‌و چ��اپ��ه‌م��ه‌ن��ی‌و هه‌موو‬ ‫چاالكی سیاسی خۆیان بكه‌ن‪)39(.‬‬ ‫س��ه‌الم ن��اوخ��ۆش باسی هه‌ڵوێستی‬ ‫ئینگلیز ده‌كات ل ‌ه په‌یمان ل��ۆزان‌دا ب ‌ه‬ ‫جۆرێك‪ ،‬ك ‌ه پێشنیازه‌كانی ئینگلیز ل ‌ه‬ ‫ل��ۆزان‌دا هیچ په‌یوه‌ندیی ب ‌ه مافه‌كانی‬ ‫ك��ورده‌و ‌ه نه‌بوو به‌و واتایه‌ی ئینگلیز‬ ‫ل�� ‌ه په‌یمانی ل����ۆزان‌دا ت���ه‌واو ده‌س��ت‬ ‫ب���ه‌رداری ب��اك��وری كوردستان ببوو‬ ‫بۆ توركیا‪ ،‬به‌و مه‌رجه‌ی توركیا ئه‌م‬ ‫مه‌رجانه‌ی خواره‌و ‌ه جێبه‌جێ بكات‪- :‬‬ ‫‪١‬ـ��ـ توركیا په‌یوه‌ندی ب ‌ه ئیسالمه‌و ‌ه‬ ‫نه‌مێنێ‪.‬‬ ‫‪٢‬ــ خه‌الفه‌تی ئیسالمی هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫‪٣‬ــ توركیا به‌ڵێن بدات ب ‌ه دامركاندنه‌وه‌ی‬ ‫ه��ه‌ر ب��زوت��ن��ه‌وه‌ی��ه‌ك‪ ،‬ك�� ‌ه الیه‌نگرانی‬ ‫خه‌لیفه‌ پێی هه‌ڵبستن‪.‬‬ ‫‪٤‬ـ���ـ ت��ورك��ی��ا ب��ۆ خ���ۆی ده‌س��ت��ورێ��ك��ی‬ ‫مه‌ده‌نی هه‌ڵبژێرێ له‌جیاتیی ده‌ستوری‬ ‫ع��وس��م��ان��ی‪ ،‬ك�� ‌ه ل��ه س��ه‌ر بنه‌ماكانی‬ ‫شه‌ریعه‌تی ئیسالم دامه‌زراوه‌‪)40(.‬‬ ‫به‌م ج��ۆر ‌ه ل ‌ه كۆنگره‌ی لۆزاندا هیچ‬ ‫حسابێك بۆ ك��ورد نه‌كرا به‌و پێیه‌ی‬


‫‪143‬‬

‫به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئینگلیزو ت��ورك‬ ‫گه‌وره‌تربوون ل ‌ه مافه‌كانی كورد‪)41(..‬‬ ‫باسی یه‌كه‌م‬ ‫هاتنی ئینگلیز بۆ ناوچه‌ی سلێمانی‬ ‫پاش ئه‌وه‌ی بریتانیا ل ‌ه مارتی ‪1917‬‬ ‫ب���ه‌غ���دادی داگ��ی��رك��رد ‪ ،‬ئ���ه‌م ك���اره‌ی‬ ‫بریتانیاش هێز ‌ه سه‌ربازییه‌كانی ل ‌ه‬ ‫میزۆپۆتامیا ل ‌ه خێله‌كانی باشوری‬ ‫كوردستان نزیك خسته‌و ‌ه كه‌ئه‌مه‌ش‬ ‫ب��ێ��گ��وم��ان ب����وو ‌ه ه����ۆی پ��ێ��ش��ره‌وی‬ ‫بریتانیا ب��ۆ ب��اش��وری ك��وردس��ت��ان‪،‬‬ ‫پ��اش ئ���ه‌وه‌ی به‌ریتانیه‌كان چوون ‌ه‬ ‫خانه‌قین‌و ده‌سااڵتیان ل��ه‌م ناوچه‌ی ‌ه‬ ‫چه‌سپاند پ��ه‌ی��ه‌وه‌ن��دی توندوتۆڵیان‬ ‫ل����ه‌گ����ه‌ڵ خ���ێ���ڵ���ه‌ك���ان���ی ن���اوچ���ه‌ك���ه‌و‬ ‫ده‌وروب��ه‌ری ناوچه‌ك ‌ه به‌ست‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫یه‌كه‌مجار به‌ریتانیه‌كان وا خۆیان‬ ‫ده‌رخست‪ ،‬ك ‌ه ده‌یانه‌وێت په‌یوه‌ندی‬ ‫دۆس��ت��ان��ه‌ی��ان ل��ه‌گ��ه‌ڵ ئ��ه‌م ه��ۆزان��ه‌دا‬ ‫هه‌بێت‌و هانیانبده‌ن‌و نه‌هێڵن دانه‌وێڵه‌و‬ ‫ك��ه‌ل��وپ��ه‌ل��ی پێویست ب�� ‌ه ت��ورك��ه‌ك��ان‬ ‫بگه‌یه‌نن‪)42(.‬‬ ‫ل�� ‌ه دوای ئ����ه‌وه‌ی خ��اك��ی ع��ێ��راق ب ‌ه‬ ‫كوردستانی باشوریشیه‌و ‌ه كه‌وت ‌ه‬ ‫ژێر ده‌سااڵتی بریتانیا ده‌سه‌اڵتدارانی‬ ‫بریتانیا هه‌وڵیاندا ك��ه‌ش‌و هه‌وایه‌ك‬ ‫دروست بكه‌ن ب ‌ه جۆرێك وای نیشان‬ ‫ب��ده‌ن ك�� ‌ه ئ���ه‌وان وات�� ‌ه به‌ریتانیه‌كان‬

‫(خواستی كورده‌كانیان له سه‌ربه‌خۆیی‬ ‫نیشتمان)یان ل��ه‌ب��ه‌ر چ��او گ��رت��ووه‌‪،‬‬ ‫چونك ‌ه بریتانیا هه‌ستی ده‌ك���رد ل ‌ه‬ ‫داهاتوودا ناكۆكی زۆر دروست ده‌بێت‬ ‫ل ‌ه ده‌رئه‌نجامی ده‌ست گرتن ب ‌ه سه‌ر‬ ‫ویالیه‌تی موسڵدا‪)43(.‬‬ ‫ل ‌ه پێش یه‌كالیی كردنه‌وه‌ی كێشه‌ی‬ ‫ویالیه‌تی موسڵ ژماره‌یه‌ك هۆكاری‬ ‫ج���ۆراوج���ۆر ن��اج��ێ��گ��ی��ری سیاسیان‬ ‫زۆرت������ر ك����ردب����وو وه‌ك�����و ه����ه‌وڵ‌و‬ ‫ك��ۆش��ش��ه‌ك��ان��ی ت��ورك��ی��ا ل���ه‌ پ��ێ��ن��اوی‬ ‫پشێوی و ئ��اژاو ‌ه باڵوكردنه‌و ‌ه به‌ناو‬ ‫وی�لای��ه‌ت��دا س��ه‌ره‌ت��ای ئ��ه‌م ه��ه‌واڵن��ه‌ی‬ ‫توركیاش ده‌گه‌ڕێته‌و ‌ه بۆ ساڵی ‪،1919‬‬ ‫ئه‌مه‌و س��ه‌ره‌ڕأی خراپی بارودۆخی‬ ‫س��ی��اس��ی دوای ج��ه‌ن��گ��ی ج��ی��ه��ان��ی‬ ‫یه‌كه‌م‌و نیگه‌رانی‌و بێزاری‌و نه‌بوونی‬ ‫ڕێ��گ��اوب��ان‌و ئ��ام��رازه‌ك��ان��ی گه‌یاندن‌و‬ ‫دوژمنایه‌تیی نێوان هۆز ‌ه كورده‌كان‬ ‫بارودۆخه‌كه‌یان ب ‌ه جۆرێك ئاڵۆزتر‬ ‫كردبوو‪ ،‬ك ‌ه ب ‌ه بوونی هه‌ڵوێستێكی‬ ‫یه‌كگرتووی ل ‌ه الی كورده‌كان مه‌حاڵ‬ ‫كردبوو‪)44(.‬‬ ‫له ‌به‌هاری ‪ 1918‬هیزه‌كانی به‌رتانیا‬ ‫پێشره‌وی یان ك��ردوو ل ‌ه ماوه‌یه‌كی‬ ‫ك���ه‌م���دا ك��ف��ری و ت���وزخ���ورم���ات���وو‪،‬‬ ‫ك��ه‌رك��وك‌ی��ان گ���رت‪ ،‬دوات���ر چ��اوی��ان‬ ‫ب��ڕی�� ‌ه ن��اوچ��ه‌ك��ان��ی ئ��ه‌ودی��و سنوری‬ ‫ڕۆژهه‌اڵتی خانه‌قین له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م‬ ‫ناوچه‌ی ‌ه ناوچه‌یه‌كی بایه‌خداربوو ل ‌ه‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪144‬‬

‫رووی ستراتیجییه‌و ‌ه رێگه‌ی گرنگی‬ ‫ن��ێ��وان (ك��رم��ان��ش��ا ـ��ـ ب���ه‌غ���داد)ی پێدا‬ ‫تێپه‌ڕ ده‌بوو‪ ،‬ك ‌ه كۆنتڕۆڵی هێڵه‌كانی‬ ‫په‌یوه‌ندی نێوان میسۆپۆتامیاو ئێرانی‬ ‫ده‌كرد‪)45(.‬‬ ‫ب���ه‌م ش��ێ��وه‌ی�� ‌ه بریتانیا پ��ه‌ی��ت��ا په‌یتا‬ ‫پێشڕه‌وی ده‌ك��ردو ل ‌ه هه‌وڵی ئه‌وه‌دا‬ ‫ب��وو هێنده‌ی ل ‌ه توانایدای ‌ه زیاتر ب ‌ه‬ ‫قواڵیی میسۆپۆتامیادا بێت ‌ه پێشه‌وه‌‪،‬‬ ‫هه‌رچه‌ند ‌ه تا ئه‌وكاته‌ش ل ‌ه گه‌رمه‌ی‬ ‫هێرشكردندا بوو سیاسه‌تێكی روون‌و‬ ‫ئاشكرای نه‌بوو‪)46(.‬‬ ‫ل ‌ه دوای ئ��ه‌وه‌ی (شێخ محمود)(‪)47‬‬ ‫په‌یوه‌ندی كردبوو ب ‌ه ئینگلیزه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫بچن ‌ه خاكی كوردستان‪ ،‬به‌و مه‌رجه‌ی‬ ‫مافی میلله‌تی كورد له‌به‌رچاو بگرن‌و‬ ‫رێ��گ��‌ا ل���ه‌وه‌ب��گ��رن‪ ،‬ك�� ‌ه ج��ارێ��ك��ی تر‬ ‫توركه‌كان ناوچه‌ك ‌ه داگیربكه‌نه‌وه‌‪)48(.‬‬ ‫ل�� ‌ه ن��اوه‌راس��ت��ی ن��ۆڤ��ه‌م��ب��ه‌ری ‪1918‬‬ ‫م��ێ��ج��ه‌ر ن��وئ��ێ��ل گه‌یشت ‌ه سلێمانی‌و‬ ‫ده‌ستبه‌جێ ده‌ستیكرد ب��ه‌ك��ارك��ردن‬ ‫ب��ۆ دام��ه‌زران��دن��ی سیستمێكی نوێی‬ ‫ب���ه‌رێ���وه‌ب���ردن‪ ،‬ك�� ‌ه ئ��وم��ێ��دی ئ���ه‌وه‌ی‬ ‫ل��ێ ده‌ك����را الی خ��ه‌ڵ��ك په‌سه‌ندبێت‬ ‫سیستمی تاز ‌ه دام��ه‌زراوی حكومه‌ت‬ ‫ل ‌ه باشووری كوردستاندا ب ‌ه زۆری‬ ‫ده‌گه‌رێته‌و ‌ه بۆ ئه‌زمونی كۆڵۆنیاڵیی‬ ‫بریتانیا ل ‌ه هندستان‌و شوێنانی تردا‪،‬‬ ‫سیستمی ن��وێ ی ب��ه‌رێ��وه‌ب��ردن ل ‌ه‬ ‫ب��اش��وری ك��وردس��ت��ان��دا ب�� ‌ه ئاشكرا‬

‫پشتی ب ‌ه بنه‌مای حكومی ناراسته‌وخۆ‬ ‫ده‌به‌ست‪ )49(.‬ئه‌م سیستم ‌ه ئاسه‌واری‬ ‫سیستمی (ساندیمان)(‪)50‬ی تێدا بوو‪.‬‬ ‫دوای ئ��ه‌وه‌ی شێخ محمود هه‌وڵیدا‬ ‫ب��ه‌ ه���ۆی ن���اردن���ی ن���ام���ه‌وه‌ ب��ۆ ك��ار‬ ‫به‌ده‌ستانی ئینگلیز داوای��ان لێ بكات‬ ‫ك��ه‌ب��ێ��ن�� ‌ه ك���وردس���ت���ان���ه‌و ‌ه وی��ڵ��س��ن‌ی‬ ‫حاكمی گشتی بریتانیا بۆ وه‌اڵمی ئه‌و‬ ‫نامه‌یه‌ی‪ ،‬ك ‌ه شێخ محمود بۆی ناردبوو‬ ‫فه‌رمان ده‌دات ب ‌ه مێجه‌ر نوئێل‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ده‌م‌و ده‌س��ت روو بكات ‌ه سلێمانی‌و‬ ‫راسپارده‌كانی به‌جێ بهێنێت‪ ،‬نوئێل‬ ‫له سه‌ر ئه‌و فه‌رمانه‌ی حاكمی گشتی‬ ‫خ��ۆی‌و ئه‌فسه‌رێكی ت��ری ئینگلیز ب ‌ه‬ ‫ن���اوی مێجه‌ر دان��ل��ی��س‌و دكتۆرێك‌و‬ ‫ئ��ه‌ن��دازی��ارێ��ك‌و چێشت ل��ێ��ن��ه‌رێ��ك‌و‬ ‫ژماره‌یه‌ك سه‌رباز ده‌چن بۆ ناوچه‌ی‬ ‫سلێمانی‪)52(.‬‬ ‫ره‌فیق حلمی ل ‌ه یادداشته‌كانیدا باسی‬ ‫هاتنی مێجه‌ر نوئێل د ‌هك��ات‌و ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫نوئێل ل�� ‌هگ��ه‌ڵ هه‌یئه‌تێكی بچووك‌و‬ ‫ب���ه‌رێ ی چ��ی��اك��ان��ی ن��ێ��وان ك��ف��ری‌و‬ ‫چه‌مچه‌ماڵ‌دا هات ‌ه داریكه‌لی‪ ،‬كاتێک‬ ‫باسی هاتنی نوئێل بۆ داریكه‌لی ل ‌ه‬ ‫سلێمانی ب�ڵاو ب���ووه‌وه‌‪ ،‬ئ��ه‌و فه‌وج ‌ه‬ ‫عه‌سكه‌ره‌ی ت��ورك‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه سلێمانی‬ ‫م��اب��ووه‌و ‌ه ه��ه‌ر كوردێكی تێدا بوو‬ ‫فه‌وجه‌كه‌یان ب�� ‌ه جێهێشت‌و به‌رگی‬ ‫ك���وردی���ان ل���ه‌ب���ه‌رك���رد‪ ،‬ئ��ه‌وان��ه‌ش��ی‬ ‫ده‌ت����رس����ان‪ ،‬خ���ۆی���ان ده‌ش�������ارده‌وه‌‪.‬‬


‫‪145‬‬

‫توركه‌كان ئه‌وانه‌ی غه‌یره‌كورد بوون‪،‬‬ ‫شڵه‌ژابوون‌و نه‌یانده‌زانی چی بكه‌ن‪.‬‬ ‫باسی دووه‌م‬ ‫دامه‌زراندنی شێخ محمود وه‌ك‬ ‫حكومدار‬ ‫دوای ئ������ه‌وه‌ی ئ���ارن���ۆڵ���د وی��ل��س��ن‬ ‫ی�����اری�����ده‌ده‌ری ك��ۆم��ی��س��ه‌ری ب���ااڵی‬ ‫بریتانیا ل ‌ه ‪1‬ی كانوونی یه‌كه‌می ‪1918‬‬ ‫س��ه‌ردان��ی سلێمانی ك���ردوو له‌گه‌ڵ‬ ‫شێخ محمودو شه‌ست كه‌سی دیكه‌ی‬ ‫س����ه‌رۆك ه��ۆزه‌ك��ان��ی ك��وردس��ت��ان��ی‬ ‫خواروو كۆبۆوه‌وه‌‪ ،‬له‌م كۆبونه‌وه‌یه‌دا‬ ‫پرسی جۆراوجۆر ئاڵوگۆر كرا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ب ‌ه رووكه‌ش نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ی توركه‌كان‌و‬ ‫پێویستی پارێزگاریی بریتانیا كۆی‬ ‫ده‌نگی هه‌مووان بوو‪)53(.‬‬ ‫ه���ه‌ر چ��ه‌ن��د ‌ه س���ه‌رۆك��� ‌ه ك���ورده‌ك���ان‬ ‫دانیان به‌وه‌دا ناوه‌‪ ،‬ك ‌ه به ‌شێوه‌یه‌ك‬ ‫ل ‌ه شێوه‌كان پارێزگاریی بریتانیایان‬ ‫پێویست ‌ه به‌اڵم واپێده‌چوو ك ‌ه رێنه‌كه‌ون‬ ‫ل��ه س��ه‌ر ئ���ه‌وه‌ی ك�� ‌ه چ��ۆن ئ��ه‌و ك��ار ‌ه‬ ‫بكرێت‪ ،‬بۆی ‌ه هه‌ندێك س��ه‌رۆك هۆز‬ ‫وا خۆیان ده‌رخ��س��ت‪ ،‬ك ‌ه كارگێڕیی‬ ‫بریتانیایان پێ په‌سه‌ند ‌ه ل ‌ه كوردستاندا‪،‬‬ ‫به‌اڵم به‌شێكی‌تریان دژی ئه‌م پرۆژه‌ی ‌ه‬ ‫بوون‌و هه‌ندێكی‌تریش پێیان له سه‌ر‬ ‫ئه‌و ‌ه داده‌گرت‪ ،‬كه ‌ده‌بێت كوردستان‬ ‫ل ‌ه له‌نده‌نه‌و ‌ه به‌رێوه‌ببرێت ن��ه‌ك ل ‌ه‬

‫به‌غداوه‌‌و ل ‌ه دیدی ئه‌وانه‌و ‌ه له‌نده‌ن‬ ‫شوێنی ئه‌سته‌مبوڵی گ��رت��ووه‌ت��ه‌و ‌ه‬ ‫ب��ۆی�� ‌ه وی��ڵ��س��ن ل���ه‌و ‌ه ت��ێ��گ��ه‌ی��ش��ت‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫س���ه‌رۆك���ای���ه‌ت���ی ش��ێ��خ م��ح��م��ود‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫بریتانیا ده‌یویست وه‌ك كه‌سی یه‌كه‌م‬ ‫ل ‌ه ن��اوچ��ه‌ك��ه‌دا دایبمه‌زرێنێ ب ‌ه هیچ‬ ‫شێوه‌یه‌ك ل ‌ه الیه‌ن هه‌موانه‌و ‌ه قبوڵ‬ ‫نه‌كراوه‌‪)54(.‬‬ ‫ل ‌ه دوای مشتو مڕو گفتوگۆیه‌كی زۆر‬ ‫ویڵسن رێككه‌وتن نامه‌یه‌كی له‌گه‌ڵ‬ ‫سه‌رۆك هۆزه‌كاندا مۆركرد ل ‌ه ده‌قی‬ ‫رێككه‌وتن نامه‌كه‌دا هاتبوو‪ .‬ل ‌ه به‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن شكۆ پاشای‬ ‫بریتانیا رایگه‌یاندوو ‌ه به‌شداریكردنی‬ ‫ل ‌ه ش��ه‌ردا به‌مه‌به‌ستی رزگاركردنی‬ ‫گه‌النی رۆژهه‌اڵت ل ‌ه به‌ندیی سته‌می‬ ‫عوسمانی‌و یارمه‌تیدانی ئه‌م گه‌النه‌ی ‌ه‬ ‫ب��ۆ داب��ی��ن��ك��ردن��ی س��ه‌رب��ه‌خ��ۆی��ی‪ ،‬یان‬ ‫س���ه‌رۆك ه��ۆزه‌ك��ان وه‌ك نوێنه‌ری‬ ‫كوردستان داوایان ل ‌ه ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن‬ ‫شكۆ پاشای بریتانیا ك��ردوو ‌ه ئه‌وان‬ ‫بخات ‌ه ژێ��ر پ��ارێ��زگ��اری��ی خ��ۆی��ه‌وه‌و‬ ‫ناوچه‌كانیشیان ب ‌ه عێراقه‌و ‌ه بلكێنێ‪،‬‬ ‫ت��ال�� ‌ه ئیجابیاتی ئ��ه‌م پ��ه‌ی��وه‌ن��دی�� ‌ه بێ‬ ‫به‌ش نه‌بن‌و ئه‌م سه‌رۆكان ‌ه داوای��ان‬ ‫ل�� ‌ه ك��ۆم��ی��س��اری ب���ااڵی ب��ری��ت��ان��ی��ا ل ‌ه‬ ‫میسۆپۆتامیا ك��رد نوێنه‌رێك له‌گه‌ڵ‬ ‫یاریده‌ده‌رانی پێویست بۆ كوردستان‬ ‫بنێرێت بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی كوردستان‬ ‫ب��ت��وان��ن به‌رێنوێنییه‌كانی بریتانیا‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪146‬‬

‫ب��� ‌ه ئ���اش���ت���ی‌و ئ����ارام����ی ل���ه‌ ره‌وت����ی‬ ‫شارستانیه‌تدا ب��ه‌ره‌و پێشه‌و ‌ه بچن‌و‬ ‫په‌یمانیاندا ك��ات��ی ده‌وڵ��ه‌ت��ی خ��اوه‌ن‬ ‫شكۆ پادشای بریتانیا یارمه‌تییان بداو‬ ‫بیانخات ‌ه ژێ��ر پ��ارێ��زگ��اری خ��ۆی��ه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وانیش فرمان‌و چاكه‌كانی ده‌وڵه‌تی‬ ‫خاوه‌ن شكۆ پاشای ئینگلستان قبوڵ‬ ‫بكه‌ن‪)55(.‬‬ ‫دی��س��ان ئ��ه‌م��ه‌ ده‌م��ان��گ��ه‌ی��ه‌ن��ێ��ت�� ‌ه ئ��ه‌و‬ ‫بڕوایه‌ی‪ ،‬ك ‌ه ئینگلیزه‌كان ئه‌وه‌نده‌ی‬ ‫مه‌به‌ستیان ب��وو ‌ه ده‌س��ه‌اڵت��ی خۆیان‬ ‫ل ‌ه ناوچه‌كه‌دا جێگیر بكه‌ن‌و هه‌وڵی‬ ‫به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆیان‬ ‫ب���ده‌ن ئ���ه‌وه‌ن���د ‌ه ب�� ‌ه ت��ه‌ن��گ ئ����ازادی‌و‬ ‫س��ه‌رب��ه‌س��ت��ی گ��ه‌الن��ی ن��اوچ��ه‌ك�� ‌ه ب ‌ه‬ ‫گشتی‌و گه‌لی كورد ب ‌ه تایبه‌تی نه‌بوو‪،‬‬ ‫به‌ڵكو ویستویان ‌ه سوود له كه‌سایه‌تیی ‌ه‬ ‫ن���اوداره‌ك���ان���ی وه‌ك���و ش��ێ��خ محمود‬ ‫وه‌رب���گ���رن‌و ده‌س���ه‌اڵت���ی خ��ۆی��ان ل ‌ه‬ ‫ناوچه‌كه‌دا زیاتر بكه‌ن‪ .‬بۆ سه‌لماندن‌و‬ ‫پشتگیریكردنی ئ��ه‌وه‌ی ئاماژه‌م پێدا‪،‬‬ ‫ده‌چ��ی��ن�� ‌ه س��ه‌ر ی��اداش��ت��ه‌ك��ان��ی ره‌فیق‬ ‫حیلمی‪ ،‬ك�� ‌ه ده‌ڵێت‪-:‬نوئێل‌و ویڵسن‬ ‫ده‌ی��ان��وی��س��ت ‌ل��� ‌ه ده‌س����ه‌اڵت����ی شێخ‬ ‫محمود كه‌ڵك وه‌رگرن‌و له‌م هه‌رێمه‌دا‬ ‫بێهێزێكی عه‌سكه‌ری نفوزی ئینگلیز‬ ‫جێگیربێت‌و ب ‌ه هۆی شێخ محموده‌ ‌و‬ ‫سیاسه‌تی حكومه‌تی بریتانیا ببه‌ن‬ ‫به‌رێوه‌‪)56(.‬‬ ‫م��ام��ۆس��ت��ا ره‌س����وڵ ه����اوار ب���اس ل ‌ه‬

‫كتێبه‌كه‌ی ئارنولد ویلسن‌ی حاكمی‬ ‫گشتی ل ‌ه به‌غداد ده‌ك��ات‪ ،‬ك ‌ه ئه‌رنولد‬ ‫ویلسن ده‌رب��اره‌ی چوونی نوئێل بۆ‬ ‫سلێمانی‌و دانانی شێخ محمود وه‌ك‬ ‫حوكومدار گوای ‌ه ویڵسن ب ‌ه نوئێل‌ی‬ ‫گوتووه‌‪ :‬تۆ ئه‌وا بوویت ب ‌ه ئه‌فسه‌ری‬ ‫سیاسی بۆ ناوچه‌ی كه‌ركوك‪ ،‬ناوچه‌ی‬ ‫كه‌ركوك ل ‌ه رووباری زاب‌ه‌و ‌ه ده‌ست‬ ‫پ��ێ ئه‌كا هه‌تا دی��ال�� ‌ه و ‌ه ل�� ‌ه باكوری‬ ‫رۆژهه‌اڵتدا ده‌گات ‌ه سنوری ئێران ك ‌ه‬ ‫ئه‌م ‌ه به‌شێك ‌ه ل ‌ه ویالیه‌تی موسڵ ئیست ‌ه‬ ‫وا حیساب بۆ ئه‌و ناوچان ‌ه ئه‌كرێ‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫كه‌وتونه‌ت ‌ه ناو سنوری داگیركراوه‌و‬ ‫ل ‌ه ژێر ده‌سه‌اڵتی هێزه‌كانی ئێمه‌دان‪،‬‬ ‫ل��� ‌ه ك��ات��ی پ��ه‌ی��وه‌ن��دی��ك��ردن��دا ل��ه‌گ��ه‌ڵ‬ ‫سه‌رۆكه‌كانی ناوچه‌كه‌‪ ،‬پێویست ‌ه ئه‌و ‌ه‬ ‫بخه‌ین ‌ه ب��ه‌ر چ��اوو حیساب بۆ ئه‌و ‌ه‬ ‫بكه‌ی كه‌كار به‌ده‌ستانی سوپایی ب ‌ه‬ ‫شێوه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی به‌ره‌و سلێمانی‬ ‫ئ��ه‌ڕۆن یاخود بۆ ئه‌و شوێنانه‌ی ك ‌ه‬ ‫ئه‌كه‌وێت ‌ه ئ��ه‌و دی��و ئ��ه‌و هێڵه‌ی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ئێست ‌ه ئێمه‌ی تیاداین‪ ،‬ئه‌بێ ئه‌و ‌ه ب ‌ه‬ ‫پێویستس سه‌رشانی خ��ۆت بزانیت‪،‬‬ ‫ك ‌ه به‌یارمه‌تی سه‌ركرده‌كانی ناوچه‌ك ‌ه‬ ‫ئ��ارام‌و ئاسایش ل��ه‌و شوێنان ‌ه به‌رپا‬ ‫بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین ب ‌ه ئاسانی‬ ‫ب ‌ه سه‌ر به‌كرێگیراوه‌كانی دوژمندا زاڵ‬ ‫ببین‪ ،‬ده‌سه‌اڵتی ئه‌وه‌ت ده‌ده‌م��ێ‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫شێخ محمود وه‌ك نوێنه‌رێكی ئێم ‌ه‬ ‫ل�� ‌ه سلێمانی دابنێین ب�� ‌ه شێوه‌یه‌كی‬


‫‪147‬‬

‫گونجاوو بۆ چه‌مچه‌ماڵ‌و هه‌ڵه‌بجه‌ش‬ ‫خه‌ڵك دابنێین‪ ،‬پێویست ‌ه بۆ هه‌موو‬ ‫ع��ه‌ش��ای��ه‌رو س��ه‌رۆك��ه‌ك��ان��ی��ان روون‬ ‫بكه‌ینه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه حكومه‌تی بریتانیا بیر‬ ‫له‌و ‌ه ناكاته‌و ب ‌ه زۆره‌ملێ ئیداره‌یه‌كی‬ ‫بێگانه‌یان ب�� ‌ه س���ه‌ردا بسه‌پێنرێت‌و‬ ‫خۆیان سازبكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كاروباریان‬ ‫ب ‌ه شێوه‌یه‌كی پڕ ل ‌ه ئاسایش‌و به‌بێ‬ ‫گێچه‌ڵ ل�� ‌ه ژێ��ر ئ��ی��داره‌ی ئه‌فسه‌ر ‌ه‬ ‫سیاسیه‌كانی ئینگلیزدا بڕوات به‌ڕێوه‌و‬ ‫تێیان بگه‌یه‌نه‌‪ ،‬ك ‌ه چ��ۆن ل ‌ه زه‌مانی‬ ‫عوسمانیدا ب��اج‌و گومرگ سه‌ندراو ‌ه‬ ‫ئه‌مرۆش ئێم ‌ه هه‌ر به‌پێ ی ‌ه له سه‌ری‬ ‫ده‌ڕۆی��ن بۆ ئ��ه‌وه‌ی بتوانین ب ‌ه هۆی‬ ‫ئ��ه‌و ب���اج‌و گ��وم��رگ��ه‌و ‌ه ناوچه‌كه‌یان‬ ‫ببه‌ین به‌ڕێوه‌و خه‌ڵك ببوژێنه‌وه‌‪)57(.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی له‌و راسپارده‌یه‌ی ویڵسن بۆ‬ ‫مێجه‌ر نوئێل ده‌رده‌كه‌وێ بریتییه‌ له‌‪:‬‬ ‫‪١‬ــ سنووری ناوچه‌كه‌ی ده‌ستنیشان‬ ‫ك��ردووه‌‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه دیاله‌و ‌ه هه‌تا زاب‌ی‬ ‫گرتوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫‪٢‬ـ���ـ ن��وئ��ێ��ل‌ی راس���پ���ارد ب���وو‪ ،‬ك�� ‌ه له‬ ‫‌خه‌ڵك بكه‌یه‌نێت ل ‌ه چوونی ئینگلیزدا‬ ‫بۆ كوردستان نایه‌وێت ب ‌ه زۆره‌ملێ‬ ‫ن��اوچ��ه‌ك��ه‌ی��ان بخات ‌ه ژێ��ر ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫بێگانه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪٣‬ـ��ـ داوای ل�� ‌ه نوئێل ك��ردب��وو ه��ه‌وڵ‬ ‫بدات‪ ،‬ك ‌ه سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌كانی ئه‌و‬ ‫ناوچه‌ی ‌ه جۆر ‌ه یه‌كگرتنێك ساز بكه‌ن‪.‬‬ ‫(‪)58‬‬

‫باسی سێیه‌م‬ ‫دژایه‌تیكردنی شێخ محمود‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ ئ����ه‌وه‌ی ش��ێ��خ م��ح��م��ود وه‌ك‬ ‫ح��ك��وم��داری ك��وردس��ت��ان ناسێنرا ل ‌ه‬ ‫الیه‌ن ئینگلیزه‌كانه‌و ‌ه به‌اڵم به‌شێك ل ‌ه‬ ‫ئینگلیزه‌كان ل ‌ه سیاسه‌تی شێخ محمود‬ ‫ن���ارازی ب���وون‌و ل�� ‌ه دژی��ش��ی كاریان‬ ‫ده‌كرد‪.‬‬ ‫ب��ێ��گ��وم��ان ج��گ�� ‌ه ل����ه‌و ه���ۆك���اران���ه‌ی‬ ‫پ��ه‌ی��وه‌ن��دی��ان ب��ه‌س��ی��اس��ه‌ت��ی گ���ه‌ور ‌ه‬ ‫ل��ێ��پ��رس��راوان��ی ئ��ی��ن��گ��ل��ی��زه‌و ‌ه ه��ه‌ب��وو‬ ‫ب��ۆ ل��ك��ان��دن��ی ب���اش���وری ك��وردس��ت��ان‬ ‫ب�� ‌ه م��ی��زۆپ��ۆت��ام��ی��اوه‌‪ ،‬ب��ۆ پێكهێنانی‬ ‫واڵت‌و ده‌وڵ��ه‌ت��ی ع��ێ��راق‪ ،‬ك ‌ه ك��وردو‬ ‫سه‌ركرده‌كه‌ی ب ‌ه گه‌وره‌ترین كۆسپی‬ ‫به‌رده‌م ئه‌و نه‌خشه‌ی ‌ه داده‌نران‪ ،‬گه‌لێك‬ ‫هۆی‌تریش هه‌بوون‪ ،‬ك ‌ه پیوه‌ندییه‌كانی‬ ‫ك���وردو به‌شێكی زۆر ل�� ‌ه ئه‌فسه‌ر ‌ه‬ ‫سیاسیه‌كانی خراپ ده‌كرد ل ‌ه وانه‌ش‪:‬‬ ‫ش��ێ��خ م��ح��م��ود وه‌ك س���ه‌رك���رده‌‌و‬ ‫حوكومداری كوردستان ن ‌ه ده‌چ��وو‬ ‫ب��ه‌ ع��ه‌ق��ڵ��ی��دا‪ ،‬ك�� ‌ه ك��اره‌ك��ان ل�� ‌ه الی��ه‌ن‬ ‫ئینگلیزه‌كانه‌و ‌ه نه‌خش ‌ه ده‌كێشرێن‌و‬ ‫ده‌بێت ئه‌مان جێبه‌‌جێی بكه‌ن‪.‬‬ ‫گ���ی���ان���ی ن��ی��ش��ت��م��ان پ���������ه‌روه‌ری‌و‬ ‫سه‌ربه‌خۆیی‌‪ .‬هه‌روه‌ها شێخ محمود‬ ‫خۆی ب ‌ه مه‌لیكی هه‌موو كوردستان‬ ‫ده‌زانی ئه‌مه‌ش لێپرسراو ‌ه ناحه‌زه‌كانی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪148‬‬

‫زیاتر تووڕه‌ ده‌كرد‪.‬‬ ‫دڵنیابوونی بریتانیا ل ‌ه سیاسه‌تی شێخ‬ ‫محمودو ل ‌ه په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ‬ ‫ت��ورك��ه‌ك��ان��دا‪ ،‬ب�� ‌ه تایبه‌تی خه‌ڵكانی‬ ‫توركخواز هه‌بوون‪ ،‬ك ‌ه هه‌میش ‌ه هانی‬ ‫شێخیان ده‌دا تا روو بكاته‌و ‌ه توركی‬ ‫موسڵمان‪ ،‬نه‌ك ئینگلیزی كافر‪.‬‬ ‫ی���ه‌ك���ێ���ك���ی‌ت���ر ل����� ‌ه ه����ۆك����اره‌ك����ان����ی‬ ‫دژای��ه‌ت��ی��ك��ردن��ی شێخ محمود بریتی‬ ‫ب���وو ل�� ‌ه ب��ان��گ��ه‌ش��ه‌ی موسوڵمانه‌تی‬ ‫ت������ورك‌و خ���ۆب���ه‌س���ت���ن���ه‌وه‌ی ت��ون��دو‬ ‫تۆڵی شێخ محمود ب ‌ه ئاینه‌كه‌یه‌وه‌و‬ ‫نوێبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی نێوانیان ل ‌ه‬ ‫دژی بریتانیا‪ .‬بزوتنه‌وه‌ی چه‌كداری‌و‬ ‫چاره‌سه‌ركردنی ناكۆكیه‌كان به‌زۆری‬ ‫چ��ه‌ك‪ ،‬ل ‌ه دژی ئینگلیزه‌كان‪ .‬الوازی‬ ‫عه‌قڵی دیپلۆماسی‌و نه‌زانینی مامه‌ڵه‌ی‬ ‫گونجاو له‌گه‌ڵ ئه‌فسه‌ر ‌ه سیاسیه‌كان‌و‬ ‫ك����رداری ن��ائ��اس��ت��ی��ی‌و خ��ۆپ��ه‌رس��ت‌و‬ ‫دواكه‌وتووانه‌ی ده‌ست‌و پێوه‌نده‌كه‌ی‬ ‫شێخ محمود‪.‬‬ ‫دژای����ه‌ت����ی‌و ن����اح����ه‌زی ب��ه‌ش��ێ��ك ل ‌ه‬ ‫ئینگلیزه‌كان ده‌گه‌رایه‌و ‌ه بۆ سه‌ره‌تای‬ ‫ه��ێ��رش��ی ه���ۆزه‌ك���ان���ی ئ��ی��ن��گ��ل��ی��ز بۆ‬ ‫میسۆپۆتامیا‪ ،‬ب��ۆ ئ��ه‌و ك��ات��ه‌ی شێخ‬ ‫محمود ب�� ‌ه خ��ۆی��ی‌و هێزێكی ه��ه‌زار‬ ‫س������واره‌و ‌ه گ��ه‌ی��ش��ت�� ‌ه ش��وع��ه‌ی��ب�� ‌ه تا‬ ‫ش��ان��ب��ه‌ش��ان��ی ت���ورك���ه‌ك���ان ل��� ‌ه دژی‬ ‫ئ��ی��ن��گ��ل��ی��زه‌ك��ان ش��ه‌رب��ك��ات‪ .‬ئ��ه‌م��ه ‌ل ‌ه‬ ‫الیه‌ك‪ ،‬ل ‌ه الیه‌كی‌تره‌وه‌‪ ،‬شه‌ری دژ ب ‌ه‬

‫هێزه‌كانی روس ل ‌ه ناوچه‌ی سلێمانی‌و‬ ‫هۆشیاری بریتانیا ل ‌ه په‌یوه‌ندی كردن ب ‌ه‬ ‫روسه‌كانه‌و ‌ه جارو باریش روسه‌كان‬ ‫ی��ارم��ه‌ت��ی��ی��ان ل��� ‌ه خ��ێ��ڵ��ه‌ك��ان��ی ك���ورد‬ ‫وه‌رده‌گ��رت‪ .‬په‌یوه‌ندیی شێخ محمود‬ ‫ب��ه‌ پ��ارچ��ه‌ك��ان��ی‌ت��ری ك��وردس��ت��ان��ه‌و ‌ه‬ ‫ب�� ‌ه تایبه‌تی كوردستانی رۆژه���ه‌اڵت‬ ‫كه‌ئه‌مه‌ش ن ‌ه له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی ئینگلیز‬ ‫ده‌گونجاو ن ‌ه له‌گه‌ڵ بارودۆخی ئێران‌و‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی زلهێزه‌كان‪ .‬سووربوونی‬ ‫شێخ محمود له س��ه‌ر به‌رێوه‌بردنی‬ ‫كوردستان ل ‌ه الی��ه‌ن ك��ورد خۆیه‌و ‌ه‬ ‫نه‌ك له‌ الیه‌ن راوێژكارانه‌وه‌‪)60(.‬‬ ‫ل ‌ه ‪21‬ی مایسی ‪ 1919‬شێخ محمود ب ‌ه‬ ‫هاوكاری محمود خانی دزڵی ل ‌ه دژی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ئینگلیز راپه‌ری‪ .‬ئه‌م راپه‌رین ‌ه‬ ‫كۆتایی ب ‌ه ده‌س��ه‌اڵت��ی ناراسته‌خۆی‬ ‫ئینگلیز ل ‌ه سلێمانی هێنا‪ ,‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‬ ‫ئ��ه‌م راپه‌رینه‌ی شێخ محمود كه‌متر‬ ‫ل ‌ه مانگێكی خایاند‪ ,‬به‌اڵم زه‌مینه‌یه‌كی‬ ‫له‌باری بۆ ك��ورد ره‌خساند‪ ،‬ك ‌ه سڵ‬ ‫ل ‌ه ده‌سه‌اڵتی ئینگلیز نه‌كاته‌وه‌‪)61(.‬‬ ‫به‌اڵم هێزه‌كانی ئینگلیز ل ‌ه ده‌ربه‌ندی‬ ‫ب��ازی��ان هێزه‌كانی شێخ محمودیان‬ ‫ش��ك��ان��دو خ��ۆش��ی��ان ب��ه‌دی���ل گ��رت‌و‬ ‫ره‌وانه‌ی به‌غدادیان كرد بۆ محاكه‌م ‌ه‬ ‫كردن‌و دواتر بۆ هندستانیان برد‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫‪19‬ی ح��وزه‌ی��ران��ی ‪ 1919‬هێزه‌كانی‬ ‫بریتانیا به‌ته‌واوی ل ‌ه سلێمانی نزیك‬ ‫كه‌وتنه‌وه‌و به‌بێ ئ��ه‌وه‌ی هیچ جۆر ‌ه‬


‫‪149‬‬

‫به‌رگرییه‌ك ببێت ‌ه به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م‬ ‫ئه‌م هێزانه‌‪)62(.‬‬ ‫ل�� ‌ه دوای گ��رت��ن��ی ش���اری سلێمانی‬ ‫حوكمی راسته‌وخۆی ئینگلیز ده‌ست‬ ‫پێده‌كات‪ ،‬كه ‌ل ‌ه ساڵی ‪1919‬ـ���ـ‪1922‬‬ ‫ده‌خایه‌نێت‪ ,‬ئه‌م قۆناغه‌ش زیاتر ب ‌ه‬ ‫قۆناغی ده‌س��ه‌اڵت��ی مێجه‌ر س��ۆن ل ‌ه‬ ‫كوردستاندا داده‌نرێت‪)63(.‬‬ ‫باسی یه‌كه‌م‬ ‫مێجه‌ر سۆن كێیه‌؟‬ ‫ن��اوی ت��ه‌واوی (ئێلی بانیسته‌ر سۆن‬ ‫‪Ely Banister Soane‬ه‌‪ .‬ل ‌ه ساڵی ‪1898‬‬ ‫ب ‌ه پله‌ی ش��ه‌ره‌ف زان��ك��ۆی كامبریج‬ ‫ته‌واو ده‌كات زۆر ئ��اره‌زووی زمانی‬ ‫رۆژه��ه‌اڵت��ی��ه‌ك��ان ب���ووه‌‪ ،‬دام��وده‌گ��ای‬ ‫ده‌وڵه‌تی به‌ریتانی بۆ ئه‌وه‌ی سود ل ‌ه‬ ‫كه‌سانی وه‌ك سۆن ببینێت‪ ،‬ل ‌ه ساڵی‬ ‫ێ‬ ‫‪ 1902‬س��ۆن ده‌نێرێت ‌ه ئ��ێ��ران ل��ه‌و ‌‬ ‫هه‌ر ب ‌ه ساڵێك فێری زمانی فارسی‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬بۆ ئ��ه‌وه‌ی زیاتر ل ‌ه ئێران‌و‬ ‫ك��وردس��ت��ان جێی خ��ۆی ب��ك��ات��ه‌و ‌ه ل ‌ه‬ ‫ساڵی ‪ 1905‬ب�� ‌ه ساخت ‌ه موسوڵمان‬ ‫بوونی خۆی راده‌گه‌یه‌نێت‌‪ ،‬ل ‌ه به‌شی‬ ‫كوردستانی ئێراندا خۆی فێری زمانی‬ ‫ك����وردی ده‌ك����ات دوات����ر ب�� ‌ه حوكمی‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی ف��ارس��ی‌و ك���وردی ده‌زان��ێ��ت‬ ‫ب��ۆی��ه‌ ده‌ت��وان��ێ��ت ب�� ‌ه ئ��اس��ان��ی خ��ۆی‬ ‫بگه‌یه‌ن��ت ‌ه ده‌ڤه‌ری سلێمانی‌و هه‌ڵه‌بجه‌‪،‬‬

