Issuu on Google+

Βυζαντινοί θησαυροί στο Λιβάδι Ολύμπου

Από το αρχείο του Νίκου Καραΐσκου Καλλιτεχνική και τεχνική διεύθυνση: Γιάννης Γαζέτης


ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΘΗΣΑΥΡΟΥΣ ΤΟΥ ΛΙΒΑΔΙΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ Παρουσιάζουμε μερικούς από τους βυζαντινούς θησαυρούς που υπάρχουν στις εκκλησίες και στα μοναστήρια του Λιβαδίου Ολύμπου. Είναι μια σημαντική και δύσκολη δουλειά. Βοήθησαν, φυσικά, πολλοί για να φτάσουμε στο αποτέλεσμα αυτό. Θα παρουσιάσουμε δεκάδες άλλα αφιερώματα από την ιστορική, καλλιτεχνική ζωή της ιστορικής κωμόπολης. Η παρουσίαση είναι μια ακόμη προσφορά της εφημερίδας «Λιβάδι Ολύμπου». Η πολύπλοκη, επίπονη και λεπτή ηλεκτρονική παρουσίαση γίνεται με την καλλιτεχνική και τεχνική διεύθυνση του αξιόλογου Λιβαδιώτη παιδαγωγού και καλλιτέχνη Γιάννη Γαζέτη. Ιστορικά

θα

φωτογράφηση:

ευχαριστήσουμε τον

αείμνηστο

τους

ανθρώπους

Αντώνη

που

Φαρμακιώτη,

βοήθησαν τους

νέους

στην του

Εξωραϊστικού Συλλόγου, το Σύλλογο Λιβαδιωτών Κατερίνης και ιδιαίτερα την Καίτη Κουκουβίτη, τον Ντίνο Βέργα και όλους τους άλλους που συνέβαλαν με τον τρόπο τους. Νίκος Καραΐσκος Ιδρυτής της εφημερίδας Λιβάδι Ολύμπου.


ΤΑ ΤΕΜΠΛΑ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΟΥ ΛΙΒΑΔΙΟΥ 1.ΤΟ ΤΕΜΠΛΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ Η εκκλησία των Αγίων Αναργύρων είναι η παλιότερη εκκλησία. Κτίστηκε το 1760. ΄Εχουν γίνει πολλές ανακαινίσεις, οι οποίες οφείλονται στη φθορά του χρόνου,

σε πυρκαγιά και

σε άλλες αιτίες που σχετίζονται με ανθρώπινες

παρεμβάσεις και ξεκινούν από μια λανθασμένη άποψη για την αισθητική. Οι παρεμβάσεις αυτές, που συνεχίζονται και σήμερα, έχουν προκαλέσει σοβαρές ζημιές και όχι μόνον στα τέμπλα. Παρόλα αυτά, ο πυρήνας παραμένει ακριβώς ο παλιός

με κύριο χαρακτηριστικό το θαυμάσιο δάπεδο από πέτρες της

περιοχής, που δίνει μια αίγλη στο χώρο.

Το τέμπλο της εκκλησίας των Αγίων Αναργύρων ανήκει κι αυτό στα γνωστά μπαρόκ αλλά με μια πολύ προωθημένη τεχνική. Εδώ έχουμε ανάμεσα στις μορφές διαμπερή κενά. Είναι από τα τέμπλα που ονομάζονται « σκαλιστά στον αέρα» ή «κεντητά» γιατί δίνουν την αίσθηση της δαντέλας. Δεν πρέπει να συγχέεται η «προωθημένη τεχνική» με την «ηλικία» του τέμπλου.

Δε σημαίνει δηλαδή πως το τέμπλο των Αγίων Αναργύρων είναι

νεότερο από κείνα των άλλων εκκλησιών. «Στα πολιτιστικά φαινόμενα έχουμε το παράδειγμα μορφών που επιβιώνουν, όταν ακόμη έχει προωθηθεί η τέχνη στον τομέα της. Επομένως το γεγονός πως το τέμπλο των Αγίων Αναργύρων είναι τρυπητό τέμπλο, δε σημαίνει πως τα


τέμπλα των άλλων εκκλησιών είναι παλιότερα», σημειώνει ο μεγάλος μελετητής του είδους αείμνηστος Κίτσος Μακρής. Επισημαίνουμε εδώ πως η γενική διάταξη του τέμπλου

