Page 1

ΛΤΚΕΙΑΚΕ΢ ΣΑΞΕΙ΢ ΜΕΘΑΝΩΝ

ΕΡΕΤΝΗΣΙΚΗ ΕΡΓΑ΢ΙΑ Α΄ ΛΤΚΕΙΟΤ Β΄ ΣΕΣΡΑΜΗΝΟ 2012-13 ΘΕΜΑ: Πολιτικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης του Μεσοπολέμου: Φασισμός και ναζισμός

Τπεύθυνη καθηγήτρια: Μαρία Σσακίρη, ΠΕ02


ΠΡΟΛΟΓΟ΢ Η εργασία μας για το Α΄ Σετράμηνο είχε ως θέμα την οικονομική κρίση του Μεσοπολέμου και τις κοινωνικές και πολιτισμικές διαστάσεις της. ΢το Β΄ τετράμηνο αποφασίσαμε να επεκτείνουμε το θέμα στις πολιτικές επιπτώσεις της κρίσης, που ήταν η άνοδος του φασισμού και του ναζισμού. Εργαστήκαμε σε δύο ομάδες. Αντικείμενο έρευνας της πρώτης ομάδας ήταν οι συνθήκες της ανόδου του φασισμού/ναζισμού, καθώς και η ιδεολογία και οι πρακτικές του ναζιστικού καθεστώτος. Η δεύτερη ομάδα ασχολήθηκε με το θέμα «ναζισμός και κουλτούρα» και ειδικότερα με τη στάση του καθεστώτος απέναντι στους διανοουμένους και τα πρωτοπόρα καλλιτεχνικά ρεύματα.


ΠΕΡΙΕΦΟΜΕΝΑ Α΄ ΜΕΡΟ΢ Υασισμός και ναζισμός: Ιστορία, ιδεολογία και πρακτικές 1. Η άνοδος του φασισμού

5

2. Ο Ναζισμός στη Γερμανία

6

α. Σο ναζιστικό κόμμα

6

β. Η ναζιστική ιδεολογία και η προπαγάνδα

7

γ. Η χιτλερική νεολαία

8

δ. Η οικονομική πολιτική των Ναζί

9

ε. Σο Ολοκαύτωμα (Shoa) 3. Η Κατοχή στην Ελλάδα

10 11

α. Σο κατοχικό καθεστώς

11

β. Οι οικονομικές επιπτώσεις της Κατοχής

12

γ. Η ελληνοεβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης και

13

η εφαρμογή της «Σελικής Λύσης» στην Ελλάδα Βιβλιογραφία – Πηγές

14

Β΄ΜΕΡΟ΢ Ναζισμός και κουλτούρα 1. Ο πολιτισμός στη Γερμανία πριν την άνοδο

16

των Ναζί στην εξουσία 2. Η άνοδος των Ναζί στην εξουσία: λογοκρισία

16

και διώξεις ανθρώπων του πνεύματος α. Η εκφυλισμένη τέχνη

17

β. Καλλιτεχνικά κινήματα που χαρακτηρίστηκαν ως εκφυλισμένα

19

3. Η αισθητική των ναζί

22

4. Σρόμος και αθλιότητα του τρίτου Ράιχ

23

Βιβλιογραφία – Πηγές

24

Επίλογος

25


Α΄ ΜΕΡΟ΢ Φασισμός και ναζισμός: Ιστορία, ιδεολογία και πρακτικές

Ομάδα Εργασίας: Μαρίνα Λάμπρου Αλεξάνδρα Μενιέ Αναστασία Μπράντσοου Κωνσταντίνος Υλαμπούρης


1. Η άνοδος του φασισμού Σην εποχή του μεσοπολέμου, η βαθύτατη οικονομική και κοινωνική κρίση των ευρωπαϊκών χωρών, που κορυφώθηκε λόγω των επιπτώσεων του μεγάλου κραχ του 1929, έφερε τη γέννηση ενός νέου πολιτικού φαινομένου, του φασισμού. Ονομάστηκε έτσι στην Ιταλία από το «Εθνικό Υασιστικό κόμμα» του Μπενίτο Μουσολίνι. Ο Μουσολίνι, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο μετατρέπεται σε ακραίο εθνικιστή. ΢τρέφεται κατά του σοσιαλισμού, αλλά και του καπιταλισμού. Εκμεταλλευόμενος την οικονομική και κοινωνική κρίση της Ιταλίας μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και κατακρίνοντας την ανικανότητα των φιλελεύθερων κυβερνήσεων της Ιταλίας επιζητούσε ένα δυναμικό καθεστώς που θα αναστήλωνε το κράτος και θα του προσέδιδε μεγαλείο. Με αυτές τις αρχές ιδρύει τον πρώτο «Ιταλικό δεσμό πάλης», με μέλη ετερόκλητα στοιχεία. Σο 1920 το φασιστικό κίνημα αναδιοργανώνεται και στρέφεται κατά των εργατικών σωματείων και των απεργιών, κατά των σοσιαλιστών, κομμουνιστών και κομμάτων της αριστεράς. Σο φασιστικό κόμμα ενισχύεται από μεγαλογαιοκτήμονες και μεγαλοβιομήχανους, συγκαλυμμένα από τους αρχηγούς του στρατού και της αστυνομίας, και ασκεί πολιτική τρομοκρατίας. Σο 1922 ο Μουσολίνι με μερικές χιλιάδες οπαδούς του κάνουν τη λεγόμενη «πορεία προς τη Ρώμη». Ο βασιλιάς Βίκτωρ Εμμανουήλ τον ορίζει πρωθυπουργό. Η φασιστική Ιταλία έχει γίνει πλέον μονοκομματικό, ολοκληρωτικό κράτος. Ο αρχηγός (ντούτσε) επιβάλλει τον έλεγχο της νεολαίας με υποχρεωτική ένταξη σε οργανώσεις, χρησιμοποιεί για προπαγάνδα υπέρ του καθεστώτος το ραδιόφωνο και τον τύπο, που λογοκρίνονται. Σα εργατικά συνδικάτα καταργούνται και αντικαθίστανται από μικτά συμβούλια εργαζομένων και εργοδοτών ελεγχόμενα από το μόνο νόμιμο κόμμα, το φασιστικό.

