Issuu on Google+


ПСЫНЭ ПСЫНЭ Адыгэ гъащIэмрэ щэнхабзэмрэ хуэгъэпса журнал Мазищым зэ къыдокI

ПСЫНЭ (РОДНИК) Общественно-публицистический журнал о жизни и культуре адыгов. Выходит один раз в три месяца. На адыгском языке

Редактор нэхъыщхьэ ЩоджэнцIыкIу Iэлберт

Главный редактор Альберт Шогенцуков

Редактор Табыщ Мурат Редактор къуэдзэр Жэмыхъуэ Марянэ Дизайн Гъащтэ Руслан, Гъащтэ Жэнэру Сурэттеххэр Гъащтэ Руслан, Къэзан Зураб РекламэмкIэ менеджер Зеущэ Аленэ Щэн-зэбгрышынхэмкIэ менеджер Къумыкъу Раситэ ЗэдзэкIакIуэхэр Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ, Табыщ Мурат, НэфIэдзокъуэ Мухьэмэд Мы къыдэкIыгъуэм елэжьахэр: Аброкъуэ Бэллэ, Ало Тимур, Бэч Iэлберт, Бжьэдыгъу Iэксанэ, Габуниа Зинаидэ, Дзэгъащтэ Азэмэт, Дзыгъуанэ Тимур, Жэмыхъуэ Суфян, Зеущэ Аленэ, Къармэ Асият, Къардэн Мусэдин, НэщIэпыджэ Замирэ, Пащты Мадинэ, Табыщ Мурат, Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ, Хутэ Аминат, Чэнышхэ Молидхъан.

Редактор Мурат Табишев Зам. редактора Марьяна Жемухова Дизайн Руслан Гаштов, Женару Гаштова Фото Руслан Гаштов, Зураб Казанов Менеджер по рекламе Алена Зеушева Менеджер по продажам Расита Кумыкова Переводчики Анфиса Фирова-Канукова, Мурат Табишев, Мухамед Нафадзоков Над номером работали авторы: Бэлла Аброкова, Тимур Алоев, Альберт Беков, Аксана Бжедугова, Зинаида Габуниа, Азамат Дзагаштов, Тимур Дзуганов, Суфьян Жемухов, Алена Зеушева, Асият Кармова, Мусадин Карданов, Замира Нашапигова, Мадина Паштова, Мурат Табишев, Анфиса Фирова-Канукова, Аминат Хутова, Молидхан Ченишхова.

Ди хэщIапIэр, къыдэзыгъэкIыр: «Синержи-Арт» ООО 360000, КъБР, Налщыч къалэ, Къулийм и цIэкIэ уэрам, 12, 28-нэ пэш Телефон/факс: +7 (88662) 47-70-04 e-mail: info@psna.ru www.psna.ru

Адрес редакции, издатель: ООО «Синержи-Арт» 360000, КБР, г. Нальчик, пр. Кулиева, д.12, оф. 28 Телефон/факс: +7 (88662) 47-70-04 e-mail: info@psna.ru www.psna.ru

I

Жинтым: Шахэ кIей адыгэ къуажэхэм (Хы Iуфэ Шапсыгъ) я курыт еджапIэм и унафэщI Гъуафэ (Гъошъо) Аслъэн На обложке: Директор средней школы черкесских селений долины Шахе (Причерноморская Шапсугия) Аслан Гвашев Издание зарегистрировано в Кубанском Управлении Федеральной службы по надзору за соблюдением законодательства в сфере массовых коммуникаций и охране культурного наследия. Регистрационный номер ПИ № ФС 14-0783 от 10.10.2007 Отпечатано в типографии ООО «Принт-Сервис» Ростов-на-Дону, пр. Шолохова, д.11 «6» Тираж 3000 экз. Iэрытххэр редакцэм къыщIонэ. Къытхуэтхэхэм я гупсысэкIэмрэ журналым щылажьэхэм я Iуэху еплъыкIэмрэ зэтемыхуэнкIэ мэхъу. Рукописи не рецензируются и не возвращаются. Редакция журнала может иметь мнение, отличное от изложенных авторами статей.

2

ПСЫНЭ №9


№9 ПСЫНЭ

3


ПСЫНЭ ЖУРНАЛЫР

КЪЫЩЫВГЪУЭТЫНУР

ПСЫНЭ № 9

2010

ИНТЕРНЕТ-ЩАПIЭ: http://psna.ru/shop/ НАЛЩЫЧ: «Роспечать» щапIэхэм ТХЫЛЪ ЩАПIЭХЭУ: «Букинист», Лениным и цIэкIэ уэрам, 39, (8662) 42-53-53 / «Эврика», Лениным и цIэкIэ уэрам, 22 (8662) 40-87-35 / «Дом Книги», Лениным и цIэкIэ уэрам, 10, Тел.: (8662) 42-33-71 / «Пресса», Московскэ уэрам,6 / «Канцтовары», Московскэ уэрам, 6 / «Дом книги», Къэрэщейм — Бехтеревым я цIэкIэ уэрамхэм я зэхэкIыпIэм / «Меридиан», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 6, (88662) 47-75-34 ШХАПIЭХЭУ: «Лимонадный Джо», Мэлбахъуэм и цIэкIэ уэрам, 19 / «Тамерис», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 3 / «Лейла», Нэгумэм и цIэкIэ уэрам, 74. ЩАПIЭХЭУ: «Адыгэ унэ», Лениным и цIэкIэ уэрам, 49, Тел.: (8662) 42-61-71 / ТЦ «Вестер Гипер», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 2 / ТЦ «Оазис», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 2 / «Кенгуру», ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэкIэ уэрам, 25а, 44-28-35 / «Босфор», Лениным и цlэкlэ уэрам, 41 / «Том и Джерри», Мусэм и цlэкlэ уэрам, 16 / «Космос», 2-нэ Таман дивизием и цlэкlэ уэрам, 7 / «Детский мир», Лениным и цlэкlэ уэрам, 34 / ТЦ «Караван», ЩоджэнцIыкIум, Чернышевскэм, КIыщокъуэм, Шортэным, Кировым я цIэкIэ уэрамхэм / «Университи», Толстойм — Чернышевскэм я цIэкIэ уэрамхэм я зэхэкIыпIэм / ТК «Юго-Западный / «Орбита» Кировым и цlэкlэ уэрам, 1б / «Султан», Iэхъуэхъум и цIэкIэ уэрам, 16/ «Авангард», Хьэтэжьыкъуэм и цIэкIэ уэрам, 2 / Пушкиным и цIэкIэ уэрам,100 / «Продукты», Московскэ уэрам, 6, 14; Чайковскэм — Чернышевскэм я уэрам зэхэкIыпIэм; И.Арманд и цIэкIэ уэрам, 122; КIыщокъуэм и цIэкIэ уэрам, 151; Мэлбахъуэм и цIэкIэ уэрам, 32 / «Симба», Ватутиным и цIэкIэ уэрам, 29 / «Оазис», Тэрчокъуэм и цIэкIэ уэрам, 50 / «Юпитер» Ватутиным и цIэкIэ уэрам, 18 / «Мила», Ватутиным и цIэкIэ уэрам, 38 / «Светлячок», Кулиевым и цIэкIэ уэрам, 19 / Гастроном №2, Лермонтовым и цIэкIэ уэрам,16 / «Юкон», Чернышевскэм и цIэкIэ уэрам, 171 / «Ласточкино гнездо», Суворовым и цIэкIэ уэрам / «Эльдорадо», Мэлбахъуэм и цIэкIэ уэрам, 28 а / «Олимп», Мэлбахъуэм и цIэкIэ уэрам, 34 б / «Соло», Щаденкo и цIэкIэ уэрам, 26 / «Улар-1», УхуакIуэхэм я уэрам, 30 / «Копилка», УхуакIуэхэм я уэрам, 30 / Налщыч НТВ-ПЛЮС, Кулийм и цIэкIэ уэрам, 18 / «НЮР» тыкуэн, ЩоджэнцIыкIум и цIэкIэ уэрам, 8 / «Мастер и Маргарита», Кешоковым и цIэкIэ уэрам. Республикэ сымаджэщым, Чернышевскэм и цlэкlэ уэрам, холл / Къалэ сымаджэщым, Головком и цlэкlэ уэрам / Кардиологие центр, Дубки Къалэ киоскхэм БАХЪСЭН: ЩАПIЭХЭУ: «Саида», Шыкуэм и цIэкIэ уэрам, 11 / «F1», Революционнэ уэрам , 10 / «Лиана», Лениным и цIэкIэ уэрам, 55 / «Батыр», Революционнэ уэрам, 94 / Мини-маркет, Революционнэ уэрам, / Гастроном, Лениным и цIэкIэ уэрам, 57 ХЬЭТУЕЙ: Къуажэ тыкуэн, Лениным и цIэкIэ уэрам АРЩЫДАН: Центральнэ тыкуэн ДЗЭЛЫКЪУЭКЪУАЖЭ: «Темерлан», Пятигорскэ уэрам, 19 / Киоск, Бжениговэ уэрам, 30 / Тыкуэн № 5, Комсомольскэ уэрам ДЫГУЛЫБГЪУЕЙ: «Продукты», Бахъсэн шоссе уэрам ЛЭСЧЭН ЕТIУАНЭ: «Все для дома» тыкуэн ЗЕИКЪУЭ: Торговый дом, Кировым и цIэкIэ уэрам, / Мини-маркет, Кировым и цIэкIэ уэрам, 282 / «Продукты», Кировым и цIэкIэ уэрам, 363 / «Альфред», Кировым и цIэкIэ уэрам. ИСЛЪЭМЕЙ: пощт унэ КЪАРМЭХЬЭБЛЭ: «Продукты», Кугъуэтым и цIэкIэ уэрам, 3 / Пощт унэ КЪЭХЪУН: Киоск, Къандэхъум и уэрам, 17 / «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам, 85 / «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам, 46 КЕНЖЭ: «Элиза», Степная уэрам, 1 КЪУЛЪКЪУЖЫН ИЩХЪЭРЭ: «Продукты», Октябрьскэ уэрам, 199 МАЛКЭ: «Продукты». Хъураным и цIэкIэ уэрам / «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам, 55 / Тыкуэн № 5, Лениным и цIэкIэ уэрам / Мини-маркет, Лениным и цIэкIэ уэрам, 123 / «Канцтовары», Лениным и цIэкIэ уэрам . НАРТКЪАЛЭ: ЩАПIЭХЭУ: «Слава», Къэхъун уэрам, 29а ПРОГРЕСС: « 777», Пятигорскэ уэрам, 3 СЭРМАКЪ: Тыкуэн № 4, Лениным ицIэкIэ уэрам, 228 / «Силикон», Лениным и цIэкIэ уэрам, 100 / Пощт унэ, Лениным и цIэкIэ уэрам, 289 / «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам / Тыкуэн № 17, Лениным и цIэкIэ уэрам, 388. ТЭРЧ: ЩАПIЭХЭУ: «Магнат», Къэбэрдей уэрам, 235 / Тхылъ щапIэ, Лениным и цIэкIэ уэрам,24 / «Эльбрус», Панагуэм и цIэкIэ уэрам, 151 / «Людмила», Беслъэнейм и цIэкIэ уэрам, 3 / «Теремок», Лениным и цIэкIэ уэрам, 51 / Телефон щапIэ, Лермонтовым и цIэкIэ уэрам, 56 / «Роспечать» киоскхэм / Жып телефонхэр щащэ «Стекляшкэ» тыкуэн / «Ланелон», Лермонтовым и цIэкIэ уэрам ТЫРНЫАУЗ: «Роспечатым» и щапIэхэм / Терскол / Чегет ЩХЬЭЛЫКЪУЭ: «Продукты», Лениным и цIэкIэ уэрам, 55 / Пощт унэ, Лениным и цIэкIэ уэрам, 155 / «Дарина», Лениным и цIэкIэ уэрам, 138 / Тхылъ щапIэ тыкуэн № 66, Лениным и цIэкIэ уэрам ШЭДЖЭМ I: «Продукты», Бахъсэн шоссе уэрам / Дом Быта, Бахъсэн шоссе уэрам, 22

Журналыр къыщывгъуэтынущ адыгэ щыпсэу дэтхэнэ жылагъуэми.

4

ПСЫНЭ №9


№9 ПСЫНЭ

5


Габуниа Зинаидэ Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ

Къэрал узэщIакIуэ гъуэзэджэ, кавказовед цIэрыIуэ Ардзинбэ Владислав къигъэщIа ныбжьым ирихьэлIэу цIыхухъур и акъылыфIэгъуэ дыдэм хыхьэу аращ: лIыпIэ йоувэ, и Iуэхурэ и дуней тетыкIэкIэ жэуап ехьыжыф, жыпIэнурамэ, и фIыгъуэ дыдэщ. Арами, гъащIэр зытетым къытекI имыIэу тетщ, езыр здыхуеймкIэ еунэтI… Зи гугъу тщIы лIы Iущым теухуауэ жаIар мащIэкъым, абы нэхърэ нэхъыбэ къэтIуэтэну дыпэрыувэми, хэт ищIэрэ, къыдэхъулIэнкIэ хъунущ, ауэ абы зэманышхуэ ихьынущ. КъищынэмыщIауэ, ди журналым и напэкIуэцIхэр ирикъунукъым. Арами, илъэс куэдкIэ Апсныр зыщIэхъуэпса хуитыныгъэр къэзыхьа унафэщI пашэм теухуауэ псалъэ дахэ жытIэну ди гуапэщ. Апхуэдэ «цIыхушхуэм» ущытепсэлъыхькIэ, сабиигъуэ, зыгъэфIэгъуэ имыIауэ, зауэлIу къалъхуарэ щIэныгъэлIу дунейм къытехьауэ къыпщохъу. Ауэ, езы Ардзинбэ къыщIэныжа тхыгъэхэм, и гурыгъу-гурыщIэхэр зригъэзу щыта тхылъымпIэхэм уахуеплъэкIмэ, къызэрыгуэкI цIыхуу зэрыщытар зэхощIэ. «Сэ, дэтхэнэ сабийми хуэдэу, «хэт нэхъыфIу плъагъур:

6

ПСЫНЭ №9

уи адэра хьэмэрэ уи анэра?», - жаIэурэ упщIэ къызатырт сыщыцIыкIум. Абы жэуапу пэздзыжынур къысхуэмыгубзыгъыу Iэнкун сыхъурт. Дауэ-тIэ, уи адэмрэ анэмрэ уазэрыхэдэнур?! Сабий акъылым къызэритIасэмкIэ, а тIур зэхуэдэщ, зыр зыгуэрым щхьэкIэ фIыуэ уолъагъу, адрейр нэгъуэщI зыгуэрым щхьэкIэ. Анэр анэщ. Ар гурыIуэгъуэщ, дэтхэнэ цIыхуми ещIэ абы и IэфIыр, ауэ нэсу зэи къыпхуэIуэтэнукъым. Апхуэдэ дыдэу си адэри фIыуэ слъагъурт», - къахощыж абы и тхыгъэхэм. Балигъ ухъуауэ ущызыщIэгупсыскIэ, зыпщIэжыркъым сабийуэ ущытауи, сабиигъуэм щыщу зыгуэрхэр пщIэжуи. Апхуэдэ гукъэкIыж IэфIхэр зигу къинам сабиигъуэ-гу къабзэгъуэм щыщ гуэр къыпкърынауэ, абы адрей цIыхухэм уакъыхигъэщхьэхукIыу къыщIэкIынущ.


Апхуэдэт Владислави: гу къабзэт, цIыху щабэт, нэгуфIэт, лъагъуныгъэ къабзэ зи гум илъ цIыхут. Владислав «цIыхушхуэ», хэкупсэ зэрыхъунум и щыхьэтт тхылъу щIиджыкIымрэ щIэныгъэм зэрыхущIэкъумрэ. «СыщыцIыкIум усэ седжэну сфIэфIт… Ину, гъэхуауэ, си гум щIыхьэжу... Апхуэдэу ди лъэпкъ къафэхэми сыдахьэхырт. Уеблэмэ еджапIэ зэпеуэм пашэу сыкъыщыфауэ щытащ. Псом хуэмыдэу си адэ къуэшым сыдэIэпыкъуну, зыгуэрхэр дэсщIэну сфIэфI дыдэт. Псалъэм папщIэ, ар щывэкIэ, сыдихьэхыпауэ, сеплъырт. Моуэ, къемыхьэлъэкIыххэу, зы IэкIэ игъэIэкIуэ пхьэIэщэр сIыгъащэрэт, сриварэт жысIэурэ, сехъуапсэрт. А Iуэху «къызэрыгуэкIым» япэу сыщыпэрыувам, пхьэIэщэм псэ къыIукIауэ зызридзэ си гугъат: лъэныкъуэкIэ сидзрэ схуэмыгъэсабырыжу сигъэгужьеят. Абдежым къызгурыIуат увэныр зэрыгугъу дыдэр, псом хуэмыдэу вакIуэр мыкIуэмытэмэ…», – етх Ардзинбэ. Владислав щIэныгъэ щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм утепсэлъыхьмэ, ар дуней щхьэхуэщ. Абы хьэтхэмрэ кавказ лъэпкъхэмрэ я тхыдэр джыным хилъхьа щIэныгъэр къэплъытэну яужь уихьэмэ, ар къыпхуэмыIуэтэным хуэдизу инщ. Ардзинбэ и лэжьыгъэхэр апхуэдизкIэ купщIафIэт, щIэщыгъуэти, мы унэтIыныгъэмкIэ къэхутэныгъэ гъуэзэджэхэмкIэ дунейр къыщыгугъырт абы. «…КъуэкIыпIэм щыпсэу лъэпкъхэмрэ щэнхабзэхэмрэ щадж щIэныгъэ академием и аспирантурэм сыщIэтIысхьат. Сыт хуэдэу еджапIэ гъэщIэгъуэнт ар: синологхэр, египтологхэр, индологхэр, къинэмыщIхэр щыкуэдт, ауэ зы хеттолог яIэтэкъым. Сэ зи ужь ситыр а Iуэхугъуэрати, институтыр гуапэ дыдэу къыспежьащ. Пэжыр жысIэнщи, сызыпэрыувар Iуэху тынштэкъым – диссертацэр хьэтыбзэкIэ тхын хуейт, сэ зы псалъэ сщIэтэкъым! Ауэ сыпэлъэщащ. Си лэжьыгъэм ипкъ иткIэ, къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм сыщыIащ: Тыркум, Инджылызым, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм. 1971 гъэм си диссертацэр пхызгъэкIри, а институт дыдэм лэжьапIэ сыкъащтащ. Зы илъэс нэхъ дэмыкIыу унагъуэ сыхъуащ». СыткIи и Iуэхухэр дэкIырт Владислав: фIыуэ илъагъу лэжьыгъэ, унагъуэ дахэ иIэт, и цIэр Iуат, къацIыхут, щIэныгъэм щагъэлъапIэрт. Ауэ Абхъазым и гугъуехьыгъуэм ирихьэлIэу Ардзинбэ и хэкум игъэзэжын хуей хъуащ. Тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор цIэ лъапIэм нэса щIэныгъэлIым Iуэхушхуэ къыпэщылът, и хэкуэгъухэри, зэи хуэмыдэжу, къыхуэныкъуэт.

№9 ПСЫНЭ

7


Владислав занщIэу и Iуэху иужь ихьащ: щIэныгъэмкIэ екIуэлIапIэ лъэщ къызэригъэпэщащ, иужькIи къэралым и унафэщI къулыкъур и пщэ къыдалъхьащ. ЛIэщIыгъуэхэм къахохъукI апхуэдэ цIыху хахуэ, лъэпкъ псом щхьэкIэ пщэдэкIыж ихьу, а Iуэху мытыншым телъыджэу пэлъэщу. Апхуэдэт Владислав къызыхуигъэщIар, нэхъ тэрэзу жыпIэмэ, зыхуалъхуари арат. Зэгуэр езым и пащтыхьыгъуэ иIэжу къэрал щIэращIэу щыта Абхъазыр Урыс-Кавказ зауэжьым и ужькIэ Совет Союзым щыщ зы щIыпIэ цIыкIу хъуху «яхузат». 1921 гъэм республикэ щхьэхуэ ящIыжри, илъэсипщI зэрыдэкIыу, залымыгъэкIэ Куржым «гуапхащ». Абдеж Апсны и теплъэр кIуэдын щIидзащ: абазэ еджап Iэхэр зэхуащIыжащ, абазэбзэр ягъэкIуэдыжын Iуэху зэрахуэрт, къалэ, къуажэцIэ- хэр, унэцIэхэр куржыбзэкIэ зрадзэкIырт, а псом къищынэмыщIыжа, куржыхэр мин бжыгъэкIэ Абхъаз щIыналъэм къитIысхьэрт. 1950 гъэ хъуху къекIуэкIащ а лъапсэрыхыр. Шеварднадзэ къэрал унафэщI щыхъуам Iуэхур нэхъри зэIыхьащ. Мис абы щыгъуэ, иджыри къэс къращIа псоми и жэуапу, Абхъазым къигъэуващ щIыналъэ щхьэхуэ хъужу 1920 гъэхэм иIа хуитыныгъэхэр зэфIагъэувэжыну. Куржымрэ Абхъазымрэ я зэхуакум хьэргъэшыргъэшхуэ къыдэхъуэу Iуэхухэр щызэхэзэрыхьам, Апсным и унафэщIхэм я лъэр пхакIэт. Ауэ Ардзинбэ тегушхуэри, и щIыналъэр хуит къищIыжыну, Куржым и лъэкIыныгъэмрэ хуитыныгъэмрэ хуэдэ Абхъазым къыхуихьыну пэрыуващ. Абхъазым зыхуейр тэрэзу къыжиIами, Ардзинбэ къыхигъэщат Апсны Куржым къызэрыгуэмыкIыпэр, атIэ зэхущытыкIэ, зэдэлэжьэкIэ IэмалыщIэхэм зэрылъыхъуэ 8

ПСЫНЭ №9

къудейр. 1992 гъэм шыщхьэIум и 14-м Совет Нэхъыщхьэм и зэIущIэ екIуэкIынум щыхэплъэн хуейт а Iуэхум. Ауэ… Куржым и дзэр шыщхьэIум и 13-м Абхъазым теуащ. Абы иужькIэ Шеварднадзэ демократу пхужыIэнутэкъым, апхуэдэу зигъэлъэгъуэну хущIэкъуми. ДыкъэзыгъэщIауэ дызыгъэпсэу Тхьэшхуэр зи фIэщ хъухэм къагурыIуэнущ Ардзинбэ властым къыхуэкIуэну езым и закъуэ мыхъуу, абазэ лъэпкъ псом и натIэм къритхауэ зэрыщытар. Къызэщывгъэхъут, а лъэхъэнэм абазэ щIыналъэр нэгъуэщI зыгуэрым и IэмыщIэ илъауэ… Ардзинбэ фIы дыдэу къыгурыIуэрт и лъэпкъыр дунейм текIуэдыкIыжынкIэ шынагъуэ зэрыщыIэр. Хьэтхэм къащIэна фэеплъхэм деж жэщмахуэ куэд щызыгъэкIуа Ардзинбэм къехьэлъэкIырт а къэралыгъуэ телъыджэр зэгуэр зэрыкIуэдыжар. Гупсысэшхуэхэм хэтт ар, хьэтхэм я махуэр абхъазхэм я натIэ хъумэ, жиIэурэ. Куржы щIэпхъаджащIэхэм ялъэкI къагъэнакъым: Ардзинбэ зи унафэщI институтыр щIым щыщ ящIащ, Абхъазым и къэрал архивыр ягъэсащ (абы епщыкIуханэ лIэщIыгъуэм щыщIэдзауэ яхъумэ тхыгъэхэр щIэлът), Апсны къэрал университетыр хьэбэсабэ ящIащ, лъэпкъ музейр зэхадыгъуащ. А псоми я щхьэжу цIыху мин бжыгъэхэм я гъащIэр халъхьащ. Илъэсым щIигъукIэ екIуэкIа зауэм аращ кърикIуар. Ар Абхъазым и лъэныкъуэкIэ. Куржым и лъэныкъуэкIи Шеварднадзэ и Iуэхухэр щIагъуэжтэкъым – и лъэпкъым пщIэ къыхуищIыжыртэкъым, къэрал бжьыпэр хуэIыгъыжтэкъым. КъухьэпIэр сыткIи къыдэIэпыкъуну щыгугъами, ахэри ней-нейуэ фIэкI къыхуеплъэкIыжыртэкъым.


Лъэпкъым «АрдзинбэщIэ» къызэIуихат. ЦIыху щабэ, гу къабзэ, щIэныгъэлI щэныфIэм пхъашэу зыкъигъэлъагъуэу и лъэпкъ къыщыщхьэщыжын, къару къуэлъыр къыщигъэлъэгъуэн IэмалыфIи къыхуихуат. Зауэр зауэщ. Зауэр – цIыху гъэунэхупIэщ. Хэгъэгу щхьэхуитщIыжакIуэ зауэм Ардзинбэ Владислав и цIэр дуней псом къаригъэцIыхуащ, и лIыгъэр здынэсри наIуэ къищIащ. Зауэр щаубла махуэм щыщIидзэри, абазэ лъэпкъым зыхищIащ къуэшыр, дамэгъур зищIысыр. Псом хуэмыдэу Ардзинбэ зыIэтар адыгэхэрщ. Абхъазыр хьэщхьэвылъэхэм къыщаухъуреихьым, адыгэхэри гужьеигъуэ ихуат. УрысеймкIэ щыпсэу абхъазхэм къахуэнэжыр зыт – Псоу мыдрыщIкIэ къыщыту архъуанэм ирилъафэ щIыналъэм кIэлъыплъу нэпс гуащIэхэр щIэгъэкIынырт. Абазэ лъэпкъым я щхьэр хуагъэщхъ абы щыгъуэ а лъэпкъ мащIэр гужьеигъуэм къизыша, ядэIэпыкъуа адыгэхэм. Псоми фIыуэ къагуроIуэ апхуэдэ унафэщI а зэманым Абхъазым имыIатэмэ, зауэм и кIэр хьэдагъэ къудей мыхъуу, лъапсэрыхыу зэрыщытынур. Унафэ зыщIыр и лъэщагъым, унафэм щытекIуэдэж къохъу. Ардзинбэ хуэдэ зырызхэращ цIыхуу къызэтенэжыр. ЗэрыжытIащи, зауэр – цIыху гъэунэхупIэщ. НаIуэ хъуат Ардзинбэ къылъыкъуэкIа акъыл абрагъуэр, и лъэпкъым хуиIэ лъагъуныгъэ щIэншэр, гупсысэ куур, цIыхугъэр, гущIэгъур...

Дунейм ехыжам цIыхухэм ягу фIыкIэ къинэным нэхъ хъуэпсэгъуэ сыт щыIэ?! Арауэ къыщIэкIынущ цIыху цIыкIур къызыхуигъэщIари – лъэужь дахэ къигъэнэным, цIыхум ягу имыхуным. Абы ипкъ иту упсалъэмэ, Ардзинбэ Владислав цIыху насыпыфIэщ. А лIы Iущым къызэринэкIа лъэужьыр мыкIуэдыжынщ, лъэпкъым ящымыгъупщэнщ, политикэ дунейм щымыбзэхыжынщ. Мы псалъэхэм я шэсыпIэу Нало Заур мыр жеIэ: «ЦIыху телъыджэхэмкIэ тхыдэр къулейщ. Апхуэдэ цIыхухэм яхызобжэ Ардзинбэ. Фриплъэжыт, фигу къэвгъэкIыжыт абы илэжьа Iуэхушхуэр – хамэ насыпымрэ дахагъэмрэ щIэбэгыу, хьэщхьэрыIуэм хуэдэу губжьарэ иужьрей Iэщэ бзаджэхэмкIэ зэщIэузэдауэ абазэм теуа лIыукIхэм къаIэщIитхъыжыфащ, щихъумэфащ и хэкур, щэнхабзэр, цIыхухэр! Ардзинбэ ХьэтIэхъущокъуэ Кургъуокъуэ сигу къегъэкI. ЗэрытщIэщи, абы шууей мини 10-р пэщIигъэувэфауэ щытащ зауэлI мин 80 ирикъу тэтэрыдзэм икIи къэна щIагъуэ щымыIэу, хьэбэсабэр къахригъэхат. 1707-1708 гъ.гъ. Кургъуокъуэ игъэхъа лIыгъэм ещхьщ Ардзинбэ хузэфIэкIар. СызэригугъэмкIэ, адыгэхэр ХьэтIэхъущокъуэмкIэ дызэрыпагэм хуэдэу, абазэхэри Ардзинбэ иропагэ. Ардзинбэ къызэрысцIыхуар и тхыгъэхэмкIэщ, щIэныгъэмкIэщ. ИужькIэ политик лъэщу зыкъигъэлъэгъуащ. КъызэрыщIэкIыжамкIэ, икIи дзэпщ лъэрызехьэт! Илъэс Iэджэ щIауэ Шинкубэ Багърат си щхьэр хузогъэщхъ. Мис апхуэдэ къабзэу Ардзинбэ Владислави пщIэ ин хузощI,

…ТекIуэныгъэм и уахътыри къэсащ. Сыхъум хуит къыщащIыжым, а зэхэуэм псори хэтащ: зауэм хэкIуэдахэри, Iэщэ яIэщIэлъу хъыжьэу къалащхьэм щIэзэуахэри. Апсны щхьэкIэ зи гъащIэ зытахэм я псэр уэгум щыуфэразэт, цIыхухэм текIуэныгъэ фIэкI нэгъуэщI зыри я гум илътэкъым. Абхъазым и пашэм и щIыхьымрэ и захуагъэмрэ зыгъэлъапIэр балигъхэм я закъуэтэкъым, атIэ пщэдей махуэр зи IэмыщIэ илъ сабийхэри апхуэдэт. Кавказыр зи хэку дэтхэнэ зы цIыхуми ещIэ и къэкIуэнур, тхыдэр, щэнхабзэр, бзэр апхуэдизу зыгъэдахэр щыпсэу щIыналъэ, щIыпIэ телъыджэр арауэ зэрыщытыр. Аращ абхъазхэри зыщIэзэуар. Дауи, псори хуейт лъэпкъыр щыхупIэм къизышыжа Ардзинбэ сыткIи зэпэщ хъуа щIыналъэ щхьэхуитым и унафэщIу иджыри илъэс IэджэкIи щытыну, хьэтхэм я тхыдэм хэлэжьыхьын щIидзэжыну. Ауэ… Сытым дежи мы «ауэр»… Зэманым къыпхуегъэгъазэркъым, Тхьэм и ухыгъэми ухэIэбэфыркъым. №9 ПСЫНЭ

9


къытхэмытыжми, хуэсщIынущ сыпсэуху». Апхуэдэу Ардзинбэ теухуауэ псалъэфIхэр жеIэ Топольян Альберт (1992-1996 гъэхэм Абхъаз Республикэм и Парламентым и вице-спикеру, Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIым и къуэдзэу лэжьащ): «Абхъазыр, и щIыналъэр, и хэкур, и цIыхухэр псом япэ иригъэщт абы. Арат Ардзинбэ и гъащIэм мыхьэнэ зиIэу илъытэр. Абы гу лъыумытэнкIэ, ар уи фIэщ мыхъункIэ Iэмал иIэтэкъым. ИкIи дэ псори, зи щIыналъэр фIыуэ зылъагъуу и хуитыныгъэм щIэбэныну мурад зыщIахэр, Владислав дыкъуэувауэ щытащ, зауэр къыщыхъеям. Ди фIэщ хъурт абы текIуэныгъэм дызэрыхуишэнур. ИкIи зауэм и кIыхьагъкIэ цIыхум зыхищIэфыну Тхьэшхуэм къигъэщIа гурыщIэ псори дгъэунэхуат – гузэвэгъуэм и гуащIагъри текIуэныгъэм и IэфIагъри. Гъуэгу зэхэгъэкIыпIэт а зауэр. ДыкъэзыгъэщIам елъагъу а гъэунэхупIэр зышэчыфахэри зыхуэмышэчахэри. Дауэ мыхъуами, Ардзинбэрэ и лъэпкъымрэ зыхущIэкъуар къалъысат – текIуэныгъэмрэ хуитыныгъэмрэ къыдахащ. Абы щыгъуэ си гум илъамрэ си гущIэм щыщIамрэ къэсIуэтэну зэман симыIами, нобэ хуиту сытепсэлъыхъыфынущ а псом: Ардзинбэм и фIэщхъуныгъэмрэ лъэкIыныгъэмрэ мыхъуатэмэ, нобэ хуитыныгъэ димыIэнкIи хъунт! ГупщIэуз хахыным хуэдэу щта лъэпкъыр щыхупIэм къришыну хузэфIэкIащ абы. Сэ шэч

къытесхьэркъым Ардзинбэ Владислав и цIэр лIы щэджащэ хуэдэу л��эпкъ тхыдэм къызэрыхэнэнум. Абхъаз уафэм къиувэ вагъуэбэм нэхъ къахэлындыкIыну вагъуэри зеинури аращ!» Щхьэгъусэ. Щхьэм и гъусэ. Псэгъу. Уи псэм къыхуигъэщIа, сыт хуэдэ гугъуехьри къыбдэзыгуэш цIыху мы дунейр зи инагъым къыщыбгъуэтыжыну насыпышхуэщ. Гу къабзэ псэ дахэкIэ зи щхьэгъусэм бгъэдэта Джергение Светланэ и гукъэкIыжхэр: «Насыпыр зэикI ауэ сытми къакIуэркъым. Ар е гугъуехьыр пылъу къыболэжь, е уиIэххэкъым. Сэри Владислав си гъащIэр щыпысщIэм къызгурыIуэрт и зэманыр си закъуэ къыстеухуауэ зэрыщымытынур. Ар щIэныгъэм, тхыдэм дихьэхыпат, куууIуэу хыхьакIэт. Зебгъэсэн хуейт упэплъэфу, уежьэфу... Сэри сытхыдэджти, къызгурыIуэрт Владислав и Iуэхур зыIутыр. ШыIэ зэрысхэлъынум сыхущIэкъурт. Ауэ си гугъуехьыр нэхъри къыщеблар щхьэгъусэр политикэм щыхыхьаращ. Пэжщ, езыми а псор къемыхьэлъэкIыу схужыIэнутэкъым: щIэныгъэм игъэзэжыну, абы зритыжыну щIэхъуэпсырт, ауэ лъэпкъыр къыщыгугъти, къэгъазэ щыIэтэкъым. Иджы ар псоми яйт: унагъуэми, щIэныгъэми, политикэми, лъэпкъми. Сытыт абы жепIэфынур?! Зы псалъэкIи сехъурджэуэфынутэкъым, и Iуэхухэр, гупсысэхэр, гуращэхэр дэсIыгъын фIэкIа.

10

ПСЫНЭ №9


Владислав езыр цIыху пэжт, гуащIафIэт, псалъэ итар имыгъэзэщIауэ псэху ищIэнутэкъым. ЦIыху псори апхуэдэу щытын хуейуэ, псори пэжкIэ къыбгъэдэтын хуейуэ къыщыхъурт. СщIэрт абы и лъэпкъ мащIэм и гуIэкIэр дуней псом зэхамыхауэ, хуитыныгъэр къахуимызэуауэ зэрымызэгъэнур.

гупсысэхэр щIеуфэ, псалъэхэр гъэру еубыд. Ардзинбэ лъэпкъым и пщэдейм къыхэнэнущ, сыту жыпIэмэ, и дыгъуасэр аращ зыгъэмэхуар. Псори «зыри» зыщIыж зэманыр пэлъэщынукъым, пэщIэувэфынукъым Владислав и цIэм. Ар абазэ лъэпкъым и фIэщ мэхъу. Ар цIыхухэми я гум щахъумэнущ.

Владислав а псом уз хихащ. И узыншагъэр зэфIэувэжын папщIэ зэман хуейт, ауэ а зэманрат абы зэи хуримыкъур. ИкIи хурикъуакъым… И щхьэ Iуэху зэи зрихуакъым, «си узыншагъэ» жиIакъым, псэемыблэжу и лъэпкъым хуэлэжьащ. КъэувыIэу зыхуеплъэкIыну хущIыхьэр ди пхъурылъхурат. Абы и нитIым Абхъазым и къэкIуэну дахэр щIилъагъуэурэ зигъэпсэху къыщIэкIынт…». Гугъущ, псэм къохьэлъэкI цIыху телъыджэу зауэм хэта Ардзинбэ утепсэлъыхьыну. Гуауэм

№9 ПСЫНЭ

11


Лъэпкъэу зыщыщым ианахь цIыф Iушыхэу, чыжьэрыплъэхэу щытых тхэкIо шъыпкъэхэр. Непэ тхакIоу щыIэр бэ, тхылъхэри жъугъэу къыхаутых, ау тхэкIо шъыпкъэу ахэмэ къахафэрэр зырыз ныIэп. Джащ фэдагъ зиIэпэIэсэныгъэ Тхьэм ыгъэнэфагъэу щытыгъ Адыгэ Хэкум инароднэ тхакIоу Еутых Аскэр. Еутых Аскэр иныбжьыкIэгъум къыщегъэжьагъэу литературэм, театрэм афэщагъэу щытыгъ. ТхакIом иусэхэр зыдэт тхылъхэу илъэс 50-60-м къехъукIэ узэкIэIэбэжьмэ къыдэкIыгъэхэу «ТхыдакI», «Насып», «ТищыIакI» зыфиIохэрэм шъхьэу афишIыгъэхэм къаушыхьаты щыIэкIакIэу хэгъэгум щагъэпсыщтыгъэм идэгъугъэ къызэрэзэкIэмкIожьыщтымкIэ тхакIом шIошъ пытэ зэриIагъэр. Ежь зэрэтхэрэм дыкIыгъоу Еутых Аскэр урыс литературэм ианахь произведение дэгъухэр ныдэлъфыбзэкIэ зэридзэкIынхэмкIэ Iофышхо ышIагъ. Дэгъоу къыгурыIощтыгъэ ащыгъум тхэкIо ныбжьыкIэу щытыгъэ Еутыхым адыгэ литературэр гъэбаигъэнымкIэ зэдзэкIын литературэм ишIогъэ ин къызэрэкIощтыр. Ащ ишыхьат 1939-рэ илъэсым Хьаткъо Ахьмэд Пушкиным ытхыгъэхэм ащыщхэр адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэу тхылъ шъхьафэу къызытырадзэм ащ игущыIапэ Еутыхым зэритхыгъагъэр. Ежь Аскэр Лермонтовым ихэшыпыкIыгъэ усэхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIхи, тхылъ шъхьафэу 1940-рэ илъэсым Мыекъуапэ къыщыдигъэкIыгъ. Джащ фэдэу Еутых Аскэр, Пэрэныкъо Мурат игъусэу, Некрасовым ипоэмэу «Хэта Русым зишIугъоу исыр?» зыцIэр адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэу 1941-рэ илъэсым къыхаутыгъагъ. А уахътэм къыхаутыгъ Еутых Аскэр ианахь повесть дэгъумэ ащыщэу «Сшынахьыжъ», ащ нэмыкIхэри. Ау блэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 60-рэ илъэсхэм тхакIом ищыIэныгъэ ыкIи итворческэ гъогу рагъэплъэжьыгъ ыкIи шъыпкъэIоным игъогу мыпсынкIэ игъашIэкIэ дэмыхынэу тыращагъ. Ащ ишыхьатыгъ Еутых Аскэр иапэрэ

роман иIэпэрытхэу я 60-рэ илъэсхэм Адыгэ тхылъ тедзапIэм къаригъэхьыгъэр. Еутыхым утегущыIэныр псынкIэгъо Iофэу щытэп. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 60-рэ илъэсхэм демократией ишапхъэхэр тихэгъэгу щагъэуцухэу къежьэгъагъ – нэужым ащ «оттепелькIэ» еджагъэх. А илъэсхэм Урысыем иписатель цIэрыIуабэмэ шъыпкъэр къызщаIорэ тхылъхэр къыхаутыхэу аублагъ. Ахэмэ зэу ащыщыгъ Еутых Аскэри. Тиадыгэ литературэкIэ апэрэу Еутыхым шъхьэихыгъэу тищыIакIэ зыфэдэр къыгъэлъагъоу ригъэжьагъ. ЛэжьэкIо къызэрыкIохэм пкIэ горэ зимыIэ трудоденьхэр къызэралэжьыщтыгъэр, колхоз тхьаматэхэм ящыIэкIэ тхъагъо зыфэдагъэр, бригадирхэм яхъор-шэрычъэ зынэсыщтыгъэр, «хэгъэгум ипый» ацIэу лэжьэкIо тхьамыкIэжъхэу къагъэшIагъэм ячылэ нахь чыжьэу мыкIуагъэхэр зэрагъэпщынэщтыгъэхэр апэу адыгэ литературэм Еутыхым къыщигъэлъэгъуагъэх. «Оттепелыр» псынкIэу текIыгъ ыкIи шъыпкъэр пIоным лъэшэу зыщытещыныхьэщтыгъэхэ зэманыр къэсыгъ (ежь тхакIом ар къыIуагъ, лIыгъэ къыхэфагъ). Ащыгъум Совет хабзэм илIыкIохэм мыдаIохэрэм ажэ псынкIэу «зэтрарагъалъхьэщтыгъэ». ТхэкIо анахьыжъхэу, тетыгъор зыIыгъхэу Iэпэрытхым еджагъэхэм агу рихьыгъэп. Ар хэгъэкIыри, аштагъэп. «Ащ фэдэ мэхъуа, мощ фэдиз шIуагъэ Совет хабзэм зыфишIэгъэ адыгэ тхакIом щыIэкIэ дахэу дгъэпсырэм, насыпым игъогоу тызэрыкIорэм яшIуагъэ зэхишIэрэп, ышIошI хъурэп», – джары ахэр зэрегупшысагъэхэр. Адыгэ тхылъ тедзапIэм Iэпэрытхыр чIэкIодагъ. АгъэкIодыгъ пIомэ, нахь тэрэз. Адэ, нэмыкI тхакIо горэм итхыгъэ кIодыгъэпи! Ау «Iэпэрытхыхэр стыхэрэп», – ыIогъагъ урыс тхэкIошхоу М. Булгаковым. Ытхыгъэ романыр, зы гущыIэ хэмызэу, Еутыхым ыгу илъыгъ ыкIи адыгабзэкIэ тхыгъэу агъэкIодыгъэр тхакIом урысыбзэкIэ

№9 ПСЫНЭ

15


кIитхыкIыжьыгъ. 1965-рэ илъэсым урысыбзэкIэ романэу «Улица во всю её длину» зыцIэр Мэзкуу къыщыхаутыгъ. Джаущтэу Еутых Аскэр урысыбзэкIэ тхэн фаеу хъугъагъэ... Романыр къызыдэкIым тхылъыр зэIэпахызэ еджэщтыгъэх, агъэбылъыщтыгъэх, сыда пIомэ хабзэм ар ыдагъэп, чIыпIэ заулэми тхылъхэр ащагъэстыгъ. Тхылъ цIыкIум зэIукIэшхохэр тырашIыхьэщтыгъэх, цIацIэщтыгъэх, зэрэшхыжьыщтыгъэх. Ащ къеушыхьаты хабзэм илIыкIохэр тхакIоми, ащ итхылъи зэращыщынэщтыгъэхэр. ЦIыф пэпчъ ежь иеу шIошI пытэ иIэн фае, щыIэныгъэм фыщытыкIэу фыриIэр хэгъэунэфыкIыгъэу, хэушъхьафыкIыгъэу щытын фае. ЕтIани а цIыфыр тхакIо зыхъукIэ ащ фэдэ шIошъхъуныгъэ пытэ уиIэным мэхьанышхо иI. ЩыIэныгъэр зыфэдэр зытетым тетэу къэбгъэлъэгъон, анахь гухэлъ дэгъум паеми, пцIы умыусыныр – джары тхэкIо шъыпкъэм иIофыр. Ащыгъур ары ар ТхэкIошхо зыхъурэр. Илъэс 50-60-м къехъугъэмэ а уахътэр дэгъоу къашIэжьы. Тыгъэпс мэфэ шIагъом шыблэ о мэкъэшхо зэхэпхымэ сыд фэдэна? Джащ фэдэ шыблэ о макъэу тиадыгэ литературэкIэ хъугъэ романыр. ЦIыфхэр аугъоищтыгъэх, джыри лэжьакIохэр зэмыджагъэхэ тхылъым игугъу къышIыщтыгъэ тхакIомэ ащыщ горэм, парткомым исекретарь, чэмыщ е комбайнер пэрытым... А тхылъым ахэр еджагъэхэкIэ арэп, ащ фэдэ екIолIакIэр ышъхьагъкIэ къикIыгъэу щыIагъ. ЗэIукIэм унэшъо пытэ щашIыщтыгъэ тхылъыр адыгэхэм ямыщыкIагъэу, еджэхи мыхъунэу... Ахэмэ сакъытегущыIэнэу пшъэрылъ зыфэзгъэуцужьырэп. Ащ фэдэ мыхъун зышIагъэхэм янахьыбэхэм непэ ядунай ахъожьыгъ. Адрэ дунаим зэкIэ щызэхафыжьыныщтын... Сэ зигугъу къэсшIы сшIоигъор гъэшIэгъонэу ти Лъэпкъ библиотекэ илъэс 20 горэкIэ узэкIэ-

16

ПСЫНЭ №9

Iэбэжьымэ щыслъэгъугъэр ары. Зыщеджэхэрэ залым Еутыхым фэгъэхьыгъэу а уахътэм къыхаутыгъэхэм сяджэ сшIоигъоу сыкIуагъ. Ау гъэзетхэу къысатыгъэхэм янахьыбэхэм статьяхэр лезвиекIэ ахэупкIыгъагъэх. Хэта ар зышIагъэхэр? Ежь мышъыпкъэр зытхыгъэ «критикхэр» ара хьаумэ ахэмэ якIалэхэу ятэмэ зэгорэм ашIагъэм непэ атеукIытыхьажьыхэрэр ара? КъэшIэгъуай ар. Ау уахътэм нафэ къышIыгъэр зы: Еутыхым илъэс пчъагъэрэ ебэныгъэ титхакIохэу колхоз щыIэкIэ дахэм щыкIагъэ горэ имыIэу зытхыщтыгъэмэ ятхылъхэр непэ сэпалъэу щылъых. Еутых Аскэр итхыгъэмэ непи яджэх ыкIи атегущыIэх. ТхакIом ироманхэу «Двери открыты настежь», «Глоток родниковой воды», «Баржа» зыфиIохэрэр илъэс зэфэшъхьафхэм Мэзкуу къыщыдэкIыгъэх. Ахэр зэкIэ зыфэгъэхьыгъэхэр тхакIом ихэку гупс, ичIыпIэ дахэхэр, ицIыф хьалэлхэр ары. Ау ежь Еутыхым ащ фэдизэу шIу ылъэгъущтыгъэ хэкум илъэс пчъагъэхэм игугъу щашIыгъэп. ЩымыIэжь пIалъэу щытыгъ. Ащ нахь щынагъоу сыда тхакIомкIэ хъун ылъэкIыщтыр? Ау ежь Аскэр зыми ышъхьэ фиуфагъэп, елъэIугъэп. Ар ишэн-хэбзагъ. Еутых Аскэр Мэзкуу дэт литературнэ институтэу М. Горькэм ыцIэкIэ щытым щыригъаджэщтыгъэмэ (1979-1984) сэри сащыщыгъ. Тхьамафэм зэ, гъубджым, тызэIукIэщтыгъэх. А мафэр тэ, студентхэмкIэ, хэунэ мыхъун мафэу щытыгъ. Тшъхьэ тIэкIу мэузыми, пэтхъу-Iутхъу тыхъугъэми а мафэм институтым тымыкIоныр къедгъэкIущтыгъэп. Ежьыми, илъэситфым къыкIоц I, зэ нэмыIэми, а зэIукIэгъухэр хинагъэхэп. Район гъэзет цIыкIоу Адыгеим къыщыдэкIыхэрэм афырикъужьэу Аскэр къыIэкIахьэщтыгъэх, яджэщтыгъэ. Адыгэ тхэкIо ныбжьыкIэхэм къыдагъэкIыгъэ тхылъ цIыкIухэм ащыгушIукIыщтыгъэ, алъыплъэщтыгъэ. Анахьэу ыгукIэ Еутыхыр зытхъэщтыгъэр кIымэфэ е гъэмэфэ зыгъэпсэфыгъо уахътэм, тихэку тызыщыIагъэм ыуж, тызызэрэугъоижьыкIэ арыгъэ – ащыгъум къызкIэмыупчIэ гори къыгъанэщтыгъэп. Институтыр къызэтэухы ужым къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм тызэфатхэщтыгъэ, телефонкIэ тызэфытеощтыгъэ, тызэIукIэщтыгъэ. Зэ нэмыIэми цIыф горэ ыубыгъэу зэхэсхыгъэп. ИкIэсагъэп... 1992-рэ илъэсым зэпэIэпчъэ охътэ кIыхьэм ыуж Еутых Аскэр апэрэу типравительствэ ригъэблагъи, Мыекъуапэ къэкIогъагъ. Ащыгъум дахэу пэгъокIыгъэх. Итхылъэу «Бычья кровь» Мыекъуапэ 1994-рэ илъэсым къыщыдэкIыгъ. «Сшынахьыжъ» зыфиIорэ повестыр икIэрыкIэу адыгабзэкIэ къыхаутыжьыгъ, гурыт еджапIэ-


хэми япрограммэ хагъэхьажьыгъ. Сыгу къэкIыжьы а къэкIогъум творческэ интеллигенцием IукIэнэу театрэр зычIэт унэм Аскэр зэрэрагъэблэгъэгъагъэр. ЦIыфыбэ а пчыхьэм тхакIом къыпэгъокIыгъ, журналистхэри щыIагъэх, ау кинокамерэхэр, фотоаппаратхэр агъэкIосэнхэу къялъэIугъ, тырахынэу афидагъэп. Гукъау, ау ащ фэдэ цIыфым ымакъэ Адыгэ радиом тетхагъэу чIэлъэп... УпчIэхэм яджэуапхэр къызаретыжьы нэуж, поэмэу «Хъырахъишъ» зыфиIорэм адыгабзэкIэ Еутыхыр къафеджагъ. ЫпэкIэ а тхыгъэр журналэу «Зэкъошныгъэм» заретым, къыхаутыгъагъэп, еджэхэрэм къагурымыIонэу ары зэраIогъагъэр. Ау поэмэр едэIугъэхэм къагурыIогъэ къодыеп, агухэм анэсыгъ. Iэгутео мэкъэшхомрэ щхы макъэрэ игъорыгъоу залым зыкъыщаIэтыщтыгъэ. Нэужым гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеи» (непэ ар «Адыгэ макъ») поэмэр къыхиутыгъ, ау тхакIом изы тхылъи а поэмэм непэ ущеджэн плъэкIыщтэп. ЦIыф къызэрыкIоу щытыгъэп Аскэр, аущтэуи хъун ылъэкIыщтыгъэп. Сыда пIомэ, ар щыIэныгъэм ыпэ итыгъ, ыуж итхэм шъыпкъэм игъогу къытфигъэнафэщтыгъэ. 1990-рэ илъэсым Iоныгъом и 25-м къыдэкIыгъэ гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» инэкIубгъуищыми Еутыхым дэсшIыгъэ зэдэгущыIэгьур къыхиутыгъагъ (ыныбжь илъэс 75-рэ зэрэхъугъэм ипэгъокIэу). Еутых Аскэр ыцIэ цIыфхэм ащымыгъупшэнымкIэ макIэп а уахътэм гъэзетым ышIагъэр. А зэдэгущыIэгъур згъэхьазырыным фэшI Еутых Аскэр дэжь Мэзкуу командировкэ сагъэкIогъагъ ащыгъум гъэзетым иредактор шъхьаIэщтыгъэу Мэрэтыкъо Рэмэзанэрэ ащ иIэпыIэгъу ХьакIэмыз Биболэтрэ. (Тхьам джэнэт лъапIэ къарет!) Хэутыным зэдэгущыIэгъур фэдгъэхьазыры зэхъуми тхакIом къыIуагъэм зы гущыIэ хагъэзыгъэп (ащ фэдэ зэзэгъыныгъэ Еутыхым дысиIэу Мэзкуу сыкIогъагъ), фэсакъыгъэх, гъэзетыр зыщыхаутырэм чэщ кIахэ охъуфэ щыIагъэх. А уахътэм уредакторэу ащ фэдэ шъхьэихыгъэ зэдэгущыIэгъур къыхэуутыныр псынкIэгъуагъэп. Нэужым Аскэр мызэу-мытIоу редакцием къедгъэблэгъагъ, зэдэгущыIэгъу гъэшIэгъон пчъагъи дытиIагъ... ТхакIом иаужырэ илъэсхэр АскэркIэ къин дэдагъэх: игъашIэ къыздигъэшIагъэ ишъхьагъусэ дунаим ехыжьыгъ, ежьитIум Алахьэм сабый къаритыгъагъэп – ар егъэшIэрэ гумэкIэу къыздырахьэкIыгъ Аскэри ишъхьагъуси. Узыри къытекIощтыгъэ. Зэкъоныгъэри лъэшэу къехьылъэкIыщтыгъэ... 1999-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ адыгэ тхэ-

кIошхоу Еутых Аскэр идунай ыхъожьыгъ ыкIи къалэу Мэзкуу щагъэтIылъыжьыгъ. ЗэрэтхэкIошхом дыкIыгъоу цIыф гъэшIэгъон дэдэу щытыгъ Еутыхыр зышIэщтыгъэхэмкIэ. IукIэщтыгъэхэмкIэ, гущыIэгъу фэхъущтыгъэхэмкIэ ар насыпыгъэу сэлъытэ, сыда пIомэ Аскэр цIыф Iуш дэдагъ, губзыгъэу гущыIэщтыгъэ, шIугъэм уфищэщтыгъэ, бэмэ гу алъыуигъатэщтыгъэ, уиакъыл анигъэсыщтыгъэ. Еутых Аскэр ищыIэныгъэ гъогу псынкIагъэу пIон плъэкIыщтэп. Непэ а тхакIор бэмэ лъэшэу якIас, нэмыкIхэр ыцIэ зэхахынэуи фаехэп. ЦIыф пэпчъ ащ еплъыкIэ, фыщытыкIэ ежь иеу фыриI. Ары ыкIи къызхэкIырэр тхакIом ыцIэ онтэгъоу зыхэмкIэ зыкIэхъурэр, адрэхэмкIэ – а гущыIитIум бзыу тэмэ псынкIэм фэдэу зызкIапхъуатэрэр. «ЦIыф лъэужхэр зэфэдэп, зым ар псынэкIэчъкIэ къыгъэнэфагъ, адрэм чъыгхэр ыгъэтIысхьагъ, адрэм лъэмыдж зыщытемылъым ежь ыIэшъхьитIукIэ лъэмыдж тырилъхьагъ, мыщ а илъэс къинхэм ежьыри ышъхьэ ыубыжьыгъэп, адрэхэри ыубыгъэп, сыд къехъулIагъэми шъыпкъэм илъагъо текIыгъэп...» – мы пычыгъор Еутых Аскэр иповестэу «ЦIыфым илъэуж» щыщ. Анахьэу мы аужырэ гущыIэхэр зыфэбгъэхьынхэ плъэкIыщтыр ежьыр ары. Сыд къехъулIагъэкIи шъыпкъэм илъагъо темыкIыныр ицIыф гъэпсыкIагь. Ау шъыпкъэр пIоныр сыдигъокIи къиныгъ. Ащ дыкIыгъоу, цIыфыбэми шъыпкъэр япIоныр якIэсэныр хэгъэкIыри, адахэрэп. Мы илъэсым ишэкIогъу мазэ Еутых Аскэр къызытхэмытыжьыр илъэсипшI мэхъу. Джыри мэкIэ-макIэзэ ащ ыцIэ тпэчыжьэ мэхъу, къылэжьыгъэм фэдизэу игугъу тшIыжьырэп. Ау тэ шъыпкъэр дгъэкIодын тыфитэп. Тауж къикIыщт ныбжьыкIэхэу неущ адыгэ лъэпкъым итарихъ лъызгъэкIотэщтхэм ар ящыкIагъ.

