Page 1

WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA

Karol Król

Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce Crowdfunding as a source of financing ventures in Poland

NINIEJSZA PUBLIKACJA ZAWIERA JEDYNIE WYBRANE FRAGMENTY

Promotor: dr Maciej Stradomski

KIERUNEK: Finanse i rachunkowość SPECJALNOŚĆ: Inwestycje kapitałowe i strategie finansowe przedsiębiorstw KATEDRA: Katedra inwestycji i rynków kapitałowych

Poznań 2011


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

Spis treści Spis treści ........................................................................................................................ 2 Wstęp ............................................................................................................................... 5 1

Rozdział 1. ŹRÓDŁA KAPITAŁU WYSOKIEGO RYZYKA .............................. 9 1.1

1.1.1

Kapitał wysokiego ryzyka......................................................................... 10

1.1.2

Ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej ...................................... 12

1.2

2

Zapotrzebowanie na kapitał wysokiego ryzyka w Polsce ................................. 9

Źródła finansowania kapitałem wysokiego ryzyka w Polsce .......................... 14

1.2.1

Finansowanie kapitałem własnym ............................................................ 15

1.2.2

Finansowanie długiem .............................................................................. 19

1.2.3

Finansowanie pomostowe ......................................................................... 22

1.3

Luka kapitałowa w Polsce ............................................................................... 22

1.4

Podsumowanie ................................................................................................. 24

Rozdział 2. FINANSOWANIE SPOŁECZNOŚCIOWE JAKO ŹRÓDŁO

KAPITAŁU WYSOKIEGO RYZYKA ........................................................................ 26 2.1

Zagadnienia wprowadzające ............................................................................ 26

2.1.1

Crowdsourcing .......................................................................................... 26

2.1.2

Rozwój Internetu ....................................................................................... 29

2.1.3

Społeczności wirtualne ............................................................................. 33

2.2

Finansowanie społecznościowe ....................................................................... 33

2.3

Rodzaje finansowania społecznościowego ...................................................... 38

2.3.1

Finansowanie społecznościowe o charakterze udziałowym ..................... 39

2.3.2

Finansowanie społecznościowe o charakterze nieudziałowym ................ 40

2.3.3

Inne rodzaje finansów społecznościowych ............................................... 40

2.4

Podsumowanie ................................................................................................. 44

2


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

3

Rozdział

3.

PRZESŁANKI

KORZYSTANIA

Z

FINANSOWANIA

SPOŁECZNOŚCIOWEGO JAKO ŹRÓDŁA KAPITAŁU WYSOKIEGO RYZYKA Błąd! Nie zdefiniowano zakładki. 3.1

Przesłanki ekonomiczne.............................. Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

3.1.1

Zalety korzystania z finansowania społecznościowegoBłąd!

Nie

zdefiniowano zakładki. 3.1.2

Wady stosowania finansowania społecznościowegoBłąd!

Nie

zdefiniowano zakładki. 3.2

Przesłanki behawioralne ............................. Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

3.3

Pozafinansowe korzyści i przewagi nad innymi źródłami finansowania .. Błąd!

Nie zdefiniowano zakładki. 3.4

Rozwój finansowania społecznościowego w PolsceBłąd! Nie zdefiniowano

zakładki. 3.5

Bariery prawne hamujące rozwój finansowania społecznościowego w Polsce Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

3.5.1

Dostosowanie

prawa

umożliwiające

stosowanie

finansowania

społecznościowego w USA ............................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki. 3.5.2

Koncepcja

papieru

wartościowego

opartego

na

mechanizmie

finansowania społecznościowego, umożliwiającego inwestycje o charakterze udziałowym w Polsce ........................................ Błąd! Nie zdefiniowano zakładki. 3.6 4

Podsumowanie ............................................ Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

Rozdział

4.

PRZYKŁADY

STOSOWANIA

FINANSOWANIA

SPOŁECZNOŚCIOWEGO ...................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki. 4.1

Trampoline Systems.................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

4.2

Luna Tik Tok .............................................. Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

4.3

Wszystko ..................................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

4.4

My football club .......................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

3


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

4.5

Podsumowanie ............................................ Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

Podsumowanie i wnioski .......................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki. Bibliografia ............................................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki. Spis tabel .................................................................. Błąd! Nie zdefiniowano zakładki. Spis rysunków .......................................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki. Załączniki ................................................................. Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

4


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

Wstęp Przemiany ustrojowe jakie zaszły w Polsce pod koniec XX w. i rozwój demokratycznego państwa w warunkach gospodarki wolnorynkowej mają ogromny wpływ na podejście do realizacji przedsięwzięć biznesowych. Wprowadzenie systemu prawnego gwarantującego własność i określającego stosunki gospodarcze oraz społeczne umożliwiło dynamiczny rozwój sektora prywatnego. Po dwóch dekadach rozwoju, Polska może pochwalić się osiągnięciami w wielu obszarach związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Co prawda wg Banku Światowego pod względem „łatwości prowadzenia biznesu” zajmuje dopiero 70 miejsce wśród 183 analizowanych państw 1 , to jest częścią światowego mechanizmu gospodarczego. Swoboda działalności gospodarczej umożliwia wszystkim obywatelom prowadzenie biznesu w warunkach uczciwej konkurencji i wolnego rynku. W ostatnich latach rozszerzone zostały także możliwości międzynarodowej wymiany handlowej, min. dzięki wejściu polski do Unii Europejskiej w 2004 roku oraz przystąpienia do Układu z Schengen w roku 2007. Rozwój przedsiębiorstw i realizacja podstawowego celu działalności, jakim jest wzrost wartości dla właścicieli jest możliwy tylko po uprzednim poniesieniu nakładów inwestycyjnych. Obszar finansowania przedsięwzięć to zbiór źródeł finansowania oraz metod, technik i strategii gospodarowania kapitałem w zależności od rozmaitych parametrów opisujących przedsiębiorstwo. W polskiej gospodarce najwięcej podmiotów stanowią mikro i małe przedsiębiorstwa, które przez niewielką skalę działalności charakteryzuje największe ryzyko biznesowe, mające negatywny wpływ na wielkość i jakość dostępnych możliwości pozyskiwania kapitału. Każde źródło dedykowane tego typu przedsiębiorstwom ma określoną charakterystykę, która wiąże się z różnymi ograniczeniami w zakresie dostępności i wielkości możliwego do pozyskania kapitału oraz różnymi warunkami transakcyjnymi. Wśród mikro i małych przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju na polskim rynku występuje luka kapitałowa, będąca nadwyżką popytu na kapitał, nad jego podażą. Możliwości jej zaspokojenia mogą mieć bardzo duży wpływ na rozwój przedsiębiorstw w Polsce, 1

Wspólna publikacja Banku Światowego i Międzynarodowej Korporacji Finansowej, Doing business 2011. Making a difference for enterpreneurs, Waszyngton 2011, s. 4

5


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

a biorąc pod uwagę ich ilość i wpływ na gospodarkę, także na cały rynek. Przedmiotem szczególnego zainteresowania w niniejszej pracy jest charakterystyka tego sektora z punktu widzenia finansowania, a motywem przewodnim analiza nowej koncepcji, która w Stanach Zjednoczonych staje się coraz bardziej popularnym źródłem kapitału dla przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju. Istnieją przesłanki dowodzące, że jest możliwe częściowe wypełnienie luki kapitałowej dzięki mechanizmowi finansowania społecznościowego przedsięwzięć we wczesnych fazach rozwoju. W celu weryfikacji tej hipotezy autor przedstawia zapotrzebowanie przedsiębiorstw tego typu na kapitał, możliwości pozyskania go wraz z charakterystyką, a także opisuje występowanie luki kapitałowej. Przewaga popytu na kapitał wśród przedsiębiorstw, nad jego podażą stanowi barierę w finansowaniu rozwoju części przedsięwzięć. Kapitał ten może zostać pozyskany dwutorowo: dzięki zmianie obecnie dostępnych źródeł finansowania w wyniku weryfikacji przyjętych kryteriów udostępniania go lub zwiększenia podaży, albo dzięki wprowadzeniu i korzystaniu z nowych mechanizmów gromadzenia i alokacji kapitału, stanowiących źródła kapitału alternatywne do obecnie istniejących. Mechanizm społecznościowego finansowania przedsięwzięć wymaga prezentacji kilku istotnych faktów i koncepcji, które umożliwiają jego poprawne przedstawienie i zrozumienie. Druga część pracy przedstawia istotne zagadnienia, które były historyczną podstawą rozwoju tego źródła kapitału oraz definiuje i tłumaczy przebieg procesu

pozyskiwania środków za

jego pośrednictwem

i

możliwości ich

wykorzystywania. Z uwagi na to, że jest to nowa koncepcja, istnieje niewielka literatura przedmiotu, która opisuje jedynie niektóre obszary jej funkcjonowania. Przedstawione zostały definicje różnych autorów, dla których finansowanie społecznościowe było przedmiotem analizy, badań oraz rozważań naukowych, a także definicja dopasowana do realiów stosowania tego mechanizmu, jako źródła finansowania przedsięwzięć we wczesnych fazach rozwoju. Zdaniem autora, w pewnych okolicznościach finansowanie społecznościowe może być źródłem kapitału dla określonych grup podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Trzecia część pracy przedstawia przesłanki korzystania 6


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

z tego źródła, wraz z korzyściami jakie niesie oraz analizą wad i obszarów konfliktowych. Opisywany mechanizm charakteryzuje pozorna prostota, ale w rzeczywistości wiąże się z licznymi zagrożeniami i ograniczeniami, które najpierw zostają opisane, a następnie zaproponowana zostaje koncepcja, która byłaby optymalnym rozwiązaniem pozwalającym maksymalnie eksploatować korzyści związane ze stosowaniem finansowania społecznościowego. Ostatnia część pracy jest zbiorem rzeczywistych przykładów, które obrazują proces stosowania finansowania społecznościowego jako źródła kapitału dla przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju z punktu widzenia właściciela, jak i inwestorów. Jest to bardzo istotna część pracy z uwagi na niski poziom świadomości występowania tego rodzaju finansowania na rynku kapitałowym oraz nieliczne podjęte próby jego analizy. Podsumowuje ona teoretyczne rozważania oparte na badaniach i obserwacjach wykonanych przez naukowców z różnych państw świata i dowodzi słuszności prowadzenia badań nad opisywaną koncepcją. Wydaje się, że dzięki kompleksowemu opracowaniu tematyki finansowania społecznościowego ukazane są podstawy i uwarunkowania do rozwoju, przesłanki stosowania go oraz rzeczywiste przykłady, potwierdzające słuszność uznania go za alternatywne źródło finansowania przedsięwzięć we wczesnych fazach rozwoju. Jednocześnie, według wiedzy autora, jest to pierwsze opracowanie tej tematyki w języku polskim, będące analizą koncepcji z punktu widzenia polskiego rynku. W związku z powyższym w pracy nakreślonych zostało kilka obszarów, które powinny podlegać dalszym pracom badawczym, które pozwolą na uzupełnienie informacji o różnych aspektach finansowania społecznościowego. Podstawą wnioskowania w niektórych przypadkach są próby porównania rynku amerykańskiego i polskiego, przy zachowaniu należnej proporcji. Sformułowane wnioski częściowo oparte są na przesłankach uzasadniających tę koncepcję, a nie faktycznych realizacjach potwierdzających jej skuteczność, gdyż istnieje bardzo niewiele przykładów jej stosowania na polskim rynku. Komercjalizacja pomysłów biznesowych i finansowanie rozwoju przedsiębiorstw jest bardzo istotnym obszarem rozwoju gospodarczego i społecznego, mierzonego 7


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

chociażby poziomem zamożności mieszkańców. Autor jest zdania, że każda nowa możliwość pozyskiwania kapitału przez przedsiębiorców uzasadnia słuszność prowadzenia nad nią rozważań oraz podjęcia prób dostosowania do realnych potrzeb określonej grupy przedsiębiorstw. Jeżeli istnieją przesłanki rozwoju rynku finansowania przedsięwzięć, to można przewidywać szybki rozwój nowych źródeł kapitału, alternatywnych do istniejących. Wszystkie źródła finansowania obarczone są instytucjonalnymi lub przyjętymi subiektywnie ograniczeniami i są dopasowane do określonych grup podmiotów. Popularyzacja stosowania alternatywnych możliwości transferu kapitału i własności niesie korzyści zarówno dla pomysłodawców projektów inwestycyjnych, jak i inwestorów, a przez to dla całego rynku kapitałowego, będącego istotną częścią polskiej gospodarki.

