__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1


I

n

h

o

u

d

V

o

o

r

Tamelijk onbevangen startten we in het voorjaar van 2014 met het driejarig onderzoeksproject Reinventing Happiness. Kan een andere kijk op geluk leiden tot nieuwe ideeën voor een meer duurzame en sociale samenleving? Dat was de centrale vraag die we voorlegden aan drie kunstenaars(duo’s), Jeanne van Heeswijk, Sjaak Langenberg & Rosé de Beer en Frank Bruggeman. Elk project zou starten in het museum, met een participatieve rol voor bezoekers en museummedewerkers. In de jaren daarna zouden de projecten zich meer gaan afspelen in de stad met het museum als uitvalsbasis.

Zaaloverzicht Bosch Geluk met op de voorgrond de video-installatie Grens Manifest van Janina Frye en Gezim Muharemi. Foto: Ben Nienhuis

6 Het museum heruitvinden

Edo Dijksterhuis

24 De Apostrof Weerthof & Pagée 26 De Geluksparade Jeanne van Heeswijk en Paul De Bruyne 28 Natuur als Gemeengoed

Frank Bruggeman

30 De Sociale Sportschool

Sjaak Langenberg & Rosé de Beer

Het is niet overdreven te zeggen dat we met Reinventing Happiness de grenzen van het museum hebben opgezocht. Zelden konden we ons beroepen op eerder opgedane ervaringen. Te beginnen met hoe communiceer je een project dat verschillende vormen aanneemt, van documentaire tentoonstelling en theaterset, tot kapsalon en natuuronderzoeksstation. Hoe reageren bezoekers die onvoorbereid in een kritisch- reflectief programma terecht komen en waarvan we dan ook nog vragen of ze iets willen bijdragen? En of ze volgende week weer terugkomen omdat dan alles weer anders zal zijn? En de week daarna weer.

w

o

o

r

d

Er is een experiment als Reinventing Happiness nodig om zo’n open programma op waarde te kunnen schatten. Dat het hard werken is om alles te realiseren, voelt als bijzaak nu we weten dat de meeste experimenten zo vol enthousiasme zijn ontvangen door zowel bezoekers als kunstenaars. Mede dankzij een genereus en actueel thema als geluk en de wijze waarop de kunstenaars ons een spiegel hebben voorgehouden. We hebben er zelfs een aparte website voor in het leven geroepen. Ook dat was niet gepland. Maar zo’n open programma biedt ook meer. Het geeft ruimte om tussentijds van koers te wijzigen en bij te sturen. Op de vraag van een aantal lokale kunstenaars of ze konden deelnemen, hebben we in 2015 besloten een open oproep te doen en alle lokale kunstenaars, performers en ontwerpers uitgenodigd een bijdrage te leveren. Dit leidde tot het multidisciplinaire publieksprogramma Bosch Geluk. Met een recordaantal lokale bezoekers. Reinventing Happiness laat zien hoe we als museum willen functioneren - met aandacht voor wat mensen bezighoudt. En we zijn nog niet klaar. Ook u kunt deelnemen in 2016. Graag zelfs.

René Pingen en Joanna van der Zanden

32 Agenda 35 Met dank aan 35 Colofon

3


Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

4

Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Zaaloverzicht Reinventing Happiness 2014, met links columns geschreven door gastsuppoosten en rechts de achterzijde van de theatersetting van Geregisseerd Geluk. Foto: Roel Backaert

5


Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Het museum heruitvinden Naaktlopers die het aardse paradijs verbeelden. Een dansrepetitie. Iemand die je lichaamsmaten opneemt en vraagt of hij een litteken mag overtekenen. Een man in lotushouding die met z’n gezicht naar de muur zit – zeven uur aan een stuk. Het is niet direct wat je in een museum verwacht.

6

Monique Broekman, work-in-progress voor Reinventing Paradise. Foto: Ben Nienhuis

Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Bezoekers van Reinventing Happiness in het Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch waren dan ook verrast. Misschien zelfs in verwarring gebracht. Maar na enige aarzeling gingen ze een gesprek aan over de relatie tussen dood en geluk of lieten ze in de museumzaal hun haar knippen. Ze meldden zich aan voor de auditie van een blijspel over depressie, gingen ’s nachts mee op pad om vleermuizen te spotten en, ja, ze gingen zelfs uit de kleren. In de meeste gevallen maakte aarzeling plaats voor enthousiasme. De verwarring bleef echter. Een bezoeker postte op Facebook: ‘Is het een tentoonstelling? Een ontmoeting? Een platform? Een krant? Geen idee. Wel veel leuke verhalen gehoord en gesprekken gevoerd.’ De bedenkers van Reinventing Happiness zijn uiteraard blij met zo’n reactie. Maar om eerlijk te zijn: ook zij weten niet welk etiket er past op het project dat zij begonnen in 2014 en dat doorloopt tot eind 2016. Bij aanvang wisten ze zelfs niet precies hoe het eruit moest zien, welke ideeën uit hun behoorlijk losjes geformuleerde projectplan zouden worden uitgevoerd en welke sneuvelen. Reinventing Happiness is een laboratoriumopstelling waarin beeldende kunst, theater, dans en performance vrolijk door elkaar lopen. Uitkomsten, effecten en gevolgen staan niet van tevoren vast, het is een traject van trial & error. Zo gaat het als je iets aan het uitvinden bent. Bevindingen uit het verleden bieden misschien enig houvast, maar zodra je een hypothese hebt geformuleerd die ook maar een beetje afwijkt van de norm, begint het avontuur. En dan gaat Reinventing Happiness ook nog eens over uitvinden op het meest fundamentele niveau van ons menselijk bestaan: het ontdekken, definiëren en uitproberen van geluk. Dat is een onderwerp dat zo complex en allesomvattend is, dat bovendien ons allemaal aangaat, dat het bijna

vraagt om een onorthodoxe aanpak. Reinventing Happiness gaat daarom niet alleen over een nieuw begrip van geluk. Het gaat ook over het heruitvinden van het museum.