‫ل ‌ه كوردستان ناوی خۆی ده‌كات ب ‌ه‬ ‫(م��ی��رزا غ���واڵم حوسێنی ش��ی��رازی)‬ ‫(‪ ،)46‬ك ‌ه ناوێكی فارسییه‌‪ ،‬به‌م ناوه‌و ‌ه‬ ‫ل ‌ه هه‌له‌بج ‌ه ده‌بێت ‌ه دۆستی عوسمان‬ ‫پ��اش��ای ج�����اف(‪‌)56‬و ع��ادی��ل�� ‌ه خ��ان��م‪،‬‬ ‫مێجه‌ر سۆن له‌و گه‌شته‌یدا‪ ،‬ك ‌ه خۆی‬ ‫ن��اوی ن��او ‌ه گه‌شێكی ش��اراو ‌ه ب��ه‌ره‌و‬ ‫میسۆپۆتامیاو كوردستان زانیاریه‌كی‬ ‫زۆری ده‌رب�������اره‌ی زم�����ان‌و داب‌و‬ ‫نه‌ریت‌و ره‌وش��ت‌و ئاكاری ك��ورده‌و ‌ه‬ ‫كۆكردۆته‌وه‌‪)66(.‬‬ ‫دوای داگیركردنی ب��ه‌غ��داد ل ‌ه الیه‌ن‬ ‫ئینگلیزه‌كانه‌و ‌ه ل ‌ه ساڵی ‪ 1917‬ماوه‌یه‌ك‬ ‫ل ‌ه به‌غداد ده‌مێنێته‌و ‌ه دواتر ل ‌ه دوای‬ ‫داگیركردنی ناوچه‌ی خانه‌قی له‌الیه‌ن‬ ‫ئینگلیزه‌كانه‌وه‌‪ ،‬ئینگلیز ك��اروب��اری‬ ‫ن��اوچ��ه‌ی خ��ان��ه‌ق��ی‌و ده‌وروب����ه‌ری ب ‌ه‬ ‫مێجه‌ر سۆن ده‌سپێرێت ل ‌ه سه‌ره‌تای‬ ‫س��اڵ��ی ‪ 1919‬ك���اروب���اری ن��اوچ��ه‌ی‬ ‫سلێمانی پی ده‌سپێرن‪ ،‬ماوه‌ی هه‌ژده‬ ‫مانگ ل�� ‌ه سلێمانی حاكمی سیاسی‬ ‫ده‌ب��ێ��ت‪ ،‬هێند ‌ه ن��اب��ات س���ۆن‌و شێخ‬ ‫مه‌حمود ناكۆكی ل ‌ه نێوانیان دروست‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬سۆن پیاوێكی ته‌بیعه‌ت وشك‌و‬ ‫خ��ۆ ب�� ‌ه گ����ه‌ور ‌ه زان ب���وو‪ ،‬هه‌میش ‌ه‬ ‫ده‌یوست سامێك بۆ خۆی په‌یدا بكات‪،‬‬ ‫ك ‌ه ده‌ری��ش ده‌ك��ه‌وت‌و ب ‌ه بازاریشدا‬ ‫دڕۆیشت ل ‌ه ش��اری سلێمانی ده‌بوو‬ ‫ک له‌به‌ری هه‌ستن ‌ه‬ ‫خه‌ڵكه‌ك ‌ه ب ‌ه جارێ ‌‬ ‫سه‌ر پێ‌‪)67(.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪150‬‬

‫ره‌فیق حلمی ل ‌ه یادداشته‌كانیدا ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫ك ‌ه سۆن ب ‌ه بازاردا بڕۆیشتای ‌ه ئه‌بوو‬ ‫ێ‬ ‫خاوه‌ن دووكان‌و كڕیاره‌كان ب ‌ه جار ‌‬ ‫ێ بكه‌ن‌و‬ ‫له ‌به‌ری هه‌ستن‌و ساڵوی ل ‌‬ ‫رێبواریش خۆی الداو رێگه‌ی بۆ چۆڵ‬ ‫بكات‪)68(.‬‬ ‫باسی دووه‌م‬ ‫هه‌ڵوێستی مێجه‌ر سۆن‌و ره‌خنه‌كانی‬ ‫به‌رامبه‌ر ب ‌ه حوكومڕانی شێخ‬ ‫مه‌حمود‬ ‫ل ‌ه قۆناغی ش��ه‌ڕو ئاشتیدا‪ ،‬چه‌نده‌ها‬ ‫ئه‌فه‌سه‌رو كارمه‌ندی ئینگلیز هاتونه‌ت ‌ه‬ ‫كوردستان‪ ،‬ل ‌ه نێوان ئه‌وانه‌دا مێجه‌ر‬ ‫سۆن وه‌ك كوردناس‌و سیاسه‌تمه‌دارو‬ ‫ك�����وردی�����زان‌و ڕۆژن����ام����ه‌ن����ووس ل ‌ه‬ ‫هه‌موویان زیاتر ناسراوه‌‪ ،‬ماوه‌یه‌ك‬ ‫ل ‌ه سلێمانی ب ‌ه تایبه‌تی ل ‌ه ساڵی ‪1919‬‬ ‫هه‌تا هاتنه‌وه‌ی شێخ مه‌حمود حاكمی‬ ‫سلێمانی بووه‌‪ )69(.‬‬ ‫ئ��ی��ن��گ��ل��ی��زه‌ك��ان ده‌م��ێ��ك ب���وو مێجه‌ر‬ ‫سۆنیان بۆ ئه‌و ‌ه ته‌رخان كردبوو‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ێ بسپێرن‪ ،‬ئه‌و‬ ‫فه‌رمانێكی تایبه‌تی پ ‌‬ ‫گه‌شته‌ی ل ‌ه ساڵی ‪ 1909‬كردبووی بۆ‬ ‫ناوچه‌ی سلێمانی‌و هه‌له‌بج ‌ه ل ‌ه خۆو ‌ه‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬به‌ڵكو ڕاسپێردراوی ده‌زگاكانی‬ ‫ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ئینگلیز بووه‌‪)70(.‬‬ ‫ل�����ه‌دوای گ��رت��ن��ی ش��ێ��خ م��ه‌ح��م��ود ل ‌ه‬ ‫ده‌رب���ه‌ن���دی ب��ازی��ان‌و ره‌وان��ه‌ك��ردن��ی‬

‫ب��ۆ ب���ه‌غ���دادو دوات����ر ب��ۆ ه��ن��دس��ت��ان‪،‬‬ ‫ئینگلیزه‌كان ل�� ‌ه ش���اری سلێمانیدا‬ ‫ده‌ستیان كرد ب ‌ه تااڵنی‌و ده‌ستگرتن‬ ‫ب�� ‌ه س��ه‌ر م���اڵ‌و موڵكی زۆر كه‌سدا‬ ‫ی الیه‌نگری شێخ‬ ‫ب ‌ه تایبه‌ت ئ��ه‌وان��ه‌ ‌‬ ‫مه‌حمودو شۆرشه‌كه‌ی بوون‪ ،‬مێجه‌ر‬ ‫س��ۆن ل��ه‌گ��ه‌ڵ گه‌یشتنیدا ده‌س��ت��ی ب ‌ه‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌و ترساندنی هه‌ر كه‌سێك کرد‬ ‫الیه‌نگری شێخ مه‌حمود بووه‌و زۆر ل ‌ه‬ ‫خێزانه‌كان ب ‌ه ناچاری ل ‌ه ترسی ئه‌و‬ ‫حوكمی قه‌ره‌قۆشییه‌ی مێجه‌ر سۆن‬ ‫روویان كرد ‌ه ئێران هه‌ندێكیشیان ل ‌ه‬ ‫نێو گوندو شوێن ‌ه دووره‌كاندا خۆیان‬ ‫شارده‌وه‌‪.‬‬ ‫مێجه‌ر سۆن ب ‌ه خوێنی سه‌ری شێخ‬ ‫مه‌حمود تینوو بوو؛ ئه‌گه‌ر بیزانیای ‌ه‬ ‫هه‌ر كه‌سێك الیه‌نگری شێخ مه‌حمودو‬ ‫شۆرشه‌كه‌یی بووه‌‪ ،‬یان به‌شداریی ل ‌ه‬ ‫شۆڕشدا كردوو ‌ه ل ‌ه دژی ئینگلیزه‌كان‪،‬‬ ‫ئه‌وا سزای ده‌دان‌و له‌الیه‌كی‌تریشه‌و ‌ه‬ ‫س��ۆن‌و ئه‌فسه‌ر ‌ه سیاسیه‌كانی‌تری‬ ‫ئینگلیز‪ ،‬ك ‌ه ئه‌و كات ‌ه هاتبوون ‌ه سلێمانی‬ ‫وایان ل ‌ه خه‌ڵكی ده‌گه‌یاند‪ ،‬ك ‌ه ئینگلیز‬ ‫دژی كورد نییه‌و ده‌ه‌یه‌وێت خزمه‌تی‬ ‫میلله‌تی كورد بكات‪)71(.‬‬ ‫ل�� ‌ه ق��ۆن��اغ��ی ح��وك��م��ی راس��ت��ه‌وخ��ۆی‬ ‫ئینگلیزدا ‪ 1919‬ـ��ـ ‪ 1922‬زی��ات��ر ب ‌ه‬ ‫قۆناغی ده‌س��ه‌اڵت��ی مێجه‌ر س��ۆن ل ‌ه‬ ‫كوردستاندا داده‌نرێت‪ ،‬له‌م قۆناغه‌دا‬ ‫چ��ه‌ن��ده‌ه��ا گ���ۆڕان���ك���اری ل��� ‌ه ره‌وت���ی‬


‫‪151‬‬

‫س��ی��اس��ه‌ت��ی ئ��ی��ن��گ��ل��ی��زدا ب��ه‌رپ��اب��وون‪،‬‬ ‫مێجه‌ر س��ۆن ك��وردی��زان‌و كوردناس‬ ‫وا خ��ۆی پیشان ده‌دا ته‌نها ل ‌ه دژی‬ ‫ده‌س��ه‌اڵت��ی شێخ ‌ه ن��ه‌ك ك��ورد‪ ،‬سۆن‬ ‫ێ‬ ‫ده‌یویست ئیداره‌یه‌كی ك��وردی نو ‌‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬ن��ه‌ك نیزامێكی عه‌شایه‌ری‬ ‫وه‌ك ئ��ه‌وه‌ی شێخ مه‌حمود‪ ،‬مێجه‌ر‬ ‫سۆن به‌هۆی فتن ‌ه نانه‌وه‌و ‌ه كه‌وتوه‌ت ‌ه‬ ‫زیندوكردنه‌وه‌ی كێشه‌ی عه‌شایه‌ری‬ ‫نێوان شێخه‌كان ب ‌ه تایبه‌ت مه‌سه‌له‌ی‬ ‫ت��ه‌ری��ق��ه‌ت��ی ن��ه‌ق��ش��ب��ه‌ن��دی‌و ق����ادری‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها كێشه‌و ناكۆكیه‌كانی نێوان‬ ‫شێخه‌كانی تاڵه‌بانی‌و شێخ مه‌حمود‪،‬‬ ‫ك ‌ه شێخه‌كانی تاڵه‌بانی ب ‌ه ده‌سه‌اڵتی‬ ‫شێخ مه‌حمود رازی نه‌بوون‪)72(.‬‬ ‫مامۆستا ره‌سوڵ هاوار ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا‬ ‫باسی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی مێجه‌ر سۆن‬ ‫ده‌كات‪ ،‬ك ‌ه چۆن ویستویه‌تی ناكۆكی‬ ‫نێوان شێخ مه‌حمودو عه‌شایه‌ره‌كان‬ ‫زیندو بكاته‌و ‌ه ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندی خۆی‌و‬ ‫ح��ك��وم��ه‌ت��ه‌ك��ه‌ی به‌كاریانبهێنێت‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫جۆرێك‪ ،‬ك ‌ه سۆن ل ‌ه ساڵی ‪ ،1909‬ك ‌ه‬ ‫ب ‌ه ناوی بازرگانیه‌و ‌ه چوو ‌ه هه‌ڵه‌بجه‌و‬ ‫له‌گه‌ڵ عه‌دلی خانمی ژن��ی وه‌سمان‬ ‫پاشای جاف‌و كوڕه‌كانی ب ‌ه رواڵه‌ت‬ ‫ێ جار دۆستایه‌تی خۆی نیشان‬ ‫هه‌ند ‌‬ ‫دابوو ب ‌ه نه‌وه‌ی كاك ئه‌حمه‌دو شێخ‬ ‫مه‌حمود ب��ه‌اڵم ب ‌ه شێوه‌یه‌كی گشتی‬ ‫وه‌ك�����و ی���اس���او س��روش��ت��ی ه��ه‌م��وو‬ ‫عه‌شایه‌رێك شێخ مه‌حمودیان زۆر‬

‫خۆش نه‌ویستووه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش ب ‌ه هۆی‬ ‫(كاره‌ساته‌كه‌ی موسڵ)ه‌و ‌ه بووه‌‪)73(..‬‬ ‫مێجه‌ر سۆن‌یش ئه‌و ناكۆكیه‌ی وه‌كو‬ ‫هه‌لێك قۆسته‌وه‌و ل ‌ه دوایدا‪ ،‬ك ‌ه كرا ب ‌ه‬ ‫حاكمی سیاسی ل ‌ه سلێمانی زۆر ب ‌ه‬ ‫لێزانان ‌ه ئه‌و ناكۆكی ‌ه كۆنه‌ی بۆ سودی‬ ‫خ����ۆی‌و س��ی��اس��ه‌ت��ی ح��ك��وم��ه‌ت�� ‌هك��ه‌ی‬ ‫به‌كارهێنا‪)74(.‬‬ ‫م��ێ��ج��ه‌ر س����ۆن ئ���ه‌گ���ه‌ر چ���ی خ��ۆی‬ ‫كابرایه‌كی لووت به‌رزو له‌خۆبایی بوو‪,‬‬ ‫ب��ه‌اڵم ئه‌م ل��ووت ب��ه‌رزی‌و له‌خۆبایی‬ ‫بوونه‌ی هه‌ر ل ‌ه خۆیه‌و ‌ه نه‌بووه‌‪ ,‬به‌ڵكو‬ ‫راسپێرراو بووه‌و هاندراو بوو ‌ه له‌الیه‌ن‬ ‫حكومه‌ته‌كه‌یه‌و ‌ه چونك ‌ه ساتێك سۆن‬ ‫نێررابوو بۆ سلێمانی‪ ,‬حكومه‌تی ئینگلیز‬ ‫سیاسه‌تی به‌رامبه‌ر ب ‌ه ك��وردو شێخ‬ ‫مه‌حمود گۆڕیبوو‪ ,‬چونك ‌ه ئینگلیزه‌كان‬ ‫سروشت‌و ره‌وشتی شێخ مه‌حمودیان‬ ‫ت��اق��ی ك����ردب����ووه‌وه‌و زۆر ج���ار ب ‌ه‬ ‫س��ه‌رچ��ڵ‌و كه‌لله‌ڕه‌ق ن��اوی��ان هێناو ‌ه‬ ‫بۆی ‌ه حسابیان ك��ردب��وو ب�� ‌ه یه‌كێكی‬ ‫لووت به‌رزی وه‌ك مێجه‌ر سۆن نه‌بێت‬ ‫شێخ مه‌حمودیان بۆ دانامركێته‌وه‌‪,‬‬ ‫ئینگلیزه‌كان بۆی ‌ه مێجه‌ر نوئێلیشیان‬ ‫الب��رد‪ ،‬چونك ‌ه ئ��ه‌و دام��رك��ان��ه‌وه‌ی ك ‌ه‬ ‫ئینگلیزه‌كان ده‌یانویست ب�� ‌ه مێجه‌ر‬ ‫ن��وئ��ێ��ل ن���ه‌ده‌ك���را ه���ه‌ر ب��ۆی�� ‌ه مێجه‌ر‬ ‫سۆنیان دانا ‪ .‬كاربه‌ده‌ستانی ئینگلیز‬ ‫ئ��ه‌وه‌ن��ده‌ی‌ت��ر ل�� ‌ه ش��ێ��خ م��ه‌ح��م��ود پر‬ ‫ببوون ب ‌ه هۆی ئه‌و راپۆرتانه‌ی مێجه‌ر‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪152‬‬

‫سۆنه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه به‌رپه‌رچی بۆچوون و‬ ‫پێشنیازه‌كانی سكرتێری وه‌زاره‌ت��ی‬ ‫هندستانی ده‌دایه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه له‌و ڕۆژانه‌دا‬ ‫سه‌رپه‌رشتیكه‌ری كاروباری ناوچه‌ی‬ ‫میسۆپۆتامیاو ویاله‌تی موسڵ بووه‌‪.‬‬ ‫ب��ۆ ن��م��وون��ه‌‪ ،‬ك�� ‌ه ك��ات��ێ��ك سكرتێری‬ ‫وه‌زاره‌ت����ی هندستان بروسكه‌یه‌كی‬ ‫ن��ارد بۆ نوێنه‌ری بریتانیا ل ‌ه به‌غداد‬ ‫ل��ه‌و بروسكه‌یه‌دا هاتبوو‪ ،‬ك ‌ه به‌الی‬ ‫مێجه‌ر نوئێل‌ه‌و ‌ه سێ‌ مه‌رج هه‌یه‌‪:‬‬ ‫‪١‬ـ��ـ پێویست ‌ه ده‌س��ه‌اڵت��ی ت��ورك��ی��ا ل ‌ه‬ ‫كوردستاندا نه‌هێڵرێت‪.‬‬ ‫ت كوردستان پارچ ‌ه پارچ ‌ه‬ ‫‪٢‬ـ��ـ ده‌بێ ‌‬ ‫ن��ه‌ك��رێ��ت (ئ��ی��ن��گ��ل��ی��زه‌ك��ان ل��� ‌ه دوای‬ ‫حوكومداری یه‌كه‌می شێخ مه‌حمودو‬ ‫ب���ه‌ر ل�����ه‌وه‌ش ن��ی��ازی��ان ئ����ه‌و ‌ه ب���وو‪،‬‬ ‫ك�� ‌ه ك��وردس��ت��ان��ی خ����واروو ب��ك��ه‌ن ب ‌ه‬ ‫چه‌ند ناوچه‌یه‌كی ج��ی��اوازه‌وه‌و هه‌ر‬ ‫ناوچه‌یه‌كیش ل ‌ه ژێ��ر سه‌ركردایه‌تی‬ ‫كه‌سێكدا بێت‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه ژێ��ر چاودێری‬ ‫خۆیاندا ببرێت ب��ه‌ڕێ��وه‌) ل�� ‌ه وه‌اڵم��ی‬ ‫ئ���ه‌و ب��روس��ك��ه‌ی��ه‌دا ح��اك��م��ی گشتی‬ ‫بریتانیا ل ‌ه به‌غداد ل ‌ه ‪ 1919/11/26‬ب ‌ه‬ ‫ێ‬ ‫جۆرێك وه‌اڵم ئه‌داته‌و ‌ه ك ‌ه هه‌ر س ‌‬ ‫مه‌رجه‌كه‌ی نوئێل ره‌تده‌كاته‌و ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫ی ل ‌ه‬ ‫هیچیان نییه‌‪ ،‬بێگومان ئه‌و وه‌اڵمه‌ ‌‬ ‫الیه‌ن حاكمی مه‌ده‌نی كشتی بریتانیا ل ‌ه‬ ‫به‌غداده‌و ‌ه نێررابوو بۆ سكرتاریه‌ه‌تی‬ ‫وه‌زاره‌تی هندستان سه‌رپه‌رشتیكه‌ری‬ ‫كاروباری میسۆپۆتامیا له‌و رۆژانه‌دا‬

‫ێ پ���رس‌و س��ه‌رن��ج��دان��ی مێجه‌ر‬ ‫ب��ه ‌ب�� ‌‬ ‫س��ۆن وه‌اڵم���ی ن���ه‌دراوه‌ت���ه‌و ‌ه به‌ڵكو‬ ‫مێجه‌ر سۆنی دژ ب ‌ه كوردستان ب ‌ه‬ ‫هیچ جۆرێك ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی نه‌داوه‌‪،‬‬ ‫ك ‌ه باسی مافی نه‌ته‌وه‌ی كورد بكرێت‪،‬‬ ‫چونك ‌ه ل�� ‌ه دوای ئ���ه‌وه‌ی سیاسه‌تی‬ ‫بریتانیا به‌رامبه‌ر كوردستان گۆڕا‬ ‫ل��ه‌و ساته‌ی مێجه‌ر نوئێل‌ی الب��ردو‬ ‫مێجه‌ر سۆن نێررا بۆ سلێمانی‌و كرا‬ ‫ب�� ‌ه حاكمی سیاسی ب��ۆ ئ���ه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫سیاسه‌ت ‌ه تازه‌یه‌ی‪ ،‬ك ‌ه كاربه‌ده‌ستانی‬ ‫ێ‬ ‫بریتانیا بڕیاریان له سه‌ر دابوو ج ‌‬ ‫ێ بكرێت‪ ،‬ب ‌ه جۆرێك‪ ،‬ك ‌ه مێجه‌ر‬ ‫ب ‌ه ج ‌‬ ‫سۆن چوو ‌ه سلێمانی ب ‌ه هیچ جۆرێك‬ ‫ب��ای��ه‌خ��ی ب�� ‌ه ب���وون (وج�����ود)ی شێخ‬ ‫مه‌حمود نه‌داوه‌‪ )75(.‬‬ ‫هه‌ر له‌و باره‌یه‌و ‌ه س��ۆن‪ ،‬ك ‌ه ده‌گات ‌ه‬ ‫س��ل��ێ��م��ان��ی ب���ه‌ ب����ه‌رچ����اوی ه��ه‌م��وو‬ ‫الیه‌نگرانی شێخه‌و ‌ه شێخ مه‌حمود‬ ‫فه‌رامۆش ده‌ك��ات‪ ،‬وه‌ك بڵێی شیچخ‬ ‫مه‌حمود حوكومداری سلێمانی نه‌بێت‪،‬‬ ‫سۆن به‌و كاره‌شی ده‌یوست كه‌لێنی‬ ‫ناكۆكی نێوان ب��ه‌ره‌ی ئه‌فه‌ندیه‌كان‌و‬ ‫شێخ مه‌حمود فراوانتر بكات‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫سۆن له‌م كاره‌یدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو‬ ‫چ��ون��ك��ه‌ ل��ه‌ غ��ی��اب��ی ش��ێ��خ م��ه‌ح��م��وددا‬ ‫ده‌س��ه‌اڵت��ی راس��ت��ه‌خ��ۆی ئینگلیز ل ‌ه‬ ‫كوردستان كه‌وت ‌ه به‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌كیتر‪،‬‬ ‫ك ‌ه نه‌ل ‌ه قازانجی ئینگلیزو نه‌ل ‌ه قازانجی‬ ‫ك���ورددا ب��وو‪ ،‬ئ��ه‌وی��ش سه‌رهه‌ڵدانی‬


‫‪153‬‬

‫بزاڤی كه‌مالیه‌ت بوو ل ‌ه ناوچه‌كه‌دا‪ ،‬به‌و ج��ه‌ن��گ‪ ،‬ئیستا ئ��ه‌ف��س��ه‌ری رام��ی��اری‬ ‫مانایه‌ی سه‌پاندنی ده‌سه‌اڵتی ناوه‌ندی دی����دو ب��ۆچ��وون��ی ش��ێ��خ م��ه‌ح��م��ودی‬ ‫ل ‌ه كوردستاندا له‌الیه‌ن ئینگلیزه‌كانه‌و ‌ه قبوڵ كرددوه‌‪ ،‬ك ‌ه ته‌واو وزه‌و توانای‬ ‫ته‌رخان كردو ‌ه بۆ دوبار ‌ه گێڕانه‌وه‌ی‬ ‫له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كه‌مالیه‌كان بوو‪)76(.‬‬ ‫مێجه‌ر سۆن ل ‌ه راپۆرته‌كانیدا ڕه‌خن ‌ه خێڵگه‌رایی‪ ،‬هه‌ر پیاوێك نازناوی هۆز‬ ‫ل�� ‌ه س��ی��س��ت��ه‌م��ی خ��ێ��ڵ��ه‌ك��ی ب��اش��وری ی��ان خێڵی پ��ێ��و ‌ه بێت خ��راوه‌ت�� ‌ه ژێر‬ ‫كوردستان ده‌گرێت ل ‌ه بڕگه‌یه‌كدا ل ‌ه ركێفی س���ه‌رۆك خیڵێكه‌و ‌ه ئه‌مه‌ش‬ ‫ژێر ناوی (سه‌رنج له سه‌ر سیسته‌می ب��ی��رۆك��ه‌ی��ه‌ك ب����وو‪ ،‬ك��� ‌ه ب���اش���ووری‬ ‫خێڵه‌كی‌و ب��ه‌ڕێ��وه‌ب��ردن) ده‌گ��رێ��ت‌و كوردستان دابه‌ش بكرێت ناوچه‌كانی‬ ‫الیه‌ن ‌ه خ��راپ‌و زیانبه‌خشه‌كانی ئه‌م خێڵداو بخرێت ‌ه ژێر ڕكێفی سه‌رۆك‬ ‫سیسته‌م ‌ه ده‌خات ‌ه روو‪ ،‬باسی ئه‌و ‌ه خێڵه‌كانه‌وه‌‪ ،‬پیاوانی دێهات نشینی‬ ‫ده‌ك��ات‪ ،‬ك ‌ه گومانی تێدا نیی ‌ه بریتانیا بێكه‌ڵك‌و گه‌ژه‌یان دۆزی��وه‌ت��ه‌وه‌و ب ‌ه‬ ‫پێشنیاری ئه‌و سیسته‌مه‌ی ك��ردوه‌و سه‌رۆكی ئه‌و خێاڵنه‌یان دان��اون‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫پاڵپشتی شێخ مه‌حودی كردوه‌و وه‌ك ده‌مێك ‌ه پوكاونه‌ته‌وه‌و له‌ناوچوون ‪،‬ب ‌ه‬ ‫ێ كردنی ده‌سته‌و تاقمی خانوو نشینی ناوچه‌ی‬ ‫ێ ب ‌ه ج ‌‬ ‫ئامێرێك دانراو ‌ه بۆ ج ‌‬ ‫ئه‌م سیسته‌مه‌‪ ،‬مێجه‌ر سۆن هه‌ڵوێستی گه‌رمیانی الی كفریان ووتوو ‌ه كه‌یه‌ك‬ ‫ل ‌ه به‌رامبه‌ر سیسته‌می خێڵه‌كی ب ‌ه بگرنه‌وه‌و بیری خۆیانی بخه‌نه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫جۆرێكه‌‪ ،‬ك�� ‌ه ره‌خ��ن�� ‌ه ل�� ‌ه (هه‌ڵوێستی ڕۆژگ��ارێ��ك خه‌ڵكی خێڵه‌كی ب��وون‌و‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارانی بریتانیاو شێخ مه‌حمود س��ه‌رۆك خێڵیان بۆ دۆزراوه‌ه‌ت����ه‌وه‌‪،‬‬ ‫ده‌گ��رێ��ت‌و ئ��ه‌م پرۆسه‌ی ‌ه ب�� ‌ه خراپی باج‌و داهات ده‌بوو ب ‌ه پێی خه‌ماڵندنی‬ ‫پێناسه ده‌ك���ات‌و ئ��ه‌م یسیسته‌م ‌ه ب ‌ه ئه‌م سه‌رۆك خێڵ ‌ه بدرێت‪ ،‬ده‌بوو ئه‌م‬ ‫دیدی سۆن سیسته‌مێكی دواكه‌وتوو سه‌رۆك خێڵ ‌ه كارگێری یاسا بدات‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ێ س���ووده‌‪ ،‬ب�� ‌ه ج��ۆرێ��ك باسی ئه‌م ته‌نیا ده‌بوای ‌ه دانی به‌وه‌دا بنایه‌‪ ،‬ك ‌ه شێخ‬ ‫ب�� ‌‬ ‫سیسته‌م ‌ه ده‌كات‌و ده‌ڵێت‪ :‬بوژاندنه‌وه‌ی مه‌حمود ح��وك��وم��داری (سته‌مكاری‬ ‫سیسته‌می خێڵه‌كی ب��زت��ن��ه‌وه‌ی�� ‌هك��ی چاككراو)ی كوردستانه‌‪ ،‬له‌به‌رامبه‌ردا‬ ‫پێچه‌وانه‌و پاشكه‌زبوونه‌وه‌یه‌‪ ،‬ئیستا خ��ه‌اڵت‌و یارمه‌تی وه‌ربگرێت‪ ،‬ژیانی‬ ‫ك��وردس��ت��ان ب�� ‌ه شێوه‌یه‌كی ف���ره‌وان خۆش بۆ پیاوی عه‌شایه‌رو مردن‌و‬ ‫ل ‌ه خێڵگه‌رێتی ده‌رچ���ووه‌و ئاستێكی فه‌وتانیش بۆ بازرگانی شارستانیه‌ت‌و‬ ‫ب��وژان��دن��ه‌وه‌ی تێدا هاتووه‌ت ‌ه ئ��اراو ‌ه ئارامی‪ ،‬تۆماری جێگری ئه‌فه‌سه‌ری‬ ‫ل ‌ه زۆر رووه‌و ‌ه چۆت ‌ه دۆخ��ی پێش ڕامیاری ل ‌ه سلێمانی شه‌ڕێكی سه‌خت‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪154‬‬

‫درێژخایه‌ن ده‌خات ‌ه روو دژ به‌ئه‌نجام ‌ه‬ ‫س���روش���ت���ی���ه‌ك���ان���ی س��ی��س��ت��ه‌م��ه‌ك��ه‌‪،‬‬ ‫ێ بدات ‌ه‬ ‫تاوانبارێكی خێڵه‌كی خۆی فر ‌‬ ‫به‌ر پێی سه‌رۆكه‌كه‌ی‪ ،‬گوناهكارێكی‬ ‫گ����ه‌ور ‌ه ك��رن��وش ب��ۆ ش��ێ��خ مه‌حمود‬ ‫ب��ب��ات ده‌ب��ه‌خ��ش��رێ��ت‌‌و ت��ه‌ن��ان��ه‌ت به‌ر‬ ‫س���ۆزو خۆشه‌ویستیش ده‌ك��ه‌وێ��ت‪،‬‬ ‫ه���ه‌ر ج����ۆر ‌ه ب���ه‌دك���اری و ت��اوان��ێ��ك‬ ‫ێ بكرێت ئه‌گه‌ر‬ ‫ده‌كرێت چاوپۆشی ل ‌‬ ‫ب���ه‌رز بكرێته‌و ‌ه ب��ۆ شێخ مه‌حمود‪،‬‬ ‫ێ ك��اره‌ك�� ‌ه ئ��ه‌و به‌ناو‬ ‫ك�� ‌ه ده‌س��ت��ب��ه‌ج�� ‌‬ ‫س��ه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌ی گوناهكاره‌دا‬ ‫چاره‌سه‌ر ده‌كات‪ .‬خه‌ڵكی واڵته‌ك ‌ه ب ‌ه‬ ‫ێ نائومێد بوون‪ ،‬ده‌ست‌و قاچیان‬ ‫جار ‌‬ ‫ده‌به‌سترێت‌و ده‌خرێن ‌ه به‌رده‌ستی ئه‌و‬ ‫س��ه‌رۆك خێاڵنه‌ی ب��وون ب ‌ه خاوه‌نی‬ ‫ێ بكه‌ن‬ ‫ده‌سه‌اڵت بۆ ئه‌وه‌ی سته‌میان ل ‌‬ ‫ل ‌ه خۆێندا بیان گه‌وزێنن‪)77(.‬‬ ‫ئه‌نجامی چوون ‌ه ناو ئه‌م سیسته‌مه‌و ‌ه‬ ‫س���ه‌پ���ان���دن���ی ڕژێ��م��ێ��ك��ی گ��ه‌ن��ده‌ڵ��ی‬ ‫سه‌ته‌مكار بوو به‌سه‌ر خه‌ڵكه‌وه‌‪ ،‬سۆن‬ ‫به‌جوانی ره‌وتی خراپی‌و بێداری ئه‌م‬ ‫ڕژێم ‌ه باس ده‌كات‪ :‬سیسته‌می خێڵه‌كی‬ ‫سیسته‌مێكی ئایدیالیسته‌و وه‌ك گه‌لێ‬ ‫پرۆژه‌ی له‌و چه‌شن ‌ه هه‌ڵده‌وه‌شێته‌و ‌ه‬ ‫كاتێك په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ بێڕێز كردنی‬ ‫مرۆڤدا ده‌گ��رێ��ت‪ ،‬كاریگه‌ری ئ��ه‌و ل ‌ه‬ ‫ێ یاساییدایه‌‪ ،‬خه‌ڵكی‬ ‫ب��ه‌ڕه‌اڵی��ی‌و ب�� ‌‬ ‫ده‌رفه‌تی ئه‌و تۆیان نیی ‌ه بۆ سه‌رفراز‬ ‫ب��وون‌و رزگ��ار ب��وون ل ‌ه سته‌مكاری‬

‫ئ��اس��ت ن���زم‪ ،‬ب�� ‌ه ك��ورت��ی ب��ووب�� ‌ه ب ‌ه‬ ‫چاودێرو باوكی خه‌ڵكی خراپ‌و زیان‬ ‫ب��ه‌خ��ش‌و س��ه‌رك��وت��ك��ه‌ری ك��ه‌س��ان��ی‬ ‫دیموكرات‪)78(.‬‬ ‫دی��دو بۆچوونی س��ۆن ب��ه‌رام��ب��ه‌ر ب ‌ه‬ ‫شێخ مه‌حمود دیدێكی ره‌شبینان ‌ه بوو‬ ‫ب ‌ه جۆرێك‪ ،‬ك ‌ه شێخ مه‌حمود ته‌نها‬ ‫رێبه‌ری ده‌سه‌اڵتی ناوچه‌ی سلێمانی‬ ‫بوو‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ری‬ ‫و ‌هك��و ره‌وان��دزو كۆی ‌ه بۆ وه‌رگرتنی‬ ‫یارمه‌تیی بریتانیا ئاماده‌بوون‪ ،‬وات ‌ه‬ ‫ح��وك��م��ی ش��ێ��خ م��ح��م��ودی��ان وه‌ك���و‬ ‫ێ قبوڵ بوو‪،‬‬ ‫سه‌رۆكێك ل ‌ه كاتێكدا پ ‌‬ ‫ك ‌ه بریتانیا ب ‌ه ناوی سه‌رۆكه‌و ‌ه شێخ‬ ‫مه‌حمودی دامه‌زراندوه‌‪ ،‬به‌م شێوه‌ی ‌ه‬ ‫ئه‌و هۆزانه‌ی ناوچه‌كانی ره‌وان��دز‌و‬ ‫ك��ۆی�� ‌ه ی��ه‌ك ل�� ‌ه دوای ی��ه‌ك داوای���ان‬ ‫ده‌كرد‪ ،‬ك ‌ه ناوچه‌كه‌یان ل ‌ه ژێر حوكمی‬ ‫شێخ مه‌حموددا بێت ب ‌ه جۆرێك وه‌كو‬ ‫ئه‌وه‌ی ك ‌ه ئه‌م ‌ه مه‌رجێكه‌‪ ،‬ك ‌ه بریتانیا‬ ‫بڕیاری لێداو ‌ه نه‌ك وه‌كو ئه‌وه‌ی شێخ‬ ‫مه‌حمود ب ‌ه حوكومداری كوردستان‬ ‫قبوڵ بكه‌ن‪)79(.‬‬ ‫مێجه‌ر سۆن له‌م هه‌ڵوێسته‌ی به‌رامبه‌ر‬ ‫ب ‌ه شێخ مه‌حمود ب ‌ه ته‌نها نه‌بوو به‌ڵكو‬ ‫ت����ه‌واوی ن��اوچ�� ‌هك��ان��ی ده‌وروب�����ه‌ری‬ ‫سلێمانی‪ ،‬ل ‌ه نێو هۆزه‌كانی جاف‌و‬ ‫ب����اج����ه‌اڵن‌و ش��ێ��خ��ه‌ك��ان��ی ت��اڵ��ه‌ب��ان��ی‬ ‫كه‌ركوك‪ ،‬ك ‌ه ق��ادری بوون هه‌روه‌ها‬ ‫شێخ ‌ه نه‌قشبه‌ندیه‌كانی بیاو ته‌وێڵ ‌ه‬


‫‪155‬‬

‫ناڕازی هه‌بوو ل ‌ه حوكمی شێخ محمود‪،‬‬ ‫هه‌ر له‌به‌ر ئه‌و ناڕه‌زاییانه‌ش بوو‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫خه‌ڵكی ش��ارو هۆزه‌كانی كه‌ركوك‌و‬ ‫كفری نه‌كه‌وتبوون ‌ه نێو قه‌ڵه‌مڕه‌وی‬ ‫شێخ محمود ئه‌مه‌ش شێخ محمود خۆی‬ ‫پێی ڕازی ببوو‪ ،‬ب��ه‌اڵم شێخ محمود‬ ‫ڕوانگه‌یه‌كی جیاوازی بۆ ئه‌م ‌ه هه‌بوو‪،‬‬ ‫چونك ‌ه الی شێخ محمود قه‌ڵه‌مڕه‌وی‬ ‫ته‌نها نێوان زێ‌ی بچووك‌و سیروان‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬یان چاوه‌ڕوانی ده‌رئه‌نجامی‬ ‫حوكم‌و نفوزی بریتانیا نه‌بوو به‌ڵكو‬ ‫شێخ مه‌حمود به‌و شێوه‌ی ‌ه ده‌یبینی‬ ‫دانانی ب ‌ه حوكمدار ب ‌ه حوكمی ئه‌و‬ ‫نفوز ‌ه بوو‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه ناو كوردان هه‌یبوو‪،‬‬ ‫ئه‌و كاته‌ی‪ ،‬ك ‌ه شێخ محمود یارمه‌تیی ‌ه‬ ‫داراییانه‌ی ل ‌ه ئینگلیزه‌كان وه‌رگرت‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫بۆ دابینكردنی مووچه‌ی كارمه‌ندان‌و‬ ‫چ��اك��ك��ردن��ه‌وه‌ی وێ��ران��ی��ه‌ك��ان��ی شه‌ڕ‬ ‫پێشكه‌شیان ك��ردب��وو‪ ،‬ب��ه ‌مه‌به‌ستی‬ ‫پ��ت��ه‌وك��ردن��ی پێگه‌كانی ده‌س����ه‌اڵت‌و‬ ‫كڕینی به‌یعه‌تی س��ه‌رۆك هۆزه‌كان‬ ‫ب��ه‌ك��اری ه��ێ��ن��ا‪ ،‬س���ۆن روان��گ��ه‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫دوژمنكارانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌م كارانه‌ی‬ ‫شێخ محمود هه‌بوو ب ‌ه جۆرێك (شێخ‬ ‫ێ له‌به‌رچاوگرتنی توانایی‌و‬ ‫محمود ‌ب ‌‬ ‫که‌سایه‌تی‪ ،‬هه‌موو كاروباره‌كانی ب ‌ه‬ ‫خزم‌و كه‌سانی خۆی سپاردوو هه‌موو‬ ‫ئه‌وانه‌شی له سه‌ر كار الب��رد‪ ،‬ك ‌ه ب ‌ه‬ ‫ملكه‌چی خ��ۆی ن��ه‌ده‌زان��ی��ن‪ )80(.‬هه‌ر‬ ‫كارێكی گرنگ هه‌ر له ‌شاره‌وانیه‌و ‌ه‬

‫ب��گ��ره‌ ه��ه‌ت��ا ده‌گ��ات�� ‌ه ق���ازی ش��ه‌رع��ی‬ ‫سلێمانی ب ‌ه ده‌ستی خزمه‌كانی‪ ،‬یان‬ ‫ئه‌و كه‌سانه‌وه‌بوو‪ ،‬ك ‌ه پشتیان ده‌گرت‪.‬‬ ‫(‪)81‬‬ ‫ئه‌گه‌ر سه‌رنجی چینی كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كانی‬ ‫كوردستان بده‌ین ل ‌ه سه‌رده‌می مێجه‌ر‬ ‫س��ۆن��دا‪ ،‬ئ���ه‌وا ب��ۆم��ان ده‌رد ‌هك���ه‌وێ���ت‪،‬‬ ‫ك ‌ه بۆچی سۆن هێند ‌ه ب ‌ه ده‌سه‌اڵتی‬ ‫شیخ‌و عه‌شایه‌ر نیگه‌ران بووه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫چین ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كانی كوردستان‬ ‫له‌و سه‌رده‌مه‌دا بریتی بوون ل ‌ه چوار‬ ‫چینی سه‌ره‌كی‪:‬‬ ‫ک رووناكبیریان‬ ‫أ‪ :‬ئه‌فه‌ندییه‌كان‪ :‬هه‌ندێ ‌‬ ‫تێدا هه‌بوو‪ ،‬به‌اڵم زۆربه‌یان خاوه‌ن‬ ‫زان��ی��اری ك��ه‌م ب���وون‌و ب��ۆ مه‌به‌ستی‬ ‫بچووكی خۆیان ده‌ژیان‪.‬‬ ‫ب‪ :‬دام��������ه‌زراوی ق��وچ��ه‌ك��ی شێخ ‌ه‬ ‫ئ��ای��ی��ن��ی��ه‌ك��ان‪ ,‬س��ه‌ی��ده‌ك��ان‪ ,‬م��ه‌الك��ان‪,‬‬ ‫ده‌روێ��ش��ه‌ك��ان‪ ،‬ئ��ه‌م��ان�� ‌ه ل��ه‌ زۆرب���ه‌ی‬ ‫س���ه‌رۆك خێڵه‌كان رووناكبیرترن‌و‬ ‫خ��اوه‌ن��ی روان��گ��ه‌ی��ه‌ك��ی ف��راوان��ت��رن‪،‬‬ ‫به‌اڵم هه‌مووی بۆ زیادكردنی هێزی‬ ‫ناوخۆیی خۆیاون ده‌خه‌نه‌ كار‪.‬‬ ‫ج‪ :‬سه‌رۆك خێڵه‌كان‪.‬‬ ‫د‪ :‬ژم��اره‌ی�� ‌هك��ی زۆری خێڵه‌كیه‌كان‪:‬‬ ‫ێ پرسیار‬ ‫زۆرب��ه‌ی��ان ب ‌ه كوێرانه‌و ب ‌‬ ‫په‌یڕه‌وی سه‌رۆكه‌كانیان ده‌كه‌ن‪)82(.‬‬ ‫مێجه‌ر س��ۆن ل�� ‌ه رێ��گ��ای رۆژن��ام��ه‌ی‬ ‫پ��ێ��ش��ك��ه‌وت��ن ل��� ‌ه س��ل��ێ��م��ان��ی ت��وان��ی‬ ‫ژماره‌یه‌كی زۆر ل ‌ه چینی ئه‌فه‌ندییه‌كان‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪156‬‬

‫ك ‌ه ب ‌ه رووناكبیران ناسراو ‌ه ل ‌ه خۆی‬ ‫كۆ بكاته‌و ‌ه ‪ ،‬ب ‌ه جۆرێك هه‌ندێك له‌م‬ ‫رووناكبیران ‌ه خوازیار بوون مێجه‌ر‬ ‫ێ بكات‪ ،‬ل ‌ه نموونه‌ی‬ ‫سۆن كاریان پ ‌‬ ‫ئه‌مانه‌ش ن��ووس��ه‌رو زم��ان��زان عه‌لی‬ ‫باپیر ئاغاو تۆفیق وه‌ه��ب��ی‌و جه‌مال‬ ‫عیرفان ب��وون‪ ،‬ئه‌مه‌ش مێجه‌ر سۆن‬ ‫ێ وه‌رگرت بۆ ئه‌وه‌ی ناكۆكی‬ ‫سودی ل ‌‬ ‫ن��ێ��وان ئ��ه‌ف��ه‌ن��دی��ه‌ك��ان‌و شێخ محمود‬ ‫ف��ره‌وان بكات‌و ل ‌ه دژی شێخ محمود‬ ‫به‌كاریان بهێنێت‪)83(.‬‬ ‫باسی سێیه‌م‬ ‫لێكۆلێینه‌وه‌و كاره‌كانی مێجه‌ر سۆن‬ ‫له‌باره‌ی كورده‌وه‌‬ ‫مێجه‌ر سۆن له‌گه‌ل ئه‌وه‌ی بایه‌خێكی‬ ‫زۆری به‌فێربوونی زم��ان��ی ك��وردی‬ ‫داوه‌و ش��اره‌زای��ی ت��ه‌واوی ل ‌ه زمانی‬ ‫كوردیدا په‌یدا ك��ردووه‌‪ ,‬به‌هۆی ئه‌و‬ ‫گ��ه‌ش��ت��ه‌ی��ه‌وه‌‪ ،‬ك�� ‌ه ئه‌نجامی داب���وو‪،‬‬ ‫هه‌ر وه‌كو مامۆستا ره‌فیق حلمی ل ‌ه‬ ‫یاداشته‌كانیدا ده‌ڵ��ێ��ت‪ :‬مێجه‌ر سۆن‬ ‫ل���ه‌م گ��ه‌ش��ت��ه‌ی ك��وردس��ت��ان��دا زی��ات��ر‬ ‫ل�� ‌ه سلێمانی‌و هه‌له‌بجه‌دا م��اب��وه‌وه‌‪.‬‬ ‫زمانی ك��وردی ب ‌ه ت��ه‌واوی فێرببوو‪.‬‬ ‫(‪ )84‬ه���ه‌روه‌ه���ا م��وح��ه‌م��ه‌د زه‌ك���ی‬ ‫مێژوونوسی كورد ل ‌ه (خوالسه‌یه‌كی‬ ‫تأریخی كوردو كوردستان) له ‌باره‌ی‬ ‫كوردیزانی مێجه‌ر س��ۆن‌ه‌و ‌ه ده‌ڵێت‪:‬‬