8


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

1 Rozdział 1. ŹRÓDŁA KAPITAŁU WYSOKIEGO RYZYKA Rozwój każdego przedsięwzięcia powinien być dokonywany przy korzystaniu ze środków pozwalających na osiągnięcie zamierzonych celów. W przypadku przedsiębiorstw jest to przede wszystkim zwiększanie wartości dla właścicieli, które możliwe jest dzięki generowaniu wyników finansowych wyższych, niż korzyści z alternatywnej ich alokacji. Następuje to w wyniku pozyskiwania kapitału i prowadzenia optymalnej gospodarki finansami w przedsiębiorstwie. Dla właścicieli dostępne są liczne możliwości pozyskania kapitału, charakteryzujące się różnymi parametrami i ograniczeniami.

1.1 Zapotrzebowanie na kapitał wysokiego ryzyka w Polsce Ważnym aspektem funkcjonowania podmiotów w gospodarce kapitalistycznej jest rozwój rynków finansowych. Na przestrzeni ostatnich lat Polska technologicznie dogoniła pod tym względem kraje rozwinięte. Powszechny dostęp do podstawowych produktów finansowych, wprowadzenie regulacji prawnych i rozwój rynku kapitałowego sprawiają, że zwiększa się świadomość możliwości finansowania przedsięwzięć biznesowych i społeczne kompetencje korzystania z różnych źródeł finansowania. Odpowiednie zarządzanie finansami przedsiębiorstwa jest kluczowym czynnikiem warunkującym realizację celu strategicznego, jakim jest wzrost wartości przedsiębiorstwa2. W relatywnie młodej gospodarce wolnorynkowej obecnej w Polsce, najważniejszy

wpływ

na

rozwój

gospodarczy

mają

mikro,

małe

i średnie przedsiębiorstwa. Charakteryzuje je stosunkowo wysoki poziom ryzyka działalności oraz duże potrzeby kapitałowe. Te firmy są obiektem zainteresowań autora zarówno z punktu widzenia potrzeb kapitałowych przedsiębiorstw, jak i możliwości jego pozyskania z różnych źródeł. Generowanie wartości w przedsiębiorstwie następuje w wyniku dobrej alokacji posiadanych do dyspozycji zasobów, przy czym wszystkie są mierzalne w pieniądzu, nawet jeżeli nim nie są. Cele nadrzędne są powiązane z odpowiednią gospodarką finansową,

2

A. Skowronek-Mielczarek, Małe i średnie przedsiębiorstwa. Źródła finansowania, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2005, s. 18

9


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

a osiągane są bardzo często przy korzystaniu ze źródeł finansowania innych, niż środki własne założyciela. Ich dostępność i optymalny dobór często warunkowany jest poziomem ryzyka odniesienia sukcesu przez realizujących dany projekt rozwojowy lub inwestycyjny. Szczególnie wysokie ryzyko związane jest z przedsięwzięciami we wczesnych fazach rozwoju, a zwłaszcza w mikro i małych przedsiębiorstwach. Są to spółki charakteryzujące się niskim poziomem zatrudnienia, niskim stanem aktywów i przeważnie niewielką skalą działalności, ocenianą przez pryzmat przychodów ze sprzedaży. Zgodnie z deklaracjami właścicieli spółek w początkowych stadiach rozwoju najważniejszym czynnikiem wpływającym na wzrost wartości jest płynność finansowa3. 1.1.1 Kapitał wysokiego ryzyka Z uwagi na powszechnie przyjęte tłumaczenie angielskiego pojęcia venture capital jako kapitał ryzyka, występują problemy z jego definicją. Spowodowane są one przede wszystkim określeniem w ten sposób pewnych rodzajów funduszów inwestycyjnych4. Ich specyfika nie wyczerpuje jednak poprawnego rozumienia tego pojęcia. Węcławski definiuje venture capital jako kapitał własny wnoszony na ograniczony okres przez inwestorów zewnętrznych do małych i średnich przedsiębiorstw, dysponujących innowacyjnym produktem, metodą produkcji, bądź usługą, które nie zostały jeszcze zweryfikowane przez rynek, a wiec stwarzają wysokie ryzyko niepowodzenia inwestycji, ale jednoczenie w przypadku sukcesu przedsięwzięcia, wspomaganego w zarządzaniu przez inwestorów, zapewniają znaczący przyrost wartości zainwestowanego kapitału, który jest realizowany przez sprzedaż udziałów 5 . To podejście definicyjne nakłada pewne ograniczenia. Na potrzeby dalszych rozważań kapitałem wysokiego ryzyka określane będą środki finansowane udostępniane przez jego właściciela na rzecz realizacji przedsięwzięcia, z którym wiąże się podwyższone ryzyko osiągnięcia sukcesu. Z uwagi na koncentrację na przedsięwzięciach, rozumianych jako ogół działalności przedsiębiorstwa lub jego

3

K. Sobańska, P. Sieradzan, Inwestycje private equity/venture capital, Wydawnictwo Key Test, Warszawa 2004, s. 22 4 Fundusze venture capital szerzej opisane są w dalszej części pracy. 5 J. Węcławski, Venture capital – nowy instrument finansowania przedsiębiorstw, Polskie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1997, s. 17

10


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

określona część np. projekt inwestycyjny, we wczesnych fazach rozwoju, właśnie ryzyko biznesowe związane z etapem rozwoju projektu będzie podstawowym obszarem analizy. Jest to uzasadnione faktycznym wzrostem ryzyka i niepewności, występującym przy inwestycjach w projekty tego typu. Za przedsięwzięcia o podwyższonym ryzyku często uważa się takie, które są wysoce innowacyjne lub prowadzone

w

innowacyjnych

branżach

IT,

biotechnologii

itd.

W niniejszej pracy bardziej istotną barierą rozwoju jest wczesna faza rozwoju i wynikający z niej ograniczony dostęp do kapitału, niż ryzyko powiązane z innowacyjnością projektu. Jest to podejście szersze i bardziej istotne. Każde przedsiębiorstwo rozwija się etapami, które mają różne tempo, istotność i charakterystykę, w zależności od skali działania, branży, rynku i innych uwarunkowań, związanych z rodzajem działalności oraz otoczeniem zewnętrznym. Przeważnie cykl życia przedsiębiorstwa dzieli się na cztery główne etapy: wprowadzenie, wzrost, dojrzałość i schyłek 6 . Każdy z nich wyróżnia się od pozostałych poziomem ryzyka, wysokością nakładów, wielkością przychodów (sprzedaży) etc. Co istotne z punktu widzenia niniejszych rozważań, każdy z nich wiąże się z innymi potrzebami kapitałowymi oraz możliwościami jego pozyskania.

Sprzedaż Wynik netto

Rysunek 1 Fazy cyklu życia przedsiębiorstwa

Wprowadzenie Wzrost Źródło: Opracowanie własne

Dojrzałość

Schyłek

6

W. Frąckowiak, Wzrost zewnętrzny przedsiębiorstwa. Teoria i praktyka, w: Fuzje i przejęcia, pod redakcją naukową W. Frąckowiaka, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2009, s. 21

11


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

Fazę wprowadzenia charakteryzują wysokie nakłady kapitałowe, zerowe lub niskie przychody oraz wysokie ryzyko niepowodzenia. Ważnym aspektem jest także ograniczony dostęp do źródeł finansowania ze względu na brak historii kredytowej przedsiębiorstwa oraz relatywnie niską wartość posiadanych aktywów, które mogą służyć jako zabezpieczenie dla potencjalnych wierzycieli. Faza ta dzieli się na 3 etapy ze względu na potrzeby kapitałowe: zasiewu (ang. seed capital) – związaną z wysokimi nakładami kapitałowymi na opracowanie i przygotowanie prototypu produktu lub usługi; startu (ang. start-up capital) – obejmującą rozwój produktu i rozpoczęcie jego produkcji oraz podjęcie działań marketingowych, często dopiero w tym etapie zostaje założona spółka; ekspansji (ang. expansion capital) – gdzie zwiększane moce są moce produkcyjne, rozszerzana oferta produktowa, następuje zwiększenie skali działalności i przekroczenie progu opłacalności wynikające z generowania coraz większych przychodów. Właśnie na fazę wprowadzenia w działalności i rozwoju przedsiębiorstw oraz przedsięwzięć, czyli wyodrębnionych projektów inwestycyjnych kładziony jest szczególny nacisk w dalszych rozważaniach. 1.1.2 Ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej Przedsiębiorstwa we wczesnych fazach rozwoju charakteryzuje podwyższone ryzyko działalności. Jedną z najczęstszych przyczyn upadłości przedsiębiorstw w Polsce nie jest ujemny wynik finansowy netto, ale brak płynności, rozumianej jako zdolność do regulowania bieżących zobowiązań 7 . Wynika ona ze złej gospodarki posiadanymi zasobami finansowymi, aczkolwiek wpływ na ten stan mogą mieć także czynniki zewnętrze. Dane statystyczne pokazują, że przetrwanie na rynku w Polsce podlega określonym trendom. Można wnioskować, że choć ostatnich latach zwiększa się wskaźnik przeżycia pierwszego roku działalności na rynku przez przedsiębiorstwa, to im przedsiębiorstwo dłużej funkcjonuje na rynku, tym mniejsza jest jego szansa na przetrwanie w kolejnym roku. Opisane wnioski zobrazowane są w poniższej tabeli.

7

A. Dowżycki, Analiza płynności oraz siły finansowej przedsiębiorstwa. Wprowadzenie teoretyczne, w: Analiza Finansowa Przedsiębiorstwa. Ujęcie sytuacyjne, pod redakcją naukową M. Hamrola, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Poznań 2010, s. 138

12


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce Tabela 1 Wskaźniki przetrwania przedsiębiorstw na rynku w latach 2004-2008

wskaźnik (w proc.)\rok powstania

2004

2005

2006

2007

2008

wskaźnik przeżycia pierwszego roku

62,3

67,6

66,5

70,7

76,4

wskaźnik przeżycia do roku 2009 od roku 31,4

36,7

41,0

54,1

76,4

powstania Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Raport o stanie małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce w latach 2008-2009, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa 2010, Załącznik nr 1, pobrano ze strony www.parp.pl

Przedstawione dane potwierdzają występowanie wysokiego ryzyka prowadzenia działalności

gospodarczej

w

Polsce,

mierzonego

wskaźnikami

przetrwania

przedsiębiorstw. Ma to istotny wpływ na ograniczenie dostępu przedsiębiorstw do źródeł kapitału. Pozostałe ryzyka, związane z otoczeniem prawnym i koniunkturą gospodarczą mają mniejszy wpływ na działalność, ale nie mogą być marginalizowane. mają istotny wpływ na ograniczenie dostępu przedsiębiorstw do źródeł kapitału. Kolejnym czynnikiem utrudniającym finansowanie przedsięwzięć jest stosunkowo słabo rozwinięty rynek kapitałowy, przede wszystkim ze względu na jego niską kapitalizację i brak dostępności wszystkich instrumentów finansowych, chociaż zauważalne są pozytywne zmiany w tym obszarze8. Nie istnieje możliwość realizacji komercyjnego przedsięwzięcia bez ponoszenia kosztów na początku jego funkcjonowania. Niezależnie od tego, czy jego specyfika wymaga nabycia środków trwałych do produkcji, zaangażowania kapitału ludzkiego do napisania kodu aplikacji, czy stworzenia struktury i infrastruktury do prowadzenia działalności handlowo-usługowej, zawsze trzeba przeznaczyć na ten cel nakłady. W przypadku, gdy dotyczą one wartości niematerialnych także można skwantyfikować je w pieniądzu i należy traktować jako inwestycję. Rozwój społeczeństw, wola bogacenia się i chęć realizacji pomysłów biznesowych sprawiają, że potrzeby strony popytowej prywatnego rynku kapitałowego są ogromne. Jest szereg źródeł finansowania przedsięwzięć wysokiego ryzyka o różnym charakterystykach, które w innym stopniu i zakresie odpowiadają różnym projektom inwestycyjnym.