Museum,

geen

mausoleum De eerste plannen voor Reinventing Happiness dateren van 2012. Het Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch was in die periode even ‘van de radar’. Het tijdelijke onderkomen in het Paleiskwartier, waar het museum vanaf 2005 was gevestigd, was gesloten en de opening van de nieuwbouw in de binnenstad liet nog een jaartje op zich wachten. Precies toen ontmoette directeur René Pingen onafhankelijk curator Joanna van der Zanden. Een buitenstaander en een directeur die even is losgeweekt van zijn collectie: dat schept mogelijkheden buiten de gebaande paden. Ruimte om een radicaal experiment aan te gaan dat rol, functie en functioneren van het museum op z’n kop zet. Uiteindelijk gaat het natuurlijk over betekenis. Pingen en Van der Zanden worden gedreven door de vraag wat een museum in de vroeg 21ste eeuw kan of moet zijn. De traditionele taakomschrijving ‘beheer, behoud en presentatie’ klinkt steeds sleetser. Het rigide vasthouden aan het kunsthistorische perspectief maakt van musea al snel mausolea, waar ieder sprankje leven is uitgeperst. Wil een museum relevant zijn, dan moet het zich verhouden tot het heden. Of zoals Maarten Doorman het stelt in zijn recent uitgebrachte boek De navel van Daphne: ‘Een levende cultuur staat niet de hele tijd voor het eigen verleden te applaudisseren.

7


Edo

Dijksterhuis

Edo

Het museum heruitvinden Die gelooft in wat we op dit moment ondernemen en weet waarom we dat doen, wat we willen en wat anders zou moeten. Ook in de kunst.’ Geluk is een tijdloos en universeel onderwerp, maar de laatste jaren borrelt het regelmatig naar het maatschappelijk oppervlak. Soms in de vorm van nieuwe onderzoeken die breed weerklank vinden, zoals de Happy Planet Index (2012) van het Britse New Economist Foundation en het manifest The Politics of Happiness (2010) van het Wereld Natuur Fonds waarin geluk nu eens niet gelijk wordt gesteld aan inkomen maar wordt afgemeten aan levensverwachting, welbevinden en ecologische duurzaamheid.

S

c

h

Het museum heruitvinden

a

m

t

Een zaal gevuld met tuinliefhebbers en natuurkenners. Velen zijn voor het eerst in het museum. In de ruimte een opgezette wolf en aan de wanden ingezonden foto’s van Bossche natuur en gefilmde interviews met initiatiefnemers van lokale groenprojecten. Wie niet wist dat dit de opening was van Frank Bruggemans onderzoek Natuur als Gemeengoed. Vensterbankgeluk of Nieuwe Wildernis? had kunnen denken dat het een bijeenkomst was van een natuurvereniging. Met het verschil dat de leden elkaar (nog) niet kenden. Tijdens zijn veldonderzoek naar welke natuur Bosschenaren gelukkig maakt, was Bruggeman veel bijzondere natuurliefhebbers tegengekomen. Elk met een eigen visie over hoe de stedelijke natuur het beste invulling te geven. Tezamen met de discussie over de komst van de wolf naar stedelijk gebied verwerkte Bruggeman deze informatie in een actuele installatie waarin bezoekers ook hun eigen natuurgeluk konden ontdekken. De lokale aanpak werkte verbindend en verhelderend. Zo werd de stadsecoloog geïnspireerd om zijn kennis breder te delen en bedacht hij samen met Bruggeman nieuwe wandeltochten door de stad. En het museum mag zich vaker verheugen op bezoek van Bosschenaren die liever in de buitenlucht zijn.

e

Museumbezoekers zijn naakt wel gewend. Maar echt naakt is toch anders. Echt naakt, lichamen van vlees en bloed en gelijkend op je eigen lijf of juist helemaal niet, vervangt bewondering voor plaatsvervangende schaamte. Monique Broekman nodigde via een oproep mensen uit die het liefst bloot zijn. Zich dan het meest vrij voelen. De kunstenaar wilde onderzoeken of we terug kunnen naar het moment voor de schaamte. Ze vroeg de naakte vrijwilligers om in tweetallen voor een paradijselijk decor in de tentoonstellingsruimte te gaan staan. Ondertussen fotografeerde, filmde en interviewde Broekman hen. Bezoekers kwamen al giechelend voorbij. Heren trokken aan de mouwen van de vrouwen om hen duidelijk te maken dat ze moesten doorlopen. Slechts een enkeling bleef langer kijken of ging in gesprek. Dat veranderde op het moment dat het onderzoek van Broekman af was en de naakten te zien waren in de videoinstallatie Reinventing Paradise. Toen trok het werk de meest aandachtige tijd van de bezoekers.

8

N a t u u r l i e f h e b b e r s

Uit diezelfde periode stamt Geluk – The World Book of Happiness, met wijsheden van honderd ‘geluksprofessoren’. Toenmalig EU-voorzitter Herman van Rompuy stuurde het boek aan alle wereldleiders bij wijze van nieuwjaarscadeau. Nicolas Sarkozy was hem al voorgegaan in het gelukdebat door in 2009 Europese leiders op te roepen eens serieus te kijken naar het Bruto Nationaal Geluk, een begrip dat in de Himalayastaat Bhutan al jaren wordt gehanteerd. Tel hierbij op de stortvloed aan zelfhelpboeken die ons leren hoe we onze ultieme vervulling kunnen vinden of afdwingen, en het mag duidelijk zijn: geluk is een actueel thema.

a

Dijksterhuis

Tempels

met

top-down liturgie Aan maatschappelijk relevante thema’s geen gebrek in het rijke Nederlandse museumaanbod van de afgelopen jaren. Immigratie, nationale identiteit, de hedendaagse rol van religie, wat te doen met het milieu – het zijn onderwerpen waar menig tentoonstellingsmaker zijn tanden in heeft gezet. En er zijn zelfs tentoonstellingen geweest die ‘engagement’ als zodanig centraal stellen. Meer Macht in De Fundatie bijvoorbeeld, waarin gastcurator Hans den Hartog Jager de vraag stelde in hoeverre kunst invloed kan uitoefenen op politiek of maatschappij. Het museum is al lang niet meer de ivoren toren

waar de kunst zich alleen om zichzelf bekommert en de bezoeker even verlost is van de dagelijkse beslommeringen. De realiteit van de buitenwereld is juist geïnfiltreerd. Tentoonstellingsmakers laten hem toe omdat ze het museum een maatschappelijke spiegel willen laten zijn. Of – noem het cynisch, calculerend of realistisch – omdat ze zich realiseren dat l’art pour l’art niet meer het publiek trekt dat nodig is om aan de eisen van subsidieverstrekkers te voldoen. De manier waarop dit gebeurt, is echter niet wezenlijk anders dan anders. Het museum hangt werk op, vertelt een verhaal, treedt op als verzender van een boodschap. De bezoeker is en blijft een passieve kijker, een consument die netjes rondloopt met de handen op z’n rug en af en toe knikt.