‫به‌قه‌د كوردێك ك��وردی ئ��ه‌زان��ی‌و ل ‌ه‬ ‫عالمێكی كورد زیاتر شاره‌زای زمانی‬ ‫كوردی بوو‪)85(.‬‬ ‫مێجه‌ر سۆن بۆ چاوبه‌ست بۆ رواڵه‌ت‬ ‫خ��ۆی وا نیشان ده‌دا‪ ،‬ك�� ‌ه دۆستی ‬ ‫ك����ورده‌و ب��ای��ه‌خ ب�� ‌ه زم��ان��ی ك���وردی‬ ‫ده‌دات به‌الم ئه‌م كاره‌ی له‌به‌ر خاتری‬ ‫كورد نه‌بوو ‌ه به‌ڵكو ل ‌ه سلێمانیدا زۆر‬ ‫كه‌س هه‌بوون سه‌ر ب ‌ه تورك بوون‪،‬‬ ‫مێجه‌ر س��ۆن ل�� ‌ه دژی ئ��ه‌وان��ه‌و به‌و‬ ‫هه‌وڵ‌و بایه‌خدانه‌ی ب ‌ه زمانی كوردی‬ ‫ده‌ی��وس��ت به‌ربه‌ره‌كانێی ئ��ه‌م تورك‬ ‫خوازان ‌ه بكات‪ .‬ئه‌م چاالكیه‌ش ته‌نها له‬ ‫‌نێو سلێمانیدا هه‌بووه‌و ڕێگه‌ی نه‌داو ‌ه‬ ‫ل ‌ه شوێنه‌كانی‌تر ئه‌م چاالكی ‌ه هه‌بێت‪،‬‬ ‫مێجه‌ر سۆن بۆ روواڵه‌ت یه‌كێكی وه‌كو‬ ‫مه‌ال ئه‌حمه‌دی عه‌ره‌ب‪ ،‬ك ‌ه خه‌تیبێكی‬ ‫ناسراوو به‌ناوبانگ بوو ل ‌ه مزگه‌وتی‬ ‫گه‌وره‌ی سلێمانیدا‪ ،‬هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫ك ‌ه له‌قه‌به‌كه‌ی وشه‌ی (عه‌ره‌ب)ی پێو ‌ه‬ ‫ب��وو ل ‌ه سلێمانی دووری خسته‌وه‌‌و‬ ‫ئه‌وه‌شی ب ‌ه كوردایه‌تی ل ‌ه قه‌ڵه‌م ده‌دا‪.‬‬ ‫(‪)86‬‬ ‫به‌اڵم ده‌بێت لێره‌دا سه‌رنج له‌و ‌ه بده‌ین‬ ‫ك ‌ه ئه‌م چاالكیانه‌ی مێجه‌ر سۆن ل ‌ه‬ ‫پێناوی كوردا نه‌بووه‌‪ ،‬چونك ‌ه مێجه‌ر‬ ‫سۆن دوژمنی سه‌رسه‌ختی حوكمی‬ ‫شێخ مه‌حمود بووه‌‪ ،‬هه‌ربۆی ‌ه دكتۆر‬ ‫كه‌مال مه‌زهه‌ر ده‌ڵێت‪ :‬مێژوونوسی‬ ‫ع��ێ��راق��ی ن���اس���راو خ��وال��ێ��خ��ۆش��ب��وو‬


‫‪157‬‬

‫عبدالرزاق حه‌سه‌نیی‪ ،‬مێجه‌ر سۆن‌ی‬ ‫ب��� ‌ه م���ام���ۆس���ت���او ه����ان����ده‌ری ك���ورد‬ ‫داده‌ن��ا‪ ،‬ب��ه‌اڵم وه‌ك ب ‌ه خۆیم ده‌گوت‬ ‫نابێت هه‌رگیز ئ��ه‌و ‌ه ل�� ‌ه ی��اد بكه‌ین‪،‬‬ ‫ك�� ‌ه س���ۆن ب�� ‌ه خ��وێ��ن��ی س���ه‌ری شێخ‬ ‫مه‌حمود‪ ،‬ل ‌ه رۆژگارێكی زۆر ناسكی‬ ‫بزووتنه‌وه‌كه‌یدا‪ ،‬تینوو بوو‪ ،‬ئه‌وه‌یشم‬ ‫عه‌رز ده‌ك��رد خوا ئه‌وان ‌ه بگرێت‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ك��ورد ناچار ده‌ك��ه‌ن په‌نا به‌رن ‌ه به‌ر‬ ‫ئینگلیزو غه‌یری ئینگلیز‪)87(.‬‬ ‫مێجه‌ر سۆن چه‌ندین كارو لێكۆلینه‌وه‌ی‬ ‫زانستی ل ‌ه باره‌ی كورده‌و ‌ه كردوو ‌ه ل ‌ه‬ ‫گرنگترینیان ئه‌مانه‌ن‪:‬‬ ‫ی��ه‌ك��ه‌م‪ :‬چ��ه‌ن��د س��ه‌رن��ج��ێ��ك ل��ه س��ه‌ر‬ ‫دی��ال��ێ��ك��ت��ی ك�����وردی‪ ،‬ل��ق��ی ش���ادی ل ‌ه‬ ‫كرمانجیدا‪ .‬ساڵی ‪.1909‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬گ��ۆران��ی�� ‌ه ف��ۆل��ك��ل��ۆری��ه‌ك��ان��ی‬ ‫ب��اش��ووری ك��وردس��ت��ان ل�� ‌ه دیالێكتی‬ ‫كرمانشاهی ساڵی ‪.1909‬‬ ‫سێیه‌م‪ :‬میسۆپۆتامیاو كوردستان ل ‌ه‬ ‫رووپ��ۆش��ی سه‌رنج ‌ه مێژووییه‌كان‬ ‫ده‌رب���اره‌ی عه‌شیره‌ت ‌ه كوردییه‌كان‌و‬ ‫چاڵدییه‌كانی كوردستان‪ .‬ساڵی ‪.1912‬‬ ‫چ��واره‌م‪ :‬چه‌ند سه‌رنجێك ده‌رب��اره‌ی‬ ‫دیالێكتی كوردی‪ ،‬سلێمانی (هۆزه‌كانی‬ ‫باشوری كوردستانی توركیا)‪.‬‬ ‫پێنجه‌م‪ :‬رێزمانی كرمانجی ل ‌ه زمانی‬ ‫كوردیدا‪ .‬ساڵی ‪.1913‬‬ ‫ش��ه‌ش��ه‌م‪ :‬چه‌ند سه‌رنجێك ل��ه سه‌ر‬ ‫ه��ۆزه‌ك��ان��ی ب��اش��ووری ك��وردس��ت��ان‪.‬‬

‫ساڵی ‪.1918‬‬ ‫حه‌وته‌م‪ :‬راپۆرتێك له سه‌ر سلێمانی‬ ‫ناوچه‌یه‌ك ل ‌ه كوردستان‪ )88(.‬ساڵی‬ ‫‪.1918‬‬ ‫هه‌شته‌م‌‪ :‬بنه‌ماكانی رێزمانی كوردی‬ ‫ناوچه‌ی سلێمانی‪.‬‬ ‫ن��ۆی��ه‌م‪ :‬ئ��ه‌وه‌ل��ی��ن ق��رائ��ه‌ت��ی ك���وردی‪،‬‬ ‫محه‌مه‌د باشقه‌و محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی‪،‬‬ ‫ب�� ‌ه ه��ۆی مێجه‌ر س���ۆن‌و ج‪ .‬فاربێل‬ ‫ته‌طبیق ك��راوه‌‌و دائ��ی��ره‌ی مه‌عاریفی‬ ‫ب��ه‌غ��دا پ��ه‌س��ه‌ن��دی ك�����ردوه‌و ب�ڵاوی‬ ‫كردۆته‌وه‌‪.‬‬ ‫ده‌ی����ه‌م‪ :‬كه‌شكۆڵ ‌ه ش��ع��ری گ��ۆران��ی‪.‬‬ ‫ساڵی ‪.1921‬‬ ‫یانزه‌یه‌م‪ :‬چه‌ند سه‌رنجێك ده‌رباره‌ی‬ ‫ف��ۆن��ۆل��ۆج��ی (زان��س��ت��ی ده‌ن��گ�� ‌هك��ان��ی‬ ‫ئاخاوتن) كرمانجی ب��اش��وور‪ .‬ساڵی‬ ‫‪.1922‬‬ ‫دوانزیه‌م‪ :‬كورده‌كانی باشوور ‪ .‬ساڵی‬ ‫‪. 1922‬‬ ‫سیانزه‌یه‌م‪ :‬چۆڵكردنی كوردستان ‪:‬‬ ‫گه‌شتێكی بێ‌ به‌خت‪ .‬ساڵی ‪.1923‬‬ ‫چوارده‌یه‌م‪ :‬لیستی وشه‌كانی كوردی‬ ‫ــ ئینگلیزی (دیالێكتی سلێمانی)‪ .‬ساڵی‬ ‫‪ ،1955‬ئه‌م كتێب ‌ه دوایین كاری مێجه‌ر‬ ‫سۆن بوو ‌ه ل ‌ه باره‌ی زمانی كوردی‬ ‫دیالێكتی سلێمانی ل�� ‌ه كۆتاییه‌كانی‬ ‫ژی��ان��ی��دا نوسیویه‌تی‌و س��اڵ��ی ‪1955‬‬ ‫باڵوده‌كریته‌وه‌‪)89(.‬‬ ‫له‌پاش ئه‌وه‌ی هێزی داگیركاری ئینگلیز‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪158‬‬

‫ل ‌ه خوارووی كوردستان نزیك بوه‌و ‌ه‬ ‫مێجه‌ر سۆن ل ‌ه به‌غداد‪ ،‬ك ‌ه ڕۆڵی هه‌بوو‬ ‫ل ‌ه ده‌ركردنی رۆژنامه‌ی (تێگه‌یشتنی‬ ‫راستی)(‪ ،)90‬سۆن ئه‌زموونێكی باشی‬ ‫ل ‌ه تێگه‌یشتنی راستی وه‌رگ��رت پاش‬ ‫ئ��ه‌وه‌ی راپه‌رینه‌كه‌ی شێخ مه‌حمود‬ ‫ل ‌ه مانگی حوزه‌یرانی ‪ 1919‬شكستی‬ ‫هێناو سۆن بوو ‌ه حاكمی راسته‌خۆی‬ ‫سلێمانی‌و ل�� ‌ه نیسانی ‪ 1920‬هه‌تا‬ ‫ته‌موزی ‪ 1922‬سه‌دو هه‌ژد ‌ه ژماره‌ی‬ ‫ل ‌ه (رۆژنامه‌ی پێشكه‌وتن)(‪ )91‬ده‌ركرد‬ ‫له‌و ماوه‌یه‌دا رۆڵی به‌رچاوی سۆن ل ‌ه‬ ‫ب��واری گرنگیدان ب ‌ه زمانی ك��وردی‬ ‫ده‌رده‌كه‌وێت‌‪)92(.‬‬ ‫ه���ه‌ر ل�� ‌ه چ��وارچ��ێ��وه‌ی گ��رن��گ��ی دان‬ ‫ب��ه‌ زم��ان��ی ك�����وردی‪ ،‬م��ێ��ج��ه‌ر س��ۆن‬ ‫زمانی ك��وردی كرد ‌ه زمانی فه‌رمی‌و‬ ‫ێ ناوی شار‬ ‫فه‌رمانێكی ده‌ركرد ك ‌ه ده‌ب ‌‬ ‫ێ نه‌ك (سلیمانیة‌)‬ ‫ب ‌ه سلێمانی بنوسر ‌‬ ‫(‪ ،)93‬ب����ه‌اڵم ئ��ه‌ح��م��ه‌د خ���واج���ا ل ‌ه‬ ‫یاداشته‌كانیدا ده‌باره‌ی ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی‬ ‫مێجه‌ر س��ۆن‪ ،‬ك ‌ه وای نیشان بدات‬ ‫ده‌یویست خزمه‌تی زم��ان��ی ك��وردی‬ ‫بكات ده‌ڵێت‪ :‬مێجه‌ر سۆن بۆ دڵنه‌وای‬ ‫خه‌ڵك باڵوی كرده‌ووه‌‪ ،‬ك ‌ه له‌مه‌ودوا‬ ‫زمانی كوردی وه‌كو زامنێكی ره‌ستی‬ ‫ێ‬ ‫ل ‌ه ده‌زگاكاندا به‌كارده‌هێنرێت‪ ،‬هه‌ند ‌‬ ‫له‌و ئینگلیزانه‌ی‪ ،‬ك ‌ه شاره‌زای زمانی‬ ‫فارسی بوون‌و كوردیان نه‌ده‌زانی ئه‌و‬ ‫ێ خۆش نه‌بووه‌و‬ ‫ته‌قه‌الیه‌ی سۆن‌یان پ ‌‬

‫خه‌ڵكیش‌ ‌و نه‌بێت ل ‌ه مه‌به‌ستی سۆن‬ ‫ئاگادار نه‌بووبن‪ ،‬به‌ڵكو ده‌یانزانی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ێ‬ ‫ه��ه‌م��ووی بۆ چاوبه‌ست‌و خه‌ڵك ب ‌‬ ‫ده‌نگكردن بووه‌‪)94(.‬‬ ‫مێجه‌ر س��ۆن چاپخانه‌یه‌كی ب ‌ه پیتی‬ ‫عه‌ره‌بی هێنا بۆ سلێمانی‌و ڕۆژنامه‌ی‬ ‫ێ ده‌رده‌ك�������رد‪ ،‬ه��ه‌ر‬ ‫پ��ێ��ش��ك��ه‌وت��ن��ی پ�� ‌‬ ‫ب��ه‌و چاپخانه‌ی ‌ه دوات���ر ل�� ‌ه سلێمانی‬ ‫رۆژنامه‌كانی‌تری (بانگی كوردستان‌و‬ ‫رۆژی ك��وردس��ت��ان‌و ب��ان��گ��ی ه��ه‌ق‌و‬ ‫ئ���وم���ێ���دی ئ��ی��س��ت��ق�لال‌و ژی����ان����ه‌وه‌)‬ ‫ده‌رچوون‪ )95(.‬‬ ‫مامۆستا ره‌سوڵ هاوار ل ‌ه كتێبه‌كه‌یدا‬ ‫ده‌رب������اره‌ی ئ���ه‌و چ��اپ��خ��ان��ه‌ی��ه‌ی‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫مێجه‌ر سۆن هێنای بۆ سلێمانی ئه‌و‬ ‫روون ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه مه‌به‌ستی مێجه‌ر‬ ‫سۆن ل ‌ه هێنانی ئه‌و چاپخانه‌ی ‌ه له‌به‌ر‬ ‫ئ��ه‌و ‌ه ب��وو‪ ،‬ك ‌ه (كۆمه‌ڵی گ��زن��گ)‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫له‌و رۆژان��ه‌دا ل ‌ه سلێمانیدا ب ‌ه نهێنی‬ ‫پێكهاتبوو نامه‌یه‌كیان ب ‌ه ناو خه‌ڵكی‬ ‫سلێمانیدا باڵو ك��رده‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی‬ ‫ب�ڵاو ك��ردن��ه‌وه‌ی هۆشیاری ب ‌ه نێو‬ ‫خ��ه‌ڵ��ك��داو دژای��ه‌ت��ی��ك��ردن��ی ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫ئ��ی��ن��گ��ل��ی��ز‪ ،‬ب���ۆی��� ‌ه م��ێ��ج��ه‌ر س����ۆن ب ‌ه‬ ‫ب�ڵ�اوب���وون���ه‌وه‌ی ئ���ه‌و ب��ه‌ی��ان��ه‌ ه��ار‬ ‫ب���وو‪ ،‬ده‌م‌و ده‌س���ت چاپخانه‌یه‌كی‬ ‫بچووكی ل ‌ه به‌سره‌و ‌ه هێنای ‌ه سلێمانی‬ ‫رۆژی ‪ 1920/5/1‬یه‌كه‌مین ژم��اره‌ی‬ ‫رۆژنامه‌ی (پێشكه‌وتن)ی ده‌ركرد ل ‌ه‬ ‫ژێر چاودێری خۆیدا‪ ،‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‬


‫‪159‬‬

‫ده‌رچوونی ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ ب ‌ه زمانی‬ ‫ك��وردی ب ‌ه مژده‌یه‌كی خ��ۆش زان��را‪،‬‬ ‫ێ جێگیر بوو‪،‬‬ ‫چونك ‌ه زمانی كوردی پ ‌‬ ‫هه‌رچۆنێك بێت مێجه‌ر سۆن له‌الیه‌ن‬ ‫كاربه‌ستانی ئینگلیزه‌و ‌ه بۆ ئه‌و ‌ه نێررا‬ ‫ب��وو ب��ۆ سلێمانی هه‌تاكو له‌رێگای‬ ‫مێجه‌ر سۆن‌ه‌و ‌ه زه‌برو زه‌نگی خۆیان‬ ‫بنوێنن‌و خه‌ڵكی چاوترسێن بكه‌ن‌و‬ ‫له ‌الیه‌كی‌تره‌و ‌ه ئینگلیزه‌كان مێجه‌ر‬ ‫سۆن‌یان بۆ باڵوكردنه‌وه‌ی پروپاگه‌ند ‌ه‬ ‫ن���اردب���وو ‌ه سلێمانی ب��ۆ ئ����ه‌وه‌ی ل ‌ه‬ ‫رێگه‌ی رژنامه‌ی پێشكه‌وتنه‌و ‌ه خه‌ڵك‬ ‫ل ‌ه دژی توركه‌كان هان بدات‪ .‬بێجگ ‌ه‬ ‫ل��ه‌وه‌ش ئینگلیزه‌كان ده‌یانویست ب ‌ه‬ ‫هۆی ئه‌و ته‌قه‌الیه‌ی مێجه‌ر سۆن‌ه‌و ‌ه‬ ‫ل ‌ه کۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان (عصب ‌ة االمم)‬ ‫بگه‌یه‌نن‪ ،‬ك ‌ه ئینگلیز مافی نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫ێ ن��ه‌خ��س��ت��ووه‌‪)96(.‬‬ ‫ك���وردی پشتگو ‌‬ ‫هه‌ر ل ‌ه چوارچێوه‌ی كاروباره‌كانی‪،‬‬ ‫ل ‌ه ش��اری سلێمانی مێجه‌ر س��ۆن ل ‌ه‬ ‫پێناو پاككردنه‌وه‌ی زمانی كوردی ل ‌ه‬ ‫وشه‌ی عه‌ره‌بی‌و توركی‌و فارسی‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫رۆژنامه‌ی پێشكه‌وتندا پێشبڕكێیه‌كی‬ ‫راگ��ه‌ی��ان��د ب��ۆ ن��وس��ه‌ران��ی ك���ورد‪ ،‬بۆ‬ ‫ی���ه‌ك���ه‌م‌و دووه‌م‌و س��ێ��ی��ه‌م��ی ئ��ه‌م‬ ‫پێبركێیه‌ش خه‌اڵتی دان����ا‪ )97(.‬به‌اڵم‬ ‫مامۆستا ره‌س��وڵ ه��اوار ده‌رب���اره‌ی ‬ ‫ئ��ه‌و پێشبركێیه‌ی‪ ،‬ك ‌ه مێجه‌ر سۆن‬ ‫ل ‌ه ڕۆژنامه‌ی پێشكه‌ونتدا ئه‌نجامیدا‬ ‫ئه‌و روون ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه مێجه‌ر سۆن‬

‫ب��ۆ ه��ان��دان��ی خ��ه‌ڵ��ك‌و ب��ۆ راكێشانی‬ ‫س��ه‌رن��ج��ی خ��ه‌ڵ��ك ل�� ‌ه رۆژن��ام�� ‌هك��ه‌ی��دا‬ ‫ێ جائیزه‌ی ته‌رخان‬ ‫(پێشكه‌وتن)‪ ،‬س ‌‬ ‫ێ نووسه‌ری كورد‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫كردبوو بۆ س ‌‬ ‫بتوانن نووسینه‌كانیان ب ‌ه شێوه‌یه‌كی‬ ‫پوخته‌كراو بنووسن‌و وشه‌ی بێگانه‌‪.‬‬ ‫ده‌رئه‌نجام‬ ‫ب��ه ‌چ��اوخ��ش��ان��دن ب�� ‌ه سیاسه‌ته‌كانی‬ ‫مێجه‌ر سۆن ل ‌ه كوردستان سه‌باره‌ت ب ‌ه‬ ‫گه‌لی كورد‪ ,‬ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت‪،‬‬ ‫ك�� ‌ه ئ��ه‌و که‌سایه‌تییه ب�� ‌ه پێچه‌وانه‌ی‬ ‫مێجه‌ر نوئێله‌و ‌ه پێداگریی له سه‌ر ئه‌و ‌ه‬ ‫كردوو ‌ه له سه‌ر لكاندنی كوردستان ب ‌ه‬ ‫عێراقه‌و ‌ه ل ‌ه الیه‌ك‌و ل ‌ه الیه‌كی‌تره‌و ‌ه‬ ‫هه‌موو هه‌وڵه‌كانی خستووه‌ت ‌ه گه‌ڕ‬ ‫بۆ شكاندن‌و الوازكردنی حوكمڕانی‬ ‫م��ه‌ل��ی��ك م��ه‌ح��م��ودو چ���ڕك���ردن���ه‌وه‌ی‬ ‫ده‌س��ه‌اڵت��ی فه‌رمانبه‌ر ‌ه ئینگلیزه‌كان‬ ‫ل�� ‌ه ك��وردس��ت��ان‌وه ی��ه‌ك��ێ��ك ب���وو ‌ه ل ‌ه‬ ‫پارێزه‌رانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بریتانیا‬ ‫ل ‌ه كوردستاندا‪ .‬بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش‬ ‫كاری زۆری كردوو ‌ه بۆ قوڵكردنه‌وه‌و‬ ‫ف��راوان��ك��ردن��ی كه‌لێنی ناكۆكییه‌كانی‬ ‫نێوان كه‌سایه‌تیی ‌ه كورده‌كان‌و سه‌رۆك‬ ‫ه���ۆز ‌ه ك��ورده‌ك��ان��ی ن��اوچ�� ‌ه ج��ی��اواز ‌ه‬ ‫ك���وردس���ت���ان‌و ب���ه‌گ���ژداچ���وون���ه‌وه‌و‬ ‫هاندانیان ل ‌ه دژی شێخ مه‌حمود‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪160‬‬

‫سه‌رچاوه‌کان‬ ‫(‪ )١‬ئاشكرای ‌ه ل ‌ه پێش جه‌نگی جیهانیی‬ ‫ی��ه‌ك��ه‌م ق��ه‌واره‌ی��ه‌ك ن��ه‌ب��وو ب�� ‌ه ن��اوی‬ ‫عیراقه‌وه‌‪ ،‬به‌ڵكو میزۆپۆتامی (واڵتی‬ ‫نێوان دوو رووبار) هه‌بوو‪ ،‬ك ‌ه ئه‌ویش‬ ‫ل ‌ه ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا سێ ویالیه‌ت‬ ‫ب��وون (وی�لای��ه‌ت��ی ب��ه‌غ��دا ـ��ـ ویالیه‌تی‬ ‫موسڵ ــ ویالیه‌تی به‌سره‌)‪.‬‬ ‫(‪ )٢‬عه‌بدوڵاڵ زه‌نگه‌نه‌‪ ،‬بستێكی خاكی‬ ‫كوردستان به ‌هه‌موو دنیا ناگۆڕمه‌وه‬ ‫‌(دیمانه‌‌و گفتوگۆكان له‌گه‌ڵ د‪ .‬كه‌مال‬ ‫مه‌زهه‌ر)‪ ،‬هه‌ولێر‪ ،9002 ،‬ل‪901‬‬ ‫(‪ )٣‬عبد الرحمن صالح البیاتی‪ ،‬الشیخ‬ ‫محمود الحفید (البرزنجی) والنفوذ‬ ‫البریطاني فی كردستان العراق ــ حتی‬ ‫عام ‪ ،7002،5291‬السلیمانیة‪ /‬ص ‪56‬ــ‬ ‫‪07‬‬ ‫(‪ )٤‬هه‌مان سه‌رچاوه‌ ل‪.37‬‬ ‫(‪ )٥‬مێجه‌ر نوئێل‪:‬ــ ئه‌فسه‌رێكی ئینگلیز‬ ‫بووه‌‪ ،‬له‌سااڵنی دوای جه‌نگی جیهانی‬ ‫ی��ه‌ك��ه‌م ت��وان��ی بچێت ‌ه ن��او كۆمه‌ڵگای‬ ‫ك����ورده‌وه‌‪ ،‬زم��ان��ی ف��ارس��ی ب�� ‌ه باشی‬ ‫زان����ی����وه‌و ش������اره‌زا ب����ووه‌ ب��ه‌ب��اری‬ ‫ده‌روون�����ی گ��ه‌ل��ه‌ك��ان��ی رۆژه�����ه‌اڵت‌و‬ ‫س���ه‌رۆك خێڵه‌كانیان‌و توانیویه‌تی‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌و له‌گه‌ڵ س��ه‌رۆك‬ ‫خ��ێ��ڵ‌و ك��ارب��ه‌ده‌س��ت��ان��ی كوردستاندا‬ ‫ببه‌ستێت‌و كوردییه‌كی پوخت فێر‬

‫ببێت‪ ،‬هه‌رچه‌ند ‌ه ماوه‌یه‌كی كورت‌و‬ ‫چ��ه‌ن��د ساڵێكی ك��ه‌م ل�� ‌ه نێو ك���ورددا‬ ‫ماوه‌ته‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌و ماوه‌یه‌دا هه‌ست‌و‬ ‫سۆزی گه‌لێك له ‌پیاو ‌ه ناوداره‌كانی‬ ‫كوردی راكێشاوه‌‪.‬‬ ‫(‪ )٦‬حسین ئه‌حمه‌د ج��اف‌و حسین‬ ‫عوسمان نێرگسه‌‌جاڕی‪ ،‬یادداشته‌كانی‬ ‫مێجه‌ر نوئێل ل ‌ه كوردستان‪ ،‬بغداد‪،‬‬ ‫‪ ،4891‬ل‪9‬‬ ‫(‪ )٧‬م‪ .‬ر‪ .‬ه�����اوار‪ ،‬ش��ێ��خ محمودی‬ ‫ق��اره‌م��ان‌و ده‌وڵ��ه‌ت��ه‌ك��ه‌ی خ���وارووی‬ ‫كوردستان‪ ،‬به‌رگی یه‌كه‌م‪ ،‬له‌نده‌ن‪،‬‬ ‫‪ ،0991‬ل‪ 663‬ــ ‪173‬‬ ‫(‪ )٨‬كه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر‪ ،‬چه‌رده‌یه‌ك‬ ‫ل�� ‌ه م��ێ��ژووی ك���ورد‪ ،‬چاپی چ���واره‌م‪،‬‬ ‫‪ ،6002‬ل‪461‬‬ ‫(‪ )٩‬ن‪ .‬الزاریف‪ ،‬مێژووی كوردستان‪،‬‬ ‫و‪ :‬وشیار عبدالله سه‌نگاوی‪ ،‬هه‌ولێر‪،‬‬ ‫‪ ،8002‬ل‪.392‬‬ ‫(‪ )٠١‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل ‪492‬‬ ‫(‪ )١١‬قاجارییه‌كان‪ :‬بنه‌ماڵ ‌ه یه‌ك بوون‬ ‫ل�� ‌ه س��ااڵن��ی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م‬ ‫ف��ه‌رم��ان��ڕه‌وای ئ��ێ��ران ب��وون به‌مه‌ش‬ ‫ئ���ه‌و پ��ارچ��ه‌ی��ه‌ی ك��وردس��ت��ان ل��ه‌ب��ه‌ر‬ ‫دواكه‌وتویی‌و الوازیی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌دا‬ ‫ده‌یاننااڵند هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م الوازییه‌ش‬ ‫بوو روسیای قه‌یسه‌ری ل ‌ه سه‌ره‌تاكانی‬ ‫جه‌نگدا له‌باكووری ئێرانه‌و ‌ه په‌الماری‬ ‫ن��اوچ��ه‌ك��ه‌ ب����دات‌و داگ���ی���ری ب��ك��ات‌و‬ ‫به‌ریتانیاش له ‌كه‌نداوی عه‌ره‌بییه‌و ‌ه‬


‫‪161‬‬

‫(‪ )١٢‬ن‪ .‬الزاری����ف‪ ،‬س��ه‌رچ��اوه‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫په‌الماری باشووری ئێرانیدا‬ ‫(‪ )٢١‬ك����ه‌ی����وان ئ�������ازاد ئ����ه‌ن����وه‌ر‪ ،‬پێشوو‪ ،‬ل‪903‬‬ ‫(‪ )٢٢‬محمد رس���وڵ ه����اوار‪ ،‬ك��وردو‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪461‬ــ ‪761‬‬ ‫(‪ )٣١‬محه‌مه‌د ره‌سوڵ هاوار‪ ،‬كوردو باكوری كوردستان‪ ،...‬به‌رگی یه‌كه‌م‪،‬‬ ‫ب��اك��ووری ك��وردس��ت��ان ل��ه‌ س��ه‌ره‌ت��ای سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪535‬‬ ‫م���ێ���ژووه‌وه‌ ه��ه‌ت��ا ش���ه‌ڕی دووه‌م���ی (‪)٣٢‬س��ه‌الم ناوخۆش‪ ،‬شێخ محمودو‬ ‫جیهان‪ ،‬به‌رگی یه‌كه‌م هه‌تا كۆتایی سێ ئه‌فسه‌ره‌كه‌ی داگیركه‌ران‪ ،‬چاپی‬ ‫شه‌ڕی یه‌كه‌م‪ ،6002 ،‬چاپی دووه‌م‪ ،‬یه‌كه‌م‪ ،‬هه‌ولێر‪ ،0102 ،‬ل‪7‬‬ ‫(‪ )٤٢‬جه‌نراڵ شه‌ریف پاشا ‪ :‬كوڕی‬ ‫ل‪045‬‬ ‫(‪ )٤١‬وه‌رگیراو ‌ه ل ‌ه محمد رسوڵ هاوار‪ ،‬سه‌عید پاشای كوڕی حسێن پاشای‬ ‫ه��ه‌م��ان س��ه‌رچ��اوه‌ی پێشوو‪ ،‬ل‪ 415‬كوڕی ئه‌حمه‌د ئاغای خه‌ندان بووه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫‪ ...‬د‪ .‬كه‌مال مه‌زهه‌ر‪ ،‬كوردستان له خه‌ڵكی سلێمانی بووه‌‪ .‬بڕوانه‌‪ :‬محه‌مه‌د‬ ‫‌ساڵه‌كانی شه‌ڕی جیهانیدا ‪ ،‬به‌غداد‪ ،‬ره‌س����ول ه�����اوار‪ ،‬ك����وردو ب��اك��وری‬ ‫كوردستان ل ‌ه دوای شه‌ڕی یه‌كه‌می‬ ‫‪5791‬‬ ‫جیهانییه‌و ‌ه هه‌تا دوای شۆڕشی شێخ‬ ‫(‪ )٥١‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ :‬ل‪245‬‬ ‫(‪ )٦١‬ن‪ .‬الزاری����ف‪ ،‬س��ه‌رچ��اوه‌ی��ه‌ك��ی سه‌عیدی پیران‪ ،‬به‌رگی دووه‌م‪،6002 ،‬‬ ‫ل‪97‬‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل‪892‬ــ ‪403‬‬ ‫(‪ )٧١‬محمد رس���وڵ ه����اوار؛ ك��وردو (‪ )٥٢‬ك����ه‌ی����وان ئ�������ازاد ئ����ه‌ن����وه‌ر‪،‬‬ ‫باكووری كوردستان‪ ،‬به‌رگی یه‌كه‌م‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪861‬‬ ‫(‪ )٦٢‬پ���رۆف���ی���س���ۆر‪.‬دك���ت���ۆر وه‌دی����ع‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪544‬‬ ‫جوه‌یده‌‪ ،‬جوواڵنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كورد‬ ‫(‪ )٨١‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪935‬‬ ‫(‪ )٩١‬نووسه‌ر لێره‌دا مه‌به‌ستی له‌وه‌ی ‌ه بنه‌ماو په‌ره‌سه‌ندنی‪ ،‬وه‌رگێڕانی ل ‌ه‬ ‫رێككه‌وتن نامه‌ك ‌ه ل�� ‌ه س��ه‌ره‌ت��ادا ب ‌ه ئینگلیزیه‌وه‌‪ :‬ی‪ .‬پرۆفیسۆر‪ .‬د‪ .‬یاسین‬ ‫شێوازێكی نهێنی به‌سترا ل�� ‌ه نێوان س��ه‌رده‌ش��ت��ی‪ ،‬چاپی ی��ه‌ك��ه‌م‪، 8002 ،‬‬ ‫ل‪982‬‬ ‫(به‌ریتانیا ــ فه‌ره‌نسا)‪.‬‬ ‫(‪ )٠٢‬ره‌ف����ی����ق ح���ل���م���ی‪ ،‬ی����اداش����ت‪ )٧٢( ،‬م‪ .‬ر‪ .‬ه����اوار‪ ،‬شێخ محمودی‬ ‫كوردستانی عێراق‌و شۆرشه‌كانی شێخ ق��اره‌م��ان‌و ده‌وڵ��ه‌ت��ه‌ك��ه‌ی خ���وارووی‬ ‫مه‌حمود‪ ،‬به‌شی سێیه‌م‪ ،‬ئاماده‌كردن‌و كوردستان‪ ،‬به‌رگی دووه‌م‪ ،‬له‌نده‌ن‪،‬‬ ‫لێكۆڵینه‌وه‌و پیاچوونه‌وه‌ی (پاكیز ‌ه ‪ ،1991‬ل‪61‬‬ ‫(‪ )٨٢‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪81‬‬ ‫ره‌فیق حلمی)‪ ،2991 ،‬ل‪9‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪162‬‬

‫(‪ )٩٢‬ك����ه‌ی����وان ئ�������ازاد ئ����ه‌ن����وه‌ر‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو ل‪861‬‬ ‫(‪ )٠٣‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪961‬‬ ‫(‪ )١٣‬س���ه‌الم ن���اوخ���ۆش‌و مه‌سعود‬ ‫عه‌بدولخالق‪ ،‬به‌نده‌كانی كۆنگره‌ی‬ ‫سیڤه‌رو خوێندنه‌وه‌یه‌كی‌تر‪ ،‬چاپی‬ ‫سێیه‌م‪ ،‬هه‌ولێر‪ ،‬ل‪701‬‬ ‫(‪ )٢٣‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪ 701‬ــ ‪801‬‬ ‫(‪ )٣٣‬محمد ره‌س��وڵ ه���اوار‪ ،‬ك��وردو‬ ‫باكوری كوردستان‪ ،...‬به‌رگی دووه‌م‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪001‬‬ ‫(‪ )٤٣‬ویلسن‪ :‬سه‌رۆك كۆماری ئه‌مریكا‬ ‫ب��وو ‌ه له‌ساڵی ‪ ،9191‬یه‌كێك ب��وو ‌ه‬ ‫له‌وانه‌ی به‌شداری كردبوو له‌داڕشتنی‬ ‫ڕێكخراوی كۆمه‌ڵه‌ی گه‌الندا ‪.‬‬ ‫(‪ )٥٣‬ب���ڕوان��� ‌ه ه��ه‌م��ان س���ه‌رچ���اوه‌ی‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل‪411‬ــ ‪721‬‬ ‫(‪ )٦٣‬ك����ه‌ی����وان ئ�������ازاد ئ����ه‌ن����وه‌ر‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو ‪ ،‬ل‪. 271‬‬ ‫(‪ )٧٣‬س��ه‌الم ن��اوخ��ۆش‪ ،‬كوردستان‬ ‫چ��ۆن داگ��ی��رك��راو داب��ه‌ش ك��را‪ ،‬چاپی‬ ‫دووه‌م‪ ،0002 ،‬ل‪67‬‬ ‫(‪ )٨٣‬س������ه‌الم ن�����اوخ�����ۆش‪ ،‬ش��ێ��خ‬ ‫مه‌حمودو‪ ،...‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪،‬‬ ‫ل‪12-02‬‬ ‫(‪ )٩٣‬ك����ه‌ی����وان ئ�������ازاد ئ����ه‌ن����وه‌ر‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪371‬‬ ‫(‪ )٠٤‬س��ه‌الم ن��اوخ��ۆش‪ ،‬كوردستان‬ ‫چۆن‪ ،..‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪35‬‬ ‫(‪ )١٤‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪45‬‬

‫(‪ )٢٤‬پ��ررۆف��ی��س��ۆر‪ .‬دك��ت��ۆر وه‌دی���ع‬ ‫جوه‌یده‌‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪543‬‬ ‫(‪ )٣٤‬ن‪ .‬الزاری����ف‪ ،‬س��ه‌رچ��اوه‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل‪143‬‬ ‫(‪ )٤٤‬دی��ڤ��ی��د م����ه‌ك����داوڵ‪ ،‬م��ێ��ژووی‬ ‫ه���اوچ���ه‌رخ���ی ك�����ورد‪ ،‬وه‌رگ���ێ���ران���ی‬ ‫ئه‌بوبه‌كر خ��ۆش��ن��او‪ ،‬چ��اپ��ی دووه‌م‪،‬‬ ‫‪ ،5002‬ل‪552‬ــ ‪652‬‬ ‫(‪ )٥٤‬پڕۆفیسۆر‪ .‬دكتۆر وه‌دیع جوه‌یده‌‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪643‬‬ ‫(‪ )٦٤‬ئاكۆ عه‌بدولكه‌ریم شوانی‪ ،‬شاری‬ ‫سلێمانی ‪ 2391-8191‬لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‬ ‫م��ێ��ژووی��ی سیاسییه‌‪ ،‬چ��اپ��ی ی��ه‌ك��ه‌م‪،‬‬ ‫سلێمانی‪ ،2002 ،‬ل‪18‬‬ ‫(‪ )٧٤‬ش��ێ��خ م��ه‌ح��م��ود‪ :‬ك���وڕی شێخ‬ ‫س��ه‌ع��ی��دی ح��ه‌ف��ی��دی ك��اك ئه‌حمه‌دی‬ ‫شێخ ی كوڕی شێخ مارفی نۆ دێ ی ‌ه‬ ‫مێژووی ئه‌م خانه‌واده‌ی ‌ه ل ‌ه ده‌وری‬ ‫حكومه‌تی (به‌به‌)یه‌‪ ،....‬بڕوانه‌‪ :‬ره‌فیق‬ ‫حلمی یادداشت‪ ،‬به‌شی یه‌كه‌م‪ ،‬ل‪33‬‬ ‫(‪ )٨٤‬م‪ .‬ر‪ .‬ه����اوار‪ ،‬شێخ محمودی‬ ‫ق�������اره‌م�������ان‌و‪ ،...‬ب����ه‌رگ����ی ی���ه‌ك���ه‌م‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪973‬‬ ‫(‪ )٩٤‬پڕۆفیسۆر‪ .‬دكتۆر وه‌دیع جوه‌یده‌‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪453‬‬ ‫(‪ )٠٥‬سیستمی ساندیمان‪ :‬ئه‌م سیته‌م ‌ه‬ ‫ب ‌ه ناوی سێر ڕۆب��ه‌رت ساندیمانه‌و ‌ه‬ ‫ناونراوه‌و شێوازێكی به‌رێوه‌بردن بوو‬ ‫ل ‌ه بلوجستاندا‪ ،‬ئه‌م سیته‌م ‌ه بریتیی ‌ه ل ‌ه‬ ‫رژێمێكی خێڵه‌كی الوه‌ك��ی‌و له‌الیه‌ن‬


‫‪163‬‬

‫فه‌رمانره‌وایه‌كی بااڵده‌ستی خۆماڵیه‌و ‌ه‬ ‫سه‌رۆكایه‌تی ده‌ك��را‪ ،‬ئ��ه‌م سیسته‌م ‌ه‬ ‫ره‌خنه‌ی لێ گیراوه‌‪ ،‬چونك ‌ه زۆر پشتی‬ ‫ب��ه‌س��ت��وو ‌ه ب�� ‌ه ده‌س���ااڵت���ی شه‌خسی‬ ‫تاك ‌ه ك��ه‌س��ی‌و ل�� ‌ه س��ه‌ر بنه‌مای ئه‌و‬ ‫پار ‌ه مادییانه‌ی‪ ،‬ك ‌ه ده‌درا شێوازێكی‬ ‫پاره‌كێشانه‌وه‌و گه‌نده‌ڵیشی دروست‬ ‫كردبوو‪ .‬بڕوان ‌ه هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‬ ‫‪553‬ــ ‪653‬‬ ‫(‪ )١٥‬م‪ .‬ر‪ .‬ه����اوار‪ ،‬شێخ محمودی‬ ‫قاره‌مان‪ ،‬به‌رگی دووه‌م‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل‪083‬‬ ‫(‪ )٢٥‬ره‌ف����ی����ق ح���ل���م���ی‪ ،‬ی����اداش����ت‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل ‪ 85‬ــ ‪95‬‬ ‫(‪ )٣٥‬دیڤید مه‌كداوڵ‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل ‪752‬‬ ‫(‪ )٤٥‬پڕۆفیسۆر‪ .‬دكتۆر وه‌دیع جوه‌یده‌‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪953‬‬ ‫(‪ )٥٥‬دیڤید م��ه‌ك��داوڵ‪ ،‬س��ه‌رچ��اوه‌ی‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل‪752‬‬ ‫(‪ )٦٥‬ره‌فیق حلمی‪ ،‬ی��اداش��ت‪ ،‬به‌شی‬ ‫یه‌كه‌م‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪16‬‬ ‫(‪ )٧٥‬م‪ .‬ر‪ .‬ه����اوار‪ ،‬شێخ محمودی‬ ‫ق�������اره‌م�������ان‌و‪ ،...‬ب����ه‌رگ����ی ی���ه‌ك���ه‌م‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪383‬ــ ‪483‬‬ ‫(‪ )٨٥‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪483‬‬ ‫(‪ )٩٥‬مه‌حمود مه‌ال عززه‌ت‪ ،‬حكومه‌تی‬ ‫كوردستان له‌ناو مه‌ته‌ڵی سیاسه‌تی‬ ‫بریتانیادا‪ ،‬سلێمانی‪ ،6002 ،‬ل‪36‬‬ ‫(‪ )٠٦‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪،‬ل ‪46‬ــ ‪56‬‬

‫(‪ )١٦‬سه‌الم ناوخۆش ‪ ,‬شێخ محمودو‪,...‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ,‬ل‪74‬‬ ‫(‪ )٢٦‬ئاكۆ عه‌بدولكه‌ریم شوانی‪ ,‬شاری‬ ‫سلێمانی ‪8191‬ــ ‪,2391‬لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‬ ‫مێژوویی ـ��ـ سیاسی‪ ,‬چاپی یه‌كه‌م‪,‬‬ ‫سلێمانی‪ ,2002 ,‬ل‪911‬‬ ‫(‪ )٣٦‬س��ه‌الم ن��اوخ��ۆش‪ ,‬سه‌رچاوه‌ی‬ ‫پێشوو‪ ,‬ل‪74‬‬ ‫(‪ )٤٦‬مێجه‌ر ئ��ی‪ .‬ب��ی‪ .‬س���ۆن‪ ،‬چه‌ند‬ ‫س��ه‌رن��ج��ێ��ك ده‌رب������اره‌ی ه��ۆزه‌ك��ان��ی‬ ‫ك��وردس��ت��ان��ی خ�����واروو‪ ،‬و‪ :‬نه‌جاتی‬ ‫عه‌بدواڵ‪ ،‬سلێمانی ‪ ،7002‬ل‪51‬‬ ‫(‪ )٥٦‬عوسمان پاشای جاف ل ‌ه دوو‬ ‫ه��ه‌ڵ��وێ��س��ت��دا گ���وم���ان ل��� ‌ه ك��وردێ��ت��ی‬ ‫س���ۆن ده‌ك����ات ـ��ـ ی���ه‌ك���ه‌م‪ :‬عوسمان‬ ‫پاشا كتێبی فه‌ره‌نسی ده‌خوێنده‌و ‌ه‬ ‫س��ۆن پ��رس��ی��اری ل��ێ��د ‌هك��ات و ده‌ڵێت‬ ‫ئه‌و ‌ه كتێبی فه‌ره‌نسی ده‌خوێنیته‌وه‌؟‬ ‫یه‌كسه‌ر عوسمان پاشا لێی ده‌پرسێت‬ ‫تۆچۆن ده‌زانیت ئه‌م كتێب ‌ه فه‌ره‌نسیه‌؟‬ ‫سۆن ل ‌ه وه‌اڵمدا ده‌ڵێت من پێشتر الی‬ ‫پیاوێكی فه‌ره‌نسی ئیشم ده‌ك��رد الی‬ ‫ئه‌و هه‌ندێ فه‌ره‌نسی فێربووم ‪,‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌م وه‌اڵم�� ‌ه نه‌یتوانی ت��ه‌واو گومانی‬ ‫عوسمان پاشا ل ‌ه سه‌ر سۆن الببات‬ ‫ــ دووه‌میشیان جارێكیان ل ‌ه نێوان‬ ‫س��ۆن‌و عوسمان پاشا مشتومر له‬ ‫‌س��ه‌ر شتێك دروس���ت ده‌ب��ێ��ت سۆن‬ ‫له ‌جیاتی ئ��ه‌وه‌ی بڵێت‪« :‬نا» ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫«‪ »ON‬ئیتر ئه‌م گومانه‌ی عوسمان‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪164‬‬