ακολουθεί την

παράδοση του ξυλόγλυπτου τέμπλου στο οποίο έχουμε κάτω τις «ποδιές», κατόπιν τους κεταπέδες, τις δεσποτικές εικόνες, τα κεμέρια, τη σταφυλή και τη ρίζα του Ιεσέ. Στο πάνω μέρος βλέπουμε το δωδεκάορτο,τη στέψη με το σταυρό και τα δύο λυπητερά. Το ένα παριστάνει την Παναγία και το άλλο τον Ιωάννη. Τώρα όσον αφορά «το διαμπερές» του τέμπλου που απαιτεί πάντα μια υψηλή τεχνική, υπομονή και ιδιαίτερες ικανότητες από τον καλλιτέχνη. Λέγοντας «διαμπερές» ή «διάτρητη τεχνική» εννοούμε πως το βάθος έχει αφαιρεθεί και έχουμε ολόγλυφες σκαλιστές παραστάσεις.

«Αξιοποιείται με

θαυμαστό τρόπο το φως και ο αέρας που κυκλοφορούν ανάμεσα στις παραστάσεις και τις φορτίζουν με παλλόμενο δυναμισμό», σημειώνει για το θέμα ο Κίτσος Μακρής. Στο τέμπλο των Αγίων Αναργύρων επισημαίνει κανείς: -

Την κυριαρχία θεμάτων από την Παλιά Διαθήκη. Υπάρχουν ωστόσο και

θέματα από τη Νέα όπως η αριστουργηματική παράσταση του Μυστικού Δείπνου. - Τα «λυπητερά» στηρίζονται σ΄ ένα ωραίο γλυπτό σύνολο στο οποίο βλέπουμε φύλλα, κλαδιά, πουλιά και δράκοντες. - Την «πρωτοποριακή» παρουσία του Ευαγγελισμού πάνω στο βημόθυρο της Ωραίας Πύλης. - Τον τέλειο συνδυασμό εικόνων και τέμπλου.

2.ΤΟ ΤΕΜΠΛΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

Η εκκλησία της Παναγίας χτίστηκε στα 1886. Εκείνο που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον στην εκκλησία αυτή είναι το τέμπλο της, για το οποίο υπάρχουν πολλά στοιχεία. Μια μικρή επιγραφή (που προσέχτηκε από τον Κίτσο Μακρή)


μας δίνει εξαιρετικές πληροφορίες. Πρώτον ότι φιλοτεχνήθηκε το 1795, έναν αιώνα πριν από την ανέγερση. Δεύτερο έχουμε το όνομα του σκαλιστή,του ξυλογλύπτη: Κωνσταντίνης Νοβολάς. Υπάρχει επίσης και το όνομα του ζωγράφου των εικόνων:Αστέριος. Ακόμη, το όνομα του Επισκόπου της περιοχής της εποχής εκείνης: Νεόφυτος ο Σοφός. Μας δίνεται επιπλέον η πληροφορία πως παπάς της ενορίας ήταν ο Φωκάς και επίτροπος κάποιος Γιάννης. Το τέμπλο, όπως τα τέμπλα της εποχής αυτής ( δεύτερο ήμισυ του 18ου αιώνα), είναι από τα χαρακτηριστικά μπαρόκ τέμπλα με επίδραση από τη Βιέννη. Υπάρχουν μάλιστα συγκεκριμένα συμφωνητικά γι αυτό: «Θα μας κάμουν το τέμπλο κατά τον τύπον της Βιέννης». Το τέμπλο της Παναγίας διακρίνεται για

τη λεπτότατη τεχνική και την

ποικιλία των θεμάτων. Πραγματικά εκθαμπώνεται κανείς από την όλη σύνθεση, αλλά και τοποθέτηση των θεμάτων, που σέβεται απόλυτα την παράδοση, ενώ δημιουργεί ένα διεργετικό δέος, ένα μυστηριακό συναίσθημα, που σε εξυψώνει και σε φέρνει κοντά στο Θείο. Ο αείμνηστος φίλος γιατρός ΑΝΤΩΝΗΣ ΦΑΡΜΑΚΙΩΤΗΣ, με τον οποίο μελετήσαμε και φωτογραφήσαμε τα τέμπλα των εκκλησιών του Λιβαδίου (εκδώσαμε μάλιστα το