9


Edo

Dijksterhuis

Edo

Het museum heruitvinden

10

‘De Mopperclub’ van Sjaak Langenberg & Rosé de Beer in Woonzorgcentrum Nieuwehagen. Foto: Ben Nienhuis

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Bossche zaden oogsten met Frank Bruggeman. Locatie De Haverleij. Foto: Peter Zwaal

11


Edo

Dijksterhuis

Edo

Het museum heruitvinden Mocht het gebodene iets met hem doen, dan is het gastenboek zijn enige uitlaatklep. In die zin zijn de meeste musea nog steeds tempels met een top-down liturgie. Het Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch wil daar met Reinventing Happiness een alternatief voor leveren. Het museum is daarin een actieve intermediair in het tweerichtingsverkeer tussen kunst en kunstenaar enerzijds en bezoeker anderzijds. Geen doorgeefluik of stortkoker voor informatie, maar een facilitator. Arnoud Odding en Tiziana Nespoli beschreven in Het gedroomde museum (2004) al een dergelijk model. Nadat de verwondering van de negentiende-eeuwse Kunstkammer was vervlogen en het verheffingsideaal van de daaropvolgende eeuw als paternalistisch bij het grofvuil is

12

Het museum heruitvinden

gezet, is het volgens hen tijd om terug te keren naar de achttiende-eeuwse wortels van het museum. Het moet weer een plek worden om kennis te interpreteren, om het culturele en maatschappelijke debat te voeren. In de latere publicatie Het disruptieve museum (2011) voegt Odding er nog een netwerkfunctie aan toe. Het museum moet een knooppunt zijn voor verschillende kennisstromen, groepen mensen en belangen. In de tussenliggende jaren had Rutger Wolfson hier nog Het museum als plek voor ideeën (2007) als brandstof voor de gedachtevorming aan toegevoegd. In zijn optiek moet het museum een bijzondere vorm van openbare ruimte zijn, waarin hoge en lage cultuur vrij bewegen zonder kunsthistorisch keurslijf.

Bijzondere

Dijksterhuis

beeld

ontmoetingen

De bezoeker die een suppoost innig knuffelt na een goed gesprek. Of een vermoeide vrouw die door een suppoost op zaal wordt gemasseerd. Het zijn onalledaagse taferelen in het museum, maar dergelijke gebeurtenissen waren niet uitzonderlijk tijdens de weken dat Sjaak Langenberg & Rosé de Beer hun onderzoek Nieuwe Omgangsvormen startten. Hoe kunnen rol- en gedragsdoorbrekende activiteiten bijdragen aan een dagelijks geluksmoment? Vanuit deze vraag bekeken zij ook het functioneren van de museumsuppoost. Verstrikt tussen de rol van gastheer/gastvrouw en bewaker is de suppoost gebonden aan regels die weinig ruimte laten voor improvisatie. Met de inzet van gastsuppoosten, waaronder een kapper, een columnist, een filosoof, een medisch entomoloog en een fysiotherapeut – bracht het kunstenaarsduo nieuw elan het museum in. En niet alleen van belang voor museummedewerkers en bezoekers, ook voor de gastsuppoosten bleek hun tijdelijke rol tot bijzondere inzichten te leiden. Zo schreef Bart Knols in zijn column naar aanleiding van zijn suppoostervaring “Tedje blijkt net als ik bioloog te zijn. Ze is bevlogen en spreekt honderduit over haar passie medicinale planten. Het is verbazingwekkend hoe snel we de diepte in gaan. […] Binnen een half uur leer ik Tedje beter kennen dan velen in mijn directe omgeving waarmee ik dagelijks omga.”

Gastsuppoosten aan het werk tijdens Nieuwe Omgangsvormen. Foto: Ben Nienhuis

13


Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Reinventing Happiness heeft iets van al die ideeën. Tegelijkertijd is het niet theoretisch en bijzonder hands-on. Het is de praktische uitwerking van een ideaal dat nog niet helemaal is gestold in woorden. Zelf gebruikt het museum de term ‘huiskamer’ om de laagdrempeligheid aan te geven. Dat zie je ook terug in de rest van het taalgebruik. Hoewel er beslist grote thema’s als kapitalisme, ecologie, de participatiemaatschappij en medemenselijkheid aan bod komen, worden ze niet zo benoemd. De nadruk op ‘geluk’ houdt de toon lichtvoetig en geeft deelnemende kunstenaars alle ruimte om er het hunne mee te doen. Wat altijd vooropstaat is de interactie. Binnen Reinventing Happiness functioneert het museum als een sociale ruimte. Eentje waar de vrijheid heerst om zaken te bespreken die je normaliter misschien niet zo snel in een publieke ruimte te berde zou brengen – depressie, seksualiteit, lichamelijk ongemak. Alsof het museum een veilige bubbel is waar de normale omgangsvormen en -normen even in de pauzestand staan en zich rustig laten bekijken en becommentariëren.

Ervaring in plaats van experience Toen Rirkrit Tiravanija in 1991 zijn performance True to Life opvoerde in de New Yorkse galerie 303 was het publiek daar duidelijk nog niet klaar voor. De Thaise kunstenaar nodigde de aanwezigen uit met hem te koken en al snijdend, roerend, hakkend en proevend een gesprek aan te gaan. De twaalf dozijn eieren die Tiravanija had klaar gezet, belandden echter niet in de pan maar tegen de muur.

14

Tiravanija is inmiddels al jaren een graag geziene gast in het biënnale- en kunstbeurzencircuit, waar hij de ene kookperformance na de andere doet, en ook andere vormen van ontmoetingskunst doen het goed. Toch was het nog maar afwachten hoe het SM’s-publiek - misschien toch iets meer ingesteld op conventionele presentaties - zou reageren op Reinventing Happiness. Hoon, afkeer of – erger nog – een ‘gooi maar in m’n pet’-reactie liggen natuurlijk op de loer. Maar ze bleven uit. Misschien is het omdat bezoekers eerst door een reguliere tentoonstelling worden geleid voordat ze in het experimentele deel aankomen en een beetje ‘opgewarmd’ zijn. Of misschien is het de multidisciplinaire mix van beeldende kunst, theater, dans en performance die het aan musea klevende plechtig ontzag doorbreekt en uitnodigend werkt. Na een paar minuutjes gewenning, stappen de meeste museumgangers blijmoedig de nieuwe wereld binnen. Ze lezen zelfs de lappen tekst op de muur, die veel langer zijn dan de gebruikelijke onderschriften van 180 woorden of minder. In het eerste jaar van Reinventing Happiness liet één op de tien bezoekers zich overhalen tot actieve deelname. In het tweede jaar was het participatiepercentage al gestegen tot twintig procent. Het voortdurend wisselende programma doet bezoekers bovendien regelmatig terugkeren. Het label ‘experience’ erop plakken doet tekort aan het intuïtief schilderen onder begeleiding van Ben Acket, het gezamenlijk onderzoek naar stedelijk groen of deelname aan de mars met de Soldaten van het Geregisseerde Geluk. Dat modewoord, overgewaaid van reclamewereld naar museumsector, impliceert immers spektakel dat min of meer passief wordt geconsumeerd. Een experience is een illustratie. In Reinventing Happiness valt de ervaring samen met het onderwerp. De bezoeker is meer dan kijker, hij is materiaal en maker tegelijk.

Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Nieuwe kansen voor de ‘white cube’ Op de open oproep voor deelname aan Bosch Geluk reageerden veertig lokale kunstenaars, performers en ontwerpers. “Bieden kunst en creativiteit ruimte voor reflectie op geluk?”, was de centrale vraag van de oproep. Uiteindelijk werden er 21 projecten geselecteerd, slechts vijf werken waren ‘af’ bij de start van de presentatie. Alle andere projecten waren ‘works in progress’ of vielen onder het kopje ‘ervaring /performance’. Maar hoe dit alles te programmeren op zaal? Een half open ‘white cube’ in de tentoonstellingsruimte met een wekelijks wisselend programma was de oplossing. Zo kreeg Bosch Geluk iets festival-achtigs. De vaste opstelling veranderde ook zodra er een werk voltooid was. Bosch Geluk zette zo het idee van de statische tentoonstelling volledig op z’n kop. Het werd daarnaast experimenteerruimte voor theatermakers en performers. Want hoe ga je om met publiek dat ‘op bezoek’ komt? Dat er soms slechts vijf bezoekers waren, werd juist als heel intiem ervaren. Ook voor kunstenaars bleek deze ruimte nieuwe mogelijkheden te bieden. Werk dat hier ontstond, was gemaakt in aanwezigheid van bezoekers of zelfs in contact daarmee. Dat is toch heel anders dan werken in de beslotenheid van het atelier.

Het past bij de ambitie van het Stedelijk Museum ‘s-Hertogenbosch om een ‘publieksmuseum nieuwe stijl’ te zijn: het publiek staat voorop. Kunst en publiek zijn even belangrijk en gelijkwaardig. Reinventing Happiness heeft het museum een nieuw publiek opgeleverd, waaronder zelfs notoire museummijders. Het uitnodigen van lokale kunstenaars voor Bosch Geluk, onderdeel van het programma in het tweede jaar, was ook deels gericht op het mobiliseren van nieuwe bezoekers. Als museum gespecialiseerd in keramiek en sierraadkunst heeft het SM’s de meeste van deze makers weinig te bieden.

Maar in plaats van één of twee solo’s per jaar werd in 2015 een grote groep vormgevers, theatermakers, ontwerpers en kunstenaars de kans gegeven in het museum te exposeren. De achterban die zij meenemen is directe winst voor het museum. Maar belangrijker nog is het gevoel van verbondenheid met het museum, waarover nu gesproken wordt in termen als ‘van ons’. Lokaal draagvlak is onontbeerlijk voor een middelgroot museum in een provinciestad. Dat weten ze inmiddels ook in Schiedam en Oss, waar de programma’s worden bijgebogen naar de directe omgeving.

15


Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Voorbij

object-

fet isjisme Lokale kleuring is goed voor de verankering in de stad en kan iets speciaals opleveren, maar het houdt ook een risico in. De kans is groot dat er werk het museum binnenkomt dat de reguliere kwaliteitstoets niet doorstaat. Een doodzonde als je museale waarde opvat in louter kunsthistorische termen. Maar binnen Reinventing Happiness heeft niet alleen het museum een andere functie dan de gebruikelijke. Dat geldt net zo goed voor de kunst. In zijn boek Art as Therapy pleit ook filosoof Alain de Botton voor een andere dan de kunsthistorische benadering van kunst. Hij zet schilderijen en tekeningen in om lessen uit te trekken en advies te geven. Met de tentoonstelling Art is Therapy (2014) mocht hij zijn theorie in praktijk brengen in het Rijksmuseum. Hij verving de reguliere tekstbordjes door overmaatse post-its met alternatieve teksten van therapeutische strekking. Ben je je vrouw beu en denk je erover te scheiden? Kijk naar Adriaen Coorte’s stilleven van aardbeien in een schaaltje en je hebt een hernieuwde waardering voor het alledaagse, inclusief je echtgenote. Met zijn aanpak reduceert De Botton kunstwerken tot ‘plaatje bij een praatje’. Maar ze zijn in zijn ogen eigenlijk ook inferieur. Het liefst duwt hij ons het museum uit, naar buiten, waar het echte leven is. Hoe anders werkt Reinventing Happiness. De hier gepresenteerde kunst is speciaal voor de gelegenheid bedacht en gemaakt, niet al bestaand werk dat een instrumentele rol krijgt opgedrongen. Het gaat bovendien niet zozeer om het object maar om de interactie rondom het object. Dat is geen illustratie van het leven maar het leven zelf, in een bepaalde vorm. Het doet er daarom

16

Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

ook minder toe dat een tekening of schilderij misschien niet goed genoeg is om opgenomen te worden in de museumcollectie. Dat het werk is gemaakt in een workshop met bezoekers of onderdeel is van een gesprek, geeft het waarde binnen Reinventing Happiness. De kunst zit in de nieuwe sociale verbindingen, de inzichten, de gekke dwarsverbanden, het experiment. Zo’n opvatting staat behoorlijk ver van het ‘objectfetisjisme’ waar musea doorgaans mee worden geïdentificeerd. En dat zal in belangrijke mate hebben bijgedragen aan de verrassend geringe persaandacht die er tot nu toe is geweest voor Reinventing Happiness. De tentoonstelling valt buiten de gebruikelijke recensieparameters en werd daarom grotendeels genegeerd door de landelijke kranten. De lokale en regionale pers schreef wel, maar beperkte zich veelal tot reportages. Om beoordelend te schrijven over deze nieuwe vorm van kunstbeleving is blijkbaar ook een nieuwe vorm van kunstkritiek nodig.

beeld

De schilderskamer van Ben Acket tijdens Bosch Geluk. Foto: Ben Nienhuis

Van binnen naar b

u

i

t

e

n

In Kampen werd in 2005, vier jaar voor de heropening van het Stedelijk Museum Kampen, de slogan ‘Het museum in de stad, de stad in het museum’ bedacht. In de praktijk werd dat uitgangspunt vertaald in een multimediatour, die bezoekers niet alleen door het museum leidt maar ook door de stad. Voorwerpen uit de collectie worden gekoppeld aan locaties waarmee ze iets te maken hebben. Reinventing Happiness gaat verder, vooral in het tweede en derde jaar. Het museum kan dienst doen als uitvalsbasis maar activiteiten vinden niet per se plaats binnen de muren van de instelling.