8

W. Dębski, Rynek finansowy i jego mechanizmy. Podstawy teorii i praktyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 22

13


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

1.2 Źródła finansowania kapitałem wysokiego ryzyka w Polsce W wyniku rozwoju rynku kapitałowego w Polsce sektor prywatny ma dostęp do licznych źródeł kapitału. Każde przedsięwzięcie w młodych spółkach wymaga inwestycji obarczonej szczególnie wysokim ryzykiem, wynikającym z braku historii działania firmy oraz niepewności co do odniesienia rynkowego sukcesu w przyszłości. Młode przedsiębiorstwa charakteryzują się niskim stanem aktywów, co skutkuje niską zdolnością kredytową lub jej całkowitym brakiem, a także niedostatecznym poziomem kapitału na rozwój przedsięwzięć w przypadku odniesienia sukcesu rynkowego i wynikającymi z tego możliwościami wzrostu. Bardzo często zdarza się, że właściciele takich firm posiadają wiedzę tylko w określonym obszarze prowadzenia biznesu, związanym bezpośrednio z oferowanym produktem, czy usługą. Skutkuje to wzrostem zapotrzebowania na kapitał intelektualny, które można zaspokoić zatrudnieniem pracowników dysponujących odpowiednią wiedzą. To z kolei dodatkowo zwiększa zapotrzebowanie na środki niezbędne do sfinansowania bieżącej działalności i ogranicza rozwój przedsiębiorstwa. Skala potrzeb kapitałowych rozpościera się od przysłowiowej złotówki w przypadku kreatywnych pomysłów opracowanych przez osoby nie dysponujące środkami finansowymi, aż do wielomilionowych start-upów w branżach charakteryzujących się wysokimi barierami wejścia. Odpowiedzią na popyt ze strony przedsiębiorstw są źródła finansowania adekwatne do różnych potrzeb, lecz dostępne na określonych warunkach, które nie zawsze są akceptowalne przez pomysłodawców i założycieli. Podstawowym źródłem kapitału w przedsiębiorstwach są środki własne założycieli, będących właścicielami podmiotu. W dalszych etapach rozwoju korzysta się z instrumentów transferu kapitału, które dzielą się na instrumenty udziałowe i dłużne9. Własne źródła kapitału wysokiego ryzyka to takie, których zmiana jest odwzorowana w kapitałach (funduszach) własnych

przedsiębiorstwa,

czyli

aktywach

jednostki,

pomniejszonych

o zobowiązania 10 . Należą więc do nich środki własne założycieli oraz właścicieli

9

K. Jajuga, Elementy nauki o finansach. Kategorie i instrumenty finansowe, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s. 149 10 Ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości, Dz. U. 1994 Nr 121, poz. 591, art. 3. pkt 29

14


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

określanych przez zmianę udziału w kapitałach własnych w następstwie stosowania instrumentów udziałowych. 1.2.1 Finansowanie kapitałem własnym Finansowanie przedsięwzięć kapitałem własnym wymaga zebrania środków na pokrycie początkowych nakładów inwestycyjnych oraz opłacenie kosztów bieżącej działalności. Dodatkowe zapotrzebowanie na ten rodzaj finansowania pojawia się w przypadku szybkiego wzrostu młodego przedsiębiorstwa, bądź na potrzeby restrukturyzacji w przedsiębiorstwach o trudnej sytuacji finansowej 11 . Wewnętrze źródła kapitału własnego to środki własne założycieli, związane z koncepcją 3F, potocznie i ironicznie zwaną także 4F (ang. founders, family, friends, fools). Opisuje ona najbardziej dostępne, ale zarazem nieformalne źródło kapitału. Zgodnie z tą ideą, założyciele poza rodziną i przyjaciółmi do inwestycji w młode przedsięwzięcie są zdolni namówić jedynie osoby nierozważne i nieracjonalnie gospodarujące posiadanymi zasobami kapitałowymi. Przeważnie jest to wsparcie kapitałowe o charakterze zwrotnym, nieudziałowym, a wszystkie relacje i warunki współpracy oparte są na wzajemnym zaufaniu stron i skłonności do podejmowania ryzyka lub niepewności przez właścicieli kapitału. Taki nieformalny rodzaj współpracy często określa się mianem umowy dżentelmeńskiej (ang. gentelmen’s agreement), która w bardzo małym zakresie chroni obie strony od strony prawnej i majątkowej. Wewnętrznym źródłem finansowania kapitałem własnym, poza własnymi środkami założycieli i kapitałem zebranym w ramach koncepcji 4F, jest także kapitał samofinansowania, czyli zatrzymane zyski z lat ubiegłych, a wpływ na jego wielkość może mieć część operacji księgowych12. Nie przekłada się to jednak na zwiększenie kapitałów podlegających dyspozycji. Kolejną możliwość pozyskania kapitału wysokiego ryzyka dostarczają inwestorzy, charakteryzujący się nastawieniem na ponadprzeciętne zyski w średnim terminie w zamian za podjęcie ryzyka dostarczenia kapitału do przedsiębiorstwa

11

Wrzesiński M., Kapitał podwyższonego ryzyka. Proces inwestycyjny i efektywność, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie – Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2008, s. 254 12 Błażyńska J., Majątek jednostki gospodarczej, w: Rachunkowość finansowa. Teoretyczne podstawy., praca zbiorowa pod redakcją Samelaka J., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2007, s. 73

15


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

znajdującego się we wczesnej fazie rozwoju. Wyróżnić można profesjonalnych inwestorów formalnych, do których zalicza się zinstytucjonalizowane podmioty zajmujące się inwestycjami na rachunek własny lub swoich klientów. Są to fundusze, które zgodnie ze swoją polityką inwestowania akceptują wysokie ryzyko zaangażowania kapitałowego tego typu. W zależności od wartości inwestycji, wielkości przedsiębiorstwa i branży w jakiej działa, kapitał dostarczają inne podmioty. Aczkolwiek ich metody działania są często bardzo zbliżone. Do inwestorów formalnych zalicza się przede wszystkim fundusze venture capital i private equity. Pojęcia te często stosowane są zamiennie ze względu na trudność definicji. W literaturze przedmiotu wyróżnia je przede wszystkim minimalna wysokość inwestycji, inny poziom akceptowanego ryzyka i dobór spółek portfelowych13. Private equity odróżnia się najczęściej ze względu na to, że decydują się na inwestycje o większej wartości i wybierają spółki dojrzałe. W związku z tym fundusze te, nie będą przedmiotem dalszej analizy. Fundusze venture capital preferują spółki w fazie startu i wczesnej ekspansji, ale na polskim rynku funkcjonują także fundusze zalążkowe (ang. seed funds) angażujące się kapitałowo i specjalizujące się w inwestycjach także w fazie zasiewu. Przede wszystkim są to podmioty wspierane przez Krajowy Fundusz Kapitałowy, będący funduszem funduszy zalążkowych14. Taki profil inwestycyjny ma także część inkubatorów technologicznych powstałych w ramach działania 3.2 Wspieranie funduszy kapitału podwyższonego ryzyka Osi priorytetowej

Programu

Operacyjnego

Innowacyjna

Gospodarka

na

okres

programowania 2007-2013, sfinansowanych ze środków Unii Europejskiej. Dla uproszczenia rozważań wszystkie profesjonalne fundusze wysokiego ryzyka w dalszej części nazywane będą funduszami venture capital lub VC, gdyż nazwa ta jest powszechnie używana w języku polskim na określenie podmiotów o takim profilu działalności. Na polskim rynku istnieją także inwestorzy nieformalni, określani mianem aniołów biznesu (ang. business angels). Są to osoby fizyczne, dysponujące 13

M. Lewandowski, Venture capital/Private equity, w: Fuzje i przejęcia, pod redakcją naukową W. Frąckowiaka, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2009, s. 84 14 Materiały informacyjne na stronie http://www.kfk.gov.pl

16


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

znaczącymi zasobami kapitałowymi, które angażują się finansowo w spółki we wczesnych fazach rozwoju w perspektywie średnioterminowej. Cechą tego typu inwestorów jest akceptacja ryzyka związanego z inwestycją w spółki zasiewowe i znajdujące się w fazie start-up. W porównaniu z funduszami venture capital niższy jest także minimalny poziom inwestycji. Do grona inwestorów nieformalnych zalicza się także osoby prawne, dla których inwestycje nie są głównym przedmiotem działalności. Warto nadmienić, że inwestycje finansowane kapitałem wysokiego ryzyka mają istotny wpływ na możliwości rozwoju przedsiębiorstwa. Rysunek 2 Wpływ inwestycji finansowanych kapitałem wysokiego ryzyka na powstanie i rozwój przedsiębiorstw w Europie Wolniejszy rozwój lub przerwanie działalności 94,5%

Szybszy rozwój przedsiębiorstwa; 0,8%

Porównywalne tempo rozwoju; 4,7% Źródło K. Sobańska, P. Sieradzan, Inwestycje private equity/venture capital, s. 23

Wymienione powyżej grupy inwestorów przeważnie koncentrują się na inwestycjach w spółki prywatne. Od 30 sierpnia 2007 funkcjonuje w Polsce alternatywny system obrotu giełdowego – rynek New Connect, prowadzony przez Giełdę Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. Jest dedykowany innowacyjnym spółkom w początkowych fazach rozwoju, charakteryzujących się wysokim potencjałem wzrostu. Daje on możliwości pozyskania finansowania w dwóch podstawowych obszarach, istotnych z punktu widzenia prowadzonych rozważań: (1) dezinwestycja części z dotychczasowych właścicieli firmy, w tym także funduszy lub 17


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

aniołów biznesu; (2) pozyskanie kapitału w ramach IPO (ang. Initial Public Offering)., czyli upublicznienia spółki na giełdzie. W wariancie drugim jest to także okazja dla inwestorów do przejęcia spółki oraz wycofania jej z giełdy. Rynek New Connect charakteryzuje się niskimi wymaganiami proceduralnymi, prawnymi i informacyjnymi w relacji do regulowanego rynku GPW, tzw. „dużej giełdy” 15. Inwestorów w ramach poszczególnych grup charakteryzuje znacznie więcej różnic i cech, niż przedstawione. Celem niniejszego rozdziału jest jedynie zasygnalizowanie ich istnienia i przekazanie ogólnych informacji na temat rynku kapitału wysokiego ryzyka, który determinuje ilość i jakość źródeł finansowania przedsięwzięć. Poniższa tabela przedstawia najważniejsze źródła kapitału wysokiego ryzyka dla przedsięwzięć we wczesnych fazach rozwoju w Polsko. Profil inwestorów rozszerzono o określenie jego aktywnego lub pasywnego charakteru. Jako inwestora aktywnego autor rozumie współwłaściciela, który w działalność i rozwój spółki angażuje się także pozafinansowo16. Tabela 2 Źródła finansowania kapitałem własnym przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju w Polsce

Źródło kapitału Koncepcja 3F/4F

Kapitałodawcy (a) Założyciele

Próba

(b) Rodzina

własnymi

(c) Przyjaciele

nastawienie aktywne u założyciela

(d) Przypadkowi

i pasywne u pozostałych; inwestycja w

inwestorzy Inwestorzy formalni

Profil inwestycyjny finansowania

finansowymi;

fazie zalążkowej

Fundusze wysokiego ryzyka Aktywne – venture capital, seed fund

środkami

przedsięwzięć

nastawienie

współprowadzenia

spółki;

do liczne

korzyści pozafinansowe, zwłaszcza w obszarach

organizacyjnych;

perspektywa określony

średnioterminowa; plan

dezinwestycji;

15

Szczegółowa analiza charakterystyki rynku New Connect nie jest przedmiotem niniejszej pracy. Autor jest świadom, iż alternatywny system obrotu jako źródło finansowania dotyczy nie tylko spółek o profilu wysokiego ryzyka w młodych fazach rozwoju. W pewnym zakresie spełnia on jednak założenia rozważań opisywanych w tej pracy i jest komplementarny z pozostałymi dostępnymi w Polsce źródłami finansowania kapitałem wysokiego ryzyka. 16 Pozafinansowe aspekty korzystania z różnych źródeł kapitału są bardzo istotnym faktorem podjęcia decyzji finansowych w tym zakresie. W ograniczonym zakresie zostaną one opisane w dalszej części pracy.