5


2. Ο Ναζισμός στη Γερμανία

α. Σο ναζιστικό κόμμα Ο Ναζισμός ή Εθνικοσοσιαλισμός ήταν μια ιδεολογία που δημιουργήθηκε και αναπτύχθηκε από το Ναζιστικό Κόμμα στη Γερμανία. Ιδρύθηκε από στοιχεία του ακροδεξιού γερμανικού εθνικιστικού κινήματος και από αντικομμουνιστικές παραστρατιωτικές ομάδες που δημιουργήθηκαν μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο για να αντιταχθούν στους κομμουνιστές επαναστάτες. Ιδρυτής του ναζιστικού κόμματος ήταν ο Αδόλφος Φίτλερ, γιος αυστριακού τελωνειακού υπαλλήλου και ορφανός από την εφηβεία. Σο 1919, και αφού είχε πολεμήσει στον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, ο Φίτλερ εισήλθε στο γερμανικό εργατικό κόμμα. Σο 1921 έγινε αρχηγός του κόμματος και το μετονόμασε σε εθνικοσοσιαλιστικό (ναζιστικό) κόμμα. Σο 1923 οργάνωσε αποτυχημένο 6


πραξικόπημα για να ανατρέψει τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Καταδικάστηκε σε 5 χρόνια φυλάκιση, αλλά αποφυλακίστηκε τον επόμενο χρόνο. Η ρητορική του ικανότητα, η απολυταρχική του ηγεσία και η απαίτηση για τυφλή υποταγή των μελών του κόμματος, δημιούργησαν έναν πυρήνα φανατικών οπαδών έτοιμων για τα πάντα. Ήδη, πριν την παγκόσμια οικονομική κρίση, το ναζιστικό κόμμα είχε εξαπλωθεί σε όλη τη γερμανική επικράτεια. Σο 1925 τα μέλη ήταν λίγες χιλιάδες. Ο αριθμός τους αυξήθηκε το 1928 σε 70.000, ενώ το 1929 είχε φτάσει τις 120.000. β. Η ναζιστική ιδεολογία και η προπαγάνδα ΢το επίκεντρο της ναζιστικής ιδεολογίας ήταν η ανωτερότητα και η καθαρότητα της «Άριας φυλής». Οι Ναζί θεωρούσαν τους Εβραίους αιτία όλων των κακών, συνδέοντας τους με πολιτικές ιδέες που έβλεπαν ως εχθρικές, όπως η δημοκρατία, ο συνδικαλισμός, ο διαφωτισμός, ο φιλελευθερισμός και ο μαρξισμός. Η προπαγάνδα έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στη Ναζιστική Γερμανία. Ο πρωτεργάτης της, Τπουργός Προπαγάνδας και Διαφωτισμού Γιοζεφ Γκεμπελς τη χρησιμοποίησε με επιστημονικό τρόπο, σε συνδυασμό με την άσκηση έντονης λογοκρισίας. Ο Γκέμπελς και οι συνεργάτες του χρησιμοποίησαν για τους σκοπούς τους κάθε διαθέσιμο μέσο της εποχής: Έντυπα, ειδικές εκδόσεις φυλλαδίων, αφίσες, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο. Σο Ναζιστικό Κόμμα καλλιέργησε με κάθε δυνατό τρόπο τον έντονο αντισημιτισμό που το διέπνεε, αποκρύπτοντας παράλληλα από την ευρεία μάζα του πληθυσμού τις αποτρόπαιες μεθόδους που χρησιμοποιούσε για την εξολόθρευση των Εβραίων, των Ρομά και των ομοφυλόφιλων. Oι εντυπωσιακές πορείες των S.A. και των S.S., οι άριστα σκηνοθετημένες εθνικοσοσιαλιστικές διαδηλώσεις 7


και γιορτές ενθουσίαζαν στην αρχή πολλούς ανθρώπους, καθώς σφυρηλατούσαν την κοινωνικότητα και την αλληλεγγύη. H στρατιωτική μουσική και μια θάλασσα από σημαίες με τον αγκυλωτό σταυρό ανέδιδαν μια μεγαλοπρέπεια που θύμιζε θρησκευτικές γιορτές. Οι νέες ευκαιρίες δράσης που πρόσφεραν οι Nαζί ειδικά στους απλούς ανθρώπους στις διάφορες οργανώσεις του κόμματος, τους δημιουργούσε την αίσθηση ότι τους έπαιρναν στα σοβαρά και είχαν μια αξία στην κοινωνία. Mε την ανάληψη ενός αξιώματος στις οργανώσεις του Nαζιστικού Kόμματος μπορούσε κάποιος να βελτιώσει την κοινωνική του θέση. H κομματική στολή είχε βαρύνουσα σημασία και άνοιγε πολλούς δρόμους για μια γρήγορη και πρωτόγνωρη κοινωνική άνοδο. H υποχρεωτική εισαγωγή του χιτλερικού χαιρετισμού στις υπηρεσίες, τις επιχειρήσεις και τα σχολεία αποτέλεσε καίριο πλήγμα κατά της ιδιωτικής ελευθερίας των πολιτών. H ιδιωτική ζωή και η δημόσια παρουσία του κάθε πολίτη βρίσκονταν υπό διαρκή και στενή παρακολούθηση από τους εκπροσώπους του καθεστώτος. γ. Η χιτλερική νεολαία Η Νεολαία Φίτλερ ή Φιτλερική Νεολαία, ήταν η παρα-στρατιωτική οργάνωση νεολαίας του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος. Έδρασε απο το 1922 ως το 1945.Η Φιτλερική Νεολαία υπήρξε η δεύτερη παλαιότερη ναζιστική παραστρατιωτική οργάνωση, αφού ιδρύθηκε μόλις ένα χρόνο μετά από την αντίστοιχη οργάνωση για ενήλικες, τα Σάγματα Εφόδου. H Xιτλερική Nεολαία, η οποία το 1933 – μετά την άνοδο του Xίτλερ στην εξουσία – γιγαντώθηκε και έφτασε να αριθμεί 3,5 εκατομμύρια μέλη, συνιστούσε μια ελκυστική εναλλακτική πρόταση απέναντι στον κόσμο των ενηλίκων. H βασική αποστολή της ήταν να διαπαιδαγωγήσει τη νεολαία σύμφωνα με τα εθνικοσοσιαλιστικά ιδεώδη και να εξασφαλίσει ότι οι νέοι θα υπηρετούσαν άκριτα το ναζιστικό κράτος. Tο 1936 η Xιτλερική Nεολαία ανακηρύχθηκε Nεολαία του Kράτους και από το 1939 η ένταξη και η προσφορά υπηρεσιών σε αυτήν έγινε υποχρεωτική. H αυξανόμενη στρατικοποίηση των εκδηλώσεων και η φανερή προετοιμασία των νέων για τον πόλεμο είχε ως αποτέλεσμα, όλο και περισσότεροι νέοι να δυσανασχετούν με τις υποχρεώσεις στο πλαίσιο της οργάνωσης, χωρίς όμως να προβάλλουν καμιά ουσιαστική αντίσταση. 8


δ. Η οικονομική πολιτική των Ναζί Αρχικά οι ναζί τάχθηκαν ενάντια στις μεγάλες επιχειρήσεις, τον καπιταλισμό και την αστική ιδεολογία. ΢τις αρχές του ‘30 οι αρχές αυτές υποβαθμίστηκαν, προκειμένου να αποκτήσουν την εύνοια των βιομηχάνων. Όταν ο Φίτλερ ανέλαβε την εξουσία, είχε υπόψη του μια οικονομική πολιτική κινούμενη σε δύο άξονες: Σην ταχεία ανάνηψη της οικονομίας της Γερμανίας από τις συνέπειες της διεθνούς οικονομικής κρίσης του 1929 και την ανάπτυξη της οικονομίας σε τέτοια επίπεδα, ώστε να είναι δυνατή η κυριαρχία του Ράιχ σε παγκόσμιο επίπεδο. Η οικονομικά άρχουσα τάξη υποστήριξε εξ αρχής τον Φίτλερ. Οι ιδιοκτήτες βαρέων βιομηχανιών, φοβούμενοι την οικονομική ύφεση, στην οποία είχε περιπλέξει τη χώρα η Δημοκρατία της Βαϊμάρης, δεν έφεραν κανένα εμπόδιο στην άνοδο των Ναζιστών στην εξουσία. Η αμοιβαία υποστήριξη κεφαλαίου και Ναζί οδήγησε σε οικονομική ανάκαμψη με τη μείωση της ανεργίας, που μάστιζε τη Γερμανία της Δημοκρατίας. Ως αποτέλεσμα, το ΑΕΠ της χώρας ανέβηκε από τα 59,1 δις. μάρκα το 1933 στα 129 δις. μάρκα το 1939. Σα εκατοντάδες δημόσια έργα και οι νέες βιομηχανίες μετάλλων και άλλων υλών, απαραίτητων για τη δημιουργία οπλοστασίου. έχουν ως αποτέλεσμα την εξάλειψη της ανεργίας. Ωστόσο, σε πραγματικές τιμές, οι μισθοί των εργαζομένων μειώνονται. Αυτό οδηγεί τον υπουργό Οικονομικών Γκέρινγκ στο να λάβει ένα ακόμη μέτρο: Σον απόλυτο κρατικό έλεγχο τόσο στις τιμές όσο και στους μισθούς. Όποιος παραβαίνει τα θεσπισμένα όρια εγκλείεται σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Καταργούνται (φυσικά) τα εργατικά συνδικάτα, απαγορεύεται το συνδικαλίζεσθαι καθώς και η παραίτηση: Ο Γκέρινγκ καθιερώνει το σύστημα των βιβλιαρίων εργασίας και ο εργαζόμενος δεν βρίσκει εργασία (ή, ανάλογα, διώκεται) αν σε αυτό δεν αναγράφεται η συγκατάθεση του προηγούμενου εργοδότη για την αποχώρησή του. Δημιουργείται, επίσης, ένας ειδικός φορέας, το Γερμανικό Μέτωπο Εργασίας (Deutsche Arbeitsfront, DAF), το οποίο ελέγχει τους εργαζόμενους, αντικαθιστώντας τις συνδικαλιστικές τους 9


οργανώσεις. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η γερμανική οικονομία μετατρέπεται εξ ολοκλήρου σε πολεμική.

ε. Σο Ολοκαύτωμα (Shoa) Σο Ολοκαύτωμα ήταν η συστηματική, προγραμματική, και κρατική πολιτική πρακτική διώξεων και εξόντωσης περίπου έξι εκατομμυρίων Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς και τους συνεργάτες του. Η λέξη της Αγγλικής «Holocaust» προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ολοκαύτωμα» και σημαίνει κυριολεκτικά «πλήρως καμμένη προσφορά θυσίας» σε θεό. Οι Ναζί, οι οποίοι ανέλαβαν την εξουσία στη Γερμανία τον Ιανουάριο του 1933, πίστευαν ότι οι Γερμανοί ήταν «φυλετικά ανώτεροι» και ότι οι Εβραίοι, που θεωρούνταν «κατώτεροι» αποτελούσαν μια εξωτερική απειλή για την επινοημένη γερμανική φυλετική κοινότητα.

Oι διώξεις κατά των Eβραίων άρχισαν επίσημα τον ΢επτέμβριο του 1935 με τη θέσπιση των Nόμων της Nυρεμβέργης, βάσει των οποίων οι Eβραίοι στερούνταν τα πολιτικά τους δικαιώματα. Tα επόμενα 4 χρόνια δημεύθηκαν οι περιουσίες τους στο πλαίσιο ενός προγράμματος «Aριοποίησης» και υποβλήθηκαν σε μια σειρά επαγγελματικών και κοινωνικών διακρίσεων και απαγορεύσεων· τότε ο μισός εβραϊκός πληθυσμός της Γερμανίας μετανάστευσε. Mε την έναρξη του πολέμου εκατομμύρια Πολωνοεβραίοι 10


περιήλθαν υπό γερμανικό έλεγχο, ενώ η μετανάστευση αποκλείστηκε ως δυνατότητα λόγω του αποκλεισμού της Γερμανίας από τους συμμάχους. Tο ναζιστικό καθεστώς εφάρμοσε πολιτική απομόνωσης έναντι των Eβραίων και των λοιπών «ακοινωνικών» στοιχείων, συλλαμβάνοντάς τους και στέλνοντάς τους σε γκέτο χωρίς επαρκή τροφή και ιατρική περίθαλψη. H θριαμβευτική πορεία των χιτλερικών στρατευμάτων στη ΢οβιετική Ένωση το 1941 άνοιξε την όρεξη του Xίτλερ για να συντρίψει τους δύο «μεγάλους εχθρούς» της αρίας φυλής: τον ιουδαϊσμό και το μπολσεβικισμό. Δόθηκε εντολή στις ένοπλες δυνάμεις και σε ειδικά αποσπάσματα θανάτου των Eς-Eς να δολοφονούν Eβραίους και κομμουνιστές στην Oυκρανία και τις χώρες της Bαλτικής. ΢τα τέλη του 1941 τέθηκε σε εφαρμογή η «οριστική λύση», δηλαδή το πρόγραμμα συστηματικής εξόντωσης σε στρατόπεδα θανάτου με χρήση δηλητηριωδών αερίων. Eκατομμύρια Eβραίων από κάθε γωνιά της κατεχόμενης Eυρώπης συγκεντρώθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης της Kεντρικής και Aνατολικής Eυρώπης. Oι νέοι και αρτιμελείς δούλευαν σε καταναγκαστικά έργα ώσπου να πεθάνουν από εξάντληση ή ασθένειες. Oι υπόλοιποι (παιδιά, ανήμποροι και ηλικιωμένοι) στέλνονταν στους θαλάμους αερίων και μετά αποτεφρώνονταν. Mαλλιά, γυαλιά, χρυσά δόντια, παπούτσια, όλα συγκεντρώνονταν και ανακυκλώνονταν για τις ανάγκες του πολέμου. Κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, οι γερμανικές αρχές στράφηκαν εναντίον και άλλων «φυλετικά/βιολογικά κατώτερων» πληθυσμιακών ομάδων: Ρομά (Σσιγγάνοι), ατόμων με αναπηρίες και ορισμένων σλαβικών λαών (Πολωνοί, Ρώσοι και άλλοι). Άλλες ομάδες υπέστησαν διώξεις λόγω των πολιτικών φρονημάτων, της ιδεολογίας, και των σεξουαλικών προτιμήσεών τους, όπως κομμουνιστές, σοσιαλιστές, μάρτυρες του Ιεχωβά και ομοφυλόφιλοι.

3. Η Κατοχή στην Ελλάδα α. Σο κατοχικό καθεστώς Η κατοχή της Ελλάδας κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1941 και υπήρξε αποτέλεσμα της γερμανικής εισβολής. Η κατοχή τερματίστηκε με την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944.Η φασιστική Ιταλία είχε αρχικά εισβάλει στην Ελλάδα τον Οκτώβριο του 11


1940, άλλα ηττήθηκε και οπισθοχώρησε υπό την πίεση του ελληνικού στρατού στο εσωτερικό της Αλβανίας. Ακολούθησε τον Απρίλιο του 1941 η γερμανική εισβολή. Μέχρι τα τέλη Μαΐου του 1941 οι Γερμανοί είχαν υποτάξει το σύνολο της χώρας. Οι ίδιοι διατήρησαν υπό τον έλεγχό τους τις σημαντικότερες στρατηγικά περιοχές της Ελλάδας, μεταξύ των οποίων την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, ενώ η υπόλοιπη χώρα μοιράστηκε σε ζώνες ελέγχου των συμμαχικών προς τη Γερμανία χωρών, της Ιταλίας και της Βουλγαρίας. Παράλληλα τοποθετήθηκε στην Ελλάδα κατοχική κυβέρνηση, που συγκροτήθηκε από Έλληνες συνεργάτες των Γερμανών, με πρώτο πρωθυπουργό τον Σσολάκογλου, ο οποίος είχε υπογράψει την άνευ όρων παράδοση της χώρας στους Ναζί. Η κατοχική κυβέρνηση έδειξε μεγάλο ζήλο στην εξυπηρέτηση του ρόλου του αστυνομικούτρομοκράτη, βοηθώντας τους κατακτητές να επιβάλουν την κυριαρχία τους. Παράλληλα οι Γερμανοί έσπευσαν να πάρουν στα χέρια τους τον Σύπο και το ραδιόφωνο. Οι εκδότες των εφημερίδων συμφώνησαν με τους κατακτητές να συνεχίσουν τις εκδόσεις τους, παρότι αυτό σήμαινε ότι θα γίνονταν φερέφωνά τους. Η κατοχή επέφερε τεράστια δεινά στον ελληνικό λαό και προκάλεσε ανυπολόγιστες καταστροφές. Οι ανθρώπινες απώλειες της Ελλάδας κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου υπολογίζονται μεταξύ 20.000 έως 35.000 στρατιωτών και 300.000 ως 770.000 (οι εκτελεσμένοι έφτασαν τους 48.000). Πάνω από 100.000 ήταν όμηροι. Ιδρύθηκαν 36 στρατόπεδα συγκέντρωσης, ενώ ήταν χιλιάδες οι Έλληνες που στάλθηκαν σε στρατόπεδα εκτός της χώρας β. Οι οικονομικές επιπτώσεις της Κατοχής Η αγροτική παραγωγή της χώρας που προπολεμικά κάλυπτε τα 2/3 των αναγκών, πέφτει το 1941 και 1942 στο 40% της προπολεμικής. Η παραγωγή σιτηρών έπεσε από τους 1.100 χιλιάδες τόνους στους 850.000 το 41 και στους 690.000 το 42. Οι εισαγωγές τροφίμων από τους 700.000 τόνους προπολεμικά, έπεσαν στους 76.400 τόνους, όπως ήταν φυσικό την περίοδο 41-42 την χώρα την έπληξε τρομερός λιμός που στην Αθήνα και τον Πειραιά στοίχησε τη ζωή τουλάχιστον του 1/10 των κατοίκων. ΢αν να μην έφτανε αυτό, την περίοδο που ο λιμός μάστιζε την χώρα, οι κατακτητές μαζί με τους ντόπιους συνεργάτες τους έκαναν ότι μπορούσαν για να αρπάξουν την εναπομένουσα παραγωγή των αγροτών, δυσχεραίνοντας έτσι ακόμη περισσότερο τις συνθήκες για τον Λαό. Ο βιομηχανικός κλάδος ακολούθησε χειρότερη κατρακύλα αφού η βιομηχανική παραγωγή σχεδόν σταμάτησε. Οι μισθοί έπεσαν, οι τιμές των τροφίμων ανέβηκαν ραγδαία, ενώ οι Γερμανοί και οι Ιταλοί 12


απομυζούσαν την οικονομία με τα κατοχικά δάνεια και την βίαιη εισχώρηση του Γερμανικού και Ιταλικού κεφαλαίου. γ. Η ελληνοεβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης και η εφαρμογή της «Σελικής Λύσης» στην Ελλάδα ΢την περιοχή της Θεσσαλονίκης υπήρχε μια παροικία Ελληνοεβραίων, οι «΢εφαραδίτες», οι οποίοι είχαν διωχθεί από την Ισπανία και για πολύ καιρό αποτελούσαν τη μεγαλύτερη εθνοτική ομάδα της πόλης έως ότου οι Βαλκανικοί πόλεμοι, ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος, καθώς και η μετακίνηση των πληθυσμών μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή είχαν ως αποτέλεσμα τον σε μεγάλο βαθμό εξελληνισμό της πόλης. Μετά από αυτό υπήρχε στη Θεσσαλονίκη οικονομικός ανταγωνισμός και σύγκρουση μεταξύ χριστιανών Ελλήνων και Ελληνοεβραίων. Ση δεκαετία του ’30 ξέσπασαν αντισημιτικές βιαιοπραγίες από την «Εθνική Ένωση Ελλάδας» (ΕΕΕ). Η φασίζουσα αυτή οργάνωση διαλύθηκε από το Μεταξά, ο οποίος σε ομιλία του σε συναγωγή διαβεβαίωσε τους εβραίους ότι θα είχαν τα ίδια δικαιώματα με τους ελληνορθόδοξους. Υυσικά ο Μεταξάς το έκανε αυτό για να εξυπηρετήσει τους δικούς του σκοπούς (καθώς οι περισσότεροι μικρασιάτες πρόσφυγες - κάτοικοι της πόλης ήταν αντίθετοι στο καθεστώς του) και όχι για να ωφελήσει τους εβραίους. Μετά την κατάληψη της χώρας από τους Ναζί και το διαμελισμό της σε τρεις ζώνες κατοχής, ξεκίνησαν μέτρα εναντίον των Ελλήνων εβραίων. Αρχικά αυτά περιλάμβαναν κατασχέσεις σπιτιών, κλείσιμο βιβλιοπωλείων, διακοπή της κυκλοφορίας κάποιων εφημερίδων και συλλήψεις. Έγινε επίσης προσπάθεια να δημιουργηθεί στους Έλληνες αντισημιτική διάθεση και επανασυστάθηκε η ΕΕΕ ως αντισημιτική ομάδα κρούσης. το 1942 εβραίοι στέλνονταν για υποχρεωτική εργασία: περίπου 3000 σε λατομεία και 500 σε άλλες ειδικές εργασίες και πολλοί από αυτούς πέθαναν από πνευμονία. Σα επόμενα χρόνια μέχρι το τέλος της Κατοχής οι υπόλοιποι εβραίοι στάλθηκαν στα στρατόπεδα εξόντωσης, από τα οποία λίγοι επέζησαν (υπολογίζεται ότι εξοντώθηκε το 87% του εβραϊκού πληθυσμού της χώρας). Αρκετοί από τους επιζήσαντες εγκαταστάθηκαν στο νεοσύστατο κράτος του Ισραήλ.

13


Βιβλιογραφία - Πηγές Serge Berstein-Pierre Milza, Iστορία της Eυρώπης, τόμος Γ': Διάσπαση και ανοικοδόμηση της Eυρώπης (1919 έως σήμερα), Aλεξάνδρεια, Aθήνα 1994. Eric J. Hobsbawm, H εποχή των άκρων. O σύντομος εικοστός αιώνας 1914-1991, Θεμέλιο, Aθήνα 1995. Mαρκ Mαζάουερ, Στην Eλλάδα του Xίτλερ. H εμπειρία της Kατοχής, Aλεξάνδρεια, Aθήνα 1994. Xάγκεν Υλάισερ, Στέμμα και Σβάστικα. H Eλλάδα της Kατοχής και της Aντίστασης 1941-1944, τόμοι A'-B', Παπαζήσης, Aθήνα 1995. http://www.ekebi.gr/Fakeloi/fascism http://users.sch.gr/pchaloul/fasismos.htm http://www.ww2.gr/index.php?option=articles&id=1581 http://el.wikipedia.org/wiki

14


Β΄ ΜΕΡΟ΢ Ναζισμός και κουλτούρα

Ομάδα Εργασίας: Παναγιώτης Γεωργιάδης Ιωάννα Μανιάτη Φριστίνα Παπανικολάου


1. Ο πολιτισμός στη Γερμανία πριν την άνοδο των Ναζί στην εξουσία ΢τη μεσοπολεμική Γερμανία, παρά την οικονομική δυσπραγία, ο πνευματικός πολιτισμός γνώρισε μεγάλη άνθηση. Η εύθραυστη Δημοκρατία της Βαϊμάρης ήταν ένα από τα κέντρα της πρωτοπορίας, τόσο στις επιστήμες, όσο και στη φιλοσοφία, την τέχνη και τη λογοτεχνία. Σην εποχή εκείνη, ο κορυφαίος επιστήμονας του 20ου αι., ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, δίδασκε στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου, ενώ το πανεπιστήμιο του Γκαίτιγκεν υπό τον Μαξ Μπορ ήταν, μαζί με το Καίμπριτζ, ο καταλύτης της επανάστασης της Κβαντικής Μηχανικής. Επιστήμονες όπως ο Φάιζενμπεργκ, ο Πάουλι, ο Υέρμι, ο Οπενχάιμερ, ο Σέλερ, εργάστηκαν ή σπούδασαν, όλοι τους, στη Γερμανία. Όπως τονίζει ο ιστορικός Έρικ Φομπσμπάουμ, «η πιο λαμπρή απόδειξη για τον κομβικό ρόλο της Γερμανίας της Βαϊμάρης στην επιστήμη, είναι τα 15 βραβεία Νόμπελ στο πεδίο των επιστημών που απονεμήθηκαν σε Γερμανούς κατά τη διάρκεια των 14 της ετών, αριθμό που οι επίγονοι χρειάσθηκαν πενήντα χρόνια για να τον ισοφαρίσουν.» Από το χώρο της φιλοσοφίας ξεχωρίζουν ο Φάιντεγκερ και ο Μπένγιαμιν. Ο Σόμας Μαν, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του μοντερνισμού στη λογοτεχνία, έγραψε το 1929 το αριστούργημά του «Σο Μαγικό Βουνό». ΢τη Γερμανία γεννήθηκε και αναπτύχθηκε το καλλιτεχνικό κίνημα του Μπάουχαους, που έφερε μια νέα αντίληψη για την αρχιτεκτονική και τις εικαστικές τέχνες.

2. Η άνοδος των Ναζί στην εξουσία: λογοκρισία και διώξεις ανθρώπων του πνεύματος H ελεύθερη έκφραση του πνεύματος και η ανεξάρτητη καλλιτεχνική δημιουργία ήταν ασυμβίβαστες με την ολοκληρωτική αφοσίωση στο ιδεώδες της ανώτερης γερμανικής φυλής που απαιτούσαν οι εθνικοσοσιαλιστές ηγέτες. ΢τις 10 Mαΐου 1933, λίγους μόλις μήνες μετά την άνοδό τους στην εξουσία, οι Nαζί οργάνωσαν σε κεντρικά σημεία ολόκληρης της Γερμανίας το κάψιμο των επικίνδυνων και ανεπιθύμητων βιβλίων. ΢υγγραφείς και καλλιτέχνες, κατά τους Nαζί δημιουργοί της "εκφυλισμένης" ή "νοθευμένης τέχνης" διώχθηκαν και τα έργα τους απαγορεύθηκαν, καταστράφηκαν ή κατασχέθηκαν.

16


α. Η «εκφυλισμένη τέχνη» Ο όρος «εκφυλισμένη τέχνη» (γερμανικά: Entartete Kunst) χρησιμοποιήθηκε από το ναζιστικό καθεστώς για να περιγραφεί ουσιαστικά οποιαδήποτε μορφή μοντέρνας τέχνης. Η τέχνη αυτού του είδους απαγορεύτηκε, με τη δικαιολογία ότι η φύση της ήταν μηγερμανική ή "εβραιο-μπολσεβίκικη", και οι δημιουργοί της, που χαρακτηρίστηκαν "εκφυλισμένοι καλλιτέχνες" υπέστησαν διώξεις και ποινές. Διώχτηκαν από τις θέσεις διδασκαλίας σε πανεπιστήμια και σχολές, τους απαγορεύτηκε να εκθέτουν και να πωλούν τα έργα τους, και σε ορισμένες περιπτώσεις τους απαγορεύτηκε συνολικά να παράγουν τέχνη.

Η μουσική τζαζ θεωρήθηκε από τους Ναζί «εκφυλισμένη»

17


Πολλοί από τους καλλιτέχνες της γερμανικής πρωτοπορίας, όπως ο Μαξ Μπέκμαν, διάλεξαν το δρόμο της εξορίας. Άλλοι καλλιτέχνες έμειναν εξόριστοι μέσα στην ίδια τους τη χώρα. Ο Ότο Ντιξ αποσύρθηκε στην ύπαιθρο, όπου ζωγράφισε τοπία με ένα συντηρητικό στυλ που δεν θα προκαλούσε τις αρχές. Σο Επιμελητήριο Πολιτισμού απαγόρευσε σε καλλιτέχνες όπως ο Έντγκαρ Έντε και ο Έμιλ Νόλντε να αγοράζουν υλικά ζωγραφικής. Αυτοί που παρέμειναν στη Γερμανία αποκλείστηκαν από τις θέσεις διδασκαλίας σε πανεπιστήμια, και δέχονταν αιφνιδιαστικές εφόδους της Γκεστάπο προκειμένου να διαπιστωθεί ότι δεν παραβίαζαν την απαγόρευση να παράγουν έργα τέχνης που τους είχε επιβληθεί.

Σο 1937, ο υπουργός Προπαγάνδας Γκέμπελς διέταξε να κατασχεθούν από τα μουσεία και τις συλλογές όλα τα εναπομείναντα έργα μοντέρνας τέχνης. Τπολογίζεται ότι κατασχέθηκαν πάνω από 5000 έργα. 650 περίπου από αυτά παρουσιάστηκαν σε έκθεση με τίτλο «Εκφυλισμένη Σέχνη» συνοδευόμενα από περιπαικτικά σχόλιαεπιγραφές.

18


β. Καλλιτεχνικά κινήματα που χαρακτηρίστηκαν ως εκφυλισμένα Ο Ντανταϊσμός ή Νταντά (Dada) ήταν ένα καλλιτεχνικό κίνημα αισθητικής αναρχίας που αναπτύχθηκε μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στις εικαστικές τέχνες καθώς και στη λογοτεχνία (κυρίως στην ποίηση), το θέατρο και την γραφιστική. Μεταξύ άλλων, το κίνημα ήταν και μια διαμαρτυρία ενάντια στη βαρβαρότητα του πολέμου και αυτού που οι Ντανταϊστές πίστευαν ότι ήταν μια καταπιεστική διανοητική αγκύλωση, τόσο στην τέχνη όσο και στην καθημερινότητα. Ο Ντανταϊσμός χαρακτηρίζεται από εσκεμμένο παραλογισμό και απόρριψη των κυρίαρχων ιδανικών της τέχνης.