1977 και ένα

μικρό

βιβλιαράκι

σχετικό), γράφει

για το τέμπλο της Παναγίας: « Χαρακτηριστικό αυτού του τέμπλου είναι οι επάλληλες κυματοειδείς ζώνες,που δημιουργούν έναν αληθινό παλμό και η πλησμονή των γλυπτικών του θεμάτων, που μας γεμίζει κατάνυξη. Ατενίζοντας το από πάνω και προς τα κάτω, βλέπουμε δύο εντυπωσιακούς δράκοντες να στηρίζουν τα «λυπητερά». Αμέσως πιο κάτω παρατηρούμε τις εικόνες του Δωδεκάορτου και ακολουθεί ένας ολόγλυφος κοσμήτης με ζώνες, που διαδοχικά κοιλαίνονται, κυρτώνονται, εισέχουν, εξέχουν και προβάλλουν συνεχώς προς το χώρο των πιστών... »Η Ωραία Πύλη κλείεται με ένα πολύ όμορφο βημόθυρο. Κάθε φύλλο του βημόθυρου είναι στολισμένο στο κάτω μέρος

με πολύκλαδο ανθοφόρο

δενδρύλλιο, που προβάλλει μια ζωγραφισμένη ιεραρχική μορφή και στο πάνω μέρος με πολυέλικτα κλαδιά, που δημιουργούν ένα αληθινό αραβούργημα. Το βημόθυρο καταλήγει με ένα ζωγραφισμένο Παντοκράτορα, που περιβάλλεται από δυο φτερωτά άλογα και στέφεται με διάδημα...


»Στον κεταπέ, που βρίσκεται κάτω από την εικόνα του Βαπτιστή, αναπτύσσονται λεπτομερέστατα τα διάφορα επεισόδια της ζωής του Προδρόμου. Την ίδια περίπου παράσταση έχουμε δει στο πλουσιώτατο τέμπλο της Μονής Εσφιγμένου στο ΄Αγιον ΄Ορος. Τα επεισόδια αυτά είναι γνωστά σε όλους μας από τα παιδικά χρόνια. Λεπτομερέστατα βλέπουμε

τον Ιωάννη στη φυλακή

«ενδεδυμένον τρίχας καμήλου και ζώνην δερματίνην περί την οσφύν αυτού» να κρατά την αξίνη, που έδειξε στους Φαρισαίους και Σαδδουκαίους...» Φυσικά υπάρχει ένα πλήθος άλλων παραστάσεων στο εντυπωσιακό αυτό τέμπλο πέρα από αυτές πους μας περιέγραψε ο Αντώνης Φαρμακιώτης. Σαν γενικές παρατηρήσεις εδώ θα αναφέρουμε: - Την κίνηση των μορφών που είναι έντονη. - Την πλούσια παρουσία των λουλουδιών και πουλιών (με κυρίαρχα το σταφύλι και τα περιστέρια). - Την τέλεια εναρμόνιση ξυλογλυπτικής και ζωγραφικής παρότι είναι προϊόν δύο καλλιτεχνών. - Την καθαρότητα των γραμμών, που τονίζουν το θέμα χωρίς να δημιουργούν το αίσθημα της απομόνωσης. - Την αποφυγή της ευθείας γραμμής, σαν ένδειξη φυσικότητας και αγνότητας. Σπάνια βλέπουμε στη φύση ευθείες γραμμές. - Την τελειότητα στην έκφραση. - Τη γραμμική νοοτροπία στα ενδύματα, η οποία μας θυμίζει τις πρώτες πέτρινες χριστιανικές εκκλησίες της Συρίας και Καπαδοκίας.

3.ΤΟ ΤΕΜΠΛΟ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

Και το τέμπλο του Αγίου Κων/νου είναι «μπαρόκ». Η διάταξη των θεμάτων είναι ίδια σχεδόν με κείνη των άλλων δύο εκκλησιών που αναφέραμε.