18


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

sformalizowane zasady współpracy Inwestorzy

(a) Anioły biznesu

Aktywne lub pasywne nastawienie;

nieformalni

(b) Podmioty prawne

akceptacja bardzo wysokiego ryzyka; osobiste

relacje

kapitałodawcy

i

przedsiębiorcy New Connect

(a) Inwestorzy

Nieregulowany alternatywny system

indywidualni

obrotu giełdowego; platforma będąca instrumentem

(b) Inwestorzy instytucjonalni

pomiędzy

transferu

kapitału

przedsiębiorstwami,

a

inwestorami Źródło: Opracowanie własne

1.2.2 Finansowanie długiem Finansowanie

przedsięwzięć

długiem

jest

rozumiane

w

niniejszych

rozważaniach, jako korzystanie z źródeł tworzących zobowiązanie kapitałobiorcy, rozumiane w kategoriach księgowych, w stosunku do dawcy kapitału. Korzystanie z instrumentów dłużnych w celu pozyskania niezbędnego kapitału podlega licznym regulacjom i odbywa się na warunkach określanych przez podmiot dysponujący kapitałem lub/i regulacje prawne. W dalszej części wymienione zostały jedynie najbardziej popularne instrumenty, które są dostępne i wykorzystywane przez przedsiębiorstwa we wczesnych fazach rozwoju. Powoduje to znaczące implikacje, gdyż duża część regulacji i warunków pozyskania kapitału opiera się na wskaźnikach i wynikach historycznych spółek oraz posiadanym przez nie majątku. Jak zauważono wcześniej, ogranicza to możliwości pozyskania finansowania, gdyż młode spółki często nie spełniają stawianych warunków. Jednocześnie, utrzymanie płynności finansowej jest jednym z kluczowych czynników sukcesu. Najbardziej popularnym instrumentem finansowania dłużnego są kredyty i pożyczki. Udzielanie kredytów jest czynnością bankową i działalność tego typu może być prowadzona jedynie przez banki, zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami 17 . Istnieje wiele rodzajów kredytów, które dopasowane są do różnych projektów inwestycyjnych i innych obszarów działalności przedsiębiorstw. Ich 17

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe, Dz. U. 1997, nr 140, poz. 939

19


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

wspólnym mianownikiem jest procedura oceny zdolności kredytowej, która oparta jest na historycznych wynikach lub określona na podstawie posiadanych przez dany podmiot środków trwałych, stanowiących zabezpieczenie dla kapitału. Pożyczka jest instrumentem, który podobnie jak kredyt jest zobowiązaniem do zwrotu otrzymanych środków pieniężnych wraz z dodatkowymi kosztami finansowymi na określonych warunkach. Może zostać udzielona przez instytucje finansowe niebędące bankami, jeżeli są właścicielami kapitału i w przeciwieństwie do kredytu nie musi mieć określonego celu wydatków. Poza kredytami i pożyczkami na rynku istnieje wiele innych produktów i usług finansowych, które wiążą się z transferem kapitału, ryzyka lub poprawą płynności. Część z nich jest dostępna dla młodych przedsiębiorstw, a zyskała popularność w ostatnich latach. Spowolnienie gospodarcze i spadek wysokości depozytów bankowych spowodował ograniczenie akcji kredytowej w Polsce (ang. credit crunch). Przedsiębiorcy zmuszeni byli do stosowania alternatywnych metod finansowania, takich jak:  Leasing,

polegający

na

ustanowieniu

stosunku

prawnego

między

leasingodawcą, a leasingobiorcą regulowanym umową dającą prawo do korzystania z danego składnika majątku w zamian za opłacanie określonych rat. Podobnie jak w przypadku kredytów, umowa musi określać cel, na jaki kapitał zostanie przeznaczony. Z uwagi na fakt, iż jest to alternatywa dla kredytu, leasing staje się coraz bardziej popularnym źródłem finansowania w Polsce18.  Faktoring, czyli mechanizm polegający w uproszczeniu na sprzedaży należności innemu podmiotowi po cenie zawierającej dyskonto równe ryzyku braku możliwości odzyskania przedmiotowej należności. Jest to dokument, którego wykorzystanie zwiększa się w ostatnich latach, ale rozwiązuje jedynie część potrzeb kapitałowych młodych firm, gdyż przyspiesza okres konwersji gotówki w zamian za cenę dyskonta danej należności. 18

Działalność przedsiębiorstw leasingowych w 2009 r., Główny Urząd Statystyczny, 13.07.2010, raport dostępny na stronie http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_pgw_dzialaln_przeds_leasingowych_2009.pdf

20


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

 Fundusze pożyczkowe, powiernicze i gwarancyjne dedykowane małym i średnim przedsiębiorstwom to podmioty, które udostępniają kapitał na warunkach preferencyjnych – niższe oprocentowanie, obniżone wymagania i warunki. Istotnym źródłem kapitału na przedsięwzięcia wysokiego ryzyka są różne programy pomocowe, w ramach których przedsiębiorstwo może ubiegać się o bezzwrotną dotację lub subwencję na działalność i rozwój. Największe możliwości w ostatnich latach stwarza opisywany wcześniej Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013, gdzie alokacja wynosi prawie 10 mld euro19. Należy zwrócić uwagę na to, że konkursy ogłaszane są okresowo i adresowane do podmiotów spełniających określone warunki, więc trudno planować ich wykorzystanie w dłuższej perspektywie. W związku z tym nie można traktować ich na równi z pozostałymi źródłami kapitału. Dodatkowe możliwości finansowania działalności i rozwoju daje emisja obligacji

korporacyjnych.

Mimo

funkcjonowania

w

Polsce

rynku

obrotu

nieruchomościami Catalyst S.A. jest to instrument dłużny dostępny raczej dla średnich i dużych przedsiębiorstw z ugruntowaną pozycją rynkową. Wynika to z fakty iż oferowana stopa dyskonta, będąca zyskiem inwestorom oparta jest na ogólnym standingu spółki oraz jej ratingu oceniającym prawdopodobieństwo kontynuacji działalności i utrzymania zdolności do regulowania zobowiązań, co jak wykazano wcześniej jest mniej prawdopodobne w przypadku spółek mniejszych, zwłaszcza we wczesnych fazach rozwoju. Podstawową korzyścią dla przedsiębiorstwa w korzystaniu z pozyskiwania kapitału za pomocą instrumentów dłużnych jest zachowanie pełnej kontroli właścicielskiej. Wadą są jednak koszty transakcyjne i kapitału oraz jego ograniczona dostępność. Nie tylko część produktów finansowych nie jest dostępna dla pewnych przedsiębiorstw, ale także istnieją górne granice możliwości pozyskania środków

19

Materiały informacyjne na stronie http://www.poig.gov.pl

21


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

finansowych przez przedsiębiorstwo. Istotny jest także rosnący marginalny koszt kapitału obcego wraz ze zwiększaniem długu. 1.2.3 Finansowanie pomostowe Podział na finansowanie przedsięwzięć kapitałem własnym i obcym wymaga analizy źródeł kapitału, które łączą w sobie cechy obu tych grup. Do źródeł kapitału wysokiego ryzyka zaliczyć należy więc także mezzanine 20. Jest to forma pośrednia pomiędzy inwestycją o charakterze udziałowym, a udzieleniem kredytu. Kapitał jest długiem, ale jego zabezpieczeniem nie są składniki majątku, a udziały lub akcje w przedsiębiorstwie lub przedsięwzięciu inwestycyjnym. Instytucje oferujące mezzanine akceptują ryzyko wyższe niż w przypadku kredytów bankowych i nie żądają udowodnienia zdolności kredytowej według wyśrubowanych wskaźników. Jednocześnie podejmują ryzyko niższe niż fundusze venture capital i mają niższe oczekiwania co do stopy zwrotu z inwestycji. Mezzanine jest atrakcyjnym rozwiązaniem, które pozwala na zaspokojenie potrzeb kapitałowych, ale jest ono dostępne raczej dla średnich i dużych przedsiębiorstw, które posiadają zdolność kredytową niewystarczającą w stosunku do planów inwestycyjnych. Nie jest to więc odpowiedź na potrzeby kapitałowe większości przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju, wśród których przeważają spółki mikro i małe, stanowiące zdecydowaną większość podmiotów gospodarczych w Polsce21.

1.3 Luka kapitałowa w Polsce Luka kapitałowa (ang. equity gap) to trwała nieciągłość po stronie podażowej rynku wyrażająca się brakiem możliwości sfinansowania projektów inwestycyjnych z określonego przedziału wielkości i/lub pochodzących od określonej grupy przedsiębiorców (sektorowe ograniczenie w dostępie do equity)22. Pojęcie to zostało po raz pierwszy zostało przedstawione w raporcie Komitetu Macmillan’a w roku

20

M. Panfil, Mezzanine jako źródło finansowania dla przedsiębiorstwa, czerwiec 2008, http://ceo.cxo.pl/artykuly/58465 /Mezzanine .jako.zrodlo.finansowania.dla.przedsiebiorstwa.html 21 M. Starczewska-Krzysztoszek, op. cit., s. 1 22 Tamowicz P., Zapotrzebowanie mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) na finansowanie kapitałem private equity/venture capital (PE/VC), raport przygotowany na zlecenie Departamentu Instrumentów Wsparcia Ministerstwa Gospodarki, Gdańsk 2007, raport pobrano ze strony www.mg.gov.pl, s. 14

22


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

1931 23 . W szczególności dotyczy sektora małych i średnich przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju. Określa ona przedział wartości projektów inwestycyjnych, dla których nie istnieje możliwość pozyskania kapitału długoterminowego. Aby móc skwantyfikować jej dokładną wielkość należałoby dotrzeć do osób, które zrezygnowały

z

założenia

firmy

ze

względu

na

brak

finansowania.

W celu zwiększenia wiarygodności wyników należałoby znaleźć metodę na odseparowanie przedsiębiorców którzy faktycznie musieli zmienić plany inwestycyjne ze względu na występowanie luki kapitał, od tych których projekt był po prostu nieatrakcyjny24. Trudno określić choćby szacunkowy przedział wartości, dla których występowanie luki ma rzeczywisty negatywny wpływ na realizację lub rozwój przedsięwzięć. Można przypuszczać, że jest to problem, występujący zwłaszcza przy projektach o relatywnie niskiej wartości, w przedziale 100 000 – 800 000 zł. Jest to związane z niskim stanem aktywów, które mogą stanowić zabezpieczenie zobowiązań spółki oraz zwiększających zdolność do generowania przychodów, a w rezultacie wartości dla właścicieli.