Ανάπηροι πολέμου – αντιπολεμικός πίνακας του ντανταϊστή Όττο Ντιξ, 1920. Παρουσιάστηκε στη ναζιστική έκθεση «Εκφυλισμένη Τέχνη» με την επιγραφή «Δυσφήμιση των Γερμανών ηρώων του Παγκοσμίου πολέμου». Μετά την έκθεση ο πίνακας εξαφανίστηκε –πιθανότατα καταστράφηκε.

19


Ο κυβισμός είναι καλλιτεχνικό ρεύμα της ζωγραφικής και της γλυπτικής, στην Ευρώπη του 20ου αιώνα. ΢τα έργα τέχνης κυβιστών τα αντικείμενα χωρίζονται, αναλύονται, και συνθέτονται ξανά σε μια αφηρημένη μορφή - αντί οι καλλιτέχνες να αποδίδουν τα αντικείμενα από μια συγκεκριμένη γωνία, τα διαιρούν σε πολλαπλές απόψεις, βλέποντας έτσι ταυτόχρονα πολλές διαφορετικές διαστάσεις ή όψεις των αντικειμένων. ΢υχνά οι επιφάνειες των όψεων, ή τα πλάνα, τέμνονται σε γωνίες που δεν έχουν κάποιο αναγνωρίσιμο βάθος.

Στο Κανό – πίνακας του Jean Metzinger, 1913.

Ο Εξπρεσιονισμός αποτελεί καλλιτεχνικό κίνημα της μοντέρνας τέχνης που αναπτύχθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα, περίπου την περίοδο 1905-1940 και κυρίως στο χώρο της ζωγραφικής. Βασικό χαρακτηριστικό των εξπρεσιονιστών καλλιτεχνών ήταν η τάση να παραμορφώνουν την πραγματικότητα στα έργα τους, αδιαφορώντας απέναντι σε μια πιστή και αντικειμενική αναπαράσταση της. ΢υχνά ο εξπρεσιονισμός διακρίνεται και από μια έντονη συναισθηματική αγωνία, χαρακτηριστικά μάλιστα μπορούμε να πούμε πως ελάχιστα εξπρεσιονιστικά έργα έχουν χαρούμενη διάθεση.

20


Γαλάζιος ίππος - Εξπρεσιονιστικός πίνακας του Φραντς Μαρκ, 1911. Η ρήξη του εξπρεσιονισμού με τη γραμμικότητα και τις ρεαλιστικές απεικονίσεις της καθιερωμένης μέχρι τότε τέχνης συγκέντρωσε τα πυρά των ναζιστών.

Ο Υωβισμός αποτελεί καλλιτεχνικό ρεύμα της μοντέρνας τέχνης, στη ζωγραφική. Σοποθετείται χρονικά την περίοδο 1905-1908. Σο κίνημα του φωβισμού αναπτύχθηκε στη Γαλλία και ενώ είχε πολύ μικρή διάρκεια ζωής, θεωρείται ένα από τα πρώτα επαναστατικά κινήματα στη ζωγραφική και με σημαντικό αντίκτυπο στην εξέλιξη της τέχνης του 20ου αιώνα. Ο Ιμπρεσιονισμός είναι καλλιτεχνικό ρεύμα που αναπτύχθηκε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Αν και αρχικά καλλιεργήθηκε στο χώρο της ζωγραφικής, επηρέασε τόσο τη λογοτεχνία όσο και τη μουσική. Ο όρος Ιμπρεσιονισμός (Impressionism) πιθανόν προήλθε από το έργο του Κλωντ Μονέ Impression, Sunrise. Κύριο χαρακτηριστικό του ιμπρεσιονισμού στη ζωγραφική είναι τα ζωντανά χρώματα (κυρίως με χρήση των βασικών χρωμάτων), οι συνθέσεις σε εξωτερικούς χώρους, συχνά υπό ασυνήθιστες οπτικές γωνίες και η έμφαση στην αναπαράσταση του φωτός. Οι ιμπρεσιονιστές ζωγράφοι θέλησαν να αποτυπώσουν την άμεση εντύπωση (impression) που προκαλεί ένα αντικείμενο ή μια καθημερινή εικόνα. Ο υπερρεαλισμός ή σουρρεαλισμός, από τις γαλλικές λέξεις sur 21


(επάνω, επί) και réalisme (ρεαλισμός, πραγματικότητα) όπου στα ελληνικά θα μπορούσε να αποδοθεί ως «πάνω ή πέρα από την πραγματικότητα», ήταν ένα κίνημα που αναπτύχθηκε κυρίως στο χώρο της λογοτεχνίας αλλά εξελίχθηκε σε ένα ευρύτερο καλλιτεχνικό και πολιτικό ρεύμα. Άνθισε κατά κύριο λόγο στη Γαλλία των αρχών του 20ου αιώνα, κατά την περίοδο μεταξύ του πρώτου και δεύτερου παγκοσμίου πολέμου. ΢τη φύση του επαναστατικό κίνημα, ο υπερρεαλισμός επιδίωξε πολλές ριζοσπαστικές αλλαγές στο χώρο της τέχνης αλλά και της σκέψης γενικότερα, ασκώντας επίδραση σε μεταγενέστερες γενιές καλλιτεχνών.

3. Η αισθητική των ναζί

Ο Φίτλερ υποστήριξε μια τέχνη παραστατική με θέματα από τη ζωή και τις αρετές της άριας φυλής. Σο 1935 ο Γκέμπελς, υπουργός προπαγάνδας ήδη από το 1933, δήλωνε απερίφραστα την ανάγκη δημιουργίας μιας τέχνης που θα εξυπηρετούσε και θα πρόβαλε τα εθνικοσοσιαλιστικά ιδεώδη: "Η ελευθερία της καλλιτεχνικής δημιουργίας θα πρέπει να σταματά στα όρια που της θέτει η πολιτική και όχι η καλλιτεχνική ιδέα". Η ναζιστική τέχνη έστρεφε το ενδιαφέρον της στο κλασικό ιδεώδες, το οποίο, όμως, απομάκρυνε από το ιστορικό του πλαίσιο και χωρίς καμία αίσθηση του ανθρώπινου μέτρου, υπερτόνιζε το μέγεθος, προκειμένου να αποδοθεί η δύναμη και η δήθεν ανωτερότητα της άριας φυλής.