‫پاشا ده‌بێت ب ‌ه یه‌قین‪ ,‬بۆی ‌ه الی خۆی‬ ‫ده‌ریده‌كات‌و سۆنیش پاش ماوه‌یه‌ك‬ ‫ب ‌ه نهێنی به‌ره‌و به‌غداده‌روات‪ .‬بڕوان ‌ه‬ ‫س��ه‌الم ناوخۆش ‪ ,‬شێخ محمودو‪,...‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ,‬ل‪14-04‬‬ ‫(‪ )٦٦‬س������ه‌الم ن�����اوخ�����ۆش‪ ،‬ش��ێ��خ‬ ‫مه‌حموودو‪ ،..‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪،‬‬ ‫ل‪04‬‬ ‫(‪)٧٦‬مێجه‌ر ئی‪ .‬بی‪ .‬سۆن‪ ،‬سه‌رچاوه‌ی ‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل‪ 02‬ــ ‪12‬‬ ‫(‪ )٨٦‬رفیق حلمی‪ ،‬ی��اداش��ت‪ ،‬به‌شی‬ ‫یه‌كه‌م‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪801‬‬ ‫(‪ )٩٦‬سه‌الم ناوخۆش‪ ،‬شێخ مه‌حمودو‪،..‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪93‬‬ ‫(‪ )٠٧‬م‪ .‬ر‪ .‬ه���اوار‪ ،‬شێخ مه‌حمودی‬ ‫ق�������اره‌م�������ان‌و‪ ،...‬ب����ه‌رگ����ی ی���ه‌ك���ه‌م‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل ‪454‬‬ ‫(‪ )١٧‬ه���ه‌م���ان س����ه‌رچ����اوه‌‪ ،‬ب��ه‌رگ��ی‬ ‫دووهه‌م‪ ،‬ل ‪ 921‬ــ ‪131‬‬ ‫(‪ )27‬سه‌الم ناوخۆش‪ ،‬شێخ مه‌حمودو‪...‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪ 74‬ــ ‪84‬‬ ‫(‪ )37‬ك��اره‌س��ات��ی م��وص��ڵ ل�� ‌ه ساڵی‬ ‫‪ 8091‬ڕۆژی دووه‌می جه‌ژنی قوربان‬ ‫رووی��داو ‌ه ل ‌ه موصڵ شێخ مه‌حمودو‬ ‫شێخ ئه‌حمه‌دی برای‌و كه‌سێكی‌تر ب ‌ه‬ ‫ناوی (به‌ها ئه‌فه‌ندی) ل ‌ه ماڵی مسته‌فا‬ ‫ب��ه‌گ��ی قایمقامی ع��ه‌س��ك��ه‌ری میوان‬ ‫ئه‌بن‪ ،‬ماڵی ئ��ه‌م مسته‌فا به‌گه‌ش ب ‌ه‬ ‫سه‌ر مه‌یدانی (باب الطوب) ده‌ڕوانێت‪،‬‬ ‫ك ‌ه له‌و زه‌مانه‌دا جه‌ژنان ئه‌م ناوچه‌ی ‌ه‬

‫ن��اوچ��ه‌ی�� ‌هك��ی س��ه‌ی��ران‌و ك��ۆب��وون��ه‌و ‌ه‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬شێخ مه‌حمودو ئه‌وان‪ ،‬ك ‌ه له‬ ‫‌ماڵی مسته‌فا به‌گ دێن ‌ه ده‌ره‌و ‌ه به‌و‬ ‫ێ ئ��ه‌پ��ه‌ڕن گ��وای�� ‌ه (به‌ها‬ ‫م��ه‌ی��دان��ه‌دا ت�� ‌‬ ‫ئ��ه‌ف��ه‌ن��دی) س��ه‌رخ��ۆش ئ��ه‌ب��ێ‌و توانج‬ ‫ده‌گرێت ‌ه ئافره‌تێك له ‌س��ه‌ر ئه‌مه‌ش‬ ‫ێ ل ‌ه خه‌ڵكی موسڵ له‌سه‌ری دێن ‌ه‬ ‫هه‌ند ‌‬ ‫ج��واب‌و ئه‌بێت ‌ه مشتومڕو ئه‌یانه‌وێت‬ ‫(به‌ها ئه‌فه‌ندی) بكوژن دوات��ر شێخ‬ ‫مه‌حمودو هاورێكانیشی توشی ئه‌م‬ ‫ش���ه‌ڕه‌ ده‌ب����ن‌و ك���ار ده‌گ��ات��ه‌ ش��ه‌ڕی‬ ‫خه‌نجه‌رو ده‌مانچه‌‪ ،‬چه‌ند كه‌سێك له‌و‬ ‫ناوه‌دا بریندار ده‌بن‌و شه‌ڕه‌ك ‌ه گه‌ور ‌ه‬ ‫ده‌بێت‌و تا ده‌گات ‌ه شێخ ئه‌حمه‌دی برای‬ ‫شێخ مه‌حمود ده‌ك��وژرێ��ت‪ ...‬بڕوانه‌‪:‬‬ ‫رفیق حلمی‪ ،‬یاداشت‪ ،‬به‌شی یه‌كه‌م‪،‬‬ ‫ل‪ 93‬ــ ‪44‬‬ ‫(‪ )4٧‬م‪ .‬ر‪ .‬ه���اوار‪ ،‬شێج مه‌حمودی‬ ‫ق�������اره‌م�������ان‌و‪ ،...‬ب����ه‌رگ����ی ی���ه‌ك���ه‌م‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪ 454‬ــ ‪554‬‬ ‫(‪ )5٧‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل ‪ 754‬ــ ‪954‬‬ ‫(‪ )6٧‬س������ه‌الم ن�����اوخ�����ۆش‪ ،‬ش��ێ��خ‬ ‫مه‌حمودو‪ ،...‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پیشوو ‪،‬ل‬ ‫‪15‬‬ ‫(‪ )7٧‬پرۆفیسۆر د‪ .‬وه‌دی��ع جوه‌یده‌‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل ‪763 - 463‬‬ ‫(‪ )8٧‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل ‪763‬‬ ‫(‪ )9٧‬دیڤید مه‌كداوڵ‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل ‪362‬‬ ‫(‪ )08‬ئه‌م كه‌م‌و كوتیانه‌ی شێخ محمود‬


‫‪165‬‬

‫ئه‌گه‌ر هه‌ركوردێكی دیكه‌ش بووای ‌ه‬ ‫هه‌ر توشی ئه‌م گرفتان ‌ه ده‌بوو‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ل��ه‌و دی��و ئ��ه‌م ره‌ف��ت��ار ‌ه شه‌خسیه‌و ‌ه‬ ‫دوو ج���ۆر س��ی��س��ت��ه‌م��ی دژ ب��ه‌ی��ه‌ك‬ ‫ه��ه‌ب��وون‪ ،‬وات��� ‌ه م��ام��ه‌ڵ��ه‌ی بنچینه‌یی‬ ‫له‌گه‌ڵ واقع��ا مامه‌ڵ كردن بوو له‌گه‌ڵ‬ ‫دوو شێو ‌ه حكومه‌ت‪ :‬یه‌كه‌م‪ :‬شیوازی‬ ‫دام��وده‌زگ��ای��ه‌‌و ت��ی��ای��دا ل��ێ��پ��رس��راوان‬ ‫ب�� ‌ه پێی شایسته‌ی خ��ودی كه‌سه‌ك ‌ه‬ ‫هه‌ڵده‌بژێردرێن‪ .‬دووه‌م‪ :‬شێوازێكی‬ ‫زۆر ش��ه‌خ��س��ی��ه‌و ل�� ‌ه س���ه‌ر بنه‌مای‬ ‫پشتگیری‌و ره‌عیه‌تكاریه‌‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه ناوچین‌و‬ ‫توێژ ‌ه ئاینی‌و هۆزایه‌تیه‌كانی كۆمه‌ڵی‬ ‫كوردیدا ئه‌م شێواز ‌ه هه‌بوو‪ ،‬بۆی ‌ه شێخ‬ ‫محمود ئه‌كات ‌ه ده‌یتوانی دڵنیا ببێت ل ‌ه‬ ‫پته‌وبوونی ده‌سه‌الت ‌ه شه‌خسیه‌كه‌ی ب ‌ه‬ ‫ێ‬ ‫هێنانی كه‌سایه‌تیه‌كان‌و پارێزگاری ل ‌‬ ‫كردنیان‌و ده‌ركردنی ئه‌و كه‌سانه‌ی‪،‬‬ ‫ك ‌ه دوژمنایه‌تیان د ‌هك��ردو سه‌ربه‌خۆ‬ ‫ب��ی��ری��ان ده‌ك������ردوه‌‪ ..‬ب���ڕوان���ه‌‪ :‬دیڤید‬ ‫مه‌كداوڵ‪ ،‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪ 462‬‬ ‫(‪ )1٨‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪462‬‬ ‫(‪ )2٨‬سه‌الم ناوخۆش‪ ،‬شێخ محمودو‪...‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪94‬‬ ‫(‪ )3٨‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪94‬‬ ‫(‪ )4٨‬ره‌فیق حلمی‪ ،‬ی��اداش��ت‪ ,‬به‌شی‬ ‫یه‌كه‌م‪ ,‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل‪701‬‬ ‫(‪ )5٨‬ل ‌ه سه‌الم ناوخۆش وه‌رگیراوه‌‪،‬‬ ‫شێخ م��ه‌ح��م��ودو‪ ،...‬س��ه‌رچ��اوه‌ی��ه‌ك��ی‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل ‪34‬‬

‫(‪ )6٨‬م‪ .‬ر‪ .‬ه���اوار‪ ،‬شێخ مه‌حمودی‬ ‫ق������اره‌م������ان‌و‪ ،..‬ب���ه‌رگ���ی دووه������ه‌م‪،‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل ‪541‬‬ ‫(‪ )7٨‬كه‌مال مه‌زهه‌ر‪ ،‬كوردو كوردستان‬ ‫ل ‌ه به‌ڵگه‌نام ‌ه نهێنیه‌كانی حكومه‌تی‬ ‫به‌ریتانیادا‪ ،‬ئاماده‌كردنی‪ :‬عه‌بدولاڵ‬ ‫زه‌نگه‌ن ‌ه ــ شه‌هال تاهیر ح��ه‌ی��ده‌ری‌‪،‬‬ ‫به‌رگی یه‌كه‌م‪ ،‬چاپی دووه‌م‪ ،‬لوبنان‪،‬‬ ‫‪ ،9002‬ل‪09‬‬ ‫(‪ )8٨‬راپۆرتێك ‌ه ل ‌ه سه‌ر زمان‌و بیرو‬ ‫ب��ۆچ��وون‌و پ��ه‌ی��وه‌ن��دی كۆمه‌اڵیه‌تی‌و‬ ‫ئاستی شارستانی رۆشنبیری‌و ئاینی‬ ‫له‌سه‌ر كوردستان‌و ناوچه‌ی سلێمانی‌و‬ ‫خێڵه‌كانی ت��ورك��ی��او واڵت���ی ئ��ێ��ران‌و‬ ‫ژی��ان‌و م��ێ��ژووی خێڵه‌كوردییه‌كان‌و‬ ‫جیاكه‌ره‌و ‌ه جوگرافیه‌كانی كوردستان‪،‬‬ ‫مێجه‌رسۆن ئه‌م زانیاریانه‌ی ل ‌ه ماوه‌ی‬ ‫ئه‌و گه‌شته‌یدا كۆ ك��ردب��وه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه‬ ‫ساڵی ‪ 9091‬بۆ ناوچه‌ی سلێمانی‌و‬ ‫هه‌ڵه‌بج ‌ه كردبووی‪ ...‬بڕوانه‌‪ :‬مه‌یجه‌ر‬ ‫س����ۆن ‪ ،‬س��ل��ێ��م��ان��ی ن���اوچ���ه‌ی���ه‌ك ل ‌ه‬ ‫كوردستان‪ ،‬وه‌رگێرانی ل ‌ه ئینگلیزیه‌وه‌‪:‬‬ ‫مینه‌‪ ،‬سلێمانی ‪ ،7002‬ل‪31‬‬ ‫(‪ )9٨‬نه‌جاتی عه‌بدوڵاڵ‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی‬ ‫پێشوو‪ ،‬ل‪ 42‬ــ ‪92‬‬ ‫(‪ )09‬رۆژنامه‌ی تێگه‌یشتنی راستی ل ‌ه‬ ‫ێ شه‌مم ‌ه ل ‌ه یه‌كی كانونی‬ ‫به‌غدا‪ ،‬س ‌‬ ‫دووه‌می ‪ 8191‬تا رۆژی ‪72‬ی كانونی‬ ‫دووه‌م���ی ‪ 9191‬به‌سه‌ر ی�� ‌هك��ه‌و ‌ه ‪76‬‬ ‫ێ ده‌رچووه‌‪ ،‬ئه‌م رۆژنامه‌ی ‌ه‬ ‫ژماره‌ی ل ‌‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪166‬‬

‫زم��ان��ح��اڵ‌و ئ��ۆرگ��ان��ی پ��روپ��اگ��ه‌ن��ده‌ی (‪ )3٩‬هه‌مان سه‌رچاوه‌‪ ،‬ل‪14‬‬ ‫ئینگلیز بوو له‌ناو ك��وردداو زۆربه‌ی (‪ )4٩‬وه‌رگ���ی���راو ‌ه ل�� ‌ه م‪ .‬ر‪ .‬ه���اوار‪،‬‬ ‫س���ه‌رچ���اوه‌ك���ان پ��ێ‌ ل�� ‌ه س���ه‌ر ئ��ه‌و ‌ه شێخ مه‌حمودی ق��اره‌م��ان‌و‪ ،...‬به‌رگی‬ ‫داده‌گرن‪ ،‬ك ‌ه مێجه‌ر سۆن به‌ڕێوه‌به‌رو دووه����ه‌م‪ ،‬س��ه‌رچ��اوه‌ی��ه‌ك��ی پێشوو‪،‬‬ ‫یه‌كه‌م نوسیاری ڕۆژنامه‌ك ‌ه بوو‪ ...‬ل ‌ه ل‪741‬‬ ‫الپه‌ڕ ‌ه (‪62‬و ‪)72‬ی نه‌جاتی عه‌بدوڵاڵ (‪ )5٩‬س������ه‌الم ن�����اوخ�����ۆش‪ ،‬ش��ێ��خ‬ ‫وه‌رگ�����ی�����راوه‌‪ ..‬د‪ .‬ك���ه‌م���ال م��ه‌زه��ه‌ر مه‌حمودو‪ ،...‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪،‬‬ ‫ئه‌حمه‌د‪ ،‬تێگه‌یشتنی راستی‌و شوێنی ل ‪14‬‬ ‫ل��� ‌ه رۆن��ام��ه‌ن��ووس��ی��ی ك����وردی����دا‪ ،‬ل ‌ه (‪ )6٩‬م‪ .‬ر‪ .‬هاوار‪ ،‬شێخ مه‌حمودی‪،...‬‬ ‫چاپكراوه‌كانی كۆڕی زانیاری كورد‪ ،‬به‌رگی دووه��ه‌م‪ ،‬سه‌رچاوه‌یه‌كی ـ ل‬ ‫‪741 – 741‬‬ ‫به‌غداد‪ ،8791 ،‬ل‪731‬‬ ‫(‪ )1٩‬رۆژن���ام���ه‌ی پ��ێ��ش��ك��ه‌وت��ن‪ ،‬ك ‌ه (‪ )7٩‬س������ه‌الم ن�����اوخ�����ۆش‪ ،‬ش��ێ��خ‬ ‫مێجه‌ر س��ۆن ل ‌ه سلێمانی ده‌ریكرد‪ ،‬مه‌حمودو‪ ،...‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪،‬‬ ‫ق��������ه‌واره‌ی الپ�����ه‌ڕه‌ك�����ه‌ی (‪ 32‬سم ل ‪24‬‬ ‫‪12‬س�����م) ب�����ووه‌‪ ،‬ش���ێ���وه‌ی نوسینی‬ ‫ئ��ه‌و رۆژن��ام��ه‌ی�� ‌ه ه��ه‌م��ووی ب ‌ه زمانی سه‌رچاوه‌كان‬ ‫ك��وردی ب��وو ‌ه به‌شێوازی كرمانجی * سه‌رچاوه‌ كوردییه‌كان‪:‬‬ ‫خواروو نووسراوه‌‪ ،‬ل ‌ه چاو نووسین‌و ‪١‬ـ��ـ پرۆفیسۆر ‪ .‬دك��ت��ۆر‪ .‬وه‌دی���ع ج��وه‌ی��ده‌‪,‬‬ ‫ئ��ی��م�لای نوسینی ئ���ه‌و س���ه‌رده‌م���ه‌دا ج����واڵن����ه‌وه‌ی ن���ه‌ت���ه‌وه‌ی���ی ك����ورد ب��ن��ه‌م��او‬ ‫ب�� ‌ه ش��ێ��وازێ��ك��ی پ��ه‌خ��ت‌ت��رو ره‌وان��ت��ر په‌ره‌سه‌ندنی‪ ,‬وه‌رگێرانی ل ‌ه ئینگلیزییه‌وه‌‪:‬‬ ‫ده‌رچ������ووه‌‪ ،‬ب��اب��ه‌ت��ه‌ك��ان��ی سیاسی‌و ی‪ .‬پرۆفیسۆر‪ .‬د‪ .‬یاسین سه‌رده‌شتی‪ ,‬چاپی‬ ‫م���ێ���ژووی‌و زان��س��ت��ی‌و ئ���اب���ووری‌و یه‌كه‌م ‪ ,‬سلێمانی ‪2008 ,‬‬ ‫ك��ۆم��ه‌اڵی��ه‌ت��ی ب���ووه‌‪ ،‬ل�� ‌ه پێشكه‌وتندا ‪٢‬ــ حسین ئه‌حمه‌د ج��اف‌و حسین ئه‌حمه‌د ‬ ‫زی��ات��ر ب��ای��ه‌خ دراو ‌ه ب�� ‌ه ده‌نگوباس‌و نێرگسه‌جاڕی ‪ ,‬یاداشته‌كانی مێجه‌ر نوئێل ل ‌ه‬ ‫هه‌واڵی ده‌ره‌وه‌‪ ...‬بڕوانه‌‪ :‬م‪ .‬ر‪ .‬هاوار‪ ،‬كوردستان ‪ ,‬بغداد ‪1984 ,‬‬ ‫شێخ مه‌حمودی ق��اره‌م��ان‌و‪ ،...‬به‌رگی ‪٣‬ـ��ـ دیڤید م��ه‌ك��داوڵ‪ ,‬م��ێ��ژووی هاوچه‌رخی‬ ‫دووهه‌م‪ ،‬سه‌رچاوه‌یكی پێشوو‪ ،‬ل‪ 941‬كورد‪ ,‬وه‌رگێرانی‪ :‬ئه‌بوبه‌كر خۆشناو‪ ,‬چاپی‬ ‫(‪ )2٩‬س������ه‌الم ن�����اوخ�����ۆش‪ ،‬ش��ێ��خ دووه‌م‪ ,‬هه‌ولێر‪2005 ,‬‬ ‫مه‌حمودو‪ ،...‬سه‌رچاوه‌یه‌كی پێشوو‪ ،‬ل ‪٤‬ـ��ـ ره‌ف��ی��ق حلمی‪ ,‬ی��اداش��ت ‪,‬ك��وردس��ت��ان��ی‬ ‫عێراق‌و شۆرشه‌كانی شێخ مه‌حمود‪ ,‬به‌شی‬ ‫‪ 14‬ــ ‪24‬‬


‫‪167‬‬

‫یه‌كه‌م‪ ,‬سلێمانی‪1988 ,‬‬ ‫‪٥‬ــ ره‌فیق حلمی‪ ,‬یاداشت‪ ,‬كوردستانی عێراق‌و‬ ‫شۆڕشه‌كانی شێخ مه‌حمود‪ ,‬به‌شی سێ یه‌م‪,‬‬ ‫ئاماده‌كردن و لێكۆڵینه‌وه‌و پیاچوونه‌وه‌ی‬ ‫(پاكیزه‌ ره‌فیق حلمی ) ‪1992 ,‬‬ ‫ێ‬ ‫‪٦‬ـ��ـ س��ه‌الم ن��اوخ��ۆش‪ ,‬شێخ مه‌حمودو س ‌‬ ‫ئه‌فسه‌ره‌كه‌ی داگ��ی��رك��ه‌ران‪ ،‬چاپی یه‌كه‌م‪،‬‬ ‫هه‌ولێر‪2010 ،‬‬ ‫‪٧‬ـ���ـ س���ه‌الم ن���اوخ���ۆش‪ ،‬ك��وردس��ت��ان چ��ۆن‬ ‫داگیركراو دابه‌شكرا‪ ،‬چاپی دووه‌م‪ ،‬هه‌ولێر‪،‬‬ ‫‪2000‬‬ ‫‪٨‬ــ سه‌الم ناوخۆش‌و مه‌سعود عه‌بدولخالق‬ ‫‪،‬ب����ه‌ن����ده‌ك����ان����ی ك����ۆن����گ����ره‌ی س���ی���ڤ���ه‌ر و‬ ‫خوێندنه‌وه‌یه‌كی‌تر‪ ،‬چاپی سێیه‌م ‪،‬هه‌ولێر‬ ‫‪٩‬ـ���ـ ع��ه‌ب��دوڵ�ڵا زه‌ن��گ��ه‌ن��ه‌‪ ,‬بستێكی خاكی‬ ‫ك��وردس��ت��ان ب��ه‌ه��ه‌م��وو دن��ی��ا ن��اگ��ۆرم��ه‌وه‌‪:‬‬ ‫دیمانه‌و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر‪,‬‬ ‫هه‌ولێر‪2009 ,‬‬ ‫‪١٠‬ـ����ـ ك���ه‌م���ال م����ه‌زه����ه‌ر‪ ,‬ك���وردس���ت���ان ل ‌ه‬ ‫ب��ه‌ڵ��گ��ه‌ن��ام��ه‌ك��ان��ی ح��ك��وم��ه‌ت��ی ب��ری��ت��ان��ی��ادا‪,‬‬ ‫ئ��ام��اد ‌هك��ردن��ی‪ :‬ع��ه‌ب��دوڵ�ڵا زه‌نگه‌نه‌‪-‬شه‌هال‬ ‫تاهیر حه‌یده‌ری‪ ,‬چاپی دووه‌م‪ ,‬لوبنان‪2009 ,‬‬ ‫‪١١‬ـ��ـ كه‌یوان ئ��ازاد ئ��ه‌ن��وه‌ر‪ ,‬چ��ه‌رده‌ی��ه‌ك ل ‌ه‬ ‫م��ێ��ژووی ك���ورد‪ ,‬چ��ه‌رده‌ی��ه‌ك ل�� ‌ه مێژووی‬ ‫كورد‪ ,‬چاپی چواره‌م‪2006 ,‬‬ ‫‪١٢‬ــ م‪ .‬ر‪ .‬هاوار‪ ,‬شێخ مه‌حموودی قاره‌مان‌و‬ ‫ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی خوارووی كوردستان‪ ,‬به‌رگی‬ ‫دوهه‌م‪ ,‬له‌نده‌ن‪1991 ,‬‬ ‫‪١٣‬ــ م‪ .‬ر‪ .‬هاوار‪ ,‬شێخ مه‌حمودی قاره‌مان‌و‬ ‫ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی خوارووی كوردستان‪ ,‬به‌رگی‬

‫یه‌كه‌م‪ ,‬له‌نده‌ن‪1990 ,‬‬ ‫‪١٤‬ـ���ـ م��ه‌ح��م��ود م���ه‌ال ع����ززه‌ت‪ ,‬حكومه‌تی‬ ‫كوردستان له‌ناو مه‌ته‌ڵی سیاسه‌تی بریتانیادا‪,‬‬ ‫سلێمانی‪2006 ,‬‬ ‫‪١٥‬ـ��ـ مه‌یجه‌رسۆن ‪,‬سلێمانی ناوچه‌یه‌ك ل ‌ه‬ ‫كوردستان‪ ,‬وه‌رگێرانی ل ‌ه ئینگلیزییه‌وه‌‪ :‬مینه‌‪,‬‬ ‫چاپی یه‌كه‌م‪ ,‬سلێمانی‪2007 ,‬‬ ‫‪١٦‬ــ محمد ره‌سوڵ ه��اوار‪ ,‬كوردو باكوری‬ ‫ك���وردس���ت���ان ل��� ‌ه دوای ش����ه‌ری ی��ه‌ك��ه‌م��ی‬ ‫جیهانییه‌و ‌ه ه��ه‌ت��ا دوای ش��ۆڕش��ی شێخ‬ ‫سه‌عیدی پیران‪ ,‬به‌رگی دووه‌م ‪2006 ,‬‬ ‫‪١٧‬ــ محمد ره‌سوڵ ه��اوار‪ ,‬كوردو باكوری‬ ‫كوردستان ل ‌ه س��ه‌ره‌ت��ای م��ێ��ژووه‌و ‌ه هه‌تا‬ ‫شه‌ڕی دووه‌می جیهان‪ ,‬به‌رگی یه‌كه‌م هه‌تا‬ ‫شه‌ری دووه‌می جیهان‪ ,‬چاپی دووه‌م ‪2006 ,‬‬ ‫‪١٨‬ــ مێجه‌ر‪ .‬ئی‪ .‬بی‪ .‬سۆن‪ ,‬چه‌ند سه‌رنجێك‬ ‫ده‌رباره‌ی هۆزه‌كانی كوردستانی خواروو‪,‬‬ ‫وه‌رگ��ێ��ران��ی‪ :‬نه‌جاتی ع��ه‌ب��دوڵ�ڵا‪ ,‬سلێمانی‪,‬‬ ‫‪2007‬‬ ‫‪١٩‬ـ���ـ ن‪.‬الزاری������ف‪ ,‬م��ێ��ژووی ك��وردس��ت��ان‪,‬‬ ‫وه‌رگ��ێ��ران��ی‪ :‬وش��ی��ار ع��ب��دال��ل��ه س��ه‌ن��گ��اوی‪,‬‬ ‫هه‌ولێر‪2008 ,‬‬

‫* سه‌رچاوه‌ی عه‌ره‌بی‬

‫‪٢٠‬ــ عبدالرحمن إدریس صالح البیاتی‪ ,‬الشیخ‬ ‫ی والنفوذ البریطانی‬ ‫محمود الحفید البرزنج ‌‬ ‫فی كردستان العراق حتی عام ‪ ,1925‬الطبع ‌ة‬ ‫الثانية‌‪ ,‬السلیمانیة‪2007 ,‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪168‬‬

‫هه‌ڵه‌تێگه‌یشتن یا به‌هه‌ڵه‌بردن له‌سه‌ر مێژووی‬ ‫کوردو کوردستان‬ ‫‪Misunderstanding or misleading on the history of‬‬ ‫‪the Kurds and Kurdistan‬‬

‫عه‌بدو��اڵ ئیبڕاهیمی‬


‫‪169‬‬

‫وه‌ک ده‌زانین‪ ،‬گه‌لی ئێم ‌ه یه‌کێک ‌ه ل ‌ه‬ ‫دێرین‌ترین گه‌النی نیشته‌جێی واڵت ‌ه‬ ‫ئارییاییه‌کان‪ .‬ل ‌ه ماوه‌ی دوورو درێژی‬ ‫مانه‌وه‌ی له‌و واڵت ‌ه پڕ پیته‌شدا بێگومان‬ ‫ک��اری��گ��ه‌ری��ی��ه‌ک��ی ی��ه‌ک��ج��ار زۆری ل ‌ه‬ ‫رووداوه‌کانیدا هه‌بووه‌‪ .‬سه‌ره‌ڕای ئه‌و‬ ‫پێشینه‌شی‪ ،‬جێ ده‌ستی ل ‌ه مێژووی‬ ‫رووداوه‌ک������ان س���ڕاوه‌ت���ه‌وه‌و هیچی‬ ‫له ‌م��ێ��ژوودا بۆ به‌ئه‌ژمار نه‌هاتووه‌‪،‬‬ ‫بێجگ ‌ه ل ‌ه ماوه‌یه‌کی کورتی سه‌رده‌می‬ ‫ماده‌کان‪ ،‬به‌اڵم ئه‌ویش به‌هۆی پیالنی‬ ‫دوژمنانی کۆن‌و نوێی گه‌له‌که‌مان زۆر‬ ‫ب��ه‌ک��ورت��ی‌و ک��ه‌م ره‌ن��گ��ی‪ .‬ن��ه‌ک هه‌ر‬ ‫دوژمنانمان‪ ،‬به‌ڵکوو ته‌نانه‌ت خۆشمان‬ ‫ل ‌ه پێکهێنانی ئه‌و دۆخه‌دا تاوانبارین‪.‬‬ ‫م��ێ��ژوون��ووس��ان��م��ان هیچ ده‌رب��ڕی��ن‌و‬ ‫تۆمارێکی راس���ت‌و دروس��ت��ی��ان له‌و‬ ‫ب���واره‌د‌ا بۆ ده‌سته‌به‌ر نه‌کردووین‌و‬ ‫ه��ه‌رچ��ی ن��ووس��ی��وی��ان��ه‌و وت��ووی��ان�� ‌ه‬ ‫ه���ه‌ر دووپ���ات���ک���ردن���ه‌وه‌ی ده‌رب��ڕی��ن�� ‌ه‬ ‫ش��ێ��وێ��ن��ه‌ر ‌هک��ان��ی دوژم��ن��ان��ی دوورو‬ ‫نیزیکی گه‌له‌که‌مان بووه‌‪ .‬به‌خۆشییه‌و ‌ه‬ ‫ل�� ‌ه ک��ات��ی ئ��ێ��س��ت��ادا‪ ،‬ل�� ‌ه پ��ارچ�� ‌ه نیو ‌ه‬ ‫ئازاده‌که‌‌ی کوردستانه‌که‌ماندا(هه‌رێمی‬ ‫ک��وردس��ت��ان)‪ ،‬ب��ۆ روون ک��ردن��ه‌وه‌ی‬ ‫رووداوه‌کانی راب��ردووم��ان‪ ،‬هێندێک‬ ‫جموجۆڵ ده‌بینم‪ ،‬ک ‌ه وه‌ک ده‌ستپێکێکی‬ ‫به‌جێ‪ ،‬به‌اڵم نه‌ک به‌س‪ ،‬له ‌گۆڕێدان‪.‬‬ ‫ه�����ی�����وادارم ک���ۆڵ���ی���ن���ه‌وه‌و ب���ه‌س���ه‌ر‬ ‫ک���ردن���ه‌وه‌ی ش��وێ��ن��ه‌وار ‌ه مێژوویی ‌ه‬

‫ده‌وڵ��ه‌م��ه‌ن��ده‌ک��ان��م��ان‪ ،‬ت��ا ئ��ه‌وه‌ن��ده‌ی‬ ‫له‌به‌ر ده‌س��ت درێ���ژی‌‌و بێموباالتی‌و‬ ‫وێ��ران��ک��اری‌و ت��ااڵن��ی داگ��ی��رک��ه‌ران��ی‬ ‫واڵته‌که‌مان ماونه‌ته‌وه‌‪ ،‬ده‌روویه‌کی‬ ‫روون��م��ان بۆ ناسینه‌وه‌و ئاگاداریی‬ ‫مێژووی کۆنمان بۆ بکاته‌وه‌‪.‬‬ ‫ل��ه‌س��ه‌ر ئ���اخ‌و داخ���ی خ��ۆم ب��ۆ ئه‌و‬ ‫نه‌هامه‌تییه‌ی به‌سه‌ر مێژووه‌که‌مان‬ ‫ه��ێ��ن��دراوه‌‪ ،‬ل�� ‌ه پێشه‌کی‌دا ب��ه ‌راده‌ی‬ ‫پێویست دوواوم‪ ،‬به‌اڵم که‌مته‌رخه‌می‌و‬ ‫ێ س����ه‌رن����ج����ی‌و ب���ێ���م���وب���االت���ی���ی‬ ‫ب����� ‌‬ ‫هه‌ڵسووڕاوانی گۆڕه‌پانی سیاسی‌و‬ ‫فه‌رهه‌نگی‌و ئه‌ده‌بیی کوردستانه‌که‌مان‬ ‫ل���ه‌و ب�����واره‌دا دڵ���ی ت����ه‌زان����دووم‪ .‬بۆ‬ ‫نموونه‌‪ :‬ماوه‌یه‌ک پێش ئێستا که‌سێکی‬ ‫ه��ه‌ڵ��س��ووڕو ت��ون��دوت��ی��ژی گ��ۆڕه‌پ��ان��ی‬ ‫رام��ی��اری��ی ک��وردس��ت��ان��م دی‪ .‬باسی‬ ‫بیرۆکه‌ی نووسینی ئ��ه‌م وت��اره‌م بۆ‬ ‫کرد‪ .‬ئه‌و به‌ڕێز ‌ه ل ‌ه جیاتی پێشنیاری‬ ‫پشتیوانی‌و ده‌ست گرتنم‪ ،‬گوتی‌‪ :‬من‬ ‫ل�� ‌هگ��ه‌ڵ ئ��ه‌وه‌دان��ی��م ک�� ‌ه ک���ورد مێژوو‬ ‫ب��ۆخ��ۆی س��از ب��ک��ات‌و پاشانیش بۆ‬ ‫روونکردنه‌و ‌ه گوتی‪ :‬نازانم به‌چی را‬ ‫ساڵی کوردییان کردۆت ‌ه ‪٢٧١٢‬و یان‪،‬‬ ‫ک ‌ه ده‌ڵێن فارسه‌کان به‌رده‌نووسه‌کانی‬ ‫مادیان سڕیوه‌ته‌وه‌و هی خۆیانیان له‬ ‫‌سه‌ر نووسیوه‌ته‌وه‌! ئاخر فارسه‌کان‬ ‫چ پێویستییه‌کیان به‌و ته‌خته‌به‌ردان ‌ه‬ ‫ب��ووه‌‪ .‬پاش هێندێک روونکردنه‌وه‌ی‬ ‫من ئه‌وجار ده‌ربڕینێکی زۆر له‌وان ‌ه‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪170‬‬

‫سه‌یرو سه‌مه‌ره‌تریشی کرد‪ ،‬ک ‌ه ره‌نگ ‌ه‬ ‫باوه‌ڕم پێ‌نه‌که‌ن‪ .‬ئه‌و گوتی‪ :‬سه‌ره‌تا‬ ‫هه‌خامه‌نشییه‌کان‌و پاشان پارته‌کان‌و‬ ‫دوای��� ‌ه ساسانییه‌کان‌و دوای ئ��ه‌وان‬ ‫م��اده‌ک��ان هاتن ئ��ه‌و ‌ه ب ‌ه ڕاستی دڵی‬ ‫ته‌زاندم‪.‬‬ ‫که‌ له‌‌که‌سێک ده‌پرسن‪ :‬کێیت؟‪.‬‬ ‫ب�� ‌ه ش��ان��ازی��ی��ه‌و ‌ه ده‌ڵ���ێ‪ :‬فاڵنم ک��وڕی‬ ‫فاڵن!‬ ‫ئ��ه‌و حاشا ل ‌ه باوکی خ��ۆی ناکاو ب ‌ه‬ ‫ده‌گمه‌ن که‌سی هه‌ی ‌ه و‌ا بکات‪ ،‬ته‌نانه‌ت‬ ‫ئه‌گه‌ر باوکی خراپیش ب��ێ‪ .‬رۆڵ�� ‌ه ب ‌ه‬ ‫ب���اب‌و ب��اپ��ی��ری��ان��ه‌و ‌ه ده‌ن��اس��رێ��ن‌و به‬ ‫‌تایبه‌تی له ‌نێو ک��ورده‌واری��دا هه‌ر ل ‌ه‬ ‫کۆنه‌و ‌ه باو بوو ‌ه ئه‌گه‌ر ویستبێتیان‬ ‫ب��ه‌ئ��اش��ک��را ب��اس��ی ک��ه‌س��ێ��ک ب��ک��ه‌ن‪،‬‬ ‫گوتوویانه‌‪:‬‬ ‫فاڵنی کوڕی فاڵنه‌که‌س!‬ ‫ئیدی ئ��ه‌و ‌ه به‌س ‌ه بۆ ئ��ه‌وه‌ی الیه‌نی‬ ‫ب��ه‌ران��ه‌ر‪ ،‬ن��اوب��راو ل�� ‌ه یه‌کێکی دیک ‌ه‬ ‫بکاته‌وه‌و ل ‌ه باسکردن یان رووبه‌ڕوو‬ ‫ب��وون��ه‌وه‌ی��دا بیناسێته‌وه‌‪ .‬باب‌وباپیر‬ ‫ناسنامه‌ی هه‌ر که‌سێکن‌‌و تاڕاده‌یه‌کیش‬ ‫نوێنه‌ری که‌سایه‌تیی ئه‌ون‪ ،‬هه‌ر چه‌ند‬ ‫ل ‌ه کۆمه‌ڵگه‌دا زۆری وا هه‌ن‪ ،‬ک ‌ه به‌باش‬ ‫یان خراپ له ‌ڕێگای باب‌و باپیرانیان‬ ‫ال ده‌ده‌ن‪ ،‬جا ئه‌و ‌ه ب ‌ه گوشاری هه‌ل‌و‬ ‫مه‌رجی ژیان بێ یان هی زه‌مان‪ .‬‬ ‫گه‌النیش ک ‌ه ل ‌ه که‌سان پێکهاتوون‪،‬‬ ‫هه‌ر هه‌مان دۆخیان بۆ سازکردنی‬

‫ناسنامه‌ی خۆیان هه‌یه‌‪ .‬هه‌موو گه‌النی‬ ‫ی خ��ۆی��ان به‬ ‫‌دن��ی��ا م���ێ���ژووی دێ��ری��ن�� ‌‬ ‫‌شانازییه‌و ‌ه نووسیوه‌ته‌وه‌و ته‌نانه‌ت‬ ‫هه‌وڵیانداو ‌ه ب ‌ه شێوه‌یه‌ک شانازیی‬ ‫گه‌النی ده‌وروب��ه‌ری خۆیانیشی پێوه‬ ‫‌بلکێنن‌و ب ‌ه سه‌ربه‌رزییه‌و ‌ه به ‌گه‌النی‬ ‫دیکه‌ بڵێن‪:‬‬ ‫ئ����ه‌وه‌ت����ا ئ��ێ��م�� ‌ه ئ����ه‌وه‌ی����ن! ئ���ه‌وه‌ی��� ‌ه‬ ‫ناسنامه‌مان‌و ئه‌وه‌ی ‌ه خاک‌و واڵتمان!‪.‬‬ ‫ئ��ه‌و ‌ه کارێک ‌ه زۆر گه‌النی ن��ه‌ک هه‌ر‬ ‫ه��ی دوور‪ ،‬به‌ڵکوو ‌ ه��ی دراوس���ێ‌و‬ ‫ده‌وروبه‌رمان‌و له‌وانه‌ش داگیرکه‌رانی‬ ‫ک��وردس��ت��ان ک��ردووی��ان��ه‌‪ .‬ب��ۆ وێ��ن��ه‌‪،‬‬ ‫عه‌ره‌بان زۆر زاناو بلیمه‌تی موسوڵمانی‬ ‫واڵتانی ژێر ده‌سته‌ی خۆیانیان کردۆت ‌ه‬ ‫هی خۆیان‌و شانازیشیان پێو ‌ه ده‌که‌ن‪،‬‬ ‫وه‌ک‪ :‬ئ��ی��ب��ن س��ی��ن��ای ف����ارس‌و ئیبن‬ ‫خه‌له‌کانی کوردو ب ‌ه ده‌یان‌و سه‌دانی‬ ‫دیکه‌‪ .‬فارسه‌کانیش بۆ به‌جێ‌نه‌مان‬ ‫له‌وان‪ ،‬زۆر که‌سی گه‌وره‌و به‌ناوبانگی‬ ‫م��ێ��ژووی��ی‌و ئ��ه‌ف��س��ان�� ‌هی��ی‌و هیتریان‬ ‫ک���ردۆت���ه‌ ه��ی خ���ۆی���ان‪ ،‬ب��ۆ ن��م��وون��ه‌‪:‬‬ ‫عه‌بباسی ئیقباڵ(تاریخ ایران ازآغاز تا‬ ‫انقراض قاجاریه‌)‪ ،‬ل ‌ه باسی هاتن ‌ه سه‌ر‬ ‫ک��اری زنجیره ‌پادشایانی به ‌ڕه‌گ��ه‌ز‬ ‫ک���وردی س��اس��ان��ی‌دا ل��ه‌س��ه‌ر دێ��ڕی‬ ‫به‌شێکی کتێبه‌که‌یدا‪ ،‬ئاوای نووسیوه‌‪:‬‬ ‫“باب پنجم دور ‌ه دوم پارسیها” پاشان‬ ‫ده‌نووسێ‪ :‬ئه‌شکانیان‪ .‬له‌به‌ر سه‌رنج‬ ‫ن��ه‌دان ب ‌ه باری ده‌روونیی ئێرانییان‪،‬‬


‫‪171‬‬

‫ل��ه‌‌گ��ۆڕه‌پ��ان��ی خ��ه‌ب��ات ده‌رچ����وون‌و‬ ‫جێگای خۆیان وه‌ک م��اده‌ک��ان دا ب ‌ه‬ ‫پارسه‌کان‪ ”...‬ئه‌و مێژوو نووسه‌یش‬ ‫به ‌زۆری ده‌ی��ه‌وێ ساسانیان بکات ‌ه‬ ‫پ��ارس��ی ل�� ‌ه کاتێکدا ک�� ‌ه ن��ه ‌زمانیان‬ ‫پارسی بووه‌و ن ‌ه بۆ خۆشیان‌‪ ،‬به‌ڵکوو‬ ‫به‌پێی به‌ڵگه‌نام ‌ه مێژووییه‌کان گومانی‬ ‫ت��ێ��دا نییه‌‪ ،‬ک�� ‌ه ئ���ه‌وان ک���ورد ب��وون‪.‬‬ ‫ئ��ه‌و ئه‌شکانییان ب�� ‌ه پ��ارس ن��ازان��ێ‪،‬‬ ‫به‌اڵم زۆری دیک ‌ه ل ‌ه مێژوونووسان‬ ‫ئه‌وانیشیان کردۆت ‌ه پارس‪ .‬ک ‌ه ئه‌وڕۆ‬ ‫گومانی تێدا نه‌ماوه‌‪ ،‬ک ‌ه له ‌نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫پارس نه‌بوون‪.‬‬ ‫به‌داخێکی گ��ران��ه‌و ‌ه ل��ه ‌نێو هه‌موو‬ ‫ئه‌و گه‌النه‌دا گه‌لی ک��ورد نه‌یتوانیو ‌ه‬ ‫ناسنامه‌ی خۆی پێشانی ‌ جیهانییان‬ ‫‌ب��داو ک ‌ه ل ‌ه ده‌رێ لێمان بپرسن‪ ،‬چ‬ ‫که‌سین‪ ،‬ده‌ڵێین ک��ورد! جا ئ��ه‌و جار‬ ‫ده‌پرسن کورد کێیه‌؟ تورک‪ ،‬ئێرانی؟‬ ‫ع��ه‌ره‌ب؟ ‪.....‬؟ ل ‌ه وه‌اڵم��دا داده‌مێنین‪،‬‬ ‫نه‌ک له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بۆ خۆمان نازانین‬ ‫کێین‪ ،‬به‌ڵکو ‌و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێناسه‌یه‌کی‬ ‫ب ‌ه ڕه‌سمی ناسراوی مێژووییمان نیی ‌ه‬ ‫پێیان نیشان بده‌ین‌و بڵێین ئه‌وه‌ین‪ .‬له‬ ‫‌سه‌ر نه‌خشه‌ی جیهانیش خۆ ناومان‬ ‫نه‌براو ‌ه تا پێیانی نیشان بده‌ین‪.‬‬ ‫ئ���ه‌ح���م���ه‌دی ق������ازی ل����ه‌پ��ێ��ش��ه‌ک��ی��ی‬ ‫ک��ت��ێ��ب��ی(خ�لاص��ه‌ ت��اری��خ ک��ردس��ت��ان)‬ ‫دا ده‌ڵ���ێ‪ :‬مێژوونووسانی ع��ه‌ره‌ب‌و‬ ‫ئ��ێ��ران��ی‌و ت���ورک ل�� ‌ه ب��ه‌ره��ه‌م��ه‌ک��ان��ی‬

‫خۆیاندا که‌متر به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆ‬ ‫باسی رووداوه‌ک���ان���ی کوردستانیان‬ ‫کردووه‌و ئه‌وه‌نده‌ی ئێم ‌ه ئاگادار بین‪ ،‬‬ ‫کتێبێکی سه‌ربه‌خۆیان ل��ه‌و ب��واره‌دا‬ ‫ن��ه‌ن��ووس��ی��ووه‌و ته‌نیا ل�� ‌ه نێوئاخنی‬ ‫ب��اب��ه‌ت��ی دی��ک��ه‌دا ن���اوی ک��وردی��ان به‬ ‫‌بیر دێته‌وه‌و بێگومانیش له ‌زۆربه‌ی‬ ‫جاره‌کانیشدا بابه‌ته‌کانی خۆیان ب ‌ه‬ ‫شێوه‌یه‌کی دوژمنکارانه‌و ب��ه‌ده‌ر ل ‌ه‬ ‫ی ده‌‌خه‌ن ‌ه‬ ‫بازنه‌ی مروه‌ت‌و دادپه‌روه‌ر ‌‬ ‫روو‪ .‬له‌سه‌ریه‌ک هه‌میش ‌ه تێکۆشاون‬ ‫ت��ا ده‌ک���رێ ئ��ه‌و گ��ه‌ل��ه‌ی‪ ،‬ک�� ‌ه یه‌کێک ‌ه‬ ‫ل�� ‌ه گرنگترین‌و گ��ه‌وره‌ت��ری��ن گه‌النی‬ ‫ی‬ ‫رۆژهه‌اڵتی ناوه‌ڕاست‪ ،‬وه‌ک گه‌لێک ‌‬ ‫بێ نامه‌‪ ،‬بێ مێژووو بێ کولتوور‌و‬ ‫زمانێکی ره‌س���ه‌ن ب��ه ‌دنیا بناسێنن‪.‬‬ ‫ئه‌ ‌و مێژوونوسانه‌‪ ،‬ک ‌ه زۆربه‌یان له‬ ‫‌ک��ات��ی ه��ێ��رش‌و ت��ااڵن��ی واڵت���ان دا له‬ ‫‌‌خزمه‌ت پادشاکاندا بوونه‌‪ ،‬جارجاره‌ ‬ ‫له ‌‌گێڕانه‌وه‌ ‌و گوتنه‌وه‌و نووسینه‌وه‌ی‬ ‫رووداوه‌ک�����ان�����دا‪ ،‬ک��ات��ێ��ک ویستبیان‬ ‫پێشهاته‌ک ‌ه به‌وردی ب��ێڕنه‌وه‌‪ ،‬جڵه‌وی‬ ‫بیرکردنه‌وه‌و سانسۆڕ له ‌‌ده‌ستیان‬ ‫ده‌رچووه‌و باسی بوونی پادشاو میرو‬ ‫واڵتی کوردستان‌و سوپاو له‌شکرو‬ ‫قه‌اڵو دژگه‌لی قایمی ئه‌وانیان کردوو ‌ه‬ ‫بۆ ئ��ه‌وه‌ی نیشانی ب��ده‌ن‪ ،‬ک ‌ه به‌سه‌ر‬ ‫چ دوژمنێکی به‌هێزدا زاڵ��ب��وون‌و چ‬ ‫سه‌رزه‌مینێکی س��ه‌خ��ت‌و عاسییان‬ ‫داگیرکردووه‌‪ ،‬ک ‌ه بۆیان بۆت ‌ه مایه‌ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪172‬‬