Bezoekers meten spontaan elkaars kledingmaten op in de studio Encounter#3 van Joost van Wijmen. Foto: Ben Nienhuis

17


Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

De sociale sportschool bijvoorbeeld, waarbij de sporters van Wladimirov Fitness & Wellness worden gekoppeld aan bejaarden in rolstoelen, is alleen aan het museum verbonden via kunstenaarsduo Sjaak Langenberg & Rosé de Beer. Bij deze sprong van binnen naar buiten, dringen zich onherroepelijk een aantal vragen op. Wat is bijvoorbeeld de waarde van het fysieke museum als haar activiteiten elders plaatsvinden? Hoe zet je je personeel in? En hoe regel je blijvend de financiering voor het soort intensieve festivalprogrammering dat de afgelopen twee jaar is gerealiseerd? Wellicht dat het museum zich op een bepaald moment moet loskoppelen van projecten. Dat het zich moet concentreren op haar taak als broeikas en incubator van ideeën, om daarna de eerste zet te geven aan de uitvoering ervan en ze over te dragen aan de gemeente, een project-

organisatie of buurtverenigingen. Waar de grenzen van het nieuwe model liggen is nog niet duidelijk. Evenmin hoe de experimenten van Bosch Geluk moeten worden uitgewerkt tot nieuwe formats in de reguliere programmering. Maar dat het mogelijkheden biedt, is duidelijk. Mogelijkheden om moeilijke gesprekken te voeren. Om zonder gêne gedachtenexperimenten aan te gaan. Om groepen bij elkaar te brengen die bij gemeentelijke inspraakavonden over asielzoekers schreeuwend tegenover elkaar staan of elkaar kapot maken op social media. Juist in een samenleving die steeds verder geïndividualiseerd raakt, kan het museum een verbindende rol spelen. En kunnen de kunsten de taal leveren voor een ontmoeting. Het heruitvinden van geluk is pas het begin.

L a c h s a l v o ’s

18

en

geschreeuw

Jeanne van Heeswijk vroeg theatermaker Paul De Bruyne om samen met haar te onderzoeken hoe geluk, werk en depressie met elkaar verweven zijn en startte het project Geregisseerd Geluk. Wat doet een maatschappij met je als je altijd gelukkig en beschikbaar voor de arbeidsmarkt moet zijn? Van Heeswijk en De Bruyne namen de narratief van het blijspel als uitgangspunt om in het decor van de typische huiskamer (het gezinsgeluk) het dagelijkse drama op te zoeken. Bezoekers konden auditie doen voor een rol in een ‘Blijspel over Depressie’ en levenservaringen delen voor het script. De wanden in de tentoonstellingsruimte vormden de scheidslijn tussen kritische reflectie en vermaak. In de museumzaal klonken bij tijd en wijle lachsalvo’s, dichtslaande deuren en geschreeuw. Bezoekers bevonden zich op verschillende momenten in andere rollen als publiek, ervaringsdeskundige, acteur, toehoorder of onbedoeld figurant. Twintig auditanten werken met Van Heeswijk en De Bruyne mee aan de volgende fase van het onderzoek. En een van hen heeft haar verloren gewaande droom toch zien uitkomen: zij zit nu op de toneelschool. De huiskamer van Geregisseerd Geluk. Foto: Ben Nienhuis en Roel Backaert

19


Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Werkatelier van Academie voor Beeldvorming in Bosch Geluk. Foto: Ben Nienhuis

20

Solo-circusvoorstelling ‘Staat van Geluk’ van Mees Borgman tijdens Bosch Geluk. Foto: Ben Nienhuis

Bezoekers aan de slag in de schilderskamer van Ben Acket tijdens Bosch Geluk. Foto: Ben Nienhuis

21


Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

22

Edo

Dijksterhuis Het museum heruitvinden

Repetitie ‘Familiar Strangers’ van Panama Pictures tijdens Bosch Geluk. Foto: Ben Nienhuis

23


Bosch

Geluk

Bosch

Weerthof & Pagée dienden voor Bosch Geluk het voorstel in om een audiotour te maken, die het geluk van het museum zou blootleggen. Niet van de kunst of de medewerkers maar van het gebouw, de ruimten en het museum als geolied instituut. Een maand lang kreeg het duo een vaste werkplek binnen Bosch geluk. Soms druk in gesprek met bezoekers. Soms in diepe concentratie of in overleg met elkaar achter de computerschermen. De kunstenaars registreerden alledaagse museale geluiden, onderschepten gespreksfragmenten en liepen ook een rondje mee met de schoonmaakster. Vers verkregen opnamemateriaal werd af en toe gedeeld met bezoekers.

Geluk

Op de wanden ontvouwde zich in schetsen de structuur van de audiotour. ‘Je stapt het museum binnen als jezelf maar in wiens schoenen kom je naar buiten?’ was de laatste toevoeging. De Apostrof was geboren. Het resultaat: honderden uren aan museaal audiomateriaal met spitse humor verwerkt tot een interactieve audiotour met acht verschillende varianten. Komt u naar buiten als de directeur, de architect, de schoonmaakster of …? De Apostrof kan vanaf 18 juni weer worden aangevraagd en gelopen.

Foto: Ben Nienhuis

De

24

Apostrof

‘We zijn ergens in het museum opnames aan het maken’. Deze tekst was af en toe te lezen in de tentoonstellingsruimte bij de tijdelijke werktafel van Michiel van de Weerthof en Joost van Pagée. Rondom de tafel hingen schetsen van bewegingen van museumbezoekers en medewerkers. En vragen als ‘Vertrouwt u de kunst?’ Of ‘Vertrouwt u het museum?’