22


4. Σρόμος και αθλιότητα του Σρίτου Ράιχ Ο Μπέρτολντ Μπρεχτ ήταν Γερμανός θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης και ποιητής. Γεννήθηκε το 1898 στο Άουγκσμπουργκ της Βαυαρίας και πέθανε το 1956 στο Ανατολικό Βερολίνο. ΢πούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου επιστρατεύτηκε ως νοσοκόμος. Σην ίδια εποχή έγραψε τα πρώτα του ποιήματα και θεατρικά έργα. Σην περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης συνεργάστηκε με τον συνθέτη Φανς Έισλερ, με τον οποίο ανέπτυξε φιλία ζωής. Σο 1923 προσλήφθηκε ως βοηθός σκηνοθέτη στο Γερμανικό Θέατρο του Βερολίνου και παράλληλα άρχισε να φοιτά στη Μαρξιστική Εργατική ΢χολή. Σο 1928, σε συνεργασία με τον συνθέτη Κουρτ Βάιλ, ανέβασε στο θέατρο την Όπερα της Πεντάρας (βασισμένη στην Όπερα των Ζητιάνων του Σζον Γκέι).

Σα πρώτα έργα του χαρακτηρίζονταν από έντονο αντιπολεμικό και αντιμιλιταριστικό πνεύμα. ΢τη συνέχεια, έγινε πιο καθαρή η επίδραση της μαρξιστικής φιλοσοφίας. Ο Μπρεχτ εισήγαγε ένα νέο είδος θεάτρου, το «επικό» ή «διδακτικό» θέατρο. όπου η σκηνή αντιμετωπίζεται σαν χώρος παράθεσης δραματικών γεγονότων και όχι σαν χώρος δράσης. Οι αντιφασιστικές του αντιλήψεις τον εξώθησαν σε αυτοεξορία από τη Γερμανία το 1933, τη χρονιά της ανόδου των Ναζί στην εξουσία. Έζησε κατά σειρά στη Δανία, τη Υινλανδία, τις ΗΠΑ και τη Λ.Δ. της Γερμανίας, συνεχίζοντας να γράφει θεατρικά έργα και ποιήματα με έντονο κοινωνικοπολιτικό, αντιπολεμικό και αντιναζιστικό περιεχόμενο. Ο Μπρεχτ έγραψε το έργο «Σρόμος και αθλιότητα του Σρίτου Ράιχ» μεταξύ 1935-1939, όταν δεν είχε ακόμη αποκαλυφθεί όλη η φρίκη του ναζιστικού καθεστώτος. ΢τα 24 μονόπρακτα του έργου η ναζιστική Γερμανία σκιαγραφείται ως μια χώρα όπου κυριαρχούν ο φόβος, η βία, η φτώχεια και η υποκρισία. Ο «΢πιούνος» είναι το δέκατο στη σειρά μονόπρακτο του έργου. Η σκηνή εκτυλίσσεται στο σπίτι μιας μικροαστικής οικογένειας. Οι γονείς πανικοβάλλονται και λογομαχούν, όταν αντιλαμβάνονται ότι ο μικρός γιος τους λείπει, καθώς είναι σίγουροι ότι θα τους καταδώσει.

23


Βιβλιογραφία - Πηγές Έρικ Φομπσμπάουμ, «Μνήμες της Βαϊμάρης» (μτφρ. Αλ. Κεσσόπουλος), εφημερίδα «Αυγή» 7/10/2012 (http://enthemata.wordpress.com/2012/10/07/weimar2/) Μπέρτολντ Μπρεχτ, Ο ΢πιούνος (Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Λυκείου) http://www.ekebi.gr/Fakeloi/fascism/main.htm http://el.wikipedia.org/wiki/Εκφυλισμένη Σέχνη http://en.wikipedia.org/wiki/Entartete_Kunst http://fridge.gr/55689/stiles/entartete-kunst/ http://www.ottodix.org

24


ΕΠΙΛΟΓΟ΢ Η οικονομική κρίση είναι ένα φαινόμενο που έχει καταλυτική επίδραση στη ζωή των ανθρώπων. Σο 1929 σημειώθηκε η μεγαλύτερη, ως τότε, οικονομική κρίση. Πολλοί άνθρωποι πτώχευσαν, έχασαν τα σπίτια και τις δουλειές τους - κάποιοι αυτοκτόνησαν. Καθ’ όλη τη διάρκεια εκείνης της κρίσης, ματαιόδοξοι δημαγωγοί χειραγώγησαν το λαό, προκειμένου να αποκτήσουν δόξα, μιλώντας για φυλές που υπερτερούσαν έναντι των άλλων. Μεγάλο μέρος των Γερμανών ωθήθηκε σε πολιτικές ακρότητες ή ανέχθηκε τα ρατσιστικά κηρύγματα των Ναζί. Έτσι, η ανθρωπότητα οδηγήθηκε στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, ο οποίος είχε τραγικότερες συνέπειες από τον Α΄, όχι μόνο για τους λαούς, αλλά και για τους ίδιους τους «ικανούς» ηγέτες-δημαγωγούς. Ο «χαρισματικός» ηγέτης Αδόλφος Φίτλερ τελείωσε τη ζωή του άδοξα στο πολιορκούμενο από τους ΢υμμάχους Βερολίνο. Επομένως, όπως είπε και ο Όμηρος, «είναι κοινή για όλους η τύχη στον πόλεμο και πολλές φορές ο σφαγέας σφαγιάζεται», δηλαδή ο πόλεμος είναι εξίσου θανατηφόρος για όλους. ΢ήμερα η οικονομική κρίση φαίνεται να οδηγεί και πάλι σε ακραίες πολιτικές συμπεριφορές. Η κρίση του Μεσοπολέμου τελείωσε με τον πιο καταστροφικό πόλεμο της ιστορίας. Αν και οι ιστορικές συνθήκες ποτέ δεν επαναλαμβάνονται, εμείς δεν πρέπει να επαναλάβουμε τα λάθη του παρελθόντος.

25

Ερευνητική εργασία α λυκείου β΄τετρ 2012 13  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you