23

R. Frost, Macmillan Gap 1931-53, Oxford Economic Papers. New Series. vol. 6, nr 2, 1954, pobrano ze strony http://www.jstor.org/pss/2661850 24 Tamże, s. 14

23


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce Rysunek 3 Luka kapitałowa wśród przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju

Źródło:

K.

Grzybowska,

Anioły

biznesu

kluczowe

wsparcie

dla

start-upów,

28.06.2010,

http://www.inwestycje.pl/biznes/anioly_biznesu___8211__kluczowe_wsparcie_dla_start_upow%3B94475%3B0 .html

Luka kapitałowa jest szczególnie widoczna w przypadku małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce. Źródła finansowania opisane wcześniej nie są dostępne dla pewnych podmiotów, czy inicjatorów określonych przedsięwzięć. Częściowo jest to uzasadnione ekonomicznie przez właścicieli kapitału. Część kosztów obsługi projektu inwestycyjnego jest zbliżona, niezależnie od jego wielkości. Można mówić to na przykład o prowadzeniu oceny sytuacji finansowej przedsiębiorstwa (ocena zdolności kredytowej, due dilligence) oraz przygotowaniu transakcji od strony prawnej. W związku z powyższym inwestorzy formalni preferują angażować się kapitałowo w przedsięwzięcia o większej wartości. Mimo niższych kosztów działalności, anioły biznesu także określają minimalny próg inwestycji, poniżej którego nie decydują się na inwestycję.

1.4 Podsumowanie Małe i średnie przedsiębiorstwa stanowią zdecydowaną większość w ogólnej liczbie podmiotów.

motorem napędowym

gospodarki,

wytwarzając

33%

PKB

i zatrudniając prawie 30% ogółu pracujących25. Specyfika tego segmentu sprawia, że 25

M. Starczewska-Krzysztoszek, Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, w: Infos, nr 4, 27.02.2008, Wydawnictwo Sejmowe dla Biura Analiz Sejmowych, pobrano ze strony http://www.parl.gov.pl, s.1

24


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

tylko część źródeł kapitału dostępnego na rynku może zostać wykorzystana. Są one zebrane w poniższej tabeli, wraz z rozróżnieniem na bilansowy składnik pasywów, z którym są powiązane. Tabela 3 Źródła kapitału wysokiego ryzyka dla przedsiębiorstw we wczesnej fazie rozwoju w Polsce

Pasywa Kapitał własny założyciele, rodzina, przyjaciele

fundusze zalążkowe, venture capital

Kapitał obcy

anioły biznesu osoby prawne

New Connect

mezzanine

kredyty i pożyczki

leasing, faktoring i in. obligacje korporacyjne

Źródło Opracowanie własne

Wymienione źródła nie zaspokajają potrzeb przedsiębiorców i w Polskiej gospodarce występuje zjawisko luki kapitałowej, czyli przewagi popytu na kapitału nad jego podażą. Ma to bardzo istotne implikacje dla przedsiębiorców, bezpośrednio przekładając się na ograniczenie możliwości rozwojowych, a zarazem zmniejszając kondycję i wzrost całej gospodarki narodowej. W kontekście tych wniosków dużego znaczenia nabierają wszelkie koncepcje, które mogą zwiększyć dostępność kapitału dla małych przedsięwzięć we wczesnych fazach rozwoju. O ile ich projektowanie z punktu widzenia przedsiębiorstwa można wykonać łatwo, gdyż podmioty te dostosują się do wymogów, o tyle nie jest prostym przekonanie właścicieli kapitału do jego udostępniania. Pod rozwagę należy zatem wziąć każdą koncepcję, która wiąże się z korzyściami dla obu stron transakcji tego typu. 25


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

2

Rozdział

2.

FINANSOWANIE

SPOŁECZNOŚCIOWE

JAKO

ŹRÓDŁO KAPITAŁU WYSOKIEGO RYZYKA Na Polskim rynku występuje luka kapitałowa, która mimo podjęcia pewnych działań przez organy administracyjne i rozwój rynku kapitałowego, nie została wypełniona. W kontekście rozwoju przedsiębiorczości i stopniowego upraszczania procedur zakładania i prowadzenia firm, można przypuszczać, iż strona popytowa zapotrzebowania na kapitał wysokiego ryzyka stale się powiększa. W związku z powyższym zaprezentowane zostanie źródło finansowe, które może stać się alternatywą dla dotychczasowych i przynajmniej w części zaspokoi potrzeby kapitału wysokiego ryzyka dla przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju.

2.1 Zagadnienia wprowadzające Prezentowane alternatywne źródło finansowania przedsięwzięć jest relatywnie nową koncepcją i jej poprawne zrozumienie wymaga zapoznania się z koncepcjami i procesami, które są z nią ściśle powiązane. Z uwagi na to, że część terminów nie ma powszechnie przyjętych tłumaczeń polskich, każdorazowo podjęta zostanie próba translacji angielskich terminów na potrzeby niniejszej pracy i dalszych opracowań dotyczących tejże tematyki. 2.1.1 Crowdsourcing Pojęcie crowdsourcing to neologizm, który zyskał popularność po publikacji w elektronicznym wydaniu magazynu Wired przez Jeffa Howe’a 26 . Koncepcje rozszerzył on na swoim blogu poświęconym zagadnieniu, gdzie podjął się definicji i opisu dalszych rozważań oraz przedstawił przykłady zastosowań. W jego rozumieniu „Crowdsourcing reprezentuje działanie przedsiębiorstwa, bądź instytucji, które polega na wydzieleniu zadania dotychczas realizowanego przez pracowników i outsourcingu go nieokreślonej (i generalnie dużej) społeczności, w formie otwartego zapytania. Może przybrać formę kooperacji (ang. peer production), ale często jest realizowane przez pojedyncze jednostki. Kluczowymi aspektami są ogłoszenie zadania w formie

26

J. Howe, The rise of crowdsourcing, 14.06.2006, http://www.wired.com/wired/archive/14.06/crowds.html

26


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

otwartego zapytania oraz duża społeczność potencjalnych współpracowników” 27 . Koncepcja wywodzi od powszechnie w Polsce stosowanego anglicyzmu – outsourcingu. W literaturze podmiotu określa się go jako przesunięcie części procesów biznesowych w całości lub ich części do zewnętrznego podmiotu 28 . Jest to metoda zarządzania, oparta na wydzieleniu części wewnętrznych procesów spółki do podmiotu, który nie jest powiązany z daną firmą pod względem właścicielskim. Kontynuując rozważania, crowdsourcing powinien być rozumiany jako outsourcing społecznościowy, gdyż wyodrębniona część procesów wewnętrznych przesunięta jest nie do innego przedsiębiorstwa, ale do nieoznaczonej społeczności. Z uwagi na ubogie polskie słownictwo w tym zakresie i powszechne zastosowanie anglicyzmu outsourcing, obie nazwy będą stosowane zamiennie w dalszej części pracy. Rysunek 4 Przebieg procesu outsourcingu społecznościowego

czas, know-how, kompetencje

odpowiedź na otwarte zapytanie, opracowanie rozwiązania, synergia umiejętności

wirtualna społeczność

unikalne rozwiązanie problemu

przedsiębiorstwo

Źródło: Opracowanie własne

Wartość

crowdsourcingu

polega

na

zwiększeniu

prawdopodobieństwa

otrzymania od społeczności rozwiązania lepszego, niż od przedsiębiorstwa, świadczącego usługi outsourcingu. Wynika to z koncepcji mądrości tłumu (ang. wisdom of crowd), która docenia synergię umiejętności, kompetencji i opinii poszczególnych uczestników społeczności. Należy to rozumieć tak, iż przy odpowiedniej analizie nieoznaczony tłum zauważy, bądź rozwiąże problem lepiej, niż

27

J. Howe, Crowdsourcing: A definition, 02.06.2006, http://crowdsourcing.typepad.com/cs/2006/06/crowdsourcing_a.html 28 K. Rybiński, Outsourcing i offshoring usług. Siatka pojęć, trendy i bariery rozwojowe, w: Globalizacja usług. Outsourcing, offshoring i shared service centers, praca zbiorowa pod redakcją Adama Szymaniaka, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008

27


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

ograniczone grono ekspertów reprezentujących przedsiębiorstwo zajmujące się outsourcingiem dla innych firm. Jednocześnie obniżone zostają koszty ogłoszenia problemu, a dodatkowe korzyści poza podstawą otwartego zgłoszenia zadania, jak oparcie decyzji na opinii własnych klientów, pozyskanie wskazówek od ludzi o bardzo szerokiej

gamie

kompetencji,

przewyższają

ewentualne

straty

wynikające

z upublicznienia części przedsiębiorstwa i jego problemów konkurencji. Daren Brabham, który profesjonalnie zajmuje się organizacją procesów crowdsourcingu dla przedsiębiorstw stwierdził, iż outsourcing społecznościowy nie jest już tylko chwytliwym słówkiem (ang. buzzword), ale faktyczną koncepcją zarządzania. Dodaje też, że możliwy jest tylko przy korzystaniu z rozwiązań internetowych, gdyż umożliwiają one i ułatwiają interakcję pomiędzy użytkownikami 29 . Zobrazować można to w następujący sposób – średni czas przebiegnięcia tego samego dystansu przez grupę osób, będzie najprawdopodobniej gorszy, niż czas najszybszych osób. Natomiast podanie do rozwiązania problemu tak samo licznej grupie, da wynik lepszy, niż rozwiązanie otrzymane od jednej z nich. W większości przypadków średnia jest przeciętną informacją, ale w procesie podejmowania decyzji, grupowe myślenie sprawdza się doskonale30. Brabham przedstawia także interesujący przykład 31 , który doskonale obrazuje korzyści dla przedsiębiorstwa lub instytucji, wynikające ze stosowania crowdsourcing w celu poprawy lub optymalizacji wewnętrznych procesów. Opisuje przypadek kanadyjskiego przedsiębiorstwa wydobywczego Goldcorp. Zagrożenie kontynuacji działalności spółki w wyniku kończących się możliwości eksploatacji złóż i niepowodzenia w poszukiwaniu nowych, doprowadziło do ogłoszenia w marcu 2000 roku Goldcorp Challenge. Spółka udostępniła wszelkie dokumenty dotyczące działek, na których prowadzili poszukiwania nowych złóż i ogłosiła nagrodę w wysokości 575 000 dolarów. Całe przedsięwzięcie okazało się ogromnym sukcesem, gdyż udało się

zaangażować

ludzi

dysponujących

kompetencjami

dotychczas

nie

29

D. Brabham, Crowdsourcing as a model of problem solving: an introduction and cases, w: Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies, numer 14, 02.2008, s. 87, artykuł pobrano ze strony autora http://www.darenbrabham.com/ 30 J. Surowiecki, The wisdom of crowds. Why the many are smarter than the few, Little Brown Book Group, Brown 2010, s. 11 31 D. Brabham, op. cit., s. 79

28


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

wykorzystywanymi w górnictwie. Jak podają Tapscott i Williams, ponad połowa zgłoszonych lokalizacji złóż nie była znana przed Goldcorp Challenge, a 80% z nich zawierało istotne pokłady złota, co sprawiło, że firma w krótkim okresie zwiększyła swoją kapitalizację ze 100 mln do 9 miliardów dolarów