Εκείνο που επισημαίνει κανείς με την πρώτη ματιά εδώ, είναι τοληρότητα» των θεμάτων. Είναι ολοφάνερη

«η

η ελευθερία που έχει ο

καλλιτέχνης (ταγιαδόρος). Ελευθερία που συνδυάζεται με μια δημιουργική φαντασία. Τα δύο αυτά στοιχεία είναι η κύρια δύναμη της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Υπάρχουν στο τέμπλο του Αγίου Κων/σταντίνου «τολμηρές» σκηνές

με

γυμνές και προκλητικές γυναίκες, που, φυσικά, δε σοκάρουν. Αναφέρουμε την περίπτωση μιας γυναίκας τέτοιας που με αναίδεια βγάζει τη γλώσσα της στον ΄Αγγελο. Ακόμη υπάρχει τόλμη και στην τεχνοτροπία. Βλέποντας κανείς σήμερα αυτές τις παραστάσεις, σχηματίζει την εντύπωση πως βρίσκεται

μπροστά από ένα

έργο «σουρεαλιστικό», «ναϊβ», ή κάποιας άλλης «συγχρονης» νοοτροπίας. Σε κάθε περίπτωση το τέμπλο διατηρεί το χριστιανικό του χαρακτήρα. Απλώς το «κακό» παρουσιάζεται διαφορετικά. Πρωτότυποι είναι και οι κεταπέδες καθώς και οι ποδιές στο τέμπλο αυτό. Δεν βλέπουμε θέματα με συγκεκριμένο περιεχόμενο, όπως συμβαίνει συνήθως. Εδώ συναντούμε εκκεντρικά και παράξενα σύνολα ανάγλυφων παραστάσεων. Για παράδειγμα σε έναν κεταπέ βλέπουμε έναν αιωρούμενο εσταυρωμένο να στέφεται από ένα ζευγάρι αγγέλων και να περιτριγυρίζεται από

έναν κόσμο

περίεργο που αποτελείται από άγρια αιλουροειδή ζώα,πτηνά, ερπετά και «στροβιλιζόμενες ανθρώπινες μορφές». Ενδιαφέροντα

τέμπλα

βλέπει

κανείς

και

στις

εκκλησίες

της

Αγίας

Παρασκευής (με μια πολύ μεγάλη ποικιλία θεμάτων), της Αγίας Τριάδας και του Προφήτη Ηλία.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΛΙΒΑΔΙ ΟΛΥΜΠΟΥ

Βλέπε: Βυζαντινοί θησαυροί 1 Βυζαντινοί θησαυροί 2


ΟΙ ΕΚΟΝΕΣ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ

Το κομψό τέμπλο της εκκλησιάς των Αγ. Αναργύρων κοσμείται με επιβλητικές Δεσποτικές εικόνες και με τη Μεγάλη Δέηση που αποτελείται από ένα πρωτοφανές

σε

πλήθος

σύνολο

εικόνων.

Οι

Δεσποτικές

εικόνες

έχουν

φιλοτέχνηση στα μέσα του 18ου αιώνα, όπως πολύ καλά φαίνεται στη κάτω παρυφή ορισμένων από αυτές. Φυσικά οι ζωγράφοι θα πρέπει να ήταν Ηπειρώτες μια

κι είναι γνωστό πως την εποχή αυτή η Θεσσαλία είχε

κατακλυσθεί από παρέες Ηπειρωτών ζωγράφων που περιφέρονταν και δούλευαν σε χωριά και μοναστήρια. Τότε η Τέχνη των εικόνων ασκούνταν από χωρικούς και απαίδευτους μοναχούς κι είχε χάσει κάπως τον εξευγενισμένο ιδεαλισμό της βυζαντινής τέχνης. Παρ' όλα αυτά, μπορεί κανείς ν' αναγνωρίσει αρκετά στοιχεία υψηλής τέχνης που δείχνουν ότι οι ζωγράφοι αυτοί ακολουθούσαν την ένδοξη βυζαντινή παράδοση. Όπως ξέρουμε δεξιά της Ωραίας Πύλης τοποθετείται η εικόνα του Χριστού. Ο γιος της Ναζαρέτ που με τη ζωή του στη Γη μας

δίδαξε

παριστάνεται

την εδώ

άκρα σαν

απλοϊκότητα, παντοκράτορας

καθισμένος στο ογκώδες προσκεφάλαιο ενός πολυτελούς

θρόνου

που

έχει

εμφάνιση

μπαρόκ. Η κεφαλή του περιβάλλεται από φωτοστέφανο

και

στέφεται

με

έξεργο

ασημένιο στέμμα. Με το αριστερό του χέρι κρατεί τη βίβλο ανοιχτή και με το δεξί του ευλογεί.

Η

στολή

του

σκουροπράσινο χιτώνα,

είναι

επισκοπική:

κατακόκκινο ιμάτιο

στολισμένο με χρυσές λουρίδες και κατάλευκο ωμοφόριο στολισμένο με κεντητούς σταυρούς και

πολύτιμα

πετράδια.

Ο

ουρανός

είναι

χρυσαφένιος, όπως τον θέλει η βυζαντινή παράδοση και συμβολίζει την αιωνιότητα. Στην κάτω παρυφή υπάρχει η επιγραφή: «Εικών υπάρχον Χριστού του ζωοδότου και θαυμάτων πλήρης τούτων όλων Δεσπότου και βασιλεύς των


βασιλευόντων. Μέγας αρχιερεύς των ιερουργούντων. Η προσέτρεφε παράσχην ιερέα ως ζωγραφοίτο αυτού επιμελεία. Αφέσεως ένεκεν αυτού σφαλμάτων και των πανευλαβώς τούτων προσκυνούντων εχρωματίσθη παρά Αστερίου κώμης Κόλαση

παρά

Αστερίου

κώμης

Καλαριτών.

Ετει

χιλιοστώ

επτακοσιοστώ

εξηκοστώ δευτέρω.» Ο εικονογραφικός αυτός τύπος του Χριστού συναντιέται και σε παλαιότερα χρόνια. Η διπλανή δεσποτική εικόνα είναι μια από τις πιο πιβλητικές εικόνες. Ο Ιωάννης παριστάνεται σαν άγγελος που σημαίνει πως ήδη κατοικεί στον ουρανό. Φορεί την γνωστή μας μηλωτή κι ευλογεί με το δεξί του χέρι ενώ στο αριστερό κρατεί ειλητάριο, την αξίνη του που έδειξε στους Φαρισαίους και Σαδδουκαίους λέγοντας: "... παν ουν δένδρον μη ποιούν καρπόν, καλόν εκκόπτεται και εις το πυρ βάλλεται" και τέλος την κεφαλή του "επί πίνακι" γιατί είχε το σθένος να επικρίνει Ηρώδη τον Αντίπα. Η μορφή του είναι δραματική, ογκώδης και χαρακτηρίζεται από έντονο ρεαλισμό που μας θυμίζει την Μακεδονική Σχολή. Στην αντίστοιχη θέση δεξιά είναι η εικόνα των Αγίων Αναργύρων. Τα πρόσωπά τους είναι κανονικά και αρμονικά

γραμμένα

και

τα

χαρακτηρίζει

ιεροπρεπής

σοβαρότητα

και

ανθρωπισμός. Εδώ θα πρέπει να αναφέρουμε πως η διακόσμηση ορισμένων μερών του σώματος με ανάγλυφο ασήμι είναι μια επίδραση της δυτικής τέχνης. Μια άλλη εικόνα των Αγίων Αναργύρων βρίσκεται στο αριστερό εικονοστάσι του ναού, έχει μια τελείως διαφορετική τεχνοτροπία. Τα πρόσωπα των αγίων είναι πιο αυστηρά και η πτύχωση των ενδυμάτων σε αντίθεση με την προηγούμενη εικόνα λείπει ολοκληρωτικά. Τα φωτοστέφανα εδώ είναι κοσμημένα με ανάγλυφα σχήματα και αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό της τέχνης των ζωγράφων της Ηπείρου. Με την ίδια περίπου τεχνική έχουν ζωγραφιστεί και ο Μέγας Κων/νος με την Αγία Ελένη. Στο δεξιό άκρο του τέμπλου συναντούμε την εικόνα της Αγίας Παρασκευής. Η αγία εικονίζεται ολόσωμη σε μετωπική στάση. Καλυμμένη με σκούρο - καφέ μαφόριο προβάλλει έντονα στο χρυσό φόντο που συμβολίζει τον ουρανό. Κάτω στο σκούρο πράσινο φόντο που παριστάνει τη γη, διακρίνεται στο βάθος ένα μεγαλοπρεπές κτίριο. Πιθανόν να συμβολίζει το παλάτι του αυτοκράτορα Αντωνίου που όπως λέει η παράδοση, η Αγ. Παρασκευή τον τύφλωσε ρίχνοντάς του καυτό λάδι και του ξανάδωσε το φως με τη θαυματουργή βοήθεια του Χριστού που φαίνεται πάνω αριστερά


