Page 1

Pieter Claesz – Vanitasstilleven Wie was Pieter Claesz en waar zie je de vanitas in zijn schilderij ‘Vanitasstilleven’?

Componist Giacomo Carissimi en zijn ‘Vanitas Vanitum’

Joost Van den Vondel Een kijkje in het gedicht ‘Kinderlijck’

Katrien Meysman Project Kunstvakken 2013-2014


De rode draad in dit g werkstuk: waar gaat het eig r? eigenlijk over?

Vanitas in de muziek.

Wat betekenen de begrippen ‘barok’ en ‘vanitas’?

Vanitas in de dichtkunst

Vanitas in de schilderkunst.

1


Wanneer we aan barok denken, denken we onmiddellijk aan versieringen, krullende elementen, fascinerende perspectieven en grootse rijkdommen. Wat we niét onmiddellijk verwachten, is dat er naast die vrolijke elementen ook een sombere gedachte leefde, namelijk vanitas: het Latijnse woord voor ijdelheid. IJdelheid klinkt op zich wel mooi, niet? In de kunst verwijst het echter naar het vergankelijke.

Dan komen we aan bij vanitas in de muziek. Hoe kan je nu weten dat een muziekstuk naar het vergankelijke op aarde verwijst?

Eerst maken we kennis met vanitas in de schilderkunst. We kijken naar het schilderij ‘Vanitasstilleven’ van Pieter Claesz. Daar maken we onder andere kennis met een schedel brrr!

Onze laatste stop is vanita vanitas as in de dichtkunst. Je kan wel schrijven over de dood en het vergankelijke, maar wat als dat niet letterlijk wordt neergepend?

2


Barok in het kort Barok is een stijlperiode die ontstond in de 17e eeuw tot aan het begin van de 18e eeuw. Barok zou afgeleid zijn van het Portugese woord ‘barocco’, hetgeen ‘onregelmatig gevormde parel’ betekent. Het is een stijlperiode die de renaissance opvolgt en die men kan opdelen in drie periodes: de vroege barok, de hoge barok en de late barok. Barok wordt vooral geassocieerd met versieringen, krullende elementen, fascinerende perspectieven en grootse rijkdommen.

Vanitas is een kunstthema dat vaak voorkwam in de barok. Vanitas verwijst naar het vergankelijke op aarde. In dit tijdschrift gaan we op zoek naar kunstwerken waarin de mens als nietig wordt verklaard.

Vani…watte? Vanitas vanitatum, omnia vanitas, ofwel “ijdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid”, is een passage uit de Bijbel en beweert dat alle aardse inspanningen nutteloos zijn, aangezien die van geen enkele waarde meer zijn na de dood. Vanitas is dus eigenlijk niet zo’n vrolijke gedachte.

3 3


Pieter Claesz (°1597-1660)

Pieter Claesz- Vanitasstilleven Op een vanitasstilleven staan voorwerpen zoals horloges, doodshoofden, een omgekeerd glas, rook, overrijp fruit en gedoofde kaarsen. Daarrond liggen vaak voorwerpen zoals boeken, juwelen en muziekinstrumenten. Deze voorwerpen verwijzen naar iets wat niet blijvend is. De tijd gaat namelijk voorbij. De werkelijkheid wordt in een vanitasstilleven heel realistisch weergegeven.

Pieter Claesz was een Nederlandse schilder met Vlaamse roots. Hij is vooral bekend om zijn stillevens* en het gebruik van monochrome* kleuren. Vanaf 1630 werden zijn stillevens nog realistischer doordat hij vanuit een ander gezichtspunt durfde te schilderen, zoals het zijaanzicht, en een zekere glans en lichtreflectie in zijn schilderijen weergaf.

*Verklarende woordenlijst - Stilleven: voorstelling van stille, onbeweeglijke en meestal dode dingen, zoals bloemen, vruchten, dieren en gebruiksvoorwerpen. - Monochroom: slechts één kleur gebruiken (meestal is dit zwart of wit)

4


Wat is het doel van zo’n stilleven? De kijker wordt wakker geschud door het feit dat het leven maar een momentopname is. Het doel van een vanitas stilleven is om je niet op het aardse leven te richten, maar op hetgeen dat ons overstijgt: de hogere machten*. Er j vroom* en deugdzaam bent. wordt dus verwacht dat je

Waar zien we dit nu te terug op het schilderij van Pieter Claesz?

Wat meteen opvalt op het schilderij, is de schedel. Het is duidelijk dat die verwijst naar de dood en de sterfelijkheid van de mens. De schedel steunt op een stapel oude boeken. Het zijn boeken die allang zijn afgeleef en uitgelezen. afgeleefd

Het glas dat op de tafel staat – of eerder der gezegd ligt -, is omver gevallen.

Links zie je een gedoofde kandelaar of een wierookhouder met daarboven een sliertje rook. Alweer lijkt het dat het leven wordt uitgedoofd.