‫خۆیه‌تی بڵێین‪ ،‬ک�� ‌ه ئ��ه‌و شانازییان ‌ه‬ ‫چ���رای روون����اک ک�����ه‌ره‌وه‌ی رێ��گ��ای‬ ‫سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وانن‪”.‬‬

‫شانازی‌و به‌خۆ خوڕین‪.‬‬ ‫ل ‌ه رۆژگاری ئه‌وڕۆدا گه‌النی زیندووی‬ ‫جیهان به ‌هه‌موو شێوه‌یه‌کی گونجاو‬ ‫ی م��ێ��ژووی��ی‬ ‫ه���ه‌وڵ ده‌ده‌ن پێشینه‌ ‌‬ ‫خۆیان روون بکه‌نه‌وه‌‪ .‬ئه‌و گه‌النه‌ی م���رۆڤ ئ��ه‌گ��ه‌ر نه‌ختێک ب��ه ‌وری��ای��ی‬ ‫خاوه‌ن ده‌وڵه‌تی خۆیانن له‌و بواره‌دا بچێته ‌پ��ێ��ش‪ ،‬زۆر ش��ت ل��ه‌وان�� ‌ه فێر‬ ‫زۆر چوونه‌ت ‌ه پێش‌و ب ‌ه له‌به‌ر ده‌ستدا ده‌بێت‪ ،‬ک ‌ه ن��ازان��ن‪ .‬زانین‌و فێربوون‬ ‫بوونی که‌رسته‌ی پێویست‌و هه‌بوونی ده‌توانم بڵێم بۆخۆیان دوو به‌رهه‌می‬ ‫پسپۆڕی زۆر‌و بۆدجه‌ی ته‌رخانکراوی ن��ه‌زان��ی��ن��ن‪ .‬ن��ه‌زان��ی��ن پ��ڕ مه‌ترسییه‌‌و‬ ‫به‌س‪ ،‬بۆ لێکۆڵینه‌وه‌و ساغکردنه‌وه‌ی زۆر ت���رس���ن���اک���ه‌‪ .‬زان���ی���ن ل��� ‌ه دوو‬ ‫مێژووی خۆیان له خه‌باتێکی بێ‌وچانی س��ه‌رچ��اوه‌و ‌ه ده‌گاته ‌ئێمه‌؛ یه‌که‌میان‬ ‫‌ب��ه‌رده‌وام‌دان‪ .‬نه‌ک هه‌ر ئه‌و ‌ه به‌ڵکوو ئه‌و زانیارییانه‌ی کۆکراونه‌ته‌وه‌و ب ‌ه‬ ‫توێژه‌ره‌وانی واڵتانی پێشکه‌وتووی ئ��ام��اده‌ی��ی دراون��ه‌ده‌س��ت��م��ان‌و ئ��ه‌وی‬ ‫ج��ی��ه��ان ن���ه‌ک ه���ه‌ر س��ه‌رن��ج ده‌ده‌ن��� ‌ه دیکه‌ش ئه‌و زانیارییانه‌ن ل ‌ه نه‌زانینی‬ ‫راب���ردووی خۆیان‪ ،‬به‌ڵکوو زۆر خۆ خۆ یان که‌سانی دیکه‌ڕا ب ‌ه ئه‌زموونی‬ ‫ب ‌ه ناسینی گه‌النی بێگانه‌شه‌و ‌ه خه‌ریک تێکشکان‌و هه‌ستانه‌و ‌ه یا زیانکردن‌‌و‬ ‫قه‌ره‌بووکردنه‌و ‌ه که‌وتوونه‌ ده‌ستمان‪.‬‬ ‫ده‌که‌ن‪.‬‬ ‫ ئێحسان ن��ووری پاشا ل ‌ه پێشه‌کیی‬ ‫(ت��اری��خ ریش ‌ه ن��ژادی ک��رد) دا ده‌ڵ��ێ‪ :‬ب ‌ه داخێکی گ��ران��ه‌و ‌ه گه‌لی ‌ک��ورد به‬ ‫ئ���ه‌و ک��ه‌س��ان��ه‌ی ل�� ‌ه ش��ان��ازی��ی�� ‌هک��ان��ی ‌ه��ۆی نه‌بوونی ده‌وڵ��ه‌ت��ی سه‌ربه‌خۆ‬ ‫راب��ردووی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان ئاگادار یان النی‌که‌م دام‌وده‌زگایه‌کی دڵسۆز‬ ‫نین‪ ،‬ئامانجێکیان بۆ پێشخستنی گه‌لی ب��ۆ ڕوون���ک���ردن���ه‌وه‌ی راب�����ردووی پڕ‬ ‫ل ‌ه خه‌بات‌و قاره‌مانه‌تیی خ��ۆی بۆی‬ ‫خۆیان له‌‌مێشکی‌‌دا نییه‌‪.‬‬ ‫ئاگادار نه‌بوون ل ‌ه رابردوو هۆکار ‌ه بۆ نه‌کراو ‌ه به ‌شێوه‌یه‌کی رێ��ک‌و پێک‌و‬ ‫بێ‌موباالتی سه‌باره‌ت ب ‌ه داهاتوو! ده‌ڵێن شیاو مێژووی خۆی ساغ بکاته‌وه‌‪ .‬ئه‌و‬ ‫ناکرێت شانازی ب ‌ه کێلی قه‌برانه‌و ‌ه رۆڵ�� ‌ه دڵسۆزانه‌ی گه‌له‌که‌مانیش‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫بکه‌ین‪ ،‬به‌اڵم به‌دیهاتن‌و گه‌شه‌کردنی هه‌وڵیان داو ‌ه ب ‌ه قه‌ڵه‌می خۆیان تیشکێک‬ ‫هه‌ستی پاراستنی ئ��ازادی ل ‌ه گه‌الندا‪ ،‬بخه‌نه ‌سه‌ر ڕابردووی نه‌ته‌وه‌که‌مان‪،‬‬ ‫په‌یوه‌ندیدار ‌ه به‌زانینی ک��رده‌و ‌ه پڕ ل ‌ه ه��ه‌ر ک��ام ل��ه‌‌ب��وارێ��ک��داو ه��ه‌ری�� ‌هک��ه‌ی‬ ‫شانازییه‌کانی باب‌وباپیرانه‌وه‌! جێگای ل���ه‌‌ڕوان���گ���ه‌ی���ه‌ک���ه‌وه‌ ب��ه‌ره��ه‌م��ێ��ک��ی��ان‬


‫‪173‬‬

‫ب�ڵ�اوک���ردۆت���ه‌وه‌‪ .‬ئ��ه‌و ب��ه‌ره��ه‌م��ان��ه‌ش‬ ‫به‌داخه‌و ‌ه به‌هۆی ناته‌واوی ناتوانن‬ ‫ئه‌و ته‌م‌‌ومژ ‌ه الب��ده‌ن‪ ،‬ک ‌ه له ‌‌ئاکامی‬ ‫له ‌‌ده‌ستدا نه‌بوونی به‌ڵگه‌ی پێویست‬ ‫که‌وتۆت ‌ه سه‌ر رابردوومان‌و ته‌نانه‌ت‬ ‫زۆرج���ار ب�� ‌ه دووپ��ات��ک��ردن��ه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫بابه‌ت ‌ه ته‌ماویانه‌ی مێژوونووسانی‬ ‫نه‌ته‌وه‌کانی داگیرکارو فه‌رمانڕه‌وای‬ ‫‌کوردستان ته‌م‌و مژه‌ک ‌ه خه‌ست‌تریش‬ ‫ده‌که‌نه‌وه‌‪.‬‬ ‫پێش هه‌موو شتێک به‌پێویستی‌ده‌زانم‬ ‫ئ���ه‌وه روون��ب��ک��ه‌م��ه‌وه‌‪ ،‬ک�� ‌ه کاتێک له‬ ‫‌‌ب��اس��ه‌ک��ان��ی پ��ه‌ی��وه‌ن��دی��دار ب�� ‌ه پێش‬ ‫ب��ن��ه‌م��اڵ��ه‌ی پ��ه‌ه��ل��ه‌وی ن����اوی ئ��ێ��ران‬ ‫ده‌هێنین‪ ،‬مه‌به‌ستمان ‌واڵت��ی ئێرانی‬ ‫ئێستا نییه‌‪ ،‬به‌ڵکوو ئه‌و ناو ‌ه بۆ ئاسان‌تر‬ ‫بوونه‌و ‌ه له ‌‌جێگای (ئاریانا ‪)Aryana‬‬ ‫یا ئیرانویچ داده‌ن��ێ��ی��ن‪ ،‬که ‌ب ‌ه وات��ای‬ ‫واڵتی ئاریاکانه‌‪ .‬ئه‌و ناو ‌ه ل ‌ه په‌هله‌ویی‬ ‫ئه‌شکانیدا به‌ئێران هاتووه‌و کورده‌کان‬ ‫ئ��ه‌وڕۆش ه��ه‌روای ‌پێده‌ڵێن‪ ،‬که ‌ناوی‬ ‫ک بوو ‌ه نه‌ک ‌ده‌وڵه‌تێک‌‪.‬‬ ‫سه‌ر زه‌مینێ ‌‬ ‫ئه‌و ناو ‌ه له ‌سه‌رده‌می ره‌زاش��ادا بۆ‬ ‫ده‌وڵه‌تی ئێران دانراوه‌و تا ئه‌وده‌م ‌ه به‬ ‫‌ده‌وڵه‌تی ئێران گوتراو ‌ه ده‌وڵه‌تی پارس‬ ‫ی��ان وه‌ک رۆژئ��اوای��ی��ه‌ک��ان ئێستاش‬ ‫پێی‌ده‌ڵێن (پێرسیا)‪ .‬حوسێن مه‌کی له‬ ‫‌‌الپه‌ڕه‪(198‬تاریخ بیست ساله ایران‪،‬‬ ‫ج ‪ ،6‬چ ‪ ،4‬تهران‪ ،‬نشر ناشر‪)1363 ،‬‬ ‫له‌و باره‌و ‌ه ده‌ڵێ‪ :‬ڕه‌زاشا ده‌یه‌ویست‬

‫به ‌الساییکردنه‌وه‌ی مسته‌فا که‌ماڵ‬ ‫ج��ی��اوازی��ی‌ن��ێ��وان ن��ه‌ت��ه‌وه‌و ره‌گ��ه‌زو‬ ‫زمان له ‌‌ئێران له‌‌ناوبه‌رێ‌و نه‌ته‌و ‌ه ــ‬ ‫ده‌وڵه‌ت ساز بکات‪ ،‬بۆی ‌ه له‌‌ساڵه‌کانی‬ ‫‪ 30‬وش����ه‌ی (ئ���ێ���ران)ی ل�� ‌ه شوێنی‬ ‫(پارس)و (فارس) کرد ‌ه ناوی فه‌رمیی‬ ‫واڵته‌که‌ی‪.‬‬ ‫دکتۆر ئ��ه‌رده‌ش��ی��ری خ��ودادادی��ان ل ‌ه‬ ‫کتێبی (آری��اه��او م��اده��ا)دا ده‌ڵ���ێ‪ :‬له‬ ‫‌سه‌رچاو ‌ه ئه‌فسانه‌یی‌و ئوولییه‌کانی‬ ‫ئێرانی کۆندا سه‌رزه‌مینی (ئه‌ئیریانێم‌‌و‬ ‫ئێژۆ = ‪ vaejo‬ـ��ـ ‪ )Airyanem‬ک�� ‌ه ب ‌ه‬ ‫په‌هله‌وی (ئێران وه‌ز = ‪ Eran‬ــ ‪ vez‬یا‬ ‫ئێران وێژ)و ب ‌ه فارسیی ئه‌وڕۆ (ایران‬ ‫ویج = ‪ )Eran vig‬وات ‌ه زێدی ئاریاکان‪،‬‬ ‫زانراوه‌‪”.‬و ئه‌وه‌ش به‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ی ‌ه‬ ‫بۆ سه‌لماندنی ئه‌و راستییه‌‪ ،‬ک ‌ه ئێران‬ ‫هه‌ر وه‌ک له ‌س��ه‌ره‌و ‌ه باسمان کرد‪،‬‬ ‫ت��ا پێش س��ه‌رده‌م��ی ره‌زاش����ا‪ ،‬ن��اوی‬ ‫سه‌رزه‌مینێک بوو ‌ه نه‌ک ده‌وڵه‌تێک‪ .‬‬ ‫ی کورد‬ ‫هه‌رچه‌ند ‌ه ماده‌کان ب ‌ه باپیران ‌‬ ‫ناسراون‪ ،‬به‌اڵم بۆ ناسینی کورد‪ ،‬ئاگادار‬ ‫بوون له ‌سه‌ر ماده‌کان به ‌ته‌نیا هه‌ر‬ ‫س نییه‌‪ ،‬هه‌رچه‌ند هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ش بۆ‬ ‫به‌ ‌‬ ‫خۆی دنیایه‌ک بێخه‌به‌ری‌و ناڕوونی‌و‬ ‫نادیاریی پێوه‌یه‪‌ ،‬ک ‌ه باسه‌ک ‌ه یه‌کجار‬ ‫زۆر لێڵ ده‌ک��ات‪ .‬ئه‌وته‌م‌و تارییه‌ی‬ ‫م��ێ��ژووی کۆنی ‌ک��وردی��ی داپۆشیوه‌‪،‬‬ ‫به‌شێکی ب�� ‌ه ب��ه‌س��ه‌ر ه��ات��ی گ��ه‌الن��ی‬ ‫هاوخاک یا دراوسێی وه‌ک هه‌رمه‌نی‌‪،‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪174‬‬

‫کلدانی‪ ،‬بابلی‪ ،‬پارس‌و پارت‌و ته‌نانه‌ت‬ ‫هیندییه‌کان ‌و‪ ....‬ئه‌وانه‌ی به‌شێک ل ‌ه‬ ‫باپیرانی ب��وون ی��ان ل�� ‌ه نێو ک��ورددا‬ ‫ک گووتییان‪ ،‬کاسییان‪،‬‬ ‫تواونه‌و ‌ه وه‌ ‌‬ ‫کاسیته‌کان‪ ،‬کورتییان‪ ،‬لوولووییان‪،‬‬ ‫مووشکییان‪ ،‬خالدییان‪ ،‬ئاراراتییان‪،‬‬ ‫عیالمییان‌و ‪‌‌...‬و ته‌نانه‌ت ئه‌فسانه‌کانی‬ ‫ئاڤێستاو چیرۆکه‌کانی به‌ندیوار ب ‌ه‬ ‫ک��ورد ل ‌ه دینه‌کانی ن��اوچ��ه‌دا و‪ ...‬تا‬ ‫ڕاده‌ی��ه‌ک روون ده‌بێته‌وه‌‪ .‬النی که‌م‬ ‫ده‌توانین تا راده‌ی گونجاو بزانین کێ‬ ‫بووین کێین‌و ده‌مانه‌وێ کێ بین‪.‬‬ ‫یه‌کێک له‌و ب��وار ‌ه پڕته‌م‌ومژانه‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫به‌ش ‌ه له ‌‌مێژوومانه‌‪ ،‬که ‌ب ‌ه شێوه‌ی‬ ‫ئه‌فسان ‌ه که‌وتۆت ‌ه سه‌ر زارو زمانان‌و‬ ‫ت گوتراونه‌وه‌‪.‬‬ ‫زاربه‌زار‌‌و پشت ب ‌ه پش ‌‬ ‫ی‬ ‫ل��ه‌و بابه‌ته‌ ده‌ت��وان��ی��ن چیرۆکه‌کان ‌‬ ‫ش��ان��ام�� ‌ه ن��اوب��ه‌ری��ن‪ ،‬ک��ه ل��ه ‌‌ئاڤێستا‬ ‫وه‌رگ��ی��راون‪ .‬مێژوونووسانی فارس‬ ‫زۆر ه��ه‌وڵ��ی��ان��داوه ‌ق��اره‌م��ان��ان��ی ئه‌و‬ ‫چیرۆکان ‌ه بکه‌ن ‌ه کوورۆش‌و داریوش‌و‬ ‫پ��اش��ای��ان��ی‌دی��ک��ه‌ی ه��ه‌خ��ام��ه‌ن��ش��ی‪ .‬ب ‌ه‬ ‫داخ����ه‌و ‌ه هێندێک ل�� ‌ه م��ێ��ژووزان��ان��ی‬ ‫‌کوردیش که‌وتوونه‌ته‌ژێر کارتێکردنی‬ ‫ئه‌و شێواندنه‌و ته‌نانه‌ت کاوه‌ش ب ‌ه خاین‬ ‫داده‌نێن‪ .‬له‌و باره‌دا له‌‌گۆڤاری (هه‌وار‬ ‫ژماره‪ ،6‬خاکه‌لێوه‌ی‪2699‬ی‌کوردی ‪-‬‬ ‫ئه‌پریلی‪1999‬ی زایینی چاپی ئادیالید‪،‬‬ ‫ئوسته‌رالیا) دا بابه‌تێکم باڵو کردۆته‌و ‌ه‬ ‫ک�� ‌ه ب�� ‌ه ج��ێ��ی‌ده‌زان�� ‌م ل��ێ��ره‌دا به‌شێکی‬

‫‌ب�� ‌ه نه‌ختێک ده‌س���ت ‌ت���ێ���وه‌ردان���ه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی خوێنه‌رانی به‌ڕێز‪:‬‬ ‫بخه‌م ‌ه به‌رچاو ‌‬ ‫“س���اڵ���ی‪ ١٩٨١‬ل��ه‌ ب��ن��ک��ه‌ی ده‌ف��ت��ه‌ری‬ ‫س��ی��اس��ی��ی ح���ی���زب���ی دی���م���ۆک���رات���ی‬ ‫کوردستانی ئێران ب��ووم‪ .‬ژماره‌یه‌ک‬ ‫ل��� ‌ه ک������ادر‌‌و پ��ێ��ش��م��ه‌رگ��ه‌ی ح��ی��زب��ی‬ ‫سۆسیالیستی کوردستانی تورکیا‪،‬‬ ‫شانۆی کاوه‌ی ئاسنگه‌ریان پێشکه‌ش‬ ‫کرد‪ .‬پاش ته‌واوبوونی شانۆکه‪ ،‬له‌گه‌ڵ‬ ‫چه‌ند براده‌رێکم ل ‌ه سه‌ری ده‌دوای��ن‪،‬‬ ‫ب��راده‌رێ��ک��ی روون��اک��ب��ی��ری ب�� ‌ه ساڵدا‬ ‫چ��ووم‪‌ ،‬جنێوێکی به ‌ک��اوه‌داو گوتی‪:‬‬ ‫ک ب��ووه‌و کاو ‌ه‬ ‫ی چا ‌‬ ‫‌ئ��اژده‌ه��اک پیاو ‌‬ ‫ی ک��ردووه‌‪ .‬زۆرم پێ سه‌یر‬ ‫خه‌یانه‌ت ‌‬ ‫ت بێ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌‪،‬‬ ‫بوو‪ .‬ئه‌وه‌ی راس ‌‬ ‫ئه‌ویش‌له رووناکبیرێکی به‌ئه‌زموونی‬ ‫ی هه‌ره‌زۆری ته‌مه‌نیشی‬ ‫‌کورد‪ ،‬که‌‌به‌ش ‌‬ ‫ل ‌ه خزمه‌تی کوردایه‌تیدا تێپه‌ڕکرد بوو‪،‬‬ ‫رایچڵه‌کاندم‪ .‬پرسیم بۆ وا ده‌ڵێی؟‬ ‫ی مێژوونووسێکی به‬ ‫گوتی ئه‌وه‌قسه‌ ‌‬ ‫‌ناوبانگی وه‌ک ئه‌حمه‌دی که‌سره‌وییه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫‌م��ن ‌ت��ا ئ���ه‌و ک��ات�� ‌ه زۆرم ن��اوب��ان��گ�� ‌‬ ‫ئ��ه‌و ن��ووس��ه‌ره‌ بیستبوو‪ ،‬ب��ه‌اڵم هیچ‬ ‫ی ئه‌وم نه‌خوێندبۆوه‌‪.‬‬ ‫نووسراوه‌یه‌ک ‌‬ ‫هه‌ر ئه‌و کات ‌ه ئه‌وه‌م ب ‌ه شێواندنێکی‬ ‫ئ��اس��ای��ی ن��ووس��ه‌رێ��ک��ی ده‌م��ارگ��رژی‬ ‫ئ��ێ��ران��ی‌دان����او ه���ه‌ر ب�� ‌ه چ���اوی ئ��ه‌و‬ ‫شێواندنانه‌ی دیکه‌م سه‌یر ک��رد‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫زۆربه‌ی مێژوونووسانی ئێرانی وه‌ک‬ ‫ی‬ ‫ئه‌رکێکی بنه‌ڕه‌تی له‌‌تێکدانی مێژوو ‌‬


‫‪175‬‬

‫مێژوویی باڵوبکرێته‌وه‌!‬

‫ک���ورددا خستوویانه‌ت ‌ه سه‌رشانیان‪.‬‬ ‫ب��ه‌اڵم ب�� ‌ه ه��ۆی س��ه‌رق��اڵ��ێ‌و ب��ا بڵێین‬ ‫ب ‌ه هێند نه‌گرتنی قسه‌ی ئه‌و مێژوو گوتیان‪ :‬ئێستا ل��ه ‌‌کوێته‌‪ ،‬ب��ۆ ئ��ه‌دی‬ ‫ن���ووس���ه‌ش ل���ه‌س���ه‌ر ک�����ورد‪ ،‬گ��وێ��م نه‌تزانیو ‌ه حیزب ‌ه کوردییه‌کانیش ئه‌و‬ ‫ی ک ‌ه به‌شه‌یان ل ‌ه س���روودی ئ��ه‌ی ره‌قیب‬ ‫نه‌دایه‌و ب ‌ه دوای نه‌که‌وتم‪ .‬دوای ‌‬ ‫مێژووی بیست ساڵه‌ی ئازه‌ربایجانی قرتاندوو ‌ه که‌ده‌ڵێ‪ :‬ئێمه رۆڵه‌ی میدیاو‬ ‫ئه‌و کابرایه‌م خوێنده‌وه‌‪ ،‬زانیم چه‌ند ‌ه که‌یخه‌سره‌وین ‪...‬؟ ئه‌و باس ‌ه هێنامی ‌ه‬ ‫له‌‌کورد ب ‌ه رق‌و غه‌ره‌زه‌‪ .‬ئه‌و بابه‌ته‌م سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌‪ ،‬ک ‌ه بۆ ره‌دکردنه‌وه‌ی‬ ‫خ��ه‌ری��ک ب���وو ل��ه‌ب��ی��ر ب��چ��ێ��ت��ه‌وه‌‪ ،‬ک ‌ه ئ��ه‌و شێواندنان ‌ه ب ‌ه کورتی بابه‌تێک‬ ‫شریتێکی ڤیدیۆم به ‌هه‌ڵکه‌وت که‌وت ‌ه بنووسم‪.‬‬ ‫ده‌س���ت‪ ،‬ک�� ‌ه ل��ه ‌‌ڕووی به‌رنامه‌کانی‬ ‫(‪ )MED TV‬هه‌ڵگیرابۆوه‌‪ .‬ل ‌ه به‌شێک ک���ورد ی��ه‌ک��ێ��ک�� ‌ه ل�� ‌ه گ��ه‌ل�� ‌ه ک��ۆن��ه‌ک��ان��ی‬ ‫ل����ه‌و ش���ری���ت���ه‌دا‪ ،‬ک�لاس��ێ��ک��ی ده‌رس رۆژهه‌اڵتی ن��اوه‌ڕاس��ت‪ ،‬ک ‌ه مێژووی‬ ‫دی��ار ب��وو ب�� ‌ه ته‌خت ‌ه ره‌ش��ه‌ی��ه‌ک��ه‌وه‌و نیشته‌جێبوونی ل ‌ه خاکی کوردستان‬ ‫بابه‌ته‌که‌ش وادیار ‌ه ده‌رسی مێژووی ده‌گه‌ڕێته‌و ‌ه بۆ زیاتر ل ‌ه چوارهه‌زار‬ ‫کورد بوو‪ .‬من ب ‌ه هۆی ناته‌واو بوونی س������اڵ‪ .‬م�����اده‌ک�����ان‪ ،‬ک����ه‌ب��اپ��ی��ران��ی‬ ‫فیلمه‌ک ‌ه به‌داخه‌و ‌ه ناوی مامۆستاکه‌م ک��ورده‌ک��ان��ن‪ ،‬ی�� ‌هک��ه‌م حکومه‌تیان ل ‌ه‬ ‫ن��ه‌زان��ی‪ ،‬ب��ه‌اڵم شێواندنێکی سه‌یرم بانووی ئێراندا دام��ه‌زران��دو ته‌نانه‌ت‬ ‫ل���ه‌‌ده‌رس���ه‌ک���ه‌ی���دا ل���ه‌س���ه‌ر ک���اوه‌و ق���ه‌وم���ی پ��ارس��ی��ش��ی��ان خ��س��ت�� ‌ه ژێ��ر‬ ‫ف��ه‌ره‌ی��دوون لێ‌بیست‪ .‬به ‌ئیددیعای ده‌سه‌اڵتی خۆیانه‌وه‌‪ .‬ئه‌و ‌ه راستییه‌کی‬ ‫ج��ه‌ن��اب��ی م��ام��ۆس��ت��ا ک�����اوه‌ی‌ک���ورد حاشا هه‌ڵنه‌گری مێژووییه‌و زۆر باس‬ ‫ی ل��ه ‌س��ه‌ر ن��اڕۆم‪.‬‬ ‫سه‌ره‌ڕای‌ئه‌وه‌ی‌داوای لێکرا ببێته‌شا‪ ،‬ک���راوه‌و ‌م��ن زۆر ‌‬ ‫نه‌یکردو ف��ه‌ره‌ی��دوون��ی ک��رده‌ش��ا‪ ،‬ک ‌ه دووه������ه‌زارو پ��ێ��ن��ج‌س��ه‌د س���اڵ پێش‬ ‫ش��ازاده‌ی��ه‌ک��ی ف���ارس‌ب���وو‪ .‬ئ��ه‌وه‌ش��م ئێستا ک��وورۆش��ی هه‌خامه‌نشی‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫ب�� ‌ه س��ه‌ر س��ووڕم��ان��ه‌و ‌ه ل�� ‌ه کۆڕێکی به گوته‌ی ته‌ماوی‌و پڕ ل ‌ه ئه‌فسانه‌ی‬ ‫ب���راده‌ران���ی خ��ۆم��دا ب��اس��ک��ردو گوتم ه����ێ����رۆدۆت‪ ،‬دای���ک���ی ش���ازاده‌ی���ه‌ک���ی‬ ‫زۆرم پێ سه‌یر ‌ه له‌و ته‌له‌ڤیزیۆنه‌دا‪ ،‬م��ادو باوکی میرێکی پ��ارس ‌ب��وو‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫ی مادی روخاندو‬ ‫ی هیوایه‌کی گه‌وره‌ی ‌ه کوده‌تایه‌ک حکومه‌ت ‌‬ ‫ک ‌ه به‌ڕاستی مایه‌ ‌‬ ‫بۆ بووژاندنه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگ‌و ئه‌ده‌ب‌و ی��ه‌ک��ه‌ ‌م حکوومه‌تی ‌پارسه‌کانی له‌و‬ ‫م��ێ��ژووی ‌ک��ورد‪ ،‬شێواندنێکی ئ��اوای ‌ناوچه‌یه‌دا دام��ه‌زران��د‪ .‬به‌و کوده‌تای ‌ه‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪176‬‬

‫حکومه‌تی ماد (وات ‌ه کورد) بۆ هه‌میش ‌ه‬ ‫له ‌‌نێوچووو حکومه‌تی فارس جێگای‬ ‫گ��رت��ه‌وه‌‪ .‬ل��ه‌وس��او ‌ه ک���ورد ب���وون ب ‌ه‬ ‫چه‌ند میرنشینی جیاجیاو تا ئێستاشی‬ ‫له‌گه‌ڵدا بێ نه‌یانتوانی حکومه‌تێکی‬ ‫ی��ه‌ک پ��ارچ��ه‌ ب��ۆخ��ۆی��ان دام��ه‌زرێ��ن��ن‪.‬‬ ‫ناچم ‌ه سه‌ر هۆیه‌کانی ئه‌و کاره‌سات ‌ه‬ ‫مێژووییه‌چونکه‌له‌و وتاره‌دا ناگونجێ‪،‬‬ ‫ب��ه‌اڵم ‌پێویست ‌ه ئ��ام��اژ ‌ه ب��ه‌و ‌ه ‌بکه‌م‌‪،‬‬ ‫ک�� ‌ه ت��ا نیزیکه‌ی‪ 500‬ساڵ‌پێش‌ئێستا‬ ‫م��ێ��ژووی‌ک���ورد ب��ه‌ن���ووس���راو ه��ه‌ر‬ ‫م��ه‌گ��ه‌ر ل��ێ��ره‌و ل����ه‌وێ ب�� ‌ه ک��ورت��ی‌و‬ ‫ک��ه‌م��ڕه‌ن��گ��ی ل��ه ‌‌نێو رووداوه‌ک���ان���داو‬ ‫له ‌ن��ووس��راوه‌ک��ان��ی مێژوونووسانی‬ ‫نه‌کورددا هاتبێت‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئاسه‌وار ‌ه‬ ‫مێژووییه‌کانیشی پاشگوێ خ��راون‌و‬ ‫زۆریان هه‌رتێشداچوون‪ .‬بۆی ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ئ��ه‌و به‌ش ‌ه زۆرت���ر س��ه‌رن��ج ده‌درێ��ت�� ‌ه‬ ‫سه‌ر چیرۆک‌و ئه‌فسانه‌و به‌یت‌و ب ‌ه‬ ‫ی ک��ورد‪ .‬یه‌کێک له‌و‬ ‫گشتی فۆلکلۆر ‌‬ ‫بابه‌ته ئه‌فسانه‌ییان ‌ه چیرۆکی کاوه‌ی‬ ‫‌ئاسنگه‌ره‌‪ .‬ئه‌و چیرۆک ‌ه به‌پێی وته‌ی‬ ‫شانامه‌ش‌‌و به‌پێی هه‌موو گێڕانه‌وه‌کانی‬ ‫دیکه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌و ‌ه بۆ پێش دامه‌زرانی‬ ‫حکومه‌تی هه‌خامه‌نشی‪ .‬ک���ه‌وا بوو‬ ‫له‌ سه‌رده‌می ک��اوه‌دا شای فارسمان‬ ‫ن��ه‌ب��وون ت��ا ش����ازاده‌ی ‌فارسیشمان‬ ‫‌ه��ه‌ب��ووب��ن‌و ف��ه‌ره‌ی��دوون��ی��ش یه‌کێک‬ ‫‌ب��ووب��ێ ل����ه‌وان‪ .‬بێجگ ‌ه ل���ه‌وه‌ش ئه‌و‬ ‫شایانه‌ی له ‌‌شانامه‌‌ی فیرده‌وسی دا‬

‫هاتوون نیزیک ب ‌ه هه‌موویان وشه‌ی‬ ‫“که‌ی” یان له‌‌پێش ‌ه وه‌ک (که‌یخه‌سره‌و‪،‬‬ ‫ک��ه‌ی��ک��اووس‪ ،‬ک��ه‌ی��ق��وب��ادو‪ )...‬ک�� ‌ه ل ‌ه‬ ‫وش�����ه‌ی(ک�����ه‌وی ‪)Kavi‬ی ئاڤێستا‬ ‫وه‌رگ��ی��راوه‌‪ .‬ئ��ه‌وڕۆش ک��ورد بۆ ڕێز‬ ‫لێنان له پیاوانی گه‌وره‌تر له‌‌خۆ‪ ،‬یا به‬ ‫‌گشتی له‌‌جێگای وشه‌ی(ئاغا) له‌‌پێش‬ ‫ن��اوی ده‌س��ت��ه‌اڵت��داران وش��ه‌ی(ک��اک)‬ ‫ی��ا (ک���ا) داده‌ن���ێ���ن‪ ،‬ک�� ‌ه ه��ه‌ر گ���ۆڕاوو‬ ‫سواوی (که‌وی)یه‌که‌ی ئاڤێستایه‌‪ .‬بۆ‬ ‫وێن ‌ه ئه‌گه‌ر ناوی ئاغای ‌گوند (خدر)‬ ‫بێ‪ ،‬پێیده‌ڵێن‪( .‬کاک خدر‪ ،‬کاخدر یان‬ ‫خ��دراغ��ا)‪ .‬ب�� ‌ه گ��وت��ه‌ی کتێبی (تاریخ‬ ‫تطبیقی باستانی ایران‪ ،‬کیومرث باوند‪،‬‬ ‫ص‪“ :)134‬وش��ه‌ی(ک��ه‌وی) هێشتاش‬ ‫ل��ه‌‌ن��او ه��ۆزه‌ک��ان��ی پ��ارس��ی ره‌گ��ه‌زی‬ ‫(ب��ۆی��رئ��ه‌ح��م��ه‌دی)‌و (م��ه‌م��ه‌س��ه‌ن��ی)دا‬ ‫به‌واتای دلێرو قاره‌مان‌و فه‌رمانڕه‌وا‬ ‫ب��اوه‌‪ ”.‬ئاشکرایه‌‪ ،‬لێره‌شدا نووسه‌ر‬ ‫ه��ه‌وڵ��ی داو ‌ه ره‌گ����ه‌زی خه‌ڵکی ئه‌و‬ ‫ن��اوچ��ه‌ی�� ‌ه‌ب���گ���ۆڕێ‪ ،‬ب���ه‌اڵم ئ��ه‌وان��ه‌ی‬ ‫شاره‌زای ناوچه‌که‌ن‪ ،‬ده‌زانن که‪ ،‬ئه‌و‬ ‫هۆزانه نه‌ک هه‌ر فارس نین‪ ،‬به‌ڵکو ‌و‬ ‫لوڕن ک ‌ه ئه‌وانیش به‌شێکن له ‌‌کورد‌و‬ ‫ی‬ ‫واڵته‌که‌شیان به‌شێک بوو ‌ه ل ‌ه ماد ‌‬ ‫گ���ه‌وره‌‪ ،‬ب���ه‌اڵم‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئ��ه‌گ��ه‌ر ئه‌و‬ ‫هۆزان ‌ه فارسیش ‌بن‪ ،‬وشه‌ی(که‌وی)‬ ‫ل��ه ‌‌ئاڤێستاڕا ه��ات��ووه‌و ل��ه ‌‌بنه‌ڕه‌تدا‬ ‫کوردیی ‌ه نه‌ک پارسی‪ .‬سواوه‌که‌شی‬ ‫ه��ه‌ر وش���ه‌ی “ک���اک”ی ک��وردی��ی�� ‌ه ک ‌ه‬


‫‪177‬‬

‫له ‌س��ه‌ره‌و ‌ه باسمان ک��رد‪ .‬ک��ه‌وا بوو‬ ‫ب ‌ه هه‌موو نیشانه‌کان ف��ه‌ره‌ی��دوون‌و‬ ‫ک���اوه‌و ک��ه‌ی��خ��ه‌س��ره‌و ک���ورد ب��وون‌و‬ ‫هیچ ‌عه‌یبیش ‌نیی ‌ه ئه‌گه‌ر ئێم ‌ه وه‌ک‬ ‫دڵ��داری شاعیرده‌ڵێ‪“ :‬ڕۆڵ��ه‌ی میدیاو‬ ‫که‌یخه‌سره‌و بین‪ ،‬جا مه‌گه‌ر ماسته‌ک ‌ه‬ ‫موویه‌کی تێدا بێت‪ ...‬تۆ بڵێی ترسی‬ ‫ب��ی��روڕای داگیرکه‌رانی کوردستان‌و‬ ‫تابۆی خود موختاری ل ‌ه چوارچێوه‌ی‬ ‫س��ن��وور ‌ه ده‌س��ت��ک��رده‌ک��ان��دا هۆیه‌کی‬ ‫نه‌بێ؟‬ ‫که‌فالیۆن ل��ه ‌ک��ه‌ت��زی��اس ـ��ـ پزیشکی‬ ‫ی دووه������ه‌م پ���ادش���ای‬ ‫‌ئ���ه‌رده‌ش���ی���ر ‌‬ ‫‌هه‌خامه‌نشی ک ‌ه ل ‌ه ‪ 404‬ــ ‪(361‬پ‪.‬ز) له‬ ‫‌‌ده‌رباری ویدا ژیاو ‌ه ــ ده‌گێڕێته‌و ‌ه ک ‌ه‬ ‫زه‌رده‌ش��ت هاوسه‌رده‌می “نینۆس”ی‬ ‫پادشای “ئاسوور”و “سه‌میرامیسی”ی‬ ‫ژنی بووه‌و چیرۆکێک له‌له‌شکرکێشیی‬ ‫ئ��ه‌و پ��ادش��ای��ه‌ی“ئ��اس��وور” ب��ۆ سه‌ر‬ ‫شای “باخته‌ر” ک ‌ه ن��اوی زه‌رده‌ش��ت‬ ‫ب���ووه‌‪ ،‬ده‌گ��ێ��ڕێ��ت��ه‌وه‌‪ .‬کتێبی “ادب��ی��ات‬ ‫مزدیسنا پشتها” ده‌ڵێ‪ :‬باخته‌ری‌ئێران‬ ‫خوراسان‌نیی ‌ه به‌ڵکوو زاگرۆسه‌‪ .‬ئه‌و ‌ه‬ ‫ڕاس��ت��ه‌و ب���ه‌وه‌دا زیاتر ئ��ه‌و راستیی ‌ه‬ ‫ده‌رده‌که‌وێت‪ ،‬ک ‌ه ئاشوورییان هه‌رگیز‬ ‫ده‌ستیان به‌ ‌و شوێنه‌ی الی ئه‌فغانستان‬ ‫را نه‌گه‌یشتووه‌‪ ،‬ک ‌ه به‌لخی لێیه‌و ناوی‬ ‫باخته‌ری خراوه‌ته‌ سه‌ر‪ .‬‬ ‫ی فیرده‌وسی‪ ،‬ک ‌ه یه‌کێک ‌ه له‬ ‫شانامه‌ ‌‬ ‫‌سه‌رچاوه‌کانی ئه‌و تێکدانه‌‪ ،‬ده‌ستی‬

‫ت��ه‌ن��ان��ه‌ت ل��ه ‌‌گۆڕینی ش��وێ��ن‌و کاتی‬ ‫رووداوه‌ک���ان���ی���ش ن��ه‌پ��اراس��ت��ووه‌‪ .‬ب ‌ه‬ ‫سه‌رنجدان ‌ه ئه‌و هه‌ڵبه‌سته‌ی ناوبراو‪،‬‬ ‫ک ‌ه روانگه‌ی له ‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی فارس‬ ‫ده‌ر ده‌خات‪( :‬بسی رنج بردم درین سال‬ ‫سی ‪ -‬عجم زنده‌کردم بدین پارسی)‬ ‫واته‌‪( :‬گه‌له‌ک ره‌نجم کێشا له ‌‌سااڵندا‬ ‫سی ــ بووژاندمه‌و ‌ه عه‌جه‌م ب ‌ه زمانی‬ ‫فارسی)‪ .‬فیرده‌وسی له ‌سه‌رده‌مێکدا‪،‬‬ ‫ک ‌ه فه‌رهه‌نگ‌و زمانی فارسی له ‌‌ژێر‬ ‫گوشاری هێرشی فه‌رهه‌نگی عه‌ره‌بدا‬ ‫ی له ‌‌ناوبچێت‌‪،‬‬ ‫خه‌ریک بوو به ‌ته‌واو ‌‬ ‫هه‌وڵی ب��ووژان��دن��ه‌وه‌ی ‌داو‌ه‌‪ .‬ل��ه‌وه‌ڕا‬ ‫ده‌توانین تێبگه‌ین‪‌،‬ک ‌ه چه‌ندی هه‌وڵداو ‌ه‬ ‫چیرۆکه‌کانی ئاڤێستا ب�� ‌ه قازانجی‬ ‫زیندووکردنه‌وه‌ی گیانی مه‌زنیخوازیی‬ ‫فارس ل ‌ه چوارچێوه‌ی مه‌زنیخوازیی‬ ‫ئێرانیدا زیندوو بکاته‌وه‌و ته‌نانه‌ت به‬ ‫‌هۆی شاره‌زا نه‌بوونی ل ‌ه جوگرافیادا‬ ‫شوێنی پادشایه‌تیی که‌یانییه‌کانی‬ ‫ل ‌ه کوردستانه‌و ‌ه ل ‌ه به‌لخی شوێنی‬ ‫نیشته‌جێی میتانییه‌کانی کورد – له‬ ‫‌‌نزیک خاپوور ل ‌ه باکووری رۆژئاوای‬ ‫کوردستان ــ بۆ ئه‌فغانستان ــ باکووری‬ ‫رۆژهه‌اڵتی ئێران ــ گواستۆته‌وه‌‌و یان‬ ‫ته‌نانه‌ت باخته‌ریشی‪ ،‬ک ‌ه به ‌وات��ای‬ ‫رۆژئاوایه‌‪ ،‬چۆن بۆ رۆژهه‌اڵتی ئێران‬ ‫گۆڕیوه‪ .‬‬ ‫پڕۆفسۆر سپایزێر ده‌ڵێ‪ :‬میتانییه‌کان‬ ‫لقێکن ل ‌ه سووبارۆییه‌کان‪ .‬میتانییه‌کان‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪178‬‬

‫له ‌‌فو‌ڕاتی ‌ن��اوه‌ن��دی‪ ،‬ده‌ڤ��ه‌ری ‌به‌لخ‌و‬ ‫خاپوور‪ ،‬نیشته‌جێ بوونه‌‪ .‬که‌وات ‌ه دوو‬ ‫به‌لخمان هه‌یه‌‪ :‬یه‌کێکیان سه‌رزه‌مینێک ‌ه‬ ‫ل�� ‌ه رۆژئ���اوا وات�� ‌ه باخته‌ر‌ی بانووی‬ ‫ئ��ێ��ران‌و ل�� ‌ه نیشتمانی یه‌کێک ل�� ‌ه به‬ ‫‌ده‌س���ه‌اڵت‌ت���ری���ن ت��ای��ف��ه‌ی ک����وردان‬ ‫هه‌ڵکه‌وتووه‌و ئه‌وی دیکه‌یان شارێکه‌‬ ‫ل ‌ه رۆژهه‌اڵت (وات ‌ه خاوه‌ر)ی باکووری‬ ‫ئێران‪ ،‬ک ‌ه ئه‌وێش هه‌ر ل ‌ه واڵتی پارسان‬ ‫دوور بووه‌و شوێنی نیشته‌جێبوونی‬ ‫ی پارت بووه‌‪ .‬پارته‌کانیش گه‌لێکی‬ ‫گه‌ل ‌‬ ‫دیکه‌ی ئێرانی‌و وه‌ک م��اده‌ک��ان جیا‬ ‫ل ‌ه پ��ارس ب��وون‌‪ .‬ته‌نانه‌ت دیاکۆنۆف‬ ‫ل��ه ‌‌کتێبی (م���ێ���ژووی م����اد)دا ده‌ڵ���ێ‪،‬‬ ‫پارته‌کان‌و ماده‌کان به‌بێ وه‌رگێڕ له‬ ‫‌‌زمانی یه‌کتری تێگه‌یشتوون‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫پارس‌و ماد بۆ تێگه‌یشتن له ‌‌یه‌کتری‬ ‫پێویستییان ب ‌ه وه‌رگێڕ بووه‌‌! ‌ناشزانم‬ ‫ناوی باخته‌ر چۆن که‌وتۆت ‌ه سه‌ر ئه‌و‬ ‫ناوچه‌ی‪ .‬پێده‌چێت ئه‌و ن��او ‌ه هه‌ڵه‌ی ‌ه‬ ‫ب ‌ه ه��ۆی ن��اوی ش��اری (ب��ه‌ل��خ)ه‌و ‌ه بۆ‬ ‫ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ی ساز کرابێت‪ .‬نیشانه‌ی‬ ‫زۆر ئ��اش��ک��رای ئ���ه‌و جێگۆڕکێیان ‌ه‬ ‫ب�� ‌ه چه‌ند شوێنی ش��ان��ام��ه‌و ‌ه دی��ارن‪،‬‬ ‫ک��ه ‌ن��ی��ش��ان��ی��ده‌ده‌ن ف��ی��رده‌وس��ی ب ‌ه‬ ‫م��ه‌ب��ه‌س��ت ی���ان ب���ێ م��ه‌ب��ه‌س��ت ئ��ه‌و‬ ‫ک���اره‌ی ک���ردووه‌‪ ،‬ب��ه‌اڵم وه‌ک ده‌ڵێن‬ ‫درۆزن ف��ه‌رام��ۆش��ک��اره‌‪ ،‬ئ��ه‌وی��ش ل ‌ه‬ ‫ریزکردنی رووداوه‌ک��ان��دا زۆر شتی‬ ‫گ��وت��وون‪ ،‬ک ‌ه نیشان ده‌ده‌ن شوێنی‬