Foto: Ben Nienhuis

25


Jeanne

van

Heeswijk

Paul

De

Bruyne

Jeanne

De Geluksparade

De p

&

r

a

d

Heeswijk

&

Paul

De

Bruyne

De Geluksparade

geluksa

van

e

Kunnen we ‘soldaten’ opleiden tot een symbolisch en artistiek leger dat kan opereren in een landschap dat bezet is door een ‘vijand’ die een depressieve natie creëert? Een natie waar de eeuwige economische vooruitgang en het geloof in consumptie wordt bejubeld als de enige vervulling van het leven? Met deze vragen in gedachten richten Jeanne van Heeswijk en Paul De Bruyne een Militaire Academie voor Soldaten van het Geregisseerd Geluk op die een geheime geluksparade (interventie) in de Bossche binnenstad voorbereidt. Een Academie die op een vrolijke, maar tegelijkertijd uiterst serieuze en militaire leest is geschoeid. In 2015 hebben Van Heeswijk en De Bruyne al een aantal oefeningen van het curriculum met hun inmiddels hechte groep amateurspelers uitgewerkt: Het Appèl, De Omhelzing, De Mars en De Dodenklas. Zo marcheerden tijdens de open dag van de Academie museumbezoekers op de cadans van geluk door het museum. ‘Deze les gaat over geluk, over het ons opgelegde geluk.’, sprak commandant De Bruyne de groep toe. ‘U leert hier hoe u gelukkig moet zijn. Volgt u de instructies. Wij hopen dat u zich aansluit en met ons verder wil gaan’. Zeker twintig bezoekers schreven zich in overtuigd als ze waren van de noodzaak van deze Academie.

26

Van Heeswijk en De Bruyne hebben de ambitie om nog eens zestig soldaten te recruteren. Om met een leger van honderd, herkenbaar aan het klavertje vier op de arm, de geluksparade uit te voeren. Ze zullen hierbij zo veel mogelijk passanten overhalen aan te sluiten om samen op commando Geluk! te roepen. Terwijl de commandant in de geluksklas op het plein ook spreekt over de donkere kanten van ons leven ‘Ik ben bang om er te zijn. Dat ik er dan niet ben. Ik wil er niet zijn. Ik wil er zo erg niet zijn. Dat er niets van mij over is. Geen schaduw. Geen herinnering. Geen geur. Helemaal niets. Maar Zonder Geluk. Geen Geluk!’ Marcheert u mee? Tekst en uitvoering wordt ontwikkeld in samenwerking met co-regisseur Dorothy Blokland, acteur Rogier Schippers en choreograaf Nishant Bhola

Foto: Ben Nienhuis

27


Frank

Bruggeman Natuur als gemeengoed

Natuur

als

Bruggeman Natuur als gemeengoed

Foto: Peter Zwaal

Gemeengoed Wat is stedelijke natuur? En welke natuur maakt gelukkig? Met deze vraag loopt Frank Bruggeman, kunstenaar en botanicus, door de Bossche binnenstad en buitenwijken. Hij spreekt met bewoners, helpt ze zaden te oogsten van wilde planten, ontdekt nieuwe stedelijke natuurgebieden met de stadsecoloog en hij bestudeert ons ‘groene’ koopgedrag. Bruggeman is ervan overtuigd dat het goed zou zijn als we meer geïnspireerde keuzes zouden maken bij groenaanleg. Dat we opnieuw benoemen wat de kwaliteit van een tuin of groene plek in de stad is. Hij wil mensen en overheden er met andere woorden van doordringen dat groen in de stad in de allereerste plaats dienstbaar moet zijn aan ons geluksgevoel.

28

Frank

The Happy Orchid mobiele auto: Frank Bruggeman onderzoekt de kennis van Bosschenaren over de Phalaenopsis. Foto: Ben Nienhuis

Volgens de Amerikaanse bioloog Edward O. Wilson zijn alle mensen – verstokte stedelingen incluis – in hoge mate ‘biofiel’. De levende natuur oefent een onweerstaanbare aantrekkingskracht op mensen uit. “We voelen ons ertoe aangetrokken als motten tot het licht”, beweert Wilson. Maar met name de stedeling is veraf geraakt van iets wat je zou kunnen benoemen als ‘wilde natuur’. ‘Jullie gaan zo nooit een echte natuurbeleving ervaren’, mopperde stadsecoloog Johan Mees tijdens de dageraadwandeling georganiseerd door de kunstenaar. Als verstokte stedelingen liep de groep al luid pratend en met zware pas door natuurgebied De Pettelaar. Pas na een aantal oefeningen kwam de groep in een ander bewustwordingsniveau:

meer met en in de natuur. Unaniem ervoeren de deelnemers de wandeling als een verademing en een levensles. Meer bewustwording en een alternatieve groeninvulling is wat Frank Bruggeman het komend jaar de Bossche inwoners wil bieden. Vanuit een mobiele groenkar zal hij op verschillende plekken in de stad een aantal ludieke acties houden, op weg naar minder betegeling en eenvormige plantenkeuzes. De wilde natuur mag de stad in. Om te beginnen met het zaaien van Bossche wilde bloemen- en plantenmengsels. Zaait u mee?

29


Sjaak

Langenberg

&

Rosé

de

Beer

Sjaak

De Sociale Sportschool

De

Langenberg

&

Rosé

de

Beer

De Sociale Sportschool

Sociale

Sportschool ‘Ohoohjeeh de participatiemaatschappij! Iedereen doet mee’, zong Vincent Bijlo vol enthousiasme tijdens de talkshow over vrijwilligerswerk. Daarna volgde de desillusie want een blinde kan toch zeker geen vrijwilliger zijn? ‘U bent aan het verkeerde adres meneer. U heeft een hulpvraag’. Bijlo schreef dit lied op uitnodiging van Sjaak Langenberg & Rosé de Beer die zich in het tweede jaar van Reinventing Happiness hadden toegelegd op vrijwilligerswerk in de zorg. Vanuit de aanname dat gewoontegedrag vaak vernieuwing en geluk in de weg staat, bezocht het kunstenaarsduo vrijwilligersorganisaties en zorginstellingen met het fictieve organisatiebureau ‘ZO DOEN WIJ DAT HIER’. Veel vrijwilligers zijn zelf oud en geïnstitutionaliseerd geraakt door regels en contracten. Risico’s en experimenten worden vermeden. Al zittend achter een balie van sjoelbakken haalden Langenberg & de Beer bij hun ‘doelgroep’ nieuwe ideeën op over hoe een andere vrijetijdsinvulling te organiseren voor ouderen. En hoe hierbij ook andere vrijwilligers in te zetten zijn. Het duo is tot de conclusie gekomen dat er meer externe partijen bij de ouderenzorg betrokken kunnen worden als er minder in termen van ‘zorg’, ‘vrijwilligerswerk’ en ‘activiteitenbegeleiding’ wordt gedacht. Dat het beter zou zijn om vanuit wederkerigheid ‘hulp’ te bieden. Of zoals Bijlo verder zong ‘Als wij, wij en zij zijn dan wordt het toch nooit