καθισμένος σε σύννεφο. Στο δεξί της χέρι κρατεί την κεφαλή της, ενώ στο αριστερό του σταυρού. Την ίδια στάση βλέπουμε και σε μια περίεργη εικόνα της Αγίας Αννης που βρίσκεται στο διπλανό παρεκκλήσι του ναού. Υποστηρίζεται ότι αυτή

η

στάση

των

αγίων

γυναικών

-

μαρτύρων

στις

βυζαντινές

και

μεταβυζαντινές εικόνες έχει τις ρίζες της στα αιγυπτιακά πορτραίτα του Φαγιούμ. Στην αριστερή πλευρά του τέμπλου η πρώτη εικόνα είναι της Παναγίας, στον τύπο της οδηγήτριας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι έχει ζωγραφιστεί από τον ίδιο ζωγράφο που ζωγράφισε τον Χριστό παντοκράτορα. Η Παναγία εικονίζεται ολόσωμη καθισμένη σε πολυτελή θρόνο. Το σώμα και η κεφαλή της είναι στραμμένα ελαφρά προς τα δεξιά. Στα γόνατά της κρατεί την βίβλο που γίνεται ο θρόνος για να καθίσει στητός ο Χριστός. Φορεί λαδί χιτώνα, πορφυρό ιμάτιο και μαφόριο που καταλήγουν σε χρυσή παρυφή στολισμένη με πετράδια.

Το

πρόσωπό

της

αν

και

κάπως

δυτικόμορφο

έχει

όλα

τα

χαρακτηριστικά της οδηγήτριας: μικρό στόμα, μύτη κονδυλένια, τοξωτά φρύδια και ψηλός λεπτός λαιμός. Οι πτυχές έχουν αποδοθεί με λεπτές, πυκνές, τεθλασμένες γραμμές. Ο Χριστός φορεί κίτρινο χιτώνα, πορτοκαλί ιμάτιο κι ευλογεί με το δεξί του χέρι. Οι φωτοστέφανοι είναι από έξεργο ασήμι. Στις επάνω γωνιές διακρίνονται δυο όμορφοι άγγελοι. Στην κάτω παρυφή της εικόνας υπάρχει επιγραφή: "Εικών πέφυκε μητρός Δεσπότου θαύμασι πλουσία, κόρης απειράνδρου έστι δεδοξασμένη... παρήσχην ιερέα, ανδρομενίδου εκ Δούμας ζωγραφία προς εξιλοσμού αυτού πλημμελημάτων και των ευλαβώς αυτού επεποθούντων και εζωγραφίσθη παρά Ιωάννου Κώμης Καλαριτών, υιού Νικολάου έτει χιλιοστώ επτακοσιοστώ εξηκοστώ δευτέρω μηνί Μαϊω". Στην αριστερή πλευρά του τέμπλου συναντούμε και την εικόνα του Αγίου Γεωργίου. Όπως αναφέρεται στο συναξάρι στην Αττάλεια της Μικράς Ασίας ζούσε ένας δράκοντας που για να μη καταστρέψει την περιοχή έπρεπε οι κάτοικοί της να προσφέρουν συχνά ένα παιδί. Οταν ο κλήρος έπεσε στην κόρη του βασιλιά της περιοχής και την ώρα που ο δράκοντας θα την καταβρόχθιζε, εμφανίστηκε ο Άγιος Γεώργιος μ' ένα λευκό άλογο και με τις λέξεις "εις το όνομα του πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος" σκότωσε το τέρας. Η εικόνα είναι από τις πιο όμορφες και πρέπει να έγινε από ταλαντούχο ζωγράφο. Τα ζωηρά χρώματα που έχουν επιλεγεί έχουν συμβολική σημασία: ο φωτεινός χρυσός ουρανός συμβολίζει την αιωνιότητα, το κατάλευκο άλογο του αγνού ιππότη και η