‫رووداوه‌ک�����ان پێچه‌وانه‌ی ئ��ه‌وان��ه‌ن‪،‬‬ ‫ک ‌ه ل ‌ه شانامه‌دا ه��ات��وون‪ .‬ن��ه‌ک هه‌ر‬ ‫ئه‌وه‌نده‌‪ ،‬به‌ڵکوو که‌سایه‌تییه‌کانیشی‬ ‫ب���ه‌ب���ێ ب����ه‌ب���ه‌رچ���اوگ���رت���ن���ی ک��ات�� ‌ه‬ ‫م��ێ��ژووی��ی��ه‌ک��ان گ���ۆڕی���ون‌و تێکه‌ڵی‬ ‫ک��ردوون‪ .‬مێژوونووسانی فارسیش‌و‬ ‫ئ��ه‌و م��ێ��ژوون��ووس�� ‌ه ئه‌وروپییانه‌ش‬ ‫ک�� ‌ه بیستنه‌کانیان زۆرت���ر ل�� ‌ه زمانی‬ ‫فارسه‌کان (یا پارسه‌کان)ڕا بووه‌‪ ،‬ــ که‬ ‫‌به ‌ته‌واوی جێگای گومانن ــ به ‌که‌ڵک‬ ‫وه‌رگ��رت��ن ل�� ‌ه شانام ‌ه ب��ۆ شێواندنی‬ ‫م��ێ��ژووو ک��ردن��ه‌وه‌ی��ه‌ک��ی که‌یانیان‌و‬ ‫هه‌خامه‌نشییان هه‌وڵیان داوه‌‪ .‬بۆی ‌ه لێره‬ ‫‌ب��ه‌دوا‪ ،‬ئه‌و چیرۆکان ‌ه بۆ فیرده‌وسی‬ ‫ب��ه‌ج��ێ‌دێ��ڵ��ی��ن��ه‌وه‌و ک��اری��ش��م��ان ب��ه‌و‬ ‫سه‌رچاو ‌ه خه‌یاڵی‌و گوماناویی ‌ه نیی ‌ه‬ ‫ک ‌ه (مه‌سعوودی گوته‌نی)‪ ،‬فیرده‌وسی ‬ ‫که‌ڵکی لێوه‌رگرتوون‌‌و که‌سیش ناویان‬ ‫نازانێ‪ .‬مه‌گه‌ر له ‌‌چه‌ند جێگایه‌ک ب ‌ه‬ ‫پێی پێویست‌و ب�� ‌ه ک��ورت��ی‪ ،‬باسیان‬ ‫ناکه‌ینه‌وه‌و ته‌نیا ده‌چینه‌وه ‌سه‌ر ئه‌و‬ ‫زانیارییانه‌ی ل ‌ه ئاڤێستاو په‌هله‌وی‬ ‫نامه‌کان وه‌رگیراون‪.‬‬ ‫ل ‌ه شانامه‌دا هاوسه‌ری گه‌شتاسب ب ‌ه‬ ‫که‌تایوون کچی قه‌یسه‌ری رۆم‌و ل ‌ه‬ ‫ئاڤێستادا به ‌هووتاسا ‌(‪ )Hutasa‬ل ‌ه‬ ‫بنه‌ماڵه‌ی ن��ه‌وذه‌ر ن��اوب��راوه‌‪ .‬ئاڤێستا‬ ‫باسی گه‌وره‌یی‌و پیاوچاکی‌و دلێری‌و‬ ‫ج��وام��ێ��ری��ی ن���اوب���راو ده‌ک����ات ب��ه‌اڵم‬ ‫گه‌شتاسبی شانام ‌ه ل�� ‌هب��اری خ��ووو‬


‫‪179‬‬

‫ی ئ��ه‌وه‌ی‬ ‫خ���ده‌و ‌ه راس���ت پ��ێ��چ��ه‌وان��ه‌ ‌‬ ‫ئاڤێستایه‌‪ ،‬بۆ وێن ‌ه وه‌ک شانامه ‌‌باس‬ ‫ده‌کات‪ ،‬شای ناوبراو‪ ،‬سته‌مێکی زۆری‬ ‫ی ک���وڕی ک���ردووه‌و‬ ‫ل��ه ‌ئیسفه‌ندیار ‌‬ ‫ب��ۆت��ه‌ه���ۆی‌م��ردن��ی‌پ��ڕ ک��اره‌س��ات��ی‬ ‫‌و‪ ...‬گ���ێ���ڕان���ه‌وه‌ی م��ێ��ژوون��ووس��ان��ی‬ ‫‌ئیسالمیش هه‌ر کورته‌یه‌ک ‌ه له‌‌شانامه‌‪.‬‬ ‫گومان ‌ل��ه‌وه‌دا نیی ‌ه ک ‌ه گێڕانه‌وه‌کانی‬ ‫ئاڤێستا راستترن‪ ،‬چونک ‌ه سه‌رچاوه‌ی‬ ‫سه‌ره‌کیی به‌سه‌رهاتی ئ��ه‌و زنجیر ‌ه‬ ‫ی‬ ‫پ��ادش��ای��ان�� ‌ه ئاڤێستایه‌‌و ف��ی��رده‌وس�� ‌‬ ‫یان ئه‌وانه‌ی شانامه‌ی پێش ئه‌ویان‬ ‫ن����ووس����ی����وه‌‪ ،‬ب���� ‌ه ک���ه‌ی���ف���ی خ���ۆی���ان‪،‬‬ ‫ی��ان ل��ه ‌‌زم��ان��ی خه‌ڵکی را‪ ،‬ک�� ‌ه ئه‌و‬ ‫ب��ه‌س��ه‌ره��ات��ان��ه‌ی��ان سینگ ب�� ‌ه سینگ‬ ‫بۆ یه‌کتری گێڕاوه‌ته‌وه‌‪ ،‬ده‌ستیان ل ‌ه‬ ‫چیرۆکه‌کانی ئاڤێستا وه‌رداوه‌‪.‬‬ ‫ئاینی‌زه‌رده‌شت هی شه‌ش هه‌زارساڵ‬ ‫پ��ێ��ش ه��ه‌خ��ام��ه‌ن��ش��ی��ی��ان��ه‌و بێجگ ‌ه ل ‌ه‬ ‫به‌ڵگه‌نام ‌ه مێژووییه‌کانیش‪ ،‬ب ‌ه پێی‬ ‫ن��اوه‌ڕۆک��ی دی��ن��ه‌ک��ه‌و ره‌وت���ی ب��ه‌ره‌و‬ ‫پێشچوونی ئایینی یه‌ک خواپه‌رستی‪،‬‬ ‫ل��� ‌ه ن���او دی��ن�� ‌ه ی��ه‌ک��ت��اپ��ه‌رس��ت��ه‌ک��ان��دا‪،‬‬ ‫ده‌ب��ێ��ت زۆرک���ۆن‌ت���ر ل��ه‌س��ه‌رده‌م��ی‬ ‫م��اده‌ک��ان بێت‪ ،‬چونک ‌ه ل��ه‌و ده‌م��ان��ه‌دا‬ ‫دینی ی��ه‌ک خواپه‌رستی زۆر زیاتر‬ ‫پ��ێ��ش��ک��ه‌وت��ب��وو‪ ،‬ه���ه‌ر وه‌ک ده‌بینین‬ ‫دینی زه‌رده‌ش���ت هه‌رچه‌ند ب�� ‌ه یه‌ک‬ ‫خواپه‌رستی ده‌ژمێردرێت به‌اڵم هێشتا‬ ‫سێبه‌رێکی ‌دووخواییشی پێوه‌دیاره‌‪ .‬ــ‬

‫ئه‌هوه‌رامه‌زدا خوای چاک ‌ه ئه‌هریمه‌ن‬ ‫خوای خراپ ‌ه ــ وێڕای ئه‌وه‌ش‪ ،‬هێندێک‬ ‫نیشانه‌‌ی دیکه‌ش دانراون‪ ،‬ک ‌ه هه‌ر چه‌ند‬ ‫ن ‌ه شه‌ریکی خوان ن ‌ه جێی ده‌گرنه‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم بۆ ناسینی هێمان‪( ،‬وه‌ک مێهرو‬ ‫ئه‌ناهیتاو ئاگرو رۆژو‪ )...‬که‌چی دین ‌ه‬ ‫یه‌کخواییه‌کانی دی ه��ه‌ر خ��وای��ه‌ک‬ ‫ده‌ن���اس���ن‌و ن��ی��ش��ان��ه‌ی ب��ۆ دان��ان��ێ��ن‌و‬ ‫راسته‌وخۆ ده‌یپه‌رستن‪ .‬ه��ه‌ر چه‌ند‬ ‫ل ‌ه دینی عیسادا خوایه‌کی بچوو‌کیان‬ ‫داناوه‌‪ ،‬ک ‌ه ئه‌ویش عیسایه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و ‌ه‬ ‫له ‌خ��ودی دینه‌که‌دا نه‌بووه‌و پێیه‌و ‌ه‬ ‫زیادکراوه‌‪ .‬دینه‌کانی ‌دیکه‌ی وه‌ک هی‬ ‫نووح‌و داوودو ئیبراهیم‌و مووساو ‪...‬ش‬ ‫ن‬ ‫هه‌ر یه‌کخوایین‪ .‬بێجگه‌له‌وه‌ش چه‌ندی ‌‬ ‫زانای به ‌ناوبانگی پێش ‌زایینیش‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫هاوچه‌رخی هه‌خامه‌نشیان یان نیزیک‬ ‫‌به‌وان‌بوون‌‪ ،‬وه‌ک‪:‬‬ ‫‪ -1‬گزان‌تووس(‪ ،)Xantus‬ک ‌ه کۆنترین‬ ‫ن����ووس����ه‌ری ی��ۆن��ان��ی��ی�� ‌ه ک���ه‌ن���اوی‬ ‫زه‌رده‌شتی هێناوه‌‪،‬‬ ‫‪ -2‬دیووجانووس(‪210‬ی پ‪.‬ز)‪.‬‬ ‫‪ -3‬ئه‌فالتوون‪347 - 429 ،‬ی پ‪.‬ز)‬ ‫کتێبێکی هه‌ی ‌ه به‌ناوی ئالکی بیساده‌س‬ ‫(‪ .)Alkibiades‬ل���ه‌و ژێ��رن��ووس��ه‌ی‬ ‫ش����اگ����ردان����ی ئ���ه‌ره‌س���ت���ۆت���ال���ی���س‌و‬ ‫ه����ووم����وودرووس ل��ه ‌س���ه‌ر کتێبی‬ ‫ناوبراو نووسیویانه‌‪،‬‬ ‫‪ -4‬پ��ۆل��ی��ن��ووس‪ ،‬ن��اس��راو ب�� ‌ه ک�� ‌ه ب ‌ه‬ ‫پۆلینووسی گه‌ور ‌ه (‪ 79 - 23‬زایینی)‌‪.‬‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪180‬‬

‫‪ -5‬پلووتارخووس (‪.)plutarkhus‬‬ ‫‪ -6‬تێۆپۆمپووس (‪.)Theopompusw‬‬ ‫دی��اری��دان��ی زه‌رده‌ش�����ت ده‌گ��ێ��ڕن��ه‌و ‌ه‬ ‫بۆ ‪6000‬س���اڵ پێش هه‌خامه‌نشییان‪.‬‬ ‫له ‌‌به‌شی زه‌رده‌ش��ت��دا زیاتر باسیان‬ ‫ده‌که‌ین‪‌.‬‬ ‫شانام ‌ه هه‌ر چه‌ند ‌ه ل ‌ه چیرۆکه‌کانی‬ ‫ئاڤێستا وه‌رگ��ی��راوه‌و ده‌کرێت بڵێین‬ ‫ری��ش��ه‌ی ل��ه‌‌ن���او راس��ت��ی��ی��ه‌ک��ان��دای��ه‌‪،‬‬ ‫ب��ه‌اڵم هه‌ر وه‌ک داب��ی ئه‌و ده‌م��ه‌‪‌ ،‬ک ‌ه‬ ‫راستی‌‌و ئه‌فسان ‌ه ل ‌ه مێژوودا تێکه‌ڵ‬ ‫ده‌ک���ران‌و مێژوونووسی به ‌شێوه‌ی‬ ‫ئێستا باو نه‌بووه‌‪ ،‬فیرده‌وسیش هه‌ر‬ ‫ئ��ه‌و رووداو ‌ه مێژوویی ‌ه ت��ه‌م��اوی‌و‬ ‫ئه‌فساناوییانه‌ی ناو ئاڤێستای زۆرتر‬ ‫به‌الی ‌هه‌ستی ‌توندی ئێرانی‌و ئێرانی‬ ‫دۆس��ت��ی‌و ن��ه‌ت��ه‌وه‌پ��ه‌رس��ت��ی��ی خۆیدا‬ ‫راک���ێ���ش���اون‌و ل��ێ��ی زی����اد ک����ردوون‌و‬ ‫ته‌نانه‌ت شوێنی رووداوو ناوه‌کانیشی‬ ‫ب��ه ‌که‌یفی خ��ۆی گ��ۆڕێ��ون‪ .‬ئ��ه‌و به‌و‬ ‫کاره‌ی ویستوویه‌تی هه‌ستی بڕوایی‬ ‫ب ‌ه خۆ بوونی ئێرانییان‌و شانازیی ‌ه‬ ‫نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی ئێران‪ ،‬دوای زاڵبوونی‬ ‫ی ب��ێ��گ��ان��ه‌ی وه‌ک‬ ‫ع�����ه‌ره‌ب‌و ک��ه‌س��ان�� ‌‬ ‫سوڵتان ‌مه‌حموود و‪ ....‬ببووژێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ش هێنده‌ی‌دی له‌وردی‌‌و راستیی‬ ‫رووداوه‌ک��ان که‌م ده‌کاته‌وه‌‪ .‬بۆ وێنه‬ ‫‌ده‌ڵ��ێ‪“ :‬رستم یلی‌بود به‌زابلستان ــ‬ ‫منش ک���رده‌‌ام رستم داس��ت��ان” وات��ه‌‪:‬‬ ‫(ڕۆستم پاڵه‌وان ‌بوو له ‌‌زابولستان ــ‬

‫ئه‌من کردووم ‌ه رۆسته‌می داستان)‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫به‌و شێعره‌ی نیشان ده‌دا له ‌‌ڕاستیدا‬ ‫رۆس��ت��ه‌م ه��ه‌ر پاڵه‌وانێکی ن��اوچ��ه‌ی‬ ‫خ��ۆی ب��ووه‌و ئ��ه‌و ن��اوو ناوب��نگی وا‬ ‫گ���ه‌وره‌ی بۆ س��ازک��ردووه‌‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫له‌و شێعره‌دا ک ‌ه ده‌ڵێ‪( :‬بسی رنج بردم‬ ‫بدین سال سی‪ ،)...‬یا ئه‌و شێعره‌ی ک ‌ه‬ ‫نیشانده‌ری روانگه‌یه‌تی له‌سه‌ر کورد‪:‬‬ ‫(کنون کرد از آن تخم ‌ه دارد نژاد کز‬ ‫آباد ناید بدل برش یاد ‬ ‫بود خانهایشان سراسر پالس ندارند‬ ‫دردل زیزدان هراس)‬ ‫وات�����ه‌‪( :‬ک����ورده‌ک����ان پ��ێ��ک ه��ات��وون‬ ‫ئ��ال��ه‌ون��ه‌ژاده‌ ئ��اوه‌دان��ی‌و شاریان‬ ‫که‌متر له‌‌یاد ‌ه‬ ‫م��اڵ��ی��ان ه���ه‌ر ره‌ش��م��اڵ��ه‌و ک��وێ��ن��ی له‬ ‫ترسی یه‌زدانیشیان له‬ ‫ ‬ ‫‌سه‌ره‌‬ ‫‌‌دڵ به‌ده‌ره‌)‪.‬‬ ‫ف��ی��رده‌وس��ی ل���ه‌و س����ه‌رده‌م����ه‌دا‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫موسوڵمانێتی له ‌‌نێو ک��ورد‌و فارسدا‬ ‫ل��ه‌وپ��ه‌ڕی ب���ڕه‌وی خ��ۆی��دا ب���وو‪ ،‬ئ��اوا‬ ‫دوژمنان ‌ه هه‌ڵده‌کوتێت ‌ه س��ه‌ر ک��وردو‬ ‫ب ‌ه دووره‌ش���ارو ده‌وارنشین‌و دوور‬ ‫ل ‌ه شارستانیه‌ت‌و له ‌‌خوا نه‌ترسیان‬ ‫ن��اوده‌ب��ات‪ .‬ئ��ه‌و ل��ێ��ره‌دا وه‌ک ره‌گ��ه‌ز‬ ‫په‌رستانی پارس ــ ل ‌ه هه‌خامه‌نشییه‌کانی‬ ‫ره‌گه‌زپه‌رست را بگر ‌ه تا شۆڤێنیست ‌ه‬ ‫ت���ون���دڕه‌وه‌ک���ان���ی ف��ارس��ی ئ����ه‌وڕۆ ــ ‬ ‫تێکۆشاوه‌ ده‌وری کورد یا ماده‌کا‌ن‬ ‫له‌‌مێژووی ئێراندا زۆرتر بشارێته‌وه‌و‬


‫‪181‬‬

‫تا ده‌کرێت بێده‌نگه‌ی لێڕا بکات‪ ،‬تا‬ ‫گرنگیی هه‌خامه‌نشییه‌کان زۆرت��ر‬ ‫بنوێنی‪ .‬فیرده‌وسی‌و شوێنکه‌وتووانی‬ ‫ده‌ڵ���ێ���ن دام����ه‌زرێ����ن����ه‌ری زن��ج��ی��ره‌ی‬ ‫هه‌خامه‌نشی ئێرانی له ‌‌چنگ بێگان ‌ه‬ ‫(م��ه‌ب��ه‌س��ت م��اده‌ک��ان��ه‌) ده‌رب���ازک���ردو‬ ‫فه‌رمانڕه‌واییه‌که‌ی دا ده‌ستی ئێرانییان‬ ‫(مه‌به‌ستی پارسه‌کانه‌)‪ .‬فیرده‌وسیش‬ ‫وه‌ک ه��ه‌م��وو مێژوونووس ‌ه نه‌ته‌و ‌ه‬ ‫په‌رسته‌کانی پ��ارس مه‌به‌ستی هه‌ر‬ ‫به‌ته‌نی نووسینی مێژوو نه‌بووه‌‪ .‬ئه‌و‬ ‫تا بۆی گونجاو ‌ه بابه‌تی هانده‌رانه‌شی‬ ‫تێکه‌اڵوی چیرۆکه‌کانی ک���ردوو ‌ه تا‬ ‫ه��ه‌س��ت��ی ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی��ی ف���ارس زی��ن��دوو‬ ‫ب��ک��ات��ه‌وه‌‪ ،‬ک�� ‌ه خ��ه‌ری��ک ب���وو ل��ه‌‌ژێ��ر‬ ‫گوشاری فه‌رهه‌نگ‌و زمانی عه‌ره‌بدا‬ ‫به ‌ت��ه‌واوی پ��اک ده‌ب���ۆوه‌‪ .‬ه��ه‌ر وه‌ک‬ ‫ل ‌ه کۆندا باو بووه‌‪ ،‬له‌و شێو ‌ه کاره‌‌دا‬ ‫بۆ گه‌وره‌تر کردنه‌وه‌ی که‌سایه‌تییه‌ک‬ ‫یا رووداوێ���ک‪ ،‬دونیایه‌ک ئه‌فسانه‌و‬ ‫ش��ت��ی س��ه‌ی��رو س���ه‌م���ه‌ر ‌ه ت��ێ��ک��ه‌اڵوی‬ ‫رووداوه‌ک��ان ده‌کران‪ ،‬ئه‌و ‌ه نه‌ک هه‌ر‬ ‫ل��ه ‌‌ک���اری ف��ی��رده‌وس��ی��دا س��ه‌ی��ر نیی ‌ه‬ ‫به‌ڵکوو له‌‌نێو کوردانیشدا ل ‌ه به‌یته‌کاندا‬ ‫زۆر ب��او ب��ووه‌‪ .‬ب��ه‌داخ��ه‌و ‌ه ئ��ه‌و کار ‌ه‬ ‫هێنده‌ی دیشی ل ‌ه سه‌نگی مێژوویی‬ ‫چیرۆکه‌کانی شانام ‌ه که‌م کردۆته‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها به‌پێی یه‌شته‌کان‌و ئاڤێستاش‪،‬‬ ‫شوێنی پادشاکان زۆریان ل ‌ه زنجیر ‌ه‬ ‫کێو‌ی ئه‌لبورز ب��وون��ه‌‪ ،‬ک ‌ه ئ��ه‌و کات ‌ه‬

‫واڵتی ماده‌کان بووه‌‪ ،‬فیرده‌وسی ک ‌ه‬ ‫ب ‌ه هه‌ڵبه‌سته‌که‌ی ده‌ر ده‌که‌وێ دڵی ل ‌ه‬ ‫کوردان رازیش نه‌بوو ‌ه ویستوویه‌تی‬ ‫ئ����ه‌و پ���ادش���ای���ان��� ‌ه زۆرت������ر ب���ۆ الی‬ ‫رۆژه��ه‌اڵت راکێشێ‌و بواریان بۆ ل ‌ه‬ ‫کوردی شوشتنه‌و ‌ه بۆ بڕه‌خسێنێ‪ .‬بۆ‬ ‫وێن ‌ه کتێبی(تاریخ ده‌هزارسال ‌ه ایران)‬ ‫ل ‌ه الپه‌ڕه‌ی ‪65‬ی دا چیرۆکی هومای‬ ‫کچی به‌همه‌ن‌و چێهرزاد ل ‌ه شانامه‌‌ڕا‬ ‫ده‌گێڕێته‌وه‌‪ :‬ک ‌ه هوما هاته‌سه‌ر ته‌خت‪،‬‬ ‫س��اس��ان��ی ب��راش��ی ب��ه‌ج��ێ��ی هێشت‌و‬ ‫چ���وو ‌ه ن��ه‌ی��ش��اپ��وورو ئ��ی��دی هه‌رگیز‬ ‫ن��ه‌گ��ه‌ڕاو ‌ه به‌لخ‌و هیچ ناوێکیشی ل ‌ه‬ ‫خوشکی نه‌هێنا‪ .‬هوما ده‌ستی کرد ب ‌ه‬ ‫دادگه‌ری‌و شار ئاوه‌دان کردنه‌وه‌‪ .‬ک ‌ه‬ ‫کوڕه‌که‌شی بوو له‌و ترسه‌ی نه‌وه‌ک‬ ‫مه‌زنان پادشایه‌تییه‌که‌ی لێ بستێننه‌وه‌‪،‬‬ ‫ب��ه‌ش��ه‌و ک��وڕه‌ک��ه‌ی ده‌گ���ه‌ڵ هێندێک‬ ‫زێ���ڕو زێ���و ده‌س��ن��دووق��ێ��ک��ی‌خ��س��ت‌و‬ ‫س��ن��دووق��ه‌ک��ه‌ی ق��ی��ڕداداو به‌دیجله‌ی‬ ‫ی گوت‪ :‬منداڵه‌که‌ ‌م‬ ‫داهێشت‌و به‌خه‌ڵک ‌‬ ‫ل���ه‌ب���ه‌رچ���ووه‌و خه‌ڵکیش ب��اوه‌ڕی��ان‬ ‫پێکرد‪ .‬جلکشۆرێک ئه‌و سندووقه‌ی‬ ‫ێ گ���رت���ه‌وه‌و ک����وڕه‌ی ن���او نا‬ ‫ل��ه‌‌ئ���او ‌‬ ‫داراپ‌و به‌خێوی کرد‪ .‬داراپ هه‌ڵیداو‬ ‫فێری س���واری‌و تیرهاویشتن ب��وو‌‌و‬ ‫بوو ‌ه کوڕێکی ئازا‪ ”.‬شانامه‌و ته‌به‌ری‬ ‫ده‌ڵ��ێ��ن‪“ :‬ڕۆژێ����ک ج��ل��ک ش��ۆره‌ک��ه‌ی‬ ‫هه‌ڵده‌پێچێ تا دایک‌و بابی راسته‌قینه‌ی‬ ‫پ��ێ بناسێنێ‌و ئ��ه‌وی��ش ن��اچ��ار باسی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪182‬‬

‫سندووقه‌که‌ی بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌‪ .‬داراپ‬ ‫شمشێر‌و مه‌تاڵێک وه‌ده‌س���ت دێنێ‌و‬ ‫ب���ه‌ره‌و به‌لخ وه‌ڕێ���ده‌ک���ه‌وێ‪ .‬ل��ه ‌‌ڕێ��دا‬ ‫ی ئێرانی‬ ‫تووشی ره‌شنه‌واد‪ ،‬سه‌ردار ‌‬ ‫‌ده‌بێت‪ ،‬ک ‌ه ب ‌ه فه‌رمانی هوما ده‌چێت ‌ه‬ ‫ش���ه‌ڕی رۆم‪ .‬ره‌ش���ن���ه‌واد ل��ه ‌‌خ��ه‌ودا‬ ‫ده‌بینێ ک�� ‌ه داراپ ش��ای ئ��ێ��ران��ه‌‪ ،‬جا‬ ‫ی ل��ه‌ب��اری ‌ده‌دات���ێ‌و‬ ‫ئ��ه‌س��پ‌و جلکێک ‌‬ ‫پ له ‌‌شه‌ڕدا‬ ‫له‌گه‌ڵ خۆی ‌ده‌خات‪ .‬دارا ‌‬ ‫زۆر ئازایه‌تی ده‌نوێنێ‪ ،‬ک ‌ه ده‌بێت ‌ه هۆی‬ ‫سه‌رسووڕمانی ره‌شنه‌وادو پاڵه‌وانانی‬ ‫له‌شکر‪ .‬له ‌‌ڕێی ‌گه‌ڕانه‌وه‌دا ره‌شنه‌واد‬ ‫چ���ی���رۆک���ی داراپ‌و س��ن��دووق��ه‌ک�� ‌ه‬ ‫ک ب ‌ه هوما راده‌گه‌یێنێ‪ .‬هوما‬ ‫به‌نامه‌یه‌ ‌‬ ‫داراپ����ی ل�� ‌ه رێوڕه‌سمێکی ت��ای��ب��ه‌ت‌دا‬ ‫ده‌بات ‌ه ب��ار ‌هگ��او ب��اری ع��ام ده‌داو ب ‌ه‬ ‫خه‌ڵکیی ده‌ناسێنێت‌و پاشان له ‌سه‌ر‬ ‫ته‌ختی پاشایه‌تی دایده‌نێت‌و ل ‌ه ترسی‬ ‫تۆڵ ‌ه ده‌یه‌وێت له‌کوڕه‌که‌ی دوور بێت‌و‬ ‫داوای لێده‌کات فه‌رمانڕه‌وایی پارسی‬ ‫بداتێ‪ .‬داراپیش پارس ده‌دات�� ‌ه ده‌ست‬ ‫دایکی‪ .‬هوماش تا ده‌م��رێ پ��ارس ب ‌ه‬ ‫ع���ه‌دل‌و داد ب��ه‌ڕێ��وه ‌ده‌ب���ات‪ .‬م��اوه‌ی‬ ‫پادشایه‌تیی ه��وم��ا ب�� ‌ه س��ه‌ر ئێراندا‬ ‫سی‌و دووساڵ بووه‌و له‌‌هه‌شتاساڵیدا‬ ‫م����ردووه‌‪ .‬داراپ ئ��ه‌وج��ار پارسیش‬ ‫ده‌گرێت ‌ه ده‌ست خۆی‌و پایته‌خته‌که‌ی‬ ‫ده‌گوێزێته‌وه‌ ئ��ه‌وێ��ن��ده‌رێ‌و به ‌سه‌ر‬ ‫پ��ارس‌و به‌لخدا پادشایه‌تی ‌ده‌ک��ات‪”.‬‬ ‫ئ��اوا ئه‌وجاریش خ��ه‌ون ‌به‌رنام ‌ه بۆ‬

‫پ��ادش��ای��ان��ی ئ��ێ��ران داده‌ن���ێ���ت‌و وه‌ک‬ ‫خ��ه‌ون��ه‌ک��ه‌ی ئیختۆویگۆ‪ ،‬به‌شێک له‬ ‫‌‌چیرۆکی مووساو فیرعه‌ون دووپات‬ ‫ده‌بێته‌وه‌‪.‬‬ ‫چیرۆکه‌که‌ی شانامه‌‪ ،‬پایته‌خت ده‌کاته‬ ‫ی‬ ‫ی ب���اک���ووری رۆژه��ه‌اڵت�� ‌‬ ‫‌ب��ه‌ل��خ��ی ال ‌‬ ‫ئ��ێ��ران‪ ،‬ب��ه‌اڵم ه��وم��ای کچی ‌به‌همه‌ن‬ ‫ل��ه‌ب��ه‌ل��خ س��ن��دووق��ی م��ن��داڵ��ه‌ک��ه‌ی ب ‌ه‬ ‫شه‌و ب ‌ه دزیه‌و ‌ه ل ‌ه دیجل ‌ه ده‌هاوێت!‌‌و‬ ‫س��ه‌رداری��ش ده‌نێرێت ‌ه ش��ه‌ڕی رۆم ــ‬ ‫ک ‌ه ده‌بێت ب ‌ه پێی ئه‌و چیرۆکان ‌ه چه‌ند‬ ‫ده‌وڵ��ه‌ت��ی ل�� ‌هگ��ه‌ڵ شوێنی ده‌س��ه‌اڵت��ی‬ ‫هومادا ل ‌ه نێواندابن ــ سه‌یر ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی ک��ردوون ب ‌ه‬ ‫شانام ‌ه ئه‌و پادشایانه‌ ‌‬ ‫هی رۆژهه‌اڵتی ئێران به‌اڵم گۆڕه‌پانی‬ ‫زۆربه‌ی شه‌ڕو زۆر کاری دیکه‌یا‌ن له‬ ‫‌‌الی رۆژئاوا‌و ناوه‌ندی ئێران‌و زۆرتر‬ ‫له‌‌ئه‌لبورزو زاگرۆس‪‌،‬وات ‌ه واڵتی مادو‬ ‫شوێنی نیشته‌جێ ب��وون��ی ‌ک��وردان��ه‌‪‌.‬‬ ‫بێگومان یان ل ‌ه رۆژه��ه‌اڵت بوونه‌ک ‌ه‬ ‫درۆی ‌ه یان له‌شکری ئێران به‌سه‌ر ئه‌و‬ ‫هه‌موو واڵته‌دا هه‌ڵفڕیوه‌!‬ ‫ڕاستییه‌که‌ی ئه‌وه‌ی ‌ه که‌ هه‌ر وه‌ک پێشتر‬ ‫باسمان کرد‪ ،‬به‌لخێکیش له‌‌الی رۆژئاوا‬ ‫ه��ه‌ی��ه‌‪ ،‬ک�� ‌ه سپایزێر ده‌ڵ��ێ ل��ه ‌‌نیزیک‬ ‫خاپووره‌‌و به‌شێک بوو ‌ه له ‌‌نیشتمانی‬ ‫ی به‌هێزی کورد‬ ‫میتانییان‪ ،‬که ‌گه‌لێک ‌‬ ‫بوون‪ .‬کتێبی (تاریخ تطبیقی باستانی‬ ‫ای��ران تاخاتمة شاهنشاهی داری��وش‬ ‫سوم‪ ،‬نگارش کیوس باوند‪ ،‬انتشارات‬


‫‪183‬‬

‫گوتنبرگ) له ‌‌الپه‌ڕه‌ی ‪64‬یدا له‌‌زمانی‬ ‫که‌تزیاسه‌و ‌ه ده‌ڵێ‪ ...“ :‬ئارباکس (شای‬ ‫م��اد) ک ‌ه ناهومێد ببوو‪ ،‬تا بیستی ل ‌ه‬ ‫(باخته‌ر) را له‌شکرێک دێت ‌ه یاریده‌ی‬ ‫پادشای ئاشوور‪ ،‬چوو ‌ه الی سوپای‬ ‫‌باخته‌ر‌‌و هانی دان له ‌‌دژی ئاشوور‬ ‫هه‌ستنه‌وه‌و یاریده‌ی ئه‌و بده‌ن‪ .‬ئه‌وان‬ ‫ک ‌ه ب ‌ه بیستنی هه‌واڵی ئ��ازادی له‌بن‬ ‫‌نیری ئاشوور‪ ،‬زۆر شاد بوون‌و هاتن ‌ه‬ ‫یاریده‌ی ئارباکس‪ ”...‬ئه‌وه‌ش نیشان‬ ‫ده‌دات‪ ،‬ک ‌ه واڵتێک ب ‌ه ناوی باخته‌ر له‬ ‫‌‌ژێر ده‌سه‌اڵتی ئاشووردا هه‌بووه‌‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫خه‌ڵکه‌که‌ی ل ‌ه سته‌می ئه‌و داگیرکه‌ران ‌ه‬ ‫وه‌زاڵ ‌ه هاتوون‪ .‬به‌سه‌رنجدان به‌وه‌ی‪،‬‬ ‫ک ‌ه به‌لخی الی رۆژه��ه‌اڵت��ی ئێران ن ‌ه‬ ‫ل��ه‌وک��ات��ه‌دا له ‌‌به‌رده‌ستی ئ��اش��ووردا‬ ‫بووه‌و ن ‌ه له‌شکره‌که‌شی ده‌یتوانی له‬ ‫‌‌کاتی ئ��ه‌وش��ه‌ڕه‌دا به‌بێ‌ داگیرکردنی‬ ‫واڵت��ی م��اد بگات ‌ه الی ن��ه‌ی��ن��ه‌وا‪ .‬هیچ‬ ‫گ��وم��ان ل���ه‌وه‌ی���دا ن��ام��ێ��ن��ێ‪ ،‬ک�� ‌ه ئ��ه‌وه‬ ‫‌ه��ه‌ر ئ��ه‌و باخته‌ره‌ی الی رۆژئ���اوای‬ ‫ک��وردس��ت��ان�� ‌ه ک��� ‌ه س��پ��ای��زێ��ر ب��اس��ی‬ ‫ک����ردووه‪ .‬ئ��اوا راستییه‌کان باشتر‬ ‫ده‌رده‌ک����ه‌ون‌و تێده‌گه‌ین‪‌ ،‬ک�� ‌ه ئه‌گه‌ر‬ ‫ی کچی به‌همه‌ن راست‬ ‫چیرۆکی ‌هوما ‌‬ ‫بێت‪ ،‬ناوه‌ندی فه‌رمانڕه‌واییه‌که‌ی ئه‌و‬ ‫به‌لخه‌ی الی س��ه‌رچ��اوه‌ی دیجله‌یه‌‌و‬ ‫که‌وتۆت ‌ه رۆژئاوای کوردستان‌و هه‌ر‬ ‫به‌وپێ‌ی ‌ه ئێرانیش‪ .‬‬ ‫گێڕانه‌وه‌یه‌کی دیک ‌ه له ‌‌سه‌عالیبی‌و‬

‫ف��ی��رده‌وس��ی ه��ه‌ی�� ‌ه ک��ه‌ ده‌ڵ���ێ داراب���ی‬ ‫‌گ����ه‌وره‌ ل��ه‌گ��ه‌ڵ ف��ی��ل��ق��ووس پ��ادش��ای‬ ‫ی‬ ‫‌ی��ۆن��ان��ی��ش ب���ه‌ش���ه‌ڕ دێ‌و شکست ‌‬ ‫ی خۆی‌و‬ ‫پێده‌داو ده‌یخات ‌ه به‌رده‌ست ‌‬ ‫کچه‌که‌شی ده‌خ��وازێ��ت‪ .‬کوڕێکی لێ‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬ک ‌ه ن��اوی ده‌ن��ێ ئه‌سکه‌نده‌ر‪،‬‬ ‫ئ���اوا ئ��ه‌س��ک�� ‌هن��ده‌ر ده‌بێت ‌ه یه‌کێک ل ‌ه‬ ‫پ��اڵ��ه‌وان��ان��ی ج��ێ ش��ان��ازی��ی ئ��ێ��ران!‪.‬‬ ‫داراپ کوڕێکی بوو ک ‌ه ناویان نا دارا‪،‬‬ ‫به‌لعه‌می‌و ته‌به‌ری ده‌ڵێن ئه‌سکه‌نده‌ر‬ ‫ک���وڕی داراپ ن��ه‌ب��وو ‌ه ب��ه‌ڵ��ک��وو هی‬ ‫فیلیقووسه (ڕاستیه‌که‌شی هه‌ر ئه‌وه‌یه‌‌)‬ ‫ک ‌ه ئه‌سکه‌نده‌ریش گه‌یشت ‌ه ته‌مه‌نی‬ ‫گ��ه‌ن��ج��ی‪ ،‬ب��اوک��ی خ��ۆی ل�� ‌ه دان���ی باج‬ ‫ب ‌ه داراپ مه‌نع کرد‪ .‬داراپ ‪ 12‬ساڵ‬ ‫پادشا بوو به‌شی زۆری واڵتانی دونیا‬ ‫باجیان دایه‌‪ .‬ئه‌و ‪ 50‬ساڵ ژیا‪.‬‬ ‫ل��ێ��ره‌دا بی‌نرخیی شانام ‌ه له ‌ب��واری‬ ‫م��ێ��ژوودا‪ ،‬به ‌ت��ه‌واوی ده‌رده‌ک��ه‌وێ��ت‪.‬‬ ‫ئ��ه‌وان��ه‌ی ره‌گ���ه‌ز په‌رستێکی توندی‬ ‫‌ئێرانی ‌ب��ن ن��ات��وان��ن بیسه‌لمێنن‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫شایانی ئێران شکستیان ‌خواردووه‌و‬ ‫ه��ه‌ر وه‌ک ره‌سمی مێژوونووسانی‬ ‫ن گ��ۆڕی��وه‌و‬ ‫‌ئ��ێ��ران��ی راس��ت��ی��ی��ه‌ک��ان��ی��ا ‌‬ ‫داگ��ی��رک��ه‌رێ��ک��ی وه‌ک ‌ئ��ه‌س��ک��ه‌ن��ده‌ر‌و‬ ‫ن‬ ‫خ��والم��زاده‌ی ت��ورک��ی وه‌ک سوڵتا ‌‬ ‫مه‌حموودو ته‌نانه‌ت مه‌غووله‌کانیشیان‬ ‫کردۆت ‌ه ئێرانی‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنن‬ ‫ک��ه‌س ئێرانی پ��ێ داگ��ی��رن��اک��رێ��ت! بۆ‬ ‫دابینکردنی هه‌ستی مه‌زنیخوازیشیان‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪184‬‬

‫که‌یانییان به ‌چه‌سپێکی مێژوویی ل ‌ه‬ ‫هه‌خامه‌نشییان گرێ داوه‌‌‪.‬‬ ‫یه‌کێک‌له‌وتێکدان ‌ه سه‌یروسه‌مه‌رانه‌ی‬ ‫ب��ه‌ن��او م��ێ��ژوون��اس��ان��ی ده‌م���ارگ���رژی‬ ‫‌فارس چیرۆکی ‌خه‌ونی ‌ئیختوویگۆی ‌ه‬ ‫ک ‌ه زه‌بیحواڵی مه‌نسووری ل ‌ه کتێبی‬ ‫“سرزمین جاوید” دا ده‌یگێڕێته‌وه‌‪ :‬‬ ‫ی م���اد ل��ه‌‌خ���ه‌ودا‬ ‫“ئ��اس��ت��ی��اژ پ��ادش��ا ‌‬ ‫دیتی ک ‌ه له ‌‌زگی ماندانی ‌کچی ــ ک ‌ه‬ ‫ی پارسی‬ ‫ل��ه‌(ک��ه‌م��ب��ووج��ی��ه‌)ی ئ��ه‌م��ی��ر ‌‬ ‫ک رواو‬ ‫م��اره‌ک��ردب��وو ـ��ـ دار ‌ه مێوێ ‌‬ ‫ت الو ‌ه‬ ‫لکه‌کانی ‌ئ��ه‌و دار ‌ه ل��ه ‌ه��ه‌ش�� ‌‬ ‫به ‌جووڵ ‌ه که‌وتن ن��ه‌ک ‌ه ‌ه رهه‌موو‬ ‫ی م��ادی��ان‬ ‫ش����اری ه���ه‌م���ه‌دان‌و خ��اک�� ‌‬ ‫داپۆشی‌به‌ڵکوو ‌که‌متر له ‌‌کاتژمێرێکدا‬ ‫ته‌واوی واڵتانی ‌قوڕنه‌ی ئاسیاش به‬ ‫ی داپۆشران‪ .‬هه‌رچه‌ندی‬ ‫‌لک‌و گه‌اڵکان ‌‬ ‫ئاستیاژ گ��ه‌ڕا ب��ۆی ‌نه‌کرا هه‌مه‌دانی‬ ‫ی بدۆزێته‌وه‌و‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫‌پایته‌ختی‌واڵته‌که‌ ‌‬ ‫به‌شه‌یپووری پاسه‌وانانی کۆشکه‌که‌ی‬ ‫ب ‌ه خه‌به‌ر هات‪ ...‬ئاستیاژ ک ‌ه له‌‌به‌رد ‌ه‬ ‫نووسه‌کانی ‌وه‌ده‌ستهاتوو له ‌‌بابلدا‬ ‫ش‬ ‫به‌ناوی (ئیشتۆویگۆ) نووسراوه‌‪ ،‬پا ‌‬ ‫ب�� ‌ه خ��ه‌ب��ه‌ر هاتن ده‌ف��ک��ران رۆچ��ووو‬ ‫‌خه‌ون زانانی بانگ‌کردن‌و خه‌ونه‌که‌ی‬ ‫بۆ گێڕانه‌وه‌و داوایکرد بۆی‌لێکبده‌نه‌وه‌‪.‬‬ ‫خه‌ون لێکده‌ره‌وان پاش راگۆڕینه‌و ‌ه‬ ‫گوتیان‪ :‬ک ‌ه ل ‌ه زگ��ی ماندانای کچی‬ ‫کوڕێک په‌یدا ده‌ب��ێ‪ ،‬ک ‌ه واڵت��ی مادو‬ ‫واڵتانی دیکه‌ش داگیر ده‌کات‌و کۆتایی‬

‫ب ‌ه پادشایه‌تیی ماد ده‌هێنێت‪ .‬ئاستیاژ‬ ‫بڕیاری دا هه‌ر ک ‌ه ماندانای کچی زا‬ ‫ئه‌گه‌ر زارۆکه‌که‌ی کوڕ بوو بیکوژن تا‬ ‫فه‌رمانڕه‌وایی ماد له‌‌ناونه‌چێ‪.‬‬ ‫ماندانا پاش چه‌ند مانگان کوڕێکی بوو‪.‬‬ ‫ب ‌ه فه‌رمانی شا کوڕه‌که‌یان لێ‌ئه‌ستاندو‬ ‫پادشا زارۆکه‌که‌ی دا ده‌ستی یه‌کێک‬ ‫ل ‌ه هاوڕازانی به‌ناوی (هارپاگووس) تا‬ ‫بیکوژێت‪ .‬هارپاگووسیش زارۆکه‌که‌ی‬ ‫دای�� ‌ه ده‌ستی گاوانێک به‌ناوی (میت‬ ‫ری دا تس)و پێی گوت‪ :‬ئه‌ومنداڵ ‌ه به‌ر ‌ه‬ ‫مه‌زرایه‌و له ‌‌شوێنێک داینێ با داعبا‬ ‫بیخۆن‪ .‬به ‌هه‌ڵکه‌وت هه‌ر ئه‌و رۆژ ‌ه‬ ‫ژنی گاوانه‌ک ‌ه منداڵێکی ب ‌ه مردوویی‬ ‫ی‬ ‫ب��ووو ب��ه ‌پێشنیاری ژن��ه‌ک��ه‌ی جلک ‌‬ ‫ش��ازاده‌ی کرده‌به‌ر ته‌رمی کوڕه‌که‌ی‬ ‫خ���ۆی‌و ش����ازاده‌ی ل��ه ‌‌جێگای دان��او‬ ‫ته‌رمی کوڕه‌که‌ی خۆشی ل ‌ه ده‌شتێک‬ ‫ف��ڕێ��دا‪ ..‬داع��ب��ا ت��ه‌رم��ه‌ک�� ‌هی��ان خ��وارد‌‌و‬ ‫جلکه‌که‌ی م���اوه‌‪ .‬ه��ارپ��اگ��ووس‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫به‌رگه‌که‌ی دیت دڵنیا بوو‪ ،‬ک ‌ه شازاد ‌ه‬ ‫گورگ خواردوویه‌تی‌و راپۆرتی‌دا ب ‌ه‬ ‫شا‪.‬‬ ‫ئه‌وه ‌کورته‌ی گێڕانه‌وه‌ی هێرۆدۆته‌‪.‬‬ ‫سه‌باره‌ت به ‌ل ‌ه دایکبوونی کوورۆش‪.‬‬ ‫ه���ێ���رۆدۆت ب���ۆ خ���ۆی ده‌ڵ����ێ چ���وار‬ ‫چ��ی��رۆک��م ل��ه‌س���ه‌ر ل��ه‌‌دای��ک��ب��وون��ی‬ ‫ک��وورۆش بیستووه‌‪ ،‬ب��ه‌اڵم ئه‌وه‌یانم‬ ‫هه‌ڵبژاردووه‌‪”.‬‬ ‫(زبیح‌الل ‌ه منصووری) پاشان ده‌ڵ��ێ‪:‬‬