№9 ПСЫНЭ

17


Рекламэ

Къэзанш Людмилэ 1994-1999 гъэхэм корреспонденту, къудамэм и пашэу «Адыгэ псалъэ» газетым щылэжьащ. 2000 гъэм Урысейпсо КъТРК къудамэм отделым и пашэу иригъажьэри, шеф-редактору, IуэхущIапIэм и унафэщI къуэдзэу щытащ. 2009 гъэм компанием и унафэщI хъуащ. 2008 гъэм КъБР-м и Президентым и ЩIыхь тхылъыр, 2010 гъэм «Илъэсым и цIыхубз» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщащ. Унагъуэ исщ, бынитI иIэщ. СыкъыздыщIыхьар ямылейуэ зыгуэри зыщIэмыт пэш Iэхуитлъэхуитщ. Iэнащхьэм тет епэр хужь дахэхэм къыуагъащIэ ар зейр зэрыцIыхубзыр. Сытым дежи зи нэгу зэIуха, унафэщIу умыщIэну, и жьауэм щIэт и лэжьакIуэхэм ныбжьэгъу щыпкъэу ябгъэдэт Урысейпсо КъТРК (ВГТРК) федерал IуэхущIапIэм и КъБР къудамэм и унафэщI Къэзанш Людмилэ гуапэу къыспожьэ. ФIэхъус зэрызэтхыу, япэ си гум къридзамкIэ соупщI: – ЦIыхубз унафэщIу ущытыныр зэ щхьэкIэ гугъукъэ? ЦIыхубзыр щабагъэкъэ, зэтетыгъэкъэ?»

18

ПСЫНЭ №9

– Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытми, цIыхубзыр цIыхубзу къэнэжын хуейщ, ар унафэщIыуи, пхъэнкIакIуэуи щрети. Пэжщ, лэжьыгъэу узыпэрытым Iэмалыншэу зрегъэхъуэж уи щэным. ТкIийуэ ущыщытыни, Iуэхур дэкIын папщIэ цIыхубз Iэмалхэм ущыхуекIуэни къыпхуихуэнущ. – Телевиденэм дауэ укъэкIуа хъуа? Абы ущылэжьэныр уи хъуэпсапIэу щыта? – Сэ си гъащIэм ауэ зыри къыщыхъуакъым. ИлъэситхукIэ газетым сыщылэжьа нэужь, къызгурыIуащ нэхъыбэ сызэрыхуейр. ЖысIэфынкъым


Рекламэ

газетымрэ журналымрэ ущылэжьэну мыгъэщIэгъуэну, ауэ телевиденэм творчествэ и лъэныкъуэкIэ Iэмал нэхъыбэ къыует. Ара си гугъэщ мыбы сыкъэзышари. – Компанием илъэсым щIигъуащ и унафэщI узэрыхъурэ. Ар куэдкъым, ауэ зыгуэрхэр пщIауэ къыщIэкIынщ абы зегъэужьыным теухуауэ. Сыт пхузэфIэкIа мы зы гъуэгукIэ? – Унафэ щIыгъуэр къыщыслъысам дунейпсо кризисым и гуащIэгъуэт. Си пэкIэ телевиденэм и унафэр зыIэщIэлъу щыта Жаным Руслъан Мэзкуу къыщацIыхурт, пщIэ щиIэти, и фIагъ къызэкIащ. Дзыхь къызагъэзамкIэ сыкъыщIэмыхуэн папщIэ щIэгъэхуэбжьауэ сылэжьэн хуейт. Псом япэ изгъэщар къыдэплъ цIыхухэм я бжыгъэм хэзгъэхъуэнырщ, технологиехэр шэщIауэ къэгъэсэбэпынырщ. Ди ехъулIэныгъэм щыщщ Кавказым псом япэ интернет-телевиденэ къызэрызэдгъэпэщар. Абы и фIыгъэкIэ къэрал 47-м ди нэтынхэм ущеплъыф хъуащ. «ХъыбарыщIэхэр» инджылызыбзэкIи зэдодзэкI. ЛъэпкъыбзэхэмкIэ нэтынхэри гъэхьэзырынми щIэддзэжащ. ЩIэуэ къыхэтлъхьари мащIэкъым. Псалъэм папщIэ, «Къалэ», «Унагъуэ альбом», «Зэманыр. КъэхъукъащIэхэр. Iуэху еплъыкIэхэр» нэтынхэм щIэупщIэ яIэщ, абыхэм цIыху куэд йоплъ. «Россия 2» каналымкIэ спорт нэтынхэр къыдот. – Къэбэрдейм къэрал телеканалищ итщ. Щхьэж и къалэн ягъэзащIэ, ауэ, дауэ щымытми, щэхуу фызэпеуэу къыщIэкIынщ. Сыт адрейхэм факъызэрыщхьэщыкIыр? – ЗанщIэу жысIэнщи, ВГТРК-м дрикъудамэщ, аращ ахъшэр къытхуэзутIыпщыр. Каналищым щыщу ди закъуэщ «ХъыбарыщIэхэр» къэзытыр. Техникэ и лъэныкъуэкIэ ди компанием нэхъ зэпэщ яхэткъым. Зэрытрах IэмэпсымэкIи транспорткIи къызэгъэпэща гупи 8 махуэ къэс съемкэ ирагъэкIуэкI. Дэнэ щIыпIи щытрихыфу камерэ 12 зиIэ ПТС-кIэ зэджэ къэзыкIухь техникэ станци диIэщ. Автопаркыр машынэ тIощI мэхъу. Ахэр псори толажьэ хъыбарыщIэхэр махуэм 8 каналым кIуэным. Ауэ ахэр къэзыт корреспондентхэрщ, дауи, зэлъытар ди нэтынхэр фIы хъуным. Каналым зиужьыным куэд хилъхьащ Хьэмжу Ларисэ зи пашэ коммерцэ къудамэм. – Сыт дяпэкIэ фызэлэжьынур? – НобэкIэ тхухах сыхьэтитI-щыр къыдомэщIэкI. Иджыпсту «Россия 1», «Россия 2» каналхэм эфирыр къызэрыдатыр зэманкIэщ. 2011 гъэм ехъулIэу «цифровой телевиденэкIэ» зэджэм дыхуэкIуэну ди гугъэщ. ВГТРК-м телеканалу 5-рэ радиоканалу 3-рэ къэзыубыд спутник Iэмэпсымэхэр къытхуиутIыпщынущи, абы Iэмал къыдиты-

нущ «Вести 24» каналым дызыхуей дыдэм хуэдиз зэманкIэ ди нэтынхэр щыдгъэлъэгъуэну. Ди республикэм и цIыхухэр абыхэм пщIэншэу еплъыфынущ. – НэгъуэщI каналхэм ягъэхьэзыра нэтынхэм сыт хуэдэнэкIэ узэреплъыр? – Зыгуэрхэр къыхызох, зэпызолъытэ... – Ди псалъэмакъым и кIэухыу сыномыупщIын слъэкIыркъым: сыт зыхужыпIэжыфын, ар уэрмырауэ къызыщыбгъэхъумэ? – Гъугъущ абы зыгуэр къыпыбдзыну. КъызэрысфIэщIымкIэ, Къэзанш Людмилэ дэтхэнэ зы цIыхуми хуэдэу икIи щабэщ, икIи пхъашэщ. Щезэш къыхэкIми, ипэкIэ маплъэ, щIэщыгъуэ гуэрхэм лъыхъуэ зэпытщ. – УнасыпыфIэ? – Си гугъэнтэкъым а узыщIэупщIам и жэуап сэ уэстыжыфыну. СынасыпыфIэщ. Шэч хэмылъу… Си псэм фIэIэфI IэщIагъэр си Iэпэгъущ, унагъуэ дахэ сиIэщ, си Анэр псэущ, цIыхуншэ зэикI сыхъуркъым, гугъэхэр сохь, салъахъэ, сызэрахъэ…. Аракъэ-тIэ насып хъужыр езыр.

№9 ПСЫНЭ

19


ХьэщIэщ

20

ПСЫНЭ №9


ХьэщIэщ

Творческэ зэчийкIэ зэджэ а псори зыбгъэдэлъ Мурадин хахуагъэ, лIыхъужьыгъэ зэрыхэлъыр, хэкупсэ нэсу зэрыщытыр наIуэ къещI ар куржыабхъаз зауэр къыщыхъеям ди къуэшхэм зыщI агъэкъуэну япэ дыдэу кIуа гупым зэрахэтам. Лей къызытехьа лъэпкъым и псэ емыблэжу дэIэпыкъуныр япэ иригъэщат абы. И творчествэр лъэныкъуэкIэ иригъэкIуэтэкIат псэзэпылъхьэпIэм щихуам. АрщхьэкIэ, хейм и Iуэху сыт щыгъуи докI… Думэн Мурадин сыIущIэну театрым сыщыкIуам, ар и лэжьапIэ пэшым щIэст, цIыхубэм я пащхьэ кърихьэну и зы IэдакъэщIэкIым елэжьу. Си насып къикIащ абы итха уэрэдыщIэм псом япэ седэIуэну икIи згъэунэхуащ Думэным бгъэдэлъу сызыщыгъуазэ зэфIэкIхэм нэмыщIи уэрэд жыIэныр мыIейуэ къызэрехъулIэр. ЛъагапIэ гуэрым нэса цIыхур а гъуэгуанэм зэрытехьа щIыкIэр пфIэмыгъэщIэгъуэну къанэркъым. Мурадин щэнхабзэм и дунейм хыхьа зэрыхъуарщ, зыпэрыт IэнатIэм и къежьапIэрщ зытеухуар си япэ упщIэр. - Дэтхэнэ зы щIалэщIэми хуэдэу сэри спортым сы��ихьэхыу щытащ, ехъулIэныгъэ гуэрхэри зэзгъэхъулIат абыкIэ. Ауэ театрыр зыпэсщI щыIэтэкъым, къуажэм къаша спектакль е концерт зэи блэзгъэкIыртэкъым. Налшык сыщыкIуам дежи си нэгу зыщезгъэужьыну сфIэфIыр адыгэ театрырат. УщыцIыкIум бгъэунэхуа гуэр гум фIэфIу къонэж. Мис апхуэдэщ Iэзэу пшынэ еуэу щыта си анэм сызыщIигъэдэIуу щыта пшыналъэхэр. Арагъэнщ макъамэм хузиIэ пыщIэныгъэр къыщежьэр. - ЩIэныгъэм нэхърэ зэчийр япэ щибгъэщын хуей IэнатIэхэр щыIэщ. Абыхэм ящыщщ уэ узыпэрытри. КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетыр къэбуха нэужь, сценэм укъызэрихутам къытхутепсэлъыхьыжыт. - Дзэм къулыкъу щысщIэу къэзгъэзэжа нэужь, актер IэщIагъэм сызэрыщIэхъуэпсым къыхэкIыу, еджакIуэ Мэзкуу ягъэкIуэнухэм захезгъэтхэну сыкIуащ. АрщхьэкIэ ахэр къыхахри ирагъэжьауэ къыщIэкIри, сакъыкIэрыхуащ. ИужькIэ, Шэрджэс къэрал драмэ театрым Налщыч зыкъыщигъэлъэгъуэну къэкIуауэ, артист гъуэзэджэу, куэдым пщIэ зыхуащIу щыта Акъ Мухьэрбэч нэIуасэ схуэхъуат.

№9 ПСЫНЭ

21


ХьэщIэщ

- Шэрджэс къэрал драмэ театрым сыхэту Налщыч зыкъыщыдгъэлъэгъуэну дыкъэкIуауэ, «Кабардинкэ» ансамблым цIыху къищтэу зэхэсхащ. Абы сыхыхьэну жэрдэм сщIыри, къэзгъэзэжауэ щытащ си лъахэм. Къафэр зэрызгъэунэхуар хуабжьу сэбэп къыщысхуэхъужащ си гъащIэ гъуэгуанэм. Сэ сызэреплъымкIэ, сыт хуэдэ къалэн игъэзащIэу артистыр сценэм итми, псоми хищIыкIын хуейщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, артистым къэфэнри, уэрэд жыIэнри хузэфIэкIыу, зыIыгъыкIэ дахэ иIэу утыку итыпхъэщ. Сэ сыкъапщтэмэ, «Кабардинкэм» сызэрыхэтари, си щIалэгъуэм макъамэ Iэмэпсымэхэм сеуэу зэрыщытари сэбэп къысхуэхъужащ. - Мурадин, сценэм ит артистхэм я къалэнхэр зэщхьэщыхащ. Уэ узэреплъымкIэ, сыткIэ зэщхь, сыткIэ зэщхьэщыкIрэ, псалъэм папщIэ, джэгуакIуэмрэ къэфакIуэмрэ я лэжьыгъэр?

Абы хуэсIуэтат си гурылъыр, сеупщIат театрым ухыхьэн папщIэ щIэныгъэ убгъэдэлъыныр Iэмал зимыIэу щытрэ щымытрэ. Къызэплъри, теплъэкIэ укъокI, ауэ уи зэфIэкIыр здынэсыр къэдгъэпщытэ жиIэри, чэнджэщ къызитащ. Езыхэр труппэ лъэрызехьэт ахэр, Тбилиси щеджауэ къэкIуэжа къудейт. Збгъэдэлъ зэчийр ягъэунэхуа нэужь, я гупым срагъэблэгъащ. Апхуэдэу Шэрджэс театрым япэу утыку сыкъыщихьауэ щытыгъащ икIи илъэситIкIэ садэлэжьащ. - Абы иужькIэ Налщыч укъокIуэжри, «Кабардинкэ» къэрал академическэ ансамблым ухохьэ…

- «КъэфакIуэу ущымытми хъунущ, ауэ артист Iэзэу укъыщIэкIыныр хьэкъщ», - жиIэгъащ къэфакIуэ Iэзэ гуэрым. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, сценэм ит дэтхэнэ зыми псом нэхъыщхьэу зэчий бгъэдэлъыпхъэщ. УкъэфакIуэми, ууэрэджыIакIуэми, уджэгуакIуэ къызэрыгуэкIми, узыпэрыт Iуэхум фIыуэ хэпщIыкIмэщ, сценэм кърахьэ зэфIэкI уиIэмэщ

22

ПСЫНЭ №9


ХьэщIэщ

цIыхубэм ягу ущыдыхьэнур. Абы къищынэмыщIауэ, зы лъэныкъуэ закъуэкIэ Iэзагъ къэзыгъэлъагъуэ цIыхум зэчиифIэкIэ седжэфынукъым. Артист нэсу ущытыным хохьэ къэфэнри, уэрэд жыIэнри, псэлъэкIэ дахэ уиIэнри, бзэ шэрыуэ пIурылъынри, зыIыгъыкIэ екIу къэбгъэлъэгъуэнри, нэгъуэщI куэди. Артист цIэр зыфIэпщыжкIэ артист ухъунукъым, атIэ цIыхубэм я пащхьэ иплъхьэфым хуэдизкIэщ уи цIэр зэрыIунур.

зэримыIэнум, къэкIуэнум зэрыхуэхейм и нэщэнэщи, мис абы нэхъ сегъэгузавэ.

- А псом къыдэкIуэу театр щхьэхуэ къызэбгъэпэщу бгъэлэжьэныр егъэлеящ. Уи деж щынэрылъагъущ цIыху зэчиифIэм и къэухьымрэ и зэфIэкIымрэ гъунэ зэримыIэр.

- Куэд щIащ сэ уэрэд тхыным гу зэрыхуэсщIрэ, ауэ ар утыку къизмыхьэурэ екIуэкIащ. Къэбэрдей театрым сыкъыщыкIуэжам, осетин драматург Хугаев Георгий «Си щхьэгъусэм и щхьэгъусэ» и пьесэр щыдгъэувым, Фырэ Руслан жесIат абы хэтын хуей уэрэдхэр сэ сигъэтхыну. Апхуэдэ Iуэхур дзыхь зыхуащIыр музыкант лъэрызехьэхэрами, Руслан акъылэгъу къыздэхъури, пщэрылъ къысщищIащ уэрэдхэр стхыну. Мис абы щыгъуэ си Iэдакъэ къыщIэкIа уэрэдитхур цIэрыIуэ хъуащ. Сэ си уэрэд япэ дыдэу жызыIар «ЗэгурыIуэ» и фIэщыгъэцIэу щыIа ансамблращ, иужькIэ Мэремыкъуэ Хъусенщ. Абы дахэу зэригъэзащIэм, едаIуэхэм ягу зэрырихьым сытригъэгушхуащ адрей къыкIэлъыкIуа уэрэдхэм. ИтIанэ ахэр ягъэзащIэу щIадзащ Нэхущ Чэрим, Сокъур Ольгэ, Кърым Иринэ, Хъыжьрокъуэ СулътIан, Тхьэгъэлэдж Светланэ, нэгъуэщIхэми.

- Сэ къызэзгъэпэща «ГушыIэмрэ ауанымрэ я театрым» нэхъыбэу щыдгъэлъагъуэр сэ стхахэрщ. Пэжщ, нэгъуэщI спектаклхэри догъэув, ауэ мылъкушхуэ зэрыткъуэмылъым къыхэкIыу, роль нэхъ мащIэ зыхэтхэращ дгъэлъэгъуэфыр. - Мурадин, уи IэдакъэщIэкIхэм лъабжьэ яхуэхъу Iуэхугъуэхэм нэхъ убгъуауэ утезгъэпсэлъыхьынут. - ГушыIэхэмрэ ауанхэмрэ зытеухуар адыгэм тхэлъ хьэл мыхъумыщIэхэрщ, ныкъусаныгъэхэрщ, ижь-ижьыж лъандэрэ ди адэжьхэм къадекIуэкIыу щыта хабзэфIхэм дызэрытекIырщ. Iэмал зэхуэмыдэхэр къэбгъэсэбэпкIэрэ ар цIыхухэм иумыгъэлъэгъужмэ, дызыхуэкIуэнкIэ хъунур шынагъуэщ. Сытым дежи жаIэ, лъэныкъуэкIэ укъыщыту узэплъыжмэ, нэхъыбэм гу зэрылъыптэжыр. Абы ипкъ иткIэ, ауанкIэ, гушыIэкIэ зы мыхъумыщIагъэ гуэр зэсхъуэкIыжыфыну пIэрэ, зыгуэрым зищIэжу хьэл Iей гуэр зыхиныну пIэрэ жысIэу аращ сызытет гупсысэ нэхъыщхьэр. Ди театрым къакIуэурэ еплъхэм ящыщу зыбжанэм я щыуагъэхэр къызэремызэгъым гу лъатэжмэ, хъарзынэкъэ?!

- ЦIыхухэм я ныкъусаныгъэхэр Iэмал дахэкIэ зэребгъэлъагъужыфым къыдэкIуэу, абыхэм дэрэжэгъуэкIи уазэрыхуэупсэм дыщыгъуазэщ. Уэрэд тхыныр уи гум къызэрыщыушам, уи Iэдакъэ къыщIэкIахэр япэу утыку къызэрипхьам дыщыбгъэгъуэзэн?

Пэжщ, зыгуэрхэр къызэрытхуэпсалъэри, сэ стхыхэр зигу иримыхь зэрыщыIэри сощIэ. Ауэ апхуэдэхэм къагурыIуэну сыхуейщ сэ зыри къызэрызмыгупсысыр, лъэпкъым дэслъагъухэр, иджырей зэхэтыкIэм дэзгъуэхэр къэзгъэлъэгъуэж къудейуэ зэрыарар. ГъэзэкIуэжын хуей Iуэху щыщыIэкIэ, абы цIыхухэм гу лъебгъэтэжыныр сэ нэхъ сфIэкъабылщ. Лъэпкъ псо щыхъукIэ, хьэлыфIи, хьэл мыхъумыщIи урихьэлIэнущ. Ауэ иджырейхэм яхэлъу си жагъуэ дыдэ хъур ди бзылъхугъэхэр тутын зэрефэрщ. Ар, сызэреплъымкIэ, пщалъэ гуэркIи къыпхуэмылъытэну икIагъэщ. Фадэм, тутыным бзылъхугъэр дихьэхмэ, ар лъэпкъым щIэблэ

№9 ПСЫНЭ

23


ХьэщIэщ

- Зэгуэр спектаклым щхьэкIэ птхахэр нобэ цIыхубэм фIыуэ ялъагъу уэрэдхэщ. Усэ тхыныр, абы макъамэ щIэлъхьэжыныр къызэрохъулIэм щэху гуэр хэлъ, Мурадин?

Уэрэд тхыныр фIыуэ къыщохъулIэнур макъамэмрэ псалъэмрэ зэхуэкIуэу щыщытым дежщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, пшыналъэмрэ псалъэмрэ нобэ зэрыша ныбжьыщIитIым хуэдэу щытын хуейщ – зэкIужу.

- Абы хэлъ щэхур гумрэ псэмрэ къыбгъэдэкIыу щытын зэрыхуейрщ. СытIысынщи, мыбы теухуауэ уэрэд стхынщ жыпIэкIэ, ар нэгъэса хъунукъым. Пэжщ, си IэдакъэщIэкIхэм яхэтщ цIыху къызэлъэIуу стхахэри, сигу къыпылъэдахэри. Ауэ узытетхыхьыну мурад пщIар псэкIэ зыхэпщIэмэ, абы ухуэусэн хуэдэу гум пэгъунэгъумэ, мис итIанэ къохъулIэнущ. Сэ сытым дежи жызоIэ, ар нэпсым хуэдэу къабзэу щытын зэрыхуейр.

- Уи IэдакъэщIэкIхэр зэрагъэзащIэр уигу къыдыхьэу, удэлэжьэну нэхъ уфIэфIу хэт сымэ къыхэбгъэщынт, Мурадин?

Къыхэгъэщыпхъэщ, си лэжьэкIэр адрей уэрэдусхэм зэремыщхьыр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, япэ къэзгъэщIыр макъамэращ, итIанэщ абы псалъэхэр къыщыкIэлъыкIуэр. Ар апхуэдэу щIыщытри? Уэрэдым и псэр псалъэракъым, пшыналъэрщ – сэ апхуэдэущ сызэреплъыр.

- Сэ псом нэхърэ нэхъ сфIэфIыр адыгэ уэрэдыжь седэIуэнырщ. Дэ дызыщIапIыкIа пшыналъэхэрщ, уэрэдхэрщ адыгэхэм я хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэр. Къапщтэмэ, мис апхуэдэ уэрэдыжьхэр Нэхущ Чэрим жиIэу седэIуэну сфIэфIщ. Ди республикэм ис куэд акъылэгъу къыздэхъуну къыщIэкIынщ Мэремыкъуэ Хъусен пэсщIын уэрэджыIакIуэ дызэримыIэр жысIэмэ… Адрейуэ ди артист цIэрыIуэхэми садэлэжьэну, я зэфIэкIым сыкIэлъыплъыну си жагъуэкъым. - Мурадин, иджыпсту къэунэхуа уэрэджыIа-


ХьэщIэщ

кIуэ ныбжьыщIэхэм зэчий зыбгъэдэлъ куэд яхэт, хьэмэрэ «вагъуэ» хъуну хуейхэр нэхъыбэ? - Ди республикэм хуэдэу уэрэджыIакIуэ куэд зиIэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Абы щыгъуэми уэрэджыIакIуэ ди мащIэщ. Сыт щхьэкIэ? УэрэджыIакIуэм езым и унэтIыныгъэ иIэжын хуейщ, армыхъумэ, адэ-мыдэкIэ зызыдзхэм я Iуэху щIагъуэу дэкIынукъым, абы щхьэкIи нэхъ Iэзэ хъунукъым. Лъагъуныгъэ уэрэд жаIэурэ, абы лейуэ зыдедгъэхьэхыIуа си гугъэщ. Дэ ттхын, жытIэн хуейщ хэкум, лъэпкъым теухуахэр, адыгэм и тхыдэр, и шыфэлIыфэр, хабзэ дахэр, хахуагъэр къызыхэщхэр. Зи блэкIам щымыгъуазэм и къэкIуэнури дахэ хъуркъым. ЩIалэгъуалэм уэрэдыр нэхъ къыщыхахакIэ, абыкIэ ябгъэдэтлъхьэн хуейщ лъэпкъ зыхэщIыкIым и купщIэмрэ адыгагъэм и курыхымрэ. Зым и дежкIи щэхукъым ахъшэкIэ Iуэху куэд зэфIагъэкIыу зэрыхъуар. Мылъкур къагъэсэбэпри, апхуэдэ гупыж зыщIар уэрэджыIакIуэ ящI, е зыкIи къэзымылэжьа гуэрым уэрэд хурагъэус. Абы дегъэщхьэрыуэ, абы уэрэдым и пщIэр иреудых. ДызэвгъэплъэкIыжыт, хэт ижь-ижьыжым уэрэд зыхуаусу щытар? Зи лIыгъэкIэ, хахуагъэкIэ езым хуэдэ куэдым япэ ища, лIыхъужьыгъэ нэс къэзыгъэлъэгъуахэрт… ЩIалэгъуалэм я гугъу щытщIкIэ, къыхэзмыгъэщын слъэкIынукъым иджырей ди щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ я къэфэкIэми арэзы сыкъызэримыщIыр. Ди лъэпкъ къафэжьхэм уардэу къадэфэхэр гъуэтыгъуейщ. Абы и пIэкIэ ди хабзэм и кIапэлъапэу адэ-мыдэкIэ щызэбгрыщэщахэр къэзыгъэсэбэпхэм щапхъэ трахауэ, къажыхьри утыку итщ. «Уэркъ щIалэр щэ къафэркъым», – жаIэ. Пхэлъ адыгагъэри, хабзэри, шыIэныгъэри, дахагъри бгъэлъагъуэрэ, щIыкIафIэу утыку укъикIыжмэ, нэхъ екIукъэ?! - Мурадин, цIыхум хухиха гъащIэ гъуэгуанэр къыщызэринэкIкIэ, щапхъэ зытрих, гъуазэ хуэхъу гуэрхэм ирохьэлIэ. Уи IэщIагъэм и щэхухэр къэпщIэнымкIэ, уи Iэзагъым хэбгъэхъуэнымкIэ хэт дэIэпыкъуэгъу къыпхуэхъуа? - Си гъащIэм цIыхуфI, цIыху гъуэзэджэ куэд сыщрихьэлIащ сэ. Абы сыщегупсысым деж сынасыпыфIэу зыкъызолъытэж. И IэщIагъэкIи, цIыху хэтыкIэкIи, гу къабзагъкIи япэ изгъэщу къыхэз-

№9 ПСЫНЭ

25


ХьэщIэщ

гъэщынт Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и артист цIэрыIуэу щыта Акъ Мухьэрбэч. Сыту адыгэлI нэст ар! «ГукIи псэкIи адыгэт» жыхуаIэм хуэдэт а цIыхухъур. Къэбэрдейм и гъунапкъэр машинэкIи, автобускIи къызэпиупщIыртэкъым абы, атIэ лъэсу къихьэрт, къызыхэкIам апхуэдизкIэ хуэпэжт, и адэжьхэм пщIэ яхуищIырти. АдэкIэ уIэбэмэ, сэ си насып къихьащ артист, режиссер гъуэзэджэхэм садэлэжьэну: Къаздэхъу СулътIан, Токъуий Хъусен, Сэкрэк Мухьэдин, Жыгун ТIимэ, Ерчэн Леонид, абы и щхьэгъусэ Казимэ, ДыщэкI КIунэ, Срыкъуэ ХьэмщIасэ, Къардэн Лъостэнбий сымэ, нэгъуэщIхэми. Си IэщIагъэм сытезыгъэгушхуар, абы зыгуэр хэсщIыкI хъуамэ зыбгъэдэслъхьэр нэхъ псэ къабзэ дыдэу къытхэта ТIыхъужь Алийщ. СыцIыкIуу, шэнтым сытесу, сеплъу щытащ абы и джэгукIэм, иужькIэ си насып кърихьэкIри, сыдэлэжьэнуи сыхунэсащ. Къэрмокъуэ Мухьэмэд итха «ИугъащIэ лъагъуныгъэм» пьесэращ япэ дыдэу сыщыджэгуар. ЩIалэщIэ къытхыхьар нобэ япэу утыку къихьауэ аращ жиIэри, хъуэхъу схуиIэтат а нэхъыжьыфIым. Ар си гум IэфIу къыхуинауэ дыкъыздекIуэкIащ, Iущагъ куэд дэслъагъуу, чэнджэщыфIкIэ къысхуэупсэу. ГъащIэр къуабэбжьабэщ, абы бэIутIэIуншэу урикIуэнымкIэ сэбэп къыпхуэхъур нэхъыжьхэращ. ЦIыху гъуэзэджэу къытхэтащ Мысостышхуэ Пщызэбий, нобэ ди япэ итщ ЖьэкIэмыхъу КIунэ, Иуан Володя сымэ. Нэхъыжь зимыIэм нэхъыщIэ иIэкъым жыхуаIэращи, ахэращ дэ гъуазэ тхуэхъур. - Сабиигъуэм нэхъ пIалъэ IэфI хэмыту жаIэ

26

ПСЫНЭ №9

цIыху гъащIэм. Уи сабиигъуэр уигу къэгъэкIыжыт, Мурадин. - Сэ Нартсанэ (Кисловодск) сыкъыщалъхуащ. Сыкъыщыхъуар Псынэдахэрэ Бэтэхрэ я зэхуакурщ. А тIум пэсщIын щIыпIэ иIэкъым щIы хъурейм. ЛъэпкъкIэ сызыщыщ жылэр Къармэхьэблэщ, ауэ зэман жыжьэм ягъэкIуэда лъэпкъхэм ящыщщ Думэнхэ. Аращ си адэр Нартсанэ къыщIыщыхутар. Си адэмрэ анэмрэ лэжьакIуэшхуэу, цIыху пэжу дунейм тетахэщ. Куэд и нэгу щIэкIащ сэ си адэм. Лъэпкъ кIуэдыр и натIэ зэрыхъуам и мызакъуэу, къигъэзэжа нэужь, фронтым Iухьащ, абы гъэр щыхъури, Югославием партизану щызэуащ. ИужькIэ, гъэру зэрыщытар зэран къыхуэхъури, ягъэтIысащ. Мис апхуэдиз кърикъутэкIащ абы. ЩIалитI дриIэти, сэри си къуэш Хьэсэнбии хабзэм, нэмысым дызэрыщIипIыкIыным иужь итащ. Сытым дежи къыдэущийрт уэркъ лъэпкъым дыкъызэрыхэкIар зыщыдмыгъэгъупщэну. Ди лъэпкъым къылъыса лейм, абыхэм яхэлъа цIыхугъэм, зэрахьа адыгагъэм теухуа куэд къызжиIэжащ абы икIи стхыжащ, къыдэзгъэкIынуи си мурадщ. И фэеплъыр зэрыдгъэпэжынырщ, дызыхуигъэсам дызэрытетынырщ си къуэшми сэри нобэкIэ япэ идгъэщыр. Си сабиигъуэм и IэфIагъыр си нэгу къыщIэзыгъэувэжыр си анэрщ. Пшынауэ Iэзэт ар, сыту сфIэфIт абы и пшыналъэхэм седаIуэу сыщысыну…


Си бзэ – си псэ, си дуней

28

ПСЫНЭ №9


«Зы бзэ пщIэмэ, зы цIыху уриуасэщ, бзитI пщIэмэ, цIыхуитI уриуасэщ, бзэ нэхъыбэ пщIэмэ, апхуэдиз цIыху упэлъытащ», – жаIэ. Нобэрей дуней зызыхъуэжым, дауи, бзэ нэхъыбэ ущыгъуэзэныр куэд и уасэщ. Абы уи Iэ кърилъхьэр нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIа цIыхур псэлъэгъу, уэршэрэгъу зэрыпщIыфыну Iэмалым и закъуэкъым, атIэ ар зытет дунейм и хабзэхэм узэрыщигъэгъуазэм ууейри гупсысэ щIэщыгъуэхэмкIэ, Iуэху еплъыкIэ гъэщIэгъуэнхэмкIэ бгъэбеину Iэмал къыует, зы гъуэгу къыпхуегъэлъагъуэ. Пэжщ, абы щхьэкIэ а хамэбзэм фIыуэ урипсэлъэн, абы щхьэжу зэрихьэ гупсысэ къэIуэтэкIэхэр, ахэр зэрызекIуэ щIыкIэхэр пщIэн хуейщ. Бзэр урипсэлъэн къудей щхьэкIэ мыхъуу, бзэр зезыхьэ лъэпкъым и щIэнхабзэм щхьэкIэ зэгъэщIэн зэрыхуейм щIэныгъэлIхэр зыбжанэ щIащ зэреувалIэрэ. Абы цIыхур нэгъуэщI зы лъэпкъ дуней еплъыкIэ зэрыхишэм имызакъуэу, бзэм и IэфIыр къигъэIурыщIэну Iэмал кърет, уэрсэру ирипсалъэ мэхъу. Лъэпкъхэр щызэхыхьэ-щызэхэкI мы лъэхъэнэхэм дэтхэнэ зы бзи и хъумэным, егъэфIэкIуэным, щIэблэ къэхъунум лъэгъэIэсын зэрыхуейм куэд иропIейтей. БзитI е нэхъыбэ пщIэн хуейуэ къэзыгъэув гъащIэм нэхъ къагъэсэбэпу щытхэм нэхъ мащIэрэ зэрагъакIуэхэр дэкIуэдынкIэ шынагъуэ щыIэщ. Ар узыфIэмыкIын пэжщ, а щытыкIэм зихъуэжынуи фIэщщIыгъуейщ. Къэнэжыр – Iэмал гуэрхэм еIусауэ щIэныгъэр зи лъабжьэ хэкIыпIэхэр утыку къилъхьэнырщ. Нобэ бзэхэр щытыкIэ зэхуэмыдэ куэдым итщ. ЩыIэщ бзэ гуп ирипсалъэхэр мелуан щэ бжыгъэкIэ къабжу, щыIэщ нэгъуэщI зы гупи минищэ бжыгъэхэм я бзэу, кIуэдыпIэ ит бзэ гупхэри мащIэкъым. Дэтхэнэ бзэми и «узыншагъэр» зэлъытар езы лъэпкъым и зэхэщIыкIырщ. Урысейм щызекIуэ бзэхэм я зэхуэдитIым «къэралыбзэ статус» зэраIэм къыхэкIыу, абы я хъумэныр къэралыгъуэ хабзэм и пщэ дэлъщ. Ауэ, зэрыхъур аращи, «къэралыбзэ статус» зиIэ бзэхэм нэхъыбэм я Iуэхур щIагъуэкъым, абыхэм ирипсалъэр кIуэ пэтми мащIэ хъу зэпытщ. Ар къызыхэкIыр, щхьэусыгъуэ куэдым ящыщу, щIыналъэбзэхэр щызекIуэ щIыпIэхэм лъэпкъ зэхуэмыдэ куэд зэрыщыпсэум къыхэкIыу урысыбзэр дэнэкIи щытепщэу, сыт хуэдэ IэнатIи къыщысэбэпу зэрыщытырщ. ГъэщIэгъуэнщ къэхутэныгъэ ирагъэкIуэкIахэм №9 ПСЫНЭ

29


кърикIуар: щIыналъэбзэр (анэдэлъхубзэр) дэхуэха хъуми, пхужыIэнкъым абы и гущIыIу къакIуэ бзэмрэ (къэралыбзэмрэ) щIэрыщIэу зэрагъэщIэж хамэ къэралыбзэмрэ цIыхум нэхъыфIу ищIа хъууэ. Абы и щапхъэ куэдым щыщщ ди щIыпIэр – Къэбэрдейр. Адыгэхэр нобэкIэ зэрыпсалъэ бзэр ар зыхуэмыныкъуэ хамэбзэ псэлъафэ куэдкIэ кудащ, зэрахьэ урысыбзэм и щытыкIэри зэгъ дыдэу пхужыIэнкъым, нэгъуэщI хамэбзэм зэрыщыгъуазэм и гугъу тщIыххэнкъыми. Ар къызыхэкI щхьэусыгъуэр ищхьэкIэ къэдгъэлъэгъуащ: бзэр бзэм щхьэкIэ зэрызэрагъащIэрщ. Абы ныкъусаныгъэ къыхокI. Бзэр бзэм щхьэкIэ егъэщIэным къишэр бзэ зэхуэмыдэхэм я нэщэнэ зэтехуэхэр къыхагъэщкIэрэ, сабийм хамэбзэр зэрырагъащIэрщ. Ар хъунт, нэгъуэщIыбзэм сабийр къызэрыгуэкIыу щыбгъэгъуэзэн хуей къудейтэмэ. АрщхьэкIэ, нэхъыбэм зэрыхъур аращи, бзитIыр (нэхъыбэ хъункIи мэхъу) къэхъу щIэблэщIэм и гъащIэм куууэ хэпщIащ: зэдэкIуэу ящIэн хуей къалэныр яIэщ. Абы къокI бзэхэм я нэщэнэ зэтекIхэми а бзэр зэзыгъащIэ сабийр щыгъуазэу щытын икIи зэригъэщIэн зэрыхуейри. Сабийм и щыпэбзэмрэ щIэрыщIэу зэригъэщIэж бзэмрэ я нэщэнэ зэмыщхьхэр зэригъапщэкIэрэщ нэгъуэщI лъэпкъым и дунейм нэсу щыгъуазэ зыщыхуищIыр, абы къыдэкIуэу а лъэпкъым и бзэр фIыуи щызэригъащIэр. Дэ тлъагъур аращи, зэгъэпщэныгъэ, щIэщыгъуэ гуэр зыхэмылъ бзэ егъэджэныгъэм сабийм и жьабзэр «IэшрыI» ещI: езым и анэдэлъхубзэри мышэрыуэу, абы къыдэкIуэу зэригъащIэ бзэри нэмыгъэсауэ къонэ. Ар нэрылъагъущ къалэдэс икIи къуажэдэс сабийхэм я псэлъэкIэр щызэпэплъыткIэ: къуажэдэсым и урысыбзэр егъэлеякъым, къалэдэсым и адыгэбзэр ухэзыгъаплъэщ. Анэдэлъхубзэрэ къэралыбзэкIэ зэджэ бзэхэр махуэ къэс щызэжьэхэуэ мы гъащIэм ухуейми, ухуэмейми, зы бзэр нэхъ тIасхъэ ещI. Куэд дыдэрэ урохьэлIэ сабийм езыр зыщыщ лъэпкъым и бзэр щыIэщIэхуи. Бзэр щIэблэм зэрыбгъэдалъхьэ щIыкIэм къызэщIиубыдэн хуейщ а яIэщIэхуа анэдэлъхубзэр (апхуэдэу абы уеджэ хъунумэ) щIэрыщIэу егъэщтэжын зэрыхуей гупсысэри. Бзэм и зэгъэщIэныр лъэныкъуэ куэд къызэщIэзубыдэ Iуэхугъуэщ. Мы псалъэмакъым дэ ди нэIэ нэхъ зытетынур «бзитI системэм» тет еджапIэхэм ялэжьыпхъэмрэ зэфIахыпхъэхэмрэщ. Зи анэдэлъхубзэ зымыщIэж е абы фIыуэ щымыгъуазэм ар къегъэщтэжынымкIэ икIи къэралыбзэри зэпэщу егъэщIэнымкIэ зи гугъу тщIыну бзэ егъэджыкIэ Iэмалыр хуабжьу щхьэпэщ. ГъэщIэгъуэнращи, 30

ПСЫНЭ №9


Си бзэ – си псэ, си дуней

бзэхэгъэгъуáзэкIэ зэджэ егъэджэныгъэ бгъэдыхьэкIэм Iэмал къыует лъэпкъым IэщIэху бзэр къытекIуа хамэбзэмкIэ ебгъэщIэжынуи. Арыххэу, мы Iэмалым и къэгъэсэбэпыкIэр бзэм и щытыкIэм теухуауэ куэду зэщхьэщыкIынкIи хъунущ. Сыт хуэдэ бзэри дунейпсо хъугъэфIыгъуэу зэрыщытыр щIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм къазэрыгурыIуэм къишащ бзэр зэрегъэфIэкIуэн, зэрыхъумэн хуей Iэмалхэм егупсысын зэрыхуейр. Абы пэджэж хуэдэу мы лъэхъэнэхэм нэхъ зэдащтауэ бзэхэгъэгъуáзэкIэ зэджэ бзэ егъэджыкIэ Iэмалыр утыку итщ. Хэт деж ар къыщежьэр? Сыт абы къикIыр? 1965 гъэм Канадэ къэралыгъуэм хиубыдэ Квебек къалэм дэт зы сабий IыгъыпIэ къызэрыгуэкI гуэр тегушхуэри зы цIыкIу гуп хагъэхьауэ щытащ гъэунэхуныгъэ гъэщIэгъуэн – «бзэхэгъэгъуáзэ»-кIэ зэджэ егъэджэныгъэ Iэмалым. Абы щхьэкIэ къыхаха сабий 26-м инджылызыбзэ фIэкI къагурыIуэртэкъыми, хьисэп ящIат къэралыбзэр (франджыбзэр) зэрыхъукIэ нэхъ псынщIэу ирагъэщIэну. IэмалыщIэр япэ дыдэу къэзыгъэсэбэпа егъэджакIуэри а къэралым щыщ, франджыбзэ фIэкI зымыщIэ цIыхубзт. Зэ еплъыгъуэкIэ мыгурыIуэгъуэ хуэдэт бзэр сабийхэм егъэщIа зэрыхъуну щIыкIэр: дауэ зи анэдэлъхубзэр зымыщIэ цIыкIухэмрэ бзэр зымыщIэ егъэджакIуэмрэ зэрызэгурыIуэнур? Дауэ сабийхэм бзэщIэр егъэщIа зэрыхъунур? Бзэхэгъэгъуáзэр, урыс бзэщIэныгъэр «языковое погружение» -кIэ зэджэр, бзэ зэрызэрагъащIэзэрадж Iэмалщ. Егъэджэныгъэр къызэрызэрагъэпэщыр сабийм и анэдэлъхубзэр къызэрищIэкъызэрыхуэкIуэ щIыкIэхэм ещхьущ. Дауи, щыIэщ цIыхур бзэм зэрыщыбгъэгъуэзэн нэгъуэщI Iэмал Iэджи. Ауэ, шэч хэмылъу, сэбэпынагъ нэхъыбэ къызыпэкIуэр анэдэлъхубзэр сабийм зэрызэригъащIэ Iэмалырщ. Ар езыр-езыру къэхъу Iуэхугъуэщ, егъэзыгъэ зыхэмылъщ – бзэр сабийм кIуэрыкIуэм тету къыхуэкIуэу апхуэдэщ. ЖыпIэнурамэ, анэдэлъхубзэр сабийм дежкIэ къэзухъуреихь дунейм щыщ зы къэхъугъэщ, и зэхэщIыкIым хэхъуэху абы пэкIуэжын хуэдиз бзэми зыдиужьу. Зытет дунейм гуэх имыIэу епхауэ къыдекIуэкI бзэм хуэдэу хамэбзэри ебгъэщIэн щхьэкIэ, сабийм а бзэр зэрызэригъащIэ къызэрыкIуэ щытыкIэхэм пэджэж егъэджэныгъэ Iэмалхэр еджапIэм щIэлъхьэн хуейщ. ЦIыху балигъыр бзэщIэ зригъэщIэн щхьэкIэ гугъу йохь. Абы нэгъуэщI къэралыбзэ щызэригъащIэкIэ е и анэдэлъхубзэ, е фIыуэ зыщыгъуазэ нэгъуэщI зы бзэ гуэр къимыгъэсэ-

бэпу хъуркъым. Ауэ илъэси 3-6-м ит сабийр тыншу хэпщIа мэхъу мы Iуэхум. Япэ щIыкIэ, зэхимыщIыкIми, бзэ мыцIыхур къыфIэмыIуэху хуэдэурэ зэхех. Зэман докIри зэхихар жиIэжу щIедзэ. ТэлайкIэ, езым и фейдэ зэрыхэлъыр къещIэри, бзэр къыгурыIуэ мэхъу. ЗыужьыкIэр тыншщ: зэхех, йодаIуэ, жеIэж, къыгуроIуэ, иропсалъэ. Дауэ-тIэ, а бзэщIэр зэрызэрагъащIэ Iэмалыр егъэджэныгъэм зэрыхалъхьар? – Бзэхэгъэгъуáзэ Iэмалым къелъытэ сабийм щIэныгъэ иратым и ныкъуэр е зэрыщыту бзэ зыхагъэгъуэзэнумкIэ яджын хуейуэ. Апхуэдэ щытыкIэм зэрыпсалъэ щыпэбзэр нэхъыкIэ мыхъуу еджакIуэхэр бзэщIэм гъунэгъу хуещI; – Мы егъэджэныгъэ бгъэдыхьэкIэм щеувэлIапхъэр сабий IыгъыпIэм е япэ классым дежщ, икIи егъэджэныгъэр псори зэрекIуэкIын хуейр мурадыр зэщIылIа бзэмкIэщ. Анэдэлъхубзэр (щыпэбзэр) яджын щрагъажьэр етIуанэ классым и етIуанэ илъэс ныкъуэм щыщIэдзауэщ. ЕплIанэ классым деж анэдэлъхубзэкIэ ядж дерсхэм я бжыгъэм хэхъуэу хуожьэ, етхуанэ классым дерсу яджым и зэхуэдитIыр зэрыкIуэр анэдэлъхубзэщ; – Зи гугъу тщIы егъэджэныгъэ Iэмалым нэхъ кIасэу кърашалIэ сабийхэм деж еханэ классыр Iуэхум и щIэдзапIэщ. Мыбы щыгъуэми сабийхэм я анэдэлъхубзэкIэ ядж предметхэм я бжыгъэр хуэмурэ хэгъэхъуэн хуейщ, ебланэ-еянэ классхэм а бзэмкIэ ядж дерсхэм я бжыгъэр 75% нэсын папщIэ. АдэкIэ сабийхэм яджынур анэдэлъхубзэмрэ хамэ къэралыбзэмрэщ. Бзэхэгъэгъуáзэ Iэмалым и ехъулIэныгъэр зэман трагъэкIуадэм елъытащ. Iуэхур къэзылъахъэр хамэбзэр джыным текIуэдэну сыхьэт бжыгъэ лейр еджапIэм къезытын къэрал зэрыщымыIэрщ. Ауэ бзэхэгъэгъуáзэм и фIыгъэкIэ еджакIуэхэм Iэмал яIэщ нэгъуэщI дерсхэмкIэ (есэпым, географием...) а бзэ хэхар зэрагъэщIэну, псалъэ бжыгъэу къащIэри и зекIуэкIэ-зэгъэпэщыкIэ лIэужьыгъуэ псомкIи ягъэбэгъуэну. Бзэхэгъэгъуáзэр сыт и лъэныкъуэкIэ къызэгъэпэщауэ, зегъэужьын хуэмейуэ щыт егъэджэныгъэ Iэмалкъым. Бзэр щытыкIэ куэдым ихуэнкIэ мэхъу: кIуэдыпэнкIэ шынагъуэ зиIэ бзэхэр щыIэщ, зэребгъэщIэжын Iэмалыр хуабжьу къыхэхыгъуей хъуауэ; щыIэщ бзэ, кIуэдынкIэ апхуэдиз шынагъэ щхьэщымытми, егъэфIэкIуэн, къэралыгъуэ хабзэм ипкъ иткIэ игъуэта статусыр абы нэгъэсын щхьэкIэ къэралым и дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэу, н.къ. Бзэхэгъэгъуáзэ Iэмалым иIэр а зы пкъырауэ, №9 ПСЫНЭ