κατακόκκινη ανεμιζόμενη χλαμύδα του είναι το έμβλημα της αγάπης και της περιπαθούς μάχης. Το βασιλικό ζευγάρι με τους φρουρούς παρακολουθεί την πάλη, η κόρη τρέχει τρομαγμένη και στο πίσω μέρος του αλόγου στέκει ένα παιδάκι που κατά την παράδοση ο άγιος ελευθέρωσε από τους Σαρακηνούς. Το άλογο βρυχάται και έντρομο κοιτάζει το τέρας που έχει μπήξει τα νύχια στις σάρκες του. Ο άγιος με το δεξί του χέρι έχει συλλάβει το τέρας από τα κέρατα και το αριστερό του με το ξίφος έχει σηκωθεί για το καίριο χτύπημα. Παρατηρούμε δηλαδή πως η σκηνή εκφράζει μια ζωηρή κίνηση, πράγμα που είναι σπάνιο στη βυζαντινή τέχνη. Ενα άλλο χαρακτηριστικό της βυζαντινής εικονογραφίας που βρίσκει πλέρια την εφαρμογή του εδώ είναι το εξής: το μέγεθος των μορφών δεν καθορίζεται από τους φυσικούς νόμους της προοπτικής αλλά από την πνευματική τους σημασία. Έτσι στην εικόνα μας βλέπουμε πως τα δευτερεύοντα σε σημασία πρόσωπα - κόρη, γονείς, παιδί νανοποιούνται από την κύρια μορφή του αγίου. Με την ίδια τεχνική έχει ζωγραφιστεί και ο Αγιος Δημήτριος, που είναι τόσο γνωστός, ώστε δεν χρειάζεται να επιμείνουμε. Τελειώσαμε έτσι την περιγραφή των σπουδαιοτέρων Δεσποτικών εικόνων και θα σταθούμε τώρα μπροστά στη "Μεγάλη Δέηση". Ομολογώ πως εκείνο που με ώθησε ν' ασχοληθώ με τις εικόνες του Ναού των Αγίων Αναργύρων είναι η γοητεία και το ιερό δέος που σκορπά η καταπληκτική αυτή συνάθροιση των 25 περίπου ιερών προσώπων. Είναι αλήθεια πως σπάνια βρίσκει κανείς τόσο πλούσια και τόσο επιβλητική Δέηση. Οι περισσότερες εκκλησίες στη θέση αυτή έχουν το Δωδεκάορτο, δηλαδή εικόνες από τη ζωή του Χριστού. Η "Μεγάλη Δέηση" αποτελείται από εικόνες του Χριστού, της Θεοτόκου, του Προδρόμου, των Αρχαγγέλων και των Αποστόλων σε ιεραρχική τάξη που καθορίστηκε στους βυζαντινούς χρόνους όπως μας διηγείται ο Συμεών Θεσσαλονίκης: "Όθεν και υπεράνω του κοσμήτου, μέσος μεν εστί, δια των ιερών εικόνων ο Σωτήρ, εκατέρωθεν δε η Μήτηρ και ο Βαπτιστής, άγγελοί τε και απόστολοι και οι λοιποί των αγίων".

Ο Χριστός είναι ζωγραφισμένος όπως τον θέλει η βυζαντινή

παράδοση: μετωπικά, ως τη μέση με κόκκινο χιτώνα και πράσινο ιμάτιο. Με το δεξί του χέρι ευλογεί ενώ με το αριστερό κρατεί ανοικτό ευαγγέλιο. Το πρόσωπό του περιβάλλεται από πλούσια κόμη χωρισμένη στη μέση κι από λεπτό γένι και φεγγοβολεί ευγένεια πραότητα και σοβαρότητα. Το σώμα του είναι λεπτό με