32

. Mimo tego, iż

upublicznienie wrażliwych danych i informacji było ryzykowne, spółka zdecydowanie skorzystała na otwarciu się na społeczność. Jego wynik bezpośrednio przełożył się na zwiększenie potencjału, przychodów i kapitalizacji przedsiębiorstwa. Podsumowując,

outsourcing

społecznościowy

to

koncepcja

zarządzania

przedsiębiorstwem, polegająca na wydzieleniu zadania lub procesu i przekazaniu go do realizacji licznej społeczności. Przeważnie przy okazji działań tego typu oferuje się także pewien rodzaj wynagrodzenia, który jest motywatorem dla rozwiązujących zadanie. Istotne znaczenie ma jednak zgłoszenie problemu jako otwartego zapytania, na które odpowiedzieć mogą posiadacze bardzo odmiennych kompetencji. 2.1.2 Rozwój Internetu Zgodnie z danymi Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego (ang. International Telecommunication Union), który jest agendą Organizacji Narodów Zjednoczonych (ang. United Nations) w 2010 roku ilość użytkowników Internetu na świecie podwoiła się w latach 2005-2010 i przekroczyła 2 miliardy33. W Polsce jest ich prawie 22,5 miliona, czyli niespełna 60% społeczeństwa34, przy czym liczby te stale rosną. Przedstawione statystyki obrazują jak duża jest społeczność ludzi korzystających z Internetu. Na przestrzeni ostatnich dwóch dekad zwiększenie dostępności i rozwój technologii informatycznych wpłynęła zdecydowanie na życie codziennie ludzi oraz przedsiębiorstw i innych uczestników życia społecznogospodarczego w Polsce. Zmieniają się mechanizmy komunikacji, normy społeczne, ale także uwarunkowania prawne prowadzenia biznesu. Celem dalszych rozważań nie jest ewaluacja wpływu tych zmian na społeczeństwo i otoczenie rynkowe, ale stwierdzenie faktu występowania pewnych prawidłowości. 32

D. Tapscott, A. Williams, Wikinomics. How Mass Collaboration Changes Everything, Portfolio, London 2006, s. 9 33 The World in 2010. ICT Facts and Figures, raport przygotowany przez Internactional Telecommunication Union, 12.2010, pobrany ze strony www.itu.int, s. 4 34 Statystyki Internet World Stats, czerwiec 2010, http://www.internetworldstats.com/europa.htm#pl

29


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

Internet i internetyzacja całkowicie odmieniły wiele obszarów życia społecznego i gospodarczego w Polsce. Dodatkowo wykreowały nowe możliwości biznesowe, a niektóre z nich stały się bardzo istotnymi gałęziami gospodarki narodowej. Po pierwsze, rozwój technologii internetowych sprawił, że wiele modeli biznesowych oraz norm społecznych uległo radykalnym zmianom, bądź w ogóle straciło sens istnienia. Ludzie tworzą w Internecie ogromne społeczeństwo, które w czasie rzeczywistym komunikuje się i współpracuje w formie pośredniej z wykorzystaniem odpowiednich narzędzi. Ogromną popularność zdobywają portale społecznościowe, które pozwalają właściwie na przeniesienie całej strefy życia osobistego do sieci – łączenie się w grupy dyskusyjne, oznaczanie członków rodziny, darmową komunikację w czasie rzeczywistym bez ograniczeń geograficznych, nawiązywanie kontaktów handlowych, uczestnictwo w wydarzeniach, a nawet dokonywanie zakupów. W chwili obecnej są to już zjawiska masowe, które nie dotyczą tylko niewielkich grup wspólnych interesów, czy zainteresowań, ale ogromnej części społeczeństwa. Polska platforma społecznościowa nk.pl ma 12,3 mln unikalnych użytkowników, a amerykański facebook.com prawie 9,9 mln 35 . Nawet jeżeli część użytkowników korzysta z obu portali, jest to ogromny odsetek społeczeństwa, który nie jest zrzeszona w żadnej innej niepublicznej organizacji, czy instytucji. Ma to implikacje dla wielu działań, zarówno dotyczących podmiotów sektora prywatnego, które mają dodatkowy kanał komunikacji i dystrybucji, społecznego, który może prowadzić działania na szeroką skalę bez konieczności ponoszenia kosztów dotarcia do tak licznej grupy, jak i administracji państwowej, która musi odpowiadać na potrzeby zmieniającego się społeczeństwa. Łatwość komunikacji, interakcji, wymiany poglądów sprawia, że społeczność wirtualna może zorganizować się we wspólnym celu i doprowadzić do bardzo istotnych zmian, dzięki efektowi skali. Po drugie, obszarem istotnym z punktu widzenia niniejszych rozważań są finanse elektroniczne. W powszechnym użyciu stosowane są w Polsce karty płatnicze

35

Badanie Megapanel, PBI/Gemius, styczeń http://gemius.pl/pl/aktualnosci/2011-03-22/01

2011,

wyniki

badania

pobrano

ze

strony:

30


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

i kredytowe. Ich liczba wynosi już ponad 32 mln sztuk36. Wszystkie banki w Polsce oferują usługi bankowości elektronicznej, które polegają nie tylko na zdalnej obsłudze prywatnych

i

firmowych

kont

bankowych,

ale

także

na

nabywaniu

wyspecjalizowanych produktów finansowych, takich jak lokaty, czy kredyty. Wirtualizacja finansów rozumiana jako przeniesienie produktów, usług i procesów do Internetu widoczna jest także wśród inwestorów. Symbolem tych przemian są czerwone szelki – dawniej znak rozpoznawczy maklerów, którzy osobiście stawiali się w budynkach giełd na całym świecie i handlowali. Obecnie giełdy, na których część handlu odbywa się w ten sposób traktowane są często jako atrakcje turystyczne. Po trzecie, w szybkim tempie rozwija się branża e-commerce, czyli internetowego handlu. Obecnie stała się istotną gałęzią krajowej gospodarki. W roku 2008 r. Polacy dokonali zakupów przez Internet na kwotę 11,01 mld zł. Z kolei w 2009 r. było tu już 13,43 mld zł37. W chwili obecnej nawet branże, które do tej pory przed nabyciem wymagały osobistej oceny i testowania produktu (RTV, AGD, nieruchomości) udostępniają kanały dystrybucji internetowej. Internet ma wpływ na handel w praktycznie wszystkich obszarach rynku. Istnieją oczywiście branże, w których nie jest możliwe dokonanie zakupów w ten sposób, ale ze względów wizerunkowych każdy podmiot powinien mieć własną stronę internetową, na której pozwala potencjalnym klientom na interakcje – pozostawienie opinii, zadanie pytania itp. Wartość handlu internetowego w Polsce bez uwzględnienia aukcji internetowych, które również zaliczane są do rynku e-commerce, przedstawiona jest poniżej.

36

Dane na koniec 2010 r., w: Liczba wyemitowanych kart płatniczych na przestrzeni kolejnych kwartałów w latach 1998-2010, Narodowy Bank Polski, dane dostępne na stronie http://www.nbp.pl/home.aspx?f=/systemplatniczy/karty_platnicze.html 37 Polski rynek e-commerce, Stowarzyszenie Marketingu Bezpośredniego, 25.04.2010, pobrano ze strony: http://www.smb.pl/badania_smb

31


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce Rysunek 5 Wartość e-commerce w Polsce w latach 2004-2009

Wartość e-handlu w sklepach internetowych w Polsce w latach 2004-2009 6

5,3

5

4,53

4

3,47

3 2,0 2 1

0,98

1,3

0 2004

2005

2006

2007

2008

2009

wartość (w mld zł)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie ecommerce 2010, Internet Standard, październik 2010, pobrano ze strony http://www.internetstandard.pl

Prognozy na kolejne lata mówią o kontynuacji wzrostowego trendu przenoszenia części procesów zakupowych do Internetu. Po czwarte, powszechna akceptacja korzystania z technologii internetowych sprawiła, że również sektor publiczny dostrzegł korzyści z niej wynikające. Jednym z kluczowych obszarów działalności Państwa stało się prowadzenie działań w celu minimalizacji wykluczenia cyfrowego, czyli braku dostępu do Internetu, szczególnie na obszarze Polski wschodniej. Uruchomiono także projekty, które umożliwiają składanie dokumentów i wykonywanie pewnych procedur za pośrednictwem Internetu. Prowadzone są także działania, mające na celu zachowanie istniejących zasobów archiwalnych poprzez digitalizację zbiorów i ich promocję przez umożliwienie publicznego dostępu. Z uwagi na tak ogromne znaczenie Internetu dla gospodarki i społeczeństwa polskiego, do ważnych działań administracji należy także uregulowanie stosunków prawnych w tym zakresie i stworzenie środowiska do prawidłowego rozwoju. Jest to obszar, w którym przez długi okres przeprowadzania inicjatyw ustawodawczych, nadal istnieje wiele luk lub przepisów, które w ogóle nie biorą pod uwagę istnienia Internetu i możliwości wykorzystania go w procesach gospodarczych, czy stosunkach społecznych. 32


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

2.1.3 Społeczności wirtualne Społeczności wirtualne to termin powstały w 1993 roku. Rheingold określił je jako społeczne grupy, które powstają przy użyciu Internetu, kiedy odpowiednia liczba ludzi prowadzi publiczną dyskusję na tyle długo, że tworzą się sieci relacji osobistych w cyberprzestrzeni38. Definicyjne podejście na Wikipedii jeszcze upraszcza ten termin i określa je jako zbiorowości ludzi, w których interakcje odbywają się za pośrednictwem Internetu 39 . Określenie to dotyczy zatem, zarówno małych grup dyskusyjnych, list mailingowych i forów, jak i agregatorów informacji i opinii oraz portali społecznościowych. Do celów dalszych rozważań przyjmuje się, że społeczność internetowa to zbiorowość składająca się z nieoznaczonych uczestników, którzy nie są formalnie powiązani i uczestniczą w niej realizując indywidualne cele.

2.2 Finansowanie społecznościowe Możliwości jakie dają nowoczesne technologie informacyjno-komunikacyjne sprawiły, że przy relatywnie niskiej finansowej barierze wejścia możliwa jest realizacja właściwie każdego pomysłu biznesowego. Środowisko IT doskonale nadaje się do testowania różnych rozwiązań, odpowiadających na potrzeby potencjalnych klientów. Dzięki temu dla wygody konsumentów do Internetu przeniesiono z pozytywnym skutkiem część modeli biznesowych, realizowanych jedynie w świecie rzeczywistym. W chwili obecnej konkurencja w sprawdzonych już obszarach, jak zakupy, czy aukcje jest ogromna, ale stale działalność rozpoczynają innowacyjne przedsiębiorstwa, które muszą nauczyć klientów korzystania ze swych produktów, czy usług i w wypadku powodzenia mogą odnieść ogromny sukces. Dotyczy to także sfery finansowania przedsięwzięć we wczesnych fazach rozwoju. Mechanizm wystosowania do szerokiego grona potencjalnych odbiorców komunikatu za pośrednictwem Internetu z prośbą o wsparcie finansowe początkowo dotyczył przede wszystkim akcji charytatywnych. Istnieją jednak przykłady działań komercyjnych, które nie będąc ofertą nabycia papierów wartościowych przebiegły 38

H. Rheingold, The virtual community. Homestanding on the Electronic Frontier (wydanie elektroniczne), Addison Weasley Publishing Company 1993, pobrano ze strony autora http://www.rheingold.com/vc/book/intro.html, s. 4 39 Społeczność internetowa, Wikipedia, http://pl.wikipedia.org/wiki/Spo%C5%82eczno%C5%9B%C4%87_internetowa