‫‪185‬‬

‫“ه��ێ��رۆدۆت س��ێ ‌چیرۆکه‌که‌ی دیک ‌ه‬ ‫ن��اگ��ێ��ڕێ��ت��ه‌و ‌ه ب���ه‌اڵم ل�� ‌ه ن��ووس��راوه‌‌ی‬ ‫که‌سانی دیک ‌ه دا هه‌ن‌و هه‌موویان له‬ ‫‌سه‌ر ن��اوی ئه‌و که‌سه‌ی کوورۆشی‬ ‫ل�� ‌ه ه��ارپ��اگ وه‌رگ���رت���وو ‌ه ت��ا بیبات ‌ه‬ ‫چ���ۆڵ���ه‌وارو ب��ه‌دڕن��دان��ی ب��ه‌خ��واردن��دا‬ ‫یه‌کده‌نگن‌‌و ده‌ڵێن گاوانی گه‌نج له‌ ‌و‬ ‫ڵ ده‌ب��وو‪ .‬ئه‌و‬ ‫کاته‌دا هه‌ر بیست ‌سا ‌‬ ‫له ‌‌هارپاگووسی بیستبوو منداڵه‌ک ‌ه‬ ‫ی که‌مبووجیه‌یه‌‪ ،‬بۆی ‌ه ‌نێوی بابی‬ ‫کوڕ ‌‬ ‫که‌مبووجیه‌‪ ،‬وات ‌ه (کوورۆش)ی لێنا‪....‬‬ ‫میتری داتس هه‌ر چه‌ند ‌ه گاوان بوو‬ ‫به‌اڵم خوێنده‌وار بوو‪ .‬هه‌ر ک ‌ه کوڕه‌ک ‌ه‬ ‫هێندێک گ��ه‌وره ‌بوو له‌به‌ر خوێندنی‬ ‫نا‪”...‬‬ ‫عه‌بدوولعه‌زیمی ره‌زای��ی‪ ،‬نووسه‌ری‬ ‫م��ێ��ژووی ده ‌ه���ه‌زار س��اڵ��ه‌ی ئ��ێ��ران‪،‬‬ ‫ل ‌ه الپ���ه‌ڕه‌ی ‪ 170‬تا ‪177‬چ��ی درۆی‬ ‫ب��ۆی ک���راو ‌ه ب��ۆ رازان���دن���ه‌وه‌ی زیاتر‬ ‫ی‬ ‫ل��ه‌گ��ه‌ڵ ئ��ه‌و ئ��ه‌ف��س��ان��ه‌ی ه��ێ��رۆدۆت�� ‌‬ ‫خستوون‌و زیاتر له ‌‌شه‌ش الپه‌ڕه‌ی‬ ‫کتێبه‌که‌ی پێ پ��ڕک��ردوون��ه‌وه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫زه‌بیحوڵاڵ ئه‌فسانه‌که‌ی ل�� ‌ه زمانی‬ ‫هێرۆدۆته‌و گێڕاوه‌ته‌وه‌‪ ،‬عه‌بدولعه‌زیم‬ ‫ب��اس��ی س��ه‌رچ��اوه‌ک��ه‌ی ن��ه‌ک��ردووه‌و‬ ‫وای ده‌گێڕێته‌و ‌ه هه‌ر وه‌ک بۆخۆی‬ ‫له‌وێ بووبێ‪ .‬با له‌و ‌ه زیاتر له ‌سه‌ر‬ ‫ئ���ه‌و گ��ل��ه‌ی��ی��ان��ه‌ ل�� ‌ه م��ێ��ژوون��ووس��ان��ی‬ ‫ده‌مارگرژی ئێرانی نه‌دوێم‪ .‬ئه‌وه‌نده‌م‬ ‫هه‌ر بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی راده‌ی ده‌مار‬

‫گرژی‌و دوژمنایه‌تیی کوێرکوێرانه‌ی‬ ‫س کرد‬ ‫ئه‌و چه‌شن ‌ه مێژوونووسان ‌ه با ‌‬ ‫که ‌به‌داخه‌و ‌ه ژماره‌شیان که‌ ‌م نین‌و‬ ‫ئه‌وه‌ی دڵی من ده‌ته‌زێنێ ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه‬ ‫به‌داخه‌و ‌ه هێندێک ل ‌ه مێژوونووسانی‬ ‫کوردیش وه‌ک پێشتر باسم‌کردن‪ ،‬به‬ ‫ت ده‌چن ‌ه بن‌باری‬ ‫‌چاو نووقاوی راس ‌‬ ‫ئه‌و شێواندن ‌ه ئاشکرایه‌‪ .‬به‌اڵم شتێکی‬ ‫سه‌یرتر ک ‌ه ل ‌ه کتێبه‌که‌ی عه‌بدولعزیمی‬ ‫ره‌زاییدا که‌وت ‌ه به‌رچاوم‌و لێره‌دا هه‌ر‬ ‫ب��ۆئ��ه‌وه‌ی راده‌ی دوژمنایه‌تیی ئه‌و‬ ‫چه‌شن ‌ه مێژوو نووسان ‌ه بخه‌مه‌ڕوو‪،‬‬ ‫ی ده‌زانم بڕگه‌یه‌کی بچووک‬ ‫ب ‌ه پێویست ‌‬ ‫ێ بێنم ‌ه به‌رچاوی‬ ‫ل ‌ه الپه‌ڕه‌ی ‪173‬ی ل ‌‬ ‫خ��وێ��ن��ه‌ران��ی ب����ه‌ڕێ����ز‪ ...:‬م��وغ��ه‌ک��ان‬ ‫ب��ه (‌ئ��اس��ت��ی��اک��ی��ان) گ����وت‪ :‬درێ����ژه‌ی‬ ‫‌پادشایه‌تیی تۆ بۆ ئێم ‌ه کێشه‌ی ژیانه‌‪،‬‬ ‫چونک ‌ه هه‌رچی بێ ئه‌و منداڵ ‌ه ئێرانییه‌ ‌و‬ ‫له‌گه‌ڵ ئێم ‌ه بێگانه‌یه‌‌و بێگومان ئه‌گه‌ر‬ ‫واڵت���م���ان ب��ک��ه‌وێ��ت�� ‌ه ده‌س���ت���ی‪ ،‬خه‌ڵک‬ ‫ی خۆیان له‌‌ده‌ست‌ده‌ده‌ن‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئازادی ‌‬ ‫تۆ هاونیشتمانمانی‌و‪ ...‬پێشنیار ده‌که‌ین‬ ‫منداڵه‌ک ‌ه بنێرییه‌و ‌ه الی ‌دایک‌و بابی‪...‬‬ ‫ئاوا ده‌بینین چۆن ئه‌و نووسه‌ر ‌ه هه‌ر‬ ‫کوورۆش‌و باب‌‌و باپیری باوکیی ئه‌و‬ ‫وات ‌ه پارسه‌کان ب ‌ه ئێرانی داده‌نێت‌‌و‬ ‫ماده‌کان له ئاست ئێرانییاندا ب ‌ه بێگان ‌ه‬ ‫ده‌زانێت‌و هه‌ر له ‌‌بیریشی ده‌چێته‌و ‌ه‬ ‫ک ‌ه ماده‌کان چۆنیان دوژمنانی گه‌النی‬ ‫بانووی ئاریا تێک شکاندو ده‌ستیان‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪186‬‬

‫ل ‌ه تااڵنی واڵت��ی م��ادو پ��ارس کورت‬ ‫کردنه‌وه‌و هه‌ر به‌قسه‌ی خۆشی هه‌ر‬ ‫ئه‌و مادان ‌ه یه‌که‌م ده‌وڵه‌تی ئێرانییان‬ ‫ل ‌ه بانووی ئێراندا دام��ه‌زران��د‌‪ .‬کتێب ‌ه‬ ‫م��ێ��ژووی��ی�� ‌هک��ان��ی م��ێ��ژوو ن��ووس��ان��ی‬ ‫ف��ارس ب ‌ه تایبه‌تی ل��ه‌و جێگایان ‌ه ک ‌ه‬ ‫ده‌ب��ێ باسی ک��ورد ـ��ـ ی��ا باپیرانی ــ‬ ‫بکه‌ن بۆ شێواندنی راستییه‌کان زۆر‬ ‫شتی پێچه‌وانه‌ی ‌یه‌کتری ده‌ڵێن‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫خوێنه‌رێکی وریا ده‌توانێ ب ‌ه ئاسانی‬ ‫بیانبینێته‌وه‌‪ .‬بۆ وێنه‌‪ ،‬عه‌بدوولعزیمی‬ ‫ره‌زایی ل ‌ه الپه‌ڕه‌ی ‪176‬ی کتێبه‌که‌یدا‪،‬‬ ‫ل��ه‌س��ه‌ر داگ��ی��رک��ران��ی ه���ه‌م���ه‌دان‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫شانازییه‌و ‌ه ده‌ڵێت‪ :‬له‌شکری کوورۆش‬ ‫ده‌ستیان کرد ب ‌ه تااڵنی شار‌‌و زێڕ‌‌و‬ ‫زێو‌‌و سامانێکی زۆریان به‌تااڵن برد‬ ‫ی زۆرتری بردرای ‌ه ئه‌نزان”و‬ ‫ک ‌ه به‌ش ‌‬ ‫ه��ه‌روه‌ه��ا ده‌ن��ووس��ێ��ت‪( ..‬ئاستیاک)‬ ‫پ��اش��ان ه��ه‌م��وو ئ���ه‌و ک��ه‌س��ان��ه‌ی له‬ ‫‌ش��ارب��وون ــ له ‌پیرو گه‌نج ــ جاڕی‬ ‫دان‌و چه‌کداری کردن‌و بۆ خۆی بوو‬ ‫ب ‌ه فه‌رما��ده‌ریان‌و چوو ‌ه شه‌ڕ‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫تێکشکاو له‌شکره‌که‌ی له ‌‌ناو چوون‌و‬ ‫خۆی بوو ب ‌ه دیلی پارسه‌کان‪ ...‬پادشای‬ ‫‌پ��ارس پ��اش گرتنی ‌ئاستیاک چ��وو ‌ه‬ ‫ئۆکباتان‌و ئه‌و ش��اره‌ی ‌گ��رت‌(‪550‬ی‬ ‫پ‪.‬ز)‌‌و س��پ��ای��ی��ه‌ک��ان��ی ده‌س��ت��ی��ان��ک��رد‬ ‫به‌تااڵنی ‌شاره‌که‌و ئامراز‌‌و که‌رسته‌ی‬ ‫زۆری زێ���ڕو زێ��وی��ان ب��ه ‌ت��ااڵن��ب��رد‌و‬ ‫به‌شێکی زۆرت����ری ن��ێ��ردرا ئ��ه‌ن��زان”‬

‫ئه‌وجار ئه‌و جه‌ناب ‌ه له‌‌بیری ده‌چێته‌و ‌ه‬ ‫له‌وێ چی گوتووه‌و ل ‌ه الپه‌ڕه‌ی ‪248‬‬ ‫ده‌ڵ���ێ‪ ... :‬ک���وورۆش ب�� ‌ه شێوه‌یه‌کی‬ ‫ی به ‌سه‌ر واڵتی ماددا‬ ‫‌ئاقاڵن ‌ه ده‌ست ‌‬ ‫گرت‌و به ‌بێ خوێن رشتن هه‌مه‌دانی‬ ‫کرده ‌پایته‌ختی خۆی‌و به‌ڵگه‌نامه‌کان‌و‬ ‫رێ����ک����خ����راوی ح���ک���ووم���ه‌ت���ی خ���ۆی‬ ‫گواسته‌وه ئه‌‌وێ” ئه‌وجار له ‌‌الپه‌ڕه‌ی‬ ‫‪159‬ش ده‌ڵ��ێ��ت ئاستیاک نیزیکه‌ی‬ ‫ی کرد‬ ‫بیست‌و چ��وارس��اڵ پادشایه‌تی ‌‬ ‫که‌چی هه‌ر بۆ خۆی له ‌‌الپ��ه‌ڕه‌ی‪176‬‬ ‫ده‌ڵ��ێ‪“ :‬ئاستیاگ پادشایه‌تیی سی‌و‬ ‫ی خۆی له‌‌ده‌ستدا‪”.‬‬ ‫پنێج ساڵه‌ ‌‬ ‫جا با بزانین له‌وانه‌ کامه‌یان راستن؟‬ ‫ت���ااڵن���ی ه�����ه‌م�����ه‌دان‌و راگ��وێ��س��ت��ن��ی‬ ‫س��ام��ان�� ‌هک��ه‌ی ب��ۆ ئ��ه‌ن��زان‪ ،‬ی��ا کرانی‬ ‫ه���ه‌م���ه‌دان ب��� ‌ه پ��ای��ت��ه‌خ��ت ل���ه‌‌الی���ه‌ن‬ ‫ک�������وورۆش�������ه‌وه‌و گ���واس���ت���ن���ه‌وه‌ی‬ ‫به‌ڵگه‌نامه‌کان‌و رێکخراوی حکوومه‌تی‬ ‫خۆی بۆ ئه‌وشاره؟‬ ‫قڕکردنی له‌شکری ئاستیاک‌و تااڵن‌و‬ ‫بڕۆیه‌که‌ی راست ‌ه یان گرتنی هه‌مه‌دان‬ ‫به‌بێ خوێن رشتن؟‬ ‫م���اوه‌ی حکوومه‌تی ئاستیاک سی‌و‬ ‫پێنج ساڵ بوو یا بیست‌‌و چوارساڵ؟‬ ‫ک�� ‌ه بێگومان ل��ه ه��ه‌رس��ێ پرسیاردا‪،‬‬ ‫ب���ه‌ش���ی ی��ه‌ک��ه‌م��ی ب��� ‌ه پ��ێ��ی ه��ه‌م��وو‬ ‫به‌ڵگه‌نامه‌کانی مێژوویی راسته‌و ئه‌وی‬ ‫دیکه‌ به‌ته‌واوی درۆیه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌ک ل ‌ه مێژوونووسان‬


‫‪187‬‬

‫زۆر به‌سه‌یری تێکۆشاون ئه‌و قاره‌مان‌‌و‬ ‫پ��ادش��ای��ان��ه‌ی ن��او ئاڤێستای شه‌ش‬ ‫هه‌زار ساڵ پێش مادو هه‌خامه‌نشییان‬ ‫بکه‌ن ‌ه پادشایانی ئه‌و دوو زنجیره‌ی‪.‬‬ ‫ل�����ه‌وه‌دا ت��ه‌ن��ان��ه‌ت که‌یانییانیشیان‬ ‫ک��ردۆت�� ‌ه دوو ب��ه‌ش‪ :‬که‌یقوباد بۆت ‌ه‬ ‫‌دی��اک��ۆو ت��ا ده‌گ��ات�� ‌ه ئیختوویگۆ‪ ،‬ئه‌و‬ ‫پادشایانه‌ی ماد ب ‌ه که‌یانی ناسراون‪.‬‬ ‫به‌شی دووه��ه‌م��ی زنجیره‌‌ی که‌یانی‬ ‫ل���ه‌و داب��ه‌ش��ب��وون�� ‌ه ب���ێ‌وات���ای���ه‌دا ل ‌ه‬ ‫ک��ه‌ی��خ��ه‌س��ره‌وڕا ـ��ـ ک�� ‌ه ک��ردووی��ان��ه‌ت�� ‌ه‬ ‫ک�����وورۆش ـ���ـ ده‌ب���ن��� ‌ه ه��ه‌خ��ام��ه‌ن��ش��ی‬ ‫(بڕوانن ‌ه ‌تاریخ تطبیقی‌ایران تاخاتمة‬ ‫شاهنشاهی داری��وش سوم‪ ،‬کیومرث‬ ‫باوند‪ ،‬انتشارات گوتنبرگ‪ ،‬ص ‪،121‬‬ ‫ــ ک ‌ه که‌یخه‌سره‌و ده‌کات ‌ه کوورۆش‪،‬‬ ‫به‌وپێ‌ی ‌ه پادشاکانی که‌یانیی پێش‬ ‫وی ده‌ب��ێ م��اد ب��ن‪ ،‬یا (ت��اری��خ ریش ‌ه‬ ‫نژادی کرد‪ ،‬احسان نوری)‪ ،‬ک ‌ه ده‌ڵێ‪:‬‬ ‫ب��ه‌ق��س��ه‌ی زۆرب����ه‌ی‌زان��ای��ان��ی‌م��ێ��ژوو‬ ‫ی‬ ‫(مه‌به‌ستی بێگومان فارسه‌کانه) شا ‌‬ ‫یه‌که‌می ‌ک��ه‌ی��ان ـ��ـ که‌یقوباد‪ ،‬دیاکۆ‪،‬‬ ‫دیوسیس دام��ه‌زرێ��ن��ه‌ری ده‌سته‌اڵتی‬ ‫‌م���اد‪ ،‬ک�� ‌ه س��ه‌رۆک��ی ت��ی��ره‌ی ‌مانتایی‬ ‫ی ک ‌ه مادو‬ ‫‌بووه‌)‪ .‬به ‌سه‌رنجدان به‌وه‌ ‌‬ ‫هه‌خامه‌نشی هه‌رچه‌ند ‌ه له ‌‌ڕه‌گه‌زێکن‪،‬‬ ‫به‌اڵم ل ‌ه دوو نه‌ته‌وه‌ی ‌جودان‪ .‬نازانم‬ ‫چ���ون‌ ده‌ک���رێ���ت زن��ج��ی��ره‌پ��ادش��ای��ی‬ ‫که‌یانییان‪ ،‬ک ‌ه تایفه‌یه‌کن‪ ،‬به‌شێکیان‬ ‫ی (وات ‌ه ل ‌ه نه‌ته‌وه‌ی پارس)‬ ‫هه‌خامه‌نش ‌‬

‫و به‌شێکیشیان (له‌نه‌ته‌وه‌ی ماد) بن؟‬ ‫ێ بناغ ‌ه‬ ‫له‌وه‌شڕا به‌ڵگه‌یه‌کی دیک ‌ه بۆ ب ‌‬ ‫بوونی ئه‌و بۆچوون ‌ه ده‌ر ده‌که‌وێت‪،‬‬ ‫ک ‌ه کوورۆش ده‌کات ‌ه که‌یخه‌سره‌و‌‪.‬‬ ‫چیرۆکی منداڵیی کوورۆش وا پێده‌چێت‬ ‫له ‌‌ڕووی چیرۆکی مووسا‌و فیرعه‌ون‬ ‫سازکرابێته‌و ‌ه ده‌ن��ا ئه‌گه‌ر به‌ڵێن با‬ ‫کوورۆش بکوژرێ بۆ داینێن بۆ ده‌عبای‬ ‫دڕن��ده‌و بۆ نه‌یکوژن ک ‌ه ئاسان‌تره‌‪،‬‬ ‫ه���اوڕازه‌ک���ه‌ی ش��ا بڵێین ره‌ح��م��ی به‬ ‫‌منداڵه‌که‌دا هاتووه‌‪ ،‬ئه‌ی بۆ ده‌ی��دا ب ‌ه‬ ‫ی بیابان؟ درۆی�� ‌هک��ی ‌ئاشکرای‬ ‫گورگ ‌‬ ‫دی��ک�� ‌ه ئ��ه‌وه‌ی��ه‌ک�� ‌ه ده‌ڵ��ێ��ت گ��اوان��ه‌ک�� ‌ه‬ ‫خوێنده‌وار ب��وو‪‌ ،‬ئ��ه‌وان��ه‌ی ئاگاداری‬ ‫م���ێ���ژووی ک����ۆن‌و دۆخ����ی ئ��ه‌وک��ات��ی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی بووبن ده‌زان��ن خوێندن‬ ‫له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌ر هی هێندێک چینی‬ ‫تایبه‌تیی الی سه‌رووی کۆمه‌ڵ بوو‌‌و‬ ‫شوان‌‌و گاوانی نه‌ده‌گرته‌وه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت‬ ‫ئێستاش شوان‌‌و گاوان له‌‌کوردستاندا‬ ‫ل ‌ه خوێندن به ‌دوورن‌‌و کوێره‌وه‌ریی‬ ‫به‌خێوکردنی‌ ئاژه‌ڵ ده‌رفه‌تی ‌ئه‌وه‌یان‬ ‫‌پ��ێ��ن��ادات‪ .‬بێجگه ‌ل���ه‌وه‌ش ک���وورۆش‬ ‫بۆخۆی له‌و تاک ‌ه ‌به‌رده‌نووسه‌یدا‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫له ‌‌پاشی به‌جێماوه‌‪ ،‬ده‌ڵێ‪ ،‬ک ‌ه ئه‌و ب ‌ه‬ ‫ئه‌لف‌وبێی ‪ 48‬پیتی خویندوویه‌تی‌و‬ ‫ی ئه‌لف‌و بێی ‪ 36‬پیتی له‌‌ماده‌کان‬ ‫دوای ‌‬ ‫فێر بووه‌‪ ،‬ک ‌ه زۆرئاسان‌تره‌‪ .‬ئه‌وه‌ش‬ ‫ێ بناغه‌بوونی ئه‌و‬ ‫به‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ی ب ‌‬ ‫چیرۆکه‌ی له ‌‌دایکبوونی کوورۆشه‌و‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪188‬‬

‫ده‌ری���ده‌خ���ات‪ ،‬ک�� ‌ه ئ��ه‌و ل��ه ‌‌ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫واڵتی ماد خوێندوویه‌تی‌و په‌روه‌رد ‌ه‬ ‫بووه‌و به ‌منداڵی له ‌سه‌رزه‌مینی ماد‬ ‫نه‌بووه‌‌‪.‬‬ ‫ب���ه‌ک���ورت���ی ئ��ی��خ��ت��ووی��گ��ۆ ده‌زان�����ێ‬ ‫ک�������وورۆش ن����ه‌وه‌ی����ه‌ت����ی‪ .‬ب���ۆ ت��ۆڵ�� ‌ه‬ ‫فه‌رمان ده‌دا کوڕی هارپاگووس‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫هاوته‌مه‌نی کوورۆش ده‌بێت بکوژن‌و‬ ‫گۆشته‌که‌ی ده‌رخ���واردی بابی ده‌‌ن‪.‬‬ ‫ی ئ��اوا توند‌‌و بێبه‌زه‌ییان ‌ه ل ‌ه‬ ‫س��زادان�� ‌‬ ‫پادشایانی ئه‌و س��ه‌رده‌م��ه‌‌و ته‌نانه‌ت‬ ‫ل ‌ه ئێراندا تا ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت‪،‬‬ ‫دوور نییه‌و ته‌نیا ره‌نگ ‌ه شکڵه‌که‌ی‬ ‫بگۆڕێ‪ ،‬بۆ وێن ‌ه ل ‌ه زه‌مانی موحه‌ممه‌د‬ ‫ره‌زاشادا رۆژنام ‌ه نووسێکی‌ئێرانی ک ‌ه‬ ‫ــ ناوه‌که‌یم له ‌‌بیر نه‌ماو ‌ه ــ له ‌سه‌ر‬ ‫نووسینی هێندێک بابه‌تی ره‌خنه‌گران ‌ه‬ ‫ــ ک ‌ه ده‌زگای میری پێی قه‌ڵس بوو ــ‬ ‫ل ‌ه میواندارییه‌کی بنه‌ماڵه‌ی پادشادا به‬ ‫‌زیندوویی نه‌وتی پێداکرا‌‌و له‌‌نێو چه‌پڵه‬ ‫‌ڕێزانی به‌شدارانی مێواندارییه‌که‌دا‬ ‫ئ��اوری ت��ێ��ب��ه‌ردرا‌‌و ب��وو به ‌خه‌ڵووز‌‪.‬‬ ‫ن ده‌کرێت پادشایه‌کی خاوه‌ن‬ ‫به‌اڵم چۆ ‌‬ ‫‪ 35‬س��اڵ ئ��ه‌زم��وون��ی ‌ف��ه‌رم��ان��ڕه‌وای��ی‬ ‫س����ه‌رداری ل��ه‌ش��ک��ری خ��ۆی س��زاب��دا‬ ‫له ‌سه‌ر نافه‌رمانییه‌کی ئاوا گه‌وره‌و‬ ‫چه‌ندین س��اڵ ش��اردن��ه‌وه‌ی راستی‌و‬ ‫الدان له‌‌فه‌رمان ــ ک ‌ه بێگومان جێگای‬ ‫لێبووردن نه‌بووه‌ ــ ‌ و ته‌نانه‌ت پاش‬ ‫ئه‌و سزادان ‌ه زۆر بێڕه‌حمانه‌یه‌ش له‬

‫‌سه‌ر ک��اری ‌النه‌بات که ‌هیچ‪ ،‬هێشتا‬ ‫هه‌ر باوه‌ڕێشی پێ‌بکات‌و بیشی‌نێرێت ‌ه‬ ‫ش����ه‌ڕی ن����ه‌ی����اران‌و س���ه‌ر ب��زێ��وان��ی‬ ‫واڵته‌که‌ی‪.‬‬ ‫ڕووی‌دزێوی ئه‌وساخته‌کاریی ‌ه دێره‌دا‬ ‫خۆده‌نوێنی‪‌،‬ک ‌ه بۆ گه‌وره‌تر کردنه‌وه‌ی‬ ‫‌ک��وورۆش ده‌بێت ئیختۆویگۆ بکرێته‬ ‫‌ئ���اژده‌ه���اک‌‌و ب��ه‌وه‌ش��ڕا ـ��ـ س���ه‌ره‌ڕای‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی ب�� ‌ه گ��وت��ه‌ی زۆر ل�� ‌ه مێژوو‬ ‫ی فارس‪ ،‬واڵتی به‌بێ ‌کێشه‌و‬ ‫نووسان ‌‬ ‫شه‌ڕو ب ‌ه ئارامی به‌ڕێوه‌برد ــ بکرێت ‌ه‬ ‫ی‬ ‫زه‌ححاک‌‌‪ .‬بۆ وێن ‌ه نووسه‌ری مێژوو ‌‬ ‫ی ئێران ل ‌ه الپ��ه‌ڕه‌ی‬ ‫ده‌ه���ه‌زار ساڵه‌ ‌‬ ‫‪ 159‬دا ده‌ڵێ‪ :‬ئاستیاک تا ساڵی(‪550‬ی‬ ‫پ‪.‬ز) واڵت����ی ب����ه‌وپ����ه‌ڕی ل��ێ��زان��ی‌و‬ ‫لێوه‌شاوه‌یی به‌ڕێوه‌برد‪ ...‬پاشانیش‬ ‫بێ ‌ئ��ه‌وه‌ی سه‌رنج ‌بدات ‌ه رسته‌کانی‬ ‫پێشووی ده‌ڵ���ێ‪ ...:‬ب��ه‌اڵ ‌م سه‌رنجێکی‬ ‫‌وه‌های‌نه‌ده‌دا به‌ئاسووده‌یی‌‌خه‌ڵکی‌و‬ ‫ه���ه‌رئ���ه‌وه‌ش ب���وو ب��ه‌ه���ۆی ئ���ه‌وه‌ی‬ ‫ی پادشایه‌تییه‌که‌ی‪،‬‬ ‫ی دوای�� ‌‬ ‫له ‌‌م��اوه‌ ‌‬ ‫ی خ��ه‌ڵ��ک ل��ێ��ی‌ن����اڕازی‌ب��ن‪ ”.‬‬ ‫زۆرب����ه‌ ‌‬ ‫به‌اڵم ناڵێ ئه‌گه‌ر ئه‌و پادشای ‌ه ئه‌وه‌ند ‌ه‬ ‫به‌لێزانی‌و لێوه‌شاوه‌یی‌و له ‌‌ئاسایشدا‬ ‫واڵتی به‌ڕێوه ‌ب��ردووه‌‪ ،‬چۆن خه‌ڵکی‬ ‫ێ‬ ‫لێ رازی‌نه‌بوون؟ له‌‌وه‌ڕا ده‌رده‌که‌و ‌‬ ‫ک نه‌بوون ک ‌ه له ‌‌دژی‬ ‫ک ‌ه ئ��ه‌و ‌ه خه‌ڵ ‌‬ ‫ئاستیاک له‌گه‌ڵ دوژمن که‌وتن‪ .‬ئه‌دی‬ ‫ێ بوون؟‬ ‫ئه‌وان ‌ه ک ‌‬ ‫ن��ووس��ه‌ری کتێبی(تاریخی م��اد‪ ،‬ا‪.‬م‪.‬‬


‫‪189‬‬

‫دیاکۆنۆف‪ ،‬ترجم ‌ه کریم کشاورز‪ ،‬چاپی‬ ‫تاران‪‌ ،1379 ،‬الپه‌ڕه‌ی ‪ 384‬تا ‪)387‬‬ ‫له‌و جێگایه‌دا ک ‌ه باسی کێشه‌و ناڕه‌زایی‬ ‫س��ه‌رداران��ی م��اد ل��ه‌گ��ه‌ڵ ئیختۆویگۆ‬ ‫ده‌ک��ات‪ ،‬ده‌ن��ووس��ێ‪“:‬ه��ێ��رۆدۆت ده‌ڵێ‬ ‫ک ‌ه ئاستیاک (ئیشتوویگۆ) سه‌باره‌ت‬ ‫ب�� ‌ه م��اده‌ک��ان ب��ێ��ب��ه‌زه‌ی��ی ب���وو‪ ،‬ب��ه‌اڵم‬ ‫ه��ه‌ر ب ‌ه بێ نێوان ل ‌ه وێ��دا بابه‌ته‌ک ‌ه‬ ‫روون ده‌ب��ێ��ت��ه‌وه‌‪ ،‬ک ‌ه مه‌به‌ستی ئه‌و‬ ‫له ‌‌مه‌زنانی ماد یان (یه‌که‌م ‌که‌سان‬ ‫ل��ه ‌ن��ێ��وان م��اده‌ک��ان)و پاشماوه‌کانی‬ ‫شاچکۆله‌کان‌و ده‌ه��ی��ووپ��ۆت��ی ب��ووه‬ ‫‌‪ ....‬له‌و سه‌رده‌مه‌دا فه‌رمانڕه‌وا��یه‌کی‬ ‫ب��ه‌ه��ێ��ز‌‌و‌ده‌س������ه‌اڵت‌و ی��ه‌ک��گ��رت��ووی‬ ‫پادشایه‌تی ل ‌ه ماددا‪ ،‬ته‌نیا ب ‌ه مه‌رجی‬ ‫ب��ه‌رب��ه‌ره‌ک��ان��ی ل��ه‌گ��ه‌ڵ م���ه‌زن���ان‌و ب ‌ه‬ ‫پاڵپشتی گشت ئازاده‌کان ــ بریتیی له‬ ‫‌‌کۆیله‌داران‌و ناکۆیله‌داران ده‌یتوانی‬ ‫سه‌ربگرێت‪ .‬ئیشتوویگۆ (ئاستیاک) له‬ ‫‌‌سیاسه‌تی خۆیدا له ‌‌ئامۆژگارییه‌کانی‬ ‫دی��ن��ی ‌م��وغ��ان که‌ڵکی وه‌رده‌گ����رت‌‌و‬ ‫ئه‌و ئامۆژگارییان ‌ه ب ‌ه بڕوای من له‌و‬ ‫سه‌رده‌مه‌دا هێشتا له‌‌گه‌ڵ ده‌ستووراتی‬ ‫سه‌ره‌تایی‌و په‌یوه‌ندییدار له‌گه‌ڵ ناوی‬ ‫زه‌رتۆشترا زۆری جیاوازی نه‌بووه‌و‬ ‫خه‌ڵک زۆر هۆگری بوونه‌‪‌‌....‬و موغان‬ ‫له‌و سه‌رده‌مه‌دا دوژمنانی ل ‌ه ئاشتی‬ ‫نه‌هاتووی ده‌وڵ��ه‌م��ه‌ن��دان‌و مه‌زنان‌و‬ ‫پێشه‌وایانی ئووله‌کانی ناوچه‌یی بوون‪،‬‬ ‫ک ‌ه یه‌ک گرتوو نه‌بوون‌‌و له‌گه‌ڵ ئه‌و‬

‫ئامۆژگارییانه‌ی ل ‌ه زمانی زه‌رده‌شته‌و ‌ه‬ ‫ده‌گوتران ل ‌ه دژایه‌تیدا بوون‪ ....‬به‌بیر‬ ‫دێ��ن��ی��ن��ه‌وه‌‪ ،‬ک��ه‌ ب���ه‌ر ل��ه‌ زه‌رده‌ش����ت‬ ‫شاچکۆله‌کان ب��ۆ خ��ۆی��ان پێشه‌وای‬ ‫دینیی ‌ب��وون‌و له ‌‌ئاکامدا ده‌س��ه‌اڵت‌‌و‬ ‫ب��ڕک��ردن��ی قسه‌ی ئ���ه‌وان په‌یوه‌ندیی‬ ‫هه‌بوو به‌پله‌ی دینییان‪ .‬تا ئه‌و کاته‌ی‬ ‫فه‌رمانڕه‌وایی‌و پادشایه‌تی‌و دین له‬ ‫‌‌ده‌ستی پاشماوه‌کانی ئه‌وشاچکۆالنه‌دا‬ ‫ب��وو‪ ،‬ن��ه‌ده‌ک��را مه‌زنانی عه‌شیره‌تیی‬ ‫کۆن ب ‌ه ت��ه‌واوی ب ‌ه تێکشکاو بزانین‪.‬‬ ‫ب���ۆی���ه‌ش ئ���ه‌و دی��ن�� ‌ه ی��ه‌ک��گ��رت��ووه‌ی‬ ‫بێگومان موغه‌کان ‌نوێنه‌ری‌بوون ــ‬ ‫ی ماد‬ ‫ک بووبێ ــ بۆ ش��ا ‌‬ ‫ه��ه‌ر چۆنێ ‌‬ ‫گرنگییه‌کی یه‌کجار زۆری ‌هه‌بوو‪...‬‬ ‫ی ئاسایی‌‌و‬ ‫به‌ربه‌ره‌کانیی کۆیله‌داران ‌‬ ‫ک��ه‌س��ان��ی الی��ه‌ن��گ��ری ئیشتۆویگۆ له‬ ‫ی گه‌وره(که‬ ‫‌‌الیه‌ک‌و مه‌زنان‌و نه‌جیبان ‌‬ ‫‌هارپاگ ‌ه له ‌‌ماد‌‌و کوورۆش له ‌‌پارس‬ ‫له ‌سه‌رووی ئه‌وان بوون) له ‌‌دژیان‪،‬‬ ‫له‌‌الیه‌کی دیکه‌و ‌ه کێشه‌که‌ی به‌وپه‌ڕی‬ ‫توندوتیژتری گه‌یاند‪ .‬ئ��ه‌وه‌ی‌ک�� ‌ه ل ‌ه‬ ‫س��ه‌رده‌م��ی ئیشتۆویگۆ (ئاستیاک)‬ ‫دا ش��ه‌ڕێ��ک��ی گ����ه‌ور ‌ه رووی ن���ه‌دا‌‌و‬ ‫شوێنێک داگ��ی��ر ن��ه‌ک��را‌‌و ل��ه ‌‌ئاکامدا‬ ‫م����ه‌زن����ان‌و خ��زم��ه‌ت��ک��اران��ی ل��ه‌ش��ک��ر‬ ‫ده‌سکه‌وت‌و تااڵنێکیان له‌و سۆنگه‌و ‌ه‬ ‫به‌ده‌ست ن��ه‌ک��ه‌وت‪ ،‬بێگومان ب��وو به‬ ‫‌هۆی توندتر بوونی نێوان ناخۆشیی‬ ‫شا له‌گه‌ڵ ئ��ه‌و تاقم ‌ه له ‌کۆیله‌داران‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪190‬‬

‫(و ل��ه‌ش��ک��ری��ی��ان)‪ .‬ه��ه‌رچ��ۆن��ێ��ک ‌بێ‬ ‫ل��ه ‌س���ه‌رده‌م���ی ئاشوورییه‌کانیشدا‬ ‫ی‬ ‫دۆخ���ه‌ک��� ‌ه ئ����اواب����ووه‌و پ��ادش��ای��ه‌ت��ی�� ‌‬ ‫ی‬ ‫مادیش له‌زۆرباره‌و ‌ه ببوو به‌خاوه‌ن ‌‬ ‫رێکخراوی کۆمه‌اڵیه‌تیی ئه‌وان‪ .‬هه‌واڵێ‬ ‫په‌یوه‌ندیدار ب ‌ه بێبه‌زه‌یی ئیشتۆویگۆ‬ ‫(ئاستیاک) سه‌باره‌ت ب ‌ه هارپاگ ‌ه هه‌ر‬ ‫وه‌ک ئ��ه‌و چیرۆکه‌یه‌‪ ،‬ک ‌ه هێرۆدۆت‬ ‫له‌باره‌ی تۆڵ ‌ه ساندنه‌وه‌ی ئێسکیته‌کا‌ن‬ ‫ل����ه‌ ه���ووه‌خ���ش���ت���ه‌ر ‌ه (ک���ی���اک���س���ار)‬ ‫ده‌گێڕنه‌وه‌و وه‌ک به‌شه‌کانی دیکه‌ی‬ ‫ئه‌و چیرۆک ‌ه ــ که ‌گۆای ‌ه ئیشتۆویگۆ‬ ‫ی بۆ‬ ‫(ئ��اس��ت��ی��اک) ل��ه‌‌خ����ه‌ودا س����ه‌رۆ ‌‬ ‫هاتووه‌و فه‌رموویه‌تی کوڕی‌ماندانای‬ ‫‌کچی ب��ک��وژن‌‌و م��ن��داڵ��ه‌ک��ه‌ی��ان خسته‬ ‫ی گ���اوان‬ ‫‌پ���ێ���ش‌دڕن���دان‌و ک��ۆی��ل��ه‌ی��ه‌ک�� ‌‬ ‫ب��� ‌ه ش��ێ��وه‌ی��ه‌ک��ی‌س��ه‌رس��ووڕه��ێ��ن��ه‌ر‬ ‫رزگاری‌کرد‌‌و سه‌ره‌نجام کوڕه‌ک ‌ه ب ‌ه‬ ‫پله‌ی ‌پادشایه‌تیی خۆی گه‌یشته‌وه ‪...‬‬ ‫ئه‌وان ‌ه هه‌مووی ئه‌فسانه‌ی‌سازکراون‪،‬‬ ‫ک�� ‌ه زۆر ل��ه ‌س���ه‌ر س��ه‌رک��ه‌وت��ووان��ی‬ ‫به‌ناوبانگی ئه‌فسانه‌یی یان مێژوویی‌و‬ ‫ی��ان دام��ه‌زرێ��ن��ه‌ران��ی پادشایه‌تییه‌کی‬ ‫گ����ه‌ور ‌ه وه‌ک س���ارگ���ۆن‌و م��ووس��ا‌‌و‬ ‫فه‌ره‌یدوون‌و زۆری دیکه‌گوتراون‪.‬‬ ‫ه����ێ����رۆدۆت ب���ه‌م��ێ��ژوون��ووس��ێ��ک��ی‬ ‫‌دروستکار‌‌و بێالیه‌ن‌‌و راست‌ناسراوه‌‪.‬‬ ‫ئ���ه‌و ه��ه‌اڵن��ه‌ی ل��ه‌ن��ووس��راو ‌هک��ان��ی��دا‬ ‫پێکهاتوون‪ ،‬ه��ی ئ��ه‌و ک��ه‌س��ان��ه‌ن که‬ ‫ن داوه‌تێ ک ‌ه به‌داخه‌و ‌ه‬ ‫‌ئاگادارییه‌کانیا ‌‬

‫پارسه‌کان ‌ب��وون‌و بۆیه‌ش زۆرت��ری‬ ‫نووسراوه‌کانی به ‌الیه‌نگریی ئه‌وان‬ ‫خۆ ده‌نوێنن‪.‬‬ ‫ێ ک�� ‌ه‬ ‫ه�����ێ�����رۆدۆت ب����ۆ خ�����ۆی ده‌ڵ������ ‌‬ ‫ی‬ ‫ئیشتۆویگۆ (ئ��اس��ت��ی��اک) ه��ارپ��اک��ه‌ ‌‬ ‫کرد ‌ه فه‌رمانده‌ی له‌شکری مادو ئاوا‬ ‫قسه‌ی‌خۆی ره‌ت ده‌کاته‌وه‌‪ ... .‬به‌اڵم‬ ‫ئیشتۆویگۆ(ئاستیاک) بێگومان نه‌ک‬ ‫‌ل��ه‌ب��ه‌ر ئ���ه‌وه‌ی خ��وا ل��ێ��ی‌گ��ۆڕی ب��وو‪،‬‬ ‫به‌ڵکوو ل��ه‌ب��ه‌ر ئ���ه‌وه‌ی هیچ کارێکی‬ ‫بێبه‌زه‌ییانه‌ی سه‌باره‌ت ب ‌ه هارپاگ ‌ه‬ ‫ن���ه‌ک���ردب���وو‪ ،‬ک��ردی��ی�� ‌ه ف���ه‌رم���ان���ده‌ی‬ ‫له‌شکری خ���ۆی‪ ...‬ه��ه‌روه‌ه��ا جێگای‬ ‫س���ه‌رس���ووڕم���ان ن��ی��ی�� ‌ه ک��ه‌ ه��ارپ��اگ�� ‌ه‬ ‫ی م���اد)‬ ‫(ڕێ����ب����ه‌ری پ��ی�لان��ی م���ه‌زن���ان��� ‌‬ ‫ک��وورۆش��ی پارسی بکات ‌ه داواک��اری‬ ‫ی ماد‪ .‬چونک ‌ه‬ ‫تانج‌و ته‌ختی پادشایه‌تی ‌‬ ‫ک��وورۆش‪ ،‬ک ‌ه ک��وڕی ماندانای کچی‬ ‫دووه��ه‌م��ی ئیشتۆویگۆ (ئاستیاک)‌‌و‬ ‫نه‌وه‌ی هه‌قی بوو‪ ،‬که‌متر ل ‌ه “سپیتامه‌”‬ ‫ــ ک ‌ه به‌هۆی بیروباوه‌ڕ ‌ه رامیارییه‌که‌ی‬ ‫له ‌‌به‌رچاوی مه‌زنان ‌ناخۆشه‌ویست‌و‬ ‫نه‌خوازراوبوو ــ شیاوی دانیشتن له‬ ‫ی شایی ن��ه‌ب��وو‪ ”.‬ب��ه‌وه‌دا‬ ‫‌سه‌رته‌خت ‌‬ ‫ده‌رده‌که‌وێ‪ ،‬ک ‌ه کێشه‌ی‌کوورۆشیش‬ ‫له‌گه‌ڵ باپیری هه‌ر له رکه‌به‌ریی ئه‌و‌‌و‬ ‫سپیتامه‌ڕا هاتووه‌و کێشه‌ک ‌ه له ‌سه‌ر‬ ‫پ��ل��ه‌و ده‌س����ه‌اڵت ب���وو ‌ه ن���ه‌ک ت��ه‌م��ای‬ ‫‌ئیختۆویگۆ بۆ کوشتنی کوورۆش به‬ ‫‌منداڵی‪ .‬پێموای ‌ه لێره‌دا هه‌ر ئه‌وه‌ند ‌ه‬