ριχτούς ώμους. Η πτυχολογία αποδίδεται με απαλή διαβάθμιση των τόνων και με την διαφάνεια των λευκών φώτων. Ο φωτοστέφανος που φέρνει τα γράμματα "ο ων" προβάλλει χρυσός στον πράσινο κάμπο. Στις επάνω γωνιές διακρίνονται δυο δυτικόμορφα αγγελούδια. Δεξιά κι αριστερά του Χριστού είναι ο Ιωάννης ο Πρόδρομος και η Παναγία γυρισμένοι προς τον Χριστό με τα χέρια υψωμένα σε δέηση. Στις τρεις αυτές εικόνες της Δέησης παρατηρούμε πως ενώ η τεχνοτροπική απόδοση της ενδυμασίας ακολουθεί την βυζαντινή παράδοση, η έκφραση του προσώπου τους και ο πράσινος κάμπος με τα παχιά σύννεφα είναι επηρεασμένα από τη δυτική τέχνη. Αντίθετα, όπως θα δούμε, η τεχνοτροπική απόδοση των αποστόλων ακολούθησε την μεταβυζαντινή παράδοση της κρητικής Σχολής. Ο μόνος νεωτερισμός που μπορεί να διακρίνει κανείς είναι η απόδοση της πτυχολογίας των ενδυμάτων που είναι πιο λεπτή και πιο τεθλασμένη. Ίσως αυτό να οφείλεται στην επίδραση του ρυθμού μπαρόκ που εκείνη την εποχή μεσουρανούσε στη Δύση. Ο Απόστολος Παύλος εικονίζεται ως τη μέση γυρισμένος προς τον Χριστό. Φορεί βαθυγάλαζο χιτώνα και κόκκινο ιμάτιο, ενώ με τα δυο του χέρια κρατεί ευαγγέλιο.

Χαρακτηριστικά

είναι

η

φαλακρότητα

της

κεφαλής

και

το

βοστρυχοειδές γένι. Αυτά τα χαρακτηριστικά παρατηρούμε και στον Παύλο της Μονής Σταυρονικήτα. Τα ίδια μπορούμε να πούμε και για τον Πέτρο, τον Ανδρέα και τον Λουκά. Προσέξτε την τοπική φαλακρότητα που την βρίσκουμε ακριβώς ίδια και στον Λουκά του Αγίου Όρους. Μια αξιοπρόσεκτη διαφορά είναι η παράσταση του ουρανού. Όπως ξέρουμε στις εικόνες της Μονής Σταυρονικήτα ο ουρανός είναι χρυσός και συμβολίζει την αιωνιότητα. Αντίθετα, στις εικόνες της Δέησης των Αγ. Αναργύρων ο ουρανός παριστάνεται σκοτεινός με γαλαξίες αστέρων. Η τεχνοτροπική αυτή απόδοση

δεν

αποτελεί

νεωτερισμό

των

ζωγράφων

μας,

αλλά

πρωτοεφαρμόστηκε από μερικούς ζωγράφους της Κρητικής Σχολής. Τις εικόνες των άλλων αποστόλων δεν θα τις σχολιάσουμε, αλλ' απλώς αναφέρουμε πως η κάθε μια κρατεί τ' ατομικά χαρακτηριστικά του Αγίου. Δυο εικόνες που με την καταπληκτική τους ομορφιά μας συγκλονίζουν είναι των δύο αρχαγγέλων, του Γαβριήλ και του Μιχαήλ. Η ευγενική τους μορφή με


το ευαίσθητο και περίτεχνο πλάσιμο, η λεπτομερειακή απόδοση των πτυχών με την ρυθμική επανάληψη του καφέ και του κόκκινου, μας θυμίζουν τους αέρινους αγγέλους της παλαιολόγειας τέχνης. Μετά τους Αποστόλους, στη Μεγάλη Δέηση είναι τοποθετημένες οι εικόνες αγίων που έζησαν στα υστερώτερα χρόνια. Όλοι αυτοί οι Αγιοι εικονίζονται ολόσωμοι, καθισμένοι σε περικαλλείς θρόνους και ντυμένοι με επισκοπική στολή, εμπνέοντας βαθύτατο σεβασμό. Είναι έργα που φανερώνουν ταλαντούχο ζωγράφο. Σ' αυτές τις εικόνες ο ουρανός είναι σκοτεινός, χωρίς αστέρια. Θα τελειώσω με μια εικόνα που περιέργως βρίσκεται στο δεξιό άκρο της Μεγάλης Δέησης, ενώ είναι εικόνα του Δωδεκαόρτου. Εικονίζεται η Ανάσταση του Κυρίου, αλλά και η φθορά που μπορεί να προσβάλει κάθε εικόνα.. Από την εφημερίδα ΛΙΒΑΔΙ 0ΛΥΜΠΟΥ

Βλέπε: Βυζαντινοί θησαυροί 1 Βυζαντινοί θησαυροί 2



Βυζαντινοί θησαυροί Λιβαδίου Ολύμπου