31


Си бзэ – си псэ, си дуней

дэтхэнэ зы бзэми и щытыкIэ щхьэхуэм теухуауэ абы и къэгъэлъэгъуэкIэ-бгъэдыхьэкIэ иIэжщ. Абы тещIыхьауэ жыпIэмэ, гу зылъытапхъэ мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэр щыIэщ: – Егъэджэныгъэм епха IуэхущIапIэхэм (еджапIэ нэхъыщхьэхэм, курыт еджапIэхэм, сабий IыгъыпIэхэм) я лэжьакIуэхэм Iуэхур акъыл зэхэдзэкIэ ягъэкIуэтэныр я пщэрылъу икIи щхьэж и къалэн зэщхьэщыхарэ ар зыхуэдэр ящIэжу убзыхуныр; – ЕджапIэхэм я унафэщIхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ къыхэхыныр; – Бзэхэгъэгъуáзэ Iэмалым тещIыхьа егъэджэныгъэ пщалъэхэр, урысыбзэкIэ «образовательные стандарты» жыхуаIэр, гъэбелджылыныр; – Бзэхэгъэгъуáзэ Iэмалым къиубыд егъэджэныгъэ пщалъэхэм теухуауэ егъэджакIуэхэм я IэщIагъэм щIэчэ имыIэу хэгъэхъуэныр; – Мы Iэмалыр егъэджэныгъэм хэпщIа хъун папщIэ, егъэджакIуэхэр зыхуэныкъуэну дэIэпыкъуэгъу тхыгъэхэр гъэхьэзырыныр; – Iуэхур гъэзэщIа зэрыхъум кIэлъыплъыныр хабзэу гъэувыныр; – ЕджакIуэхэр щеджэну классхэр я ныбжьым елъытауэ зыхуэныкъуэхэмкIэ къызэгъэпэщыныр; – Сабийхэр япэ классым щыкIуэкIэ е пэщIэдзэ еджапIэм къикIыу курыт еджапIэм щыщIэтIысхьэкIэ зытеува егъэджэкIэ хабзэр къызэпымыудыныр, ар зэблэмыууэ адэкIэ гъэкIуэтэныр; – Анэдэлъхубзэрэ нэгъуэщIыбзэмкIэ яджыну дерсхэр зэщхьэщыгъэкIыныр; – Мурад зэщIылIа бзэр езыгъащIэ егъэджакIуэхэм я Хасэ къызэгъэпэщыныр, гъэунэхуныгъэм къыхаха Iэмал-бгъэдыхьэкIэхэр зэIэпахын, зэдэIэпыкъун папщIэ. Урысей къэралыгъуэм иубзыхуа егъэджэныгъэ системэм и лэжьэкIэр къызэзыгъэпэщ хабзэхэм зэращхьэдэх щыIэкъым къэдгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр. Зыхуэныкъуэм тещIыхьауэ а хабзэхэр хэубыдыкIа хъуа егъэджэныгъэ Iэмалым хуэгъэлэжьэн хуейуэ аращ. БзэхэгъэгъуáзэкIэ зэджэ Iэмалыр утыку къызэрихьэрэ илъэс плIыщIым щIигъу дэкIами, ар Канадэм щыпсэу еджакIуэ мин щищым щIигъум дежкIэ нобэкIэ бзэхэр зэрызэрагъащIэ Iэмалу къонэ. Ар икIи дуней псом нэхъ зыщызубгъуа егъэджэныгъэ бгъэдыхьэкIэхэм ящыщ зыщ. Америкэм щыщ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Стефен Крашен «зэгуэр зи гугъу ящIа, зэгуэр зытепсэлъыхьыгъа икIи сэбэп нэхъ ин дыдэ къызыпыкIа IэмалкIэ» еджащ мыбы. Къэралыгъуэр щIэгъэкъуэну иIэу мы егъэджэныгъэ Iэмалыр нобэ къыщагъэсэбэп Эстонием, Латвием, Нэмыцэм, Урымым, Испаным, н.къ. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, Эстонием и гукъеуэхэм ящыщт а лъахэм и щIыдэлъху лъэпкъым и бзэм – 32

ПСЫНЭ №9

эстоныбзэм – къэрал щхьэхуэ хъуа пэтми, нэгъуэщI къэралым и бзэр (урысыбзэр) и щIыIу къызэрыкIуэр, къэралыгъуэ статус игъуэтам лъэщIымыхьэу зэрыщытыр, къэрал щхьэхуэр утыку зэрихьэн хуей бзэм бгъэдэлъыпхъэ зэфIэкIхэр эстоныбзэм нахуэу къыхэгъэщауэ зэрыщымытыр. А псом зэрыщхьэдэбэкъухыфыну Iэмалу къигъуэтари бзэхэгъэгъуáзэращ. Эстонием эстоныбзэр и къэрал псом щызекIуэ къэралыбзэу иукъуэдийри, бзэм теухуа Унафэм мы Iуэхугъуищыр тегъэщIапIэ хуищIащ: – Зыщыщ лъэпкъым емылъытауэ, цIыкIухэм фIы дыдэу эстоныбзэр егъэщIэныр. Мыпхуэдэ бгъэдыхьэкIэм къэралым Iэмал къритащ езым и цIыхухэм анэдэлъхубзэм (эстоныбзэм) я гупэр хуригъэгъэзэныр, бзэм и пщIэр къригъэIэтыныр икIи гъащIэм и дэтхэнэ зы IэнатIи зыубгъуауэ къыщыгъэсэбэпа хъуныр. – Сабийм и ныбжьым теухуауэ зыхуэныкъуэнум хуэдиз щIэныгъэ урысыбзэмкIэ иIэныр. Бзэм теухуауэ Эстонием къищта Унафэм къызэригъэувымкIэ, урысыбзэм ирипсалъэ дэтхэнэми (урысу щытми е нэгъуэщI лъэпкъым къыхэкIами) а бзэр зэрагъэщIэнкIэ, я сабийхэм ар еджапIэхэм щаджынкIэ зэран щыIэкъым. Ар дерс щхьэхуэу къызэрагъэпэщ, ауэ къэрал хабзэм урысыбзэм хухиха сыхьэт бжыгъэр эстоныбзэм щхьэщыкIыу идэркъым. Урысыбзэр зи «анэдэлъхубзэ» хъуа эстонхэри щыIэщ. Мыбдежщ бзэхэгъэгъуáзэм и Iэмал кIуэрабгъу псори шэщIауэ къыщагъэсэбэпыр. ЕджакIуэхэм зэрафIэфIым тещIыхьауэ, абыи къэгъэсэбэпыкIэ лIэужьыгъуитI иIэщ. Зы гупыр, нэхъыбэу сабийхэрщ хиубыдэр, эстоныбзэкIэ фIэкIа еджэркъым, адрей гупыр (нэхъыбэу балигъщ хэсыр) урысыбзэр къагъэсэбэпурэ анэдэлъхубзэр (эстоныбзэр) зэрагъащIэж. Эстонием къызэрилъытэмкIэ, еджакIуэм и ныбжьым теухуауэ зыхуэныкъуэнум хуэдиз щIэныгъэщ урысыбзэмкIэ иIэн хуейр. Мыпхуэдэ «пэубыдыныгъэм» къикIкъым урысыбзэр «дэкъузэн» хъууэ; Эстонием и къэрал хабзэр а щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэр я бзэкIэ псэлъэну хуит зыщI щхьэхуитыныгъэм ебакъуэркъым, ауэ къэралым и цIыхуу зызылъытэ е зызылъагъу дэтхэнэ зыми къэралыбзэ статус зыгъуэта эстоныбзэр ищIэн хуейуэ япеубыд. – Сабийм нэгъуэщI къэралыбзэр фIыуэ ищIэныр. Европей ЗэгухьэныгъэкIэ (ЕЗ) зэджэ къэрал зэхэтхэм зэрыщыщым къыхэкIыу, Эстониер хущIокъу и еджакIуэхэр хамэ къэралыбзэм фIыуэ ирипсалъэу къэгъэтэджыным. Нэхъыбэу еджапIэхэм щрагъэджыр ЕЗ-м и Правительствэр зэрылажьэ бзэхэрщ – инджылызыбзэ, нэмыцэбзэ, франджыбзэ, урымыбзэ, н.къ. ЖыIэн хуейщ, Урысейм щыхуэмыдэу, Эстонием хамэ къэралыбзэр егъэщIэнымкIэ сабийхэм Iэмал хъарзынэхэр къазэрыхузэригъэпэщар. Мы къыхэдгъэщхьэхукIа Iуэхугъэхэр езыхэр,


Си бзэ – си псэ, си дуней

зэрыгурыIуэгъуэщи, бзэхэгъэгъуáзэм и кIуэкIэ гъэнэхуахэрщ. Абы кърикIуар аращи, иужьрей илъэсипщIым эстоныбзэм хэпщIыкIыу зиужьащ, езы эстонхэм гулъытэ хэха абы хуащIу зэрыригъэсам къыщымынэу, къэралым щыпсэу цIыху куэдми зэрагъэщIэфыну Iэмал къритащ. Урысейми бзэхэгъэгъуáзэм ирилажьэ щIыналъэхэри щыIэщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, Удмуртиеми къыщагъэсэбэп мыбы къытращIыкIа бзэгъуэш IэмалыщIэр. ЩIэблэщIэм я анэдэлъхубзэр зэрамыщIэм къыхэкIкIэ къызэрагъэпэща сабий IыгъыпIэр зэрылажьэ егъэджэныгъэ Iэмалщ бзэгъуэшыр. Зы бзэ пыухыкIам ирилажьэ гупым бзэгъуэшкIи уеджэ хъунущ. Бзэр кIуэдыпэнкIэ зэрыхъунум иригузавэ интеллигенциемрэ адэ-анэхэмрэ я гупыжкIэ илъэс 15 ипэкIэ Удмуртием къыщызэрагъэпэщащ апхуэдэ зы гуп. Бзэгъуэшыр егъэджэныгъэм хэзыпщэ егъэджакIуэхэр сабий IыгъыпIэм къыщызэхуашэса сабийхэм зэрепсалъэр удмуртыбзэщ. А бзэмкIэщ япэ дерсхэр сабийм зэрыбгъэдалъхьэри (есэпыр, дунейхэгъуазэр, лъэпкъ щэнхабзэр, н.къ.). Iуэхур къезыхьэжьахэм я гугъэщ мы зэтраубла Iуэхур зэпымыууэ пэщIэдзэ еджапIэми нахьэсыну. АдэкIэ егъэджэныгъэр дуней псом бзэхэгъэгъуáзэр егъэджапIэхэм къызэрыщагъэсэбэпым хуэдэу ягъэкIуэтэн мурад яIэщ. Куэдым зэращIэщи, Урысейм щыпсэу фин-угор лъэпкъхэм кIуэтэху къэс я анэдэлъхубзэр яIэщIоху. Уеблэмэ языныкъуэ щIэ-

ныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, илъэсищэ хуэдиз дэкIмэ, удмуртыбзэкIэ псалъэ щыIэжынукъым! Мы лэжьыгъэм кърикIуэнум утепсэлъыхьыну иджыри пасэщ, атIэми къыбгурыIуэну гугъукъым абы гугъапIэу удмуртхэм ирапхыр зыхуэдизыр. Дызытепсэлъыхьа Iуэхугъуэр адыгэбзэм къедгъэпщэнщи, мыбдежи лэжьыпхъэ мащIэкъым щыIэр. Адыгэбзэр зи бзэ лъэпкъыр нобэкIэ тIууэ зэщхьэщыкIа хъуащ: хэхэсрэ хэкурысу. Шэч хэмылъу, дэтхэнэ зы лъэныкъуэми езым егъэпщауэ зэфIэхын хуей Iуэхугъуэ куэд щыIэщ. Хэкурыс адыгэхэм я гугъу пщIымэ, мыбдежи лъэпкъым и щхьэ бжыгъэмрэ анэдэлъхубзэм ирипсалъэхэм я бжыгъэмрэ зэщхьэщыкIыу хуежьащ. Ар ухэзыгъаплъэщ. Егъэджэныгъэ IэмалкIэ адыгэбзэм и Iуэхур къэIэтын, и пщIэр къыдэхын хуейщ. Ди гугъэщ, ищхьэкIэ къэдгъэлъэгъуа IуэхущIапхъэхэр ди еджапIэхэм къыщыдгъэсэбэпмэ, зэрызиужьым теухуауэ зэрегъэфIэкIуапхъэхэр иужькIэ къыдэплъытэжурэ, адыгэбзэм и щытыкIэр куэдкIэ нэхъыфI хъуну. Гу зылъытапхъэ: Бзэхэгъэгъуáзэм игъэхьэзыркъым бзэр и щыпэбзэм ещхьу лъэщу ищIэу зы цI ыхуи, апхуэдэкIэ абы ущыгугъи хъунукъым. Ауэ сабийхэр бзэ зыхагъэгъуэзам фIы дыдэу, е фIыуэ хуэIэкIуэлъакIуэу (щхьэж езым и зэфIэкIым теухуауэ) курыт еджапIэр къызэраухыфынум шэч хэлъкъым.

№9 ПСЫНЭ

33


Тыркум и къалэу Къайсэррэ абы и Iэгъуэблагъуэхэмрэ адыгэу мин 120-м щIигъу ису хуагъэфащэ. ИстамбылакIуэхэр щетIысэха Узун-Яйлэм (тыркубзэкIэ «Плато КIыхь») и теплъэкIэ, климаткIэ Хэкужьым нэхъ ещхьу, шы бгъэхъункIэ тегъэпсыхьауэ къалъытэри ди адэжьхэм я къуэшхэр Хы ФIыцIэ Iуфэм километр мин бжыгъэкIэ пэжыжьэ щIыналъэм щепсыхыгъащ. Хэкужьым ещхьми (Бещто хуэдэ бгылъэщ), Хэкужьым хуэдэ хъунт ар...

34

ПСЫНЭ №9


Щэнхабзэ

Абы щыгъуэм, зэрыжаIэжымкIэ, вы тIысар къыхэмыщу удзыпцIэу щытами, иужькIэ климатым зихъуэжа е экологиекIэ зэблэуа (шыр, Iэщыр куэду яIыгъащ) – къэкIыгъэр хуабжьу мащIэ хъуащ, Тыркум и адрей хэгъуэгухэм къыщыкI хьэцэпэцэри, пхъэщхьэмыщхьэри, хадэхэкIри мы щIыналъэм щыпщIэныр икъукIэ гугъу хъуат. Зы зэман мыбы щыпсэу адыгэхэр къэралым гурыIуауэ дзэм шыр куэду хуагъэхъурт, иращэрт. Езым я «Къущхьэхъуи» яIэжт – ШокъурэкIэ еджэу хъупIэ. Шыр щыкIуэдым Узун-Яйлэр экономикэ и IуэхукIэ дэхуэха хъуащ (аргуэру шыгъэмрэ лIыгъэмрэ зэрыIыгъщ). Узун-Яйлэм и дунейр пхъашэщ, уэзэблэхъущ: илъэсым и ныкъуэр щIымахуэ уаещ (хыгум метр 1500-кIэ теIэтыкIащ), гъэмахуэр уэгъу-цIывыгъуэщ, жьапщэщ. Япэу мыбы къитIысхьахэри уэрэдкIэ тхьэусыхащ: Тхьэр зи жагъуэр, уэйрэйда, Мыпхуэдэ щIыгу гущэм иус, ЩIыуэ диIэр, уэйрэйда, Нывэ сэхущи къэмыкI. Мэкъу зыхуэкIри, уэйрэйда, И пащIэкIэми щIофие, Жьы фий макъми, уэйрэйда, Ди гужь бзаджэри тхурех. Маис мэшхэри, уэйрэйда, Жумэрэным ехъужыр, Уэсу къесыр, уэйрэйда, Къэнжалыщхьэси, мэджыджэ. Мы уэрэдыри, уэйрэйда, Дыриджэгуу жыдмыIэ, Мы уэрэдыри, уэйрэйда, Догузавэри жыдоIэ. Узун-Яйлэ къакIуэу мытIысыфахэм «Гъэмахуэм сабэ борэнуэ, щIымахуэм борэн зэпымычыжу» жаIэри ягъэзэжат, жи. Адыгэ лIакъуэу мыбы исщ къэбэрдейхэр, хьэтыкъуейхэр, абазэхэр, абэзэхэхэр, «черкесым» хабжэ шэшэн къуажитIи. «Узун-Яйлэр» тырку псалъэми, Тырку къэралыгъуэм и щIыналъэми, мыбы щыпсэухэм а псалъэм храгъэубыдэ адыгагъэм щыщ куэд, ностальгие лъэщ, уеблэмэ, зы культур дамыгъэу къагъэув, абы щыгъуэми иджыри зы псалъэ гъусэ щIыгъужу: «Узун-Яйлэ уэршэр». Я нысашэм щегъэжьауэ жэназым щыщIэкIыжу дэтхэнэ дахэмрэ дэтхэнэ гъэщIэгъуэнымрэ утепсэлъыхьын... Узун-Яйлэ гушыIэкIэм, субкультурэм теухуауэ тхылъ псо птхыфынщ, ауэ уэршэрым къигъэщIа зекIуэкIэ-псэлъафэ лIэужьыгъуэхэм ящыщ мащIэм фыщыдгъэгъуазэмэ тфIэигъуэт. Япэу уигу къокIыр хэгъуэгум и тхыдэм лъагъуэ щыхэзыша уэршэракIуэхэр. Апхуэдэщ джэгуакIуэ IэщIагъэм, дуней тетыкIэм дэтхэнэ и зы лIэужьыгъуэри (усакIуэри, хьэтиякIуэри, IуэрыIуэдзри, пшынауэри, псэлъакIуэ-хъуэхъуакIуэри, джэгурей№9 ПСЫНЭ

35


Щэнхабзэ

ри) къиубыду мыбдеж щызекIуэ жыIэкIэр. Iэмал имыIэу я цIэ къитIуэн хуейт ЖэткIэр Етэч (Сидкъуажэ), Мударей щыщ Мацу-Лъашэ (Мэсей Берд, «Жу Жансурэт и уэрэдыр», «ПсыIэрышэм укъимыкI», н. зыусар), Жырыщтей щыщ Дуар Жэндар, Къунашей щыщ Тхьэзэплъ Рэшад, ЛIыгъурхьэблэ щыщ Сэлихь-Лъашэ, Шэджэм (Къэрэкъуий) щыщ Iэунис Мурадин, Бырс Даут, IуэрыIуэдзышхуэу Ягъэнхэ я шыхъуэжь Хъудэ, н. Езы «уэршэрын» псалъэм литературэбзэм къикI мыхьэнэм нэхърэ нэхъыбэ кърагъэубыд: «хуиту, гушхуауэ зэпсэлъэн» жыхуиIэм щегъэжьауэ «гушыIэн», «сэмыркъэуэн», «щIагъыбзэ куу хэлъу псэлъэн», «жьабзэ дахэ гъэлъэгъуэн», «псалъэншэу, гурыгъуазэу дамыгъэкIэ зэрыщIэн» жыхуиIэхэм нэсыжу. Нэхъыжьхэм мыпхуэдэ жыIэгъуэхэр къахьыр: хьэщIэщ уэршэр, щIалэгъуалэ уэршэр, лэгъунэ (псэлъыхъу) уэршэр, хъыджэбз хьэщIэ уэршэр, пхъужь уэршэр, удж уэршэр, нэгъуэщIхэри. Зы псалъэкIэ жыпIэмэ, уэршэрым мыхьэнэ нэхъыщхьэу иIар псалъэм уриджэгуфынрат, абыкIэ уэршэрэгъур къыдэпхьэхынрат. Зи щIалэгъуэр зигу къэзыгъэкIыж лIыжьхэм яжыIауэ, «екIуу ууэршэрын папщIэ хъыджэбзыр тIэкIу дахэн хуейс, мыдахэмэ уи уэршэрын къакIуэркъым». Узун-Яйлэ адыгэхэм классик хьэщIэщ хабзэхэр икIэм нэс зэрахьащ. ХьэщIэщым, псоми зэращIэщи, хъыбар щызэIэпахт, къэхъуа-къэщIахэм щытепсэ-

лъыхьт, унафэ къыщащтэт – ирелъэпкъ Iуэху, ирежылагъуэ Iуэху, иресату, иренысашэ, ирежэназы... Iуэхушхуэ щIагъуэ ямыIэми, хьэблэ лIыжьхэр хьэщIэщым щызэхуэсырт уэрэдыжь жаIэну, хъыбарыжь, таурыхъ яIуэтэну, щIэблэр яущиину. ХьэщIэщ уи пщIантIэ дэтыныр, ар цIыху кIуапIэу щытыныр унагъуэм дежкIэ напэт, фащэт. Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ зыми и шыгъу-пIастэ, и хьэщIэщ жьэгу мафIэ, и тепIэн хуабэ, хьэщIэм и шым ирагъэшхыну и хьэщIэIус арпэр (хьэр) сыт щыгъуи хьэзырт. ХьэщIэщыр хьэщкъым... Мы псалъэжьри щыхьэт тохъуэ хьэщIэщыр «цIыхухъу лъэрыхьхэм я клуб» жыхуэпIэнум хуэдэу зэрыщытым, абы унафэшхуэ къыщащтэкIэ щIэмытыпхъэ зэрыщIамыгъыхьэм. Ауэ хьэщIэщ хабзэхэр дэIыгъынымкIэ бзылъхугъэми куэд елъытат: ФызыфI гъэтIылъыгъэншэ хъукъым. Унагъуэм ис хъыджэбзым е пхъужьым и IэкIуэлъэкIуагъэри къызэрапщытэр хьэщIэм кIэлъызэрихьэф хабзэрат, Iэнэ зэблэхыным щегъэжьауэ жьабзэм щыщIэкIыжу. ХьэщIэщ зэкIэлъымыкIуэм хужаIа гушыIэхэри Узун-Яйлэ щызокIуэ: «Бысымым я гъунэгъу хьэдагъэм хьэщIэр ирихьэлIат. «Си анэ тхьэмыщкIэ, а уздэкIуэм нэху щыIэкъым, шхын щыIэкъым, мафIэ щыIэкъым,» – жиIэурэ лIам и пхъур Iейуэ гъыт-бжэти, хьэщIэр и бысымым зыхуигъазэри «Ей, мыр фи хьэщIэщыра здахьыр?» - жери еупщIащ, жи...». Адыгэ нысашэм и зы махуэм хэхауэ махъсымафэ ящIт. Нысашэм емыпхами, махъсымэ зэращIа къудейм и цIэкIэ адыгэ уэрэдыжьрэ хъыбаркIэ Iэзэ лIыжьхэр зэхуашэсырти махъсымафэ уэрэд жрагъыIэхэрт. Махъсымафэ уэрэдхэр репертуар щхьэхуэщ, адыгэ IуэрыIуатэм и «классикэщ», Хэкужьым здырахыжа уэрэдыжь зыбжанэщ: «Дунеижьыр щымыджэмыпцIэм...», «Хьэтх Мыхьэмэт-гъуазэ и уэрэдыр», «Хьэтхым и Къуэ КIасэм и уэрэдыр», «Жэщтеуэжьым и уэрэдыр», «Къэбэрдей къаным и уэрэдыр», «Хъымсад-гуащэ и гъыбзэр», «Ажджэриикъуэ Кушыкупщ и гъыбзэр», нэгъуэщIхэри. Махъсымафэм хэс дэтхэнэ зыми зы уэрэд едзыгъуэ жиIэти къыбгъэдэсым «нокIуэ!», «уэрщ!» жриIэти, махъсымэбжьэр хуишиирт. Адрейми Iимыхыу «гъуэгуфI!» жиIэт, зэ закъуэ хэфэрт, къыIихырти къыкIэлъыкIуэ едзыгъуэр жиIэрт. Аращ «зэрызафэ», «зы уэрэд едзыгъуэ едзын» жыхуаIэр. Куэдрэ ягу къокIыж зы хъыбар: лIы гуэрым (Дыджэш Шэмсэдин) едзыгъуэу къылъысын хуейм и псалъэхэр имыщIэу къыщыщIэкIым, тэджщ, шым шэсри уэрэдыр фIыуэ зыщIэ лIыжьым деж кIуащ; едзыгъуэр жригъыIэщ, зригъащIэри, псынщIэу и чэзур къэмыс щIыкIэ къэкIуэжщ, яхэтIысхьэжри едзыгъуэр иридзыфащ. ЛIы щыпкъэр Iэмал имыIэу лъэпкъ хъыбарымрэ хьэщIэщ уэрэдымрэ зэрыщыгъуэзэн хуейм мыр и зы щыхьэтщ, адыгэм «Уэрэдыр къыхадзэмэ, емыжьу-

36

ПСЫНЭ №9


Щэнхабзэ

уфыр хуэмыхущ, шыбэр къыщахукIэ къыдемыуэфыр Iыхьэншэщ» зытражыIыкIари мы хабзэращ. ХьэщIэщ махъсымафэр щаублэми, зекIуэ гъуэгуанэ щытехьэми япэу къыхадзэр «Хьэтх Мыхьэмэт-гъуазэ и уэрэдырат», мыбы щхьэкIэ «гъуэгупэугъурлы уэрэд» жаIэ. Тхыгъэм и щIэдзапIэм къэтхьа пычыгъуэр зыщыщыр «Узун-Яйлэм я уэрэдыращ», ар зыусар джэгуакIуэ цIэрыIуэу ЖэткIэр Етэчщ. Етэчыр езыр абазэт, Сидкъуажэ щыщт. ЦIыхухэр пыусыхьыжурэ кIыхь ящIа мы уэрэдым пэмыщIу Етэч къыщIэнащ хъуэрыбзэ гъэщIэгъуэн. Локъуажэ щыщ щIалэ гуэр Пэзэрсу щыщ хъыджэбзым лъыхъуу къыдэкIуэн щимыдэм, хуэмыфащэу, хабзэми емыкIуу хъуэрыхъуэн гуащIэ хуригъэхьащ: Уэ удыщэ х’экI’ыкI’с*, Сэ сыкъикI’ыкI’ас**, Уэ укъикI’ыкI’мэ, Уэлэхьи, лъыпсейр згъэжэным***! *Удыщэ хэкIыкIщ – хъыджэбзыр унагъуэ бейти, «улъэпкъкъым, ахъшэкIэ укъыдэкIуеяуэ узыгуэрэщ», жриIэу аращ; **Сэ сыкъикIыкIащ – «си лъэпкъыр жыжьэ къыщожьэ», жи; ***«Сылъэпкъщ-сыжэпкъщ, жыпIэкIэ, зэи пхуэздэнкъым, лъы згъэжэнщ», жыхуиIэщ. Ар щхьэкIуэ зыщыхъуа хъыджэбзым къуажэ щIалэхэр зэхуригъэшэсщ, гуэгуш яхуиукIщ, Iэнэ яхуищIри, «мыбы и жэуап схузэвгъэпэщ» жиIэри ялъэIуащ. Хъуэрыр зыхурагъэхьыжын хуейр абазэти, унафэ ящIащ жэуапыр ЖэткIэр Етэч къашэу ирагъэусыну. Етэчыр хьэщIэщым къыщихьэм, пщIэ хуащIу ирагъэблэгъащ, жьантIэмкIи ягъэтIысащ, хъыджэбзым щIэрыщIэу Iуэхур зытетыр жиIэжащ. «Уэлэхьи, Етэч икIи нэхъыжьым, икIи хьэщIэм, абы и жэуапыр езытыфынур арам», щыжаIэм, Етэчыр мыпхуэдэу къэусащ: Ар абазэ абазэс*, Ар абазэ акъылс, Ар акъыл ныкъуажэс**, Лоу къуажэ дэсым Пэзэрсу дэсыр щимыгъуэткI’э, Къуэлаг’ей дырыреплъэ***! *Абазэ абазэс – къэбэрдей абазэкъым, хабзэр нэгъэсауэ иIыгъыфкъым, жыхуиIэщ; **Ныкъуажэ – цыр щаджкIэ Iуданэр зэдэкIуэу щымыту, зым деж нэхъ гъуму, зым нэхъ псыгъуэу щыщытым деж ныкъуажэкIэ (ныкъуэгъажэкIэ) йоджэ, мыбдеж – нобэрэ пщэдейрэ зи щэныр зэтемыхуэ, цIыху зэтемыс жиIэу аращ; ***Абазэпщ Лохэ я къуажэм сыт щыгъуи щIыхьрэ пщIэшхуэрэ иIэт.

Хьэзей-Быгъурбаш дыкъэсащ

Хъуэстхьэблэ

Астемырей. Къэрэшейхэ я унагъуэр. №9 ПСЫНЭ

37


Ефэнды Хъалид

Жылэгуэш Мухъсин

Хъуэрыбзэ нэсыр (псалъэ цIафтэу щымытрэ усэбзэ дахэмэ) цIыхум ирахьэжьэнт, ягу къинэжынт. Мы къэтхьа усэм, нобэрей гупсысэкIэм тету уеплъмэ, щхьэкIуэ хэзыхын щыIэщ. Ауэ пасэрей адыгэ гушыI экIэ дахэм утетмэ, уэим хэлъкъым. Абы щыхьэт тохъуэ мыр: «Етэч и хъуэрыр» щыттхыжым дэзгъэтхыжам игу къэзыгъэкIыжари, нэхъыбэу иридыхьэшххэри езы абазэ лIыжьхэрат (фIыщIэ гуапэ яхудощIыр, дяпэ Тхьэм куэдрэ иригъэт!). Абазэ дадэхэм дагъэтхыжауэ иджыри щапхъитI: «Уи абазагъэр къомыгъэлъагъуэ», жиIэмэ, зэпIэзэрыту, губзыгъэу щыт, жыхуиIэщ; «Чэударыр нихьмэткъым, абазэр милэткъым» (ХьэпцIийр гъавэкъым, абазэр лъэпкъкъым) щIыжиIэр, «и бзэр нэгъуэщIми, тыркум, ермэлым, курдым хуэдэу хамэ лъэпкъкъым, адыгэщ», къригъэкIыу аращ. Мыпхуэдэ усэхэр, анекдотхэр, псалъэжьхэр адыгэ лIакъуэхэр ижь ижьыжкIэ «зэрызэныкъуэкъу» Iэмалт. Къалэну яIари цIыхур зэщыхъуэныр аратэкъым, атIэ, лъэпкъ гушыIэ культурэм елэжьа инджылыз, урыс щIэныгъэлIхэм яжыIауэ, зэныкъуэкъу гуащIэ зияку дэлъхэр дахэу зэбгъэдэшыжынрат. ИпэкIэ уекъунумэ, хывыхъуитI, икIэкIэ уекъунумэ, абэзэхитI. Маркерыр пцIыми пэжми, абы ипкъ иткIэ, абэзэхэр ерыщщ; курыхыу мы псалъэжьым къигъэлъэгъуэфар бгырыс адыгэ лIакъуэм и антропологие теплъэращ: абэзэхэр инщ, къупщхьэшхуэщ, хыв къарущ (фигу къэвгъэкIыж КIэрашэм и ГъущIыпсэр). IуэрыIуатэ гушыIэ стереотипым жиIэр уи фIэщ пщIымэ, хьэтыкъуейр шыбжийкIэ ерыщщ. Аращ Узун-Яйлэм я усакIуэ-IуэрыIуэдз цIэрыIуэ Бырс Даут

38

ПСЫНЭ №9

Уэрдым Билал

и усэм лъабжьэ хуэхъуари: Шыбжийр «Я, Алэхь дыщэ, сэ сыкъэбгъэщIас, <ауэ> дауэ сыхъуну, <губгъуэм> сыкъытенэнус», - жиIэри Iейуэ тхьэусыхас. Абы хэту Алэхь дыщэм дежкI’э уэхьий къикI’ри, - Я, Шыбжий, уэ умыгузавэ, уэр фIэкI’а шхыныгъуэ ямыIэу сэ зы къом нэзгъэкIуэнус, - щыжиIэм, - Ар сыт хуэдэ къом? - щыжиIэм, - Я кI’эныр хьэкъуейуэ, Езыр хьэтыкъуейуэ, жиIас. Я шэмэджыкI’хэр къэуакъхэу*, Езыхэр тIэкIу ауанакъхэу, Я цакуэ** цIыкIухэр яхуэкI’эщIу, Езыхэр куэду гъащIэкI’эщIу. Уахуэ...щIэху зауду, Адыгэбзэм и щIылъэныкъуэр гуауду. Мэш къахуэмыкI’ыу, Гъуэгум пхутемыкI’ыу, Гъэмахуэм я шхыныгъуэр нащэу, ЩэкI’ Iэрымылъхьэ Iейуэ ящэу, Я бжьыхьэсэр арпэу***, Я хъыг’эбзхэр гуэрпэу, Я лакъумыр зэрагъажьэр дзасэу, Я хъыг’эбзхэр Iейуэ кIуасэу, Я талэхэр**** тIонавэу,

* Къэуакъ (тырку.) – дзэл лIэужьыгъуэ; ** Цакуэ – кIагуэ; *** Арпэ (тырку.) – хьэ (хьэцэпэцэ лIэужьыгъуэ); **** Талэ (тырку.) – губгъуэ; ***** Мэндыл (хьэрып.) – пэрылъэщI бэлътоку.


Щэнхабзэ

Лъостэн Рэджэбрэ Къэрэшей Нэждэтрэ

ЛIыгъур Закий

Я фызыжьхэр Iейуэ щхьэгъавэу, Я лIыжьхэр сырыхуу, Я щIалэхэр уэгухуу, Я мэндылыр***** IэрыIыгъыу, Я псалъафэр «эксырикъугъу-нырикъугъуу» Зыкъом нэзгъэкIуэнус.

Лъэпкъ-лIакъуэкIэ «зэрызэныкъуэкъум» хуэдэу адыгэр къуажэ-къуажэкIи гушыIэурэ зоныкъуэкъу. Къуажэ хэхауэ, «пцIы телъхьэпIэу» яIэщ ШкIэбэхъуейр, анекдот цикл псо къещIэкIауэ.

Къэбэрдейм я «дагъуэр» яIуэтэн хъумэ, кIэ зимыIэ зэхэс, гъунэ зимыIэ псалъэ – ар «къэбэрдей унафэщ». «Унафэр къремышынэуэж!», – жэуап къатыж езы къэбэрдейм, унафэ къэхьыныр кIыхьлъыхьми, щыуагъэу къремыгъэзэж, жыхуаIэщ.

Жаныкъуей къуажэм я усэр (КъардэнгъущI Зырамыку Хэкум щитхыжауэ зы вариант кIыхьи щыIэщ) Тыркум здырахыжри яхъумащ, тIэкIу зэрахъуэкIащ: Жаныкъуей Мусэр пыIэщхъуэс, Къуаргъыщхъуэжьыр хэвгъащIэс, «Къуаргъ!», Жаныкъуей! Уянэ и къуагъ сыкъу...э, Уядэ и фок’ым сицIыргъэ, «Къуаргъ!», Жаныкъуей! «Жаныкъуейм я усэр» зытраусыхьауэ жыхуаIэр нысашэ кIуа жаныкъуейхэм «адакъэщ» жаIэу къуаргъ зэрырагъэшхаращ. Къунашей щыщ гуэр шууэ и хьэр щIыгъуу Локъуажэ дыхьат, жи. Къуажэм дыгъужь къекIуэ зэпытти, хьэр дыгъужьу жаIэри Локъуажэхэм къаукIри и фэр

Елъыхъу Исмэт дрихьэщIэщ

Щоджэн Алийрэ Быж Саимрэ

ПщIэшхуэ зиIэ хьэтыкъуей дадэ гуэр и псэ еджэу телъти, жи, хьэжыщI къикIыжа я гъуэнэгъум деж игъэкIуащ, «Iиман къихьамэ, тIэкIу къысхуэфхь», жери. Апхуэдэ лъэпкъ къызэримыхьамкIэ щиIуэжри гъунэгъум лIыкIуэхэр IэнэщIу къиутIыпщыжащ. «А гъуамэр Къайсэр кIуэмэ, шыбжий бэтмэн къихьыфыркъым, хьэжым кIуэм Iиман къихьын!», - хъущIащ, жи, хьэтыкъуей лIыжьыр.

№9 ПСЫНЭ

39


Щэнхабзэ

Хьэкъы нэфыр вгъэунэхъуас! Iа хьайрэу рирайрэ. Адыгэ экспромт гъэпсыкIэм тетщ «Сэлихь-Лъашэ тутынащэхэм зэрахуэусари» (зытриусыхьар къуажэм къыдыхьа тутынащэхэм джэд зэрадыгъуарат): Г’эдыкI’итI зы хъурыщс*, АнэщIищыр сом ныкъуэс, Тутын уокъуэр** г’эдипщIс. ФIыцIэм и къуэ балид, Бзагуэм и къуэ Бадри, Фи уэрэдыр ирикъуIым, Фызхуэныкъуэр вжесIынс. Г’эд лъэхъар г’абэм ирожэ, жи!.. * Хъурыщ – тырку ахъшэ жьгъей; ** Уокъуэ - килограмм.

Шыбзыхъуэ Аруахь ящащ. Абы триусыхьащ Къунашей уэршэракIуэ Тхьэзэплъ Рэшад и усэр, «Хьэм и тхьэусыхэ» зыфIищар: «Куджмэ*, куджмэ!», - жаIэурэ фыкъызэщIошасэ, Уэр абазэу къэсыр сэ фыкъыстоухь. ХьэщIэ Билустэным щынабгъэр къещ, Хьэфэр зэращар сомитхус, жи. Пхъэпшынауэ Iэзэу щыта усакIуэ Мацу-Лъашэ ЛIыгъурхьэблэм яхуиусари къызытехъукIар ипэкIэ къэтхьа адыгэ IуэрыIуатэм фIыуэ илъагъу сюжетыращ – дыгъужьым пэтIыса «лIыхъужьхэм» джэдур къаукI: «Мацу-ЩIакъуэ ЛIыгъурхьэблэм яхуиуса уэрэд» Ихьсаныжьым фок’ къывет, Iа хьайрэу рирайрэ, Фэр ефтынкI’э къыфщогугъ, Iа хьайрэу рирайрэ, Г’атэ маисэм зыкъыфхуещI, Iа хьайрэу рирайрэ, Хьэкъы** ефщIар игу икI’ынIым, Iа хьайрэу рирайрэ, Хьэжмуридыр хуэпцIэгъуэплъс, Iа хьайрэу рирайрэ, Гъуанэм къиплъым къиукI’ас, жи, Iа хьайрэу рирайрэ, Уэлъпэн цIыкIум зыкъегъэхъу, Iа хьайрэу рирайрэ, Г’эдуухъур къэвукI’ас, жи. Iа хьайрэу рирайрэ, Ихьсаныжьым шэр къеутIыпщ, Iа хьайрэу рирайрэ, КI’эрутIыпщыр ЛIуп Нанус, Iа хьайрэу рирайрэ, Фунэхъуну фыщэкIуа! Iа хьайрэу рирайрэ. Г’эдуухъур къэвукIас! Iа хьайрэу рирайрэ. *Куджмэ (абазэбзэ) – дыгъужь. **Джэдур зейм и цIэ

40

ПСЫНЭ №9

ЩIэныгъэ еплъыкIэу убгъэдыхьэмэ, тыркум ис адыгэхэм нобэр къыздэсым яхъума уэршэрыкIэ хабзэхэр социокультур институт псо ирокъу. Абы епха IуэрыIуатэр Iэмал имыIэу тхыжын, зэдзэкIынхэмрэ еIуэлIапхъэхэмрэ щIыгъуу къыдэгъэкIыжын хуейщ, мыпхуэдэ институтхэр лъэпкъыпсэр къэзыхъумэ Iэмал нэхъыщхьэхэм зэращыщым къыхэкIыу. Тыркум щыпсэу нобэрей щIэблэр абы пэIэщIэми, адыгэ тхьэмадэхэм бзэ гъэщIэгъуэн яIурылъщ – пасэрей гупсысэкIэм тету зы адыгэбзэ, совет литературей стилым, официаль теле-, радио-, газетыбзэ IэрыщIым «имыгъэутхъуауэ» IуэрыIуатэбзэ курых. «УЗУН-ЯЙЛЭ» жыхуиIэ дамыгъэм, культур кодым къеджэфым IупщIу и нэгу къыщIохьэ нэм къыщIэджагуэу зы шыфэлIыфэ, зы жьэгу мафIэ, зыми хомыгъэгъуэщэну зы псэлъэкIэ-гушыIэкIэ, лIэщIыгъуэрэ ныкъуэрэкIэ мыбы иса цIыхухэм – лIыхъу тхьэмадэхэм, щIалэ хъыжьэхэм, хъыджэбз цIэрыIуэхэм, пхъужь дахэхэм, джэгуакIуэ-усакIуэхэм, пшынауэ фIэрафIэхэм, ефэндыхэм, Iэзэхэм, шыхъуэхэм – я жыIэхуэ, я псэхъуахуэ, я дунейкъутахуэ... «Къэбэрдеижьурэ жыгей жьэгужьым, дакъэжь мафIэу зэхэмыкIыжым» ущызиIэжащэрэт, си Узун-Яйлэ...

P.S. Тхыгъэр щыдгъэхьэзырым дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуахэу Чэтауэ Ибрахьим (Синоп– Мейкъуапэ, «Дышъэпс» кафе), Егъэн Илдрай (Къэзанчыкъ (Узун-Яйлэ) – Мейкъуапэ), Къайсэр къалэм (Талас) дэт Хасэм и тхьэмадэ Къэрэшей Нэждэт, н.къ. фIыщIэ яхудощI.


Ɇɚɪɠɚ


Хабзэрэ бзыпхъэрэ

ЗекIуэ хъуэхъухэмрэ шы хуэIухуэщIэ хабзэхэмрэ Табыщ Мурат

42

ПСЫНЭ №9


Хабзэрэ бзыпхъэрэ

Шыр куэд щIауэ адыгэм къыдогъуэгурыкIуэ. Адыгэм шым пщIэрэ гулъытэу хуищIар нэрылъагъу тщещI абы ехьэлIа лъэпкъ щIэныгъэу ди деж къэсам. Шы хуэIухуэщIэ зэхуэмыдэ куэдым я гугъум ущрохьэлIэ адыгэ IуэрыIуатэм. Абы и дэтхэнэ зы лъэпкъыгъуэри къапщтэмэ, я нэхъ мащIэу шым и фIагъым, и Iущагъым теухуауэ зыгуэр жызымыIэ къыхэкIынкъым. Гущэм хэлъ къуэрылъху щIалэ цIыкIур щыщIиупскIэкIэ, нанэм зэчыр макъамэкIэ игъэдахэурэ къиIущэщ гущэкъу уэрэдым хилъхьэр ар шууей зэкIэлъыкIуэ зэрыхъунурат: Жей, си псэ, жей, си щIалэ, Жей, си щIалэ нэху, Нэхущыр уи щыпэежьэщ, Гъуэгу жыжьэхэр зыпэплъэ, Си шу хъыжьэ ябгэ, Уи псэ закъуэр мастэпэбдзи, Пхъуантэдэлъу пхузохъумэри, Тхьэм уэ цIыкIур укъихъуми. «Адыгэшрэ адыгэлIрэ», – жеIэ псалъэжьым. Ахэр зэхуэмыщхьэпэмэ, лIыгъэр дэнэ къикIын, лIыгъэщIапIэри дэнэ къипхын? Илъэсищэм нэблагъэкIэ псэуа Унэж Хьэбибэ щIэупщIэгъат: «ЛIыр и нэпс щымыукIытэу щигъэлъагъуэр пщIэрэ?» – жери. И жэуапри хьэзырт: «Щэ къудейт зэрыплъэгъунур ар: и анэр лIауэ къаIэту дахын ипэ къихуэу, и щауэгъу щIалэ къепцIыжамэ, шыр фIэкIуэдауэ игъуэтыжынкIэ и гугъэр кIуэдамэ». Абы адэкIэ къыпищат: «ЛIым гуфIэгъуэ нэпси иIэщ, ар щигъэлъагъуэр пщIэрэ? Зы фочышэ иригъэкIынт къуэ къызэрыхуалъхуам щхьэкIэ, адрейуэ, иш и пщэ зришэкIынт, шыщIэ зэригъуэтам папщIэ». ГъэщIэгъуэнращи, адыгэм цIыхухъу нэпсрэ шы нэпсрэ зэхуегъадэ, нэхъ гуащIэр хузэхэгъэкIакъым. Адыгэ дадэт «АдыгэлIыр дэнэ щыIэ?» – жаIэу щеупщIым, – «Адыгэшыр здэщыIэм щыIэщ», – жиIэу жэуап зытыжар. «Адыгэшыр дэнэ щыIэ?» щыжаIэм,– «АдыгэлIыр здэщыIэм щыIэщ», – жиIэгъат. Апхуэдэ гъэсэтхыдэ гъэщIэгъуэн куэд ущрохьэлIэ лъэпкъ IуэрыIуатэм. Ахэр псори щIэныгъэ ирокъу, лъэхъэнэ кIыхьхэм кърикIуа ди лъэпкъ и лIэужь дэтхэнэри ипэ къэкIуэнухэм, щIэблэм зэрыдэгуэша акъылрэ гупсысэщ.