‫‪191‬‬

‫به‌س ‌ه بۆ دانی ئاگاداریی به‌که‌ڵک بۆ‬ ‫‌خوێنه‌رانی ‌به‌ڕێز‪ ،‬بۆ زانینی ‌زۆرتر‌‌و‬ ‫تێگه‌یشتنی باشتر له‌و په‌یوه‌ندییه‌دا‌‌و‬ ‫ی به‌ڕ ‌ه له ‌سه‌ر‬ ‫ل ‌ه راستیدا هه‌ڵدانه‌وه‌ ‌‬ ‫هه‌تێوه‌کان‪ ....‬له ‌سه‌ر هۆی ‌خه‌یانه‌تی‬ ‫هارپاگه‌ش دیاکۆنۆف ل ‌ه الپه‌ڕه‌ی ‪21‬ی‬ ‫تاریخ‌ماد ده‌ڵێ‪ :‬ئاستیاگ (ئیشتوویگۆ)‬ ‫له‌سه‌ر ته‌ختی شایی دانیشت‌و‪ 35‬ساڵ‬ ‫پادشایه‌تیی ‌کرد‪ .‬له ‌‌ئاکامی هاندانی‬ ‫هارپاگه‌‪ ،‬یه‌کێک له ‌‌مه‌زنانی ماد ــ ک ‌ه‬ ‫دڵی له ‌‌هووه‌خشته‌ر ‌ه ئێشا بوو – ب ‌ه‬ ‫هۆی کوورۆشی کوڕی ماندانای کچی‬ ‫ئاستیاک‌و که‌مبووجیه‌ی پارسی له‬ ‫‌سه‌ر ته‌خت‌البرا‪.‬‬ ‫س‬ ‫ی ف���ار ‌‬ ‫ن م���ێ���ژوون���ووس���ان��� ‌‬ ‫پ���اش���ا ‌‬ ‫ب���ۆ گ����ه‌وره‌ک����ردن����ه‌وه‌ی ک����وورۆش‬ ‫راستییه‌کان زۆر ده‌گ��ۆڕن‌و تاکتیک ‌ه‬ ‫زی���ره‌ک���ان���ه‌ک���ان���ی ب��� ‌ه م��رۆڤ��دۆس��ت��ی‬ ‫ناوده‌به‌ن‪ .‬ئه‌و کوورۆشه‌ی ‌پایته‌ختی ‬ ‫ی قڕده‌کا‌ت‌و‬ ‫باپیری‌تااڵن‌و له‌شکره‌که‌ ‌‬ ‫خه‌ڵکی شاری باپیری خۆی ب ‌ه کۆیل ‌ه‬ ‫ده‌بات‪ ،‬چۆن ‌ه کۆیله‌ی یه‌هوودی ئازاد‬ ‫ده‌کاتو له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی‌بابل ــ پاش گرتنی‬ ‫واڵته‌که‌یان ــ وا مێهره‌بان ده‌بێت‌و‬ ‫ن ده‌کاته‌وه‌و‬ ‫په‌رستگاکانیان بۆ ئاوه‌دا ‌‬ ‫سوجده‌بۆ بوته‌کانیان ده‌بات؟ هی بن‬ ‫‌به‌ڕ ‌ه لێره‌دا دێت ‌ه سه‌ربه‌ڕ ‌ه ‌که‌‪ :‬ئه‌و‬ ‫ی‬ ‫ده‌بوو له‌گه‌ڵ “کرێزووس”ی پادشا ‌‬ ‫ل��ی��دی ب��ه‌ش���ه‌ڕ ه��ات��ب��ا‪ ،‬ک��ه‌خ��اوه‌ن��ی‬ ‫سواره‌نیزام‌و چه‌ک‌و چۆڵی به‌کاربوو‌‌و‬

‫له‌دژی‌کوورۆش له‌گه‌ڵ‌میسر‌‌و بابل‌و‬ ‫سپارتیش پێکهاتبوون‪ .‬کوورۆش بابلی‬ ‫‌خافڵگیرکرد‌‌و گرتی‪ .‬ئه‌و به ‌زیره‌کیی‬ ‫خ���ۆی ده‌رس�����ی ل��� ‌ه تێکشکانه‌که‌ی‬ ‫ئاشوورییان وه‌رگ��رت��ب��وو‌‌و ده‌یزانی‬ ‫گ��ه‌وره‌ت��ری��ن ه��ۆک��اری تێشکانیان به‬ ‫‌ده‌ستی ماده‌کان‪ ،‬توندوتیژی‌و سته‌می‬ ‫ل�� ‌ه س��ن��وور ب��ه ‌ده‌ری����ان ب��وو له‌گه‌ڵ‬ ‫گ��ه‌الن��ی ب��ن��ده‌س��ت��ی��ان��دا‪ ،‬ه��ه‌ر بۆیه‌ش‬ ‫ب��وو‪ ،‬ک ‌ه هێنده‌ی له‌گه‌ڵ بابلییه‌کان‌‌و‬ ‫ی��ه‌ه��وودی��ی��ه‌ک��ان چ��اک��ه‌و مێهره‌بانی‬ ‫ن���وان���د‪ ،‬ک��ه‌ ل��ه‌ه��ی��چ داگ��ی��رک��ه‌رێ��ک‌و‬ ‫ت��ه‌ن��ان��ه‌ت ل�� ‌ه پ��ادش��اک��ان��ی خۆیانیش‬ ‫چ����اوه‌ڕوان����ی ن���ه‌ب���وون‪ .‬بابلییه‌کان‬ ‫وای���ان���ک���ردب���وو‪ ،‬ک��ه ‌ت��ه‌ن��ان��ه‌ت گه‌لی‬ ‫خۆشیان خواخوایان بوو داگیرکه‌رێکی‬ ‫له ‌‌وێنه‌ی کوورۆش له ‌‌چنگ پادشای‬ ‫سته‌مکاریان ده‌رب��ازی��ان بکات‪ .‬بۆی ‌ه‬ ‫ک ‌ه زانیان ره‌فتاری کوورۆش ئاوایه‌‪،‬‬ ‫ن��ه‌ک ‌ب��ه‌چ��اوی داگیرکه‌ر به‌ڵکوو به‬ ‫‌دی��ده‌ی رزگ��اری��ده‌رێ��ک لێیان روان��ی‪.‬‬ ‫ک���وورۆش‪ ،‬ک ‌ه داهێنه‌رو پسپۆڕێکی‬ ‫بێوێنه‌ی سه‌ربازیی سه‌رده‌می خۆی‬ ‫ب��وو‪ ،‬ئ��اوا زیره‌کان ‌ه دڵ��ی خه‌ڵکه‌که‌ی‬ ‫بۆ الی خۆی راکێشا‪ .‬دوو مه‌به‌ستی‬ ‫ل��ه‌و ک��ار ‌ه ه��ه‌ب��وون‪ ،‬ک�� ‌ه ه��ه‌ردووک��ی‬ ‫بۆ جێبه‌جی بوون‪ .‬یه‌کێکیان‪ :‬کردنی‬ ‫دوو گه‌لی بێگانه‌ی بابل‌و یه‌هوود ب ‌ه‬ ‫دۆستی خۆ‪ .‬دووهه‌میانیش‪ :‬له‌ئاکامی‬ ‫ئه‌و دۆستایه‌تییه‌دا دڵنیابوون ل ‌ه پشتی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪192‬‬

‫ی ک�� ‌ه له‬ ‫جه‌بهه‌‪ ،‬وات�� ‌ه دڵنیایی ل���ه‌وه‌ ‌‬ ‫‌‌کاتی هێرش بۆ سه‌ر لیدی‌و میسر‌‌و‬ ‫سپارتدا‪ ،‬له ‌‌پشته‌وه را که‌س له‌گه‌ڵ‬ ‫دوژمنانی پێک نایه‌‪....‬‬ ‫ل��ه‌و دوای��ی��ان��ه‌دا هێندێک شتی دوور‬ ‫ل��ه ‌‌ڕاستیم ل��ه ‌کتێبه ‌مێژووییه‌کانی‬ ‫ی‬ ‫نووسه‌رانی‌کورد یان ته‌له‌ڤیزیۆنه‌کان ‌‬ ‫ی‬ ‫ک��وردی ل ‌ه زمانی هێندێک ‌ب ‌ه وته‌ ‌‬ ‫ن م��ێ��ژووزان ‌که‌وته ‌به‌رچاوو‬ ‫خۆیا ‌‬ ‫گوێ‪ ،‬که‌ب ‌ه راستی‌تووشی‌سه‌رسامی‬ ‫‌ک��ردم‪ .‬بۆ وێنه‌“پڕۆفسۆر محه‌ممه‌د‬ ‫ئه‌مین زه‌کی” له‌‌کتێبی(تحقیقی تاریخی‬ ‫دربار ‌ه کردو کردستان)دا ده‌نووسێ‪:‬‬ ‫“پاش کیاکسار‪ ،‬ئاژده‌هاک له ‌‌جێگای‬ ‫‌باوکی دانیشت‌‌و ماوه‌یه‌کی به‌بێ شه‌ڕو‬ ‫خوێن رشتن تێپه‌ڕاند‌‌و ل ‌ه به‌دبه‌ختییان‬ ‫ه��ه‌ر ل��ه‌و ک��ات��ه‌دا حکوومه‌تی ف��ارس‬ ‫به‌هێزبوو‌‌و ب ‌ه هۆی ئه‌و الوازییه‌ش‬ ‫که‌ل ‌ه حکوومه‌تی ماددا به‌دیهاتبوو‪ ،‬به‬ ‫‌سه‌رهه‌ڵدانی(کوروش= سیروس) یان‬ ‫که‌یخه‌سره‌و‪” ...‬‬ ‫ه���ه‌رچ���ه‌ن���د ک���ه‌ی���خ���ه‌س���ره‌و ب���ه ‌پێی‬ ‫‌ن��اوه‌ڕۆک��ی ‌ئاڤێستا ته‌نانه‌ت ناتوانێ‬ ‫هی ‌سه‌رده‌می ‌ماده‌کانیش ‌بێ‪ ،‬چونک ‌ه‬ ‫ئه‌وشای ‌ه هی سه‌ر ده‌می زه‌رده‌شته‌و‬ ‫زه‌رده‌شتیش به ‌شاهێدیی مێژوو هی‬ ‫‪ 6000‬ساڵ پێش ماده‌کان بووه‌‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌گه‌ر ب ‌ه ئه‌وی چواندنی ناویش بێ‬ ‫ئه‌و نووسه‌ران ‌ه ده‌ب��وو که‌یخه‌سره‌و‬ ‫ب ‌ه کیاکسار (ف��ره‌وه‌رت��ی��ش) بچوێنن‪،‬‬

‫ک ‌ه زۆر نیزیک‌تره‌و زۆرت��ری��ش به‌و‬ ‫ده‌چێت تا ک��ورۆش‪ .‬هه‌ر چه‌ند ‌ه ئه‌و‬ ‫کتێب ‌ه یه‌کێک ‌ه ل�� ‌ه ب��ه ‌نرخ‌ترینی ئه‌و‬ ‫کتێبانه‌ی ل��ه ‌س��ه‌ر م��ێ��ژووی ‌ک��ورد‬ ‫دیومن‪ ،‬ب��ه‌داخ��ه‌و ‌ه ئ��ه‌و ن��ووس��راوه‌ی‬ ‫محه‌مم ‌ه دئه‌مین زه‌ک���ی ب���ه‌گ‪ ،‬دوو‬ ‫خاڵی زۆر الوازی تێدا به‌دی ده‌کرێن‪:‬‬ ‫یه‌که‌م ــ ناوی ئاژده‌هاک بۆ ئیختوویگۆ‬ ‫ی م���اد‪ ،‬ک�� ‌ه هێندێک‬ ‫دوای��ی��ن ‌پ��ادش��ا ‌‬ ‫نووسه‌ری ده‌مارگرژی فارس که‌ڵکیان‬ ‫لێ وه‌رگرتوو ‌ه بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و پادشایه‌ی‬ ‫پێ‌‌بکه‌ن ب ‌ه زه‌ححاکی خوێنڕێژ‪ .‬ک ‌ه‬ ‫دیار ‌ه ئه‌و روانگه‌ی ‌ه زۆرتر ل ‌ه به‌رهه‌می‬ ‫مێژوونووسانی هه‌رمه‌نی هه‌ڵێنجراوه‌‪.‬‬ ‫ئ��ی��ح��س��ان ن����وری ل�� ‌ه (ت���اری���خ ریشة‬ ‫ن��ژادی ک��رد) ده‌ڵ��ێ‪“ :‬ڤیکتۆر النکلوا”‬ ‫نووسراوه‌کانی نووسه‌رانی ئه‌رمه‌نیی‬ ‫کۆ کردۆته‌وه‌و ده‌ڵێ “ب ‌ه ئه‌رمه‌نی ب ‌ه‬ ‫(مادی) ده‌ڵێن مارو له‌‌زمانی ئه‌رمه‌نیدا‬ ‫ب ‌ه پاشماوه‌کانی ئ��اژده‌ه��اک دوایین‬ ‫پادشای ماد ده‌ڵێن (ویشتا بازوونه‌ک)‬ ‫وات��ه ‌ه��ه‌ژدی��ه��ازاده‌ک��ان‪ ”.‬ــ ئ��ه‌و ناو ‌ه‬ ‫تاڕاده‌یه‌کیش پێده‌چێت له‌وه‌ڕا هاتبێ‌‪،‬‬ ‫ک ‌ه یۆنانییان ئیختوویگۆیان کردوو ‌ه ب ‌ه‬ ‫ئاستیاک‌‌و ئه‌و وشه‌یه‌ش به‌ئاژده‌هاک‬ ‫‌ده‌چێت‪ ،‬که‌وابوو بۆ ئیختوویگۆی پێ‬ ‫‌نه‌که‌ن ‌ه زه‌ححاکی خوێنڕێژ؟‌‌و کاوه‌ی‬ ‫کوردیشی پێ نه‌که‌ن ب ‌ه خائینی کورد؟‬ ‫دووه������ه‌م ـ���ـ راش���ک���اوان��� ‌ه ک����وروش‬ ‫ب�� ‌ه ک��ه‌ی��خ��ه‌س��ره‌و ن��او ده‌ب����ات‪ ،‬وه‌ه��ا‬


‫‪193‬‬

‫ک�� ‌ه ت��ه‌ن��ان��ه‌ت ل�� ‌ه م��ێ��ژوون��ووس��ێ��ک��ی‬ ‫ده‌م��ارگ��رژی ک��وروش ‌په‌رستی وه‌ک‬ ‫ذه‌ب��ی��ح‌‌ال��ل�� ‌ه م��ه‌ن��س��ووری��ش ب��ه ‌پێش‬ ‫ده‌ک��ه‌وێ��ت��ه‌وه‪ .‬ن��ووس��ه‌ر ‌ه فارسه‌که‌‪،‬‬ ‫ک��ات��ێ��ک ن�����اوی ک������وروش ده‌ب�����ات‌و‬ ‫ده‌ی���ه‌وێ���ت ب��ی��ک��ات ب�� ‌ه ک��ه‌ی��خ��ه‌س��ره‌و‬ ‫ن نایڵێ‌و النی‌که‌ ‌م‬ ‫ئ��اوا راس��ت‌و ره‌وا ‌‬ ‫ئ��ه‌وه‌ن��د ‌ه ئینسافی‌تێدا دێڵێته‌وه ‌ک ‌ه‬ ‫ن که‌یخه‌سره‌و‪ .‬‬ ‫بڵێت‪ :‬کوروش با بڵێی ‌‬ ‫سه‌یرتر ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه محه‌مم ‌ه دئه‌مین‬ ‫زه‌ک�����ی ب�����ه‌گ‪ ،‬ل���ه ‌‌الپ�������ه‌ڕه‌ی ‪96‬ی‬ ‫‌کتێبه‌که‌شیدا ‌ده‌ڵ��ێ‪ ... :‬له ‌سه‌رده‌می‬ ‫‌ئاژیده‌هاک‪ ،‬دوایین پادشای ‌ماد‪ ،‬ئه‌و‬ ‫حکوومه‌ت ‌ه له ‌‌ساڵی (‪550‬ی پ‪.‬ز) به‬ ‫س یا که‌یخه‌سره‌وی‬ ‫‌ده‌ستی سیروو ‌‬ ‫م��ه‌زن��ی‌پ��ارس��ی ل��ه‌‌ن���اوچ���وو‪ .‬پ��اش‬ ‫ی حکوومه‌تی ‌م��اد‪ ،‬ت��ه‌واوی‬ ‫رووخ��ان�� ‌‬ ‫ڵ‬ ‫ی کوردستان له‌گه‌ ‌‬ ‫سه‌ر زه‌مینه‌کان ‌‬ ‫ی ماده‌کان‬ ‫به‌شه‌کانی‌دیکه‌ی به‌رده‌ست ‌‬ ‫که‌وتن ‌ه به‌رده‌ستی فه‌رمانره‌وایانی‬ ‫ی‬ ‫هه‌خامه‌نشی ــ که‌یان‪ “....‬به‌اڵم دوای ‌‬ ‫ل ‌ه الپه‌ڕه‌ی ‪304‬ی کتێبه‌که‌ی دیوسیس‬ ‫ی��ان دیاکۆی کردۆت ‌ه که‌یقوباد‪ .‬به‌و‬ ‫وات���ای���ه‌ ت��ه‌ن��ان��ه‌ت ئ��ه‌گ��ه‌ر راس��ت��ی��ش‬ ‫بێت‪ ،‬ده‌بێت که‌یانییان ماد بن‌‪ .‬ئه‌دی‬ ‫ی‬ ‫هه‌خامه‌نشی‌و ماد‪ ،‬که ‌دوو نه‌ته‌وه‌ ‌‬ ‫ج��ی��ان‪ ،‬چ��ۆن ده‌ت��وان��ن ه��ه‌ردووک��ی��ان‬ ‫که‌یانی بن؟ ئ��ه‌وه‌و ژماره‌یه‌کی دیک ‌ه‬ ‫هه‌ڵه‌ی مێژوویی نیشان ده‌ده‌ن‪ ،‬که‬ ‫‌کتێبی له‌و بابه‌ته‌‪ ،‬له ‌سه‌ر مێژووی‬

‫کوردستان‪ ،‬ده‌بێت چه‌ند ‌ه ل ‌ه راستی‌و‬ ‫وردب��ی��ن��ی ب��ه ‌دوور ب���ن‪ ،‬ه��ه‌رچ��ه‌ن��د‬ ‫ب���ه‌ده‌س���ت���ی ن���ووس���ه‌ری ک��وردی��ش‬ ‫نووسراون‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه تێکدانی مێژووی‬ ‫ک���ورددا ته‌نانه‌ت ل�� ‌ه نه‌ته‌وه‌په‌رست ‌ه‬ ‫ت��ون��دڕه‌وه‌ک��ان��ی ف��ارس��ی��ش ب��ه ‌پێش‬ ‫که‌وتوونه‌وه‌‪.‬‬ ‫ج��ا بابزانین ک����وورۆش چ��ۆن بۆت ‌ه‬ ‫که‌یخه‌سره‌و‪:‬‬ ‫ک��ت��ێ��ب��ی(ت��اری��خ ده‌ه��زارس��ال��ة ای���ران) ‬ ‫ل��� ‌ه الپ�����ه‌ڕه‌ی ‪ 51‬دا ده‌ڵ���ێ���ت‪“ :‬ئ���ه‌و‬ ‫لێکۆڵه‌ره‌وانه‌ی ک ‌ه بنه‌ماڵه‌ی که‌یانی‌و‬ ‫هه‌خامه‌نشی به ‌یه‌ک ده‌زانن له ‌سه‌ر‬ ‫ئ��ه‌و ب���اوه‌ڕه‌ن‪ ،‬ک ‌ه که‌یخه‌سره‌و هه‌ر‬ ‫ئ���ه‌و ک���وورۆش���ه‌ی هه‌خامه‌نشییه‌‪،‬‬ ‫ئ��ه‌و بیره‌یان ل���ه‌وه‌ڕا بۆپه‌یدا ب��ووه‌‪،‬‬ ‫ک ‌ه چیرۆکی ژیانی ئ��ه‌وان‪ ،‬ئه‌گه‌ ‌ر به‬ ‫‌ت��ه‌واوی��ش ن��ا‪ ،‬الن��ی ک��ه‌م تا راده‌ی��ه‌ک‬ ‫وێک ده‌چێت‪:‬‬ ‫ی نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫‪ -1‬دایکی هه‌ردووکیان ه ‌‬ ‫ی که‌یخه‌سره‌و‬ ‫بێگانه‌ن‪ ،‬وات��� ‌ه دای��ک�� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ت��ووران��ی‌و دایک ‌‬ ‫کچی ئه‌فراسیاب ‌‬ ‫کوورۆش کچی پادشای ماد بووه‌‪.‬‬ ‫‪ -2‬هه‌ردووک پادشا دوور ل ‌ه باوکیان‬ ‫گه‌ور ‌ه ده‌بن‪ :‬که‌یخه‌سره‌و ل ‌ه ده‌رباری‬ ‫توورانییان‌و ک��وورۆش ل ‌ه ده‌رب��اری‬ ‫ماده‌کاندا‪.‬‬ ‫‪ -3‬ک���ه‌ی���خ���ه‌س���ره‌و پ�����اش ش����ه‌ڕی‬ ‫په‌یتاپه‌یتای توورانییه‌کان ل ‌ه ئێران‬ ‫ب���ه‌ده‌ر ده‌ن��ێ��ت‌‌و ک��وورۆش��ی��ش پاش‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪194‬‬

‫چه‌ند س��اڵ ش��ه‌ڕ ل�� ‌هگ��ه‌ڵ سه‌کاکان‪،‬‬ ‫ئه‌وان ل ‌ه ئێران ده‌رده‌کا‌ت‌و سنووری‬ ‫ئێران ده‌گه‌یه‌نێت ‌ه سه‌یحوون‌و ل ‌ه قه‌راغ‬ ‫ئه‌و چۆم ‌ه شارێک به‌ناوی کوورۆش‬ ‫سازده‌کات‪.‬‬ ‫‪ -4‬ه��ه‌ر وه‌ک چۆنیه‌تی ک��وژران��ی‬ ‫ک��ه‌ی��خ��ه‌س��ره‌وم��ان ل��ێ روون نییه‌‪،‬‬ ‫ئاگادارییه‌کی ته‌واویشمان له ‌سه‌ر‬ ‫مردنی کوورۆش نییه‌و مێژوونووسان‬ ‫له‌سه‌ری کۆک نین‪.‬‬ ‫‪ -5‬ئ������اوه‌زو زان����ای����ی‌‌و دادگ���ه‌ری���ی‬ ‫که‌یخه‌سره‌و له‌گه‌ڵ ئاقڵ‌و ته‌گبیر‌و‬ ‫الواز الواندنه‌وه‌ی کوورۆش پێکده‌چن‪ .‬‬ ‫ئایا هیچ به‌ڵگه‌یه‌ک ب��ۆ سه‌لماندنی‬ ‫شتێک‌له‌وه‌ی بێ ناوه‌ڕۆک‌تر ده‌بێت؟‬ ‫ هه‌رچه‌ند دایکی ه��ه‌ردووک��ی��ان له‬‫‌‌ن��ه‌ت��ه‌وه‌ی ب��اوک��ی��ان ن��ه‌ب��وون‪ ،‬ب��ه‌اڵم‬ ‫وه‌ک ‌ی��ه‌ک حیسابکردنی م��اده‌ک��ان‬ ‫ک�� ‌ه خ��اوه‌ن��ی راس��ت��ه‌ق��ی��ن��ه‌ی ئ��ێ��ران‌و‬ ‫دامه‌زرێنه‌ری یه‌که‌م پادشایی ئێران‌و‬ ‫بناغه‌دانه‌ری فه‌رهه‌نگی ئێران بوون‌و‬ ‫ب ‌ه ف��ه‌رم��ان��ڕه‌وای هه‌موو ئێران ــ ب ‌ه‬ ‫فار‌سه‌کانیشه‌و ‌ه ــ ناسراون نه‌ک وه‌ک‬ ‫داگیرکه‌ر‪.‬‬ ‫ی ماده‌کان ب ‌ه سه‌ر ئێراندا‬ ‫ ده‌سته‌اڵت ‌‬‫هه‌رماوه‌یه‌کی کورتی وه‌ک دوازده‬ ‫‌ساڵه‌ی ئه‌فراسیاب ن��ه‌ب��ووه‌‪ ،‬به‌ڵکوو‬ ‫زۆر درێژه‌ی کێشاوه‌و ب ‌ه پێچه‌وانه‌ی‬ ‫ت��ووران��ی��ی��ه‌ک��ان ه���ه‌ر ه���ی‌ زه‌م��ان��ی‬ ‫پادشایه‌ک ن��ه‌ب��وو ‌ه به‌ڵکوو چه‌ندین‬

‫پ��ادش��ای م��اد ل��ه‌ئ��ێ��ران��دا (ب��ه‌واڵت��ی‬ ‫پ��ارس�� ‌هک��ان��ی��ش��ه‌وه‌‌) ف��ه‌رم��ان��ڕه‌وای��ی��ان‬ ‫کردووه‌‪.‬‬ ‫ م���اده‌ک���ان وات���� ‌ه ت��ای��ف��ه‌ی دای��ک��ی‬‫ک���وورۆش ل��ه‌ه��ه‌م��وو م��ێ��ژوودا‌‌و ب ‌ه‬ ‫وته‌ی هه‌موو مێژوونووسان ب ‌ه ئێرانی‬ ‫ناسراون‌و هه‌رگیز ناوی داگیرکه‌ریان‬ ‫له‌سه‌ردانه‌نراوه‌‪ ،‬که‌چی توورانییه‌کان‬ ‫ت��ه‌ن��ی��ا ش��ای��ه‌ک��ی��ان ب���ۆ م��اوه‌ی��ه‌ک��ی‬ ‫ک���ورت ئ��ێ��ران��ی داگ���ی���رک���ردووه‌و له‬ ‫‌‌الی��ه‌ن ئێرانییانیشه‌و وه‌ک داگیرکه‌ر‬ ‫ره‌تێنراوه‌و ده‌رکراوه‌‪.‬‬ ‫ ه���ه‌ڵ���س���ه‌ن���گ���ان���دن���ی م���اده‌ک���ان���ی‬‫دام�����ه‌زرێ�����ن�����ه‌ری‌ئ�����ێ�����ران ل���ه‌گ���ه‌ڵ‬ ‫توورانییه‌کان‪ ،‬ک ‌ه هه‌میش ‌ه ب ‌ه دژی‬ ‫ئێران ناسراون ده‌لیلێکی ئه‌وه‌ند ‌ه بێ‬ ‫‌ناوه‌ڕۆکه‌‪ ،‬که ‌منداڵیش پێکه‌نینی پێی‬ ‫دێ‪ .‬به ‌بێگانه ‌ناسینی ماده‌کانیشم له‬ ‫‌‌الی��ه‌ن مێژوونوسانی ل��ه‌و چه‌شنه‌ی‬ ‫ف���ارس ل��ه‌ال س��ه‌ی��ر نییه‌‪ ،‬ه��ه‌ر وه‌ک‬ ‫یه‌که‌ ‌م جاریش‌نییه‌‪ .‬کورد ب ‌ه درێژایی‬ ‫مێژوو له ‌‌ئێراندا وه‌ک ‌بێگان ‌ه سه‌یری‬ ‫ک������راوه‌و وه‌ک ب��ێ��گ��ان��ه���ش ه��ه‌ڵ��س‌و‬ ‫که‌وتی له‌گه‌ڵدا ک���راوه‌‪ .‬ل��ه‌و ب��واره‌دا‬ ‫ئه‌وه‌ند ‌ه به‌ڵگه‌ی مێژوویی ‌ه��ه‌ن‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫باسکردنیان له‌و به‌شه‌دا ناگونجێ‌و‬ ‫له ‌‌جێی ‌خۆیدا ده‌چمه ‌سه‌ریان‪ .‬به‌اڵم‬ ‫یه‌کێک ل ‌ه نموونه‌کانی هه‌ر ئه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫ک ‌ه ک��وورۆش پاش ئ��ه‌وه‌ی ب ‌ه هێزی‬ ‫خائینانی ناوخۆی ماد هاته ‌سه‌رکار‌‌و‬


‫‪195‬‬

‫ی کوردی خسته ‌گۆڕه‌وه‌‪،‬‬ ‫سه‌ربه‌خۆی ‌‬ ‫هه‌رچه‌ند نه‌یوێرا میرانی ک��ورد له‬ ‫‌س��ه‌ر واڵته‌کانی خۆیان دانه‌نێته‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم هه‌ر وه‌ک له ‌‌دواییدا ده‌یبینین‪،‬‬ ‫س��ه‌رب��ه‌خ��ۆی��ی��ه‌ک��ی ن��ی��وه‌چ��ڵ��ی��ش��ی له‬ ‫‌‌ناوچه‌ی خۆیاندا پێ ره‌وا نه‌دیتن‌و‬ ‫چ��اوه‌دێ��ری پ��ارس��ی ل��ه‌س��ه‌ر دان��ا‌ن‪.‬‬ ‫داری���ووش���ی ه��ه‌خ��ام��ه‌ن��ش��ی ب���ه‌وه‌ش‬ ‫رانه‌وه‌ستاو میر ‌ه ماده‌کانی هه‌ر لێش‬ ‫‌خستن‪ ،‬وه‌ک ئه‌و ک��اره‌ی سه‌فه‌وی‌و‬ ‫قاجارو عوسمانی‌‌و ئاتاتورک‪ ،‬ده‌وری‬ ‫‪ 2500 - 2000‬ساڵ دواتر کردیان‪ .‬‬ ‫ڕاس��ت�� ‌ه ه����ه‌ردووک پ��ادش��ا دوور له‬ ‫‌‌باوکیان گ��ه‌وره‌ده‌ب��ن‪ ،‬ب��ه‌اڵم شێوه‌ی‬ ‫گ��ه‌وره‌ب��وون‌و ره‌وت��ی رووداوه‌ک��ان��ی‬ ‫په‌یوه‌ندیدار ب ‌ه باوکیان ئه‌وه‌ند ‌ه لێک‬ ‫دوورن ک ‌ه وێ��ک چواندنیان ب ‌ه هیچ‬ ‫فێڵ‌و داتاشین‌‌و راسته‌وپاسته‌کردنێک‬ ‫ناگونجێ‪:‬‬ ‫ باوکی ک��وورۆش ‪ -‬ئه‌گه‌ر قسه‌ی‬‫هێرۆدۆت ب ‌ه راست بزانین ‪ -‬ئێرانی‬ ‫بووه‌و ل ‌ه ماڵی‌خۆی‌و نیشتمانی خۆیدا‬ ‫(وات ‌ه واڵتی پارس) بۆت ‌ه فه‌رمانڕه‌واو‬ ‫پ��ه‌ن��اب��ه‌ر ن��ه‌ب��ووه‌و ل�� ‌ه ب��اوک��ی خۆی‬ ‫ن��ه‌ت��ۆراوه‌‌و نه‌چۆت ‌ه پاڵ نه‌ته‌وه‌یه‌کی‬ ‫ب��ێ��گ��ان��ه‌‪ ،‬ک��ه‌چ��ی س��ی��اوه‌ش��ی ب��اوک��ی‬ ‫که‌یخه‌سره‌و له ‌‌باوکی خۆی تۆراوه‌و‬ ‫په‌نای بردۆت ‌ه به‌ر پادشای تووران‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫بێگانه‌و دووژمنی له‌‌ئاشتی نه‌هاتووی‬ ‫ئێران‌و به ‌ته‌مای داگیرکردنی واڵتی‬

‫باوکی سیاوه‌ش بووه‌‪.‬‬ ‫ س��ی��اوه‌ش��ی ب��اوک��ی که‌یخه‌سره‌و‬‫ب ‌ه ده‌ستی بابی دایکی‌و ل ‌ه واڵتێکی‬ ‫بێگان ‌ه ده‌سته‌اڵتی ناوچه‌یه‌کی دوور ل ‌ه‬ ‫پارسی پێ سپێردراوه‌‪.‬‬ ‫ی ک����وورۆش ف��ه‌رم��ان��ڕه‌وای‬ ‫ ب��اوک�� ‌‬‫ی‬ ‫ی شوێنێک ‌‬ ‫پارسیش ‌ب��ووه‌‪ ،‬ن��ه‌ک ه ‌‬ ‫دوور ل ‌ه نیشتمانی‌خۆی‌و ته‌نانه‌ت به‬ ‫‌یارمه‌تیی‌کو‌ڕه‌که‌ی له‌‌دژی خه‌زووری‬ ‫خ��ۆی (ئ��ه‌گ��ه‌ر قسه‌ی ه��ێ��رۆدۆت ب ‌ه‬ ‫راس��ت دانێین‪ ،‬پادشای م��اد) پیالنی‬ ‫گێڕاوه‌‪....‬‬ ‫ ب��اوک��ی ک��ه‌ی��خ��ه‌س��ره‌و ب�� ‌ه ده‌ستی‬‫خ�����ه‌زووری خ���ۆی ک�����وژراوه‌‪ ،‬ب��ه‌اڵم‬ ‫باوکی کوورۆش زیندوو بووه‌‌و که‌س‬ ‫ته‌مای کوشتنیی تێدا نه‌بووه‌‪.‬‬ ‫ که‌یخه‌سره‌و بوتخانه‌ی بوتپه‌رستانی‬‫ل�� ‌ه ک��ه‌ن��اری گۆلی چیچێست وێ��ران‬ ‫ک���ردووه‌‪ ،‬ئ��ه‌و وه‌ک مه‌زداپه‌رستێک‬ ‫دژی چه‌ند خوا په‌رستی‌‌و بوتپه‌رستی‬ ‫بووه‌‪ .‬که‌چی کوورۆش دژایه‌تیی هیچ‬ ‫ئوولێکی ن���ه‌ده‌ک���ردووه‌‌و ن��ه‌ک هه‌ر‬ ‫بوتخانه‌ی وێ��ران نه‌ده‌کردن‪ ،‬به‌ڵکوو‬ ‫ب��ه ‌وت���ه‌ی م��ێ��ژوون��ووس��ان ته‌نانه‌ت‬ ‫هه‌ر شوێنێکی ده‌گ��رت بوتخانه‌کانی‬ ‫ب��ۆ ده‌پ��اراس��ت��ن‪ ،‬ت��ه‌ن��ا‌ن��ه‌ت ب��ه داب��ی‬ ‫خ��ۆی��ان ن��وێ��ژی��ش��ی ت��ێ��دا ده‌ک����ردن‌‌و‬ ‫ئه‌گه‌ر وێرانیش بووبان بۆی ئاوه‌دان‬ ‫ده‌کردنه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪ -‬ک���������ه‌ی���������خ���������ه‌س���������ره‌و ه����ی‬


‫طؤظار َيكى رؤشنبيريي سياسيي طشتيية‬ ‫‪196‬‬

‫ی بووه‌‪،‬‬ ‫سه‌رده‌می‌زه‌رده‌شت‌‌و پشتیوان ‌‬ ‫ت‬ ‫به‌اڵم کوورۆش زۆر دوای‌زه‌رده‌ش ‌‬ ‫بووه‌و زه‌رده‌شتی هه‌رنه‌شدیوه‌‪.‬‬ ‫ ب��اوک‌و باپیری ک��وورۆش پادشای‬‫ن‬ ‫چووک ‌ه بوون ک ‌ه هه‌ر ناوچه‌ی خۆیا ‌‬ ‫ئ��ه‌وی��ش ل��ه‌‌ژێ���ر ده‌س��ت��ی پ��ادش��ای‬ ‫گ���ه‌وره‌ت���ردا ل�� ‌ه ب���ه‌ر ده‌س��ت��داب��ووه‌و‬ ‫هیچکامیان ده‌س��ت��ی��ان ل��ه ‌‌دوورت���ر‬ ‫ی خ��ۆی��ان ن��ه‌ڕۆی��ش��ت��ووه‌و‬ ‫ل�� ‌ه ن��اوچ��ه‌ ‌‬ ‫پادشای هه‌مووئێران‌نه‌بوون‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫که‌یخه‌سره‌و ب��اب‌و باپیری بابیشی‬ ‫پ��ادش��ای گ����ه‌وره‌و س��ه‌رب��ه‌خ��ۆو هی‬ ‫ه��ه‌م��وو ئ��ێ��ران ب���وون ن��ه‌ک ه��ه‌ر هی‬ ‫ناوچه‌یه‌ک‪.‬‬ ‫ن‬ ‫ ده‌ل��ی��ل��ی ‪3‬و‪4‬و‪ 5‬ئ��ه‌وه‌ن��ده ‌الواز ‌‬‫ک ‌ه هه‌ر بۆ ره‌دک��ردن��ه‌وه‌ش نابن‪ ،‬به‬ ‫‌ه���ه‌زاران پ��ادش��ای ب�� ‌ه هێز ل��ه ‌‌دنیادا‬ ‫هه‌ن‪ ،‬که ‌دوژمنانیان له ‌‌واڵتی ‌خۆیان‬ ‫وه‌ده‌رن���اوه‌و زۆر پێش کوورۆشیش‬ ‫ی پادشای ماد نه‌ینه‌وای‬ ‫هووه‌خشته‌ره‌ ‌‬ ‫گ��رت‌و ب��ه‌اڵی ئاشووری داگیرکه‌ری‬ ‫بۆ هه‌میش ‌ه له‌سه‌ر خه‌ڵکی ئێران که‌م‬ ‫ک���رده‌وه‌‪ .‬روون نه‌بوونی چۆنیه‌تی‬ ‫مردنی دووکه‌سیش به‌ڵگه‌یه‌ک نیی ‌ه‬ ‫بۆ یه‌کبوونیان‌و خۆ بۆ وێکچوونی‬ ‫ره‌ف��ت��ارو ئ���اوه‌زی دووک��ه‌س��ی��ش‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫پێوانه‌یه‌کی به‌رچاو ل ‌ه گۆڕێدا نییه‌و‬ ‫ل ‌ه ئه‌ندازه ‌گرتن نایه‌‪ ،‬ئیدی هه‌ر بۆ‬ ‫باسکردنیش نابێت‪.‬‬ ‫پ����اش����ان ن�����ووس�����ه‌ری (ت����اری����خ د ‌ه‬

‫ه��زارس��ال��ه‌) ه��ه‌ر ل��ه‌وێ��دا ل��ه‌س��ه‌ری‬ ‫ده‌ڕواو ده‌ڵ��ێ‪“:‬ن��ول��دک�� ‌ه ‪”Noldeke‬‬ ‫ب�� ‌ه راش���ک���اوی دان ب�� ‌ه حایشاندنی‬ ‫یه‌کبوونی هه‌خامه‌نشی‌و که‌یانییاندا‬ ‫ناهێنێ‌و ره‌ن��گ�� ‌ه ب�� ‌ه هه‌ڵسه‌نگاندنی‬ ‫ئه‌فراسیاب‌و ئاستیاک‪ ،‬ک���وور‌ۆش‌و‬ ‫ی‬ ‫که‌یخه‌سره‌و‌‌و هارپاگووس‌و پیران ‌‬ ‫وه‌یس ‌ه له ‌‌ڕاستیدا ویستبێتی پاساو‬ ‫بۆ حایشاندنه‌کانی هێرتێل (‪)Hertel‬‬ ‫و هێرتسفێلد (‪ )Hertzfeld‬بێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم لێکۆڵینه‌وه‌کانی کریستین سێن‬ ‫(‪‌‌)Keristensen‬و ره‌خنه‌کانی وی له‬ ‫‌سه‌ر هێرتێل‌و هێرتسفێلد تا راده‌یه‌کی‬ ‫جێگای په‌سه‌ند حایشاندنی یه‌کبوونی‬ ‫ک��ه‌ی��ان��ی��ی��ان‌و ه��ه‌خ��ام�� ‌هن��ش��ی��ی��ان ره‌د‬ ‫ده‌کاته‌وه‌و ئه‌و دووان ‌ه ب ‌ه ته‌واوی لێک‬ ‫جیا ده‌کاته‌وه‌‪ .‬‬ ‫ل���ه ب���ی���رم‌ن��ی��ی�� ‌ه ل���ه‌‌ک��وردت��ی��ڤ��ی یا‬ ‫ته‌له‌فیزیۆنی‌کوردستاندا وتووێژیان‬ ‫له‌گه‌ڵ مامۆستایه‌کی ک��وردی مێژوو‬ ‫ده‌ک���رد‪ .‬هێندێک له ‌قسه‌کانی ده‌ری‬ ‫ده‌خست ناو براو ئه‌وه‌ی زۆر که‌می‬ ‫ل��ه ‌س��ه‌ر ده‌زان��ێ��ت م��ێ��ژووی کۆنه‌و‬ ‫ت��ه‌ن��ان��ه‌ت ل��ه‌ م��ێ��ژووی س��ه‌رده‌م��ی��ش‬ ‫ئاگادارییه‌کی له ‌‌قه‌ده‌ر خوێنده‌واریی‬ ‫خۆی نییه‌‪ .‬ئه‌و کابرای ‌ه رایه‌کی زۆر‬ ‫سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ی هه‌بوو‪ .‬پێی وابوو‬ ‫کاو ‌ه چونک ‌ه له ‌‌ئیسفه‌هان بوو ‌ه کورد‬ ‫نییه‌‪ .‬ئ��ه‌و م��ێ��ژووزان�� ‌ه ه��ه‌ر نازانێت‪،‬‬ ‫ک ‌ه ئیسفه‌هان ل ‌ه زه‌مانی حکوومه‌تی‬


‫‪197‬‬

‫م��اده‌ک��ان��دا س��ن��ووری الی خ��وارووی‬ ‫واڵت���ی م��اد ب���ووه ئێستاش ه��ه‌ر له‬ ‫‌‌شوێنێکی زۆر نیزیک له ‌ئیسفه‌هان‬ ‫شارێک ب ‌ه ناوی شاری کو‌رد (شهر‬ ‫ی له ‌‌جێی خۆیدا‬ ‫ک��رد) هه‌یه‌‪ ،‬ک ‌ه دوا ‌‬ ‫باسی ده‌ک��ه‌م‪ ،‬ئه‌گه‌ر واش��ی دانێین‪،‬‬ ‫ک�� ‌ه ئیسفه‌‌هان ل��ه ‌س��ه‌ر خ��اک��ی ماد‬ ‫نه‌بوو بێت‌‪ ،‬ئ��ه‌وه‌ن��د ‌ه له ‌‌کوردستان‬ ‫نیزیک ب��ووه‌‪ ،‬ک ‌ه وه‌ستایه‌کی ده‌ست‬ ‫ره‌نگینی کور ‌د کاوه ‌بێت به ‌ئاسانی‬ ‫بگونجێ بچێت له‌وێ پیشه‌که‌ی خۆی‬ ‫ب��خ��ات�� ‌ه خ��زم��ه‌ت��ی خ��ه‌ڵ��ک��ی‌‌و ئ���ه‌وه‌ش‬ ‫ک���اوه‌ ل�� ‌ه ک��وردب��وون��ی ن��اش��وات��ه‌وه‌‪.‬‬ ‫تاز ‌ه ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی باسی بوونی‬ ‫‌کاو ‌ه له ‌‌ئیسفه‌هانیش ده‌ک��ه‌ن‪ ،‬ده‌ڵێن‬ ‫ک��او ‌ه ئاسنگه‌رێکی خه‌ڵکی یه‌کێک ل ‌ه‬ ‫گونده‌کانی ده‌وری ئیسفه‌هان بووه‌‬ ‫ی ش��اره‌ک��ه‌‪ .‬عه‌بدولعه‌زیمی‬ ‫ن��ه‌ک ه�� ‌‬ ‫ره‌زایی ل ‌ه کتێبی (تاریخ د ‌ه هزارسالة‬ ‫ای��ران)دا ل ‌ه زمان ته‌به‌ری را ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫“‪ ..‬له‌و کاته‌دا ل ‌ه ئیسفه‌هان پیاوێک‬ ‫هه‌بوو ‌ه ب ‌ه ن��اوی ک��اوه‌‪ ،‬ک ‌ه ئاسنگه‌ر‬ ‫بوو‌و ل ‌ه گوندێک ده‌ژیا‪ ”...‬‬ ‫ئ����ه‌و م��ام��ۆس��ت��ا ک������ورده‌ی م��ێ��ژوو‬ ‫ئه‌فسان ‌ه وه‌ک بناغه‌ی مێژووی کۆن‬ ‫ره‌دده‌ک����ات����ه‌وه‌و ده‌ل��ی��ل��ه‌ک��ه‌ش ب��ه‌و ‌ه‬ ‫دێنێته‌وه‌‪ ،‬ک ‌ه هۆشه‌نگ ‪ 1000‬ساڵ‬ ‫پاشایه‌تیی کردووه‌و مرۆڤ ناتوانێت‬ ‫ه��ه‌زار ساڵ بژی‪ .‬له‌و ‌ه ئاگادار نییه‌‪،‬‬ ‫ک ‌ه زۆرجار کاتێک باسی ‪ 1000‬ساڵ‬

‫ده‌س��ت��ه‌اڵت��ی هۆشه‌نگ ی��ان زو‌ح��اک‬ ‫‌و‪ ...‬دێت ‌ه گ���ۆڕێ‪ ،‬ئ��ه‌و م��او ‌ه دوورو‬ ‫درێ�����ژ ‌ه ن��ات��وان��ێ ت��ه‌م��ه‌ن��ی که‌سێک‬ ‫بێت ب��ه‌اڵم زۆر پێیده‌چی نوێنه‌ری‬ ‫چاخێکی دوورو درێژی خۆشی (وه‌ک‬ ‫ه��ۆش��ه‌ن��گ‪ ،‬ک��ه‌ ده‌ت��وان��ێ��ت ده‌وران����ی‬ ‫ده‌سته‌اڵتی گووتییه‌کان بێ) یا سته‌م‌و‬ ‫خوێنڕێژی (وه‌ک زوحاک‪ ،‬ک ‌ه زۆرتر‬ ‫ب ‌ه زه‌مانی ده‌سته‌اڵتی ئاشوورییه‌کان‬ ‫ده‌چ��ێ��ت)‪ .‬ئه‌گه‌ر ئ��ه‌وه‌ی ب ‌ه به‌رچاو‬ ‫بگرین‌‪ ،‬ک�� ‌ه زۆر ل��ه ‌‌گ��ه‌الن مێژووی‬ ‫‌دێرینی ‌خ��ۆی��ان ه��ه‌ر ل��ه‌و چیرۆک‌و‬ ‫ئه‌فسانانه ساغکردۆته‌وه‌و ته‌نانه‌ت‬ ‫ئه‌گه‌ر سه‌رنج ‌بده‌ین ‌ه نووسراوه‌کانی‬ ‫م����ێ����ژوون����ووس����ان����ی ‌ک����ۆن����ی وه‌ک‬ ‫هێرۆدۆتیش ‌‪ -‬ک ‌ه ب ‌ه باوکی مێژوو‬ ‫ناسراو ‌ه ‪ -‬یا ئه‌و به‌رده‌نووسانه‌ی‬ ‫کراون ب ‌ه بناغه‌ی مێژووش دنیایه‌ک‬ ‫ئه‌فسانه‌و شتی به ‌دوور ل ‌ه ئاوه‌زیان‬ ‫تێدا ده‌بینینه‌وه‌‪ .‬نه‌ک هه‌ر ئه‌وانه‌ی