33


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

podobnie. Zgodnie z informacjami na stronie internetowej40 w 1997 roku fani zespołu muzycznego Marillion przeprowadzili kampanię internetową, której celem było zebranie 60 000 dolarów na rzecz tournée koncertowego grupy. Cel został osiągnięty szybko, mimo faktu, iż zespół nie był w akcję zaangażowany. Zaskakujący efekt współpracy fanów Marillion sprawił, że przy nagrywaniu kolejnej płyty grupa rozesłała

mailing

do

30 000

fanów,

którzy

znajdowali

się

w

bazie

i poprosili o dokonywanie zamówień w formie przedsprzedaży. Nie byłoby to zjawiskiem nietypowym, gdyby nie fakt, że na tym etapie zespół miał jedynie mglistą koncepcję na stworzenie nowych nagrań. Akcja spotkała się z pozytywnym odbiorem i Marillion pozyskał 100 000 dolarów, które pokryło koszty nagrań, a jednocześnie stanowiło 5% planowanych przychodów ze sprzedaży globalnej. Umożliwiło to uniezależnienie od wytwórni płytowych, które wcześniej miały ogromny wpływ na poczynania zespołu. Pojęcia crowdfunding po raz pierwszy użył Michael Sullivan na swoim portalu fundavlog 41 . Jego funkcjonalność polegała na wykorzystaniu specjalnej zakładki umieszczanej na stronie internetowej, umożliwiającej przekazanie małych kwot pieniężnych na rzecz videoblogerów. Celem była popularyzacja tego rodzaju witryn internetowych i możliwość wynagrodzenia najlepszych z nich przez oglądających. Jak piszą Lambert i Schwienbacher, „koncepcja crowdfundingu wywodzi się od crowdsourcingu, który wykorzystuje potencjał „tłumu” do realizacji pomysłów, opinii i rozwiązań w celu rozwinięcia działań przedsiębiorstwa. W przypadku crowdfunding, celem jest zgromadzenie pieniędzy na cele inwestycyjne. Jest to dokonywane generalnie z wykorzystaniem społeczności wirtualnych, głównie za pośrednictwem Internetu. (…) zamiast zbierać środki od bardzo małego grona wyszukanych inwestorów, koncepcja crowdfundingu polega na pozyskaniu ich od dużej społeczności, w której każda jednostka przekazuje bardzo małą kwotę”42. Dalej jako kluczowe

czynniki

potwierdzające

związek

z

koncepcją

outsourcingu

40

Music Industry First as Marillion Fans Finance New Album, wrzesień 2000, http://www.marillion.com/press/anorak.htm 41 M. Sullivan, Crowdfunding, 12.08.2006, http://www.wordspy.com/words/crowdfunding.asp 42 T. Lambert, A. Schwienbacher, An Empirical Analysis of Crowdfunding, 24.03.2010, pobrano ze strony SSRN http://ssrn.com/abstract=1578175, s. 2

34


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

społecznościowego wymieniają dobrowolne zaangażowanie społeczności, obniżenie kosztów produkcji, korzystanie z narzędzi internetowych wspierających interakcję oraz zgłoszenie otwartego zgłoszenia. Ostatecznie proponują podejście definicyjne: „crowdfunding zawiera otwarte zgłoszenie, zasadniczo za pośrednictwem Internetu, które ma na celu zgromadzenie środków finansowych w formie darowizny, bądź w zamian za jakąś formę wynagrodzenia lub/i prawa do głosowania, w celu wspierania określonej inicjatywy” 43 . Podobnie pojęcie definiują Schwienbacher i Larralde: „crowdfunding

to

finansowanie

projektu

lub

przedsięwzięcia

przez

grupę

pojedynczych jednostek zamiast profesjonalistów (np. banków funduszy wysokiego ryzyka lub aniołów biznesu). W teorii, ludzie finansują pośrednio inwestycje za pomocą oszczędności, od czasu kiedy banki pośredniczą pomiędzy właścicielami kapitału, a stroną zgłaszającą nań zapotrzebowanie. Crowdfunding funkcjonuje bez pośredników: przedsiębiorca „dotyka tłumu” przez zbieranie pieniędzy bezpośrednio od poszczególnych jednostek. Komunikacja typowo odbywa się za pośrednictwem Internetu” 44 . Agrawal, Catalini i Goldfarb opisują zjawisko następująco: „system crowdfundingu pozwala użytkownikom dokonywać inwestycji w różne typy projektów i przedsięwzięć, często na niskie kwoty, poza regulowanym rynkiem wymiany kapitału, z wykorzystaniem internetowych platform społecznościowych, które wspierają bezpośrednią interakcję pomiędzy inwestorami, a osobami zbierającymi środki finansowe”

45

. W pierwszej na świecie książce opisującej

crowdfunding Laton i Marom piszą, że „[w gospodarce i na rynku kapitałowym] w

rzeczywistości

istnieje

wiele

sił,

które,

gdy

połączone,

zakłócają

43

Tamże, s. 6, w oryginale: „crowdfunding involves an open call, essentially through Internet, for the provision of financial resources either in form of donation or in exchange for some form of reward and/or voting rights in order to suport initiatices for specific purposes.” 44 A. Schwienbacher, B. Larralde, Crowdfunding of small enterpreneurial ventures, Handbook of entrepreneurial finance, Oxford University Press 28.08.2010, dostępne na stronie SSRN http://ssrn.com/abstract=1699183 , s. 4, w oryginale: „crowdfunding is the financing of a project or venture by a group of individuals instead of professional parties (like, for instance, banks, venture capitalists or business angels). In theory, individuals already finance investments indirectly through their savings, since banks act as intermediary between those who have and those who need money. In contrast, crowdfunding occurs without any intermediary: enterpreneurs “tap the crowd” by raising the money directly from individuals. The typical mode of communication is through the internet.” 45 A. Agrawal, C. Catalini, A. Goldfarb, The geography of crowdfunding, National Bureau of Economic Research working paper nr 16820, 07.01.2011, pobrano ze strony http://www.nber.org/papers/w16820, s. 3, w oryginale: „crowdfunding systems enable users to make investments in various types of projects and ventures, often in small amounts, outside of regulated exchange, using online social media platforms that facilitate interaction between investors as well as with the individual(s) raising funds.”

35


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

i zmieniają na zawsze procesy tworzenia firm i ich finansowania. Wiele z tych sił, będąc zagrożeniem dla funduszy VC, staje się konkurencyjnym źródłem kapitału wysokiego

ryzyka,

które

nazywamy crowdfundingiem.

Czym VC

są dla

przedsiębiorstw we wczesnych fazach rozwoju, tym Hollywood jest dla kina itd.” 46 Dalej opisują różnice pomiędzy klasycznymi źródłami finansowania, które mimo, iż charakteryzują się stabilnością, nie nadążają nad szybko zmieniającym się otoczeniem, co przede wszystkim wywołane jest pojawieniem się i szybką ekspansją Internetu. „Po raz pierwszy w historii, ludzie z całego świata stali się lub staną się kapitałodawcami dla nowych przedsięwzięć wszelkich typów. (…) To jest rewolucja crowdfundingu (ang. the crowdfunding revolution)”47. Pojęcie crowdfundingu jest na tyle nową koncepcją, że przedstawione definicje właściwie obejmują wszelkie prace badawcze i koncepcyjne na ten temat. Istnieje bardzo wąski zasób prac naukowych, ale wszystkie opierają się na podobnych spostrzeżeniach:  Istnieje silne powiązanie z crowdsourcingiem, jako koncepcją nieco starszą i gruntowniej przeanalizowaną. Podobieństwa dotyczą głównie pozytywnego aspektu otrzymania wsparcia od dużej społeczności, które w przypadku crowdfundingu ma charakter finansowy.  Wykorzystanie Internetu, mediów społecznościowych i podkreślenie ich roli w organizowaniu społeczności oraz ułatwienia interakcji, pomiędzy wszystkimi stronami. Warto zauważyć, że jednocześnie jest to bardzo istotne ograniczenie w możliwości korzystania z crowdfundingu jako źródła kapitału. Mimo, iż w Polsce korzystanie z Internetu jest już zjawiskiem powszechnym, w przeciwieństwie do innych źródeł finansowania można odszukać jednostki, które nie spełnią wymagań technologicznych.

46

D. Marom, K. Lawton, The crowdfunding revolution. Social networking meets venture financing, Lexington 2010, s. 32 47 Tamże, s. 32-33

36


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

 Określenie crowdfundingu jako źródła finansowania przedsięwzięć, przez swoją charakterystykę domyślnie rozumianego jako kapitał wysokiego ryzyka.  Jako alternatywa dla istniejących źródeł kapitału, charakteryzuje się także lepszymi warunkami transakcyjnymi od ogólnodostępnych na rynku, co zostanie wykazane w dalszej części rozważań. Lektura dotychczasowych osiągnięć naukowych w dziedzinie crowdfundingu oraz analiza skuteczności działań z nim związanych, w tym także modeli biznesowych opartych na tym mechanizmie, pozwala autorowi na sformułowanie licznych wniosków i podjęcie próby definicji. Kierując się pewną analogią do tłumaczenia pojęcia crowdsourcingu na język polski, należy zdecydowanie podkreślić istotę społeczności,

otwartość

i

wiążącą

się

z

nią

transparentność

zgłaszanego

zapotrzebowania na kapitał oraz stosowanie środowiska internetowego, jako optymalnego z punktu widzenia potrzeb. Dodać należy, że środki finansowe mają tu określone przeznaczenie, jakim jest rozwój przedsięwzięcia, ale przekazanie go nie musi implikować uzyskania korzyści, ani praw majątkowych. Rysunek 6 Mechanizm finansowania społecznościowego

Źródło: opracowanie własne

W związku z powyższym w języku polskim stosowany powinien być termin finansowanie społecznościowe, a rozumieć należy je jako rodzaj gromadzenia i alokacji kapitału przekazywanego na rzecz rozwoju określonego przedsięwzięcia, 37


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

który angażuje szerokie grono kapitałodawców, charakteryzuje się wykorzystaniem technologii teleinformatycznych oraz niższą barierą wejścia i lepszymi warunkami transakcyjnymi,

niż

ogólnodostępne

na

rynku.

Aby

poprawnie

rozumieć

przedstawione określenie należy zwrócić uwagę na jego poszczególne elementy, które do tej pory nie zostały omówione. Kapitałodawcami określa się społeczność, która odpowiada na upublicznioną ofertę pomysłodawcy

48

, czyli osoby, która jest

inicjatorem danego projektu. Przez kapitał rozumieć należy nie tylko środki pieniężne, ale także wkład pozafinansowy – know-how, znajomości, kompetencje itp. Ważnym wyróżnikiem jest kosztowność stosowania crowdfundingu. Z zasady ma on być bardziej korzystny pod tym względem w relacji do warunków rynkowych, przez które rozumie się ofertę instytucji finansowych, takich jak banki, fundusze inwestycyjne i inne. Bardzo często są one formalnym, bądź nieformalnym pośrednikiem pomiędzy właścicielami

kapitału,

a

stroną

popytową.

W

przypadku

finansowania

społecznościowego fundusze przekazywane są bezpośrednio od społeczności do inicjatora.