Сурэтхэр зыщIар Догбай Айтэчщ

Ди псалъэмакъыр зытеухуар адыгэ хъуэхъухэмрэ шы хуэIухуэщIэ хабзэхэмрэщ: айтIур зэрызэхэщIыхьарщ, зэрызэпэджэжырщ, зэрызэдызекIуэрщ. Сыт хуэдэ Iуэхуми и пежьэр хъуэхъущ. Шы хуэIу-

№9 ПСЫНЭ

43


Хабзэрэ бзыпхъэрэ

хуэщIэ хабзэхэм, зекIуэм хъуэхъу теIуащ. Абы ипкъ иткIэ, зэпкърытплъыхьынури зекIуэ хъуэхъукIэ зэджэхэращ. Сыт абы къидгъэкIыр? ИжькIэ шыр зыхуаIыгъри, зыхуагъасэри зекIуэщ. Шым фэрэ фIагъыу бгъэдэлъыр къэзылъытэу щытар жылагъуэрщ. Жылэм и напэр къыдэзыхкъуэзылъхьэж хъугъэщIагъэ куэдым щыщт шым къызэкъуихыну зэфIэкIри. Арагъэнт сабий къалъхуам иращIэкI дауэдапщэхэм хуэдэхэр, е еплъыт хъунухэр, шыми щIращIэкIри. Шыми зы дуней къытехьэгъуэ иIэщ, апхуэдэ дыдэу зы дуней текIыжыкIи иIэщ. Сабий хуэIухуэщIэхэм шым ейр къызэрыщхьэщыкIыр аращи, мыбы зэрагъэунэху хабзэ куэди хэлъщ. Ар зыхуэунэтIар зекIуэш къэгъэхъунрат. Шым и щыпэдэш-щыпэшэс хуэIухуэщIэхэм щегъэжьауэ зекIуэ гъуэгу теувэхункIэ дауэдапщэу ещIэкIам хъуэхъуу теухуарщ дэри зекIуэ хъуэхъукIэ дызэджэр. Адыгэ пщы-уэркъхэр хуабжьу ерыщу пылъащ зе-

44

ПСЫНЭ №9

кIуэш къэгъэхъуным. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми шым къыхагъэща хьэл-щэныр я шы лъэпк�� нэщэнэу ягъэувыжурэ нобэ дызыщыгъуазэ шы лъэпкъыгъуэ гъэщIэгъуэнхэр дунейм къытехьэгъауэ щытащ: щолэхъу, бэлэтокъуэ, чэрэчанэ, трамэ, къундет, жырыщты, есэней, абыкъу, бечкъан, хьэгъундокъуэ, н.къ. Шым халъхьэфа, къызыкъурагъэха фIагъ псори хэIущIыIу щыхъум, зи цIэ къитIуа шы лъэпкъыгъуэхэр дунейм зэрыхэIуар адыгэшущ. Адыгэшым и пщIэр адыгэм зэриIыгъа щIэныгъэр къуэпсыбэщ, лъэныкъуэ куэд къызэщIеубыдэ. Абыхэм ящыщу зы Iуэхугъуэщ дэ зи щхьэ диIэбэнури. ШыщIэр дунейм къыщытехьа махуэм и япэ жэщым ягъэпскIырт, зэрагъэпскIри нэху зытемыщхьа псыкIэт. И фIалъиплIым деж щрагъажьэрти, шыпщэ щIагъымкIэ къакIуэу, шы нэпкъым къыдекIуэкIрэ шы сокум къехыжу, адэкIэ шы тхыцIэмрэ ныбэмрэ къыхыхьэу псыкIэ зэщIагъыхьэрт. Псыр къебгъэжэхыныр ягъэдахэртэкъым; хъыдан щабэр


Хабзэрэ бзыпхъэрэ

псыф ящIырти, абыкIэ телъэщIыхьыурэ ягъэпскIырт. ШыкIэр ятхьэщIыртэкъым. ШыщIэр зейр хъуахъуэрт: Ялыхь, зи гуащIэр ин! Мы къытхэхъуа псэущхьэр Унагъуэми, лъэпкъми угъурлы тхуэщI, И лъэр жанрэ быдэу, И гъуэгур кIыхьрэ бгъуэуэ, ЛIыуэ шэсынумкIэ махуэу, Гъуэгуу икIунумкIэ нахуэу, И шыпэр здэгъэзам хъерыр щыбэу, Батэр игъэшу, «Зышрэ зы шууейкIэ къамылэнджэжхэщ!» – къыхужаIэу, Зэхуэщхьэпэу, ЗэрымыгъэкIуэду Я дуней Iыхьэр егъэхь! Нэхъыжьхэм зэрыжаIэмкIэ, шыпэм мэкъушыхь щабэкIэ теIуэтыхьу щытащ, и шхыпэ къытехьэлъэнкъым, жаIэрти. Шыр къыщыхъуа жэщым унагъуэм тхьэлъэIу щащIырт. ШыщIэ къалъхуам и цIэкIэ унагъуэ кIуэцIым щаIэт тхьэлъэIуитIым языхэзщ ар. Адыгэр зэтауэ щыта мэкъумэш, Iэщ гъэхъун хуэIухуэщIэхэм теухуа дауэдапщэхэр зэраублэу щыта унагъуэ тхьэлъэIухэм къызэрыщхьэщыкI щыIэкъым мыри. Ауэ къыхэгъэщын хуейуэ Iуэхугъуэ зытIущ хэлъщи, абыхэм даблэкIынкъым. ШыщIэр зыхуагъэфащэ щауэщIэ унагъуэм исмэ, абы япэ щIыкIэ зрагъэгъэпскIырт, Iэдакъэбжьэ хуэдиз хъун башым къешэкIа хъыданым жьэгу мафIэм и кIэгъуасэм щыщ и IэкIэ абы щрагъэцIэлъырти, иужькIэ ар шы натIэмрэ шы тхыцIэмрэ щрагъэхуэжырт. Абы зэреджэр, зэрызэхэтхамкIэ, нэтемыгъахуэ тхыгъэщ. Нэтемыгъахуэр шыщIэм щытращIэр дунейм къызэрытехьэрэ махуий ирикъуа нэужькIэщ. Унагъуэм исхэм фIэкIа хамэ кърихьэлIэкъым абы. Шы гъэхъуныр IэщIагъэ зыхуэхъуа лъэпкъхэм унейуэ, щхьэжу зэрахьэу щытащ апхуэдэ нэтемыгъахуэ тхыгъэхэр. ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ щыщ Щоджэнхэ я лъэпкъым шыщIэм тращIэу щыта нэтемыгъахуэ тхыгъэм и теплъэм къытекIауэ «хьэгъэджэгу бжыхь» жаIэу щытащ. Сыт хуэдэ итхъэкIэ-щыхуэкIэ иIэт абы – иджыкIэ тхузэхэгъэкIакъым. Щапхъэ къэтхьар дыхуейт нэгъуэщI зы Iуэхугъуэ етпхыну. Сабий дунейм къытехьар гущэм хапхэху нэ лей трагъаплъэртэкъым. Арагъэнт гущэхэпхэ щащI махуэм зыщIрамыгъэIэтыщэри, гъунэгъу фызыжь зыплIытху нэхъыбэ къыщIрамыгъэбла-

гъэри. ГущапIэ зыхуащIа сабийр хъыдан жэрумэм кIуэцIалъхьэн ипэ къихуэу гущэхэпхэ тын жаIэрти, хэти дзыгъуэ джанэ, хэти гущэ щхьэнтэтелъ, хэти гущэгурыгъ кърахьэлIэрт. Абы иужькIэ хъыдан жэрумэм сабийр кIуэцIалъхьэрти, гущэм хапхэрт. «Фэм и щабэр мэхъуэшщ, махуэ еянэм хокI» жаIэрти, а гущэхэпхэ махуэрат нэтемыгъахуэр сабийм тепщIэ хъуну къыщалъытэр. Щабэ дыдэу, сакъыурэ натIэкум хуэзэу кIэгъуасэр щахуэрт. ГъэщIэгъуэнракъэ, тещIэкIэхэр зэтехуэркъым. Хэти Iэпхъуамбэшхуэм и щабэр щхьэкум хуэгъэзауэ кIэгъуасапIэр хуэкIыхь-хуэкIыхьу трещIэ, хэти, а Iэпхъуамбэшхуэ дыдэр натIэкум хуегъазэри кIэIунэ теплъэ иIэу трещIэ, хэти зыгъэлъагъуэ IэпхъуамбэмкIэ кIэIуантIэу трещIэ, хэти Iэпхъуамбэ жьакIэмкIэ къыхэщ къудейуэ хъуреишхуэ трещIэ. Уегупсыс хъунут щхьэж зэрыхуэIэижьым хуэдэущ нэтемыгъахуэр зэрытрищIэр жыпIэу. АрщхьэкIэ ныуэжьхэм жаIэу зэхэпхынут: «нанэ мыгъуэр лъаIуэу щытащ си лъабзэрэ нэтемыгъахуэрэ фымыгъэкIуэд, кхъыIэ, абы фыкIэлъыплъ» жаIэу. Мыбдеж къыщыхъури, шыщIэм тращIэ тхыгъэри зы гупсысэм и Iэужьу къэплъытэ хъуну тфIощI. Абы иджыри къокI лъэпкъ щэн яхуэхъужауэ куэдым нэтемыгъахуэ тхыпхъэхэр щхьэжу яIэу зэрыщытар. Нэтемыгъахуэр тращIэу унагъуэр жьэгум къекIуэлIэжа нэужьщ абы и щIыхькIэ Iэнэ щагъэувыр. Жьэгум и пащхьэ унагъуэм и нэхъыжьым и гупэр егъазэ, тхьэлъэIу шхыну ягъэхьэзыра ху мэжаджэм щыщ бзыгъэ Iэ ижькIэ къещтэри мэхъуахъуэ. Абы зэреджэр шым и нэтемыгъахуэ хъуэхъущ: Ди Тхьэ, Тхьэшхуэ, Куэдыр зи гуащIэ, Псэущхьэ зи щхьэ дгъэлъапIэр Къэгъэхъу щолэхъуу, И щхьэр игъэкIыу, И кIэр игъэпщу, И лъэр псынщIэу, КIуэрыкIуэныфIу, И жэр хэмыщIу, ЩыщIагъ имыIэу, Къомыгъапщэ нэ жагъуэ, ХуэщI пэIэщIэ нэ бзаджэм, И махуэр хуэщIэрэ, И дунейр щIэщыгъуэ зэпыту, ФIыуэ траIуэр къехъулIэу щыгъыIэ! Хъуэхъум иужь мэжаджэ бзыгъэм щыщ зы дзэкъэгъуэ хегъэщI, абы щыщ Iыхьи адрей щытхэм зыIуагъахуэ. Лъабжьэ зиIэ теплъэгъуэщ мыр: мэжаджэм щыщ дзэкъэгъуэ зыIугъэхуэныр сыт хуэдэ дауэдапщэ Iэнэми хабзэу хэлъащ. Абы куэд трат-

№9 ПСЫНЭ

45


Хабзэрэ бзыпхъэрэ

хыхьащ, куэди тепсэлъыхьыгъащ. Шым и цIэкIэ етIуанэу унагъуэр жьэгу пащхьэм къыщызэхуэсынур шыр зекIуэш хъурэ зекIуэр къыщыхуагъэфащэм дежщ. Шым ныбжьищ иIэщ, жаIэ. МащIэу дытепсэлъыкIынщи, жытIэнщ, зи гугъу тщIыр ныбжьыр къызэралъытэ илъэс бжыгъэр ару зэрыщымытыр. Шы ныбжьым кърагъэкIыр кIэлъыплъыгъуэ зэблэкIхэрщ. ШыщIэр гъэритI ирикъуху къэзылъхуамрэ зеймрэ я нэIэ тетщ. Ар япэ ныбжьщ. ГъэритIым щегъэжьауэ гъэрих хъухункIэ шыр зеймрэ абы и гъэсэнымрэ я нэIэ тетщ. Ар етIуанэ ныбжьщ. Гъэрихым щегъэжьауэ адэкIэ кIуэр – шыр зеймрэ езы шымрэ къызэхуонэжри – ещанэ ныбжьщ. Шым зыщиужьри мыбы щыгъуэщ: «шым гъэриблым зеублэри, гъэрибгъум зеубгъу», – жеIэ адыгэ псалъэжьым. ШыщIэ дунейм къытехьагъащIэр щагъэпскIкIэ, шыкIэр ятхьэщIыртэкъым. Ар зытехуэр шыр гъэритI щрикъу махуэхэрщ. ШыкIэтхьэщIкIэ зэджэ тхьэлъэIури къыщыдахыр абы щыгъуэщ: абы хъуэхъуи иIэщ, Iэни епэсащ. Нобэр къыздэсым адыгэбзэм ехъумэ псэлъафэ гъэщIэгъуэн «шыкIэтхьэщI хуэпщIаи» жиIэу. Шы къащэхуам иращIэкI тхьэлъэIум шыкIэтхьэщIкIэ еджэу щытауэ жеIэ «Адыгэбзэ фразеологизмэхэм я псалъалъэм». Дэ нэгъуэщIущ абы кърагъэкIыр къызэрыдгурагъэIуар, кърахри куэдкIэ иужькIэ игъуэта мыхьэнэращ: хъерым и IуэхукIэ цIыхушхуэ къызэхуэсам и инагъыр къызэрагъэлъагъуэ зы жьабзэ ишыгъуэ щхьэхуэщ мы псэлъафэр. Ауэ Iуэхум Iуэху хэлъщ, жаIэ. Мыри щыпэ мыхьэнэуэ къэплъытэ хъунукъым. Ар зытеIукIар зи гугъу тщIыну шы хуэIухуэщIэрщ. ШыкIэтхьэщI щащI махуэм техуэу жылэм пщIэ зыхуащIу дэс лIыжьхэр къызэхуашэсырти, лIыжь зэхэс хуащIырт. Нэхъыжьхэм ящыщу зы жьакIуэ махъсымэбжьэр IэщIагъэувэрти, ягъэхъуахъуэрт. Хъуэхъур кIыхьу жаIэу щытауэ хъыбар щыIэщ, дэ къытлъэIэсыжа мащIэр мыращ: Ялыхь, Нобэ дыщIызэхыхьа псэущхьэм И ныбжьымрэ и гъуэгумрэ зэтес щIы, И шыпэ здигъазэм хъерыр къикIыу, И гупэр здиунэтIым кIэсыр щыбэу, БэкIэ и дахэ яIуатэу, КъикIуэт имыщIэу, И гъуэгужь къехъулIэу, ЛIы хуэщхьэпэщ, хужаIэу, Уанэ хуэфащэщ, хужаIэу,

46

ПСЫНЭ №9

ХужаIэ псори дахэу Тхьэм иригъэкIуэкI! И шыкIэ мафIэ емыуэу, Ихъу-илъ и хьэлу, ХьэлыфIэу, ФIыгъуэхуэлъэу, И нэр здэплъэм и лъэр лъэIэсу, КIэсу тесыр напэхуу, Дахэм и хужьу, Жьым и гухэхъуэу, ЛIыхъуу мы шым шэсынур Ежьэмэ и гъуэгу бзэпсу, Ипс жэджэу, И гъуэгу занщIэу, Аужэдж и гъусэу, Имыгъусэ къехъуапсэу, Хъуэпсэгъуэ и бэ щIыгъуу, Хъер къыдэхъуу, Къуаншэ къемыхъулIэу, ЛIэныгъэм пэжыжьэу,


Хабзэрэ бзыпхъэрэ

Псэуныгъэм пэблагъэу, ЩыIэкIэ иIэу Бэрэ щыIэну дыхуолъаIуэ! ШыкIэтхьэщIым епэса хъуэхъубжьэ махъсымэм хъуэхъу зыIэтар зэ хофыкI, къедэIуахэм къахурегъэкIуэкIри, бжьэр къызэрыIэрыхьэжу шым бгъэдохьэри шыкIэм махъсымэм щыщ кърегъэжэх, и фIалъэ лъабжьэхэм къинар щIекIэ. Мыращ шыкIэтхьэщI жыхуаIэр. Мы шы хуэIухуэщIэ хабзэр щыкIуэдыжым, абы ехьэлIауэ щыта псэлъафэмрэ Iуэхугъуэмрэ теужьыкIыжауэ аращ ищхьэкIэ къэдгъэлъэгъуа мыхьэнэри. МахъсымэекIыхыр хъуэхъу зиIа дауэдапщэ хабзэщ. ВакIуэдэкIым ещIэкIа хабзэ зыкъомым щыболъагъу ар. Уегупсыс зэрыхъунумкIэ, шыкIэтхьэщIыр шым и утыку щыпэрышэ хуэIухуэщIэщ. Илъэс, илъэсрэ ныкъуэ нэхъыбэ мыхъуа шыр иджыри шыщIэу ябжырт. А ныбжьым фIамыгъэкIыу трагъахуэрт дамыгъэтедзэри. «Пасэу тебдзэмэ, пасэу пкърывыкIыжынщ» жаIэрти, арат зытращIыхьыр. Дамыгъэтедзэ махуэр щытрагъахуэр гъэрэ щIырэ зэрызэхэкIрэ махуэ плIыщI дэкIа иужькIэщ. Дамыгъэтедзэр бадзэуэгъуэр къэмысу зэфIагъэкIырт, гъэмахуэ шылэр шым егуэуа мыхъун щхьэкIэ, жаIэрти. Ар къызыхэкIыр шым игъуэта уIэгъэм е екIуэнкIэ шынагъуэ щыIэм (хуабаем, гъудэбадзэм) пэIэщIэ хуащIыну зэрыхущIэкъухэрат. Дамыгъэтедзэм хабзэ гъэщIэгъуэн куэд пылъщ. Абыхэм купщIафIэу тепсэлъыхьащ Ехъутэныдж Хьэсэн. Дамыгъэтедзэр къыщыдах махуэм къуажэм щыщ нэхъыжь зытхух къызэхуашэсырти, дамыгъэр щытрадзэну щIыпIэм кърашалIэрт. Дамыгъэ тедзэныр пщэдджыжьыпэм ирагъажьэрти, жьауэгъуэджэ хъухункIэ екIуэкIырт. ХабзэмкIэ тезыдзэн хуейр шыр зейм и къуэшщ е и унэкъуэщ щIалэщ, ауэ а Iуэхум хуэIэзэхэр къыщрашалIи щыIэт. Ехъутэныдж Хьэсэн зэритхымкIэ, дамыгъэр тезыдзэм и Iэпкълъэпкъ пщыкIутIыр зэхуэдэу, лъхугъэ иIэу, мыкуэсэуэ, Iэщ гъэхъуным хуэIэижьу щытын хуейщ. Дамыгъэ тедзэкIэ лIэужьыгъуитI щыIащ: зыр – шыр ираудрэ дамыгъэр традзэу, адрейр – зэфIэту традзэу. Апхуэдэу ящIэу щIыщытам и щхьэусыгъуэр Ехъутэныджым шым и бэшэчагъым ирепх. Шым и пIалъэ фIыуэ щыгъуазэ Идарей Фаикъ къызэрыджиIамкIэ, лъхукъуэлIым дамыгъэр шым щытридзэкIэ игъэукIурийрт, уэркъышым дамыгъэр зэфIэту традзэу щытащ: щыту томыдзэм – уэркъышкъым. ИтIанэ гурыIуэгъуэ мэхъу Ехъутэныджым и лэжьыгъэм къыщихь «Щолэхъур зэрыкIуэдыжар дамыгъэтедзэм

къыщащIащ», «Щыту томыдзэм – щолэхъукъым» псэлъафэхэр. Дамыгъэ тхыпхъэ пхыбзыкIар зытет щэкIыр псыф ящIырти, куафэм ��раубгъуэрт, итIанэт дамыгъэр къыщыхагъэжьыкIыр. Шыбзым дамыгъэр и пхэщIыщхьэм и лъахъшапIэм, хакIуэм и лъагапIэм традзэу щытащ. Дамыгъэр зэрытрадзэу уIэгъэм шэ фIэIуа, шху гуащIэ, шатэ, тхъу гъэвэжа хуэдэхэр щахуэрт. Узым игъэундэрэщхъуа шыр хуабэщIыпс Iус ирагъафэрт. ХуабэщIыпсыр хъудыр гуащIэпс пIащIэщ, и гур къызэфIэмылIэн, и лъым и зекIуэкIэр зэтеувэжын папщIэ шым хущхъуэгъуэу ирахьэлIэу. Зрилъэфыхьу щытмэ, кIыщ уадэ цIыкIукIэ шым и лъэIэгъуэм мащIэу теIунщIэхэрт, фIалъэ лъэдиймрэ псэлъынтхуэмрэ зэлъагъэIэсырт, шыр ягъащтэрти, ирагъэлъырт. АбыкIэ шым и гур зэрагъэгъуэтыжырт. Дамыгъэр зэрытрадзэм кIэлъыплъ нэхъыжьхэм Iуэхур къезыхьэлIа щIалэхэр зыпэрыс Iэнэм кърашалIэрти, абыхэм ехъуэхъухэрт, псалъэ дахэ жраIэрт. Дамыгъэтедзэ хъуэхъу куэд щыIэщ. Абыхэм ящыщ мыр: Ялыхь, Гъэ дызытехьэр тхуэмэхуэн щIы, Угъурлы щIы, ЩIылъэу дызытетыр щхъуантIэу, Уафэу дызыщIэтыр къащхъуэу, Бий диIэхэмкIэ дыщхъуэдзэу, ЩIасэу диIэхэм гузэрыдзэ едмыгъэщIу, Ди Iэ къихьэмкIэ гуапэу, Ди щIалэхэр узыншэ щIы, Ди дахэхэр гукъеуэншэ щIы, Жылэр бэIутэIуншэ щIы, Уи бэлыхьым щыхъумэ! Ялыхь, Я Iэщ къэхъумэ, Я Iэщыр гъэузыншэ, Дамыгъэр зытрадзам яхуэщын щIы, Амыщ и Iэщын палъэу къыщIэгъэкI, Насыпшэсхэу къыщIэгъэкI, ЗэдыщIэкIыу хъер кIуапIэ щIы! Дамыгъэтедзэ хъуэхъубжьэр Iубыгъуищ мэхъу. Япэ щIыкIэ хъуэхъуар бжьэм хоIубыкIри, итIанэ ижьымкIэ щытым хуешийр; бжьэм къигъэзэжа иужькIэ, нэхъыжьым дамыгъэтедзэм хэта щIалэхэм ящыщ зым ар хуегъэфащэр. Джылахъстэнейхэм дамыгъэтедзэр IэнэкIэ яублэр, Iэщым гунэщIу ухыхьэ хъунукъым, жаIэри. Узун-Яйлэ ис хьэтыкъуейхэм Iэнэр нобэ хуэдэм ягъэуврэ пщэдей хуэдэм езы дамыгъэтедзэр къыдахыу щытащ. ЩIалэм къыIэщIагъэува бжьэм хуэфащэ пщIэ хуищIу ири-

№9 ПСЫНЭ

47


Хабзэрэ бзыпхъэрэ

гъэгъэзэжа иужькIэ, тхьэлъэIу мэжаджэ бзыгъэрэ шхуIэфI фалъэрэ нэхъыжьым етIуанэу хуеший. Дамыгъэтедзэ тхьэлъэIум нышыпхъи хэтщ, шхын зэблэхри щыбэщ, ауэ хэхауэ абы и шхыныгъуэ епэсар мэжаджэмрэ шхуIэфIымрэт. И гъэхьэзырыкIэм теухуауэ мэжаджэм цIэ зэхуэмыдэ игъуэтырт: Бахъсэн псыхъуэ дэсхэм пхъэхуей мэжаджэ жаIэу, Шэджэм псыхъуэ дэсхэм пхъафэ мэжаджэ жаIэу щытащ. Абазэ мэжаджэм и гъэхьэзырыкIэм хуэдэщ ищхьэкIэ зи цIэ къитIуахэм я пщэфIыкIэри. Дамыгъэтедзэ Iэнэм IыхьэхэгъэкI жаIэри нэгъуэщI зы хабзи хэлъщ. Зедмыгъэукъуэдиищэу къедбжэкIынщ дамыгъэтедзэ Iэнэм и цIэкIэ хагъэкI Iыхьэ лIэужьыгъуэхэр: нэхъыжь Iыхьэ, анэш Iыхьэ, фызабэ Iыхьэ, зеиншэ Iыхьэ, гъукIэ Iыхьэ, дахэ Iыхьэ, емыгъэз Iыхьэ. Шы хуэIухуэщIэ хабзэхэр абдеж зэ щызэпоу шыр гъэрих ирикъухункIэ. «Пщым и щауэр гъэрихым мэшэс» жери зы едзыгъуэ хэтщ Iэпэрыбжэ къебжэкIым. Гъэрих щрикъум ирихьэлIэу жылэр щызэхуэсу дауэдапщэшхуэ зэхохьэ. Щыпэдэшщ абы зэреджэу щытар. Мыбдежт япэ дыдэ шыр

48

ПСЫНЭ №9

утыку щрашэр, шым и пIалъэ зыщIэхэм абы и фIагъымрэ и щыщIагъэхэмрэ къыщрагъэIуатэр, зекIуэш хъунрэ мыхъунрэ е гъуэгуш къудейуэ къэнэнрэ щызэхагъэкIыр. ИкIэм-икIэжым, щыпэдэшым и мыхьэнэри аращ: шым зекIуэ щэну хэлъыр къыхэгъэщынрат. Абы щхьэкIэ зэпеуэ, джэгукIэ куэд ирагъэкIуэкIырт. КъыхэжэныкIам зекIуэшыцIэр теIукIт, ар зейм абдеж щIалапщIэ (шыфI тын жызыIи щыIэщ), хуагъафэщэрт, хэти бгъэрыщIэ, хэти джэрыщIэ, хэти нал, хэт сыт хузэфIэкIми иратырт. Щыпэдэшым хъуэхъу Iэнэ епэсащ, ауэ абы теIуа хъуэхъу ттхыжыну къыдэхъулIакъым. Абы иужькIэ шым шэсынур ерыщу абы зекIуэш къызэрыхищIыкIынум зыхуигъасэрт. «Чы щIыкIэ къомыгъэшар бжэгъу хъумэ, къэгъэшыжыгъуейщ» жаIэ, дауи, иджы къэса шым шыфI и щэн зыкъом хэмылъу хъунутэкъым: мэзым и курыкупсэм гурыгъуазэу укъыхишыжыныр, гъуазапIэм укъришэлIэжыныр, и жэрыр зэтес щIыныр, цIахуцIэуи уанэ зэщIэлъуи зэхуэдэу гъуэгур кърихьэлIэныр, мэкъумылэ хэхам тет зэпыту егъэсэныр. (къыкIэлъыкIуэнущ)


ЩIэщыгъуэхэр

Гъут Iэдэм «Лъэпкъ IуэрыIуатэр: хабзэмрэ нобэрей махуэмрэ» Тхыгъэр теухуащ нарт эпосымрэ ар джынымрэ ехьэлIа Iуэхугъуэхэм. Мыбы щызэпкърыхащ IуэрыIуатэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэр иджыри къэс зэраджу щыта Iэмалхэмрэ а щIэныгъэм щIэуэ къыхыхьахэмрэ. Тхылъыр нэхъыбэу зыхуэгъэзар IуэрыIуатэм елэжь щIэныгъэлIхэращ. Ауэ IуэрыIуатэ джыным и дыгъуасэмрэ и нобэмрэ зыфIэхьэлэмэт дэтхэнэ зыми тхылъым щIэщыгъуэ гуэр къыщигъуэтынущ.

Къылышбий Исмагьил «МафIэм имыса усэхэр» Гу къабзэрэ бзэ тыншкIэ тха сатырхэм занщIэу удахьэх. ЦIагъуэ Нурий, Дым Iэдэм, ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ я лъэхъэнэм псэуа, тхэнкIэ абыхэм къакIэрымыху Къылышбий Iисмагьил и IэдакъэщIэкIхэр усэ тхылъу япэ дыдэ дунейм къытехьэу аращ. Уэркъ унэцIэ зэрызрихьэм щхьэкIэ лъэпкъым и бий зыфIащахэм хиубыдэри усакIуэр тутнакъэщым исащ. ИужькIэ хамэщI щыпсэун бэлыхьри игъэунэхуащ. Хэкум хуиIэ фIылъагъуныгъэм, дунейм, диным, гъащIэмрэ лIэныгъэмрэ ятеухуа гупсысэ куухэм ухагъаплъэ бзэ IэфIкIэ тха Къылышбий Исмагьил и усэхэм. КъардэнгъущI Зырамыку. «Тхыгъэ къыхэхахэр». - Тхылъыр щIэджыкIакIуэ псоми яхуэгъэзащ.- захуегъазэ Нало Заур тхылъеджэхэм. - Мыр къэхутэныгъэ IуэхукIэ къагъэсэбэп хъунущ щIэныгъэлIхэми, еджапIэ нэхъыщхьэхэми, курыт еджапIэхэм щеджэхэми, апхуэдэу сабий гъэсапIэхэм я лажьакIуэхэми, къызэрыгуэкI тхылъеджэхэми». Iуэры1уатэм бзэр зэрихъумэм имызакъуэу, тхыдэр кIэщIрэ IупщIыу къеIуэтэж. КъардэнгъущI Зырамыку и гъащIэм и кIуэцIкIэ уэрэдыжьрэ хъыбарыжьу ихъумэжар къыкIэлъыкIуэ щIэблэм хэщIыныгъэншэу зэрыIэрыхьам и нэщэнэ дахэщ лъапэ махуэкIэ дунейм къытехьа тхылъыр. Мамхэгъ-Мэжаджэ Рае. «Зэманым и бэджыхъым упхыплъыфмэ». Рае и усэхэр сытым дежи щIэщыгъуэ ещI абыхэм купщIэшхуэ, уеблэмэ цIыхубзым хуумыгъэфэщэн мыхьэнэ куу зэраIэм. Усэ тхылъыщIэр гъащIэм, абы псэ лIэужьыгъуэу тетым, лъэпкъым, ар зэрыт «шейтIан лъэхъэнэр» зэрыгугъум, цIыху къызэрыгуэкIыр хьэлэлу зымыгъэпсэу «мэзщылъхухэм» ятеухуащ. Ауэ езы цIыхури куэдрэ щоуэ. ГъащIэм щигъуэт текIуэныгъэ гуэрхэм къигъапцIэурэ, абы фIыр зэрымыщIэкIэ IэщIокI. Сыт хуэдиз къарурэ зэфIэкIрэ имыIами, цIыхур цIыху цIыкIуу, и зэманымрэ и натIэ ит гъащIэмрэ я пщылIу къызэрынэжым теухуащ Рае и тхылъыщIэр. Емышэ Жанти, «АдыгэбзэкIэ къэпсалъэ». «Ди бзэр ди лъэпкъым и псэщ, ди къэкIуэныр – ди сабийхэрщ. Мы тхылъыр къыщIыдэкIам и мыхьэнэр а тIури хъумэнырщ»,- аращ абы и тхылъым и япэ сатырхэр. А псалъэхэр и гум къыбгъэдэкIыу Жанти зэритхам и щыхьэтщ ар Адыгэ Хасэм жыджэру зэрыщылажьэр, хамэбзэм хэшыпсыхьыпэнкIэ шынагъуэ адыгэбзэр Хасэм къекIуалIэ сабийхэм щIэщыгъуэу яджа зэрыхъун Iэмалхэм зэрылъыхъуэр. Тхылъыр сурэткIэ гъэнщIащ, псалъэхэм я мыхьэнэр тыншу къыбгурагъаIуэу. Адыгэбзэ зэзыгъэщIэну хуей дэтхэнэми Жанти и тхылъым зыхуей гуэр къыщигъуэтынущ. Mамсыр Мухьэмэд Хъейр «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэ щIэнгъуазэ» Iустаз доктор Мамсыр Мухьэмэд Хъейр и IэдакъэщIэкIыр Амман, Иорданием илъэс блэкIам къыщыдэкIащ. Щ1энгъуазэр томих мэхъу. Нэхъ тыншу къэгъэсэбэпа хъун щхьэкIэ, хэзыгъэгъуазэ папщIэу абы ебланэ тхылъыр дэщIыгъущ. Илъэситху лэжьыгъэ зытекIуэда тхыгъэ абрагъуэр нобэкIэ дунейм къызэрытехьар хьэрыпыбзэщ. Ауэ дэфтэру абы къыщыгъэсэбэпахэр зэрытхар бзипщIым нэблэгъэнщ, абы алыджри, латинри, нэмыцэри, урысри, хьэрыпри, югославыбзэри, тыркубзэри нэгъуэщI куэди хэту. 50

ПСЫНЭ №9


I. (Уэ) лIы пхъашэри (ра) шагъдий къурыкъумэ Ежьу: Уо! (ара) щытескIэ (жи) Ежьу: Уоу-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари!

11. (Ар) а махуэмэ (ар) Алътудмэ (иджы), Ежьу: Уо! (а дуней) Алътудщ, жиIащ, езыр! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира!

2. (Уэр) маисэурэ (уэ) и джатэ кIыхьымкIэрэ Ежьу: Уо! (ар) а махуэмэ мэдалъэри (жи) Ежьу: Уо-рирэу, уау-рира, (ара-йай) мэдалъэ! Ежьу: Уоу-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари!

12. (Уэ) Бикъанри (уэ) зэрыщымытгуэрэ Ежьу: Уо! а махуэм наIуатэ (жи), Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира, (ара-йай) наIуатэ! Ежьу: Уо-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари!

3. Шур зэдилъмэ, сосрыкъуэбжыр (иджы) Ежьу:Уо! (ар) а махуэмэ зыдащтэри (жи), Ежьу: Уэу-рирэу,уэу-рира, (ара-йай) зыдещтэ! Ежьу: Уоу-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари!

13. (Уэ) Бикъанри (уа) зэрыщытыххэр (иджы), Ежьу: Уо! (ай дуней) вжесIэнщ (жи)! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира!

4. Яхэмынхэ фи дыщэ пхъэвымэ Ежьу:Уо! (ар) а махуэмэ лъыр щIожри, Ежьу: Уоу-рирэу, уэу-рира, (ара-йай) лъыр щIож! Ежьу: Уоу-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари! 5. Елъэпэрхэ фи дыгъэ-мазэхэр Ежьу:Уо! (ар) а махуэм къухьэжщ, Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира, (ара-йай) къухьэжкъэ! Ежьу: Уоу-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари! 6. (Ар) а махуэм ди Алий Дэгущ, – жиIащ, Ежьу:Уо! уэу-рирэу,уэу-рира! 7. Йонэпауэри (уа) мы табыныгумэ (уаредэ) нахехуэ (жи)! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира! 8. Шэр зэхэхуэмэ,(а) и пщIэгъуалащхъуэр(иджы) Ежьу: Уо! а махуэм щIагъэз (жи) Ежьу: Уау-рирэу,уэу-рира, (ара-йай) щIагъэзри! Ежьу: Уоу-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари! 9. ХьэпцIэ и къуитIыркъэ быфыкъуэ щIасэт (иджы), Ежьу: Уо! (ар) а махуэмэ бгъэпыхьэркъэ, Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира, (ара-йай) бгъэпыхьэщ! Ежьу: Уоу-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари! 10. Жаныкъуейри унащхьэ пыхьэт (иджы) Ежьу:Уо! а махуэм дипщIыкIт (тIэ,жи) Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира, (ара-йай) дипщIыкIкъэ! Ежьу: Уоу-рирэщ, уэу-рирэу, уэ-рирари!

52

ПСЫНЭ №9

14. (Ар) хьэпцIащхъуэмэ (уэ) и джэдыкIафэр (иджы) Ежьу: Уо! (арэдэ) и фочщ! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира! 15. Дыщэчмэ (ар) къыхалъэфахэр (иджы) Ежьу: Уо! (ар) а махуэм и гъуазэщ! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира! 16. (Уэр) фоч гъуазэмэ (уэр) щIэмыпсэхуххэурэ Ежьу:Уо! (ар) а махуэм мэзауэ! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира! 17. (Ар) а махуэмэ (уэ) и цей джэхушхуэр (иджы) Ежьу: Уо! (уей дуней) и афэщ! Ежьу: Уэу-рирэу,уэу-рира! 18. (Уэ) езыр (иджы, ра) шэ фие макъмэ Ежьу:Уо! (арэдэ) доджэгу! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира! 19. (Уэр) и тажри (ра) пщэдджыжь дыгъэпсмэ Ежьу: Уо! (уей дуней) полыд (жи)! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира! 20. (Ар) зауэшхуэмэ (уа) къахэлыдыкIыурэ Ежьу: Уо! (уэ) Бикъаныр мэзауэ! Ежьу: Уэу-рирэу, уэу-рира! КъэзыIуэтэжар Шыпшхьэблэ (Къэхъун) къуажэ щыщ Нэзэр Машэщ, 1894 гъ.къ. 1966 г., зытхыжар КъардэнгъущI Зырамыкущ.


Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэд Адыгэ пщы-уэркъ щIалэгъуалэм я нэхъ шууфIхэм лъапсэрыхыр къазэрыхуэкIуэрэ илъэс 230 ирикъуащ

17792009

№9 ПСЫНЭ

53


Тхыдэ

Адыгэ тутыным дуней псор къызэрикIухьар Жэмыхъуэ Суфян

Япэ Iыхьэ Адыгэхэм тутын зэрагъэкIыу щытар Адыгэбзэ«тутыныр» къытекIащ tütün тырку псалъэм. Илъэс щитI и пэкIэ Нэгумэ Шорэ зэхилъхьа псалъалъэм ущрохьэлIэ «тутен» псалъэм. Адыгэхэм «тутын ефэн» зэрыжаIэм къегъэлъагъуэ а псалъэр бзэм куэд щIауэ зэрыхэтыр. «Ефэн» жызыIэр тутыныр пасэу къэзыцIыхуа лъэпкъхэращ. Илъэс щиплI и пэкIэ тутыным и гъусэу псы ирафу щытащ. ТыркубзэкIэ жаIэ: «tütün içmek» псэлъафэри абы ещхьщ. Пасэрей урысыбзэми, адыгэбзэмрэ тыркубзэмрэ хуэдэу, «испить табаку» псалъафэр хэтащ, иужькIэ «курить табак» жаIэу хъуа щхьэкIэ. Адыгэхэм тутыныр езыгъэцIыхуар тыркухэращ. Езы тыркухэм тутыныр 1580 гъэ лъандэрэ яцIыхуу щытащ. 1637 гъэм тырку сулътIан Мурад IV тутын уефэну ухуимыту унафэ ищIри, тутынафэ 18 щхьэпылъэ ищIыгъащ. ИлъэсипщI дэкIри сулътIан Ибрахьим а унафэр икъутэжащ. Абы и ужькIэщ тутыным куэд ефэн щыщIадзар. Тыркум щыпсэу алыджхэм тутын къэгъэкIыным куэд халъхьащ, икIи илъэс щищ ипэкIэ Хы ФIыцIэм и Iуфэ Iус лъэпкъхэр абы ирагъэсащ. Псом хуэмыдэу тутынымкIэ фIыуэ къыщIэкIащ Кавказ Ищхъэрэм и бгы лъапэхэр. ЛIэщIыгъуищрэ ныкъуэ и пэкIэ къэбэрдеипщхэм 54

ПСЫНЭ №9

тутын ефэн щIадзакIэт. Мэзкуу тхакIуэ Крижанич Юрий I666 гъэм итхащ: «Адыгэ лIыкIуэхэр Урысейм зэи тутыныншэу къакIуэкъым». КIахэ адыгэхэр а зэманым иджыри тутын ефэтэкъым. Француз сатуущI Тавернье Ж. Б. I664 гъэм итхащ: «КIахэ адыгэхэр тутын ефэкъым». Ар дыдэр етх нидерланд лIыкIуэ Витсен Николаи. Тутыным иужькIэ нэхъ уэру зыщиужьар кIахэ адыгэхэм я дежщ. Тутын щIэным лэжьыгъэшхуэ пылъщ. Тутын удзым хуабэ фIэфIщ, псы куэд хуейщ. Илъэс щищ и пэкIэ кIахэ адыгэхэм къагъэкIащ тутын лIэужьыгъуэщIэ «адыгэ тутын» и цIэу. Ар дуней псом цIэрыIуэ щыхъуащ. Европэмрэ Америкэмрэ адыгэ тутыным щеджэт «Circassian tobacco», урысхэм «черкесский табак» жаIэт. «Адыгэ тутыныр» хуабжьу гуащIэ тутын фIыцIэ лIэужьыгъуэщ. Ар зыкIи ещхькъым тIэкIу хуэIэфI икIи мыгуащIэ «тырку тутыным». Ар «урыс тутынми» ещхькъым. Американ тутын щIэныгъэлI Биллингс Е.Р. и тутын псалъалъэм «адыгэ тутыныр» лIэужьыгъуэ щхьэхуэу къыщыкIуащ. 1711 гъэм француз лIыкIуэ Мотре А. зэритхамкIэ, кIахэ адыгэ куэд тутын ефэрт. Мотре уэркъ гуэрым деж щыхьэщIэт. «Ди бысымым тутын естати, си тутыныр езым ейм нэхърэ нэхъыфIыу къызжиIащ», – етх абы. ЛIэщIыгъуэм и кум адыгэ псоми тутын хасэу хъуащ.


Тхыдэ

Адыгэхэр а зэманым тутын лулэкIэ ефэт. Адыгэбзэм хэт «лулэ» псалъэр «lülä» тырку псалъэм къытекIащ. 1750-1762 гъэхэм Хы ФIыцIэм сату зэрыщекIуэкIам тетхыхьа Пейсонель М. итхырт: «Адыгэхэм егъэлеяуэ лулэ куэд къащэху». ЛIэщIыгъуищ ипэкIэ тутын зэрефэу щытар лулэ кIыхьщ. Лулэхэм я кIыхьагъыр зы метрэм нэст. Ар зэпкърыпх хъурт. 1793 гъэм нэмыцэ щIэныгъэлI Паллас П.-С. итха тхылъым итщ тутын ефэ адыгэ пщым и сурэт, гуащэ къыбгъэдэту . Апхуэдэ дыдэ лулэ кIыхь ефэ адыгэлIым и сурэтищ Ферарио Д. 1800 гъэм къыдигъэкIа тхылъым итщ. А сурэтым адыгэ гуп итщ, лулэ кIыхькIэ тутын ефэ лIыр щысщ. Француз тхакIуэ Марини де Тэбу итхыжауэ адыгэ хъыбарыжь къэнащ тутынафэ гуэр зэрылIамрэ абы теухуауэ хеящIэ зэрекIуэкIамрэ. ЛIитIым щIы зэгъусэу яIэт. Абы зы жыг гуэр къыщыкIт. ЛIитIым я зым жыгым и фэр тритхъащ. Зэман дэкIри, а лIыр нэгъуэщIыпIэ Iэпхъуащ. Жыгыр гъуащ. ЩIыр псори къызыхуэна адрей лIым жыг гъуар игъэсыну мурад ищIащ икIи абы и лъабжьэм мафIэ щIищIыхьащ. Жыгыр ис пэтрэ, абы гъуэгурыкIуэ гуэр бгъэдыхьащ, и лулэм мафIэ ирищIэну и мураду. Абдежым жыгыр къауэри, гъуэгурыкIуэ тутынафэр иукIащ. Тутынафэм и Iыхьлыхэм щIыр зейр хеящIэм иратащ. ХеящIэм унафэ гъэщIэгъуэн ищIащ. А унафэмкIэ къуаншэр жыгым и фэр тезытхъыу Iэпхъуэжа адрей лIырат. Абы пхъафэр тримытхъамэ, жыгыр гъунутэкъым, жыгыр мыгъуамэ, мафIэ ящIынутэкъым, мафIэ ямыщIамэ, жыгыр къэуэнутэкъым икIи тутынафэр щIипIытIэнутэкъым. Мы хъыбарыр пэжым емыщхьу, ауэ хьэлэмэту жаIэж адыгэ хъыбархэм ящыщщ. Марини де Тэбу а хъыбарыжьыр фIэгъэщIэгъуэн хъури а зэманым псэуа адыгэ хеящIэ цIэрыIуэ Мэхьмэт жриIэжащ. Ауэ Мэхьмэт апхуэдэ Iуэху щIыкIэм пэжыфэ ириплъакъым. «Пасэм щыIа псор сэ сщIэкъым, ауэ адыгэхэм апхуэдэ хабзэ диIэу сэ зэи зэхэсхакъым», – жиIащ хеящIэ Мэхьмэт. ЛIэщIыгъуитI и пэкIэ адыгэхэр тутын зэрефэ лулэм и кIыхьагъым зихъуэжын щIидзащ. Ар нэхъ кIэщI хъуащ. XVIII-нэ лIэщIыгъуэм икухэм адыгэ лулэхэм метрэ нэс я кIыхьагъыу щытамэ, лIэщIыгъуэм и кIэхэм ахэр метрэ ныкъуэм нэсащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсищэм и кIуэцI кIэ лулэм и кIыхьагъым сантиметр 30-м нэс хэщIащ. Ар къагъэлъагъуэ адыгэ щIэныгъэлI Мамсыр Мухьэмэдхъер и «Адыгэ щIэнгъуазэм» къыщихь сурэтитIым: зым ит адыгэлIыр XVIII-нэ лIэщIыгъуэм щыщщ, абы и лулэр нэхъ кIэщIщ Палласрэ Ферариорэ я тхылъхэм итхэм нэхърэ; адрей сурэтым ит лIым иIыгъ лулэр илъэсищэ и пэкIэ яIыгъыу щытам хуэдэщ. Къэзакъхэм сату ящIэну Урысей пащтыхьым хуит ищIа нэужь, 1794 гъэм Бжьэдыгъукъалэ (Екатеринодар) сату пщIантIэ къыщызэIуахащ, бжьэдыгъухэмрэ къэзакъхэмрэ сату здащIэну. ИужькIэ Гудович и псы икIыпIэм деж иджыри зы пщIантIэ къыщызэIуахащ, хьэтыкъуейхэм папщIэ, итIанэ – Куркэм деж – шапсыгъхэм щхьэкIэ. Абы иужькIэ кIахэ адыгэхэм тутыныр нэхъыбэжу

къагъэкI хъуащ, къэзакъхэм иращэн папщIэ. А зэманым ирихьэлIэу Къэбэрдейм ислъам диным зыщиужьащ икIи ар тутын щIэным хуабжьу зэран хуэхъуащ. Диным и лэжьакIуэхэм къыхураджэт цIыхухэр тутын ефэныр зэханыну. ИкIи Къэбэрдейр шэрихьэт хабзэм техьа нэужь, тутын ефэнымрэ тутын къэгъэкIынымрэ цIыхухэм щагъэтащ. 1807 гъэм бадзэуэгъуэм и 10-м «Лъэпкъ хабзэ» къащтащ. Абы и 13-нэ Iыхьэм итт: «Къэбэрдейхэр дяпэкIэ хуиткъым я жьакIэр яупсыну, лулэ ефэну икIи тутын хасэну». Урыс унафэщIхэр хуабжьу игъэгузэващ адыгэхэм тутын ефэнымрэ диным имыдэ Iуэхугъуэхэмрэ зэрызэханым. Къэбэрдейм ит урысыдзэм и нэхъыщхьэм гузавэу урыс пащтыхьым хуитхащ 1808 гъэм: «Къэбэрдейхэм шагъыр ефэн зэханащ, тутын ефэжкъым икIи епэмыжкъым, муслъымэным и IэкIэ хьэлэлу фIимыгъэжа Iэщи яшхыжкъым». Къэбэрдейм тутыныр щагъэкIуэдыжа щхьэкIэ, кIахэ адыгэхэм деж XIX-нэ лIэщIыгъуэм и пэм тутын гъэкIыным нэхъри зыщиужьащ. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуащ адыгэхэмрэ къэзакъхэмрэ я сатум зэрызиужьар. КIахэ адыгэхэм деж тутыныр нэхъыбэ дыдэу хасэ хадэхэкI хъуащ, уеблэмэ ар унагъуэ къэс яIэт. 1823 гъэм урыс щIэныгъэлI Броневский С. итхащ адыгэхэм теухуауэ: «Унагъуэ къэс я хадэм тутын хьэсэ яIэщ». Ардыдэр жеIэ нэмыцэ щIэныгъэлI Бларамберг И. Ф. 1833 гъэм: «Дэтхэнэ адыгэми тутын щигъэкI щIы кIапэ иIэщ». Тутын гъэкIынымрэ тутын ефэнымрэ зэрызиубгъум къыдэкIуэу, тутыным ехьэлIа Iэмэпсымэхэми захъуэж. 1818 гъэм Марини де Тэбу итха тхылъым дыщрохьэлIэ адыгэ унэ кIуэцIым и сурэт. Абы итщ шэнтжьейм илъу тутын ефэ цIыхухъум и сурэт. Ар зэфэ лулэр кIэщIщ. Абы къегъэлъагъуэ XIX-нэ лIэщIыгъуэ и пэм кIахэ адыгэхэм лулэ кIэщIхэр къагъэсэбэпу зэрыхъуар. ДызэригугъэмкIэ, а зэманым лулэ кIыхьыр адыгэхэм къагъэсэбэпыжу щытакъым. Пэжщ, 1856 ящIауэ инджылыз сурэт щыIэщ, лулэ кIыхь ефэ адыгэ тутынафэ иту. Ауэ а сурэтыр и зэманым зэрамыщIар наIуэщ. Абы ит зауэлIхэм шабзэрэ шэтемыгъахуэрэ яIыгъщ, ауэ щыхъукIэ а зэманым адыгэхэм шабзэрэ шэтемыгъахуэрэ зрахьэжу щытакъым. Я щыгъынхэри абы щыгъуэ щыIа адыгэ фащэм ещхькъым. Ар зыщIа сурэтыщIым, шэч хэмылъу, адыгэ зэикI илъэгъуакъым икIи и сурэтыр илъэс щэныкъуэ и пэкIэ ящIа сурэтхэм трищIыкIыжащ. Аращи, а сурэтыр щыхьэт техъуэкъым абы къыщыгъэлъэгъуа лулэ кIыхьри а зэманым адыгэхэм зрахьэжу щытауэ. Тутыным ехьэлIа Iэмэпсымэхэм щыщу, лулэм нэмыщI, адыгэхэм тутынылъэ яIэт. Нэгумэ Шорэ 1840 гъэм итха адыгэ грамматикэм къыщехь щыIэцIэхэр къызэрыхъу хабзэхэр: «Хьэпшыпхэм я цIэхэм «лh» кIэухыр пыувэмэ, ахэр зэрылъ хьэпшыпхэм я цIэр къохъу. Псалъэм папщIэ: тутин – тутинилh». Француз щIэныгъэлI Монпере Ф. Д. 1833 гъэм зэритхамкIэ, «тутынылъэр адыгэ фащэм и зы Iыхьэт». Ар топсэлъыхь адыгэ тутынылъэхэм я дахагъым, ахэр IэкIуэлъакIуэу адыгэхэм зэращIым: «Абыхэм тутынылъэ дахащэ ящI». №9 ПСЫНЭ

55


Тхыдэ

Сату пщIантIэ къыщызэIуаха адыгэ лъэпкъхэм я деж тутын щIэным зыщиужьащ: Анапэ деж щыпсэуа натыхъуейхэм, Кавказ къуршхэм и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъапэм деж щыса медуейхэм, абыхэм я зэхуакум дэса шапсыгъхэм. Хы Iуфэ адыгэщIхэр 1835 гъэм урыс тIасхъэщIэх Торнау Ф. Ф. къихутауэ щытащ. Абы къикIухьащ Бзыбэрэ Сашэрэ я зэхуакур икIи итхыжащ: «ЩIыпIэ-щIыпIэкIэ фIыуэ тутын къыщагъэкI». Бжьэдыгъухэм тутын куэду Тыркум иращэт икIи Европэ къэралхэм нэст. Абыхэм тутыныр езыхэм хы Iуфэм Iуашэти, абдеж хамэ къэрал сатуущIхэм иращэт. Тырку сатуущIхэри бжьэдыгъу къуажэхэм дыхьэурэ тутыныр къыщащэху щыIэт. Нэхъыбэу адыгэхэм тутын зращэр къэзакъхэрат. Адыгэхэмрэ къэзакъхэмрэ я сату уасэхэр 1823 гъэм Марини де Табу итхащ. Нэхъыбэу адыгэхэм ящэхэм щыщт тутыныр. Абы зэритхымкIэ, адыгэ тутыныр зэрыщытыр мыращ: «Зэфэ тутын, хуабжьу гуащIэщ». Къэзакъхэмрэ адыгэхэмрэ сату лIэужьыгъуитIу здащIэт: ахъшэкIэ е шыгъукIэ. Абы къыхэкIыу, Марини адыгэ тутыным и уасэр ахъшэкIи шыгъукIи къехь. Зы адыгэ тутын путыр сомих и уасэт, е шыгъу пут пщыкIутIкIэ къахъуэжт:

Зэфэ тутын, хуабжъу гуащIэщ (зы путыр)

ШыгъукIэ (пут)

АхъшэкIэ (сом)

12

6

1846 гъэм Мэзкуу къыщыдэкIащ унафэ ��дыгэхэмрэ къэзакъхэмрэ сату зэрызэдащIэну хабзэхэр иубзыхуу. Урыс щIэныгъэлI Покровский М.В. зэритхымкIэ, адыгэхэм деж къэзакъхэм къыщащэхухэм нэхъыбэ дыдэу щыщт тутыныр. Адыгэхэм нэгъуэщI лъэпкъхэм тутын иращэу зэрыщытар ятхыжащ хамэ къэрал тхакIуэхэми, псалъэм папщIэ, Маки Милтон. Адыгэ тутыным пеуэн папщIэ, 1841 гъэм Урысейм и къэрал мылъку министерствэм унафэ ищIащ Хы ФIыцIэм Iус къэзакъхэм американ тутын лIэужьыгъуэ хасэну икIи жылэ куэду Кавказым къригъэшащ. Ауэ американ тутыныр къэзакъхэм деж къыщыкIакъым. Апхуэдэу, адыгэхэм тутын гуащIэ къагъэкIыу икIи уэру ящэу щытащ, 1864 гъэм адыгэ-урыс зауэр иухыу адыгэхэм я нэхъыбэр Тыркум Iэпхъуэху. Хэкум ирахуа нэужь, ахэр щыпсэуахэм деж къэзакъ зауэлIхэр итIысхьэри мэкъумэшыщIэ хъуахэщ. Ахэр щIым телэжьыхьу хуежьащ адыгэхэм я щапхъэм тету. Тутынри адыгэхэм ещхьу къагъэкIыу хуежьащ. Тутын гъэкIыным къэзакъхэм деж хуабжьу зыщиужьащ. Адыгэхэр икIын ипэкIэ къэзакъхэм тутын къащэхуу щытамэ, адыгэхэр зэрикIрэ илъэс щэныкъуэ дэкIа нэужь, Урысей псом щагъэкI тутыным и процент пщыкIутхур Псыжь къэзакъхэм къагъэкIыу хъуащ. Илъэс къэс Псыжь щIыпIэм мелуанипщI и уасэ тутын къытрахыу хъуащ. Совет зэманым Бжьэдыгъукъалэ (Краснодар) къыщызэIуахащ туты56

ПСЫНЭ №9

нымрэ махоркэмрэ я институт. Адыгэхэм я тутын хэсэкIэм тету зызыужьа къэзакъ къуажэхэм язщ, псалъэм папщIэ, Северскэ къуажэр. А щIыпIэм иса адыгэ къуажэр ирахуа нэужь, Северскэ къэзакъ полкыр абдежым тIысащ икIи полкым и цIэр къуажэм фIащыжащ. Брокгаузрэ Эфронрэ я щIэнгъуазэм зэритымкIэ, XIX-нэ лIэщIыгъуэм и кIэм Северскэ къуажэдэсхэм псоми тутын хасэт икIи тутын пут 15000 щIигъу илъэсым къытрахт. Тутын хэсэкIэ Iэмалхэм ядэщIыгъуу, къэзакъхэм адыгэ хабзэ гуэрхэри щапхъэ яхуэхъуащ тутын хэсэным ехьэлIауэ. Къэзакъ къуажэ гуэрхэм тутын Iухыжыгъуэм деж мыпхуэдэ хабзэ щыIауэ ятхыж: тутын удз нэхъ ин дыдэр щэкIрэ удз гъэгъакIэрэ яхуапэти, ар тутын хьэсэр зейм къищэхужт, абы иужькIэ тхьэлъэIу ящIыжт. Ар, шэч хэмылъу, адыгэ пасэрей хабзэхэм ящыщщ. ЕтIуанэ Iыхьэ Адыгэ тутыным инджылыз тутыныр Урысейм зэрыщригъэкIуэтар Урысейм адыгэ тутыныр къыщацIыхуар XVIII-нэ лIэщIыгъуэм ипэращ. ИпэкIэ абы зэран хуэхъуу щытащ IуэхугъуитI. Япэрауэ, 1634 гъэм урыс пащтыхьым унафэ къыдигъэкIащ урысхэр тутын ефэну хуимыту икIи а унафэр зымыгъэзащIэхэр Сыбыр ягъакIуэт е щхьэпылъэ ящIт. ЕтIуанэрауэ, 1673 гъэм урыс пащтыхьым нэгъуэщI унафэ къыдигъэкIащ адыгэхэмрэ нэгъуэщI хамэ лъэпкъ сатуущIхэмрэ Ащтырхъан нэхъ жыжьэ ямыгъэкIуэну, урыс сатуущIхэм я Iуэхур нэхъ дэкIын папщIэ: «Ащтырхъан мыдэкIэ къэвмыгъакIуэ, армыхъуамэ абыхэм сатур урысхэм трахынущ, пащтыхь ахъшалъэм нэхъ мащIэщ къихъуэнур. Мэзкуурэ нэгъуэщI къалэхэмрэ къакIуэмэ, адыгэхэм я хьэпшыпхэр лъапIэу ящэнущ, абы къыхэкIыу урыс хьэпшыпхэр нэхъ пуд хъунущ». Петр I пащтыхьыгъуэр иубыда нэужь, Iуэхум зихъуэжащ. ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа унафитIри Петр I икъутэжащ. 1698 гъэм Лондон кIуауэ Петр I инджылызхэм ягурыIуащ илъэсиблкIэ абыхэм я закъуэ Урысейм тутын щащэну хуит ищIыну. А зэманым Америкэр Инджылызым и унафэм щIэтт, икIи инджылызхэм тутын щагъэкIт Америкэм и Вирджиние штатым. Вирджинием и унафэщI лорд Кулпепер Томас зэрыжиIэмкIэ, штатым илъэситхукIэ зрикъун тутын къыщагъэкIати, зэращэныр ямыщIэу зэтрихьат. Урысейм тутын щищэну зэрыгурыIуар Инджылызым дежкIэ фейдэшхуэ хъуащ, 1698 гъэм фунт мин 87-рэ къашэн щIадзэри, илъэситIым 1450-м нэсащ. Урысейм и сату псом щыщу процент 1,2 хъуащ тутыным и закъуэ. А зэман дыдэм ирихьэлIэу 1700 гъэм Петр I унафэ къыдигъэкIащ Кавказ лъэпкъхэм сату дэщIэн хуейуэ, псом хуэмыдэу, Хъыспиихым къещIылIа щIыналъэхэм. Абы иужькIэ адыгэ тутыныр Урысейм яшэн щIадзащ. Адыгэ тутыныр нэхъ ящэху хъуащ, ар куэдкIэ нэхъ пудт инджылыз тутыным нэхърэ. Инджылыз сатуущIхэр тхьэусыхэу хуежьащ: «Илъэс псокIэ сатур тэмэму екIуэкIакъым. Инджылыз тутыным фIэкIа нэгъуэщI ямыщэну жызыIа урысхэр я псалъэм епцIыжащ. Урысейм