Op de hoek van de tafel zie je een horloge. De tijd tikt, we moeten nu goed leven, voor het te laat is.

*verklarende woordenlijst - De hogere machten: God of iets dat je aanbidt. - Vroom: religieus, godsdienstig, goed.

5


Muziek in de barok

Giacomo Carissimi- Vanitas Vanitum ‘Vanitas Vanitum’ wordt een oratorium genoemd, een theatraal muziekgenre dat een geestelijke inhoud heeft en opgevoerd wordt zonder decor en kostuums. In dit muziekstuk wordt er expliciet verwezen naar de vanitas door de zin “Omnia vanitas, Vanitas vanitatum et omnia vanitas” of “Alles is ijdel, ijdelheid der ijdelheden, alles is ijdel”. Dit wordt gezongen door het koor als antwoord op wat de solisten zingen en het is ook het refrein van het stuk. Die zingen namelijk over het nastreven van de ijdelheden en genoegens op de wereld. Een opdracht die zwaarder is dan je zou denken. De strofes zijn heel droevig weergegeven, terwijl in het refrein de noten versierd zijn - iets dat typisch is voor barokmuziek- en zo bijgevolg de muziek vrolijker doet klinken. Zo wordt het geestelijke en hemelse beter voorgesteld dan het leven op aarde. Het aardse leven wordt opnieuw als iets vergankelijks weergegeven.

Muziek werd ten tijde van de barok vaak gemaakt ten ere van God. Heilige muziek was veel voorkomend, aangezien veel componisten in dienst van de kerk werkten. Later werd muziek eerder iets amusant, iets om je mee te vermaken. Een kenmerk dat gemakkelijk herkenbaar is in de muziek van deze stijlperiode is de overdreven versiering. De noten worden als het ware verfraaid. Daarvoor moesten de muzikanten technisch heel bekwaam zijn. In de barok werden er afspraken gemaakt rond de muziek. De componist kon zijn gevoelens en emoties uiten, maar moest dit volgens een bepaalde regel doen. Zo hebben verschillende toonsoorten een eigen gevoelswaarde. Majeur staat zo bijvoorbeeld voor het vrolijke, terwijl mineur voor het droevige staat. Re mineur verwijst dan weer naar de dood.

6


Joost Van den Vondel Kinder-lijck

Constantijnt je, ’t zaligh kijntje Cherubijnt je, van om hoogh, D’ydelheden, hier beneden, Vitlacht met een lodderoogh.

Moeder, zeit hy, waarom schreit ghy? Waarom greit ghy, op mijn lijck? Boven leef ick, boven zweef ick, Engeltje van ’t hemelrijck:

En ick blinck’ er, en ick drincker ’t Geen de schincker alles goets Schenckt de zielen, die daar krielen, Dertel van veel overvloets.

(1587-1679) Joost Van den Vondel (1587-1679) was een Nederlandse dichter die beroemd werd om zijn tragedies. Hij schreef vaak politiek en religieus getinte literatuur. Door andere kunstenaars en dichters werd hij ‘de prins der dichters’ genoemd. In de jaren ’30 van de 17e eeuw was er echter een dieptepunt in het persoonlijke leven van Joost Van den Vondel. Zijn zoontje, Constantijn, stierf als zuigeling in 1632. Na diens overlijden schreef hij het gedicht ‘Kinder-lijck’, wat tevens zijn grafschrift is.

Leer dan reizen met gepeizen Naar pallaizen, uit het slick Dezer werrelt, die zoo dwerrelt. Eeuwigh gaat voor oogenblick.

7


In de titel van het gedicht schuilt een woordspeling. Je kan het op twee manieren lezen: kinderlijk in de zin van een levenloos kinderlichaam of kinderlijk in de zin van de kinderlijkheid van een speels kind. Vondel wil met dit gedicht zijn vrouw troosten.

Joost Van den Vondel – Kinder-lijck Dit wordt duidelijk in de eerste strofe, waar hij tot zijn vrouw spreekt en zegt dat Constantijntje een engeltje is in de hemel en lacht met wat er hier beneden gebeurt. In de tweede en derde strofe spreekt Constantijntje tot zijn moeder. Ook hij wil zijn moeder troosten en vraagt haar waarom zij huilt. Hij zegt dat hij het goed heeft in de hemel en alles kan drinken en eten wat hij maar verlangt. In de vierde en laatste strofe spreekt Vondel tot de lezer en vertelt deze dat het leven slechts een ogenblik duurt en dat we dus verstandig moeten leven. Vondel stelt het leven voor als ‘het slik’ en ‘ze dwarrelt’. Daarmee wil hij zeggen dat de wereld het slijk der aarde is en dat ze onstandvastig en onzeker is. Het leven duur ook maar even, ‘eeuwigh gaat voor oogenblick’.

8

tijdschrift barok