2.3 Rodzaje finansowania społecznościowego Finanse społecznościowe przedstawione zostały jako źródło kapitału wysokiego ryzyka alternatywne do pozostałych. Jego główną zaletą w relacji do innych możliwości opisanych w rozdziale pierwszym jest zdecydowane obniżenie barier wejścia i zupełna zmiana czynników branych pod uwagę przez właścicieli kapitału w procesie podejmowania decyzji o zaangażowaniu w dane przedsięwzięcie. Finansowanie społecznościowe traktowane jako proces można podzielić ze względu

na

postrzeganie

Schwienbacher i Larralde

przekazywanego 49

kapitału

przez

jego

właścicieli.

wprowadzają podział na trzy kategorie. Dotacje,

rozumiane jako dobrowolne przekazanie środków finansowych, które nie tworzy zobowiązania u strony otrzymującej je. Najczęściej taki sposób postrzegania płatności występuje w przypadku inicjatyw charytatywnych i non-profit. Badania dowodzą, że 48

Określenie to zostało wprowadzone, aby uniknąć w nomenklaturze słowa przedsiębiorca, które kojarzone jest z osobą podejmującą działania komercyjne, dla której celem jest osiągnięcie korzyści ekonomicznych. Jak zostanie przedstawione później, finansowanie społecznościowe dotyczyć może także projektów o charakterze społecznym, a z pewnością niekomercyjnym. 49 A. Schwienbacher, B. Larralde, op. cit., s.13

38


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

dotacje to forma płatności wykorzystywana w 22% ogółu projektów korzystających z finansowania społecznościowego 50 . Pasywne inwestycje dokonywane przez społeczność stosowane są w większości przypadków stosowania crowdfundingu. Wspierającym

oferowana

jest

nagroda,

ale

nie

jest

ona

powiązana

z uzyskaniem praw do aktywnego zaangażowania się w działalność spółki. Z punktu widzenia pomysłodawcy ma przeważnie charakter nie udziałowy, o czym szerzej traktuje się w dalszej części pracy. Aktywne inwestycje społeczności, w następstwie których poza nagrodą inwestorzy angażują się w rozwój przedsięwzięcia. Może być to oparte na uzyskaniu udziałów, praw do głosowania, preferencyjnych cen nabycia usług lub produktów lub praw do zysku bez posiadania udziałów w przedsięwzięciu. Zwrot dla inwestorów celowo nazywany jest nagrodą, gdyż jak zostanie wykazane, w przypadku finansowania społecznościowego często zdarza się, że wspierającym daną inicjatywę przekazywane są wartości materialne, ale niekoniecznie finansowe. Nie można więc w takim wypadku mówić o przychodzie. W celu dogłębnej analizy finansów społecznościowych należy zapoznać się z najbardziej rozwiniętymi ich odmianami. Podział ze względu na różne funkcje i mechanizmy stosowane przez przedsiębiorców oparty jest przede wszystkim na tym, jaką alternatywę stanowi społeczność jako, źródło kapitału w stosunku do tradycyjnych możliwości finansowania przedsięwzięć. 2.3.1 Finansowanie społecznościowe o charakterze udziałowym Inwestycje w przedsięwzięcia często utożsamiane są z otrzymaniem prawa właścicielskich i majątkowych w formie akcji, udziałów, certyfikatów lub innych papierów wartościowych, bądź umów regulujących stosunki prawne pomiędzy stronami. Istotnym aspektem zmian w strukturze właścicielskiej są koszty, które kształtują się na mniej więcej stałym poziomie niezależnie od wartości inwestycji. Zwłaszcza w przypadku stosunkowo niskich kwot, opłaty te mogą negować ekonomiczne przesłanki do inwestowania. Traktowanie finansów społecznościowych jako alternatywnego źródła finansowania kapitałem własnym wymaga akceptacji pewnych założeń. Gromadzenie środków przy użyciu mechanizmu crowdfundingu nie 50

T. Lambert, A. Schwienbacher,op.cit.s. 9

39


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

jest traktowane jako oferta publiczna i co do zasady powinno być dla niej alternatywą. Implikuje

to

podział

kosztów

między

pomysłodawcą,

a

wspierającymi,

w przeciwieństwie do oferty prywatnej lub publicznej, gdzie koszty ponosi emitent. Jest to bardzo istotny aspekt finansowania społecznościowego, a regulacje prawne mogą istotnie ograniczać możliwości korzystania z niego, jako źródła finansowania, co zostanie przedstawione w dalszej części pracy. 2.3.2 Finansowanie społecznościowe o charakterze nieudziałowym Nieudziałowy charakter finansowania społecznościowego jest jego najczęściej spotykaną odmianą. Uwarunkowane jest to przede wszystkim regulacjami prawnymi, które są istotną barierą i są opisane w dalszej części pracy. Mechanizm ten często utożsamiany jest właśnie z odmianą, w ramach której nie występuje zmiana stosunków własnościowych wraz ze zmianą właściciela kapitału. Wynika to z popularyzacji mechanizmu przez szybko rozwijające się portale internetowe umożliwiające gromadzenie finansowania od społeczności na realizację własnego pomysłu, przy zachowaniu pełnej kontroli właścicielskiej. Wspierającym oferowane są unikalne bonusy wynikające z realizacji projektu, które nie mają charakteru udziałowego, ani nie stanowią przychodu finansowego. Takie rozwiązanie ma szereg pozytywnych aspektów, min. pozwala na realizację kreatywnych i nietypowych projektów, które charakteryzują się bardzo wysokim ryzykiem niepowodzenia. Z drugiej strony niosą szansę na rozwój atrakcyjnego przedsięwzięcia lub realizację innowacyjnego projektu. Wspierający mają świadomość tego, iż mimo przekazania własnego kapitału nie będą partycypować w potencjalnych przyszłych zyskach, ale jak pokazują dane historyczne, nie jest to znacząca przyczyna rozwoju51. 2.3.3 Inne rodzaje finansów społecznościowych Zgodnie z przyjętym podejściem definicyjnym uwzględnić należy mechanizmy będące alternatywą dla klasycznych usług finansowych, w których wykorzystywane są internetowe platformy interakcji, a stroną oferującą kapitał jest nieoznaczona społeczność wirtualna. Do takich należą z pewnością portale oferujące pożyczki

51

Więcej informacji społecznościowego.

autor

prezentuje

opisując

behawioralne

przesłanki

stosowania

finansowania

40


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

społecznościowe (ang. social lending). Są to platformy, za pośrednictwem których dowolna osoba może zgłosić zapotrzebowanie na kapitał pożyczkowy i samodzielnie ustalić

oferowane

oprocentowanie,

które

w

Polsce

wynosi

maksymalnie

czterokrotność stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego rocznie52. Korzyści z ich stosowania są obopólne. Pożyczkobiorca może uzyskać kapitał nawet, jeżeli nie spełnia wymagań instytucji finansowych oraz może otrzymać go na warunkach lepszych, niż dostępne na rynku. Dla pożyczkobiorców oprocentowanie jest o kilka procent niższe, niż przy pożyczkach od instytucji finansowych, kartach kredytowych itp. Z kolei pożyczkodawcy uzyskują zwrot o 5-10% wyższy, niż w przypadku lokat bankowych53 Jednocześnie portale pożyczek społecznościowych są alternatywą dla inwestorów, którzy mogą w ten sposób dywersyfikować swój portfel inwestycyjny, aktywnie alokować oszczędności i osiągać atrakcyjne przychody finansowe przy barierze wejścia wynoszącej zaledwie 50 zł. Ograniczone zabezpieczenia interesów obu stron, a przede wszystkim pożyczkodawców, wynikające głównie z braku umów, minimalizowane są poprzez różne metody weryfikacji strony przeciwnej – adres zamieszkania, tożsamość, weryfikacji historii kredytowej 54 . Jak podaje portal pożyczek społecznościowych kiva.org, łączący pożyczkodawców z krajów rozwiniętych z pożyczkobiorcami w krajach ubogich, stopa regulowania zobowiązań wynosi 98,71% przy łącznej kwocie udzielonych pożyczek przekraczającej 209 mln. USD55.

52

Ustawa z dn. 23.04.1964 kodeks cywilny, Dz.U.2010 nr 155 poz. 1037, art. 329, par. 21 D. Hyde, Where savers can turn for 8% returns, 16.04.2011, http://www.thisismoney.co.uk/savings-andbanking/article.html?in_article_id=530620&in_page_id=7&position=moretopstories 54 Materiały informacyjne platformy pożyczek społecznościowych Pożycz.pl, pobrane ze strony http://www.pozycz.pl 55 Materiały informacyjne platformy pożyczek społecznościowych kiva.org, pobrane ze strony http://www.kiva.org/about/facts 53

41


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce Rysunek 7 Deklaracje respondentów dotyczące źródeł pozyskania pożyczki

Źródło: Accenture, Gemius, raport „Pożyczki społeczne w Polsce”, Warszawa 2008, pobrano ze strony http://pliki.gemius.pl/Raporty/2008/2008_Social_lending_in_Poland_2008_PL.pdf

Przedstawione wyniki badań pokazują, że już w 2008 roku świadomość i deklaracje korzystania z portali pożyczek społecznościowych były na relatywnie wysokim poziomie. Szczególnie istotny jest wzrost deklaracji dotyczących tego źródła pożyczek wśród respondentów, którzy wiedzieli o takiej możliwości pozyskania kapitału. Rozwiązania bazujące na gromadzeniu społeczności dysponującej niewielkim kapitałem i skłonnej do korzystania z portali internetowych, charakteryzujących się podwyższonym ryzykiem inwestowania, wynikającym z ograniczonych zabezpieczeń interesów, funkcjonują także na rynku walutowym. Społecznościowe platformy wymiany wartości dewizowych działają podobnie jak kantory, z tym że różnicą wartości kupna i sprzedaży, czyli tzw. spreadem, dzielą się obie strony transakcji. Właściciel dowolnej waluty ma prawo określenia własnej ceny kupna, bądź sprzedaży lub rozliczenia wg aktualnego, średniego kursu z rynku Forex. Takie rozwiązanie pozwala obu stronom na poprawę kursu wymiany o ok. 2-3% w porównaniu do komercyjnych punktów wymiany walut56. Przedstawione przykłady tworzenia środowisk teleinformatycznych, które wspierają interakcję między stronami popytową i podażową na różne formy kapitału 56

Materiały informacyjne platformy wymiany wartości dewizowych Walutomat.pl, pobrane ze strony http://walutomat.pl

42


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

są dowodem potwierdzającym skuteczność finansowania społecznościowego, jako mechanizmu gromadzenia i alokacji kapitału. Dla uproszczenia w opisach pominięto koszty transakcyjne będące przychodem właścicieli platform i prawne aspekty prowadzenia takiej działalności. Popularność portali internetowych tego typu w USA i Europie dowodzi rynkowego zapotrzebowania na usługi jakie oferują i korzyści, które niosą dla zainteresowanych stron.

43


Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce

2.4 Podsumowanie Finansowanie społecznościowe to alternatywne źródło gromadzenia i alokacji środków finansowych,

także

na

cele

inwestycyjne.

Bazując

na

rozwiązaniach

teleinformatycznych angażuje wirtualną społeczność do przekazania kapitału pieniężnego oraz pozafinansowego na rzecz realizacji przedsięwzięć wysokiego ryzyka. W różnych formach może stać się zarówno źródłem finansowania udziałowego, dłużnego, jak i formą dobrowolnego przekazania środków na rzecz realizacji inicjatywy, zarówno komercyjnej, jak i non-profit. Tabela 4 Źródła kapitału wysokiego ryzyka dla przedsiębiorstw we wczesnej fazie rozwoju w Polsce z uwzględnieniem finansowania społecznościowego

Pasywa Kapitał własny założyciele, rodzina,

przyjaciele fundusze zalążkowe, venture capital

anioły biznesu osoby prawne

New Connect

finansowanie społecznościowe

Kapitał obcy

finansowanie

mezzanine

społecznościowe

kredyty i pożyczki

leasing, faktoring i in. obligacje korporacyjne

Źródło Opracowanie własne

Jest to relatywnie nowy trend na globalnym rynku finansowym i w swojej podstawowej postaci zdobył popularność dopiero w roku 2009. Pewne jego formy, jak pożyczki społecznościowe znane i stosowane były w latach wcześniejszych, aczkolwiek nie były przedmiotem badań i szczególnego zainteresowania z punktu widzenia nauki o finansach. 44

Finansowanie społecznościowe jako źródło finansowania przedsięwzięć w Polsce  

Fragmenty pracy naukowej opisującej koncepcję finansowania społecznościowego, wprowadzającej nomenklaturę i będącej pierwszą polskojęzyczną...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you