Тхыдэ

куэду адыгэ тутын къашэри дэни щащэу хъуащ». КъыкIэлъыкIуэ илъэсым инджылыз тутыныр зэращэм хэщIащ. Инджылыз тутын сатуущIэхэр хуабжьу къигъэгузэващ Урысейм адыгэ тутын зэрыщащэм щхьэкIэ. Ар дыдэр жа Iэт Америкэм щыIэ тутыныщIэхэм. Наполеон лъэхъэнэм и тхыдэтх Кросби Алфред етх: «Американхэр гузавэт я тутыным ипIэкIэ урысхэм тутын я гъунэгъу адыгэхэм деж кърашынкIэ, е езыхэм къагъэкIын щIадзэнкIэ, тутын тхьэмпэ цIынэхэм узэфэ тутын хьэзыр къызэрыхащIыкIыр къызэращIэу». Инджылызым къраша тутыным и ныкъуэр узэфэ хъуну тутын гъэгъуарэ хьэжа хьэзырт. ЛъапIэми тутыныфIти, абы адыгэ тутыныр пеуэфынутэкъым. Ауэ инджылыз тутыным и ныкъуэр тхьэмпэ цIынэу къашат. Ар ямыщэхуу щылът, кIуэ пэтми фыуэ. ИкIи ар пеуэфынутэкъым адыгэ тутын пудым. Ар зэрымыкIуэдын Iэмал къигупсысыну Мэзкуу къэкIуащ Спилман Джеймс. Абы къыгурыIуащ адыгэ тутыныр щыIэу инджылыз тутыныр цIынэу зэрамыщэхунур. Инджылыз тутыныр ящэн щхьэкIэ ар узэрефэным хуэдэу хьэзыр щIын хуейт. Американ тхыдэтх Прайс Д. етх:

Петр I мурад ищIащ тутын зэрагъэгъур инджылызхэм деж къыщищIэу адыгэ тутыныр игъэгъуну. 1705 гъэм мэлыжьыхь мазэм абы унафэ ищIащ адыгэ тутыныр Украинэм къыщагъэкIыну икIи къэралым фIэкIа зыми тутын Урысейм щищэну хуимыту. Къэралым хуит имыщIауэ тутын зыщэхэм я мылъкур трахти, Азов яхут. Бзэгу зыхьхэм Iыхьэ плIанэр иратт. ЗыщIэу бзэгу зымыхьахэм я мылъкум и ныкъуэр трахт. Инджылыз тутыныщIэхэр хуабжьу игъэгузэващ Урысейм езым тутын щагъэгъуну зэрыхуежьам икIи абы IэщIагъэлIхэр я Iэмэпсымэхэр яIыгъыу зэрыкIуам. 1705 гъэм мэлыжьыхьым и 23-м пэщтыхь Анна деж тутыныщIэ 66-м дэфтэр ирагъэхьащ. Пащтыхьым ар Парламентым Iэригъэхьащ икIи абы накъыгъэм и 10 унафэ къищтащ: «Ар ди сатум хуабжьу зэран хуэхъунущ икIи псори адыгэ тутыным ефэу ищIынущ. Абы Урысеймрэ Балтикэмрэ сату щыдиIэр икъутэнущ. Адыгэ тутыным налог хуэфэщэн телъхьэн хуейщ». АбыкIэ и гур мызагъэу, сатумкIэ инджылыз консулыр накъыгъэм и 3I-м пащтыхь Анна зыхуигъэзащ Урысейм ягъэкIуа тутынгъэгъу IэщIэгъэлIхэмрэ ирагъэхьа Iэмэпсымэхэмрэ теухуауэ: «Абы кIуа цIыхухэмрэ здахьа Iэмэпсымэхэмрэ Урыс пащтыхьым инджылыз тутыным и закъуэкъым къызэригъэсэбэпынур. Абы и мурадщ адыгэхэм деж къраш тутынми елэжьыну». Пащтыхь Анна унафэ къищтащ Мэзкуу кIуа инджылыз тутын IэщIагъэлIхэр икIэщIыпIэкIэ Урысейм къикIыжыну икIи дяпэкIэ «Мэзкуу тутын зэрагъэгъу щэхухэр зыщIэ IэщIагъэлI ямыгъэкIуэну, Iэмэпсыми ирамыгъэхьыну». 1706 гъэм адыгэ тутыным инджылыз тутыныр IуигъэкIуэтащ. Инджылыз тутыным и уасэр хуабжьу ехуэхащ: 1700 гъэм зы фунтыр кIэпIейкIэ 45 и уасэу щытамэ –

«Урысей тутын сатуущIэхэм куэду адыгэ тутын ящэу хуежьащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, инджылыз IэмалымкIэ гъэгъуа тутынхэри фIыуэ ящэхут, ауэ урысхэм тутын гъэгъукIэ ящIэтэкъым. Урысхэм Iэмэпсымэ яIэтэкъым, тутыным халъхьэн хуейхэр ящIэтэкъым, Iэмалхэм хащIыкIтэкъым. 1704 гъэм инджылызхэм Урысейм ягъэкIуащ тутын гъэгъункIэ хуабжьу хуэIэзэ лIитI – тутыныр зыпызыгъэж Пикок Френсисрэ тутыныр зыгъэгъу Маршалл Питеррэ. Абыхэм яIыгът зыхуей Iэмэпсымэхэмрэ хэлъхьэн хуейхэмрэ. Абыхэм псынщIэу Мэзкуу тутын мануфактурэ къыщызэрагъэпэщащ цIыху 200 щылажьэу – апхуэдэу Урысейм итыр а зырат». №9 ПСЫНЭ

57


Тхыдэ

1706 гъэм ар кIэпIейкIи 9-м нэс ехуэхащ. Адыгэ тутыныр куэдкIэ нэхъ пудт: зы фунтыр кIэпIейкIэ 1,3-рэ и уасэу арат. Урысейм щащI адыгэ тутыныр ямыщэхуну Инджылызым игъэува налогышхуэм щхьэкIэ ар Европэм иджыри куэдрэ щащэфакъым. Ауэ Америкэм революцэ къыщыхъуу ар щхьэхуит хъуа нэужь, Вирджиние штатым тутын кърашын щагъэтри адыгэ тутыныр Европэми щащэу хъуащ. Ещанэ Iыхьэ Ахъшэ папщIэ Сыбыр щыхъуу адыгэ тутыным китай тутыныр зэрыригъэкIуэтар XVIII-нэ лIэщIыгъуэм и кум адыгэ тутыныр Сыбыр яшэн щIадзащ. Урыс тхыдэтх Костомаров Н. И. зэритхымкIэ, пащтыхь Елизавета и зэманым адыгэ тутыныр Украинэ ирашурэ «Урысеймрэ Сыбырымрэ яшэну хуит ящIащ налог трамылъхьэу». 1748 гъэм дэ ар къыщыдгъуэтащ Иркутск яша сату хьэпшыпхэм яхэту. Иркутск къэрал архивым щIэлъ тхылъым зэритымкIэ, 348 сату хьэпшып зэмылIэужьыгъуэм «адыгэ тутын» яхэтщ. Американ тхыдэтх Сиарс Р. етх: «Ленэпсым телъ мылыр зэрыткIуу сатуущIхэм Иркутск кърашалIэт сату хьэпшыпхэр, абыхэм яхэту «адыгэ тутын дыджыр». Адыгэ тутыныр Сыбыр щашэм, ар пеуэн хуей хъуащ китай тутыным. Абы «китай тутын хъурейкIэ» еджэт. Петр I урысхэр тутын ефэну хуит ищIа нэужь, Сыбыр китай тутын яшэу хуежьащ. Ар сатуушхуэ щызекIуэ бухъар гъуэгумкIэ яшэт. Китай тутыныр адыгэ тутыным ещхьтэкъым, абы зэрефэр нэгъуэщI Iэмалт. Тутынафэр псы еIубти, ар жьэдэту китай тутыным тIэу-щэ екъурт, жьыр къыжьэдримыгъэхужу. Абы щхьэр игъэуназэт, тутынафэр гъуэлъти, сыхьэт ныкъуэкIэ щылът. Адыгэ тутыныр Сыбыр яшэн щыщIадза зэманымрэ бухъар сату гъуэгур къамыгъэсэбэпыж щыхъуамрэ зэтехуащ.

58

ПСЫНЭ №9

Урыс тхыдэтх Шаповалов А. В. зэритхымкIэ, китай тутыныр псынщIэу «адыгэ тутын гуащIэм иригъэкIуэтащ». Лэхьжылэ (Польшэ) тхыдэтх Трусевич Х. зэритхыжымкIэ, китай тутын хъурейм нэхърэ адыгэ тутыныр нэхъ гуащIэт, абы Сыбыр щыпсэухэр нэхъ псынщIэу чэф ищIт. Нью-Йорк икIыу Париж щIы защIэкIэ къэзыкIухьа американ къэхутакIуэ Уиндт Гарри тутын щабэт зэфэр. Ар ешауэ якут гуэрым иригъэблэгъат. Уиндт етхыж: “I declined our host’s offer of a pipe of Circassian tobacco, which would probably have finished me off completely” («Си якут бысымым адыгэ тутын лулэ къыщызитым къеIысхакъым, абы сыкъриудыпэнкIэ сышынэри...»). Адыгэ тутыным и гуащIагъымрэ и дыджагъымрэ я гугъу ещI америк��н Сыбыр къэхутакIуэ цIэрыIуэ Кеннан Дж. А: «Адыгэ тутын лулэм ди гъусэ чукчэр нэжэгужэ къищIыжри, абы ди хьэпшыпхэр къыддызэщIикъуащ», – щетх абы и гукъэкIыжхэм. ЛулэкIэ нэмыщI адыгэ тутыныр тхылъымпIэм кIуэцIышыхьауи ирафт. Кеннан Дж. етхыж: “Homemade cigarettes of acrid Circassian tobacco rolled in bits of old newspaper” («Сыбыр тутнакъэщым исхэр газетыжь кIапэм кIуэцIышыхьа адыгэ тутын дыджым ефэт»). ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, адыгэ тутыным ихъуэжащ Сыбыр щызэрахьэ тутын Iэмэпсымэхэри. Лулэм и тутын илъхьэпIэр нэхъ ин хъуащ. Иджы лулэм тутын нэхъыбэ ихуэрт. Китай тутын хъурейр псынщIэу жьэдашэт, абы и Iугъуэр псыкIэ щIэгъэпщын хуейт. Адыгэ тутыныр хуэмурэ жьэдашэт, абы и Iугъуэр жьэдэпшэ хъурт псы къыумыгъэсэбэпу. Сурэтым къыщыгъэлъэгъуащ Сыбыр лулэм зэрызихъуэжар: китай тутын ефэкIэм (№1-4) къытекIыу адыгэ тутын ефэкIэм (№5-8) техьэху. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ, адыгэ тутынми зихъуэжащ. Япэм ар тхьэмпэу фIэкIа ящэтэкъым. Иджы адыгэ тутыныр, китай тутын хъурейм ещхьу, ящэу хуежьащ икIи абы «адыгэ тутын хъурей» цIэр игъуэтащ: Circassian ball (инджылызыбзэкIэ), черкесский шар (урысыбзэкIэ). Адыгэ тутыныр Сыбырым апхуэдизкIэ къыщагъэсэбэпти, ар ахъшэ пэлъыт хъуащ. “We provided ourselves аlso with six or eight puds of Circassian leaf tobacco to be used instead of money” («Ахъшэ папщIэу адыгэ тутын тхьэмпэ путих-блы къыздэтщтащ»), – итхт Кеннан Дж. Адыгэ тутынрэ аркъэрэ умыIыгъыу Сыбыр укIуэ хъунутэкъым. Американ къэхутакIуэ Уиндт Гарри чукчэ къулей сатуущI Коунянгэ деж щыхьэщIат. Коунянгэ американхэр игъашхэри, зыхуей хьэпшып куэди яритащ икIи ахъшэ къаIрихакъым. «Ар насыпт, – етхыж Уиндт. – Ди экспедицием и мылъкур псори зэрыхъур: ди хьэхэмрэ Iэжьэхэмрэ, адыгэ тутын фунт 14-рэ аркъэ шэтвэррэт». Бэзэр къызэзыгъэпэщхэр япэ щIыкIэ адыгэ тутыным и уасэмкIэ зэгурыIуэрти, абыкIэ сату ящIэт. Урыс къэхутакIуэ цIэрыIуэ Матюшкин Федор 1821 гъэм


Тхыдэ

итхыжащ апхуэдэ бэзэр къызэрагъэпэщу зэрыщыта щIыкIэр. «Бэзэр хъумэу чукчэ зауэлI 100-150-рэ зэхуэсащ. Бэзэрыр къыщызэIуахым ягъэуващ адыгэ тутын путитIыр бажафэ 16 е дзыдзафэ 20 и уасэу. Апхуэдэу адрей хьэпшыпхэмкIи зэгурыIуащ. Абы урыс сатуущIхэм къаритт фейдэ процент 250. Псори зэхэту урыс сатуущIхэм сом мин 120 и уасэ адыгэ тутын иращащ чукчэхэм. ФIэщ хъугъуейщ ар, ауэ а Сыбыр бэзэр къызэрыгуэкIым зы тхьэмахуэм и кIуэцIкIэ хьэпшыпу ящащ Таллин дэт сату унэшхуэм тхьэмахуэ ныкъуэм ящам хуэдиз!» Сыбыр лъэпкъхэм деж псори пуду къыщахъуэжт Урысеймрэ Америкэмрэ къикIа сатуущIхэм. “The indigent Jakut exchanges his most valuable furs and skins for a few ounces of the “Circassian weed” («Якут тхьэмыщкIэм и фэ нэхъ лъапIэ дыдэхэр къепхъуэжыфынут адыгэ удз грамм тIэкIукIэ»), – етх американ щIэныгъэлI Биллингс Е. Р. Адыгэ тутыныр и хьэлъагъымкIэ зэращэм нэмыщI тхьэмпэ зырызури ящэрт. АбыкIэ аргъей къахъуэжурэ Бытырбыху ирагъашэрт. Американ щIэныгъэлI Далл У. зэритхымкIэ: “The largest, weighting sixty pounds, can be bought for a single leaf of Circassian tobacco” («Фунт 60 зи хьэлъагъ аргъей нэхъ ин дыдэр за адыгэ тутын тхьэмпэкIэ яхъуэж»). Ауэ гъэщIэгъуэнщ, корякхэмрэ чукчэхэмрэ я хабзэт щыхь псэу ямыщэу: «Абыхэм щыхь лIаищэ тутын фунтищэкIэ къуащэфынут. Ауэ тутын фунт щитхукIи абыхэм зы псэущхьэ псо къуащэнутэкъым», – етх Кеннан Дж. Нэмыцэ щIэныгъэлI Гартвиг зэритхымкIэ, адыгэ тутыныр ахъшэ папщIэу къагъэсэбэпт сыбыр чукчэхэмрэ аляскэ эскимосхэмрэ сату щызэдащIэкIэ. ЕплIанэ Iыхьэ Америкэ индеецхэм деж адыгэ тутыныр ахъшэ папщIэ зэрыхъуар Аляскэр Урысейм щыщу щыщыта зэманым сату псори щащIэр Росс быдапIэрат. Росс быдапIэм 1812 гъэм щегъэжьауэ урыс унагъуэ 25 дэсащ. Абы тхылъ гъэщIэгъуэн дыщрихьэлIащ: тыкуэн щIыхуэ тхылъ. Абы итщ урыс IэщIагъэлI Пермитин Василий и щIыхуэр. Пермитин и улахуэр илъэсым сом 350-рэт. Ар илъэсиблкIэ лажьэмэ, Урысейм кIуэжыну хуитт, щIыхуэ темылъмэ. Ауэ абы и улахуэмкIэ унагъуэр пхуэгъэшхэнутэкъыми, щIыхуэ къимыщтэу хъутэкъым. Ар Росс быдапIэм илъэс 20-кIэ къыдэнащ и унагъуэр и гъусэу. Илъэс тIощIкIэ абы Росс дэт тыкуэным илъэситI улахуэ и инагъ щIыхуэу къыщищтащ. ЩIыхуэ тхылъым зэритымкIэ, Пермитин Василий щIыхуэу къищта ерыскъыхэм яхэтщ адыгэ тутын фунт 22 (абы нэмыщI, хьэжыгъэ пут 42, зы лы пут, шыгъу пут I4, фошыгъу пут 27, н.). Аляска ахъшэ папщIэу фоч гынымрэ адыгэ тутынымрэ

щызекIуэт. Адыгэ тутыныр Аляскэ зышэр урысхэрат. Ар куэду ящэхут. «Адыгэ тутыныр урысхэм деж фIэкIа щыбгъуэткъым. Ар хуабжьу гуащIэщ икIи псом нэхърэ нэхъ ящэху», – етх американ щIэныгъэлI Далл Уильям. Урыс быдапIэхэм адыгэ тутын «валютэр» щахъуэжт. Индеецхэм деж кIуэ сатуущIхэр япэ щIыкIэ урыс быдапIэхэм кIуэти абы адыгэ тутын къыщащэхут. ИтIанэ абыкIэ индеецхэм фэ, лы, бдзэжей кърахъуэжт. Къызэрахъуэж адыгэ тутыныр лIэужьыгъуитI хъут: тутын папыхърэ тутын хъурейрэ. Папыхъыр – лулитху хуэдиз зрикъун тутын тхьэмпэ гъэгъуа Iэрамэщ. Тутын хъурейр зэ ефэгъуэт. Зы папыхъыр тутын хъуреитхум пэувт. «Адыгэ тутын хъурей е гын зэ гъэуэгъуэ – аращ сату зэращIэр. Сыт хуэдэ хьэпшыпри абыхэмкIэ къэпщэхуфынущ», – итхт Далл Уильям. Абы и тхылъым къыщехь коюкун лъэпкъым я деж къыщекIуэкIыу щыта уасэхэр: Адыгэ тутын Гын гъэуэгъуэу хъурейуэ Псы бланэм и кIапэ

5

Щыхь бгъэлэгубэ гъэгъуа

6-9

Щыхь бзэгу

4-5

Бабыщ

5

Къаз

7

Урысейм и унафэкIэ адыгэ тутын фунтыр Аляскэ цент 30 щиуасэт икIи Аляскэ яшэ зы адыгэ тутын фунт къэс Урысейм норкэ фищ кърашын хуейт. Ауэ индеецхэм тутыныр нэхъ лъапIэу иратт. Зы адыгэ тутын фунтыр дзыдзэ фих е норкэ фэ пщыкIуткIэ индеецхэм ира-

№9 ПСЫНЭ

59


Тхыдэ

хъуэжт. Далл Уильям етх: «…Hence, while the Company’s price of a pound of Circassian tobacco was thirty cents, and the bidarshic was expected to balance his account with the Uprovalisha of his district by returning , say, three mink for the tobacco; yet the native received nothing like a pound for three mink skins. The tobacco comes done up in small bundles called papooshki. There maу be from two to six of these in a pound; yet for each one, large or small, the native must give a marten skin or two mink skins» («Урысейм адыгэ тутын фунтыр цент 30 и уасэу кърашри, абы пэкIуэу норкэ фищ яшэж. Ауэ урыс сатуущIхэм ар нэхъ лъапIэу индеецхэм иращэж. Тутыныр «папыхъкIэ» еджэу тхьэмпэ шыхьа цIыкIуурэ къашэ. Зы фунтым папыхъ 2-6 къикIыфынущ. Ауэ и инагъым емылъытауэ индеецым зы папыхъ къэс зы дзыдзэм е норкитым я фэ

Етхуанэ Iыхьэ Америкэм щащэу щыта адыгэ тутыныр Америкэ Штат Зэгуэтхэм нэгъуэщI «адыгэ тутын» лIэужьыгъуэ къыщыщIагъэкIыу щытащ. ЛIэщIыгъуитI-щы ипэкIэ узэIэбэкIыжмэ, адыгэ цIыхубзхэм я дахагъым теухуауэ Европэмрэ Америкэмрэ хъыбар куэд къыщекIуэкIт. Сурэтхэм ит, романхэм хэт адыгэ цIыхубзхэр нэхъыбэу тырку сулътIаным и сэрейм щIэст загъафIэу, лулэ дахэкIэ мэ IэфI къызыпих тутын щабэ ефэт. А хъыбархэм тету американ тутыныщI Лориллард къыщIигъэкIыу хуежьащ «адыгэ тутын нэс». Лориллард и адыгэ тутыныр щабэт, мэ IэфI къыпихт. Абы уефэ, бгъэныщкIу икIи уепэм хъурт. А зэманым Европэм тутыныр хущхъуэгъуэу къалъытэрт. Лориллард и адыгэ тутынри

«Псоми ящIэ адыгэ цIыхубзхэм я дахагъэр, псом хуэмыдэу, тырку сулътIанхэм я фызхэм. Ауэ куэдым ящIэкъым - ар къызыхэкIыр ахэр адыгэ тутын зэрефэращ. Тутыныр щабэщ икIи дзэхэр ехъумэ, жьэм мэ дахэ къыжьэдрегъэх, Iэпкълъэпъыр узым нэхъ бэшэч хуещI, икIи цIыхур нэхъ зэпIэзэрыт ещI. Абы шхыныр гъэткIугъуафIэ ещI, нэжэгужи уещI, ауэ аркъэрэ шагъырымрэ хуэдэу зэранкъым. Адыгэ тутыныр мэхъу бгъэныщкIуи, уефи, IэпэкIэ бгъэщабэу уепэми». Американ тутыныщI Лориллард, 1812 гъ. ирет...»). А зэманым дуней псом фэ нэхъыбэ къыздрашыр Аляскэт. Псалъэм папщIэ, 1775 гъэм Бытырбыху къашауэ щытащ псы бланэм и фэу 46460, къундузым и фэу 7143. Алеут индеец лъэпкъым щыщу цIыхухъухэри цIыхубзхэри адыгэ тутыным нэхъ ефэт. Алеут лъэпкъ пашэ гуэр адыгэ тутын зэрефэр американ къэхутакIуэ гуэрым илъагъури итхыжащ. Алеут пашэм пхъэ лулэ дахэ иIэт: абы и кIуэцIыр бдзапцIэкIэ къигъэжыкIат, гъуаплъэ церп фIэщIат. Пашэм япэ щIыкIэ лулэм щыхьыц тIэкIу ирилъхьащ, Iугъуэр щыжьдишэкIэ тутын щыкъуейхэр иримылъэфын щхьэкIэ. Адыгэ тутын фIыцIэ щыкъуей зыщыплI лулэм ирилъхьэри хуэмурэ жьэдишащ. Зэ фIэкIа жьэдишакъым – ауэ а зэр хурикъуащ пашэр Iейуэ игъэщтэну икIи и нэпсыр къыщIихуащ, Iугъуэр къыжьэдригъэхужа нэужь. Адыгэ тутыныр хуабжьу гуащIэт икIи узыншагъэм дежкIэ зэрант. Тхыдэтх Биллингс Е. Р. етх: “The effect of the Circassian tobacco on the lungs is extremely bad, and among those tribes who use it many die from asthma and congestion of the lungs. This is principally due to the saltpeter with which it is impregnated” («Адыгэ тутыныр тхьэмбылым дежкIэ хуабжьу зэранщ. Абы ефэ индеец лъэпкъхэм куэд йолIыкI астмэмрэ тхьэмбыл узымрэ. Ар къызыхэкIыр тутыным селитрэ зэрыхалъхьэращ»).

60

ПСЫНЭ ˜9

хущхъуэу жиIэт. 1812 гъэм американ газетхэм адыгэ тутыным и рекламэ къытрадзэрт, абыхэм щыщт «Salem Gazette»: «Псоми ящIэ адыгэ цIыхубзхэм я дахагъэр, псом хуэмыдэу, тырку сулътIанхэм я фызхэм. Ауэ куэдым ящIэкъым – ар къызыхэкIыр ахэр адыгэ тутын зэрефэращ. Тутыныр щабэщ, икIи дзэхэр ехъумэ, жьэм мэ дахэ къыжьэдрегъэх, Iэпкълъэпъыр узым нэхъ бэшэч хуещI, икIи цIыхур нэхъ зэпIэзэрыт ещI. Абы шхыныр гъэткIугъуафIэ ещI, нэжэгужи уещI, ауэ аркъэрэ шагъырымрэ хуэдэу зэранкъым. Адыгэ тутыныр мэхъу бгъэныщкIуи, уефи, IэпэкIэ бгъэщабэу уепэми». Адыгэ тутын ящэм нэмыщI Америкэм къыщыдагъэкI тутынхэм адыгэ цIыхубзхэм я сурэт тращIыхьт, абыкIэ унагъуэ хуабагъэрэ цIыхубз гуакIуагъэрэ къагъэлъагъуэу. Ди зэманым псэу американ тхыдэтх цIыхубз Салем Лори гу лъитащ мыпхуэдэ Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэным. Америкэ тутынхэм тет цIыхубз сурэтхэр зэщхьтэкъым. Адыгэ цIыхубзхэм я сурэтхэр дахэу ящIт, ахэр щыст гуфIэу икIи загъэпсэхуу. Негр цIыхубзхэм я сурэтхэр лажьэу е пщафIэу ящIт. ЛIэщIыгъуитI и пэкIэ Америкэм къыщыдагъэкIащ «тутын куэзыр». Абыхэм язт Гинтер Ален къыдигъэкI «дунейм и т��тынафэхэр» куэзыр коллекцие гупыр. Абы и 33-нэ къыдэкIыгъуэм «адыгэ куэзыр» и цIэт: «Circassian card from Allen Ginter №33 world’s smokers series». Адыгэ куэзырхэм тетт тутын ефэ лIы адыгэ фащэ щыгъыу.


«Налмэсым» щекIуэкIа Мэт Валерэрэ Шыгъушэ Дианэрэ я хьэгъуэлIыгъуэ джэгур.


IэщIагъэ

Псэм фIэIэфI Iуэхум Iэр хуопсынщIэ АБРОКЪУЭ БЭЛЛЭ

IуэрыIуатэр Iум къиIукI бзэращи, ар зэхох, IэпэIэсэр зэрыпсалъэр Iэпэм и бзэрщи, уолъагъури зэхощIэ. ЗэхащIащ ди IуэрыIуатэр дуней псом, абы лъэпкъ фащэу щызэблэкIым япхрыкIри къащхьэщыувэжащ, японым я кимономрэ инджылызым я фракымрэ ящIыгъуу. Гурыхь ящыхъуащи, зигу ирихьым и пкъым хуегъэхъу, и бзыпхъэр трах, и тхыпхъэри… абы бзэ иIэу ямыщIэу щрагъэкIум традэ. Дэр-щэ? Дэ дохъумэ ди фащэр, зэманыр кIуэтэху нэхъ гъунэгъу къытхуэхъуж нэхъей, и щэхухэр къэтхутэрэ и «бзэр» зэдгъащIэу, ди гуфIэгъуэ иритIэту, ауэ абы я щIыIу къохъуж нэхъ лъапIэныгъэ дыдэу ди гъащIэм

62

ПСЫНЭ №9

щыдиIэ хьэгъуэлIыгъуэри–ар къытлъыкъуэкIмэ, псэгъу зэхуэхъуаитIым ящыдотIагъэ. Хъуэхъуу ди бзэм къыпыкIым пидмыдзыхын хуэдиз тхьэлъэIу пкърылъщ езым а бзылъхугъэ фащэм, – насыпырыхь хъуну дызыщыгугъым. Мы тхыгъэр зытедухуар IэпэIэсэщ. И дэрбзэр пэш метр зэбгъузэнатIэ 60 фIэкIа мыхъум абы мастэ-IуданэкIэ дыгъуасэмрэ пщэдеймрэ щызэпедэ, дыщэидэкIэ ирокIуэжри, нэтемыгъахуэ дэнлъэчыр щхьэщегъэтIыcхьэж. Дэрбзэр ХьэцIыкIу Мадинэ щIэныгъэ пщалъэкIэ и Iуэхум бгъэдыхьэми, абы игъэлажьэ пщащихыр щIыгъуу яда адыгэ фащэхэр щIыкIафIэу, уфафэу утыкум къыщофэ, хьэщIэу къытхуэкIуэр ирагъафIэ, музейхэм щофIэрафэ.


IэщIагъэ

IэпэIэсэм иIуатэр пщащэ гурыхуэм и щэхущ Мастэ-Iуданэ зэфIиIуф зэрыхъуу, пасэрейм и пщащэр иригъэтIысылIэрт и нысащIэ фащэр идыжыну. Ар апхуэдизкIэ лэжьыгъэ гугъут, пэщэщэнейти, и дэкIуэгъуэ хъуху ерагъыу хуэгъэхьэзыру арат. Псэуэ иIэр хилъхьэт. – ЛъэпIэнтэкъэ-атIэ ар зыхущитIагъэ Iуэхугъуэр? – ЛъэпIэнт! – Техъушышыхьынтэкъэ унагъуэ жьэгур хъумэным? – Техъушышыхьынт! – Абы и уагъэ-щагъэр щызэрихъэм тхьэлъэIуу къиIущэщар дапхуэдиз? – Абы ущIэмыупщIэ! – АтIэ, езы фащэм сыт къритыжа пщащэм? – ШыIэныгъэ – зэман кIыхькIэ зыпэрыт Iуэхум темызашэу (а щэныр адыгэ пщащэр цIэрыIуэ зыщIам ящыщщ); Iущыгъэ – пасэ дыдэу и Iэпэ джэдыкIэхэмкIэ пэщащэу лэжьэн щIэзыдзам и гупсысэм зэрызиужьым къыхэкIыу; дахагъэ – фащэр щигъэдахэкIэ ирихьэлIэ Iэзагъыракъым ар, атIэ тхьэлъэIурщ, Тхьэм узэрыпищIэрщ, мэгъу къару зыхэплъагъуэ тхыпхъэхэм узэрелэжьырщ ар къызыхэкIыр. Мы дунеижьыр щымыджэмыпцIэм абы и «псэ лъынтхуэм» къыпхилъэфа Iуданэ закъуэр зэрихъэмишыхьурэ, гъуни-нэзи зимыIэ ЩIым хуэдэу хъурейуэ дэнлъэч къыхищIыкIщ аби, ихьри и пыIэ щыгум тригъэтIысхьэжащи, къихъумэу ноби тесщ. Ар и щэхущ пасэрейм и пщащэ гурыхуэм. Псэм фIэфI Iуэхум Iэр хуопсынщIэ Зи гугъу сщIыр ХьэцIыкIу Мадинэщ. СепсэлъылIат, мы тхыгъэр щызгъэхьэзырым. – Адыгэ бзылъхугъэ фащэр и пыIэм къыщыщIэдзауэ фэ вакъэм нэсыху зыду, дэрбзэр унэу е цIыху щхьэхуэу дапщэ щыIэ, фэр нэмыщI? – И пкъыгъуэ щхьэхуэхэр ягъэхьэзыр мыхъумэ, а лэжьыгъэр зэуIуу утыку къэзыщI щыIэу сыщыгъуазэкъым. – Зы цIыхум, и закъуэу елэжьмэ, дапхуэдиз зэманкIэ хуэдыну адыгэ бзылъхугъэ фащэ? – И лэжьыгъэм хуэIэкIуэлъакIуэмэ, нэхъ псынщIэу къехъулIэнкIи хъунщ, ауэ я нэхъ мащIэу илъэситI токIуадэ. – Зэман нэхъыбэ зыхьыр… – Дыщэидэращ, ар фащэм теплъхьэжынри кIыхьлъыхьщ, ауэ гухэхъуэгъуэщ... – Адыгэ фащэм лэжьыгъэу ефхьэлIэм щыщу, уэ нэхъ узыхуэIэрыхуэр-щэ? Нэхъ уфIэфIри?.. – Уагъэ зэрысхъэным, бзыпхъэ хэсхыным нэхъ сыдехьэх, ауэ псори сфIэфIщ, псоми сыхозагъэ. Згъэ-

№9 ПСЫНЭ

63


щIагъуэ пэтми схуэухкъым фащэм и бзыпхъэр гугъуехьышхуэ хэмылъу хэти зэрыхуэбгъэхъуфыр, ар щызытIагъэм и Iэпкълъэпкъри екIу зэрыщIэхъукIыр. – Илъэс дапщэ хъуауэ бдырэ фащэр? – Гъэ епщыкIущанэр йокIуэкI. – И къежьапIэ хъуар фейдэ къызэрыкIын гупсысэ, гур дэзыхьэха Iуэху хьэмэрэ хъумэжын мурад? – Япэ щIыкIэ сыдихьэхащ, итIанэ анэр быным зэрыхущыт гурыщIэр зэхызигъащIэу схъумэжыну сыхуей хъуащ, нобэм къэсхьыжыну, иджы фейдэ къысхухокI абы и дыным. – Сэ фэ зэресплъымкIэ, нобэрей зэманым адыгэ фащэр егъэкIуным удихьэхкъым. – Апхуэдэ лэжьыгъэ гуэрхэри сиIащ, ауэ, пэжыр жысIэнщи, и дахагъыр зэрыщыту тхъумэмэ, нэхъ къызощтэ. – Ди гъащIэм къыхэмыхьэу музейхэм къыщIэнэжынкIэ ушынэркъэ? Сыт ягъэ кIынт абы и бзыпхъэр къэдгъэсэбэпу, еджапIэхэм щеджэ ди сабийхэм ящыттIэгъамэ, я щIыIутелъыр зэщхьу къанэу, пщащэхэм – я бгъэIулъхэр, щIалэ цIыкIухэм – къэпталхэр плъыфэкIэ зэрахъуэкI хъууэ? – Хьэуэ. Сигу зэщыуа си гугъэщ, цейм – къызэрыгуэкI гъуэншэдж, абы – кроссовкэ къыпалъхьэу слъагъуурэ. Ягъэпудыну къысщохъу, кIуэ, къэпталхэр иджыпсту щIалэгъуалэм яфIэфIу, я щыгъыным дахэу ирагъэкIуу зэрызэрахьэм сыщымыгуфIыкIыу схужыIэнукъым. ИтIанэ – музейхэм къыщIэнэжынкIи сышынэркъым, сыту жыпIэмэ хьэгъуэлIыгъуэм и деж куэд щIоупщIэ. Нэхъапэм е фащэм и дыкIэр ягу иримыхьу е къэфакIуэ ансамблхэм къыIаха гуэру къыхуагъэлъагъуэрти, нысащIэхэм ягу бгъэдыхьэртэкъым. Иджы щIэупщIэ нэхъ иIэщ. – Химие щIэныгъэм удихьэхауэ, кандидат лэжьыгъэ хуэптхауэ, ар IэщIыб уэзыгъэщIыфа фащэм сыт щикъару уи псэм, хэти сэбэп къыпхуэхъуа абы уи гъащIэр пищIэну? – Сэ си дежкIэ си IэщIагъэр – си нэплъэгъуэщ, си псы Iубыгъуэщ, езгъэлейуэ къафIэщIынуи сыхуейкъым цIыхум. Адыгэ фащэр си пкъым ислъхьэн

64

ПСЫНЭ №9

щхьэкIэ, иджыри университетым сыщеджэу, къэфакIуэм сыхыхьауэ щытащ. ФIыщIэ яхуэсщIу зи цIэ къисIуэну сызыхуейхэм ящыщщ уагъэ щIынымкIэ ямылейуэ щхьэпэ къысхуэхъуа КIыщ Хьэзрэталий. Абы и лэжьапIэ пэшым сыкIуэурэ сигъасэт. Фащэ дыным яужь сызэрихьэрэ си лэжьыгъэр илъытэну си хъуэпсапIэу къокIуэкI дыщэкI Мэстафэ Славэ. – КъохъулIакъэ-тIэ? – КъызэхъулIащ, къысщытхъуащ. – Дыщэидэм хэт ухуигъэса? – Аспирантурэм сыщыщIэсым, абы «ФОП» жиIэу къыщызэIуаха факультетым егъэджакIуэу щылажьэт дыщэкI Iэзэхэу Шэт Джульеттэрэ Дагировэ Маринеттэрэ. Ди къэралым зы еджапIэ закъуэ иIэу арат дыщэидэм щыхурагъаджэуи, Торжок къалэм ар къыщаухри а тIум къагъэзэжат, абыхэм сагъэсащ. Япэ дыдэу дэрбзэр Iуэхум сытезыгъэгушхуа си шыпхъу нэхъыжь Ленэ Тхьэм кърита и IэщIагъэщ ар, нобэми сщIыгъущ, къыздолажьэ. Абы нэхъ хуагъэфащэт а IэщIагъэр ди унагъуэми, сэр нэхърэ. Щхьэхуэу и гугъу сщIыну сыхуейщ Накуэ Феликс. ЩIэныгъэкIэ фащэм и тхыдэм сыпхрыплъу, абы и щэхухэр къэсхутэу, тхыпхъэхэм «бзэ» яIэу къызэзыгъэщIар аращ. Иджыблагъэ дунейм къытехьащ «Тхыпхъэ» зыфIища абы и тхылъри, дымыщIа куэд къэзыгъэнэхуэну лэжьыгъэм сыщогуфIыкI. – Адыгэ фащэм ехьэлIауэ нэхъ хьэлэмэт пщыхъуар сыт хуэдэ тхыпхъэ? – Бзылъхугъэм и Iэщхьэтхьэмпэм тедаращ: анэ – ар къокI, зэпыпплъыхьмэ, анэм ехьэлIа Iуэхугъуэ псори иболъагъуэ. Ар дыдэм пасэм къащIэныжа бзылъхугъэ сыныжьхэми тету урохьэлIэ. – Ар анэIэр зыхъумэ тхыпхъэуи къыщIокI! Фащэм и пкъыгъуэхэм ящыщу нэхъ лъапIэ дыдэр арауэ пIэрэ? – ПыIэм нэтемыгъахуэу щхьэщыс бзууIухэри, дэнлъэчри, бостеикIэм и къуапэм теда щимэ щIыхьри, нэгъуэщI тхыпхъэ куэдми мыхьэнэ куу яIэщ. – АтIэ, арат уи гъэлъагъуэныгъэ иджыблагъэ Налщыч и лъэпкъ музейм щекIуэкIам «Жыг-Гуащэ и псысэ» щIыфIэпщар? Псысэм зэриIуатэмкIэ, дунейм и щэхур пкърылъщ зи щхьэкIэр уэгум хыхьэу, зи


IэщIагъэ

лъабжьэр щIым и курыхым нэс Жыг-Гуащэ… – Аращ. – Адыгэм и цейр дуней псом щызэлъащIэса фащихым ящыщ хъуауэ жиIэу зэхэсхащ Мэстафэ Славэ. Абы и щэхур сыт? – Зауэ IэнатIэ уIутмэ, шы утесмэ, псынщIэу зыбгъэзэнумэ, цейм нэхъ тыншрэ нэхъ дахэрэ цIыху тIысу къыхуэгупсысынтэкъым. – Уи хъуапсапIэр сыт? – ХъуапсапIэ дахэ сиIэщ. Сэ си лэжьапIэ пэшым хэту, абы щекIуэкI лэжьыгъэр ялъагъуу гъэсэн цIыкIухэр пщIэншэу езгъэджэну сыхуейт, дэ тщIэр абыхэм адэкIэ гъащIэм хахьэу, ди IэщIагъэр мыкIуэдыжу. ЩахущIыхьэм – къекIуалIэу. Фащэм тет тхыпхъэхэм ди щIэныгъэлIхэр нэхъ куууэ елэжьмэ, абы и пщIэр нэхъри зэрыхэхъуэнуми шэч къытесхьэркъыми, ари си хъуапсапIэщ. Нанэ и фащэр Щабэу пэщащэт… Щимэ дыщафэм ИщIт лъабэдий. Дарий Iэщхьэхур Жьыхуу хуэрахуэт, Iущащэ хуэдэ КIапэху бжьамийр. Нанэ и фащэм Гуащэу зигъазэт… Сыхуэмыгъасэм – Гусэт Iэдийр. Дадийуэ пщIыпщIу Абы и тхьэмпэ ТещIыхьа тхыпхъэр ТхьэрыкI нэбзийт. Псысэ Iущащэр Iум изгъэщащэу Фащэм и куэщIым КIущэу зисшыхьт… Шэхэх уэрэди ЩыIэу сымыщIэт, Бжьамий кIапэхур, Хурхэр си пщIыхьт. …Iу бахъэ хъару ПщIыхьыр IуосыкIри, Тхьэшхуэ хуэуджу Зыдызошей. Си пкъыр хуэпабгъэу Фащэм сыпсэуми, СылъэмыIэсу сыхудоплъей! «Нанэ и фащэ» усэр зейр Аброкъуэ Бэллэщ.

№9 ПСЫНЭ

65


ǼȥȜȣ,țȥȝțȡ,ȥȔȥȌȥȌȣ,țȥȝțȚȝȤȥȉȏȈȡ,ȥȡ

(8662) 71-01-01; www.ranalchuk.ru


ЖылитI хэкум къыхуэзыхъумэфа

Зытхыжар Ало Тимуррэ Табыщ Муратрэщ Сурэтхэр зыщIар Къэрмокъуэ Аслъэнщ

Пщыкъан и хъыбар зэхахри къыкIэлъыкIуауэ арат ахэр, мыр здэтшэнщи деплъынщ, жаIэри. – Фынеблагъэ! – яжриIащ. – Дынеблагъэнукъым, зыщIыпIэ утшэну дыкъэкIуауэ аращ. – Ар тэмэмщ, ауэ си закъуэкъым, гъусэ сиIэщ, – жиIащ Пщыкъан. – Уи гъусэри къыздэщтэ, – жаIэри къыщIагъуащ Джылахъстэней къикIа шу гупым. «Дэнэ сыздэфшэр?» жиIэу щIэмыупщIэу, Пщыкъаныр дэкIащ. Здашэнуми нэсащ. «Уей, мы шы гъэшха гупыр къытхуэмыдыгъуу укъыздэтщтауэ арам», – жаIэри къыжраIащ. И шы пэхужьым къепсыхщ, псым хэпкIэри зэпрысыкIащ. Абы щыгъуэ унэхэр бгъэныщхьэт. Бгъэныр зэлъыIуитхъури шыр щагъашхэ бом щIыхьащ. Шэщыбжэр Iуихри шыхэр къиутIыпщащ, зыш фIэкI къэмынэу. Бжэ IухамкIэ шыхэр щIэпхъуэри зэрызехьэу къажыхь хъуащ. «Мыбы зыгуэр къэкIуащ!»- жаIэри куэбжэм и щIыбкIэ щыIэм хъыбар кърагъащIэри, куэбжэр Iуахри ахэри къыдыхьащ. Абдежым мо шы епхауэ щытар джэгухэурэ къызэрыдэхащ. Пщыкъан шы къигъэнам и пщэм зыкъришэкIри, шыпщэ щIагъым

68

ПСЫНЭ №9


IуэрыIуатэ – дыщэ пхъуантэ

щIэлъу къапхыкIащ къалмыкъхэм. Мыгувэу шыр къигъэувыIэщ, къэшэсри къежьэжащ. Къежьэжри и гъусэхэм къащыхуэзэжынум деж щаIущIэжри КъэбэрдеймкIэ къаунэтIыжащ. АрщхьэкIэ къалмыкъхэр гупышхуэ зэрыгъэхъури къакIэлъыпхъэрахэщ. Iуэхур Iей къыщыхъум, «Тэрч деж дыщызыхуэзэжынщ!» – жиIэри и гъусэхэм лъэныкъуэ зрагъэзыху Пщыкъан и Iэщхьэлъащхьэр дрихьейщ, сэшхуэр кърихри, япэщIэуващ пхъэрхэм. Пщыкъан и уэрэдым мы псалъэхэр хэтщ: Мы дымыцIыху гущэхэр къыдоджэ, Къыдэджа гупым ныжэбэ жэщым дращауэщIэщ, Мы дымыцIыхухэм дымыцIыху щIыпIэм гущэ дынашэ, Дыздаша щIыпIэми нэгъуей шыхъуэжьхэр къедгъэзи, Къэдгъэзэжати, нэгъуей пхъэражэу къэсащ. Щымыхъужыххэми Щоджэн шу закъуэм зегъэщIэращIэри мэзауэ, Ар щымыхъужыххэми Щоджэн шу закъуэми зыкъуедзэ, ЗакъыфIигъэпщкIурэ и гъусэхэм къакIэлъыкIуэжщ. Мы хьэныбэщидзэу шы пцIэгъуэплъ ныбабгъуэр Тэрчыжь мэхъаджэм ткIэщIехыр, ТIасхъэр щIэзыхыр шынэхъыщIэм и псалъэщ, Си щхьэр зи жагъуэм сизыжагъуэным хьэныбэщидзэм гущэ щIытаджэ, Уэ си наджэ-къаджэм си пшахъуэ ныджэм ноубэ, Сызыубыным махуэ и хьэдэ ирих, Уэ нэгъуей дзэпщ пашэ соукIыр… Ахэр лъэныкъуэ езащ иджы щыжиIэм, езы Пщыкъанри, и шы пэхужьым елъэдэкъауэри, Тэрч деж къэмысу къалъэщIыхьэжащ. Арати, шыхэр Тэрч кърахущ, ящэщ, ахъшэр зэхуаугуэшыжри, гупыр зэбгырыкIыжащ. А лъэхъэнэм кушмэзыкъуейхэр шыгъушэ кIуауэ чырэ гу зытIощIырыпщI хъун къыдрашеижт, шыгъу къашэу. Къурей губгъуэмкIэ къыкIуэцIрыкIыж кушмэзыкъуейхэр ярихьэлIат мо зекIуэ къикIыжхэм, икIи Пщыкъанри Кушмэзокъуэри, дауикI, къацIыхуахэт. Мохэр Тэрч зэпрыкIыжа къудейуэ, къалмыкъыдзэр, Кушмэзыкъуейм я шыгъушэхэм загъэпсэхуну къызэтеувыIауэ щытхэу, къакIэлъысхэри къаухъуреихьахэщ. «Мыпхуэдэхэр флъэгъуа?» – жаIэурэ къытрагъэчыныхьахэщ. Къалмыкъхэм къатеуахэр зэрыадыгэр къащIакIэт, сыту жыпIэмэ Пщыкъан гъунэгъу дыдэу сэшхуэкIэ яхэлъэщыхьат. Абы ищIыIужым зыкIэлъыпхъэрахэм я лъэужьыр зыдэкIуэр КъэбэрдеймкIэт, икIи

абыхэм дежкIэ наIуэт мо бэлыхьу япэ имыща шууей гупыр мы шыгъушэхэм ямылъагъуу блэкIыну Iэмал зэримыIар. Къыхузэгуэп гуэри яхэту къыщIэкIынт шыгъушэхэми, Пщыкъаныр яIуэтащ, ауэ щыхъукIи Кушмэзокъуэр зекIуэлIхэм зэрахэтар ябзыщIащ, и цIэр хэIущIыIу ящIмэ, къуажэм димыгъэсынкIэ шынэхэри. Iуэхур сабырыжыху зэман дагъэкIри къалмыкъхэм къытрагъэзэжащ. Пщыкъан и псэупIэр къащIэри, унэр шу гупышхуэм къиувыхьащ. Зы гупыр куэбжэм деж къэуври, «Пщыкъан!»- жаIэри къэджащ. Пщыкъан и анэшхуэр щхьэгъубжэм къыдэплъри: – Алыхь, куэбжэм деж шу гуп щызэхэтым; фIы ягу имылъ! – жиIащ. Абы щыгъуэ унэхэм шыгъуэгубжэкIэ еджэу унэ щIыбагъымкIэ ущIэкI хъууэ бжэ иIэт. – ШыгъуэгубжэмкIэ щIэкI, армыхъуамэ уаукIынущ, – къыжриIащ и анэшхуэм Пщыкъан. – Уей, шыгъуэгубжэмкIэ сыщIэмыкIын! – жиIэри, и шхуэр къищтэри и бгым щIипхэщ, и сэшхуэр зыпщIэхилъхьэщ, и фочыр къищтэри къыщIэкIащ. Пщыкъан куэбжэмкIэ къыщыт шу гупым яхэуэщ, зэкIэщIихури, къафIыдэкIащ. Абы иужь илъэсиблкIэ ЩоджэнцIыкIу Пщыкъан абрэджу къикIухьащ, жэщкIэ къекIуэлIэжрэ и унагъуэ къахыхьэу, махуэкIэ гъэпщкIуауэ зэхэзекIуэу. ЗэраIуэтэжымкIэ, а зэманым зауэм хэт Хьэжрэтым ядэIэпыкъуу щытащ Пщыкъан, ауэ, дауэ щымытами, унэмкIэ щIэх-щIэхыурэ къыкъуэкIыжырт ар. И зы къэкIуэжыгъуэ гуэрым пщы Къэсейхэ я къуэм IущIат Пщыкъан. Абы щыгъуэ Къэсейхэ я щIалэщIэ Урысейм щIэныгъэ щызригъэгъуэтри къэкIуэжат. ЩIэныгъэ зригъэгъуэта щхьэкIэ, Къэбэрдейм пщIэ щызыхуригъэщIын папщIэ, и ныбжьэгъу пщы-уэркъ щIалэгъуалэм я пащхьэ и лIыгъэ щимыгъэлъагъуэу хъунутэкъым. Зы шы гуартэ къихуфын хуейт. Дыгъуэш-дыгъуэлIхэм «Гумкъалэ бэзэрым докIуэри шы къыщыдодыгъури дощэ!» – жаIэу зэхихащ Къэсейхэ я щIалэщIэм. Зэи апхуэдэ Iуэху хэмыта, «хьэрисфэрисхэр» зымыщIэ щIалэр Гумкъалэ бэзэрым кIуащ. АрщхьэкIэ хыхьэкIэ-хэкIыкIэ зымыщIэм сыт ищIэфынт?! Къэсейхэ я щIалэм и пэр къыпылэлу тету, бэзэрым и кIэм Пщыкъан къытехьащ. Зэрыадыгэр къищIэри, Пщыкъан щIалэм бгъэдыхьащ. ЩIытет щхьэусыгъуэр къыщищIэм, Пщыкъан щIалэр зыщыщкIэ щIэупщIащ. И цIэр къыщриIуэм: – ХьитIым я кум къыдэкIа, адыгэ напэр тепхыу

№9 ПСЫНЭ

69


IуэрыIуатэ – дыщэ пхъуантэ

мы бэзэрым зыбгъэшу щхьэ утет? – жиIэри къехъурджэуащ щIалэм. – НакIуэ уи фэтэрыр сыгъэлъагъу», – жиIэри мо Iэнкун хъуа щIалэр и хэщIапIэм къишэжащ. – Иджы, ныжэбэ япэ сыкъыщыджэм укъыщIэмыкIмэ, уи щхьэр пызупщIынущ, – жиIэри Пщыкъан къыIукIыжащ. Къэсей и къуэм зыгуэркIэ сыIурихмэ, жиIэри, лIыжь-фызыжь фэтэр къыздыIыриххэм елъэIуащ: – А шу нетIэ мыбдеж къыIухьам ныжэбэ къытригъэзэжынущи, зыгуэркIэ сыщхьэукъуэ хъумэ, Iэмал имыIэу сыкъэвгъэуш. Езыми и шым уанэ тримыхыу бом щIишэри ирипхащ. АпщIондэху Пщыкъаным шы гуартэ цIыкIу къихури Гумкъалэ и гупэкIэ къыщыт мэз гъуейм хиубыдащ. Къэсейхэ я къуэр зыщIэс фэтэрым игъэзэжри, Пщыкъан щIалэр къыдишащ. Мэз гъуейм къыхишэри шыхэр къритащ. – Еуэ, кIуэ иджы Наурызхэ, апхуэдэу иджыри адыгэ напэр тепхыу бэзэрым укъытехьауэ зэхэсхмэ, уи щхьэр пысхынщ, – жиIэри Пщыкъаным къыщIигъужащ. Къэсейхэ я къуэр «Хэтхэ уарей?» жиIэу къыщеупщIым, «Сэ сызейм сыкъагъуэтыжынщ, абы уи Iуэху хэлъкъым», – жиIэри аращ жэуапу къыпихар. Апхуэдэу Пщыкъан Къэсейхэ я къуэм шы гуартэ къритри къиутIыпщыжауэ щытащ. ЩIалэщIэм и адэм игъэщIэгъуащ: – ИгъащIэм мыпхуэдэ Iуэху ухэмытауэ дауэ къэпхуфа мыпхуэдизыш? –Уей, мыр сэмыра зыхузыфIэкIар, ди адэ. Бэзэрым зыри схузыхуэмыгъэхъуауэ сытету, зы лIы цIыкIу къысхуэзэри хуабжьу къызэшхыдэщ, си фэтэрыр зригъэцIыхури, абы пэмыжыжьэу кърихулIэщ шыхэри къызитащ. И адэр аргуэру къыщIэупщIащ щIалэм: – Хэтхэ ей ар? – СыщIэупщIати, къызжиIакъым, сэ сызейм сыкъигъуэтыжынщ къысхуеймэ, жиIэри аращ жэуапу къыпысхар, – жиIащ и къуэм. И адэр аргуэру къеупщIащ и шыфэлIыфэкIэ, дапхуэдэу щытами и къуэм къыхуэупса лIыр. Ар щыжриIэм: – Кушмэзыкъуей щыщ ЩоджэнцIыкIу Пщыкъан жыхуаIэращ мы шыхэр къозытар! – жиIэри пщым занщIэу къищIащ Iуэхур зытетыр. ЗыхэщIыкI зыхэлъ щIалэу къыщIэкIащ Къэсей и къуэр. Нэхъ иужькIэ Налщыч тет хъури, Пщыкъан сэбэп къыхуэхъужащ ар. Къалмыкъхэр къакIуэт щIэх-щIэхыурэ, лIыкIуэ къагъа-

70

ПСЫНЭ №9


IуэрыIуатэ – дыщэ пхъуантэ

кIуэурэ къыщIагъэупщIэт «Мыбы шы куэд къытфIихуащ, здэщыIэр къыджевмыIэу хъунукъым», жаIэурэ. «КъекIуалIэмэ, къэвубыди къыдэфт», – жаIэт. Арати, Къэсей и къуэм тхылъымпIэ зэхилъхьащ, Пщыкъан Къумыкъум дыгъуакIуэ щыIэу абы къыщаукIауэ иту. А тхылъыр Къалмыкъ лъэныкъуэмкIэ иригъэхьри, абы иужькIэ шы Iуэхум теухуауэ зыри къыкIэлъыгъуэзэжакъым Пщыкъан. Апхуэдэу щыхъум, Къэсей и къуэр къыщIэупщIащ Пщыкъан, «Къысхуэфшэ!» жиIэри. Зыкъомрэ Пщыкъан и Iыхьлыхэм ар хьэгъэщагъэ гуэру къащыхъуурэ, абы и Iуэху зытетыр ямыщIэу жаIэурэ екIуэкIащ. Сытми, Къэсей и къуэм шынагъуэ зэрыщымыIэжымкIэ щыхьэт тхылъи къаригъэлъэгъуа нэужь, Пщыкъан къекIуэлIэжри Къэсей и къуэм деж Налщыч кIуащ. ЗдэкIуам IэплIэ къыхуищIри гуапэу къыIущIащ. – Иджы, Пщыкъан, тхылъымпIэ пхуэзгъэхьэзыращи, уи унэ хуиту исыж, – жиIэри Къэсей и къуэм къыжриIащ. Абы иужь Пщыкъан унэм хуиту дэсащ. Ауэ абы щхьэкIэ зекIуэ кIуэни къигъэнакъым. Еуэри, Йохъущокъуэмрэ Кушмэзокъуэмрэ, Пщыкъан я гъусэу, къурмэн къахуну кIуэхэрт. ЗэгурыIуэри, Абыкъухьэблэ деж щызэхуэсахэт. Ауэ Абыкъу и къуэм идакъым: – Уей, мы лIы цыкъырэ цIыкIур здэзмышэну, мыр шым къеджэрэзэхрэ къанэмэ, лъэужь утIэсхъ тхуэхъунущ.

зыдыгъуар, уей, икIи къывимытыжыну, – жиIащ Кушмэзокъуэм. Абыкъухьэблэпщыр къэпсалъэри: – Уей, дишхэр абы ихуамэ, а лIы цыкъырэ цIыкIум къызитыжынкIэ сэ семыупщIыну, – жиIэри къыпидзыжащ. – Дауэ иджы шууэ дыкъыдэкIауэ лъэсу дгъэзэжу дыдыхьэжын? Фи шым фытетIысхьи уанэ телъу шы къытхуэфщэху, – жаIэри Пщыкъан и ныбжьэгъуитIыр кърагъэжьащ. А Iуэхур зэфIагъэкIри гупым шууэ жэщу Абыкъухьэблэ къагъэзэжащ. Гупым къыщагъэзэжынум пэплъэу, Пщыкъан хьэщIэщым щIэст. Мохэр пщIантIэм къыщыдыхьэжым, Пщыкъаныр япежьащ. Абыкъухьэблэпщыр «Уий!» жиIэу Пщыкъан къыщытегуауэм, «Уий, «уитI» хуэфащэ хьэмэ къилъхуа!» жиIэри еIэщ, шым къридзыхри къамэр кърихащ иукIыну. Пщыкъан Iэрыубыд ищIа Абыкъухьэблэпщыр абдежым къэлъэIуащ: – Алыхьым щхьэкIэ сомыукI, къысхуэгъэгъу! – жиIэри. Кушмэзокъуэри къыщелъэIум, Пщыкъан нэхъ щабэ зыкъищIыжащ, ауэ «шы тIэкI ур» жаIэу къыщыдрашейм: – Шыр фыфеижкъым, къэзыхуар сэращи, иджы сысейщ, щхьэщэхуж къызэвмытауи фэстыжынукъым, – жиIэри япидзыжащ. ЗэрыжиIам хуэдэу, шы уасэр щIатщ, къыIахыжри, я зекIуэм пащэжри къурмэнри къахуащ. Пщыкъан къурмэн къихуам щыщу зы гуу къигъанэри адрейхэр игуэшащ – зимыIэхэм яритащ.

Пщыкъан зыкъыхуигъазэри къыщIэнакIэ щIыкIэу: – Уэ, тхьэмадэ, мыбдеж щIэс, сэ къурмэныр къыпхуэсхунщ, – жиIащ Абыкъухьэблэм я пщым. Пщыкъани, зэрыжыпIэщ жиIэ щIыкIэу, зыри къыпидзыжакъым. Абдежым Кушмэзокъуэмрэ Йохъущокъуэмрэ лъэIуащ мыр здэдвгъашэ, димыгъусэмэ, зыри къытхуэхункъым,жаIэри. Абыкъухьэблэпщыр ерыщ екIуати, жиIам яхутекIакъым. Апхуэдэу мо гупыр Пщыкъан яхэмыту ежьащ къурмэныху.

Пщыкъан лIыгъэшхуэм имызакъуэу къаруушхуи бгъэдэлъащ. Еуэри, Пщыкъан и гуум пхъэшыкъу зэрытыр къикъутэщ, къуажэ гупэм къежэх псышхуэм къикIри, Зосхэ я пырхъуэ дурэшым дыхьащ. И анэшхуэм ар къилъагъури: – Алыхь, щIалэ, ди гуур Зосхэ я пырхъуэ зэхуакум дэтым машхэри, – жиIэри Пщыкъан хуиIуэхуащ. Пщыкъан джэдыгур зытридзэщ, къыщIэкIри, гуум и кIэбдз лъакъуэр къиубыдри гъуахъуэу псым зэпхрилъэфыжащ. ЦIыкIу щхь��кIэ апхуэдэу лъэрызехьэт.

ЗекIуэлIхэр жьыIуэу нэсащ здэкIуам. Яшхэр ялъахъэри гъуэлъахэщ. Пщыкъан мо зызыгъэпсэху гупым яхыхьэри, Йохъущокъуэмрэ Кушмэзокъуэмрэ яшхэм емыIусэу, мыдрейхэм яйхэр къызэщIикъуэри бысымым деж къэкIуэжащ. Гупыр къызэщыуа нэужь, ягъэщIэгъуащ Кушмэзокъуэрэ Йохъущокъуэрэ яшхэр къанэу мыдрейхэр зэрыIуахуар. Кушмэзокъуэр дыхьэшхати, и гъусэхэр къеупщIащ: – СлIо, ущIэдыхьэшхыр? – жаIэри. – Уей, а къыздэфшэн фымыдарамэ а шыхэр

Абыкъу и къуэм гужь хуищIащ Пщыкъан. Сыт хуэдэ Iэмалми, и гур тримыгъэзэгъэжу хъунутэкъым, фIырыфIкIэ зэрыхуримыкъужынури ищIэрт, арщхьэкIэ ирищIэнури ищIэртэкъым. Зэгуэрым, Абыкъухьэблэм джэгу щыIэу цIыхуцIэ зиIэр пшынауэ Iэзэ дыдэ игъэджэгухэрт. Iэзэ щхьэкIэ, и нэхэр назэти, и напIэр къиIэтам жылэр щэхуу игъэдыхьэшхыу апхуэдэт. Абыкъу и къуэр пшынауэм хуабжьу игу ирихьти, джэгу гъунэм къекIуэлIамэ, къригъэкI къафэм зэуэ пичти, «ая-я, ая-я» жиIэурэ ежьууэрэ мо щIалэм

№9 ПСЫНЭ

71


IуэрыIуатэ – дыщэ пхъуантэ

фIэфI и къафэм къыхидзэрт. Мыдрейми ар и жагъуэтэкъыми, фIэфIыпсу утыку къихьэурэ утыкум къыщефэкIырт. Арати, тIэкIуи чэф хъуауэ, Абыкъур апхуэдэ зы джэгум пшынауэм утыку къришащ, ауэ езыри абы къыдэфэмэ, зэримыжагъуэр къригъащIащ. АрщхьэкIэ, мыдрейм пшынауэр зэримыпэсу хъыджэбзым и унэцIэр къыхигъэщри «Мыпхуэдэм я уэнжакъыр тIэкIу хуэIушэщ», – жиIащ. Пшынауэми занщIэу къыгурыIуэщ Абыкъу и къуэм зи гугъу ищIри, «уэнжакъыр Iушэми, Iугъуэр захуэу йокI», – жиIащ. Къафэми пичщ аби, нэгъуэщI еуэу щIидзащ. Абыкъупщым зи гугъу ищIар мо пшынауэр зэрыназэрт, мыдрей тхьэмыщкIэм жиIам къикIри абы щхьэкIэ къэмынэу лажьэншэу зэрилъагъурт. Арыххэу, хъыджэбзми мурад ищIащ хъуэр бзаджэр къезыдзам хуэфI хъужыну. А джэгу дыдэм Пщыкъани кърихьэлIат. Ауэ абы джэгу и Iуэхутэкъым. Хьэжыхэ япхъу дахэр Кушмэзокъуэ и къуэм къыхуашэнути, унэидзыхьэу епхъуэну арат. Хъыджэбзри джэгур зейм благъагъэкIэ пыщIати, абы щыIэт. Хьэжыхэ япхъумрэ Кушмэзокъуэ и къуэмрэ зэгурыIуагъэххэт. Пшынауэ набдзэгубдзаплъэм къыгурыIуащ мо Пщыкъан зэщэр сытми, икIи фIы дыдэу щыгъуазэт Абыкъупщымрэ Пщыкъанрэ яку псалъэмакъ зэрыдэлъами, айтIур зэжьыхигъэуэну мурад ищIащ. Хъыджэбзым и анэшыр Абыкъу и къуэрати, ари делэ дыдэу къыщIэкIынтэкъыми, гурыщхъуэ мащIэ Пщыкъаным хуищIт хъыджэбзым щхьэкIэ. ИфI зыкъришэж хуэдэурэ, пшынауэр Абыкъу и къуэм хуэбзэгуфIащ. Къэхъум къэхъур апхуэдэти, лIыр къызэщIэплъащ, арщхьэкIэ сыт хуэдэ Iэмалми Пщыкъан зэщэр зэрызыIэригъэхьэнур ищIэрти, къайгъэ ищIу и напэр зытримыхыжу пщIантIэм дэкIуэсыкIри Кушмызэкъуей кIуэж гъуэгу пхэнжым къащыпэтIысащ, шууитI хъууэ. Пшынауэм джэгур игъэджэгуу хуэдэурэ Пщыкъан къытришэри Хьэжыхэ япхъур къригъэгъэфащ. Щигъэувыжым, пшынауэм аргуэрыжьу Пщыкъан зыкъыбгъэдигъахуэри «Сыт, Абыкъухэ я щIыхуэ Кушмызокъуэхэ ятелъу ара?» жиIэри, къеупщIри нащхьэ къыхуищIыжащ. Пщыкъан псори къыгурыIуащ. И пIэм увыжщ, зы тIэкIурэ щытыжри, чэзур къэсауэ Пщыкъан гугъэ щищIым, шым тесу утыку къилъадэри хъыджэбзым епхъуэри плъэгъуаи-умылъагъуаи, пщIантIэм дэбзэхыкIыжащ. «УитI-ситI» жаIэу зэрызехьэ щыхъум, фочауэ макъ гуэри къыщыIум, мыдэкIи къагурыIуащ Iуэхур зэрежьар. Пщыкъаным гъуэгу пхэнжымкIэ дидзыхыу Абыкъум къыпекIуэкIын и гугъа щхьэкIэ, мор зэрымыакъылыншэ дыдэр кIэщIу къыгурыIуащ.

72

ПСЫНЭ №9

КъыщыпэтIыса щIыпIэм деж зы жыг закъуэ итт, гъуэгущхьэм тету. Абы и къудамэ гъумыщIэм зылI тест, Пщыкъаныр щыблэкIкIэ, зыкъытридзэн мурадыр иIэу. Гъуэгум и пIалъэ фIыуэ зыщIэ мо лIыми къищIащ а зы жыгыжьыр сэбэп зыхуэхъунур сытми. Жыгыжьым щыблэкIым, Пщыкъаныр дэIэбейри къелъэну зызыгъэхьэзыр лIыр иубыдщ, кърилъэфэхщ, фIихуэри, псыхъуэ цIыкIу йожэх абдежым, атIэ, а псыхъуэр зрижэ къуэ бэкъу цIыкIум дидзэжащ. АпщIондэху Абыкъу и къуэри, губжьым къызэщIигъэплъауэ, «Уэ хьэм къилъхуар» жиIэу жыг къуагъым къыкъуэжу щIопщыр къыщыхуигъэдалъэм, Пщыкъан ар IэщIитхъри, «Мы цIыкIур мыхъуам, уэ пхуэфI зэрыхъур уэзгъэлъэгъунт!» жиIэщ, епхъуэщ, и пыIэкур къриудри, «Мыр Кушмызокъуэхэ ятелъу къэплъыта Абыкъухэ фи щIыхуэрауэ бжы», – жиIэри ежьэжащ. Хъыджэбзыр Кушмызэкъуей къишэсри ЛIыгъурхэ ярихьэлIащ, «Кушмэзокъуэ и къуэр къану зэкIуэлIэжыр фэращ», – жиIэри. Апхуэдэу пшынауэм и гури игъэзэгъащ, Абыкъу и къуэри и щхьэр къыфIэхуауэ къэнащ. Илъэсищэ ныбжьым нэблэгъауэ Пщыкъан Къущхьэхъу шыбз хъур-плъыру кIуат. А лъэхъэнэм ирихьэлIэу къармэхьэблэпщым и нэгу зригъэужьу Къущхьэхъу тетт. ПщыIэхэм техьэрэ щефэ-щешхэу, уэршэру къикIухьт. Пщыкъан шы цIахуцIэм тетIысхьауэ, ури иIыгъыу тест. – Дэнэ ар ур иIыгъыу здэкIуэр? – щIэупщIащ Къармэхьэблэпщыр пщыIэм тесхэм языхэзым. – Ныжэбэ шыхэр игъэхъуну макIуэ, – къыжраIащ щIэупщIам. Пщыкъан и теплъэмрэ ныбжьымрэ къигъэпцIа Къармэхьэблэпщыр къэпсалъэри: – Уэлэхьи, а лIы цIыкIум щхьэкIэ сэ шы здыгъун къэзмыгъэнэн, – жиIащ. Модрейхэми, а Iуэхур абы апхуэдэу тынш цIыкIуу къыщыхъуами, Къармэхьэблэпщыр зэрыщыуэр, «щхьэ мыузым боз зэрыришэкIыр» къыгурагъэIуэну иужь итахэщ. АрщхьэкIэ зыри къикIакъым. Арати, баз зэпихьахэщ Къармэхьэблэпщым жиIар хузэфIэкIмэ, жэщищ-махуищкIэ джэгу къыхузэрагъэпэщыну. Пщыкъан жьэгъум деж шыхэр щигъэхъут. Абдеж мыжыжьэ дыдэу, жэщыргъэн шыхэр щигъэува щIыпIэм, езыри Iэдакъэжьауэ зищIауэ къытелът. Къармэхьэблэпщыр «уий» жиIэри къытелъащ Пщыкъаным. – Уийм «уитI» хуэфащэщ, хьэмэ къилъхуа! – жиIэщ, урымкIэ къеуэри шыри лIыри нэпкъым къриудыхащ. КъыкIэлъепкIэщ, зыкIуэцIипхэщ, къамэр къыщхьэщишащIэри: – Алыхьыр согъэпэж, хьэ ныбэм къикIа, уи щхьэр пызмыупщIым, «уий» жыпIэу укъыщIы-


IуэрыIуатэ – дыщэ пхъуантэ

зэщар сыт уэ хьэбыршыбырыр? – жиIащ. Абдежым Къармэхьэблэпщыр къэгурымащ, гущIэгъу щIэлъэIуу. Нэху щыху Пщыкъан имыутIыпщыжу иIыгъащ мо лIыр. Нэху щыри, шыбзыхъуэхэр текIри, шыхэр яритыжри, Пщыкъан и шы цIахуцIэ зытесам и плIэм лIыр дэлъу, Къармэхьэблэпщым и шыр Iэдэжу иIыгъыу, пщыIэм къытехьэжащ. Мо лIыр къиутIыпщыжри баз зыпихьахэм яжриIащ: – Уэлэхьи, мыр лIы мыхьэнэншэ си гугъа щхьэкIэ, сыщыуам, сиукIтэм бетэмалу! Арати, зэрызыгурыIуам хуэдэу, лIыр Къармэхьэблэ къэкIуэжщ, пшынауи шыгъу-пIасти иришри, Iуэхум хэта псори жэщищ-махуищкIэ къигъэхьэщIахэщ. Къыщежьэжынум Къармэхьэблэпщым Пщыкъан дыжьын Iэлъын къритащ. А дыжьын Iэлъыныр мыхъур папщIэу ЩоджэнцIыкIухэ яIащ. Зеиншэу къэнауэ ЩоджэнцIыкIухэ Гуащэгъагъ жаIэри зы хъыджэбз цIыкIу япIыжауэ щытащ. Ар унагъуэ щихьэм дыжьын Iэлъыныр абы здихьри абы щыкIуэдыжауэ жаIэ. Пщыкъан зызэрихъуэкIынумэ, гъэмахуэ-щIымахуэ иIэтэкъым. Бахъсэныжь кIуэт, мылыр пхиудти, зигъэпскIт, и щыгъын зрихъуэкIти, къэкIуэжт. Пщэдджыжьым нэмэз ищIыну мэжджытым кIуэнумэ, гуэншэрыкъым лъэпэди зыри лъымыгъыу лъэдакъэ тригъалъэт, абы иувэт, кIуэрти, андез къыщищтэрт псыми, нэмэз ищIырт. Иджыри зы хъыбар. Джатэжьей жылэшхуэр лъэпкъ пщыкIутI нэхъ къэмынэу Тыркум иIэпхъукIа нэужь, зэман дэкIри Кушмэзыкъуеймрэ Йохъущыкъуеймрэ заIэтащ. Жьэпкъ лъапэ деж (Иджыпсту ПсыкIэху къуажэ и сэмэгурабгъум деж зызыIэт джабэрщ) ЩоджэнцIыкIу Пщыкъан къапэщIэуващ жылитIым. Бжьэпэм къытету къащIэупщIащ: – Дэнэ фыздэкIуэр? – жиIэри. Мобыхэми «Тыркум докI», – жаIащ. Пщыкъаныр къэпсалъэри: – Щхьэщэхуж къызэвмытауэ зыщIыпIи фызгъэкIуэнукъым! – къажриIащ. Щхьэщэхужу абы игъэува уасэр мо гъуэгу теувахэм зэрамытыфынур ищIэт Пщыкъан. Ар къыщрамытым «Вгъазэ, абы щыфщIэн щыIэкъым фэ!» – жиIэри къригъэгъэзэжащ. ИужькIэ а къызригъэгъэзэжахэм ящыщ закъуэ-тIакъуи икIахэми, Джатэжьейр зэрикIам хуэдэу зыри игъэкIуакъым. Нобэр къыздэсым абдеж «Пщыкъан и лъагъуэкIэ» еджэу щIыпIэ иIэщ.

№9 ПСЫНЭ

73


«Лъэпкъыр быдэщ, быдэмэ унагъуэр» Хутэ Аминат Адыгэ хэкум и IэфIагъыр, абы и фIылъагъуныгъэр гум быдэу зэрыхэпщIар нэсу къыщыбгурыIуэнур абы и хьэуа къабзэм ухуэзэшауэ, и бгы уардэхэмрэ псы уэрхэмрэ уаIуплъэным ущIэлIэу зэман пычыгъуэ епхьэкIмэщ. Хамэ къэралхэм хэгуэшауэ щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм нэхърэ ар дэ нэхъыфIу зыхэтщIэнукъым, абыхэм я щапхъэкIэ хэкуншэу гъащIэр зэрыкъэуатыншэр къыдгурымыIуэнумэ. Лъэпкъыр зэкъуэчауэ зэрыпсэур гукъеуэшхуэщ, лIэщIыгъуэ зыбжанэ хъуауэ къыздетхьэкI «узщ». Ауэ ар хущхъуэншэкъым. Абы Iэзэгъуэ хуэхъуныр и къару къихьынущ адыгэ унагъуэм. Унагъуэм лъэпкъ зэкъуэудар зэрызэригъэгъуэтыжым, ар зы къуэпсу зэрызэрипхыжым и щапхъэ дахэщ нобэ ди тхыгъэр зытеухуари, нэIуасэ фахудощI КIэщтхэ Муратрэ Сонярэ я унагъуэ телъыджэм. Мурат и цIэр зэхэзымыха мащIэщ ди щIыналъэм исыр. 1990-рэ гъэхэм абы и цIэр Iуащ спортсмен лъэрыхьу. ТаэквондомкIэ Къэрэшей -Черкесым и федерацэм и къызэгъэпэщакIуэхэм, ар и лъэ тезыгъэувахэм ящыщщ Мурат. А спорт лIэужьыгъуэмкIэ зэкъым абы чемпион фIэщыгъэцIэр къызэрилъэщар. Урысейми Европэми текIуэныгъэр мызэ-мытIэу къыщихькIэрэ, Мурат и ехъулIэныгъэхэм къыщызэтемыувыIэу хущIэкъут лъагапIэщIэхэр къихьэхуным.

74

ПСЫНЭ №9

Хэлъэт зиIэ спортсменыр къэрал зэхуэмыдэхэм щыIащ, таэквондомкIэ и IэкIуэлъакIуагъыр дэнэ дежи нэрылъагъу щищIу. 1995 гъэм ар Америкэм макIуэ, а илъэсым щыщIе дзэри Мурат а къэралышхуэм и лъэ щегъэув. СпортымкIэ зэфIэкI лъагэ иIэ пэтми, псынщIэтэкъым хамэ къэралым и гъащIэр щызэтригъэпсыхьыну. Ауэ щIалэ ерыщым игу ириубыдам зэрыхуэкIуар нобэ нэрылъагъущ. Ипщэ штатхэм къиIэпхъукIыу Нью-Джерси штатым куэшын къызыхэкIар а лъэныкъуэм адыгэхэр щыпсэууэ зэрызэхихарат. – Уи хэкум ущыпэжыжьэкIи, уи лъэпкъэгъухэм уахэтмэ, гум телъ бампIэр нэхъ егъэужьых. А гугъэ IэфIрат сэри Нью-Джерси сызыхьар, – жеIэ езы Мурат. А штатым щыпсэуну и мыгугъами, зыIущIа адыгэхэм къахэкIыжыну и гум идакъым. НьюДжерси дэт Адыгэ фIыщIэ Хасэм запищIэри,


Хы адрыщI

лъэпкъ Iуэхур Америкэм жыджэру щызыгъэкIуатэхэм Мурат яхыхьащ. Тхьэмахуэ къэс Хасэм и хэщIапIэм щызэхуэс адыгэхэм Хэкужьым къикIа щIалэр фIыуэ къацIыхуат икIи ягъэлъапIэт. Апхуэдэ зэхуэсхэм языхэзращ Мурат и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ щигъуэтари. Ар нэIуасэ хуохъу адыгэ пщащэ къызэрымыкIуэм. Хьэл-щэн дахэ зыбгъэдэлъ, пщащэ зэтеубыдауэ, адыгэ хабзэм тету гупым къахэлыдыкI Соня уи гур къимыхьэхуну щыттэкъым. Ар Кушъу бжьэдыгъу лъэпкъым япхъут, и адэшхуэхэр Хэкужьым щиIэпхъукIым япэу псэупIэ яхуэхъуар Щамт. ИужькIэ Америкэм куэшыжхэри, нэмыщI я лъэпкъэгъухэм я гъусэу абдеж адыгэм и лъабжьэр щагъэтIылъащ. ЛIэщIыгъуэ куэд хъуауэ зэбгырыдзауэ, зэнэмыIэсу псэу адыгэхэр зэзыпхыжын унагъуэу Муратрэ Сонярэ зэдащIам и вагъуэр хэхэсхэр зыщыпсэу къэралым и мызакъэу ХэкужьымкIи къыщыблащ. Мурат и адэ-анэр, къыдалъхуахэр абы щымыгуфIыкIыу къэнакъым икIи нысэишыж хьэгъуэлIыгъуэр иужькIэ Iэтауэ ар къызыдэкIа Хьэгъундыкъуей (Али-Бердыкъуэ) къуажэм щагъэлъэпIащ. Соня и дежкIэ а къэхъукъащIэр къызэрымыкIуэт. Иджыри къэс апхуэдиз гуапагъэрэ дахагъэрэ зыхужаIэу зэхиха адэжь щIыналъэм япэу къызэрихьам абы къару ин къыхилъхьауэ къыщыхъут.

– Хэхэсу псэу дэтхэнэ зы адыгэми и пщIыхьым хэкIкъым къежьапIэ хуэхъуа Хэкур. ЩыIэу къыщIэкIынкъым абы гукIэ усэ хуэзымыуса. Сэри абы си лъэ зэрытеувар насып мыкIуэщIыжу зыхэсщIащ, – жеIэ Соня. Соня и адэ Ибрэхьим и адэжьхэр къызыдэкIа бжьэдыгъу хэгъуэгум зэкъым къазэреблэгъатэр. Абы и дежкIэ гуфIэгъуэшхуэт и пхъум Хэкум щыщ щIалэм унагъуэ зэрыдищIар. Ар и гурыфIыгъуэуи дунейм ехыжащ, и хьэдрыхэ фIы ухъу! Адыгэ унагъуэ насыпыфIэу Муратрэ Сонярэ зэдопсэу, абы я гъащIэр къагъэнэху я пхъу цIыкIухэу Синэрэ Натальярэ. Зэгъусэу ахэр Хэкужьым куэд дыдэрэ къэмыкIуэфми, гъэмахуэ мазэхэм я гур мыбыкIэ щыIэщи, Iэмал къагъуэтурэ къызэреблэгъэнум хущIокъухэ. Мы гъэмахуэм ар къадэхъуащ, икIи анэ-адэр ягъэгуфIэу ахэр Хьэгъундыкъуей щыхьэщIащ. – Жыжьэ сыщыIэу псэун щыщIэздзаращ си Хэкум и IэфIагъыр гум щызу щызыхэсщIар. ПсалъэкIэ пхуэмыIуэтэну Хэкур фIыуэ уэзыгъэлъагъу къару гуэрэм сызэщIиIэтэт, –жеIэ Мурат. Адэжь щIыналъэр зэи имылъэгъуами, абы и теплъэм, и дахагъэм Мурат апхуэдизкIэ гу ихауэ тепсэлъыхьти, Соня и нэгум къыщIигъэхьэф хъуат бгы уардэхэм къаухъуреихь щIыпIэ телъыджэр. Ар япэ дыдэу щилъэгъуами къэщ-

№9 ПСЫНЭ

75


тащ, и пащхьэ къиувар нэгум щIэта сурэт дахащэрат. Нью-Джерси и Iуэху щыдэкIыу, абдеж ехъулIэныгъэфIхэр зэрыщиIэм Мурат и адэ Пакъэрэ и анэ Баринэрэ, къыдалъхуахэр ирогушхуэ, ауэ псом хуэмыдэу ахэр зыщыгуфIыкIыр къызыщалъхуа щIыналъэм пэжыжьэми, адыгэ унагъуэ хьэлэмэт хъуауэ зэрыпсэуращ. Мурат и спорт ехъулIэныгъэхэм здэщыIэ штатым нэхъри щыхигъэхъуащ жыпIэфынущ. Абы къызэIуихащ таэквондомкIэ, хуиту бэнэнымкIэ, кик-боксингымкIэ зыщрагъасэ спорт еджапIэ. ФIэщыгъэцIэу зэрихьэри инджылызыбзэкIэ «К-DOJO», ар адыгэбзэкIэ зэбдзэкIмэ «КIэщт и хэщIапIэ» жыхуиIэу аращ. Мурат щIыгъуу еджапIэм и Iуэхухэр егъэкIуатэ лъэпкъкIэ Куэш-Хьэблэ къуажэм къыдэкIа Къардэн Щэмили. Ахэр лэжьэгъу пэж зэрызэхуэхъуам къинэмыщIауэ, къуэш щыпкъэу зэбгъэдэтщ, зыр зым щIэгъэкъуэн хуэхъуу. Мурат иухуа еджапIэм зыщызыгъасэхэм яхэтщ адыгэ ныбжьыщIэхэри. Апхуэдэу зи ехъулIэныгъэфIхэм иригушхуэхэм ящыщщ къэбэрдей щIалэ Дыгулыбгъу Азэмэт. Дэтхэнэ и гъэсэнри Мурат зэригъэгушхуэнум пылъщ, адыгагъэм и щапхъэкIэ зэхущытыкIэфI уи якум зэрыдэлъыфынур наIуэ яхуещI. Нобэ Америкэм зи Iуэхур щефIакIуэ щIалэм зэи зыщигъэгъупщэкъым спортым хэзыша, зэрыцIыкIурэ къыдэлэжьа гъэсакIуэхэр. Псом япэ щIалэм гу къылъитащ Хьэгъундыкъуей къуажэм хуиту бэнэнымкIэ гъэсакIуэу щиIа Къущхьэ Борис. Мурат лъагапIэщIэхэм нэсынымкIэ фIэщхъуныгъэ къыхэзылъхьахэм ящыщщ Борис. ИкIи фIыщIэу хуищIыр гъунэншэщ. Адыгэр лъэпкъыу щытынумэ, абы и лъабжьэр зыгъэбыдэн хуейр унагъуэращ. АтIэ, хэкум пэжыжьэу псэуми, Муратрэ Сонярэ я унагъуэм адыгэ лъапсэ иIэщ. Япхъу дыгъэ нурхэми зыхащIэ адэжь лъахэм и IэфIагъыр. Къуажэм щагъакIуэ тхьэмахуэхэр абыхэм я дежкIэ гуимыхужу

76

ПСЫНЭ №9

ягъэзэж. Нанэ Баринэ яхуиупщэфIа адыгэ шхыныгъуэхэм, я дэлъху-шыпхъу цIыкIухэм ящIыгъуу зрагъэлъэгъуа Инжыдж цIыкIу псыежэхым ахэр зэрыхуезэшым шэч хэлъкъым. Аракъэ хэкум и фIылъагъуныгъэ жыхуаIэр?! – Адэжь щIыналъэм къэвгъэзэжыпэну фигу илъ? – а упщIэмкIэ зызыхуэдгъэза Муратрэ Сонярэ Iэнкун хъуауэ гу лъыптэкъым. Дауэми, абы ахэр зэкъым зэрырипсэлъар. – Жэщ-махуэ имыIэу абы согупсыс, – жеIэ Соня. – Тхьэм жиIэмэ, ар ди мурадщ. – Хэкум упэIэщIэу уи гъащIэ псор пхьыфынукъым, зэми зэ абы и джэ макъым укъриджэжынущ. Дэри мыбыкIэ ди гур щыIэу игъащIэми дыпсэуфынукъым, дыкъекIуэлIэжынущ, – пещэ Соня и псалъэхэм Мурати. «Лъэпкъыр быдэщ, быдэмэ унагъуэр, ину блэнущ абы и вагъуэр», – щыжыIащ ди зы адыгэ уэрэдхэм ящыщ зым. Арагъэнщ зэпхар ди лъэпкъым и къэкIуэнури. «Икъухьа адыгэ лъэпкъыр зэзышэлIэжынур унагъуэм и къаруращ», – жыпIэным фэрыщIыгъи егъэлеиныгъи хэлъкъым. Абы и щапхъэщ КIэщт Муратрэ Сонярэ щIыпIэ жыжьэм щызэдащIа адыгэ унагъуэр.


УримэIу быдэщ уэ Къэбэрдей тIуащIэм,си жылэ лъапIэу

Къундетей

,

Къардэн Мусэдин, Ало Тимур

иугъащIэ!

ЦIыхур цIыху зыщIыж щэнхэм ящыщщ мы дунейм щIытетым, и щыIэныгъэм и мыхьэнэм, гъащIэм щиубыд увыпIэм фIэкIыпIэ имыIэу зэрырипIейтейр. Дыщыуэну къыщIэкIынукъым а гупсысэхэр зэтес щIынымкIэ, зэгъэзэхуэнымкIэ блэкIам зыхуэбгъэзэныр нэхъ IэмалыфIхэм ящыщщ жытIэмэ. Ар зэрыпэжыр нэхъри зэхыбощIэ лъэпкъыр гъуэгу зэхэкIыпIэм щытетым деж. Дыщыпсэу зэманым апхуэдэ утыку лъэпкъыр зэритым и нэщэнэ зыбжанэ щыболъагъу. АтIэ, ди блэкIар сыт хуэдэ? Сыт хуэдэ плъыфэкIэ зыкъыдигъэлъагъурэ абы? Сыт хуэдэ лъэужь Къундетхэ къыщагъэна Къэбэрдей тхыдэм?

78

ПСЫНЭ №9


Къыщытлъыхъуэнщ а упщIэхэм я жэуапыр тхыдэм и тхы-

лъымпIэ напэхэм. Абыхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, «Къундет» цIэм япэ дыдэ Къэбэрдейм и кIуэцIкIэ дыщрихьэлIэр XV лIэщIыгъуэращ. Кавказым и тхыдэр куууэ зыджа Лавров Л. иджырей Плиево мышкъыш къуажэм деж щыт чэщанэм мыпхуэдэу топсэлъыхь: Борга-Къалэм тет хьэрып тхыгъэм дегъэлъагъу абдеж 1405-1406 гъэхэм Худайнад и къуэ Бэч-СулътIан зэрыщыщIалъхьар. Гу лъывэзгъэтэнут абдеж щIэлъым Къундетхэр къызытехъукIыжа фарсыцIэр зэрызэрихьэр». Гугъущ мыбдеж зи цIэ къитIуар лIакъуэлIэш Къундетхэ ящыщщ жыпIэну, ауэ къыжыIапхъэщ XV-XVI лIэщIыгъуэхэм зэтратхъуа къэбэрдей Iуащхьэхэм зыщиубгъуа щIыгум зэрыхиубыдэр а тхыгъэр зыкIэрыт чэщанэр зыхуэзэ щIыналъэр КIэш Адэлджэрий (Къэлэмбий) и тхыгъэм къызэрыхэщымкIэ, Къэбэрдейм иса лIакъуэлIэш лъэпкъхэу Къундетхэ, Тамбийхэ, Анзорхэ хэкур пщыхэр къэкIуэху зрахьащ. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэр гулъытэншэу къэбгъанэ хъунукъым, сыту жыпIэмэ лIакъуэлIэш фIэщыгъэцIэр къызытехъукIыжауэ зыхуагъэфащэр «лIакъуэ лъэщ» псалъитIырщ. Абы урегъэгупсысыр а лIакъуищыр лъэпкъым икIуэцIыкIыщIэм къикIыкIауэ икIи игъащIэ лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуауэ. Инал и бынхэм япэ абыхэм хэкум зэрызыщагъэбыдам ухуашэ, псалъэм папщIэ, тпэмыжыжьэу псэу лак лъэпкъым я лIы пажэхэр лIакъуищым къыхахыу зэрыщытам. ГъэщIэгъуэнщ 1784 гъэм Потемкин П. гу зылъитар. Абы итхыгъат: «Къэбэрдей лъэпкъым и лъабжьэм къыхэкIыкIыу пщыхэр фIэлIыкIыу Хасэ ящIамэ, я жыIэр пщыхэм яйм нэхърэ нэхъ пхыкIыу щыIащ унафэщIхэр». Шэч хэмылъу, ахэр лIакъуэлIэшхэращ. Къэбэрдей тхыдэм Къундетхэ лъэужь мыкIуэдыжын къыщагъэнащ. 1570 гъэхэм пщышхуэу щыта Идар Къамболэт и къуэм и цIэр Къундетт. Къундетхэ абы и быфыкъуауэ щытагъэнкIэ мэхъу. Псалъэм папщIэ, шапсыгъ уэркъхэу Абатэхэ (Хъан-Джэрий зэритхымкIэ, Къундетхэ я благъар) Беслъэнейрэ Убыхрэ я цIэхэр Беслъэнеймрэ Убыхымрэ зэрыщапIам къыхэкIыу къратахэщ. XVI лIэщIыгъуэм псэуа Андемыркъан и хъыбархэм Къундет Ес зи цIэ щIалэ къыхощ. XVII лIэщIыгъуэм хэкулI нэсхэу зыкъагъэлъэгъуахэщ Къундетхэ. Къэбэрдейм къумыкъухэм, нэгъуейхэм, къалмыкъхэм я дзэ зэгуэтым зауэзэрылI ирищIэкIам Нэгумэ Шорэ щытепсэлъыхькIэ, Къарэ Къундет и къуэ Мырзэбэч нэгъуеипщ Къэшэлей бжыкIэ зэриукIар къыхощ. Абы иужькIэ урыс дэфтэрхэм а лIыцIэ дыдэр къыщыхощ Мусал и къуэ цIэрыIуэ Къасболэт епыджауэ. 1626 гъэм Шужьеипщыр зыгъэкIуэда Къазий и къуэ ХьэтIохъущыкъуэ ЦIыкIу хуабжьу иригузэвауэ щытащ яукIар зыгъэсэжа Къундетхэ абы бий къыхуэхъункIэ. IуэрыIуатэм зэрыжиIэмкIэ, абы къыхэкIыу ХьэтIохъущыкъуэ гъэпцIагъэкIэ Къундетхэ я гуащэр быдзышэ анэ ищIащ. XVIII лIэщIыгъуэм Къундетхэ хэку гъащIэм жыджэру зэрыхэтар дэфтэрхэм нэхъ IупщIу къыщыхощ. 1708 гъэм,

№9 ПСЫНЭ

79


Дызыщышынэ упщIэхэр

Къэнжал зауэм ипэ къихуэу, Къэбэрдейм и пщышхуэ ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ къалмыкъхэр дарэгъу ищIыну мурад ищIат. Ар зэфIигъэкIыфынкIэ щыгугъыу Аюка хъаным деж игъэкIуэну и дзыхь зригъэзар Къундет Хъубэчт. 1721 гъэм и щIымахуэм Къетыкъуэ Аслъэнбэч Налщыч псыхъуэ деж кърымыдзэмрэ абыхэм ягухьа Мысостхэрэ ХьэтIохъущокъуэхэрэ щызэхикъутам, щхьэ егъэзыпIэ къэзылъыхъуэ тэтэрхэмрэ хамэдзэр хэкум къизыша пщыхэмрэ Къундетхэ я жылэхэм дагъэхьакъым. Къэбэрдейм щаIэ пщIэмкIэ Къундетхэ яхузэфIэкIынут абыхэм ядэ Iэпыкъун. Ар дагъэлъагъу 1844 гъэм зэхуахьэсыжауэ щыта Къэбэрдейм и хабзэхэм. Абы и 116-нэ Iыхьэм мыпхуэдэу щыжеIэ: «ПщитI зэзауэрэ зыр яукIмэ, укIыгъэ зыIэщIэщIам Къундетхэ зыщигъэпщкIумэ, яукIам и благъэхэм лъы ящIэжыну хуиткъым, ягъэмысэр Къундетхэ къыдэмыкIыжауэ…» Абы ипкъ иткIэ, жыпIэ хъунущ хэкум и быдагъыр къэзыгъэтIасхъэхэм дэIэпыкъуэгъу Къундетхэ яхуэхъуну зэрыхуэмеяхэр. Къундетхэ яIа щIыхьыр къыдгурагъаIуэ а тхыгъэм и нэгъуэщI Iыхьэхэми. Псалъэм папщIэ, 117-нэ Iыхьэм мыпхуэдэу итщ: «Къундетхэ щыпсэу щIыпIэм пщыхэр щыхуиткъым брамтэуэ Iэщ къыщрахужьэну». 118-нэ Iыхьэм ипкъ иткIэ, Къундетхэ языхэзым и пщыр къихъумэу нэгъуэщI пщы IэщIэукIамэ, лъыщIэжкIэ зэхэзехуэн ящIыр езыратэкъым, атIэ къихъума пщырат. 119-нэ хабзэм ипкъ иткIэ, къызэрыгуэкI цIыхум лей къытехьэмэ, Къундетхэ абыхэм къащхьэщыжу хэт и пащхьи иувэну хуитыныгъэ яIэт. Къундетхэ апхуэдэ хуитыныгъэхэр яIэныр къызыхэкIыу щытар я лъэкIыныгъэрат. Псалъэм папщIэ, 1744 гъэм абыхэм къуажэ 15 яIащ. 1753 гъэм Къэбэрдейр (Талъостэнеймрэ Джылахъстэнеймрэ хэмыту) пщыхэм тIууэ ягуэшыну

80

ПСЫНЭ №9

иужь ихьащ. Къундетхэ фIэкIа а Iуэхум пэщIэувэн къэувакъым. Абы къегъэлъагъуэ а лъэпкъым лъэщагъ ябгъэдэлъу щытар зыхуэдизыр. Къундетхэ пщыхэмрэ лъхукъуэлIхэмрэ я зэхуаку дэлэлу щыувын ялъэкIхэрт (1767) е Къэбэрдейм и лIыкIуэу хамэ къэрал ягъакIуэт (1764). Нэхъыщхьэращи, Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэр къэхъумэнымкIэ ялъэкI къагъэнакъым абыхэм. 1804 гъэм Къэбэрдейм къизэрыгуа Глазенап и дзэм Къундетхэ хахуэу япэщIэтыгъащ. Накъыгъэм и 14 махуэм и закъуэ Къундетхэ я къуажэ 12 «мафIэ лыгъейр ирадзат». Къыхэгъэщыпхъэщ пщы куэдыр бийм щахэтым, Къундетхэ Къэбэрдейм и дзэпщхэм ящыщу урысыдзэм зэрыпэщIэувахэр. Урыс дэфтэрхэм дагъэлъагъу накъыгъэм и 14-м «уэркъ цIэрыIуэхэм щыщу Къундет Мысост» зэрыхэкIуэдар. Сыт хуэдэ кIэрыху ямыIами, Къундетхэ хэкум щаIа пщIэм хэмыщIу къекIуэкIащ. 1812 гъэм Къэбэрдейм и лIыкIуэ Бытырбыху кIуахэм Къундет Джатэгъэжь яхэтащ. 1820 гъэхэм Къэбэрдей-Урысей зауэ зэпэщIэтыныгъэм зэриублэжу, Къундетхэ я къалэн нэхъыщхьэу зыхуагъэувыж Хэку хъумэныр. Псалъэм папщIэ, 1822 гъэм щIышылэм и 20-м Щхьэлыкъуэпсым деж урысыдзэм и гупышхуэм зэхэуэ дэзубла къэбэрдейхэм я дзэпщу щытар Къундет Хьэжысмелщ. Къундетхэ зэпымыууэ Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэр къэхъумэным хущIэкъухэу къекIуэкIащ. Хэку щхьэхуитыныгъэр яхъумэжыну Iэмал ямыгъуэтыж щыхъум, Къундетхэ я нэхъыбапIэр Псыжь и адрыщIкIэ щыIэ Къэбэрдейм и щIыналъэм иIэпхъукIахэщ. Урысеидзэм хэт Петрусевич 1846 гъэм абы теухуауэ итхыгъат: «Къундетхэ ящыщу Хьэжумар, Хьэжысмел, Умаркъуий, Кушыку сымэ ПсыжькIэ щIэпхъуэжахэщ, Къундет Мыхьэмэт Щамил гухьэжащ». Хъан-Джэрий зэритхамкIэ, ПсыжькIэ Къундетхэ къуажитI къыщызэрагъэпэщауэ


Дызыщышынэ упщIэхэр

щытащ. Иджыри къыздэсым Адыгейм хиубыдэ Куэшхьэблэ къуажэм и зы хьэблэм зэреджэр Къундетейщ. Псыжь и адрыщIкIэ къыщыщIидза адрей хьэжрэтхэм хуэдэу, Къундетхэ ерыщу хэтахэщ хэкур къэхъумэнымкIэ абыхэм ирагъэкIуэкIа бэнэныгъэм. Дэфтэрхэм наIуэу ди пащхьэ къралъхьэ 1820 гъэхэм икIэхэм 1830 гъэхэм ипэхэм Къундетхэ Хьэжыкъар, Мет, Умар, Долэтджэрий, Нэгъуей, Умаркъуий сымэ хьэжрэт шууей гупхэм хэту куэдрэ «Кавказ линием» зэрытеуахэр. Напэмрэ щIыхьымрэ щхьэкIэ псэзэпылъхьэпIэ итахэр, шэч хэмылъу, тхъур IукIэ язу Къэбэрдей тIуащIэм щыпсэуфынухэт. Зи цIэ къитIуа Петрусевич зэритхымкIэ, Къуршым щыщIэдзауэ Шэджэмыпсым и лъэныкъуитIыр къызэщIиубыдэу, Щхьэлыкъуащхьэ ипщэкIэ къыщежьэрэ Щхьэлыкъуэрэ Аруанрэ зэхэлъэдэжыху, абыхэмрэ Шэджэмрэ я зэхуаку дэлъ щIыр, иужьыр Бахъсэн хэлъэдэжыху, Къундетхэ я IэмыщIэ зэрилъар. Тхыдэм дриплъэжмэ, долъагъу пщыхэм яIыгъ щIыгухэм я фIэщыгъэцIэ зэрызрахьэжым ещхьу ищхьэкIэ къэдгъэлъэгъуа щIыналъэ псом КъундетейкIэ еджэу зэрыщытар. Я уэркъхэу Алътыдокъуэхэ, Адыгэунэхэ, Ахъуэхъухэ, КIэрэфхэ, Сасыкъхэ, Щоджэнхэ, Щауащхъуэхэ, Бекъшокъуэхэ, Агуейхэ, ДыщэкIхэ, н.къ. я гъусэу Къундетей щIыналъэр къахъумэу, хабзэр щызэтраIыгъэу илъэсищэ бжыгъэкIэ къекIуэкIащ. Къыхэгъэщхьэхупхъэщ хьэжрэт зэщIэхъеиныгъэм химубыдауэ, ауэ зи хахуагъэрэ лIыгъэрэ лъэпкъым щымыгъупщэу ди зэманым къихьэса Къундет Мыхьэмэт Iэшэ и цIэр. «Къундет и къуитIым я уэрэдым» и лIыхъужь Мыхьэмэт Iэшэ. Ар зытеухуар адыгэ уэркъ гуп, Мыхьэмэтыр я пашэу, 1846 гъэм нэгъуейхэм зэрытеуа щIыкIэрщ. Гупым къыщагъэзэжым, нэгъуейхэмрэ къэзакъхэмрэ къакIэлъыпхъэрахэщ Къундетей щыщ зекIуэлIхэм. АдэкIэ Iуэхум зы-

зэриужьар уэрэдым къыхощ: япэ щIыкIэ уэркъхэр «Шэджэмыжь банэми фыхохьэ, Шэджэмыжь банэми фыхамыгъэс // Шэджэм чэщанэми фафIохьэ, Ари хэщIапIэ фхуэмыхъут …// Шэджэм чэщанэми кърахури Аруан псыхъуэ фыдахуэ // Аруан псыхъуэми фыдахури Аргуданым фыныдохьэж». ИкIэм-икIэжым, Мыхьэмэт Iэшэ и гупыр къаухъуреихьри абдеж щаубла зэхэуэм зыкъомыр щыхокIуадэ. Хъыбарым зэрыжиIэжымкIэ, гупым щыщ Сасыкъ Исмел Шэшэным щтапIэ кIуэжащ, «къэзакъышэм хуэмыгъэтIысу». Къундет Мыхьэмэт Iэшэ (уэрэдым апхуэдэущ къызэреджэр) КIахэмкIэ иунэтIащ. Ауэ тхыдэ дэфтэрхэм дагъэлъагъур Мыхьэмэт Iэшэ къемылу мы зэрыхьзэрийм зэрыхэкIуэдарщ. Зи IуэхущIафэхэр лIыгъэкIэ гъэнщIа лIыхъужьыр лъэпкъым дежкIэ псэууэ къэнащ. Аращ ар IуэрыIуатэм «щIримыгъэпсыхыжыр». Зэ IуплъэгъуэкIэ мы Iуэхум теухуауэ уэрэдым къуитыфыну зэхэщIыкIыр, дауикI, куэдым дежкIэ ирикъукъым абы щIэлъ щIэбзэр къэгъэлъэгъуэнымкIэ. Мыбдеж, шэч хэмылъу, тхыдэм и Iэмал зыбжанэ къыщыгъэщхьэпэурэ лэжьыгъэ пыухыкIа егъэкIуэкIын хуейщ. Къундетхэ я гугъу щытщIкIэ, ищхьэкIэ зи цIэ къитIуахэм ящыщу Къундет Долэтджэрий нэхъ убгъуауэ дытемыпсэлъыхьу хъунукъым. Илъэс куэдкIэ ПсыжькIэ щекIуэкIа зауэ гуащIэм бийм джатэпэрыкIуэу щапэщIэтащ ар. Зауэр ягъэувыIэн хуей щыхъуами, Лабэ Iуфэ деж къыдэнэжа хьэжрэт къуажэхэм я зэхэтыкIэр, гъащIэ ухуэкIэр къэхъума хъун папщIэ, пхуэмыIуэтэну нэхъ къаруушхуэ зыкъуэлъ зэрыпхъуакIуэхэм я унафэр къызэпиудын хузэфIэкIт абы. Иджы дыдэ Къандур Р. утыку кърилъхьа дэфтэрым дегъэлъагъу 1860 гъэм адыгэ лъэпкъым лъапсэрыхыр къыхуэгъэкIуэнымкIэ нэхъ ерыща урыс генерал Евдокимовыр абы мыпхуэдэу зэригъэтхьэусыхар: «…къэбэрдей уэркъ Къундет Долэтджэрий Псыжь и адрыщIкIэ щыIэ къэбэрдей псоми я тхьэмадэу зегъэувыж… ди командирхэм