30

iets met de participatiemaatschappij’. Het komend jaar werken Langenberg & de Beer aan de Sociale Sportschool. Wat gebeurt er als sporters die voor een bootcamp toch al naar buiten gaan tijdens hun training een aantal ouderen in rolstoel meenemen? Om samen het plezier van een uurtje flinke fysieke uitspanning te delen? Met een speciaal ontwikkelde ‘light’ training voor de ouderen. Wordt sporten zo een sociale activiteit waar vrijwilligers geen vrijwilligers zijn maar ‘sportmaatjes’? De eerste tryout met sporters van Wladimirov Fitness & Wellness en ouderen van Van Neynsel Park Eemwijk en Residentie Rivièraa was een groot succes. De Sociale Sportschool heeft potentie en wordt doorontwikkeld. Sport u mee? Het lied van Vincent Bijlo is te beluisteren op reinventinghappiness.nl/nieuwe-omgangsvormen/participatiemaatschappij-een-lied

Foto: Ben Nienhuis

31


A

2

g

0

e

1

n

4

MAART 08 Opening Nieuwe Omgangsvormen van Sjaak Langenberg & Rosé de Beer met gastsuppoosten radiomaker Pat Donnez, hairstylist Leona Priem, moraalfilosoof Ann Meskens en fysiotherapeut Paulette Verloop 09 Gastsuppoosten hairstylist Leona Priem, actrice Mieke Klomp en dramadocent Tet van der Donk 11 Gastsuppoost moraalfilosoof Ann Meskens 12 Gastsuppoost journalist Mijke Pol 13 Gastsuppoost columnist Erik Alinck 14 Gastsuppoost columnist Marjoleine de Vos 15 Gastsuppoosten caberatier Vincent Bijlo en fysiotherapeut Paulette Verloop 16 Gastsuppoosten medisch entomoloog Bart Knols en hairstylist Leona Priem 18 Gastsuppoost moraalfilosoof Ann Meskens 19 Gastsuppoosten Sjaak Langenberg & Rosé de Beer 20 Gastsuppoost fysiotherapeut Paulette Verloop 21 Gastsuppoosten theaterschrijver Lucas de Waard en filosofe Janne Willems 22 Gastsuppoosten Vincent Bijlo en hairstylist Leona Priem 23 Gastsuppoosten dramadocent Tet van der Donk en actrice Mieke Klomp 25 Gastsuppoosten Sjaak Langenberg & Rosé de Beer 26 Gastsuppoost social designer Sanne Rhee Barthels 27 Gastsuppoost moraalfilosoof Ann Meskens 28 Gastsuppoost acteur, schrijver Peter de Graef 29 Gastsuppoost stadskunstenaar Lucas de Man 30 Gastsuppoosten fysiotherapeut Paulette Verloop, actrice Mieke Klomp en dramadocent Tet van der Donk APRIL 12 Opening Geregisseerd Geluk van Jeanne van Heeswijk en Paul De Bruyne met eerste auditieronde met gastregisseur Martijn Bouwman en acteurs Lonne Gosling en Rogier Schippers 13 Audities met Jeanne van Heeswijk, Paul De Bruyne en actrice Lonne Gosling 16 Verhalen delen voor het script met Jeanne van Heeswijk 19 Audities met Jeanne van Heeswijk, Paul De Bruyne en actrice Lonne Gosling 20 Lezing/performance door Stefan Perceval en Brent Vandecraen 23 Verhalen delen voor script met Jeanne van Heeswijk 26 Audities met Jeanne van Heeswijk, Paul De Bruyne

d

a

en actrice Lonne Gosling 27 Lezing Stefaan Evenepoel over gedichten Rutger Kopland 30 Verhalen delen voor het script met Jeanne van Heeswijk MEI 03 Laatste auditiedag met gastregisseur Martijn Bouwman, acteurs Lonne Gosling en Rogier Schippers, cameraman Willem van der Vet en 27 auditanten 04 Lezing Mark Fisher over geluk, depressie en politiek 10 Opening Natuur als Gemeengoed Vensterbankgeluk of Nieuwe Wildernis? van Frank Bruggeman 25 Frank Bruggeman, fietstocht Maaspoort, Orthen en Graafse Hof 31 Frank Bruggeman en Johan Mees, natuurwandeling door de stad JUNI 05 Frank Bruggeman, lezing op zaal door Matthijs Schouten met introducties van Peter Zwaal, Johan Mees, Sophie Gruijters en Katherine Rosmalen 15 Afsluiting Reinventing Happiness met een picknick SEPTEMBER 20 Repetities Soldaten van het Geregisseerd Geluk in wijkcentrum Noorderpoort met Jeanne van Heeswijk, Paul De Bruyne en co-regisseur Dorothy Blokland OKTOBER 04 Repetities Soldaten van het Geregisseerd Geluk in wijkcentrum Noorderpoort 18 Repetities Soldaten van het Geregisseerd Geluk in wijkcentrum Noorderpoort NOVEMBER 01 Repetities Soldaten van het Geregisseerd Geluk in wijkcentrum Noorderpoort 15 Repetities Soldaten van het Geregisseerd Geluk in wijkcentrum Noorderpoort 19 Opnames Soldaten van het Geregisseerd Geluk in wijkcentrum Noorderpoort met cameraman Willem van der Vet DECEMBER 21 Talkshow De vooruitgang draait door met Jeanne van Heeswijk, Paul De Bruyne, Samuel Vriezen, Dorothy Blokland en performances door Soldaten van het Geregisseerd Geluk: Jonna van Alphen, Peter van Doremalen, Atefrans de Bruin,Jedidja de Vroome, Monika Kowalewska, Peter Hoex, Mary van Duuren, Korrie Andringa, Christa Ram, Siërra Coutinho, Margreet Rolink, Urias Boerleider