№9 ПСЫНЭ

81


щIыпIэ щхьэхуэхэм зэпыщIэныгъэ зрагъэпэщхэр япиубыдыну ирекуф икIи а хуитыныгъэр и пщэ делъхьэж». Къундетхэ пщIэуэ яIар Шэджэм щIыналъэм и теплъэм къигъэлъагъуэу щытащ. 1958 гъэм Лавров Л. Лэшынкъей унэмыс щIыкIэ километррэ ныкъуэрэ – километритI иIэжу Къундетхэ языхэзым и чэщанэ къиплъыхьауэ щытащ. Нэбзийуэ къыдращIея чэщанэм метр 2,1 и бгъуагът, къызэтена блынхэм метр 2,6 и лъагагът. XX лI. и 20 гъэхэм нэсыху Шэджэм псыхъуэр а щIыпIэм хуэзэу апхуэдэ чэщанэхэм яуфэбгъуауэ щытащ. Абы къегъэлъагъуэ Къундетхэ щыщIалъхьэкIэ пщыхэм хуэдэу кхъэлэгъунэшхуэхэр хуащIу зэрыщытар. Иджыпсту Къэсейхьэблэ дэт пщы чэщанэм нэбзиплI фIэкI зэримыIэр къэплъытэмэ, Къундетхэ я кхъэлэгъунэ Лавровым илъэгъуар зыкъомкIэ зэрынэхъ инар IупщIщ. 1970 гъэхэм ди нэхъыжьхэм хъыбархэр кърагъэIуэтэжу щIэныгъэлI гуп щахэтам, иджырей Шэджэм къалэ щыщ зы лIыжь жиIэт, зекIуэлIхэм пщы дзэпщ я гъусэ нэхърэ Къундетхэ къызэрагъэпэща гуп хэту гъуэгу теувэмэ нэхъ къащтэу зэрыщытар. Иджы дыдэ ди къуажэ лIыжь а лъэпкъым хьэщIагъэ зэрахьэу щытамрэ хьэлэлагъ яхэлъамрэ къигъэлъэгъуэн папщIэ, жиIат, Къундетхэ я Iэнэ зэи нэщI хъууэ зэрыщымытар. Къундетхэ адыгэш зехуэнми хэлъхьэныгъэ хуащIащ. Адыгэ тхакIуэ КIэрашэ Тембот и зы тхыгъэ мыпхуэдэу ущрохьэлIэ: «Адыгэш лъэпкъым щыщу дэтхэнэр нэхъ дэгъуэ? – щIэупщIащ Анчокъу… Адыгэхэм шы лъэпкъ Iэджи яIэщ. Шагъдийм и лъапсэр къызыщежьар Къэбэрдей хэкурщ. ЛъэпкъыфIкIэ я цIэ Iуащ щолэхъум, жырыщтым, кърымщокъалым, къундетым, абыкъум… Хьэгъундокъуэ, шэджэрокъуэ, ачэтыр, трам, егъэн, есэней шы лъэпкъхэми шыфI дыдэ къахокI… Шы дахэ нэхъ къызыхэкIыр жырыщтыращ. Шым щIагъуэ хэзымыщIыкIхэр жырыщтым и дахагъым егъэплъакъуэ: лъагэ дыдэкъым, шы бжьыфIэщ. Ауэ лъапщэкIэ лъэрыхькъым. Жырыщтыр пщамэ, уанэр нигъэсыжыфынукъым. Щолэхъум, къундетым, кърымщокъалым уанэр гъуэгум къытранэнукъым, унэм унахьэсыжынущ, сыт хуэдиз гъуэгуанэ зэпачами. Шы лъапщэрыхь дыдэщ ахэр. Лъэпкъ гъэщIэгъуэн дыдэр къундетращ. Абы нэхъ лъэпкъыфI щымыIэу жызыIэни урихьэлIэнущ. Илъэс зыхыблкIэ къэнахуэркъым а шы лъэпкъым и фIагъи и теплъи. ШыщIэ ныбжьым щитым, ар шы къызэрыкIуэм къыхэбгъэщыфынукъым – лъакъыцэ цIыкIущ, фейцейщ, теплъэ иIэкъым. ИлъэситIым щхьэдэха нэужь, зихъуэжу щIедзэ: и цым зеукъэбз, и ныбэр зыщIешэ, и тхьэкIумэр жан мэхъу – теплъэ къищтэу хуожьэ…» ДауикI, къэдгъэлъэгъуа едзыгъуэхэмкIэ зэфIэкIкъым Къундетхэрэ Къундетейрэ я тхыдэр; мыбдеж а тхыдэм и теплъэм зы мащIэкIэ пэгъунэгъу зыхуэтщIа къудейуэ аращ. Иджы а тщIэкIа тхыдэр нобэкIэ мы дызэрыт

82

ПСЫНЭ №9


Дызыщышынэ упщIэхэр

щытыкIэм етлъыт нэужькIэ, къыбгурымыIуэнкIэ Iэмал имыIэу щытщ дыкъызыхэкIамрэ дызыщыщымрэ лъэпкъым тщагъэгъупщэн мурадкIэ ирагъэкIуэкIа Iуэхугъуэхэр зи IэдакъэщIэкIхэм къазэрехъулIар. Политикэм ухыхьэмэ, куэдым и гугъу пщIыуэ, цIыхум яжепIэну узыхуеям утекIынкIэ хъунущи, а Iуэхугъуэм зедгъэшэщIынкъым. Абы къыхэкIкIэ, цIыхум игъуэта гупсысэкIэмрэ, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, и гупсысэкIэ зэтракъутамрэ ди тхыдэ тIэщIэхужымрэ я деж къэдгъэзэжынщ. Зыгуэрым зыхуэдгъадэзедгъэщхьурэ дызэщхьыр дымыщIэжу утыку дыкъыщинэр нэхъыбэ зэрыхъуам уимыгъэпIейтейнкIэ Iэмал иIэкъым. Уеблэмэ лъэпкъыу дыкъызэтемынэнри шынагъуэщ. Абы зыгуэрми и гур егъэуз, зыгуэри и пащIэкIэ щIегъэгуфIыкI... Тхыдэмрэ лъэпкъ дызыщыщымрэ тщыгъупщэжыныр къэзышам и щхьэусыгъуэхэм ящыщ зыщ ди щIыпIэхэм, къуажэхэм, къалэхэм нэгъуэщIыбзэкIэ фIэщыгъэцIэ яIэхэр фоупсым хуэдэу ди бзэм зэрыт��лъыр. Унагъуэхьэр дэзыху хамэхьэм «хьыр» жриIэну укIыта бысымым и теплъэр ди къуажэгъу КIыщ Мухьэдин сурэту итхамэ, щIэупщIэшхуэ иIэну къыщIэкIынт. Шэджэмыпсри ди псэщи, шэджэмыщIри ди лъабжьэ лъэщщ, ауэ зы псыхъуэм и кIуэцIкIэ а цIэм тхуэ ущрихьэлIэм деж (Шэджэм къалэ, Шэджэм II, Шэджэм Ищхъэрэ, Шэджэм Ипщэ, Шэджэмыпсыр), ар зэрыегъэлеиныгъэм шэч хэлъкъым. Адрей Шэджэмхэм я гугъу дымыщIу, дыхуейт ди адыгэ жылэжь иджыпсту Шэджэм II-кIэ зэджэм и цIэм теухуауэ диIэ гупсысэр къэт Iуэтэну. Ауан укъащIынумэ куэдрэ, феупщIи феплъыт зи гугъу тщIы ди къуажэм дэсхэм «дэнэ ущыщ?» жыфIи. Нэхъыбэм, закъуэтIакъуэ нэхъ къахэмыкIыу, «Шэджэм Второй» жаIэнущ. Ар дауи къэлъытэ, ауэ жэуапыр апхуэдэ дыдэущ къызэрыIунур. ЗэрыщыжытIащи, 1744 гъэм ирихьэлIэу Къундетхэ Къэбэрдейм къуажэ 15 щаIэу щытащ. IуэрыIуатэм зэрыжиIэмкIэ, япэ дыдэу а лIакъуэм тIысыпIэ ящIар иджырей ди къуажэр зытес щIырщ. Шэджэмыпсым зэпрыкIыу къуажэщIэ яухуа нэужь, «Къундетей адрыщI», «Къундетей мыдрыщI» жаIэу щытащ, псым и лъэныкъуэ здыIусым елъытауэ, армыхъуамэ Къундетей 1, Къундетей 2 Iуэхум хэтакъым. КъуажэцIэхэм зы, тIу, щы, «старэ» «новэ» «кIэрыдзэнхэр» гуэзыпхахэм нэхъ тыншу дыкърабжэкIын щхьэкIэ ящIащ. Тыншщ зи тхыдэр, зи бзэр, зи лъабжьэр зымыщIэжыр «сэмэгумкIэ, ижьымкIэ, япэр, етIуанэр» жыпIэу зебгъэкIуэну. Куэд щIэупщIэ-

нущ: къуажэцIэр тхъуэжмэ, сом нэхъыбэ къытхэхъуэну? Ди ныбэ нэхъ из хъуну? Хьэуэ, сомри нэхъыбэ хъунукъым, джийми зы хьэдзэ нэхъыбэу ехынукъым. Апхуэдэу щIэупщIэхэм мы упщIэхэм жэуап кърыретыт: «Фи бынхэм я адэцIэхэр яхъуэжмэ, фэ сыт фхэщIынур? Зэманыжь джатэрыбзэм къыпхахыу къытхуагъэна хабзэр зетхьэжкъыми, сыт къытщыщIар?» Лъэпкъым, Алыхьым дыкъиужэгъужакъыми, диIэщ нэхъыжьыфIи нэхъыщIэфIи. Дэтхэнэ зыми къызытекIар, зыщыщыр, и блэкIар ищIэжын хуейщ. ФеупщIи феплъыт фи бынхэм, лIэужь дапщэкIэ зэIэбэкIыжу фыкъызытекIахэм я цIэ къраIуэфми. ТIу? Щы? ЦIыхур щымыIэжми, лъэпкъым ягу илъыхукIэ, и лъэужь кIуэдыжыркъым. Дунеижьыр гъуэрыгъуэ шэнтщ, шэнт нэщI хъуркъым, ауэ а шэнтым итIысхьэнум и пащхьэ зыгуэр къимынэмэ, къуэпсыр зэпычащи, лъэужьри кIуэдыжащ. ИгъащIэ лъандэрэ къуажэцIэ зетхьар къэтщтэжынущ жытIэу къыщетхьэжьам, зыгуэр къэскIащ: «Апхуэдэ мылъку дэнэ къитхыну?» Абы ита упщIэр щыхьэт тохъуэ ищхьэкIэ зи гугъу тщIа гупсысэкIэ зэтекъута хъуам. Сыт хуэдэ лъэпкъми ягъуэт апхуэдэ Iуэхугъуэм текIуэдэну мылъкур, зымыгъуэтыр е зыгъуэтыну хуэмейр дэращ. А мылъкури къыщIагъуэтыр къащIэхъуэну щIэблэрщ, зи тхыдэ зыIэрызыгъэхьэжыну хуейрщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, цIыхур гузэвэгъуэ хэхуа нэужьщ Алыхьым и лъабжьэ зэрыщIэтыр къыщищIэжыр, сабийр зыгуэр хуэныкъуэ хъуамэщ и анэм щыхуэгумащIэр, адыгэм мыхъумыщIагъэ, хабзэншагъэ ялъэгъуамэщ зэрыадыгэр ягу къыщыкIыжыр. НэхъыфI мыхъуну пIэрэт зи лъабжьэ дыщIэтри, дыкъэзылъхуари, дызыщыщри сыт щыгъуи тщIэжу щытамэ? ДауикI! АтIэ, абы, шэч хэмылъу, мылъку текIуэдэнущ, мылъкум нэхърэ нэхъыбэу къару ихьынущ. Зи гугъу тщIа Iуэхугъуищым щIэблэщIэр щIэтпIыкIыфмэ, дызыгъэгулэзыну тлъагъу-зэхэтххэр нэхъ мащIэ, дауикI, хъунут. Иужьу къыжытIэну дыхуейт фIыщIэ ин зэрыхуэтщIыр жылэм и лъабжьэр зыгъэтIылъам я цIэр къэщтэжынымкIэ акъылэгъу къыддэхъуа ди къуажэгъу щэ бжыгъэхэм. Редакцэм къыбгъэдэкIыу: Шэч хэлъкъым, щIалэхэм Iуэхугъуэшхуэ кърахьэжьащ. КъэкIуэну зэманхэм лъэпкъыр лъэ быдэкIэ хэувэн, и гупсысэр зэтес щIын папщIэ, и блэкIамрэ и нобэмрэ зэпишачэу есэн хуейщ. Абы хуэунэтIа сыт хуэдэ зы лэжьыгъэри гулъытэншэу къэбгъанэ хъунукъым. Тхыгъэм къыщыIэта языныкъуэ гупсысэхэм редакцэм ейр темыхуэ, къыщхьэщыкI пэтми, ахэр зы Iуэху бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэу, апхуэдэуи утыку къихьапхъэу къэтлъытащ. Адыгэ жылэхэм ятелъа цIэхэр егъэгъуэтыжын зэрыхуейм и гугъур къыщаIэтыр нобэкъым. Апхуэдэ гукъеуэ зиIэри къундетейдэсхэм я закъуэкъым. Ди гуапэ хъунт мы псалъэмакъым къыпыфщэрэ щхьэж и къуажэ теухуауэ щыIэ фи гупсысэхэмкIэ фыкъыддэгуэшамэ.

№9 ПСЫНЭ

83


ЗэвгъэцIыху

Гъуафэ Аслъэнрэ Шапсыгъ щIыналъэм и щэхухэмрэ Табыщ Мурат

Шапсыгъ щIыналъэ… АдыгэщIым япэ щрадзых лъэбакъуэр щеувэхыр аращ – Хы Iуфэ Шапсыгъырщ. Нэм къиплъыхьым псэр Iэпихыу дахэщ Шапсыгъ лъахэр. ТхьэщIагъ мэзыжьхэр, уафэм щIэгъэкъуэн хуэхъу бгы уардэхэр, фоупс псы уэрхэр – аращ дэнэкIэ зумыгъазэми уи нэплъэгъуэм къыщIэхуэр. Апхуэдэу Тхьэр зэта лъахэр нэхъри ягъэдахэ ар зи псэупIэ цIыхухэми – шапсыгъ адыгэхэм.

Зы хъыбар цIыкIу и кIапэлъапэ щыIэщ, шапсыгъхэм къаIуэтэжауэ. «СыткIэ сыпхуэупсэн? – жиIэри Тхьэр фIыуэ илъэгъуа зы лIыжь жьакIэху еупщIати, «Хъуну щытмэ, мы дахагъэм сызэрыгурыIуэн бзэ къызэт!» – жиIащ. Адыгэбзэр къритащ. «Сыт уигу къеуэу къанэрэ?» – жиIэу Тхьэр къыщIэупщIэжати, «Уи си Тхьэ, а бзэм дауэрэ сыдызекIуэну?», – щыжиIэм, «Сыт щхьэкIэ, хабзэ уэстатэкъэ?!» – къыжриIэжащ. Пэж дыдэу, адыгэбзэ дахэрэ хабзэ инрэ яхэлъу къекIуэкIащ нобэр къыздэсым шапсыгъхэр. Тхьэтын лъапIэм шапсыгъхэм къыхаха щIэныгъэм нобэ къихьэсыгъат… …Ауэ иджыкIэ ахэр щыхупIэм щхьэщытщ. Абы уигъэлъагъужкъым лъахэм и дахагъэри, и IэфIагъри. Зэхыуигъэхыжкъым акъужьым и бауи, мэзыжьхэм я Iущащи, псыкъелъэхэм я щхъыщхъи, бзу ушэ макъи… Журнал щIыIум зи сурэт щыфлъагъу щIалэр Гъуафэ (Гъуашъо) Аслъэнщ, зы шапсыгъ адыгэ щIалэщ. ЩIэупщIэн щыIэнущ: и сурэт жинтым къытехуэныр абы сыткIэ къилэжьа жиIэу. ИкIи захуэщ. Аслъэн хуэдэхэр зэгъэцIыхупхъэщ, щIэупщIапхъэщ. Аслъэн и хъыбар куэдрэ къоIу. КъэIуху къэси икIи уогуфIэ, икIи уогухэ. УогуфIэ – и 84

ПСЫНЭ №9

гуащIэ и лъэпкъ зэрыхуигъэлажьэм щхьэкIэ, уогухэ – а гуащIэдэкIыр зэхэзыщIыкIын умыгъуэтыжынкIэ шынагъуэ щыIэщи. Шапсыгъым щыщ ШэхэкIеишхуэ зи цIэ адыгэ къуажэм дэт курыт еджапIэм и унафэщIщ Аслъэн. ЦIыху къызэрыгуэкIыу дунейм зэрытетым егъэин ар. И бзэ фIэкIуэдмэ, зытет дунейр нэщI зэрыхъунум нэку-нэпс ищIу апхуэдэщ Аслъэн. Адыгэр щымащIэрэ хамэр къыщебэкI и щIыгужь гуащIэ мащIэ щыхъуа бзэр щымыкIуэдыжыным хущIокъу, толажьэ. Зыгъэлажьэри и фIэщхъуныгъэщ, и хуитыныгъэщ. Адыгэбзэр еджапIэм щIэзыхыжыну хэтхэм япэщIэува Аслъэн и лIыгъэр Шапсыгъым и Iуэху зытетыр зымыщIэм къыгурыIуэнукъым. «Iэпкълъэпкъ пщыкIутIыр зэхуэдэмэ…», – жаIэ хабзэщ. Шапсыгъ псэлъэкIэр ди бзэм гуэзмэ, кIуэдыпIэм диувауэ аращ. Аращ а лIыгъэм гулъытэ игъуэтмэ, хуэфащэщ щIыжытIэр. Аслъэн и пщIэр зыIэтыр ар къызыгурыIуэхэм зэращыщырщ. Дэри уи зэфIэкI емыкIакIуэу, уи кIуэр мыужьыхыу, узыхуежьэ сыт хуэдэ зы Iуэхури щхьэпэн хъууэ упсэуну дынохъуэхъу, Тхьэм уригъэфIакIуэ бжыдоIэ!


№9 ПСЫНЭ

85


Гъуазджэ

Бэч Азэмэт: Адыгэбзэ тIэкIур зыхэмызагъэ щыIэ? EуэршэрылIар Зеущэ Аленэщ.

86

ПСЫНЭ №9


Гъуазджэ

«Кавказымрэ дунеймрэ» и фIэщыгъэцIэу Налщыч щекIуэкIа япэ урысейпсо кинофестивалым Къандур Мухьэдин и «Черкес» фильмыр щагъэлъэгъуащ. Псалъэмакъ куэд зытехъеикIа мы гъэлъэгъуэныгъэр хамэщI ис адыгэхэри хэкурысри зыхэлэжьыхьа зы IуэхущIафэщ. Псори зэхуэдэу арэзы имыщIами, япэ лъэбакъуэр ча хъуащ. Пэжщ, зыхуеплъэкIыжын, зэгъэзэхуэжын, зэгъэпэщыжын хуейр мащIэкъым. Лэжьыгъэ утыку иплъхьэ щыхъукIэ, абы и фIагъ-щыщIагъыр къэзылъагъур ар зыхуэгъэза цIыхурщ, лъэпкъ интеллигенцэрщ. Мыр псалъэмакъ щхьэхуэщ. Дэ нэхъ зытедгъэчыныхьыр фильмым щыджэгуа ди артистхэм къызыкъуаха е якъуэлъ Iэзагъэрщ. Апхуэдэ гугъапIэ зэрыщыIэм дигъэгушхуэри, куэдым ягу дыхьа, Нарт и ролыр игъэзащIэу кином хэта Бэч Азэмэт ди хьэщIэщ уэршэр къедгъэблэгъащ. – Азэмэт, иджыпсту уэ уи цIэр куэдым зэхах. «Черкес» фильмыр езыр дискхэм тету хэIуа хъумэ, нэхъыбэжым укъацIыхунущ. Ди гуапэт, укъызыхэкIам, укъыщалъхуам укъытхутепсэлъыхьамэ. – Бахъсэнщ сыкъыщалъхуари сыкъыщыхъуари. Ди адэ-анэм бынищ дызэдапIащ. Къуэш нэхъыжьрэ шыпхъу нэхъыжьрэ сиIэщ. – Тхьэм пхуигъэпсэу! СызэрыщыгъуазэмкIэ, уэ узэрыцIыкIу лъандэрэ сценэм уиту, уэрэд жыпIэу апхуэдэщ. Ауэ уцIыкIуу уэрэд жыпIэныр зыщ, ар IэщIагъэ пхуэхъуныр – нэгъуэщIщ… – Уэрэд жыIэныр сыт щыгъуи сфIэфIт. Ауэ ар IэщIагъэ схуэхъун щхьэкIэ Iуэхум сыхуэзыгъэушар си анэш щIалэ Дым Елдарщ. Аращ уэрэд жыIэным хуезыгъасэ Аренгольд Сергей деж сызышауэ щытари. Абы иужькIэ, илъэсипщIым ситу, Лъашэ Владимир и деж сыкъэкIуащ. Курыт еджапIэр къэзухри ГъуазджэмкIэ Инсти-

тутым сыщIэтIысхьащ. – Тхьэм узыншэу къуигъэух! «Хатти» гупым дауэ ухыхьа хъуа? – Упсэу! ЕджапIэм сыщIэтIысхьа нэужь нэIуасэ схуэхъуащ «Хатти»-м я шыкIэпшынауэ Хьэгъур Залымрэ пшынауэ Иуан БетIалрэ. Щыри абы дыщеджэти, ныбжьэгъу дызэхуэхъуащ. Адыгэ къафэр, макъамэр утыку кърахьэу гупу зэрызэхэтхэр къызжаIащ. УэрэджыIакIуэ яIэтэкъым. Гупым и унафэщI Балъкъэр Къазбэч «Укъытхыхьамэ, хъунт!» щыжиIэм, арэзы сыхъуащ. Хуэмурэ дызэсащ. Гупым ущыхэтым деж, дауикI, уэрэд пхужыIэкIэ е джэгу Iэмэпсымэ гуэр уеуэфкIэ зэфIэкIкъым, цIыху зыхущытыкIэми куэд иIыгъщ. ЩэнкIэ, акъылкIэ дызэтехуэу къыщIэкIащ, илъэсищым нэблэгъауэ сыхэтщ. – Иджы, Азэмэт, киномкIэ псалъэмакъыр тетшэнщ. Сыт къежьапIэ хуэхъуар абыр?

№9 ПСЫНЭ

87


Гъуазджэ

– Кинор тезыха Къандур Мухьэдин къыщалъхуар Иорданиерщ, Амманщ. ХамэщI къыщыщIидза адыгэхэм гугъуехь куэд яшэчауэ къыщIэкIынущ, я псэукIэм теухуауэ. Абыхэм ящыщщ бзэр хъумэжынри. Сэ, псалъэм папщIэ, абы сыщыщыIам куэд срихьэлIащ «Хэкум дгъэзэжамэ, ди бзэ тIурылъу ди щIыналъэ дисыжамэ арат» жаIэу. Лъэпкъым и гур етауэ, хэкум хуэпабгъэу абы къыщыхъуахэм ящыщщ Мухьэдини. Къандур Мухьэдин режиссер къудейкъым. Ар икIи тхакIуэщ, композиторщ. «Черкес» фильмым лъабжьэ хуэхъуари абы и «Кавказ» тхылъыр аращ. Адыгэ тхыдэм зэрытеухуам щхьэкIэ, кином адыгэ дыдэ хигъэхьэну хуейт. Хэдэрыхэшыр (кастинг) щызэхашэм, Къумахуэ Мухьэдин къысхуиIуэхуащ, укъакIуэрэ уеплъамэ арат жиIэри. Мис апхуэдэу сахэхуа хъуащ. – Уэ бгъэзащIэ Нарт и ролыр нэгъуэщIхэми хуагъэлъэгъуа? – ЗэрызэхэсхамкIэ, ди театрым и актер щIалэхэми яхэдащ. Америкэм щыпсэу адыгэхэм ящыщ зы щIали еплъащ. ЗэрымыщIэкIэ, сэ сыкъыхаха хъуащ.

88

ПСЫНЭ №9

– Кинор щытрахар Амман? – НтIэ, Амманрэ абы и Iэгъуэблагъуэмрэщ. – Сыт хуэдиз зэман текIуэда? – МазитIым нэблагъэкIэ дылэжьащ. – Кином щыджэгуахэм нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIахэри яхэтщ. Дауэ фызэхэзэгъа? – Пэжщ, хамэ къэралхэм къикIа куэд къытхэтащ. Псалъэм щхьэкIэ, макъыр зытхар Нэмыцэм щыщт. ЦIыхубз роль нэхъыщхьэр зыгъэзащIэр Палестинэм щыщ пщащэт, Амман щеджэу. Камерэр зезыгъэкIуа гупыр Мэзкуу къикIахэт. Амман дэс цIыхухэр инджылызыбзэм хуэшэрыуэщ, а бзэмкIэ дызэгурыIуэрт, бзэм хуэмыIэрыхуэм – тэрмэш яIэт. – Апхуэдэу щыт пэтми, Нартрэ и псэлъыхъу пщащэмрэ зэгурыIуащ… – Хъыджэбзымрэ сэрэ дызэгурыIуэну гугъутэкъым. Адыгэбзэ тIэкIур зыхэмызагъэ щыIэ? – Хамэ лъэпкъ щыщу къывдэджэгуахэм адыгэ хабзэр дауэ къащыхъурэт? Уэри сыт нэхъ щIэщыгъуэ, хьэлэмэт къыпщыхъуар? – Сэ си дежкIэ адыгэбзэм нэхъ дахи, ди


Гъуазджэ

хабзэм нэхъ лъапIи щыIэкъым. Ауэ хамэ лъэпкъ щыщу сыздэлэжьахэми я гуапагъэр сигу къинэжащ. Узэрыадыгэр зэхахмэ, удрахьеиным хуэдэт. ЖыпIэнурамэ, си лIыхъужьыр – Нарт – шым шэсын и пэ зригъэцIыхуу зэрепсэлъылIэр хьэрыпхэм хуабжьу гъэщIэгъуэн ящыхъуащ. Езыхэм апхуэдэ хабзэ яIэкъым. Ди фащэри яфIэхьэлэмэтт. Дэтхэнэ пкъыгъуэми мыхьэнэ гуэр зэриIэр, хьэзырыр зищIысыр, сэшхуэри къамэри пщIыхэлъын щIыхуейр… – Кинор нэгъуэщI щIыпIэ щагъэлъэгъуа? – Япэ Амман щагъэлъэгъуащ. ИтIанэ – Тыркум – Къайсэр. Мис иджы – Налщыч. – Уэ уи дежкIэ, Азэмэт, мыр япэ актер лэжьыгъэщ. Уигу ирихьа актер IэщIагъэр? – СфIэгъэщIэгъуэн дыдэ хъуащ актер IэщIагъэр. Ауэ сызэрыхуемыджам къыхэкIыу, уэрэд жыIэным нэхърэ нэхъ гугъуу къысщыхъуащ. ДэIэпыкъуэгъу къысхуэхъуа Фырэ Руслъан, Шыбзыхъуэ Басир, Къумахуэ Мухьэдин сымэ фIыщIэ яхузощI. – Уэ езыр «Черкес» фильмым сыт хуэдэ гупсысэм ухуиша? Сыт хилъхьэрэ ди щэн-

хабзэм? – ЦIыху псоми, дауикI, ягу зэхуэдэу удыхьэфынукъым. Ауэ адыгэбзэр зэхэпхыу, адыгэ фащэр экраным къищу кинотеатрым щыслъагъуну сэ си щхьэкIэ къысхуихуакъыми, абы теухуауэ ар пэщIэдзэ хъарзынэу къызолъытэ. АдэкIэ нэхъыфIыж хъумэ, дэгъуэт. – Амман фыщыIэхукIэ абы щыпсэу адыгэхэм фахуэза? – Минищым щIигъу цIыхуу зэхуэсауэ, зы мэз лъапэ гуэрым деж джэгу щащIу дахэплъащ, тIэкIуи дыкъыщещIащ. Си гуапэ хъуащ апхуэдэу зэрызэрыIыгъхэр. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, бзэмкIэ гугъу йохьхэр, нэхъыбэр зэрыпсалъэр хьэрыпыбзэщ. Хасэм зэIущIэшхуэ амфитеатрым щащIауэ дыщыIащ. Аргуэрыжьти, зэрекIуэкIар хьэрыпыбзэт... – Ди дежкIи ди бзэр Iэпэдэгъэлэл ящIауэ, адыгэбзэр щIэбджын щымыIэу жызыIэ куэд урохьэлIэ… – Пэжщ, си жагъуэ дыдэ мэхъу ар. Бзэр умыщIэу сэ сыадыгэщ жыпIэкIэ сыт и мыхьэнэр? Уи бзэкIэ уэрэд жумыIэфынум, усэ укъемыджэфынум, IуэрыIуатэ жумыIэжыфынум...?

№9 ПСЫНЭ

89


Гъуазджэ

– Тыркуми ущыIауэ жыпIащ. Дауэ къыпщыхъуа абы ди хабзэр зэрыщызэрахьэр? – Тыркум адыгэ хьэгъуэлIыгъуэ сыщрихьэлIат. Дахэу йокIуэкI, «Адыгэ нысэ» уэрэдыр жаIэурэ унэ ирашэ, лъапэрисэ зэпымыууэ къофэ. Хабзэм и Iыхьэу мащIэ дыдэщ хэтыр, ауэ зэрыхъукIэ яхъумэ. Шапсыгъхэми дахыхьащ, зэрыIыгъхэщ, Тхьэм и фIыщIэкIэ. Ауэ згъэщIэгъуам щыщу и гугъу сщIыну сыхуейт Амман уэрам ущызэхэзекIуэкIэ, абы ирикIуэ цIыхухэр адыгэрэ хьэрыпкIэ зэхэпцIыхукIыфу зэрыщытыр. Абы и IуэхукIэ Тыркум нэхъ гугъущ, зэщхьыфэ хъуауэ къысщыхъуащ. – Азэмэт, хамэщI ис адыгэхэмрэ хэкурысхэмрэ псори зэгъусэу дыкъапщтэмэ, лъэпкъым ди гур щIэкIуэдын гуэр плъагъурэ? – Бзэращ. Мес, убыххэм я щхьэ кърикIуар псоми дощIэ, я бзэр яфIэкIуэдащ. Адыгэлъ пщIэту, пIурылъыр урысыбзэу – ар къысхуегъэзэгъыркъым, хъункIи Iэмал зимыIэщ. Абы теухуауэ си щхьэкIэ бзэр зыщIэу абы елэжь цIыхухэм фIыщIэ ин яхузощI. – Сыт нэхъ уи хъуапсапIэ, Азэмэт? – Си унагъуэкIэ, ди нэхъыжьхэмкIэ гукъеуэ щымыIэну… Абыхэм я жьауэ дыщIэтмэ, бзэр,

90

ПСЫНЭ №9

хабзэр къыпхэзылъхьэн къыпщхьэщытмэ, ар насыпышхуэщ. Лъэпкъым дыхуэлажьэ и цIэу, куэд дыдэ тхуэмыщIэми, ди гуащIэ къыдэкIым хуэдизкIэ уэрэд жытIэфу, дыкъещIэфу дыщытмэ, абыкIэ цIыхум ягу дыдыхьэмэ, ари насыпышхуэщ. – Сыт иджыри удэзыхьэхыр? – Зэманыр мащIэ дыдэщ, ауэ тхылъ еджэныр хуабжьу сфIэфIщ. – НтIэ, мис а зэманыр къытхухэпхыу укъызэрытхуеблэгъам щхьэкIэ фIыщIэ пхузощI. Ди псалъэмакъым и кIэухыу, ди журналым и щIэджыкIакIуэхэм сыткIэ захуэбгъэзэнт? – АдыгэбзэкIэ журнал къызэрыдэкIыр икъукIэ си гуапэщ, Тхьэм и хъер абы и къыдэгъэкIыным елэжь фэри, зэрылъэпкъыуи дигъэлъагъу! Журналым еджэ дэтхэнэ зыми узыншагъэ, дэрэжэгъуэ Тхьэм къарит! – Азэмэт, уи вагъуэр куэдрэ адыгэ лъэпкъым хуэблэн Тхьэм уищI! ГъащIэм хъуапсапIэу ущиIэу хъуам Тхьэм утригъэIэбэ!


Сыт и уасэ гулъытэр, шыIэныгъэр, гуапагъэр... Тырку шхыныгъуэхэр зыфIэфIыр куэд мэхъу! ФхудогъэтIыгъуэ шхыныгъуэ хэхахэр, тырку IэфIыкIэхэр, хьэлу зэмылIэужьыгъуэхэр. Псоми ефIэкI тырку къэхьэуэ, шей къыфхуахьынущ зыщывгъэпсэху дакъикъэхэм деж.


Пэжу пIэрэ

Пэжу пIэрэ

Колумб Адыгэу щытауэ?!

92

ПСЫНЭ №9

Дзыгъуэнэ Тимур


Пэжу пIэрэ

Илъэс щитхум щIигъуащ Христофор Колумб дунейм зэрехыжрэ. Ауэ нобэр къыздэсым абы и цIэм игъэпIейтейр мащIэкъым. Дауи, щхьэусыгъуэ зимыIэ зэныкъуэкъукъым Колумб и гъащIэ гъуэгуанэм иращIэкI псалъэмакъыр. Зы мащIэкIэ нэхъ мыхъуми, а зэныкъуэкъур гъэIэсэным хуэунэтIат 2006 гъэм и гъатхэкIэм Вальядолид щекIуэкIа зэIущIэр. Тхыдэм, географием, палеографием, физиологием елэжь щIэныгъэлIхэр щызэIущIа а щIэныгъэ зэхуэсым къызэрымыкIуэу доклад гъэщIэгъуэн куэд щащIыгъащ. Ахэр псори теухуат Колумб и гъащIэм, къызэринэкIа IуэхущIафэхэм, къызыхэкIа лъэпкъымрэ унагъуэм, и шыфэлIыфэ гъэпсыкIэм. Сыт хуэдиз къэхутэныгъэ Колумб и цIэм трамыщIыхьами, иджыри зэIубз мыхъуа куэд абы и Iуэхум хэлъщ. Уеблэмэ ар зыщыщ лъэпкъыр, щалъхуа лъахэр иджыри нэсу зэхэгъэкIа хъуакъым.

Колумб и лъабжьэр къыщежьэм, и къуэпсхэр зэкIуэлIэжым теухуауэ Iуэху еплъыкIэ зэмыщхь куэд щыIэщ. Апхуэдэу щыт пэтми, абы и жэуап пэжыр иджыкIэ зыми иритыфакъым, дэфтэру къыкъуэкIхэми Iуэхур къалъахъэ фIэкIа зэрагъэкIуатэ щыIэкъым. Мы тхыгъэм къыщыIэта гупсысэхэр къыщежьэр испанхэм я дежщ, ахэр Колумб тражыIэхьа куэдым къапкърышэсыкI зы Iуэху еплъыкIэщи, щIэджыкIакIуэхэмкIэ гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ хъун тфIощI. Куэд дыдэм Христофор Колумб Генуя къалэ е абы и Iэгъуэблагъуэхэм дунейм къыщытехьауэ яукъуэдий. НэгъуэщI зы куэдми зэрыжаIэмкIэ, лIы цIэрыIуэр Корсикэ хытIыгум щыпсэу къызэрыгуэкI джэнуэз унагъуэм 1451 гъэм къыщалъхуащ. Испан Iуэху еплъыкIэм тепщIыхьмэ, Колумб и къуэпсхэр къыщежьэр Вальядолид къалэрщ. Абы и щыхьэту къахь испан IуэрыIуатэм щыщ зы хъыбар. Хъыбарым зэрыжиIэмкIэ, Христофор испан пащтыхь щауэ де Ван нэчыхьыншэу хуалъхуа и къуэщ; и адэм и пщIэр имыгъэлъэхъшэн папщIэ цIыху къызэрыгуэкIыу зигъэIуауэ аращ. Урым щIэнгъуазэ псалъалъэхэм Колумб журту зэрыщытар шэчи шубыхьэи къызытепхьэ мыхъун пэжу жаIэ. Абы щыхьэт техъуэ гупсысэ гуэрхэр къыхощ испан, португал тхыдэтххэм я лэжьыгъэхэми. Абыхэм трагъэчыныхь Христофор Колумб чыристан диным ихьа журту, Италиеми зыри хуиIуэху щымыIэу. Зи гугъу тщIа щIэныгъэлIхэм я щыхьэтыгъэ нэхъыщхьэр Колумб картографиемрэ каллиографиемрэ – а зэманым псэуа журтхэм нэхъ зэрахьэу щыта IэщIагъэхэщ – дихьэхыу зэрыщытарщ. А еплъыкIэр къабыл умыщIми хъуну къыщIэкIынщ, Майорк къалэм къыщыунэхуа журтхэм ауэ сытми чыристан диншыуэ загъэлъагъуэу зэрыщытар къэплъытэмэ. Арагъэнщ, Колумб и тхыгъэхэм

«журт щыхьэтыгъэхэр» къыщIыхэщри. И лъэужь гъэгъуэщэным езы Колумби и Iыхьэ хилъхьащ. Псалъэм папщIэ, Португалым щыпсэуху Христофор Колумб къигъэсэбэпар португал къэпсэлъыкIэм тет Криштован Колон цIэ-унэцIэрщ, Испанием щыIэпхъуэм (1485 гъэм) испан къэпсэлъыкIэм езэгъыу Кристобал КолонкIэ зэджэу щIидзащ. ЗыплъыхьакIуэм къыщIэна Iэрытххэр зэпкъраха нэужь, наIуэ хъуащ Колумб итальяныбзэр зэикI къигъэсэбэпу зэрыщымытар. И Iэрытххэр зэрытха бзэмрэ абы тхыкIэ Iэмалу щызекIуэмрэ щаджым Колумб зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ цIыхуу зэрыщытар къыщIэщащ. Шэч хэмылъу, мыр зэрымыщIэкIэ

№9 ПСЫНЭ

93


Пэжу пIэрэ

къэхъуа Iуэхугъуэкъым, щIэныгъэ зыбгъэдэмылъа цIыхум ЩIыщIэр (Новый Свет) къихутэну Iэмал зэримыIари гурыIуэгъуэщ. Колумб унагъуэ щищIар Португалиерщ. Щхьэгъусэ хуэхъуар къызыхэкIар 14-нэ лIэщIыгъуэм а къэралым къэIэпхъуа, мылъку хъарзыни зэзыгъэпэща, хуэщIауи псэууэ езыгъэжьа итальян унагъуэт. Христофор щыкъу хуэхъуа а унагъуэм я щIалэ нэхъыщIэ Бартоломеу Перештерлу португал пащтыхь пщы щауэщIэхэу Жуанрэ Генрихрэ я щауэгъуу пащтыхь унэм дэсу щытащ. Абы етIуанэу къишэжа Изабелл Мониш португал унагъуэ бейм къыхэкIат. АйтIум зэдагъуэта пхъу закъуэрщ – Фелипа Монишщ – Христофор Колумб 1478/79 гъэм щхьэгъусэ хуэхъуари. Iыхьэгъу яхуэхъуа малъхъэм и дзыхь иригъэзри, Изабелл Мониш куэд дыдэ дэмыкIыу дунейм ехыжа и щхьэгъусэм къыщIэна Iэрытххэмрэ картэхэмрэ 1457 гъэм и малъхъэм кърет. Хуэбгъэфащэ хъунущ Христофор и щIэныгъэ къэухьым зыубгъунымкIэ дунейм ехыжа и щыкъу адэм и щIэинхэр сэбэп къыхуэхъуауэ. И тхыгъэхэм къызэрыхэщыжымкIэ, Колумб пасэу хым техьащ, щIыпIэ куэди къызэхикIухьащ. Христофор Колумб сатуущIэу къызэрежьам шэч къытрахьэркъым, ауэ, хуагъэфащэ, кхъухьтет пщэрылъ иIэу абы кх��ухьхэр мызэ-мытIэу иришэжьауи щытауэ. Дауэ мыхъуми, португал бэракъым щIэту и лъэ Инджы-

94

ПСЫНЭ №9

лызми, Ирландми, Исландми нихусащ. Абы щыфIэкIыжу Христофор Мадейри, Къайнар хытIыгухэми, уеблэмэ Африкэм и кхъухьэпIэм Португалым и сату тедзапIэу щыIа, иджырей Ганэм и щIыналъэм хыхьэ Хорхе-да-Минаи нэсыгъащ. Христофор Колумб Вальядолид къалэм 1506 гъэм накъыгъэ мазэм и 21-м дунейм щехыжащ. Абы и хьэдэр щIыпIэ куэдым къыщрахьэкIащ. Япэ дыдэ ар къыщыщIахыжар 1513 гъэрщ – абы щыгъуэ Христофор и хьэдащхьэр Севилье къашэжри щыщIалъхьэжыгъат. ИужькIэ, 1542 гъэм, зыплъыхьакIуэ цIэрыIуэм къигъэна уэсятым ипкъ иткIэ, и къуэм щIэрыщIэу къыщIригъэхыжри Санто-Доминго (иджыри Доминикан къэралыгъуэм хеубыдэ) дэт члисэм щыщIилъхьащ. Франджыхэм а щIыпIэр яубыдын ипэ къихуэу, 1795 гъэм, Христофор зыдэлъ бэныр Гаванэ ягъэIэпхъуэ. Илъэсищэ хуэдизкIэ и гугъу ямыщIу щылъа бэныр испанхэм абы кърашыжри Севилье дэт члисэм щагъэтIылъыж. АрщхьэкIэ, куэдым зэрыжаIэмкIэ, Санто-Доминго ирахыу Гаванэ яшауэ щытар Христофор и хьэдэракъым. Апхуэдэ псалъэмакъыр къызыхэкIар 1877 гъэм Санто-Доминго дэт члисэр щызэрагъэпэщыжым «Varon ilustre y distinguido Cristobal Colon» тхыгъэр тету къагъуэта бдзапцIэ бэнырщ. А псалъэхэр зэбдзэкI хъунущ мыпхуэдэу: «ЩIыхьыбэр зыхуэфащэ, щхьэгъусэ пэж Христофор Колумб». 1992 гъэм Доминикан правительствэм иригъэщIа «Фаро а Колон»-кIэ зэджэ кхъэлэгъунэр а бэным дэлъым увыIэпIэ хуещI. Христофор Колумб и хьэдащхьэ кърикIуа псоми мыпхуэдизу кIыхьу утемыпсэлъыхьми хъуну къыщIэкIынт. Ауэ абы гъэщIэгъун куэд кърикIуащ. Тхыдэтх цIэрыIуэ Марсиал Кастро зэрыжиIэмкIэ, ДНК -кIэ зэджэ къэхутэныгъэхэр Севилье члисэм щIэлъ хьэдэ къупщхьэхэм щыдрагъэкIуэкIым ар илъэс 50-м ит цIыхухъум ейуэ къыщIэкIащ. А къэхутэныгъэ Iэмал дыдэхэр Христофор Колумб и къуэшым и хьэдэ къупщхьэхэми ирахьэлIэу щрагъэпщэжым, япэу ДНК ящIа хьэдэр зыплъыхьакIуэ цIэрыIуэм зэрейм шэч зыми къытрихьэжакъым. Доминикан правительствэм бдзапцIэ бэным дэлъым зыри иригъэIусэн идакъым. Хесус Варелэ зэрыжиIэмкIэ, Христофор къызыхэкIам, къыщалъхуа щIыпIэм теухуа Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэхэр щIыщыIэн щхьэусыгъуэ илъагъукъым – ар Генуя къыщалъхуащ, езыри урым (итальян) лъэпкъым къыхэкIащ. АрщхьэкIэ, Гранадэ университетым генетикэмкIэ къэхутэныгъэхэр щрагъэкIуэкI лабораторием и унафэщI, зи цIэ жыжьэ Iуа щIэныгъэлI Хосе Антонио Лоренто нахуэ къызэрищIамкIэ, ДНК зращIэкIа хьэдэ къупщхьэхэр, ар ире-Колумб, е нэгъуэщI гуэруи щрет, зейр зи къуэпсхэр Кавказым екIуэлIэж цIыхущ. Хосе Антонио Лоренто и къэхутэныгъэ утыку кърилъхьам Христо-


Пэжу пIэрэ

фор и биографием нэгъуэщIынэкIэ урегъэплъыж, абы и джыным кIуэрабгъу гъэщIэгъуэнхэмкIэ убгъэдыхьэ хъунуи къыщIокI. Мис абы нэхъ убгъуауи дытепсэлъыхьынщ. Пасэрей Зыхьэ (Зихия) къэралыгъуэм и щIыналъэр хамэщI къикI зыплъыхьакIуэхэмрэ сатуущIхэмрэ кIуапIэ зэрахуэхъурэ куэд щIащ. Тхыдэм къызэрыхэщымкIэ, сатуущIхэм мы щIыпIэм ис лъэпкъхэм пыщIэныгъэ яхуиIэ мэхъу XII лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм щегъэжьауэ. Абы и щыхьэтщ XII-XV лIэщIыгъуэхэм Италием къикIыу щытыгъа зыплъыхьакIуэхэм зэхагъэува картэхэм Адыгэ Хэкумрэ абы и хы Iуфэмрэ IупщI дыдэу къызэрыщыгъэлъэгъуар.

хэм адыгэщIым гъунэжу уащрохьэлIэ. КъатIэщIа щIыпIэхэм къыщыщIахащ Урымым къраша шылэм, данэм, къэдабэм къыхащIыкIа щыгъыныгъуэ лъапIэхэр. Арыххэу, Хы ФIыцIэм и Iуфэр тIысыпIэ-щысыпIэ зыщIа джэнуэзхэм сату тедзапIэхэр Кавказым и щIыналъэ куэдым къыщызэрагъэпэщащ, абы щхьэдэIэбыхырт Къэжэрми, Иранми, н.къ. сату дащIу хуежьащ. Джэнуэзхэращ Хъыспиихым япэ дыдэ кхъухьхэр тезыгъэувар. Ахэращ а зэманым европей лъэпкъхэм ящыщу мы щIыпIэм япэу къэсауэ щытари. Джэнуэзхэм зэфIэкIышхуэ яIащ, дунейпсо сату щIэным увыпIэшхуи щаубыду щытащ. Абыхэм щIыпIэ куэдым сату дащIу, Италие псор хьэпшып, ерыскъыхэмкIэ къызэрагъэпэщу щытащ. Ахэр ялъэIэсырт Хыкурых хытIыгухэми, Франджым, Испаным,

Хесус Варелэ зэрыжиIэмкIэ, Христофор къызыхэкIам, къыщалъхуа щIыпIэм теухуа Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэхэр щIыщыIэн щхьэусыгъуэ илъагъукъым – ар Генуя къыщалъхуащ, езыри лъэпкъкIэ урымщ. АрщхьэкIэ, Гранадэ университетым генетикэмкIэ къэхутэныгъэхэр щрагъэкIуэкI лабораторием и унафэщI, зи цIэ жыжьэ Iуа щIэныгъэлI Хосе Антонио Лоренто наIуэ къызэрищIамкIэ, ДНК зращIэкIа хьэдэ къупщхьэхэр, ар ире-Колумб, е нэгъуэщI гуэруи щрет, зейр зи къуэпсхэр Кавказым екIуэлIэж цIыхущ. Кубан областым и щIыналъэ джэнуэз гъуэгужьхэм я лъэужь щыплъагъуу щытащ XIX-нэ лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм къэсыху. А гъуэгур Анапэ къыщежьэрти, Холмскэ, Саратовскэ, Ханскэ, Царскэ, Псеменскэ станицэхэм блэкIырт, Кефар, Инжыджышхуэ зи цIэ псыхъуэхэмкIэ иунэтIырти, Марыхъу хуэкIуэрт, адэкIэ Тебэрдырэ Псыжьрэ икIырти, Къэрэщейм игъазэрт. Абдеж абы гъуэгуитI къыгуэкIырти, зым ЦыбылэкIэ (Цебельда) зишэщIырт, адрейм Тэрчыпсым гуэту Хъыспий Iуфэ иунэтIырт. Джэнуэз сату тедзапIэхэр абдеж щыпыхьэжырт Ищхъэрэ Тыркустаным, Ираным, Чыным. Зи гугъу тщIа щIыпIэхэм джэнуэзхэм псэупIэхэр щащIырт, быдапIэхэр щаухуэрт, сату тедзапIэхэр къыщызэIуахырт. Псалъэм папщIэ, Шэбжь пэмыжыжьэу «Джэнуэзхэм я IуащхьэкхъэкIэ» еджэу щIыпIэ щыIащ. Хъыбарыжьхэм къызэраIуэтэжымкIэ, а Iуащхьэр ДжэнукIэ зэджэ лIы гуэрым хузэтратхъуэгъащ. Абы дыщэхэкI лъапIэ куэди дыщIалъхьауэ яIуатэрт. А Iуащхьэкхъэр адыгэхэм я щхьэхуитыныгъэм щыщIэзэу илъэсхэм шапсыгъхэм я зэхуэсыпIэу къагъэсэбэпу щытащ. Веселовскэм и унафэм щIэту 1896 гъэм Белореченскэ станицэм къыщатIэщIа Iуащхьэ 53-м къыщIаха хьэпшыпхэр XIV-XV лIэщIыгъуэхэм ящIауэ хуагъэфащэ. Апхуэдэ Iуащхьэ-

Нидерландым, Инджылызым, Шотландым, Ирландым, Швецием, Данием, Норвегием, Урысейм, КъуэкIыпIэмкIэ Архипелагым, Урым империем, Анатолием, Ермэлым, АфрикэмкIэ Мысырым, Мароккэм, нэгъуэщI къэрал куэдми. Къаффэ гъавэкIэ къуэкIыпIэ лъэныкъуэр къызэригъэпэщыфу щытащ. Зы кхъухь тедзапIэм икIым адрейм кIуэуэрэ, Къаффэм и сатуущIхэр лъахэ куэдым къыщыщIидзырт. ГъавэкIэ, гъущIымрэ гъуаплъэмрэ къыхэщIыкIа хьэпшыпкIэ, щэкI зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ, хьэкIэкхъуэкIафэхэмкIэ Индым

№9 ПСЫНЭ

95


Пэжу пIэрэ

къраха налкъутналмэсыр, Хьэбашэ къраша пыл къупщхьэр, мыстхъуэкIэ еджэу мэфI къызыпих хьэрып дагъэр, малабар шафраныр, н.къ. къахъуэжырт. Ауэ джэнуэзхэм фейдэ хэкIыпIэшхуэу яIар пщылI щэн-къэщэхуным епха сатуращ. Пэжщ, пщылIхэм уасэ хэха хуагъэувауэ щыттэкъым, сату щIэным Iуэхур нэсамэ, къалъытэрт теплъэр, Iэпкълъэпкъыр, ныбжьыр. Нэхъыбэу адыгэм ящэр езыхэм гъэр ящIа я лъэпкъэгъухэрт. Щэн-къэщэхунымкIэ дэлэл хъухэрт алыджхэр, журтхэр, ермэлыхэр, тэтэрхэр. Гъэрхэм я сабийхэр зэкIужмэ, дахэмэ, ахэри ящэрт, пщIэшхуи яIэт. Дэфтэрхэм къазэрыхэщыжымкIэ, Къаффэ щащэ пщылIхэм я нэхъыбэр Кавказым щыщхэт: абазэт, адыгэт, къумыкъут. ЛъэныкъуитIми фейдэ къахуищIу пщылI щэн-къэщэхуным псынщIэу зиужьырт. АдыгэщIыр къулейт хъыджэбз дахэхэмрэ зауэлI хахуэхэмкIэ, – абыхэм щIэупщIэшхуэ яIэт. Тхыгъэжьхэм къазэрыхэщыжымкIэ, Кавказым ираш гъэр щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ къыщыщIидзыр хьэрып къэралхэм я закъуэтэкъым. Джэнуэз хъумапIэхэм Кавказым кърашу щыта пщылIхэм теухуауэ тхыгъэ куэд хэлъщ. Абыхэм къызэрагъэлъагъуэжымкIэ, шэрджэс пщылIхэм уасэшхуэ щIату щытащ. Псалъэм папщIэ, илъэс 14-м ит хъыджэбз цIыкIур аспар 500-кIэ ящауэ щытащ, абы щыгъуэ а ныбжьым ит къумыкъут хъыджэбзым и уасэр 370-рэт. Илъэс 14-м ит щIалэщIэ цIыкIур ящат аспар

96

ПСЫНЭ №9

750-кIэ. Илъэс щэщIым итын мэжар цIыхухъур аспар 130-рэт зэращар. Болгар цIыхубз илъэс 39-м ит, сабиитI зыщIэсым, хуагъазэр аспар 600-т. Илъэс 10-16 ныбжьым ит шэрджэс сабийхэм хуагъазэрт 250-м къыщыщIэдзауэ 750-м нэскIэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, Европэм и къэрал зэхуэмыдэ куэдым адыгэ куэд къыщыщIидзыгъащ. Адыгэхэмрэ урымхэмрэ унагъуэ щызэдаухуэ куэдрэ къэхъуащ, къемызэгъ гуэру ялъытэуи щытакъым. Мылъку зэгъэпэщыныр, бей хъуныр и гуращэу гъуэгуанэ жыжьэ теува щIалэхэм я хъуапсапIэ зэрытеIэбэу унагъуэ зэрагъэпэщырт. Я лъэпкъэгъу цIыхубзхэр къызэмэщIэкI джэнуэз сатуущIхэм нэхъыбэм щIыпIэм щыщ бзылъхугъэхэрт гъащIэ гъусэ ящIыр. Апхуэдэ унагъуэ зэхэпхъари мащIэтэкъым. Къапщтэмэ, Къаффэ адыгэ-джэнуэз унагъуэ фIэкIа дэмысу зы хьэблэ псо иIэт. Тхыгъэхэм къызэрыхэщыжымкIэ, абыхэм я бжыгъэр миным нызэрыхьэсу щытащ. Къыпхуэхьынущ щапхъэ пыухыкIахэри. Нобилитетым и лIыкIуэ Симон де Гизольфи и къуэ Винченцио 1419 гъэм къыхуишауэ щытащ Бэрзэджыпщым ипхъу Бичэ-гуащэр. Иужьрейм и адэм дыщырыкI папщIэу Мэтрэдж (Тамань) къалэр зэрышаитIым яритауэ щытащ. Адыгэ тхыдэм и кIуэцIкIэ хуэдэ щымыIауэ зы къэхъукъащIэщ мыр. Абы и ужькIэ Мэтрэдж къалэр Гизольфи лъэпкъым я хабзэр щытепщэ унапIэ-псэупIэ хъуащ. Иджыри зы щапхъэ. Венициан республикэм и лIыкIуэу Къэжэрым щыIа Амброджо Контарини (XV лIэщIыгъуэм и


Пэжу пIэрэ

етIуанэ Iыхьэм) щыхьэщIа колониехэм ящыщ зым пщылIу къыщищэхужа бзылъхугъэр щхьэгъусэу къишэжыгъауэ щытат. Апхуэдэ хъыбархэр мащIэкъым. ЖытIам ипкъ иткIэ, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, Христофор Колумби апхуэдэ зы урым-адыгэ унагъуэ къыщыхъуагъэнущ. Къыщалъхуари Генуя лъахэр е Хы ФIыцIэм щыIа колониехэр арагъэнущ. Абы щыхьэт техъуэ хуэдэщ ищхьэкIэ зи гугъу тщIа ДНК-къэхутэныгъэхэр. Мыхьэнэ зиIэ нэгъуэщI мыпхуэдэ зы Iуэхугъуи щыIэщ, къэдгъэнэIуа Iуэхугъуэм я щыхьэт хъу хуэдэу. Португалиер псэупIэ ищIын ипэ къихуэу Христофор Колумб дэнэ щыIами, сыт ищIами, ипэжыпIэкIэ зыри щыгъуазэкъым. XV лIэщIыгъуэхэм и 50-гъэхэрщ, ар Колумб Португалием къыщыIэпхъуа лъэхъэнэм хуозэ, Хы ФIыцIэмрэ Кърымымрэ я Iуфэ щитIысыкIауэ щыты��ъа джэнуэзхэр тыркухэм щызэтракъутар. Ар пэжмэ, итIанэ нахуэ хъу хуэдэщ Колумб Португалием къэмыкIуэ щIыкIэ здэщыIар дэнэми. Дауэ хъуами, я насып кърихьэкIыу тыркум яIэщIэкIа зырызхэм яхэту ар Генуя къэкIуэжагъэнщ. ЩIэныгъэлIхэм утыку кърахьа «кавказ» Iуэху еплъыкIэр зыкъомкIэ щхьэпэ хуэхъуну къыщIэкIынт урымхэмрэ испанхэмрэ зэпаубыда лIы цIэрыIуэр къыщалъхуа щIыпIэр зэхэгъэкIыным. Курыт лIэ-

щIыгъуэхэм цIыхур къыщалъхуа-щылIэжа зэманхэм мыхьэнэшхуэ ирату, а Iуэхугъуэхэр фIэк IыпIэ имыIэу члисэм щегъэтхын хуейуэ зэрыщытар къэплъытэмэ, фIэщщIыгъуейщ, зыплъыхьакI уэ цIэрыIуэр дунейм къыщытехьар Европэр пэжмэ, къыщалъхуа гъэр ямыщIэну щытауэ. Абы щыфIэкIыжу гурыIуэгъуэ хъу хуэдэщ «урым» Колумб и Iэрытххэм, и IуэхущIафэхэр къызыхэщыж тхыгъэхэм урымыбзэ къыщIыхэмыхуэр. Хы ФIыцIэм и Iуфэ Iута джэнуэз колониехэм урымыбзэм нэмыщIкIэ щызекIуэт адыгэбзи, тэтэрыбзи, алыджыбзи. СыткIэ япыщIауэ щыта Колумб Кавказым щыпсэу цIыхухэм? Абы и адэжьхэр роман лъэпкъхэм къахэкIауэ Кавказым къэIэпхъуахэм ящыща?! Е католик диныр къэзыщтэу Апениным къыщыхута адыгэхэм къахэкIа? Христофор къэзылъхуа и анэра адыгэм къыхэкIар? НобэкIэ ар букъуэдиину гугъущ. Иджыри зы. КъэхъукъащIэ зэхуэмыдэ куэдкIэ зи гъащIэр гъэнщIауэ щыта лIы цIэрыIуэм и унэцIэ Колумб Терра Рубрэм мыпхуэдэ гупсысэхэм ухуешэ: Христофор Колумб и адэжьхэр, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, латин лъэпкъым хэшэпсыхьыжа адыгэпщхэм къахэкIауэ къыщIэкIынущ…

№9 ПСЫНЭ

97


ЦокIыл Азэмэт:

Зэ уадыгэну сыт и уасэ!

Епсэлъар Дзэгъащтэ Азэмэтщ.

Иджырей хъыджэбзхэр зэрыбзаджэ защIэр, фIыуэ укъалъагъуми, къыпхуэмейуэ зэрызащIыр, щIалэ закъуэ унэр зэрахъуапсапIэр, гуащэ-тхьэмадэжьыр янэ-япсэу зэрызащIыр «мышынэу» утыку къизыхьэ ЦокIыл Азэмэт къэзымыцIыху, игъэзащIэ уэрэдхэр зэхэзымыха куэд щыIэу къыщIэкIынукъым. «КъыпщIэупщIэм и щIакIуэ пхуэубгъуащ», – жи адыгэ псалъэжьым. Къуэгъулъкъуей жылэжьым щалъхуа, зи сабиигъуэр Урыху Iуфэ щызыгъэкIуа щIалэр зи хэтыр, зыщыщыр, зытет дунейр куэдым яфIэгъэщIэгъуэну къыщIоупщIэ. Ар къэтлъытэри уэрэджыIакIуэ щIалэщIэр «Псынэм» и хьэщIэщым къыщедгъэблагъэм, и гуапэу зыкъытIуигъэщIащ. – Уэрэд жыIэным ущIыдихьэхар, ар къохъулIэу уэ езым къыщыбгурыIуэжар сыт щыгъуэ, Азэмэт? – ЗызэрысщIэжрэ уэрэд жыIэным сыдехьэх. Абы и щхьэусыгъуэри гъэщIэгъуэнщ. Си анэр пшынэ еуэу, уэрэд жиIэу ансамбль гуэрым хэту щытащ, абы дыдригъэхьэха сфIощI. Пщыхьэщхьэм унагъуэр дызэхуэсыжа нэужь, ансамблым ягъэзащIэ уэрэдхэм, уэрэдыжьхэм щыщ къыджиIэм, дэри хуэмурэ дыдежьуурэ, зыгуэрхэри зэдгъащIэ хъуат. ЕджапIэми уэрэд зэрыжытIэфым гу лъатэри, махуэщI хъуамэ, дыхагъыхьэу, куейм щекIуэкI зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэми дашэ хъуащ. «Дашэт» щIыжысIэр си шыпхъуитIми уэрэд си гъусэу жаIэти аращ. – Сурэт щIынри уи жагъуэтэкъым… – Нэхъыбэу сыдэзыхьэхри арауэ къыщIэкIынт, икIи къызэхъулIэт. ВидеокIэ дызэплъ псысэ, таурыхъхэм хэт псэущхьэхэм я теплъэхэр сщIырт. Си пэш блыным кIэрызу къегъэпщIэкIауэ мо таурыхъхэм хэт лIыхъужьхэр «къыздэпсэууэ» апхуэдэт.

98

ПСЫНЭ №9

– КъыпкъуэкIа уи зэфIэкIхэмрэ къыхэпха IэщIагъэмрэ щхьэ затемыхуэрэ? – Псоми жаIэ ар. ГъуазджэмкIэ институтыр къысхуагъэлъагъуэрт, сурэт щIыным е уэрэд жыIэным епх уи гъащIэр жаIэурэ, ауэ ди адэм къиухар КъБКъУ-м и инженер-ухуакIуэ факультетрати, абы сыщIэтIысхьэм нэхъ къищтэрт. Нэхъ иужькIэ, 7-8-нэ классхэм, геометриер къыхыхьэщ, чертежхэм сыдахьэхри, сэри абы тезухуащ. Ди адэм фIэкъабылым сэри сызыIэпишэжри, инженер-ухуакIуэ факультетым сыщIэтIысхьащ. – АдэкIэ «Амикс» гупыр… – Япэ курсыр къесхьэлIэху зыщIыпIи сыхыхьэну сигу къэкIакъым, еджэным нэхъ сыкъигъэгузавэурэ екIуэкIащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым и бжьыхьэрщ «Амикс»-м сыщыхыхьар. Гъэ еджэгъуэщIэм щIэддзэжауэ, «Амикс», «Вокальная студия», «Каллисто», «Хор» университет джэгуакIуэ гупхэм цIыху къащтэу зэхэсхащ. «Амикс»-р зы театральнэ гуэр къыщIэкIынщ жысIэри, и цIэм сыдимыхьэхыу,


ЩIэблэ

«Вокальная студия»-м сокIуэ. Къул Ланэт щIэсри, къызэдэIуащ. Абы Къул Iэмир и деж сыкъеунэтI. СыкъыздэкIуам, цIыхур щIэзу щIэст. «УкъыщыкIуакIэ, дызэгъэдаIуэ!» жиIэри, абдеж зы уэрэд щыжысIауэ щытащ. КъыкIэлъыкIуэ махуэр ди пIалъэу сыкъыщIигъэкIыжащ. А пщыхьэщхьэ дыдэм унэм сыкъэкIуэжауэ телевизорымкIэ «Амикс»-м и япэ концертыр НОТР-мкIэ къигъэлъагъуэу сыIуоуэ. «Уей, мыр сэ сыщигугъэм щымыIэ!» жызоIэри, си фIэбэр мащIэу етIуанэ махуэм Iэмир деж сыщIэлъэдащ, ар езыми гушыIэу нобэр къыздэсым жеIэж, «Iэмир, сэ иджыри сыкъофэ, уэрэд Iэджи жызоIэ», жысIэри. Япэ дыдэ къызитауэ щыта фонограммэр 60-70 гъэхэм ягъэзащIэу щыта «Шофер» уэрэдырщ. Апхуэдэу къежьэри, хуэм-хуэмурэ сыхэпщIащ. Зыбжанэрэ сыкъафэу сыкъекIуэкIащ. – «Сэтэней» уэрэдращ, зэрысщIэмкIэ, нэхъыбэу цIыхум укъызэрацIыхуар. – ГъэщIэгъуэнщ, ауэ а уэрэдыр сэ си япэ «Амикс»-м хэта нэгъуэщI уэрэджыIакIуитIым ягъэзащIэу щытащ. Иужьым сэри езгъэтхри, клипи тредгъэхащ, пэжыр жысIэнщи, ар хит хъунуи дыщыгугъатэкъым. – Еджэнымрэ уэрэд жыIэнымрэ зэран зэхуэхъутэкъэ, Азэмэт? – ДыкъызыгурыIуи, зэран къытхуэхъуи яхэтащ егъэджакIуэхэм, сыт хуэди дрихьэлIащ. Уэрэд жытIэу кърихьэлIа егъэджакIуэхэм ягу дрихьамэ, къыщыдмылэжь къыхэкIми, «Уэрэд дахэу жыбоIэ, Тхьэм уригъэфIакIуэ» жаIэурэ еджэныгъэр къытщагъэпсынщIэрт, зэрыхъукIэ къыддэIэпыкъухэрт. Яхэтащ «Уеджэну укъыщIэтIысхьамэ – еджэ, уэрэд жыпIэнумэ – мыр хэщIапIэ пхуэхъунукъым» жызыIэхэри. – Уэрэд жыIэныр IэщIагъэ пхуэхъуауэ жыпIэ хъуну? – ГъуазджэмкIэ институтыр къэзухамэ хъунут, ауэ сызыхуеджар нэгъуэщIщ, сыхущIегъуэжкъым. ГъащIэм зыкъызэрызэридзэкIыну псори пщIэнукъым, IэщIагъэр зэикI лей хъунукъым. Ауэ уэрэд жыIэнымрэ сызэрыпсэуну къыхэсха IэщIагъэмрэ зэран зэхуэхъуну си гугъэкъым. – Япэ дыдэу уэ езым уи сольнэ

№9 ПСЫНЭ

99


концерт дэнэ щIыпIэ щыптауэ щытар? – Сигу ислъхьат, сыт мыхъуми, сыщалъхуа жылэм, Къуэгъулъкъуей, япэ концертыр щыстынщ, жысIэри. КъызэхьэлъэкIащ, жысIэмэ, зыри жызмыIауэ аращ. Къоплъри къодаIуэри уи къуажэгъу защIэу, сыкъыщIэхуэмэ, хъуакъым, жысIэу хуабжьу сыгузавэрт. Концертыр щыстыну махуэм сысымаджэуи сытехуати, ари къыстехьэлъэрт. Сыт къысщыщIми здэрт, концертыр зыхуей хуэзэу зэфIэкIтэмэ. Пэжыр жысIэнщи, концертым и кIэм щынэсам сыкъэмыукIурийуэ сикIыжам арат жысIэу ситащ. Езы концертри кIыхьыфIу зэхэдгъэувати, Iэмир нащхьэ хуэсщIыурэ уэрэдитI-щы дезгъэгъэхуауэ щытащ. Апхуэдэу абдеж къыщежьэри хуэм-хуэмурэ «гъуэгу» дытеуващ. Куэдым къыдаIуэкIырт Налщыч сольнэу концерт щыттыну. АрщхьэкIэ абы сыхуэмыхьэзыру икIи сынэмысауэ къэслъытэурэ зыбжанэрэ къекIуэкIащ. ЦIыхухэм сыкъацIыхурэ си клипхэр ягъэкIэрахъуэу хъуа нэужь сщIынщ, жысIэрт. – Концерт щыптыну уздэкIуа къуажэхэм цIыху къыщримыхьэлIа къэхъуа? – Апхуэдэ гуэри щыIащ. Еуэри, къуажэ зыбжанэ хэубыдыкIауэ дыкIуэти, махуэ бжыгъэ фIэкIа имыIэу КIэдыкIуейхэ Артуррэ ФатIимэрэ ди япэ иту абыхэм концерт щатат. Арати, зы къуажэ гуэрым апхуэдэу концерт щыIэу щIалэгъуалэ гуп щIагъэхьатэкъыми, зыгуэрхэр зэхащIыхьащ. ЕтIуанэ махуэм абы теухуауэ зэ-

100

ПСЫНЭ №9

IущIэ ящIри, мо дэ ди кIуэгъуэм ирихьэлIэу адэ-анэхэм къыдамыгъэкIар нэхъыбэщ. Апхуэдэу щыт пэтми, билетхэр зы къэмынэу ящэхуат. Ауэ, си гуапэ зэрыхъунщи, дэнэ къуажэ дымыкIуами, цIыхур нокIуалIэ. – Къалэм щыпта концертыр нэхъ тегушхуэгъуейуэ къыщIэкIынт? – Пэжщ, тегушхуэгъуейт. Ауэ куэдым зыкъысщIагъэкъуащ. «Амикс» гупым и солистщ жаIэурэ КъБКъУ-м хузэфIэкI къигъэнакъым. Университетым и профсоюзхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Къумыкъу Iэуес сыткIэ зыхуэдмыгъэзами, «хьэуэ» къыхимыгъэкIыу къыддэIэпыкъуащ. «Амикс»-м къыздыхэтхэри щIэгъэкъуэнышхуэ къысхуэхъуахэщ. Сыхуейт си фIыщIэ зэхезгъэхыну «Фруктовый сад» зыгъэпсэхупIэм и унафэщI Мустапай Саиди. Сыт щыгъуи щхьэпэ къытхуэхъу зэпытщ ар. Мы къалэм щыстыну концертым гугъу къыздехьахэр къызэрысщыгугъым хуэдэу сыкъыщIэмыкIыжмэ, жысIэу сыпIейтеящ, ауэ, зэрыжаIэмкIэ, ягу дрихьащ. – Урысейм и сыт хуэдэ къалэхэм фыщыIа? Дэтхэнэр нэхъ уигу къинэжа? – «Амикс» гупым щIыпIэ куэдым зыщагъэлъэгъуащ сэ сыщыхэмыхьэми. Гупым сахэту япэ сыздэкIуар Ермэлыхьэблэщ (Армавирщ). Фестиваль дызыхэтамрэ къалэм и махуэмрэ зэтехуати, къыдэплъар куэд мэхъу. Тшар адыгэ


ЩIэблэ

уэрэдт, къафэт. Ягу дыдыхьат, уэрамхэм дыкъыщацIыхужу апхуэдэу дыщыхьэщIащ. Илъэс къэси драгъэблагъэ. Щыттащ концерт абхъазхэм я дежи. – Азэмэт, бгъэзащIэ уэрэдхэм яхэтщ къагъэщIэрэщIэжауэ адыгэ уэрэдыжь куэд, абыхэм нэхъ удихьэхыу, ахэр згъэзэщIащэрэт жыпIэу утыку къипхьэрэ? – АбыкIэ Iэмир икъукIэ сэбэпышхуэ къысхуохъу. И псалъэкIи, и гупсысэкIи зэщIэкъуа а уэрэдыжьхэр сыт хуэдэ лъэхъэни пэджэжу щыт сфIощI. «Иджырей хъыджэбзхэр» уэрэдыжьщ, ауэ зымыщIэ куэдым уэрэдыщIэ я гугъэщ. Си гуапэщ, сыхуейщ адыгэ уэрэдыжьхэр щIалэгъуалэм зэхахмэ, – аращ ахэр къэдгъэщIэрэщIэжурэ утыку къыщIитхьэр. Пасэрей уэрэдхэм псэм ират гупсэхугъуэм хуэдэ иджыпсту ятх уэрэд куэдым къуаткъым. Пасэрей уэрэдхэр гум иубыдыгъуафIэ щIэхъури, дзапэ уэрэду къыщIрахьэкIри езыхэм ятеухуа хуэдэу, цIыхум иIэ гурыгъу-гурыщIэхэр къиIуатэу, къитIэщIу щытщи аращ. – Уигу къеуэу, уигъэпIейтейуэ сыт щыIэ? – Сыт щыгъуи сигу къеуэу щытщ цIыхум фыгъуэр зэрыхэлъыр. ЦIыхум зыгуэр къехъулIамэ, абы Iэмал имыIэу зэран хуэхъун хуейуэ зыгъэувхэр мащIэкъым: ищIэр е хъуакъым, е мыхъумыщIэщ, жаIэу. ФIытэкъэ, ди ехъулIэныгъэхэмкIэ дызэщыгуфIыкIыу, зым и щыуагъэхэр зым псалъэ купщIафIэкIэ зэдгъэзэхуэжу дыкъызэдекIуэкIатэмэ… – Уэ ущIалэ фызкъэмышэщ, сыт хуэдэ щэн хэлъын хуей щхьэгъусэ схуэхъуарэт жыхуэпIэу узэхъуапсэ пщащэм? – СызэреплъымкIэ, цIыхугъэ хэлъын хуейщ. ИтIанэ жьыми щIэми задригъэкIуфу щытын хуейщ. КIэщIу жыпIэмэ, дэ къэдгупсысу зыри жытIэн хуейкъым, ди япэ ита нэхъыжьхэм адыгэ нысэр зэрыщытыпхъэр, абы и фащэр, и теплъэр къагъэлъэгъуауэ щытщи, аращ зыдэплъеин хуейр. Уи унагъуэ къихьэм гуащэри, тхьэмадэри, бынри, цIыхури къыдихьэхыу щытмэ, пщIэуэ зыхуригъэщIым и жьауэ зэрылъэпкъыуи щIоувэ. Мыпхуэдэу утыку ущиткIэ, абы и Iуэхур нэхъ гугъущ, сыту жыпIэмэ, «мыбы къыхихар хэт», «зи хуэдэр сыт» жаIэ, шэм куэдрэ ухэплъэм лъы уолъагъу жыхуаIэм хуэдэу, кIэрымылъ куэди къыхуагъуэтынуи иужь ихьэнщ (мэдыхьэшх).

яужь дитщ зы гуп цIыкIу дыхъуу, ар къыдэхъулIэну сыхуейт. Сыхуейт «Амикс»-м къыздыхэт дэтхэнэ зы уэрэджыIакIуи я Iуэху дэкIыну, зыщIэхъуэпсхэр къайхъулIэну. Хъусин Анзор гупым нэхъ «ветерану» къытхэтщ, сэ дауэ япэ сищу концерт стын жысIэурэ сегупсысти, «умыгузавэ, ущыхьэзыркIэ иджыпсту щIы уи концертыр, сысейри зыгуэр хъунщ», жиIэри, япэ сригъэщыгъащ. «Амикс»-р зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ зэрылъ унагъуэм дыхуэдэщи, си гуапэщ абы иджыри дытетмэ. – Нобэ уиIэ ехъулIэныгъэхэр хэт и фIыщIэу жыпIэ хъуну? – Пэжыр жыпIэмэ, куэд дыдэ сэбэп къысхуэхъуащ. Ауэ псом хуэмыдэу Къул Iэмир гъуэгу захуэ сытригъэуващ, зэрыхузэфIэкIкIэ къыздэIэпыкъуащ. Къыхэзгъэщмэ сфIэфIт сыщеджа факультетым и унафэщIхэу Батыр Муратрэ Джэнкъулей Iэмырхъанрэ, КъБКъУ-м и лэжьакIуэ сыт щыгъуи щIэгъэкъуэн къытхуэхъухэр, апхуэдэ хуитыныгъэ абыхэм къезыт Къэрэмырзэ Барэсбий сымэ. Уэрэд згъэзащIэхэм я уэрэдыпкъым елэжь Щоджэн Алим, КъБКъУ-м и егъэджакIуэ Бещтокъуэ Беслъэн, сыщалъхуа Къуэгъулъкъуей къуажэ щыщ Блий Аслъэн сымэ. Ауэ мыужьыхыж фIыщIэгуапэ яхузощI сыт щыгъуи си щIыб къыдэт, зи псалъэрэ ущиерэ зэхэсх си адэ-анэм. Пэжщ, и насыпщ апхуэдэ бын зиIэ адэ-анэм! ЩIалэ гъэсар, нэфIэгуфIэр утыку къызэрихьэу цIыхуми фIыуэ ялъэгъуащ, и уэрэдхэри дзапэ уэрэдхэм хуэдэу кърахьэкI хъуащ. Нэгъабэ КъБКъУ-р къиухри Азэмэт и IэщIагъэм адэкIи хигъэхъуэну аспирантурэм щIэтIысхьэжащ. Дэри, ди псалъэм и кIэухыу, дохъуэхъу абы уэрэд дахэ куэдкIэ утыкур игъэбжьыфIэну, лъэпкъ щэнхабзэм мыкIуэдыжын лъагъуэ щыпхишыну. Ар иджыпсту лъагъуэу ежьами, Азэмэт, гъуэгу бгъуфIэшхуэу зэрыхэпшын къару уиIэн хуейщ! Тхьэм уригъэфIакIуэ!

– Сыт уи хъуапсапIэ, Азэмэт? – Ар жыпIэ хъунукъым! Зы Iуэху дахэ гуэр

№9 ПСЫНЭ

101


Жаншэрхъ

Тау Хьэсэнбий:

текIуэр нэхъ зылъэкIыр аращ

епсэлъар Бэч Iэлбертщ

Нартхэм я лIыгъэмрэ я къарумрэ зэрымыкIуэдыжам и нэщэнэщ нобэрей адыгэ щIалэхэм спортым къыщагъэлъагъуэ ехъулIэныгъэхэр. Европей, дунейпсо дзюдо зэпеуэхэм куэдрэ щытекIуа, 2004 екIуэкIа Олимпиадэм жэз медалыр къыщызыхьа, Урысей сборнэм и тренерым и къуэдзэ нэхъыжь Тау Хьэсэнбий «Псынэм» и хьэщIэщ.

102

ПСЫНЭ №9


Жаншэрхъ

– Хьэсэнбий, уцIыху утыкуракIуэщ, уи цIэ куэдым ящIэ, ауэ щыхъукIи, узыщыщ, укъызыхэкIам я гугъу иджыри зэ къытхуэпщIамэ, ди гуапэт.

2008 гъэхэм къэсхьащ. Европей зэпеуэхэм зэ етIуанэ, зэ ещанэ увыпIэхэр къыщысхьауэ щытащ. Гуп зэпеуэкIэ Европэр щэ къэсхьащ.

– ЛъэпкъкIэ Щхьэлыкъуэ сыщыщщ, ауэ сыкъыщыхъуари cыщыпсэури Налщыч къалэщ. Ди адэ-анэм зэкъуэшитIрэ зэшыпхъуитIрэ дызэдапIащ. Сэ унагъуэ сиIэщ, бынитI къытщIохъуэ, тIури щIалэщ.

– 2004 гъэм, Олимпиадэм жэз медалыр къыщыпхьащ. Абы щыгъуэ Хъупсырокъуэ Назир уи ехъулIэныгъэхэм гу лъитащ. Спортым хэт адыгэ щIалэхэм ядэIэпыкъун, нэхъ зэрызэкъуэтын Iэмал къахуэгъуэтын хуейщ жиIэри а гъэ дыдэм «Гладиатор» клубыр къызэригъэпэщащ. Зэрыхъуа дыдэр къытхуэпIуэтамэ, ди гуапэт.

– Тхьэм къыпхуигъэхъу! Сыт я ныбжь уи щIалэхэм? – Нэхъыжьыр илъэситIрэ ныкъуэрэ мэхъу, нэхъыщIэр – илъэсым щIигъуащ. – Спортым дауэрэ ухыхьа хъуа? – АбыкIэ фIыщIэр зейр си къуэш нэхъыжь Сэфарбийщ. Аращ си япэ тренер Емкъуж Мухьэмэд и деж сызышауэ щытар. Абы лъандэрэ спортым сыхэтщ. – Хъарзынэщ. Уи ехъулIэныгъэхэм щыщIидзар дзюдом ухыхьа нэужьщ. Дауэрэ удэкIуэтея хъуа? – ИлъэсипщIым ситт дзюдом сыщыхыхьам, ауэ нэхъ куууэ хэпщIа сыщыхъуар курыт еджапIэр къэзуха нэужькIэщ. Мейкъуапэ еджапIэ дыкIуэри, абы иужькIэ дунейпсо зэхьэзэхуэхэм дыхыхьэ хъуащ. Тренеру абы щызиIар Бэджыдэ Вячеславщ. Къыхэзгъэщыну сыхуейт дзюдом сызэрыхыхьэрэ япэу тренеру сиIа Емкъужь Мухьэмэд щIэгъэкъуэнышхуэу си щIыб къызэрыдэтар. НэхъапэIуэ узэIэбэкIыжмэ, спортым хэтым мылъкукIэ зыщIагъакъуэу щытакъым. Ауэ, абы щхьэкIэ къэмынэу, Мухьэмэд ахъшэ къигъуэтурэ хуабжьу къыздэIэпыкъуащ. Абы къысхуищIар сщызыгъэгъупщэн щыIэкъым, Тхьэр арэзы къыхухъу! – Дауи, а лъэхъэнэм спортым ухэтыныр тынш дыдэтэкъым. – Пэжщ, нэхъ гугъут. Иджыпсту спортым и IуэхукIэ ди республикэм нэхъ зиужьащ, щIэгъэкъуэн хъухэри нэхъыбэщ. – Мейкъуапэ, Налщыч фикIыу фызыхэта зэпеуэхэм дэтхэнэр нэхъ уигу къинэжа, Хьэсэнбий? – Хамэ къэрал зэхьэзэхуэ япэу сыщыкIуам Мейкъуапэт дыздикIар. А зэманым щыщIэдзауэ нобэр къыздэсым дунейр къызэхыдокIухь. Дэтхэнэ зы зэхьэзэхуэри гукъинэжщ, дэтхэнэри щIэщыгъуэщ. – Спортышхуэм дауэрэ ухыхьа, Хьэсэнбий? Урысей чемпионатыр япэу къыщыпхьар сыт хуэдэ илъэс? – Урысейм – ныбжьыщIэхэм я чемпионатыр – 1997, 1998 гъэхэм, балигъхэм я чемпионатыр – 2000, 2001,

– Абы щыгъуэ сэ «Наварэ-Нивэм» сыхэтт. «Гладиатор» спорт клубыр Хъупсырокъуэ Назир и гукъэкIкIэ къызэIуахри абыи сыхыхьауэ щытащ. Куэду дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуащ. ЩIалэ куэд игъэгушхуащ. МылъкукIи псалъэкIи дызыгъэгушхуэн диIэ зэпыту дыкъекIуэкIащ 2008 гъэм нэсыху. Тхьэм игъэпсэу жесIэну сыхуейт Назир, пщIэшхуэ къытхуищIащ, дунейпсо лъагапIэхэм дынигъэсащ. – Олимпиадэм лъандэрэ зэманыфI дэкIами, дауэрэ ухэхуа хъуа? – 2000 гъэм щыщIэдзауэ а хьэлъагъ сыщыбэнам япэ сит зэпытт. – КъыппеуаIа хъунтэкъым! – Къыппеуэн сыт щыгъуи бгъуэтынущ, ауэ зэрыхъукIэ зыкъэдгъэлъэгъуащ. Тхьэм и фIыщIэкIэ, псори тэмэму зэхуэхъуащ, сэри медаль къызэрысхьамкIэ арэзы сыхъуащ. – УкъэкIуэжа нэужь, къекIуэкIа Iуэхухэм, дзюдом зегъэужьыным теухуауэ сытым зихъуэжа? Зы хэлъхьэныгъэ гуэр пщIауэ къыпщыхъурэ? ЩIалэгъуалэм нэхъыбэу зрата а бэнэкIэ лIэужьыгъуэм? – Си гуапэ зэрыхъунщи, куэду зратащ. Псори зи фIыщIэр «Гладиатор»-ыращ. Ар къызыIуахри сабийхэм уэру кIуэн щIадзащ дзюдом. ЗэрыхъукIэ къуажэ къэсыхукIэ Хъупсырокъуэ унагъуэр ядэIэпыкъуащ, секциеми сыт и лъэныкъуэкIи зрагъэужьащ. Хъупсырокъуэхэ ди лъэпкъ спортым зрагъуэжьын щхьэкIэ куэд ящIащ, куэди яхузэфIэкIащ. Абыхэм я зыкъомкIэ я фIыщIэщ нобэкIэ уригушхуэ хъуну щIалэхэр дызэриIэмкIэ. Япэм щыгъуэ Къэбэрдейм щыщу зы цIыху, цIыхуитI сборнэм хэхуамэ, «Къэбэрдей, уей-уей!» жаIэу щытащ. Иджыпсту, Тхьэм и фIыщIэкIэ, зы адыгэ унагъуэшхуэ хуэдэу дыщыIэщ. Сызыщытхъужу аракъым, ауэ дэ дынэхъыбэщ, дынэхъ лъэщщ икIи нэхъ дызэрыIыгъщ. – 2008 гъэм Пекин Олимпиадэм уэ етIуанэ номыруэ зэхуэсым ущыIащ. Япэ номыру щыта Першин, куэдым зэрыжаIэжымкIэ, укъыкIэрыхун дэнэ къэна, япэ уищыфыну, утек1уэфыну апхуэдэу щытурэ, а Iуэхур зыгуэрурэ хъуауэ щытащ. Сыт абы и къекIуэк1ыкIар? – Сэ сы-спортсмену аращ. Абыхэм сытепсэлъыхьын №9 ПСЫНЭ

103


Жаншэрхъ

хуейуэ къэслъытэкъым. Унафэ зыщIыр тренер нэхъыщхьэращ. ТIэкIу игу дрихьакъым, мор урыс щIалэт. ЩIалэм зыри и лажьэкъым. Спортсменым и Iуэхур бэнэнращ, адрейр – унафэщIым и Iуэхущ. Олимпиадэм щынэсам деж къарукIэ узэхуэдэми, текIуэр нэхъ зылъэкIыр аращ.

сыбэнэжкъым, Олимпиадэр зэфIэкIащ, си ныбжьыр нэсащ. – Хьэуэ, – жи, – тренеру сборнэм уокIуэ. СыкIуэри, зи цIэ къисIуа тренерыщIэр къызэпсэлъащ, къыздэлажьэмэ, зэригуапэр къызжиIащ. Мазэ сыдэлэжьа нэужь зэрыцIыху пэжыр, лэжьыгъэм гурэ псэкIэ зэрыбгъэдэтыр къызгурыIуащ, сигу ирихьащ, сыдихьэхащ.

– Куэд щIауэ къэмыхъуауэ сборнэм иджыпсту тренерыр хамэ лъэпкъщ, Италием щыщщ, сыщымыуэмэ? Абы япэ итахэмрэ езымрэ зэбгъэпщэфын?

–Мэзкуу уздэщы1эм фыщыпсэун къывата, унагъуэр пщIыгъу?

– Сэ сборнэм куэд щIауэ сыхэтщ, тренер куэд схъуэжащ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, а тренерхэр псори зэхэплъхьэмэ, уеблэмэ Урысейм тренеру щыIауэ хъуар зэхэплъхьэмэ, а иджыпсту тет щIалэм и уасэкъым. Iэджэми яфIэфIкъым хамэ лъэпкъыу зэрыщытым щхьэкIэ, ауэ ар зи лэжьыгъэр фIыуэ зыщIэ, фIыуэ зылъагъу цIыхущ. – И цIэр къытхуиIуэжыт абы. – Эццо Гамбо, ехъулIэныгъэ куэд иIэщ, Олимпийскэ чемпион тIэу хъуащ. Спортсмен игъасэхэр хуэарэзыхэщ. – Хьэсэнбий, бэнэн Iэнат1эм укъыбгъэдэк1ауэ щIалэгъуалэр богъасэ. Лэжьыгъэм дауэ уехъулIэрэ? – Балигъ сборнэм и тренеру Эццо Гамбо сригъэблэгъауэ сыщыIэщ.

– Илъэсым и нэхъыбэм Адлерщ дыздэщыIэр, базэр аращ здэщыIэр. Адлер нэхъ центрыфI щыIэкъым. Хамэ къэралхэми докIуэ. Мобы дыщымыIэм, модрейм дыщыIэщ. Унэм зэзэмызэщ къыщытхуихуэр дыкъэкIуэжыну. – Совет Союзым и лъэхъэнэм Адыгейм дзюдомкIэ школ лъэщ яIащ, иужьым нэхъ дэхуэха хъуами. Сыту пIэрэ ар къызыхэкIар? – Сэ сыщыщыIам, си тренер Бэджыдэ Вячеслав лъабжьэфI игъэтIылъат. Дзюдом и институт щыIэщ абы. МащIэми куэдми цIыху къокIуалIэ. Абы къокI узыдэлэжьэн, бгъэкIуэтэн зэрыщыIэр. Пэжыр жысIэнщи, сыщыгъуазэкъым я Iуэху къэзылъахъэм, куэд щIауэ сахыхьакъым. Ауэ щIалэгъуалэ хъарзынэ къыдокIуэтейри, абыхэми дащогугъ, ди лыщыщ-лыджанэщ, къуэшу фIэкIа нэгъуэщIу къэтлъытэххэркъым. – Мы турнирым щыIэ иджыпсту Адыгейм я дзюдоистхэр? – НтIэ, щыIэщ.

– Къэбэрдейм щыщу сборнэм хэту зи цIэ къипIуэн щыIэ? – Балигъ сборнэм адыгэ щIалэу цIыхуипщIым нэс къокIуэ. Мы гъэм Налщыч щекIуэкIа Урысей чемпионатым Къамбийм абсолютнэр къыщихьащ, Щад Мурат – я��э увыпIэр, Мудран Беслъэн – етIуанэр, Хъурсинымрэ Къуэдзокъуэ Муратрэ – ещанэр. Абы нэмыщIкIэ, иджыри щIалэ зыщыплI диIэщ гугъэ уагъэщIу. ЩIалэ нэхъ лъэщхэм ящыщщ Джэданэ Алим, иджыблагъэ Дунейпсо Кубокыр къихьащ. Алыхьым и шыкуркIэ, щIэблэ хъарзынэ диIэщ. Дэ тхузэфIэкIыр дгъэсэну аращи, зэрыхъукIэ тщIэр яхэтлъхьэнущ. – Сборнэм щебгъэкIуэкI лэжьыгъэр сытым нэхъ етауэ щыт? Тренерым урикъуэдзэ нэхъыжьу аракъэ? ЦIыху дапщэ фыхъурэ? – Аращ. ЦIыхуиплI дохъу: тренер нэхъыщхьэмрэ сборнэм и тренерхэмрэ. Сэ, пэжу жыпIэмэ, къызгурыIуакъым сыкъыщIащтар. Къэбэрдей Федерацэм къысхуращIыкIри хъыбар къызагъэщIащ: «Хьэсэнбий, сбор укIуэн хуейщ», – жаIэри. – Хьэуэ, – жызоIэ, – сэ

104

ПСЫНЭ №9

– Ди щIалэщIэхэм я Iуэху дауэрэ екIуэкIрэ? – ЗэкIэ сыт бжесIэн? НыбжьыщIэхэр къыдэгъэкIуэтеин хуейщ. Хуэмурэ делэжьынщ абы. – ДызэрыщыгъуазэмкIэ, Назир бэнэным зыщыхуагъасэ унэ къригъэжьауэ Налщыч щеухуэ. Абы дауэ уеплърэ? Зэхьэзэхуэ инхэр Къэбэрдейм щегъэкIуэкIыным сэбэп хуэхъуну къыпфIэщIрэ? – Апхуэдэ унэу Кавказым итыр къызэрымыкIуэу мащIэщ. Иту щытми, ди республикэр, Налщыч апхуэдизкIэ дахэщи, цIыхухэр мыбы къакIуэмэ, яфIэфIщ. Зэ къэкIуахэм иджыри зэ дыкIуарэт жаIэ, ди цIыхухэм хабзэ яхэлъыр ягъэщIагъуэ. Ди лъахэм узыIэпимышэнкIэ Iэмал иIэкъым. Дэри зэрыхъукIэ дэтхэнэми гулъытэ зэрыхуэтщIынум дыхущIокъу. НэхъыфIу зыкъебгъэлъагъуху уи Iуэху нэхъыфIу екIуэкIынущ. – Хьэсэнбий, сборнэм, уи лэжьыгъэм уи гури уи псэри етауэ уолажьэ, олимпиадэм фыкIуэнущ. Ди щIалэхэм нобэкIэ Алим пажэщ. Адыгэ щIалэхэм сборнэм пэгъунэгъу яхэт? Я цIэхэр къытхуипIуамэ арат.


Жаншэрхъ

– НтIэ, яхэтщ. НетIэ зи цIэ къисIуа щIалэхэм куэдкIэ дащогугъ. – Хьэсэнбий, зэхьэзэхуэ фыщиIэкIэ щIыпIэ куэдым фыкъыщыщIедз. Абыхэм уащрихьэлIэрэ адыгэ щIалэхэм - Тыркум, Щамым, нэгъуэщI къэралхэм щыщу? – ЗэкIэ сарихьэлIакъым. Ауэ Тыркум и гугъу пщIымэ, сигу къинэжащ Мейкъуапэ дикIыу зэхьэзэхуэ «Адыгей» и цIэу дыкIуауэ зэрыщытар. Адыгэ Хасэм драгъэблагъэри пщIэшхуэ къытхуащIу дагъэлъэпIат. Зэхьэзэхуэр къагъэнауэ, псори джэгум хэтт. – Ущыгъуазэми сщIэркъым, Хьэсэнбий, 2012 гъэм Адыгэ Олимпиадэ (Черкесиадэ) ирагъэкIуэкIыну апхуэдэ гуращэ щыIэщ. Тхылъи къыдэкIащ, Мэзкууи, Бытырбыхуи, адыгэхэр щыпсэу хамэ къэрал зыбжанэми презентациехэр щекIуэкIащ. Дауэ къыпщыхъурэ мы кърахьэжьа Iуэхур – Хъарзынэу къысщохъу. Адыгэм зезыгъэужь сыт хуэдэ зы Iуэхури фIы дыдэу, игъуэу къызолъытэ. Мес, журтхэми Маккабиадэр яIэщ. – Ди журналым еджэхэм, ди лъэпкъэгъухэм сыт хуэдэ псалъэкIэ захуэбгъэзэнт? – Нэхъыжьхэр Тхьэм куэдрэ дяпэ иригъэт, Тхьэм тхуигъэпсэу, тхуигъэузыншэ! Ахэр къытщхьэщытмэ, абыхэм дагъэгушхуэмэ, нэгъуэщI зыри хуейкъым. НэхъыщIэ узыншэ куэд Тхьэм куэд ди лъэпкъым кърит! Щалэгъуалэр куэду спортым хрехьэ, ди республикэм и цIэр, адыгэм ди цIэр нэхъыбэрэ щреIу дунейм. Ди спортсменхэм защIэзыгъэкъуэн лIыщхьэ, хьэрычэтщIакIуэ куэд Тхьэм къыдит! «Псынэм» и псыпэ мыгъущыжу куэдрэ Тхьэм игъажэ!

№9 ПСЫНЭ

105


Адыгэ Iэнэ

106

ПСЫНЭ №9


Мо блахыр IэшрыI ?! Бжьэдыгъу Iэксанэ

Зы лIы гуэрым апхуэдизкIэ IэшрыI ифIэфIти, ишхым ишхыурэ зэгуэудащ жаIэ. Арати, сыт ящIэн – лIар щIэлъхьэн хуейкъэ? Мо тхьэмыщкIэр кхъэм щыдахым щыгъуэ, нэгъуэщI уэрамымкIэ зыгуэрым IэшрыI игуэшыу блихырт. Абы и мэр мо кхъаблэм телъым къищIихьэри: «Мо блахыр IэшрыI?» – жиIэри къыщылъэтыжат жаIэ. IэшрыIыр япэ дыдэу къыщежьам щыгъуэ адыгэхэр дин имысыу, мэзытхьэхэм, псыхъуэгуащэхэм адрей тхьэбэ динхэм пщIэ хуащIт. А зэманым IэшрыIыр хьэнтхъупс нэхъ лъапIэ дыдэу щыIахэм ящыщщ. Дэтхэнэ гъавэ щыIэми ар халъхьэти, абыкIэ къагъэлъагъуэрт берычэтыр. ИужькIэ нартыхури джэшри халъхьэу щIадзащ. АдэкIэ муслъымэн диным дихьа нэужь, абы щыщи къыхэтхащ: псалъэм папщIэ - къурмэнылым щыщ халъхьэ, къурмэн нэужьщ щащIыри, Ашурэ жыхуаIэ махуэм ирагъэхьэлIэ.Нартыхури джэшри куэдрэ вэхэм ящыщщи, Iэмал гуэрхэр къэдгъэсэбэпынщ нэхъ псынщIэу дгъэвэн щхьэкIэ.

хъэзыр хъуху. Джэшыр псы щIыIэкIэ дотхьэщIри, псы щIыIэ щIыдокIэ. Ауэ а псыр япэ къэбгъэкъуалъэу бгъэупщIыIужын хуейщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, джэшым псы цIынэ щIэпкIа иужькIэ быдэ мэхъур икIи IэфIкъым. Аращи, джэшыр ттхьэщIа нэужь, псыр щIыдокIэри, щIыIапIэм деж догъэув нэху къедгъэкIыну. Нэху къекIа иужькIэ джэшыр а псым хэлъу мафIэ цIыкIум тыдогъувэ дгъэвэну. Джэшыр ва нэужкIэ, псыр занщIэу щIэвмыгъэж, езым щIэту тIэкIу щывгъэти нэхъ IэфI хъунущ. Нартыху вам джэшыр ва иужькIэ хыдолъхьэ, шэ хыдокIэ, къыдогъэкъуалъэри къурмэныл цIыкIу-цIыкIу зэпыгъэжауэ хыдолъхьэж.

Япэрауэ, нартыхур фIыуэ псы пщтыркIэ дотхьэщIыр, псы къэкъуэлъа щIыдокIэри нэху къыдогъэкI. Апхуэдэу тщIымэ, нартыхур езыр бэгынущ, итIанэ и пэм деж фIыцIэ цIыкIу илъыр фIыуэ къытхуихынущ. Абы иужькIэ псы къэкъуалъэм хыдолъхьэри догъавэ,

Щхьэхуэу бжьын догъэлыбжьэ, шыбжийплърэ шкIэплърэ и гъусэу. IэшрыIыр фалъэм идокIэ, кхъуей цIынэрэ бжьын гъэлыбжьарэ хыдолъхэ.

IэшрыIым хэтлъхьэнур: нартыху зытеуда: 1л джэш: 1/3л, шэ: 3л, лы гъэгъуа къурмэнылым щыщу: 300гр. кхъуей цIынэ: 200гр.

бжьын: 2 шкIэплъ (морена красильная), абы нэмыщI: хугу, прунж, хэгулывэ IэмыщIэ зырызи хэлъхьэн хуейщ.

Нартыхур сэбэпщ зи жьэжьей узхэм, е зи гур узым, нерв уз уиIэм, эпилепсие жыхуаIэр къоузу щытмэ.

Ар зэращIыр: нартыху хужьым и хьэдзэхэр къащтэри банкIым иралъхьэ, абы спирт щIакIэ. Нартыху хьэдзэр тIукIэ нэхъыбэу щытын хуейщ спиртым нэхърэ. БанкIым и щхьэр трапIэри апхуэдэу щагъэт, махуэм тIэу и щхьэр трахыурэ ф1ыуэ зэIащIэу. Нартыхур фIэIуу щIедзэ. ИужькIэ фIэIурымэр хэмытыжу, спиртым и мэр къыпщIихьэу хъуамэ – ар хьэзыру аращ. Мис а псыр щхьэщыбогъэжри , абыкIэ пщыхьэщхьэ къэс уи напэр болъэщIыр.

ШкIэплъым жьэжьейм, зэзым илъ мывэр егъэткIу икIи къыхеш, жейри нэхъыфI ещI. Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэ цIыхубзхэр нэкIу хужьу, нэкIу дахэу щытащ. Абыхэм яIэт нартыхум къыхэщIыкIа псы, я напэм щахуэуэ.

№9 ПСЫНЭ

107


КВИТАНЦИЯ

ПСЫНЭ

АДЫГЭ ГЪАЩIЭМРЭ ЩIЭНХАБЗЭМРЭ ХУЭГЪЭПСА ЖУРНАЛ

Получатель платежа ООО «Синержи-Арт» Расчетный счет 4070 2810 7002 9000 0234 в Филиале ОАО Банк «Петровский» в г. Нальчик БИК 048327722 Корреспондентский счет № 3010 1810 8000 0000 0722 ИНН 0701110121 / КПП 072201001 ФИО и адрес плательщика

Вид платежа

Дата

Сумма

Подписка на журнал ПСЫНЭ на____номеров Кассир

Плательщик

КВИТАНЦИЯ

ПСЫНЭ

АДЫГЭ ГЪАЩIЭМРЭ ЩIЭНХАБЗЭМРЭ ХУЭГЪЭПСА ЖУРНАЛ

Получатель платежа ООО «Синержи-Арт» Расчетный счет 4070 2810 7002 9000 0234 в Филиале ОАО Банк «Петровский» в г. Нальчик БИК 048327722 Корреспондентский счет № 3010 1810 8000 0000 0722 ИНН 0701110121 / КПП 072201001 ФИО и адрес плательщика

Вид платежа

Дата

Сумма

Подписка на журнал ПСЫНЭ на____номеров Кассир

Плательщик

Iэ тебдзэнумэ

Подписка на журнал

1

1 Заполните и оплатите квитанцию.

2 Уасэр зэрептар къритщIэну квитанцэм

Подтвердите оплату подписки, отправив копию квитанции с отметкой банка: Адрес: 360000, КБР, пр. Кулиева, д.12, оф. 28 Телефон/факс: +7 (88662) 47-70-04 E-mail: info@psna.ru

Квитанцэм итхэн хуейхэр итхи, уасэу хуэзэр банкым щет.

и копие къытхуегъэхь: ХэщIапIэр: 360000, КъБР, Налщыч къ., Къулийм и цIэкIэ уэрам, 12, 28-нэ пэш Телефон/факс: +7 (88662) 47-70-04 Email: info@psna.ru

Абы иужькIэ уэ журналыр къыпIэрыхьэнущ къыкIэлъыкIуэ къыдэкIыгъуэм щыщIэдзауэ. ДынолъэIу квитанцэр пхъумэну! Урысейм Iэ щытебдзэным и уасэр: Номерищым — сом 345 Номерихым — сом 690 УпщIэ уиIэмэ, «ПСЫНЭ» журналым и редакцэм зыкъыхуэгъазэ: E-mail: info@psna.ru

108

ПСЫНЭ №9

2

В этом случае вы начнете получать журнал со следующего номера. Пожалуйста, сохраняйте квитанцию с отметкой об оплате! Стоимость подписки на территории России: 3 номера — 345 рублей 6 номеров — 690 рублей For aboard subscription please address info@periodicals.ru Our index is 0027. Psyne (Rodnik) (Adyg language)



Psyna no.9, 2010