A

2

g

0

e

1

n

5

April 18 t/m 7 augustus Jeanne van Heeswijk en Paul De Bruyne, video-installatie Soldaten van het Geregisseerd Geluk JUNI 02 Talkshow Zo doen wij dat hier met Vincent Bijlo, Mieke Moor, Peter Hop en Sjaak Langenberg & Rosé de Beer 18 Talkshow Moestuinydille en Wildernisutopie met Johan Mees, Peter Twisk, Frank Bruggeman, Sophie Gruijters, Wilbert Scheurs en Bram van der Klugt 24 Jeanne van Heeswijk & Paul De Bruyne, bijeenkomst Soldaten van het Geregisseerd Geluk SEPTEMBER 1 t/m 30 Frank Bruggeman, installatie Zadenbank 12 Opening Bosch Geluk met werk van Jitske Blom, Social Label, Studio Boot, Marthe Zink, Lucas Kastelijn, Niels Duffhues, Malou van Doormaal 12 t/m 27 Academie voor Beeldvorming, onderzoek 18 Frank Bruggeman, plantenzaden oogsten 18 Frank Bruggeman en Peter Twisk, schemerwandeling 26 Frank Bruggeman, plantenzaden oogsten 26 Kunstnacht, presentatie onderzoek Academie voor Beeldvorming met nieuw werk van Malou van Doormaal, Janina Frye en Gezim Muharemi 27 Frank Bruggeman en Johan Mees dageraadwandeling 29 t/m 30 Monique Broekman, performance en video-installatie OKTOBER 1 t/m 4 Monique Broekman, performance en video-installatie 6 t/m 31 Michiel van de Weerthof & Joost van Pagée, work-in-progress 6 t/m 8 Panama Pictures, ontwikkeling dansperformance 7 Frank Bruggeman, botanische les Antonius Abt School 7 Sjaak Langenberg & Rosé de Beer op locatie in woonzorgcentrum Nieuwe Hagen met evenementenontwikkelbureau ‘Zo Doen Wij Dat Hier’ en ‘De Mopperclub’ 9 Panama Pictures, try out dansperformance 10 Mees Borgman, try-out solo-circusvoorstelling  10 Repetitie lesprogramma Militaire Academie voor Soldaten van het Geregisseerd Geluk 11 Sjaak Langenberg & Rosé de Beer op locatie in woonzorgcentrum Nieuwe Hagen met evenementenontwikkelbureau ‘Zo Doen Wij Dat Hier’ en ‘De Mopperclub’

d

a

11 Mees Borgman, solo-circusvoorstelling 16 Sjaak Langenberg & Rosé de Beer, bezoek Health Angels aan Bosch Geluk 17 en 18 Sjaak Langenberg & Rosé de Beer, Evenementenontwikkelbureau ‘Zo Doen Wij Dat Hier’ 17 Repetitie lesprogramma Militaire Academie voor Soldaten van het Geregisseerd Geluk 20 t/m 24 Marianne van Heeswijk, co-creatie installatie 23 Lucas Kastelijn, making-off excursie 25 Theatergroep Bint, theater en gesprek 31 Bianca Tangande, performance 31 Repetitie lesprogramma Militaire Academie voor Soldaten van het Geregisseerd Geluk NOVEMBER 01 Paul De Bruyne & Marjolein van der Meer, theater 03 t/m 07 L  isetteh, tekenatelier 08 Compagnie Kloon, theater 10 t/m 15 Robin Berkelmans, performance 14 Jeanne van Heeswijk en Paul De Bruyne, open dag Academie 17 t/m 22 Ben Acket, inloop workshop 24 t/m 29 J oost van Wijmen, onderzoek 28 Frank Bruggeman op locatie met Happy Orchid 28 t/m 29 M  alou van Doormaal, interventie ‘Bedankt voor uw deelname…’ 29 Social Label, afsluiting Bosch Geluk met een publiekscollege door Professor Jac van der Klink, bijzonder hoogleraar Psychische Gezondheid en Duurzame Inzetbaarheid in Arbeid DECEMBER 12 Sjaak Langenberg & Rosé de Beer try-out Sociale Sportschool

2

0

1

6

De activiteiten van de drie projecten de Sociale Sportschool, De Geluksparade van Soldaten van het Geregisseerd Geluk en Natuur als Gemeengoed starten vanaf mei. Houdt u de website reinventinghappiness.nl in de gaten voor actueel nieuws. Als u betrokken wilt zijn bij een van de projecten stuurt u dan een e-mail naar aanmelden@sm-s.nl onder vermelding van het project. U ontvangt dan een bericht van de kunstenaar.


Reinventing

Happiness

C

o

l

o

f

o

n

beeld

Colofon Reinventing Happiness is een driejarig kunstproject geïnitieerd door Joanna van der Zanden en René Pingen in samenwerking met de medewerkers van het Stedelijk Museum ‘s-Hertogenbosch. Met dank aan alle bezoekers, gastsuppoosten, auditanten, natuurliefhebbers en organisaties die een bijdrage hebben geleverd aan een van de oproepen van de kunstenaars of spontaan hebben meegedaan. Natuur als Gemeengoed Frank Bruggeman Geregisseerd Geluk Jeanne van Heeswijk en Paul De Bruyne Nieuwe Omgangsvormen Sjaak Langenberg & Rosé de Beer

Bosch Geluk Kunstenaars Academie voor Beeldvorming onder begeleiding van Klaas Burger en Rieneke de Vries met Janina Frye en Hashim Muharemi, Ben Acket, Monique Broekman, Malou van Doormaal, Marianne van Heeswijk, Lisetteh, Lucas Kastelijn, Joost van Pagée & Michiel van de Weerthof, Marthe Zink

Grafisch ontwerp Roosje Klap en Loes Claessens Fotografie Roel Backaert, Ben Nienhuis Druk NPN Drukkers

Theatermakers Bint, Mees Borgman, Compagnie Kloon, Paul De Bruyne & Marjolein van de Meer Filmmaker Niels Duffhues Performers / dansers Robin Berkelmans, Bianca Tangande, Panama Pictures, Joost van Wijmen Ontwerpers Jitske Blom, Social Label, Studio Boot

Reinventing Happiness 2014 en 2015 is mogelijk gemaakt door de genereuze bijdrage van Gemeente ‘s-Hertogenbosch, Stichting Doen, Mondriaan Fonds en BKKC.

34

Robin Berkelmans performance ‘Happy once more’. Foto: Ben Nienhuis BLACK

GRIJS IS 50% ZWART GREY IS 50% BLACK


G

e

l

u

Met de geur van gebakken Xyloptrupes Gideon, Gesneden klaveren vier, Op zoek naar een hoop vertier. Lekker dier, met je natte vacht probeer je soep te koken van tranen En me verrassen met de visachtige smaak van levertraan. Als een fytofaag vul jij je buik met planten, Maar liefde gaat niet door de maag en geluk, pluk je niet van twijgen. Lachen. huilen, praten en zwijgen, ons vlees is ons bloedeigen. Voel elkaars schilfers op de hand, heb elkaar lief, alsjeblief. Laat je niet opeten door bedwantsen en aardmijt, Als je je geluk wilt beproeven in vrijheid. Marthe Zink, 2015

www.reinventinghappiness.nl

k

Profile for Joanna van der Zanden

RH boekje 2016  

Verslag van de 'learnings and doings' van het experimentele programma Reinventing Happiness. Met een artikel geschreven door Edo Dijksterhui...

RH boekje 2016  

Verslag van de 'learnings and doings' van het experimentele programma Reinventing Happiness. Met een artikel geschreven door Edo Dijksterhui...

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded