Page 1

‫ئاسۆی ژینگە‬ ‫گۆڤارێكی رۆشنبیری ژینگەییە لە الیەن فەرماندەیی پێشمەرگەی پاراستنی ژینگە بەشێوەی وەزری دەردەچێت‬

‫‪13‬‬

‫عبدالرحمن صديق‪:‬‬ ‫پاراستنی ژینگهو چاككردنی‪ ،‬ئهركێكی نیشتمانی و مرۆییه‪،‬‬ ‫لهههمانكاتیشدا ئهركێكی ناوخۆیی و جیهانییه‪ ،‬ههروهك‬ ‫ئهركی تاك و كۆمهڵگهشە لهههمانكاتدا‬

‫ماموستا ‪ /‬ئەسوەد قادر‬ ‫كێشە ژینكەیەكان لە فەلسەفەی ئابووریدا‬


‫‪w w w . J i n g ey k u r d i s d a n . c o m‬‬

‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫خاوەن ئیمتیاز‪:‬‬ ‫حسن نورى حسني‬

‫گۆڤارێكی وەرزییە یەكەی (‪ )51‬ژینگە دەریدەكات‬ ‫سەرنووسەر‬

‫هەواڵ و ریپۆرتاژ‬

‫وتار‬

‫حسن عسكرى‬

‫نەخۆشی دەردی كاوێژكەرە بچوكەكان‬

‫‪hesen1971@yahoo.com‬‬ ‫‪M :07504460612‬‬ ‫بەڕێوەبەری نووسین‪:‬‬ ‫واحد حامد‬

‫ل‪7‬‬

‫عبدالرحمن صديق‬

‫راوێژكاری ياسايى‪:‬‬ ‫شهاب حسین‬

‫بهرێز لیوا (حسن نوری )‬

‫‪Shihabbarwary1@yahoo.com‬‬

‫فهرماندهی فهرماندهیی پیشمهرگهی پاراستنی ژینگه پیشوازی كرد له قائیمقامی قهزای مهخمور‬ ‫چاالكیەكانی فەرماندەیی پێشمەرگەی پاراستنی ژینگە‬

‫بەرێوەبەری دارایی‬ ‫یاسین اسامعیل‬

‫دەست بەكاربونی فەرماندەی نوێ ی هێزی هەولێری پێشمەرگەی پاراستنی ژینگە‬ ‫كۆتای جیهان لە (‪ )2012‬لەژێر توێژینەوەی ژینگەی گەورە !‬

‫دیزاین‬ ‫واحد حامد‬

‫ل ‪11‬‬

‫ساالرمحمد پیرداود‬

‫ناسینی رووەك‬

‫نێرگز‬

‫فۆتۆ‪:‬شوان رەسول‬

‫دەستەی نوسەران‬

‫‪www.Jingeykurdisdan.com‬‬ ‫‪Mail: asoi.jinge@Yahoo.com‬‬

‫زانیاری ژینگەیی‬

‫ژینگە و چەكی ئەتۆمی‬

‫‪w w w . w p e s h m e r g e . o r g‬‬

‫زینەب سندی‬

‫ل ‪23‬‬

‫شەیدا علی الوەری‬ ‫هادی تەها‬ ‫تەیب عبداللە‬ ‫شەیام فرحان‬ ‫كەلسوم بهجت‬ ‫شوان هەلبجەیی‬

‫تەیب عبدالله‬

‫ل ‪11‬‬

‫‪Peshmarga (1) 1/1/2011‬‬

‫ژمارەی مۆڵەتی (‪)366‬ی سەندیكای رۆژنامەنووسانی‬ ‫كوردستانی دراوەتێ‬

‫ناونيشان ‪ :‬هەولێر رێگای كونی بحركە نزیك گوندی گرد جوتیار‬ ‫مۆبایل ‪07504654640 ------ 07504539751 :‬‬

‫‪1‬‬


‫‪1‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫سەروتار‬

‫ئاسۆی ژینگە‬ ‫سەرنوسەر‬

‫لەرۆژنامەیەكی مانگانە بۆ گۆڤارێكی وەرزی‬ ‫دیارە كاری نوسین و رۆژنامەگەری لەژیرهەرناوێك بێت و ناوەكەی هەرچەندەێیت‬ ‫گرنگی یەكەی لەوەدا خۆی دەبینیتەوە كەئەو پەیامەی مەبەستییەتی بیگەیەنێت‬ ‫ئیمە لەخاوەن ئیمتیازو سەر نوسەرو ستافی رۆژنامەی ئاسۆی ژینگە كەفەرماندەیی‬ ‫پیشمەرگەی پاراستنی ژینگە دەری دەكرد دوای دەرچونی (‪ )12‬ژمارە لەم رۆژنامەیە و‬ ‫گەیاندنی پەیامی ژینگە پارێزی بەپێ ی توانامان كەهیوادارین جێگای رەزامەندی خوێنەران‬ ‫بووبێت كە لێرەوە س������او ودەست خۆشیمان هەیە بۆ س������تافی رۆژنامەی ئاسۆی ژینگە و تا ئێرە و كارەكەیان بەرز‬ ‫دەنرخێنی������ن‪ ،‬دواجار بیرمان لە پەرەپێدانی زیاتر بەكارەكانمان كردەووە بە س������تافێكی تازە و لە دووتوێی گۆڤارێكی‬ ‫وەرزی خنجیالنە بە مەبەستی بەرەوپێش بردن و دەوڵەمەندكردنی بابەتەكانمان بە ئاراستەی ژینگەپارێزیەكی باشتر و‬ ‫فراونتركردنی كارەكانمان بەاڵم هەرلەژێر هەمان ناوی ( ئاسۆی ژینگە ) واتە رۆژنامەی ( ئاسۆی ژینگە ) لە‬ ‫رۆژنامەیەكی مانگانە بۆ گۆڤارێكی وەرزی بەناوی ( ئاسۆی ژینگە ) و ژمارەكانیشی تەواوكەری ژمارەكانی‬ ‫رۆژنامەكەدەبێت بەونیازەی كە بتوانین لە رێگەی ئەم گۆڤارە و بەوستافە تازەیەوە زانیاری و شرۆڤەی زیاتری بابەتە‬ ‫زانس������تییەكانی ژینگەیی باوبكەینەوە و بیخەینە بەردیدی خوێنەری بەرێز بۆ بالوكردنەوەی هۆشیاری هەرچی‬ ‫زیات������ر بۆ ژینگەپارێزی لەالی هەرتاكێكی كۆمەلگاكەمان بۆ ئەوەی لەوروانگەیەوە بڕوانینە ژینگەو سروش������تی‬ ‫ووالتەكەمان وپاك ڕای بگرین و هەولی بەردەواممان هەبێت بۆ كەم كردنەوەی مەترسییەكانی سەر پیس بونی ژینگە‬ ‫ولەكاتی پێویس������تدا رێگا چارەی گونجاو هەڵبژێرین‪ ،‬لەئێس������تادا وەك سەرەتا یەك بڕیار وایە كەبەپێ ی وەرزەكانی‬ ‫س������اڵ گۆڤارەكەمان بكەوێتە بەردەستی خوێنەران واتە بۆ هەروەرزیك ژمارەیەك گۆڤاری ئاسۆی ژینگە دەردەچێت‬ ‫كەتیایدا شرۆڤە و ناساندنی ئەم وەرزە و لەگەل هەواڵ و زانیاری گشتی جیهان و كوردستانی باودەكریتەوە لەگەل‬ ‫باوكردنەوەی هۆشیاری ژینگەیی پێویست لێرەدا بۆ گەیاندنی هەرچی باشتری ئەو پەیامەی كەهەلمان گرتووە‬ ‫داوای هاوكاری لەالیەنی پەیوەندی دارو نوسەرانی بواری ژینگەیی دەكەین كەهاوكارمان بن بۆ هەرچی زیاتر بەرەو‬ ‫پیش بردنی كارەكانمان كەبریتییە لەدابین كردنی ژینگەیەكی پاك و تەندروس������تی بۆ هاوالتیان و هەرلیرەوەش رای‬ ‫دەگەیەنین ئەگەربەپشتیوانی هەمووالیەك بوارمان بۆبرەخسێت رەنگە لەداهاتوویەكی نزیك داگۆڤارەكەمان لەجیاتی‬ ‫وەرزی بیكەینە گۆڤاریكی مانگانە ئیتر بەهیوای سەركەوتن بەپشتیوانی گشت الیەك ‪.‬‬


‫كورتەهەواڵ‬

‫دەست بەكاربونی‬ ‫فەرماندەی نوێ ی هێزی‬ ‫هەولێری پێشمەرگەی‬ ‫پاراستنی ژینگە‬ ‫تایبەت بە ئاسۆی ژینگە‬

‫بهرێز لیوا (حسن نوری )‬ ‫فهرماندهی فهرماندهیی پیشمهرگهی پاراستنی ژینگه‬ ‫پیشوازی كرد له قائیمقامی قهزای مهخمور‬

‫‪asoi.jinge@Yahoo.com‬‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫ئاسۆی ژینگە‬ ‫پاراستنی سروشتهوه و ئاژهله كیویهكان‬ ‫بهرێز لیوا (حسن نوری ) فهرماندهی و س������هرجهم زیندهوهرانی ئهم دهڤهره ‪ .‬و‬ ‫فهرماندهیی پیش������مهرگهی پاراستنی بهریز لیوا (حس������ن نوری )ههموو پال‬ ‫ژینگهو بهریز لیوا (دلیر میران )جیگری پشتی فهرماندهیی پاراستنی ژینگهی‬ ‫فهرمانده و ئهندامانی فهرماندهیی له دوپات كردووه بو ئهم دهڤهره و بریار درا‬ ‫ریكهوت������ی ‪ 2011/10/3‬له بارهگای سیمیناریكی بهرفهراوان بۆ پاراستنی‬ ‫فهرماندهیی پیش������وازی كرد له بهرێز ژینگهی ئهم دهڤ������هره لهم ناوچهیه‬ ‫(ابراهیم شیخ الله )قائیمقامی قهزای ئهنجام بدریت بۆ ئهوهی سهرجهم چین‬ ‫مهخمور ‪.‬‬ ‫ل������ه میان������هی دیدارهكهیان������دا باس له و تویژیك������ی كومهلگهكهمان زیاتر‬ ‫ژینگهی دهڤهری مهخمور كرا بۆ ئهو ئاشنایی به ژینگهی دهوروبهری و‬ ‫ریگا و میكانیزمی كه زیاتر ژینگهی روڵی له پاراستنی ژینگهی خوی‬ ‫دهڤهری مهخموریی بپارێزن ‪.‬له رووی ههبیت‬

‫رێكەوتی ‪2012 -1-10‬بەئامادەبونی بەرێزان‬ ‫دكتۆر عبدالرحمن ئەندام������ی فەرماندەیی‬ ‫لەش������كری كوردس������تان و لیواحسن نوری‬ ‫فەرمان������دی فەرماندەی������ی پێش������مەرگەی‬ ‫پاراس������تنی ژینگە ونوێن������ەری مەكتەبی‬ ‫رێكخستنی پێشمەرگەو هەوالگری گشتی‬ ‫و فەرماندەكانی هەولێرو سەفین و زێرەڤانی‬ ‫وچەندین فەرماندەو بەرپرس������انی لەشكری‬ ‫وحزبی وئیداری رێورەسمی دەست بەكاربونی‬ ‫عمید ‪ /‬ش������ریف ماوەرانی وەك فەرماندەی‬ ‫تازەی هێ������زی هەولێری بەرێوە چو دوای‬ ‫بەخێرهاتن������ی میوانان ودەقیقەیەك وەس������تان‬ ‫لەگەل خوێندنی سورەتی فاتیحا بۆرێزگرتن‬ ‫لەگیانی پاك������ی ش������ەهیدان بەرێز(دكتۆر‬ ‫عبدالرحمن) لەوتەیەك دا تیش������كی خستە‬ ‫سەر جاالكیەكانی ئەم هێزەو سوباس ودەست‬ ‫خۆشی لە فەرماندەی كۆن بەرێز ( عمید ‪/‬‬ ‫عادلە رەش ) وسەرجەم ئەندامان و كادیرانی‬ ‫هێزەكە كرد وە هیوای خواست كە فەرماندەی‬ ‫تازەی هێزلەئاست ئەم بەرپرسیاریەتیە دابێت‬ ‫و لەكارەكانی دا س������ەركەوتوبێت وەتیشكی‬ ‫خس������تە رۆلی بەرێز عمید(شەریف ماوەران)‬ ‫ی لەخەبات وبەرخودانی دا لەپێناو پاراستن‬ ‫وهێنانە دی ئازادیەكان������ی كورد لەرۆژانی‬ ‫رابردودا وەپیرۆزبای ل������ە بەرێزیان وتەواوی‬ ‫جیگرو ئەندامان وپێشمەرگەكانی هیز كرد‬ ‫وەدواتر بەرێزلیوا(حس������ن نوری ) وتەیەكی‬ ‫پێشكەش كرد وە بەلینی پشتیوانی تەواوی‬ ‫فەرماندەی ژینگەی بۆ ئ������ەم هێزە دوپات‬ ‫ك������ردەوە وە دوات������ر بەرێز عمید (ش������ەریف‬ ‫ماوەرانی) ویرای بەخێرهاتنی میوانان بەلینی‬ ‫دا ئ������ەوەی لەتوانای داب������ێ دریغی نەكات‬ ‫بۆ خزمەت كردن������ی والتەكەمان بەتایبەتی‬ ‫پاراستنی ژینگەو سروشتی جوانی كوردستان‬ ‫وە سوباسی سەرجەم ئامادەبوانی كرد‪.‬‬

‫‪2‬‬


‫‪4‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫هەواڵ‬

‫كورتەهەواڵ‬

‫بهمهبهستی زیاترگرنگی دان به ژینگه و پاراستنی‬ ‫گیانی ئاژلهكێویهكان ورسوشتی دهڤهری مهخمور‬ ‫ئاسۆی ژینگە ‪ .‬تایبەت‬

‫گەرمرتین سال‬ ‫دوای ساڵی ‪ 2010‬کە ژمارەی پێوانەیی گەرمای‬ ‫سەر زەوی شکاند‪ ،‬ساڵی ‪ 2011‬بەو گەرما توندەوە‬ ‫خۆی پێشان نادات‪ ،‬بەاڵم ئەو ساڵە دەیەمین گەرمترین‬ ‫ساڵی سەر رووی زەوییە لەو کاتەوەی پێوانەکردنی‬ ‫گەرما لە ساڵی ‪1850‬ەوە دەستی پێکردووە‪.‬‬ ‫لە بەڵگەنامەکانی تر لەس�� ��ەر بەرزبوونەوەی پلەی‬ ‫گەرم�� ��ای زەوی‪ ،‬ئەوەیە کە بەفری جەمس�� ��ەری‬ ‫باک�� ��وور گەورەترین پارچە لێبوونەوەی لە مێژووی‬ ‫خۆیدا تۆمار کردووە‪.‬‬ ‫جیریمیا لینگواسیای ئەمینداری گشتیی رێکخراوی‬ ‫کەشناسیی لەبەردەم زیاتر لە ‪ 190‬نوێنەری دەوڵەتاندا‬ ‫لە چوارچێوەی کۆنگ�� ��رەی نەتەوە یەکگرتووەکان‬ ‫لە دۆربان گوتی‪ :‬ش�� ��یکردنەوە زانستییەکانمان زۆر‬ ‫راستن‪ ،‬ئەوەش بەڵگەی ئەوەیە هیچ گومانێک لە‬ ‫بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای زەویدا نییە‪.‬‬ ‫ئ�� ��ەم دووپاتکردنەوەیە پش�� ��ت ب�� ��ە ئەنجامەکانی‬ ‫ش�� ��یکردنەوەیەک دەبەس�� ��تێت کە لە راپۆرتێکدا‬ ‫توێژینەوەی لەس�� ��ەر دەیەی نێوان ‪ 2001‬تا ‪2010‬‬ ‫بەستووە و لە ئاداری داهاتوودا باڵو دەکرێتەوە‪.‬‬ ‫بەرپرسەکە ئاش�� ��کرای کرد ئەم دەیەیە گەرمترین‬ ‫دەیەی لەسەدا ‪95‬ی واڵتانی سەر رووی زەوی بووە‬ ‫لە نێو ئەو ‪ 80‬واڵتەدا کە توێژینەوەیان لەسەر کراوە‪.‬‬ ‫پێش�� ��تر رێکخ�� ��راوی جیهانیی ب�� ��ۆ پێوانەکردنی‬ ‫گۆڕانکارییەکانی کەش�� ��وهەوا لە ‪21‬ی تشرینی‬ ‫دووەم�� ��ی راب�� ��ردوودا ئاش�� ��کرای کردب�� ��وو رێژەی‬ ‫چڕبوونەوەی غ�� ��ازە گەرمەکان ک�� ��ە دەبنە هۆی‬ ‫قەتیس�� ��مانی گەرما ژمارەی پێوانەییان لە س�� ��اڵی‬ ‫‪ 2010‬تۆم�� ��ار کردووە و غازی دووەم ئۆکس�� ��یدی‬ ‫کاربۆنیش کە سەرەکیترین غازی گەرمە‪ ،‬لە ماوەی‬ ‫نێوان ‪ 2009‬تا ‪ 2010‬بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینیوە‪.‬‬ ‫سەرچاوە‪ :‬میڵ ئیست ئۆنالین‬

‫لهرێكهوتی‪2011-10-18‬قائیمقامیهتی مهخمور‬ ‫و فهرماندهیی پێش����مهرگهی پاراستنی ژینگه‬ ‫سمینارێكی هاوبهشیان بۆ دانیشتوانی ناوجهكه‬ ‫بهگشتی و الیهنهسیاسی ورێكخراوه مهدهنیهكان‬ ‫وژینگ����هی یهكان رێكخس����تن لهس����هرهتای‬ ‫سیمینارهكهدالهالیهن بهرێز(ابراهیم شێخ الله)‬ ‫قائیم قامی قهزاكه وتاری بهخێرهاتن پێشكهش‬ ‫كرا وپاشان تیشكی خسته سهر گرنكی ناوجهی‬ ‫مهخم����ور كهبهناوچهێكی كش����توكال وئاژهله‬ ‫كێویهكان بهناوبانگهو پێویسته زیاتر گرنگی‬ ‫بهم الیهنه بدرێت ‪ .‬وهههموالیهكمان هاوكاربین‬ ‫بۆئهم مهبهس����ته ‪ .‬دواتر بهرێز لیوا(حس����ن‬ ‫نوری) فهرماندهی فهرماندهیی پێش����مهرگهی‬ ‫پاراستنی ژینگه بابه تێكی ژینگهیی دهربارهی‬ ‫ژینگهی ئهم دهفهره پێشكهش كرد كهتیایدا‬ ‫گرنگ����ی ئهم ناوچهی����هی لهروی پاراس����تنی‬ ‫ژینگهوه خستهرو وه مهترسی یهكانی پیسبونی‬ ‫ژینگهی ش����ی كردهوه و داوای لهخهلكی ئهم‬ ‫دهڤهرهكرد زیاتر كاربكهن بۆپاراستنی ژینگهی‬ ‫ناوچهكهی����ان وهزیاتر پارێ����زگاری له گیانی‬ ‫بالنده كێویهكان بكهن وخۆیان له راوكردنیان‬

‫بپارێزن وه پش����تیوانی فهرماندهیی ژینگهی‬ ‫بۆپارێزگاری كردن له سروشت وژینگه ی ئهم‬ ‫ناوجهیه دوپات كردهوه ‪ .‬وه پاش����ان وتاری‬ ‫بهرێوبهرایهتی ژینگهی ههولێ����رو بهرێوبهری‬ ‫پۆلیس����ی مهخمورخوێندرای����هوه وه دوات����ر‬ ‫بابهتیك لهالیهن بهرێز (د‪.‬یوس����ف رس����ول)‬ ‫لهرێكخراوی ئهرین بۆ پاراس����تنی سروشت و‬ ‫گیانی بالندهكان پێشكهش كرا كهتیایدا گرنگی‬ ‫بالندهو زیندهوهران خرایه روو بۆیه پاراستنیان‬ ‫بهئهركیكی نیش����تیمانی و نهتهوهیی وئایینی‬ ‫لهقهل����هم دا ‪ .‬ئهمهو س����یمینارهكه بهنمایش‬ ‫كردنی بهشێك لهكاروجاالكیه كانی فهرماندهیی‬ ‫پێشمهرگهی پاراستنی ژینگه لهسهر داتاشۆ‬ ‫كۆتایی هات ‪.‬‬

‫ژینگە ‪ -‬شارەکانی ئێران و هند و پاکستان پێشەنگی شارە پیسەکانی جیهانن‬ ‫هەولێر ‪ 3‬تشرینی یەکەم‪ /‬ئۆکتۆبەر (‪ - )PNA‬لە راپۆرتێکدا کە رێکخراوی تەندروستی جیهان باڵوی کردووەتەوە‪،‬‬ ‫دەرکەوتووە شارەکانی ئێران و هند و پاکستان و مەنگۆلیا پیسترین کەشوهەوایان لە جیهاندا هەیە‪ .‬رێکخراوەکە‬ ‫توێژینەوەیەکی فراوانی لەس���ەر هەزار و سەد ش���ار لە ‪ 91‬واڵتی دنیادا ئەنجام داوە‪ ،‬شاری ئەهوازی ئێران کە‬ ‫دەکەوێتە رۆژئاوای ئەو واڵتە پلەی یەکەمی لە کەش���وهەوای پیس���دا بەدەست هێناوە و دەرکەوتووە پی ئێم دە‬ ‫(‪ )10 PM‬لە هەر یەک مەتر چوارگۆشەی ئەو شارەدا دەگاتە ‪ 372‬مایکرۆگرام‪ ،‬لە کاتێکدا بەپێی رێنوێنییەکانی‬ ‫ئەو رێکخراوە نابێ س���ااڵنە هەر مەتر چوارگۆش���ەیەک زیاتر لە ‪ 20‬مایکرۆگرام زیاتری لە پی ئێم دەی تێدا بێت‪،‬‬ ‫چونکە بە بۆچوونی رێکخراوەکە ئەو پی ئێم دەیانە کە بەشێکن لە پێکهاتەکانی هەوا ئەگەر رێژەیان لەوە زیاتر‬ ‫بێت دەبنە هۆی توش���بوونی نەخۆشییەکانی دڵ و شێرپەنجەی سییەکان و رەبۆ و بۆرییەکانی هەناسە‪.‬لە پلە‬ ‫بەندیی رێکخراوەکەدا چەند شارێک لە کەنەدا و ئەمەریکاش پلەی پێشەوەیان لە پیسیدا بەدەست هێناوە بەاڵم‬ ‫خاوێنترین شاری دنیا شاری تالینی پایتەختی ئیستۆنیایە کە تەنیا ‪ 11‬مایکرۆگرام پی ئێم دەی لە یەک مەتردا‬ ‫هەیە‪ ،‬لەکاتێکدا لە مۆسکۆ ‪ 33‬مایکرۆگرامە کە هاوتای شارەکانی جیانی ئیسپانی و نیس و لیۆنی فەرەنسییە‪.‬‬ ‫رێکخراوەکە هۆشداری داوە لە پیسبوونی گەورەی ژینگە بەهۆی ئەم دیاردەیەوە و ئاشکرای کردووە هۆکارەکانی‬ ‫ئەو دیاردەیە بریتین لە ئۆتۆمبێل و دامەزراوە پیشەسازییەکان و وێستگەکانی کارەبا کە بە خەڵوز کاردەکەن‪.‬‬


‫چاالكیەكانیفەرماندەییپێشمەرگەیپاراستنیژینگە‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫لە سالی ‪ 2011‬ئاگر‬ ‫كەوتنەوە لە دەڤەری بارزان‬ ‫لە سەرپێچیە ژینگەییەكان‬ ‫زیاتر بوون‬ ‫بە پێی ئەو ئامارەی كەوا لە یەكەی‬ ‫‪5113‬ی پێش���مەرگەی پاراس���تنی‬ ‫ژینگە لەب���ارەی ئاگر كەوتنەوەكانی‬ ‫دەڤەری بارزان ئامادەكراوە‪ ،‬لە سالی‬ ‫‪ 2011‬هۆكاری ئاگركەوتنەوەكان یان‬ ‫بەهۆی ك���ەم تەرخەمی ب���ووە یان‬ ‫بەهۆی نادیار ی���ان تەقینەوەی مین‬ ‫یان بەهۆی بۆردومان و تۆپبارانەكانی‬ ‫سنوورەكانی هەرێمی كوردستان بووە‬ ‫لەالیەن سووپای توركیا و مەخفەرە‬ ‫سنووریەكانی توركیا‪ ،‬كەوا هەندێكیان‬ ‫بە ئەنقەست بووە‪ .‬لە ئەنجامی ئاگر‬ ‫كەوتنەوەكان هەرچەندە رووبەرێكی‬ ‫بەرچ���او س���ووتاوە ب���ەالم زیات���ر‬ ‫پاوانەكان بوون نەك دارس���تانەكان‬ ‫‪ .‬پێش���مەرگەی پاراستنی ژینگە و‬ ‫پێش���مەرگەكانی فەرماندەیی بارزان‬ ‫و پۆلیسی ئاگر كوژاندنەوەی قەزای‬ ‫مێرگەسۆر و ناحیەكان و هاووالتیانی‬ ‫ناوچەكە هەماهەنگی باشیان هەبووە‬ ‫لە كوژاندنەوەی ئاگرەكان‪ ،‬بۆیە زەرەر‬ ‫و زیانەكان لە ساالنی رابردوو كەمتر‬ ‫بوون‪ .‬لەالیەكی ترەوە سەرپێچیەكانی‬ ‫راوكردن و برینی داری دارستانەكان‬ ‫لەچاو سالەكانی تر زۆر كەمتر بووە‪.‬‬

‫‪asoi.jinge@Yahoo.com‬‬

‫رێكخراوی سرووشتی عێراق‬ ‫سەردانی دەڤەری بارزان‬ ‫دەكات‪.‬‬ ‫بۆ بەسەر كردنەوەی ژینگەی دەڤەرەكە‬ ‫و گەران ب����ەدوای ئەو ئاژەل و بالندانەی‬ ‫كەوا لە لسیتی لەناوچووندان و لە جیهاندا‬ ‫هەرەش����ەی نەمانیان لەسەرە‪ ،‬تیمێكی‬ ‫رێكخراوی سرووش����تی عێراق كەوا پێك‬ ‫هاتبوو لە ئانا باخمان بەرێوەبەری ئۆفیسی‬ ‫ریكخراوی سرووشتی عێراق لە سلێمانی‬ ‫و كۆرش ئارارات پس����پۆری بالندەكان و‬ ‫عمر صابر عبدالرحمن مامۆستا لە زانكۆی‬ ‫بەغدا و پس����پۆری بالن����دەكان و لەیس‬ ‫عەلبی و مەریوان رەشید و هانا ئەحمەد‬ ‫رەزا هەروەه����ا ل����ە وەزارەت����ی ژینگەی‬ ‫عێراق باس����م محمد جمیل بەرێوەبەری‬ ‫هۆبەی ژینگە و مس����تەفا سالم پسپۆری‬ ‫پارێزراوە سرووش����تیەكان و بشری عادل‬ ‫پسپۆری ش����یردەرەكان هەروەها سەعد‬ ‫محمد لە فەرمانگەی ژینگە‪ -‬سلێمانی و‬ ‫معتز عجاج لە فەرمانگەی ژینگە‪ -‬هەولێر‬ ‫و ئەمیر حسێن خالقی پسپۆر و راهێنەری‬ ‫بەرێوەبردن����ی ش����یردەرە كیویەكان لە‬ ‫رێكخراوی سرووشتی ئێران‪ ،‬بە هاوكاری‬ ‫محمد صدیق ش����یخ عبدالل����ه بارزانی‬ ‫سەردانی چیای ش����رین و دۆڵی زرارایان‬ ‫كرد لە دەڤەری بارزان‪.‬ئەم بس����پۆرانە بە‬ ‫هاوكاری یەكەی ‪5113‬ی پێش����مەرگەی‬ ‫پاراس����تنی ژینگ����ە لە دەڤ����ەری بارزان‬ ‫خێوەتگایەكیان لە بناری چیای ش����رین‬ ‫ب����ۆ دامەزرێن����را و بۆ ماوەی س����ێ رۆژ‬ ‫لێكۆلین����ەوە و گەران ب����ەردەوام بوو‪.‬لە‬ ‫ئەنجامدا رێكخراوی سرووشتی عێراق رای‬ ‫گەیاند كەوا توانیویانە ژمارەیەكی زۆری‬ ‫چۆلەكەی بەركورە ببینن كەوا لە جیهاندا‬ ‫رووب����ەرووی لەناو چوون بونەتەوە و لەم‬ ‫دەڤەرە ژیانیان ئاس����اییە‪.‬هەروەها جۆرە‬ ‫مش����كێكیان دۆزیەوە كەوا زۆر دەكمەنە‬ ‫و لە جیهان����دا ژمارەیەكی كەمیان ماون‪.‬‬ ‫ئەمەش بەڵگەی����ە كەوا ژینگەی دەڤەری‬ ‫بارزان لەبەر هزری ژینگەپارێزی خەلكی‬

‫دەڤەرەكە و نەبوونی پێشێلكاری لەسەر‬ ‫سرووش����ت وای كردووە هاوس����ەنگی تا‬ ‫راددەیەك پارێزراو بێت و مەترسی لەسەر‬ ‫ژینگە و ژیانی ئاژەل و بالندەكان نەبێت‪.‬‬ ‫لە كۆتایی كارەكانیاندا رێكخراوی ناوبراو‬ ‫كامیرەیەكی چاودێری شاراوەیان لە سەر‬ ‫رێگایەكی ئاژەلە كیوی����ەكان داناو دوای‬ ‫ماوەیەكی زۆر و پشكنینی كامیرەكە زۆر‬ ‫ئاژەلی كیوی وینەیان كیرابوو‪.‬‬ ‫هەولەكانی دامەزراندنی‬ ‫پارێزراوی سرووشتی لە‬ ‫دەڤەری بارزان بەردەوامە‬ ‫بە مەبەستی دامەزراندنی پارێزراوی‬ ‫سرووش���تی دەڤەری بارزان و دەست‬ ‫نیش���ان كردنی ناوچ���ەی كلتووریی‬ ‫سرووش���تی لە دەڤەرەكە ش���ارەزا‬ ‫عەدنان عەلی میر بەرێوەبەری هۆبەی‬ ‫ژینگەی سرووشتی سەربە فەرمانگەی‬ ‫ژینگ���ەی هەولێر س���ەردانی یەكەی‬ ‫‪5113‬ی پێش���مەرگەی پاراس���تنی‬ ‫ژینگەی كرد لە مێرگەسۆر‪ .‬لە میانەی‬ ‫س���ەردانەكەیدا لەگ���ەل فەرماندە و‬ ‫ئەندامانی یەكەی ‪ 5113‬كۆبووەوە و‬ ‫گفتو گۆ لەس���ەر راپۆرتی پارێزراوی‬ ‫سرووش���تی دەڤەری بارزان كرا‪،‬كەوا‬ ‫لەالیەن فەرمانگەی ژینگەی هەولێر‬ ‫ئام���ادە كراب���وو و دوای راگۆرینەوە‬ ‫و وەرگرتن���ی رای فەرماندەی���ی‬ ‫پێش���مەرگەی پاراس���تنی ژینگە و‬ ‫فەرمانگەی ژینگەی هەولێر هەردووال‬ ‫بریاریان���دا ك���ەوا بە فەرم���ی داوالە‬ ‫حكومەتی هەرێمی كوردستان بكرێت‬ ‫لە پێناوی پاراس���تنی هاوس���ەنگی‬ ‫ژینگە و سرووش���تی ناوچەی بارزان‬ ‫پارێزراوێكی سرووشتی لە ناوچەكە‬ ‫دابمەزرێنرێت و ناوچەیەكی كلتووری‬ ‫سرووش���تیش ل���ە ناوچەك���ە دیار‬ ‫بكرێت‪.‬بۆ ئەم مەبەس���تەش یەكەی‬ ‫‪ 5113‬ب���ە نووس���راوێكی فەرمی لە‬ ‫رێ���گای قایمقامیەتی مێرگەس���ۆر‬ ‫ئ���ەم داواكاریەی ئاراس���تەی الیەنە‬

‫پەیوەندیدارەكان كرد‪.‬ش���ایانی باسە‬ ‫ناوچ���ەی ب���ارزان دەولەمەندتری���ن‬ ‫ناوچەی عێراق و كوردستانە لە رووی‬ ‫رەگەزە ژینگەیی���ەكان جۆراوجۆری‬ ‫بایولوج���ی و خەلك���ی ناوچەكەش‬ ‫خاوەن���ی بی���ری ژینگ���ە پارێزین و‬ ‫ماوەیەكی زۆرە ژینگەی دەڤەرەكەیان‬ ‫دەپارێزن و ژینگە بەشێكە لە كلتووری‬ ‫ناوچەی بارزان‪.‬بۆیە بوونی پارێزراوی‬ ‫سرووشتی گرنگە بۆ دەڤەرەكە‪.‬‬

‫‪5‬‬


‫‪6‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫‪1‬‬

‫سەردانی لیواحسن نوری بۆ دەستەی گشتی پاراستنی ژینگە‬

‫ئاسۆی ژینگە ‪ .‬تایبەت‬

‫ل���ە ریكەوت���ی ‪ 2011/12/19‬بەریز لیوا‬ ‫(حسن نوری ) فەرماندەی فەرماندەیی‬ ‫پیشمەرگەی پاراستنی ژینگە سەردانی‬ ‫دەستەی گشتی پاراستن و چاك كردنی‬ ‫ژینگە ی كوردس���تانی كرد ‪.‬وە لە الیەن‬ ‫بەریز دكتورە رێزان بەریوەبەری گشتی‬ ‫هەواڵ‬

‫دەستەی پاراستن و چاك كردنی ژینگەی‬ ‫كوردستان پیش���وازی لی كرا‪،‬لە میانەی‬ ‫دیدارەك���ە یان���دا بەریز محم���د عبداللە‬ ‫بەریوەبەری ژینگەی هەولیر ئامادە بوو كە‬ ‫باسی گیروگرەفتەكانی ژینگە پیس بوون و‬ ‫هەروها چارەسەری گونجاو كرا و تاكید لە‬ ‫هاوهەلویستی و هاوكاری یەكتری كرایەوە‬ ‫بۆ پ���ەرە پیدانی ژینگ���ەی وەالتەكەمان‬ ‫وپاراستنی وبوژاندنەوەی ژینگەكەمان ‪.‬لە‬

‫كوتایی دا وەكو هاوكاری ودیاری ‪ 3‬ماتور‬ ‫سیكلت لە الیەن دكتورە ریزان پیشكەش‬ ‫بە بنكەیكی پاراستنی ژینگە لە دەڤەری‬ ‫مەخمور كرا بە مەبەستی زیاتر راپەراندنی‬ ‫ئیش و كارەكانیان وە بەریز لیوا (حسن‬ ‫نوری ) بە ناوی فەرماندەیەوە سوپاس���ی‬ ‫دكتورە ریزانی كرد بەرامبەر بە دلسوزیان‬ ‫بۆ ژینگ���ەی كوردس���تان وە بە تایبەتی‬ ‫دەڤەری مخمور‬

‫لەیادی یوبیلی زێرینی شۆرشی مەزنی ئەیلول‬ ‫لە ‪ 2011/9/14‬بە بۆنەی یۆبیلی زێرینی‬ ‫شۆرش������ی ئەیلولی مەزن رۆش������نبیری و‬ ‫راگەیاندنی یەك������ەی (‪ )512‬ی ژینگە‬ ‫لە دهۆك هەڵسابە كۆرێكی هۆزان خواندن‬ ‫بۆ چەن������د هۆزانڤانێكی پارێزگای دهۆك‬ ‫بە ئامادەبوونی بەرێز لیوا( حس������ن نوری)‬ ‫و لیوا( علی تێلی )جێگری فەرماندەی‬ ‫زێرەڤانی و كارگێر و ئەندامانی لقی یەكی‬

‫پارتی ئەندام������ان و كادیرانی فەرماندەیی‬ ‫ژینگە و هێز لە س������ەنتەری ررۆشنبیری‬ ‫پێش������مەرگە جێی ئاماژە پێكردنە كە ئەم‬ ‫هۆزانڤانانە ئامادەبوون ( حس������ن نوری و‬ ‫مەسعود شریف و الئق كۆرێەی و هەڵگورد‬ ‫قهار و س������یڤان سلمان و گوڵنار باالیی )‬ ‫و چەن������د هۆزانڤاێكی پێش������مەرگە تێیدا‬ ‫بەشداربوون ‪.‬‬


‫ژینگه‌‌و‌په‌ره‌پێدان‬ ‫بهدهركهوتن������ی ش������وێنهواره نیگهتیڤهكان������ی‬ ‫پێش������كهوتنی مرۆڤ لهبواری پیشهس������ازیی‬ ‫و بیناس������ازیی و داهێنانی چهندین مهكینهو‬ ‫دروستكردنی زۆرێك لهكارگهو زیادبوونی له‬ ‫رادهبهدهری هۆكارهكانی گواستنهوه‪ ،‬زیادبوونی‬ ‫ژمارهی دانیشتوان‪ ،‬بهكارهێنانی بێ سنوری‬ ‫پێكهاتهكانی ژینگه‪ ،‬گوێ نهدان بهچارهنووسی‬ ‫نهوهكانی ئاین������ده‪ ،‬زیادبوونی زۆری رووبهری‬ ‫خانووبهره‪ ،‬كهم بوونهوهی رووبهری سهوزایی‪،‬‬ ‫كشانی ئاسۆیی ش������ارهكان‪ ،‬زیادبوونی دهنگ‬ ‫و ژاوهژاوی كارگهو هۆكارهكانی گواستنهوه‪،‬‬ ‫تێكئااڵنی دیمهنه ناهۆرمۆنییهكان و تتێكدانی‬ ‫ههس������تی بینین‪ ،‬كهمی هۆشیاری ژینگهیی‬ ‫و بای������هخ ن������هدان بهش������وێنهوارهكانی پڕۆژه‬ ‫ئهنجامدراوهكان و‪...‬هتد‪ ،‬ههموو ئهمانه پاڵی‬ ‫بهزۆرێك لهتوێژهرو كاربهدهس������ت و هاوڕێیانی‬ ‫ژینگهوه ناوه كهههڵوێس������تهیهك بكهن لهئاست‬ ‫ئهم كێش������ه زۆرانهدا‪ ،‬بۆیه دهنگی ناڕهزایی و‬ ‫هاواری ترس������ناكیی و ئاگاداركردنهوه لهزۆر‬ ‫الوه بڵندبۆت������هوه‪ ،‬ب������ۆ بهرجهس������تهكردنی ئهم‬ ‫خهمخواردنهش تادێت دهستهو كۆمهڵهو گروپ‬ ‫و لیژن������هو وهزارهتی تایبهت بهژینگه لهواڵتان‬ ‫دێنه ئاراوه‪ ،‬بهجۆرێك كهڕۆژ نیه لهدهزگاكانی‬

‫راگهیاندن یان گۆڤارو باڵوكراوه تایبهتهكانهوه‬ ‫باس له پیس������بوونی ژینگهو مهترس������یهكانی‬ ‫پیسبوون نهكرێت‪.‬واڵتی ئێمهو ههرێمی ئێمهش‬ ‫لهس������ایهی دهس������تكردن بهپهرهپێدانی فراوان‬ ‫واچاوهڕوان دهكرێت لهماوهی سااڵنی داهاتوودا‬ ‫بهش������ێوهیهكی بهرچاو گرفتهكانی پیسبوونی‬ ‫تێ������دا دهربكهوێ������ت‪ ،‬پ������اش گۆڕان������ی بهرهو‬ ‫ژینگهیهكی پیشهسازیی و پڕبوونی شارهكانی‬ ‫به دانیشتووان و شهقامهكانیش بههۆكارهكانی‬ ‫گواستنهوه‪ ،‬زیادهڕویی لهبهكارهێنانی سامانی‬ ‫سروش������تیی‪ ،‬بهكاربردنی بێ پالنی زانستیی‬ ‫و ئاستێكی بهرزی هۆش������یاری ژینگهیی و‬ ‫ژینگهی رۆشنبیرییدا‪.‬‬ ‫بۆیه ئهركی پاراس������تنی ژینگهو چاككردنی‪،‬‬ ‫ئهركێكی نیشتمانی و مرۆییه‪ ،‬لهههمانكاتیشدا‬ ‫ئهركێكی ناوخۆیی و جیهانییه‪ ،‬ههروهك ئهركی‬ ‫تاك و كۆمهڵگهش لهههمانكاتدا‪.‬‬ ‫پس������پۆڕان و كاربهدهس������تانی ب������واری ژینگه‬ ‫ئهمڕۆ لهجاران زیاتر ئهركی هۆشیاركردنهوهو‬ ‫ئامادهكردنی باس و لێكۆڵینهوهو ئهنجامدانی‬ ‫ئ������هو میكانیزمهی������ان دهكهوێت������ه ئهس������تۆ‪،‬‬ ‫كهدهتوانرێت بههۆیانهوه شوێنهوارهكانی مادده‬ ‫پیسكارهكانی ژینگه نههێڵن یان كهم بكرێنهوه‪.‬‬

‫عبدالرحمن صديق‬

‫‪asoi.jinge(1) 30/1/2012‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫پیس������بوونی ژینگه ئهمڕۆ بۆت������ه یهكێك لهو‬ ‫هۆكارانهی كهئاسایشی گشت جیهانی خستۆته‬ ‫بهر ههڕهشهو مهترسییهوه‪ ،‬چونكه پیسبوونی‬ ‫ژینگه سنوره سیاسی و ئیدارییه دهستكردهكان‬ ‫ناناسێت و پیس������بوونی پێكهێنهرهكانی لهههر‬ ‫ش������وێنێكی دنیادا‪ ،‬كاریگهری خراپی دهبێت‬ ‫لهسهر ش������وێنهكانی تریش لهجیهاندا‪.‬ئێمهش‬ ‫كهبهشێكین لهم دنیایهو لهسهر یهك خاك دهژین‬ ‫و ی������هك چارهنووس لهگهڵ ت������هواوی جیهاندا‬ ‫كۆم������ان دهكات������هوه‪ ،‬ئهركی سهرش������انی ههر‬ ‫یهكهمانه بهپێی تواناو لهسنوری زانیارییهكانی‬ ‫خ������ۆی و پێگ������هی بهرپرس������یارێتی خۆیدا‪،‬‬ ‫ههنگاوێ������ك بنێت لهڕێگ������هی دوور و درێژی‬ ‫پاراستن و چاككردنی ژینگهدا‪.‬‬ ‫ئهم سایتهش یهكێكه لهوههنگاوانه‪ ،‬بههیوای‬ ‫ب������هردهوام ب������وون و ئومێدی س������وود گهیاندن‬ ‫بهژینگهو مرۆڤ‪ ،‬كهزیاتر لهبیس������ت س������اڵه‬ ‫بهشێوازی جۆراوجۆرو لهپێگهو بهرپرسیارێتی‬ ‫جیاجی������ادا بهش������ێكی بهرچ������اوی ژیانم بۆ‬ ‫تهرخانكردووه‪..‬‬

‫‪7‬‬


‫‪8‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆى ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫ئاخاوتنی چهندپسپۆرێك سهبارهت ژینگه وئاژەل پارێزی‬ ‫راپۆرت ‪/‬تهیب عهبدولال‬

‫ئای���ا ریكخراو و كۆمهلهكانی ب���واری چاككردن و‬ ‫پاراس���تنی ژینگه و ژیانی سرووش���تی له ئاست‬ ‫بهرپرسیارێتیمێژووییاندان؟‬ ‫پرۆس���هی پاراس���تن و چاككردنی ژینگه و بالو‬ ‫بوونهوهی هزری پاراستنی ژینگه به ههموو پێكهاته‬ ‫س���هرهكیهكانیهوه لهم ساالنهی دوایی له ههرێمی‬ ‫كوردس���تان وهك زهروورهتێكی س���هردهم سهری‬ ‫ههلداو ههنگاوی باشی بهرهو پێشهوه نا‪.‬درووست‬ ‫بوونی مهفرهزهیهكی تایبهت به پاراستنی دارستان‬ ‫و ئاژهل���ه كیویهكان له دهڤهری بارزان له س���اڵی‬ ‫‪ 1997‬و دوای ئهوهش دامهزراندنی فهرماندهییهكی‬ ‫تایبهت به پاراس���تنی ژینگه له س���الی ‪ 2004‬و‬ ‫دامهزراندنی وهزارهتی ژینگه له كابینهی پێنجهمی‬ ‫حكومهتی ههرێمی كوردس���تان و درووست بوونی‬ ‫چهندین رێكخراو و كۆمهلهی تایبهت به بواره جۆراو‬ ‫جۆرهكانی ژینگه‪ .‬ئهمان���ه ههموویان هۆكارن بۆ‬ ‫پێشخستنی هزری ژینگه پارێزی له ههرێمهكهماندا‪.‬‬ ‫الیهنه جێبهجێكارهكانی حكومهتی ههرێم له بواری‬ ‫ژینگ���ه توانیویانه له كۆمهل���گادا جێ پهنجهیان‬ ‫دی���ار بكهن‪ ،‬بهالم ئهوهی گرنگ���ه ئایا رێكخراوه‬ ‫ناحكومیهكانی تایبهت به ژینگه توانیویانه وهكو‬ ‫پێویس���ت رۆلی خۆیان ببینن؟ بۆ خستنه رووی‬ ‫پرۆس���هی پاراس���تنی ژینگه و ئاژهل پارێزی له‬ ‫ههرێمی كوردس���تان و تیشك خستنه سهر رۆلی‬ ‫ههر الیهنیك و دهزگایهكی ژینگهیی چهندین كهسی‬ ‫تایبهتمهدار به ژینگه و پس���پۆر و رۆش���نبیرلهم‬ ‫بارهیهوه بۆمان ئاخاوتن‪ .‬لهوانهش‬ ‫لیوا حهس���هن ن���وری فهرمان���دهی فهرماندهیی‬ ‫پێشمهرگهی پاراستنی ژینگه بهم شێوهیه باسی‬ ‫له ئهرك���ی ئهمرۆی رێكخراوه كانی ژینگه پارێزی‬ ‫ك���رد و ووتی‪-:‬دیاره ڕۆلێ رێكخراوهكانی حكومی‬ ‫و ن���ا حكومی رۆلێكیكێ یهكج���ار زۆره‪.‬بۆ كامل‬ ‫كردنی پرۆسهی ژینگه‪ .‬له سهرهتای دهست بهكار‬ ‫بوونمان وهكو فهرماندهیی پێشمهرگهی پاراستنی‬ ‫ژینگه‪ .‬ههس���تمان به دوو كەم كوری گرنگ كرد‬ ‫كهوا نهبوونیان هۆكاری سهرهكین بۆ رێگا گرتن له‬ ‫گهشه كردنی ژینگهی كوردستان‪ .‬یهكهمیان یاسایه‬ ‫و دووهمیشیان هۆشیاریه بۆ یاسایێ‪.‬ئێمه كار بۆ‬

‫جێبهجێ كردنی یاسا دهكهین‪ .‬بهالم بۆ هۆشیاری‬ ‫ئهمه پرۆس���هیهكی بهردهوامه و لهم بوارهدا كهم‬ ‫تهرخهمی ناكهین و به ههموو تواناكانمان كارمان‬ ‫بۆی كردووه‪ .‬لهم ب���وارهدا به دهیان پهرتووك و‬ ‫نامیلك���ه و گۆڤاری ژینگهه و رۆژنامهی ئاس���ۆی‬ ‫ژینگه و سایتی ژینگهی كوردستان بهرههمی كاری‬ ‫ئێمه بووه‪.‬ههروهها چهندین كۆنفرانسمان ئهنجام‬ ‫داوون‪ .‬بهالم ئ���هم كارانهمان ئهوه ناگهیهنن ئیتر‬ ‫تهواو پێویس���ته ئهم رێكخراوانه لهم بوارهدا زۆر‬ ‫ئهكتیڤ بن و رۆلی بهرچ���او بنوێنن و بهرنامهی‬ ‫چ���ر و پریان ههبێت لهم���هر تێگهیاندنی چین و‬ ‫توێژهكانی كۆمهڵگاكهمان له گرنگی پاراس���تن و‬ ‫پاك راگرتنی ژینگه و رهگهزه سهرهكیهكانی ئهمه‬ ‫له الیهكهوه‪ .‬لهالیهكی ترهوه پێویسته رێكخراوهكان‬ ‫كار بۆ پهیداكردنی پش���تگیری ماددی له ناوهنده‬ ‫نێودهولهتیهكان بۆ چاككردنی ژینگهی كوردستان‬ ‫پهیدا بكهن و ئهم پشتگیریه دراوییه به شێوهیهكی‬ ‫زانس���تی و درووس ل���ه بوارهكانی ژینگهدا خهرج‬ ‫بكهن‪ ،‬ههروهكو ههندێ رێكخراو له باشووری عێراق‬ ‫ل���ه دابین كردنی پاره و پولێك���ی زۆر له نهتهوه‬ ‫یهكگرتووهكان بۆ دووباره ژیاندنهوهی زهلكاوهكانی‬ ‫باشووری عێراق‪ .‬بۆچی رێكخراوه كوردستانیهكان‬ ‫تاكو ئێستا نهیان توانیوه لهم بوارهدا سهر بكهون‬ ‫بۆ ژیاندنهوهی كانی و رووبارهكانی كوردستان كهوا‬ ‫له سهردهمی ئهنفاله بهدناوهكاندا لهناو براوون‪ .‬یان‬ ‫دووباره چاندنهوهی دار له دارستانهكانی كوردستان‬ ‫كهوا به ههزاران كیلۆمهتر لهو دارستانانه كراوون‬ ‫به بیابان و له س���هردهمی بهعس���دا به بهرنامه‬ ‫س���ووتێنراوون و لهناو براوون‪ .‬ڕۆلی رێكخراوهكان‬ ‫زۆر گهورهیه بۆ بهرپا كردنی شۆرشێكی هۆشیار‬ ‫كردنهوهی ژینگهیی و پێویس���ته به رۆلی خۆیان‬ ‫ههستن‪ .‬بهس���تنی كۆڕ و سنینار و وۆركشۆپ و‬ ‫وورووژاندنی بابهتی ههستیاری رۆژانه و دهربرینی‬ ‫ههلوێستی مهردانه و درووست كردنی رای گشتی‬ ‫و وورووژاندن���ی هزر و بیری ژینگ���ه پهروهری و‬ ‫فشار درووس���ت كردن بۆ بهدیهاتنی بهرژهوهندیه‬ ‫ژینگهییهكان ئهركی ئهمرۆی ئهم رێكخراوانهیه‪.‬‬ ‫كرمانجێ چالی نووس���هر و رۆشنبیر له دهڤهری‬ ‫بارزان بهم شێوهیه باسی له رۆلی رێكخراوهكانی‬ ‫ئ���اژهل پارێزی كرد و ووت���ی‪ -:‬وهك من دهیبینم‬ ‫خۆ دزینهوهیهك له ئاستی رێكخراوه ناحكومیهكان‬ ‫له بهجێگهیاندن���ی ئهركهكانیان دا ههیه‪ ،‬ئهویش‬ ‫ههولدانه بۆ به یاسایی كردنی ئاژهلپارێوی یاخود‬ ‫یاخود سرووشت پارێزی یاخود له ههموو الیهكی‬ ‫ژینگه پارێزی ‪ .‬پێویس���ته بووترێت كه سهرهتا‬

‫دهبێ���ت ئێم���ه گیرووگرفتهكانی ئ���اژهل پارێزی‬ ‫بزانین‪ ،‬چۆن دهتوانی���ن بیان پارێزین؟ ئهگهر له‬ ‫رووی ئیدارییهوه ههلس���هنگاندنێكی ههمهالیهنه‬ ‫بكهین‪ ،‬زۆر له ناوچه شاخاویهكان و پێدهشتهكان‬ ‫لهناو سنووری دهس���تهالتی ههرێمی كوردستاندا‬ ‫ئاژهلهكان نهماوون تا بتوانین به یاسا پارێزگاری‬ ‫له ئاژهله كیویهكان بكهین‪ .‬له الیهكی ترهوه ئێمه‬ ‫پێویسنیمان به هۆشیاری كۆمهالیهتی زیاتر ههیه‬ ‫لهوهی پێویس���تیمان به به یاسایی كردن‪.‬ئهگهر‬ ‫كۆمهلگا لهم رووهوه هۆش���یاری یاس���ایی نهبێت‬ ‫یاس���اكه جێبهجێناكرێت‪.‬ئهگهر ههموو شتێك به‬ ‫قهدهغ���ه كردن و توند و تیژی جێبهجێبكرێت له‬ ‫زۆر شوێن و كات ناتوانرێت ئهو كاره بكرێت‪.‬بۆیه‬ ‫من پێم وایه كه ههوڵی هۆشیار كردنهوه و رۆشنبیر‬ ‫كردن���ی كۆمهڵ���گا گرنگتره له به یاس���اكردنی‪.‬‬ ‫رێكخراوهكانیش ئهگهر بهم شێوهیه كار بكهن زیاتر‬ ‫كار و ئهركیان جێگیرتر دهبێت‪.‬‬ ‫له درێژهی قسهكانیدا كرمانجێ چالی رۆلی راگهیاندن‬ ‫له پرۆسهی ئاژهل پارێزی به گرنگ دهزانێ و لهم‬ ‫بارهیهوه ووتی‪ -:‬پێویس���ته ههم���وو الیهك‪ .‬ههر‬ ‫دهزگایهك و س���اتێكی راگهیان���دن پروپاگهندهی‬ ‫ئ���اژهل پارێزی‪،‬لهگهڵ بهرنام���ه رۆژانهییهكانیان‬ ‫بگونجێنن و ههول بدهن پێویس���تی و پێداویستی‬ ‫ئهم س���امانه بهنرخه بۆ كۆمهڵگا روون بكهنهوه‬ ‫و هاوكاری كهس���ان و رێكخراوهكانی لهو چهشنه‬ ‫بكهن ب���ۆ گهیاندنی پهیامهكهی���ان به كۆمهڵگا‪.‬‬ ‫پێویسته ههست به بهرپرسیارێنییه نهتهوهیی و‬ ‫نیشتمانیهكانیان بكهن له كارو ئەركیاندا‪ ،‬چونكه‬ ‫ئهمه ئهركێكی پیرۆزی گش���ت تاكێكه تا دهگاته‬ ‫دهزگا ههره گهوره و باالكانی راگهیاندن‪.‬‬ ‫د‪.‬یوسف رهسول ئهحمهد فیتێرنهری له تاقیگهی‬ ‫ناوهندیی بهیتهرهی ههرێم و ئهندامێكی دهستهی‬ ‫دامهزراندنی رێكخراوی ئهرین بۆ سرووشت پارێزی‬ ‫گیانلهبهران و ووتی ‪ -:‬رێكخراوی ئهرین رێكخراوێكی‬ ‫ناحكومیه تایبهته به سرووشت پارێزی گیانلهبهران‬ ‫ل���ه ‪ 2010-4-26‬مۆلهتی فهرمیمان پێدرا له الیهن‬ ‫وهزارهتی ناوخۆی حكومهتی ههرێمی كوردستان‪.‬‬ ‫بیرۆكهی دامهزراندنی ئهم رێكخراوه له ساڵی ‪2008‬‬ ‫هوه له الیهن چهند پزیشكێكی فیتهرنێریهوه سهری‬ ‫ههڵداوه‪ .‬ئامانجمان ههوڵدانه بۆ گێڕانهوهی جۆره‬ ‫جیاوازهكان���ی گیانلهبهره كیوی���هكان و ههروهها‬ ‫زۆر كردنیان به مهبهس���تی پارێزگاری كردنیان له‬ ‫نهمانیان‪ .‬دابین كردن���ی زهوی و زاری پارێزراوی‬ ‫تایبهت ب���ه گیانلهبهره كیویهكان و پاراس���تنی‬ ‫ژینگهی سرووش���تی گیانلهبهران‪ .‬ههرله دارستان‬


‫پاراستنی ژینگه و ئاژەڵ پارێزی له كوردستان‬ ‫به چ ئاراستهیهك ههنگاو دهنێ؟‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬ ‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫و كانیاو و هۆش���یار كردنهوه له ڕێگهی دهركردنی‬ ‫پهخشنامهی تایبهت به ئامانجهكانی رێكخراو ‪....‬‬ ‫هت���د‪ .‬قهدهغه كردنی ڕاو به ههموو جۆرهكانیهوه‬ ‫به شێوهیهكی یاس���ایی‪ .‬زیاد كردنی ژمارهی ئهو‬ ‫گیانلهبهره مالیه ڕهسهنانهی كه بههۆی نهخۆشی‬ ‫ی���ان ههر هۆیهكی تر كه ژمارهی���ان بهرهو نهمان‬ ‫بچێت‪ .‬جێبهجێكردنی پڕۆژه خزمهتگوزاریهكانی‬ ‫پهیوهس���ت به گیانلهبهران‪....‬هت���د‪ .‬زهروورهتی‬ ‫دامهزراندنی ئهم رێكخراوه هاوكاته لهگهل ههموو‬ ‫ئ���هو پێش���كهوتنانهی كه ههرێمی كوردس���تان‬ ‫بهخۆیهوهی بینیوه له رووی سیاسی و فهرههنگی و‬ ‫كهلتووری‪ .‬رێكخراوی ئهرین ههولدهدات پارێزگاری‬ ‫له بهشێكی سرووشتی كوردستان بكات له رێگهی‬ ‫ئامانجهكانیهوه‪.‬‬ ‫‪ .‬عهدن���ان عهلی ش���ارهزا له ب���واری پارێزراوه‬ ‫سرووش���تیهكان ل���ه بهرێوهبهرایهت���ی ژینگهی‬ ‫سرووشتی بهم شێوهیه باسی له پرۆسهی ژینگه‬ ‫پارێزی و ئهرك���ی رێخراوهكانی تایبهتمهندی ئهم‬ ‫ب���وواره كرد ل���ه ههرێمی كوردس���تان و ووتی‪-:‬‬ ‫ههر وهكوو ههموومان دهزانین پاراس���تنی ژینگه‬ ‫ئهركێكی گشتیه و به بهرچاۆگرتنی ههمووالیهنهی‬ ‫بابهت و كێشهكانی ژینگهیی و ڕۆلی زۆر گرنگ و‬

‫كاریگهری مرۆڤ له س���هر ههر یهك لهو الیهنانه‬ ‫و گرنگ���ی دانی كۆمهڵگا چه به ش���ێوهیكی ڕێك‬ ‫وپێك و ل���ه چوار چێ���وهی دهزگا وناوهندهكانی‬ ‫ژینگهیی و به ه���اوكاری تاك به تاكی ئهندامانی‬ ‫كۆمهڵگا دهتوانیت دهرئهنجامیكی زۆر بهر چاو له‬ ‫كهم كردنهوه وله نێو بردنی كیشهكانی ژینگهیی‬ ‫ههبێت‪.‬به شێوهیهك كه زانیاری و ڕۆلی بهردهوام‬ ‫و كاریگهری كۆمهڵگا له پاراستنی سهرچاوهكانی‬ ‫(ئاو‪،‬خاك‪،‬ههوا‪،‬دارس���تان و پاوانهكان )وژینگهی‬ ‫سروش���تی و پاراستنی ژیانی ئاژهله كێوییهكان و‬ ‫ههموو بهشهكانی وهكۆسیستمهكانی دهوروبهری‬ ‫ئهوانه له زۆرب���هی وهالتان توانیهتی ڕهوتی تێك‬ ‫دان و له نێو چوونی ژینگه به شیوهیهكی بهرچاو‬ ‫ڕابگرێت‪.‬له ههریمی كوردس���تانیش لهم ساالنهی‬ ‫دووای���ی دا ب���ه بهرزبوونی ههس���تی كۆمهلگا له‬ ‫بهش���داری كردن له بهرنامه هاندهرهكانی دهولهت‬ ‫و الیهنه پیوهندی داره ژینگهپارێزییهكانی كهرتی‬ ‫حكوم���ی و تایب���هت توانراوه ژمارهی���هك دهزگا‬ ‫وڕێكخراوی ناحكومی كه ژمارهیان له پهنجهكانی‬ ‫دهس���ت تێناپهرێت دابمهزرێت كه توانیویانه به‬ ‫یارمهتی دهزگاكانی حكومی به شیوهیهكی زۆر بهر‬ ‫چاۆههستی ژینگه دوستی و پاراستن ژینگه له نێو‬

‫كۆمهڵگا و الیهنگرانی ژینگه پارێزی بهرز بكهنهوه‪.‬‬ ‫ئهو گرنگی دانهی هاووالتیان به بواره ژینگهییهكان‬ ‫دهرئهنجامهكان���ی خۆی ههر له ئیس���تا خهریكه‬ ‫ب���ه دهردهكهوێت به تایبهت له ڕوی پاراس���تنی‬ ‫ژینگ���ه وژیان���ی ئاژهله كێوییهكان ل���ه دهڤهری‬ ‫بارزان ومێرگهس���ور‪،‬كه لهو بواره رۆلی ڕێكخراوه‬ ‫ناحكومیهكان ژینگهییهكان زۆر گرنگ وكاریگهره‪.‬و‬ ‫دهبێت به شیوهیهك بهرنامهكانی خۆیان ڕیك بخهن‬ ‫كه به باش���ترین شیوه و له چوارچێوهی ڕێكخراو‬ ‫وگروپهكانی ژینگه پارێز رۆڵ بگێرن بۆئاگادار كردنی‬ ‫هاووالتیان وبهرز كردنی زانس���ت وزانیاری گشتی‬ ‫له رووی ژینگهیی و هاندانی خهڵك بۆ پاراستنی‬ ‫ژینگهی والتی خۆیان به مهبهستی كهم كردنهوهی‬ ‫ئهو كیشه وگرفتانهی كه له كاتی ئیستا تووشی‬ ‫زۆربهی والتانی دوونیا هاتووه له ڕووی پاراستنی‬ ‫ژینگه و ژیانی ههموو ئاژهله كێوییهكان بۆئهوهی‬ ‫ئهو ژینگهیهی كه ههمانه ههر بهو شێوهیهكه ههیه‬ ‫بۆنهوهكان���ی داهاتووی خۆم���ان به جیێ بهێلین‬ ‫بۆئ���هوهی ئهوانی���ش لهو سروش���ته جوانهی كه‬ ‫كوردستانهكهمان ههیهتی سوود وهربگرن‬

‫‪9‬‬


‫‪10‬‬

‫‪w w w . J i n g e yk ku ur rd di si sd da an n. c. co omm‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫مامۆستا‪ :‬ئەسوەد قادر *‬ ‫پرۆسەی پەرەپێدان هەڵدەستێت بە ئیستغالل كردنی‬ ‫س���امانە سروش���تیەكانی ژینگە‪ .‬تواناكانی مرۆیی و‬ ‫داهێنانە زانستی و تەكنەلۆژیای سەردەم بۆ وەدەست‬ ‫هێنانی كۆمەڵێ���ك ئامانج‪،‬گرنگ تری���ن ئامانج خۆی‬ ‫لەدابین كردنی پێداویستیەكانی رۆژانەی مرۆڤ و چاك‬ ‫كردن و پێشڤەبردنی جۆری لەژیانی تاك پێوانەكردنی‬ ‫ئاستی بەرەو پێشڤەچوونی هەر كۆمەڵگایەك لەرووی‬ ‫پەرەپێدان خۆی لەگۆرانكاریەكانی ژێرخانی كۆمەاڵیەتی‬ ‫و ئابووری دەبینێتەوە لەگ���ەڵ دابین كردنی ژیانێكی‬ ‫ئاس���ودە بۆ تاكەكانی كۆمەڵگا و زیاد كردنی داهاتی‬ ‫نەتەوەیی‪ ،‬لەچوارچێوەی ئەم روون كردنەوەی سەرەوە‬ ‫دەتوانین پەیوەندی توكمەی نێوان پەرەپێدان و ژینگە‬ ‫دیاری بكەین بەوەی‪ ،‬یەكەم هەڵدەستێ بەبەكارهێنانی‪.‬‬ ‫دووەم پەرەبێدانی���ش ناتوانێت بەردەوام بێت لەس���ەر‬ ‫كارەكەی بەبێ بەكارهێنانی س���امانی سروشتی ژینگە‬ ‫لەبەر ئەوەی هەر جۆرە ناهاوس���ەنگییەك رووبدات لەو‬ ‫س���امانە سروش���تیانە لەرووی پیس بوون كاریگەری‬ ‫نێگەتیڤی دەبێت لەسەر پرۆسەی گەشەسەندنی ئابووری‬ ‫بەشێوەیەكی گشتی‪ ،‬بۆیە ناكرێت پەرەپێدان راوەستێت‬ ‫لەبەر ئەوەی دەبێتە هۆكاری تێك دانی ژینگە‪،‬چونكە‬ ‫راوەس���تانی دەبێتە هۆی كۆتایی هێنان بەژیان لەسەر‬ ‫گۆی زەوی باش���ترین رێگاش بۆ ئ���ەم گرفتە ئەوەیە‬ ‫هەردوو چەمكەكە بەیەك ئاراس���تە بروات‪ ،‬یەكێكیان‬ ‫ئ���ەوی تریان تەواو بكات بەواتایەكی دیكە پرۆس���ەی‬ ‫پەرەپێدان و گەش���ەی ئابووری لەس���ەر رەوتی خۆی‬ ‫بەردەوام بێت و لەگش���ت چااڵكیەكانی خۆی رەچاوی‬ ‫سەالمەتی ژینگە بكات‪ ،‬ئەگەریش بەم شێوەیە نەبێت‬ ‫وكارەكە سەرتاپایی جیهانیش نەگرێتەوە‪ ،‬مرۆڤایەتی‬ ‫تووش���ی جۆرەها كارەساتی سروش���تی بەهێزو وێران‬ ‫كەر دەبێتەوە‪.‬سەرەتای دروست بوونی ئەم ملمالنەی‬ ‫نێوان ژینگەو پەرەپێدان دەگەرێتەوە بۆ س���ەرەتاكانی‬ ‫س���ااڵنی شەست لەبەر ئەوەی پێش ئەو كاتە هەندێك‬ ‫هزر هەبوون بانگەشەیان بۆ ئەوە دەكرد‪ ،‬مرۆڤ لەژیانی‬ ‫رۆژان���ەی خۆی دوو جۆر كاال بەكاردەهێنێت یەكەمیان‬ ‫كاالی ئابووری ئەوانیش ئەو كاالیانەن كەتێچونێك هەیە‬ ‫بۆ ئەوەی كاالكە لەنەبوونەوە بێتە هەبوون بەاڵم جۆری‬ ‫دووەم ئەمەی���ان كاالی ئازاد (الحر ) بەواتای ئابووری‬ ‫كاالیەكە كە تێچوونی ناوێت بۆ ئەوەی بەدەستی بهێنێت‬ ‫یاخود بەكاری بهێنیت ئەوانیش هەواو ئاو تیشكی خۆر‪.‬‬ ‫بەرای من لێرەوە كێشە ژینگەیەكان سەرچاوە دەگرن‪،‬‬ ‫لەبەر ئەوەی لەس���ەرەتاوە مرۆڤ لەفەلسەفەی ژینگە‬ ‫نەگەیش���تووە‪ ،‬بۆیە بەم شێوە خراپە مامەلەی لەگەڵ‬

‫ژینگەكەیدا كردووە‪ .‬ئێس���تاش بەپێی ئەقل و مەنتق‬ ‫و بە بەلگەی زانس���تی راس���تی ئەوە سەلمێنراوە كە‬ ‫بەكارهێنانی ژینگە پێویستەسنوورداربێت‪ ،‬مرۆڤ زیاد‬ ‫لەوەی لە توانای دا هەبێت ژینگەی خۆی هاوس���ەنگ‬ ‫بكاتەوە كەوا خراپ بەكاری هێناوە‪ ،‬بۆیە كارەكان بەم‬ ‫شێوەیەی ئێستا گەیشتووە‪ ،‬بەاڵم زیانەكانی ژینگە یی‬ ‫تایبەت بەپیس بوون هەروەك جۆرێك لەتوژینەوەكان‬ ‫راس���تیەكانیان روون كردۆت���ەوە‪ ،‬ه���ەروەك چ���ۆن‬ ‫فەیلەسوفی یۆنانی افالتون لەپەرتووكەكەی خۆیدا باسی‬ ‫لەیاسایەك كردووە دەربارەی چارەسەركردنی پیسبوون‬ ‫(مبدا الملوپ یدفع) واتا ئەوەی دەبێتە س���ەرچاوەی‬ ‫پیس���بوون دەبێت هەژماردبكرێت بەبرێكی دیاری كراو‬ ‫لەپارە‪ .‬یەكەم یاساش لەبەریتانیا لەساڵی ‪1273‬زاینی‬ ‫دەرچ���وو دەربارەی كەم كردنەوەی رێژەی باڵوكردنەوە‬ ‫دوو كەڵی رەش ودەرهاویشتنی پاشەرۆكان ‪.‬پەیوەندی‬ ‫نێوان م���رۆڤ وژینگ���ە پەیوەندیەك���ی تەواوكەرییە‬ ‫لەسەرەتای ژیانی مرۆڤ لەس���ەر گۆی زەوی دەستی‬ ‫پێكردووە ‪.‬مرۆڤ بۆ دەستەبەركردنی پێداویستیەكانی‬ ‫ژیان بەئارەزووی خۆی ژینگەی بەكارهێناوە و رەچاوی‬ ‫پارێزگاری كردنی نەكردووە‪ ،‬ئەم پەیوەندیەش رۆژ دوای‬ ‫رۆژ زیاتر پەرەی سەندووە بەهۆی پێشڤەچوونی ژیانی‬ ‫مرۆڤایەتی زیادبوونی پێداویس���تیەكانی رۆژانەی ئەم‬ ‫شێوازە مامەلەكردنەی مرۆڤ بەرامبەر بەژینگە بەشێوەی‬ ‫هەرەمەكی بەردەوام بوو تا س���اڵی ‪ 1763‬م واتا ئەم‬ ‫ساڵە بەساڵی شۆرشی پیشەسازی دەناسرێت‪ .‬چااڵكیە‬ ‫ئابووریەكان زیاتر چر كرانەوە و زیاتر پەرەیان س���ەند‬ ‫بەهەموو شێوەیەك سامانی سروشتی ژینگە بەكارهات‬ ‫ب���ۆ زیادكردنی داهات���ی نەتەوەی و خۆش���گوزەرانی‬ ‫تاكەكان ئەم كارە وایكرد كێشە ژینگەییەكان زیاتر بێت‬ ‫و لەساڵی داهاتوو ژمارەیەك كارەساتی ژینگەی رویدا‬ ‫لەواڵتانی پیشەس���ازی وەك كارەساتەكانی ئەمەریكاو‬ ‫بەریتانیا كە كۆتایی ه���ات بەمردنی ژمارەیەكی زۆری‬ ‫خەڵكی سڤیل‪ .‬دابین كردنی پێداویستیەكان وترسناكی‬ ‫پی���س بوونی ژینگە و هەرەش���ەكانی س���ەرگیانداران‬ ‫بەگش���تی بونە هۆی بەدەركەوتنی هەندێك رێكخراو و‬ ‫الیەنی دیاری كراوی تایبەت بەژینگە پارێزی‪ .‬ئالێرەوە‬ ‫ملمالنێ لەنێ���وان ژینكە پارێزەكان و س���ەرمایەداری‬ ‫و بەرهەم هێنەكاندەس���تی پێك���رد‪ .‬گومانی تێدانیە‬ ‫پرۆسەكانی پەرەپێدان سەركەوتنیكی زۆر بەرەچاویان‬ ‫تۆمارك���رد بۆ مرۆڤایەت���ی لەچوارچێوەی شۆرش���ی‬ ‫پیشەس���ازی‪ ،‬بەاڵم بەبێ لەبەرچاوگرتنی ژینگەو تێك‬ ‫دانی سیس���تەمەكەی ‪.‬ئەوان بەهەموو شێوەیەك دژی‬ ‫بۆ چونەكانی ژینگە پارێزان بون دەربارەی چەمكەكانی‬ ‫پیس���بون و دیاری كردنی هەڵس���ەنگاندی ژینگەی بۆ‬ ‫پرۆژەكانی ئابووری‪،‬چونكە بەرای پیشەس���ازی كەران‬

‫و پەرەپێدانی���ەكان بابەتی كۆنترۆڵ كردنی پیس���بون‬ ‫وچاوخشاندنەوەی پرۆژەكان كاریكی زۆر بە تێچونە و‬ ‫ناتوانرێت ئەم كارە بەم ش���ێوە ئاسانەی ئەوان هەوڵی‬ ‫بۆ دەدەن ئەنجام بدرێت‪ .‬لەهەمان كاتدا ئەوان دەڵێن‬ ‫هیچ رێگای ورد نیە بۆ هەڵسەنگاندنی بەهای ئابووری‬ ‫و كۆمەاڵیەتی هێنانەكایەوەی ئاوی دەریایەكی پاك و‬ ‫هەوایەكی خاوێن‪ ،‬بەهەمان شێوەیش ناتوانرێت نرخی‬ ‫ئەو تێچوونە دیاری بكرێت لەئەنجامی پیسبوونی ژینگە‬ ‫دەردەكەوێت لەس���ەر تەندروس���تی گشتی هاواڵتیان‪،‬‬ ‫پەرەپێدانیەكان دەڵێ���ن لەبەر ئەوەی كۆنترۆڵ كردنی‬ ‫پیسبوونی ژینگە كارێكی زەحمەتەو زۆر بە تێچوونە‪.‬‬ ‫وواڵتانی تازە پێش���كەوتوو خۆیان لەبن���ەرەت دا بە‬ ‫دەست كەمی سەرمایە دەناڵێنن‪ ،‬بۆیە دەبێ ئەم پارە‬ ‫بۆ بەروپێش چوونی وچارەسەری كیشەكانی ئابووری‬ ‫وكۆمەاڵیەتی بەكاربێت ن���ەك بۆ چاك كردنی ژینگە‪.‬‬ ‫ئالێرەوە ملمالنێی نێوان ژینگەو پەرەپێدان دەس���تی‬ ‫پێكرد و تاوەكو ئێس���تاش بەردەوام���ە‪ .‬لەبارچوونی‬ ‫س���امانی سروش���تی ژینگە بەكاردێت بۆ پرۆس���ەی‬ ‫پەرەپێدان وگەشەسەندن‪ .‬ئەم شێوازە ناكۆكیەی نێوان‬ ‫هەردوو ال بەردەوام بوونی كێش���ەكەی نێوانان وایكرد‬ ‫ژمارەیەكی زۆر كارەس���ات رووبدات وكۆتایی بە ژیانی‬ ‫ژمارەیەكی زۆری خەڵكی س���ڤیل بێنێت‪ .‬ئەمە وایكرد‬ ‫نەتەوە یەكگرتووەكان كۆنگرەیەكی پەرەپێدانی مرۆیی‬ ‫سازبكات لەساڵی ‪ 1972‬لەشاری ستوكهولم لەسویسرا‪.‬‬ ‫كۆنگرەكە گەیش���ت بەهەندێك ئامانج���ی دیاری كراو‪،‬‬ ‫لەوانە دامەزراندنی بەرنامەیەكی نەتەوەیەكگرتووەكان‬ ‫بۆ ژینگە ‪.‬لەدوایی ئەویش كۆمەڵێك لە زاناكانی بواری‬ ‫ژینگە لەكۆتایی حەفتاكانی سەدەی رابردوو راپۆرتێكیان‬ ‫دەرك���رد لەژێ���ر ناونیش���انی دوارۆژی هاوبەش���مان‬ ‫(مستقبلنا المشتركە)‪،‬پاشان س���ەرهەڵدانی چەمكی‬ ‫پەرەپێدانی بەردەوام بریتیە لەپەرەپێدانێك هەوڵدەدات‬ ‫پێداویس���تیەكانی نەوەی ئێس���تا بێ ئەوەی دەست‬ ‫درێژی بكات س���ەر پێداویس���تیەكان نەوەی داهاتوو‪.‬‬ ‫لەكۆتایدا كارەكە گەیش���تۆتە ئەوئاستە رەچاوكردنی‬ ‫الیەن���ی ژینگەی ببێتە بەش���ێكی گرنگ و س���ەرەكی‬ ‫لەسیاسەت وفەلسەفەی ئابووری و پەرەپێدان لەسەر‬ ‫ئاستی جیهان‪ .‬ئێستا كارەكە گەیشتۆتە ئەو ئاستەی‬ ‫چاوێك بەپرۆسەی ئابووری هەموو دونیا بخشێنرێتەوە‬ ‫و یاس���ا و رێ و شوێنی زۆر توند لەسەر چاالكیەكانی‬ ‫ئابووری دابنرێت ‪ .‬بۆچارەسەركردنی كێشەكانی ژینگەو‬ ‫پاراستنی هاوسەنگی ژینگەیی و پێویستە پەیوەندیەكی‬ ‫لەبار لەنێوان ژینگە وپەرەپێدان بهێنرێتە ئاراوە‪.‬‬ ‫ماستەر لە ئابووری ژینگە و قوتابی دكتۆرا لە گشت و‬ ‫كوزای ژینگەییی*‬


‫ئەگەر بمانەوێت بۆ هەمیشە تەندروست بژین‬ ‫پێویستە هەموومان ژینگە پارێزبین‬

‫واحد حامد‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫ئەگەر ئاوڕێك لە مێژووی یەك س����ەدەی رابووردووی‬ ‫خەباتی گەكەمان لە كوردس����تانی عیراق بدەینەوە و‬ ‫هەڵس����ەنگاندنێكی بە ووژدانانەی بۆ بكەین دەبینین‬ ‫گەلەكەمان هەر لە دێرزەمانەوە سروش����ت و ژینگەی‬ ‫وواڵتی خۆی خۆش وویس����تووە و هەمیش����ە هەوڵی‬ ‫پاراستنی داوە شایەنی باسە هەڵكەوتەی جوگرافیای‬ ‫كوردس����تان وایە كە بەشێكی زۆری خاكی كوردستان‬ ‫ش����اخ و یاڵ و بێ دەش����تە چەندین زێ و رووباریشی‬ ‫تێدایە هەر بۆیەش زستانی سارد و سەخت و هاوینی‬ ‫فێنكە ئەوە لە الیەك و لە الیەكی تریش لەو شاخانە‬ ‫داری بەرداری ئەوتۆی تێدابووە كەلە رۆژە سەختە كاندا‬ ‫بەشێك لە بژێوی دانیشتوانی دابین كردووە و هەروەها‬ ‫بۆ خۆ گ����ەرم كردنەوەش دارەكان بە پێ یزانس����تی‬ ‫س����وودیان لێوەرگیراوە سەرەرای هەموو ئەمانەش بو‬ ‫نەتەالن����ەی حەوانەوە و ژیان����ی چەندین جۆر ئاژەڵ و‬ ‫باڵندەی كیوی كە ئەمانەش لە كاروانی ژیانی كوردستان‬ ‫نش����یناندا وەك بژێوی ژیان و دروس����ت كردنی جل و‬ ‫بەرگ تارادەیەك سوودیان لێ وەرگیراوە زێ و رووبارە‬ ‫كانیش وێرای سوودی ئاوی خواردنەوە و كشتوكاڵ و‬ ‫ئاودیری بە هەمان شێوەی شاخەكان بەشەكەی تری‬ ‫بژێوی ژیانی كوردستانیانی دابین كردووە كە ئەویش‬ ‫سەرچاوەی دەستكەوتنی گۆشتی ماسی بوو كەلە زۆر‬ ‫ش����وێنان خواردنی س����ەرەكی بووە وێڕای هەموو ئەم‬ ‫الیەنە ئەرێنیانەی ژینگەی كوردس����تان ئەم سروشت‬ ‫و ژینگەیە هەمیش����ە پشت و پەناو هۆی سەركەوتنی‬ ‫گەلەكەمان بووە لە خۆ پاراستن و لە بەرپەرچ دانەوەی‬ ‫هێرش����ی دوژمنان و نەیارانی گەلەكەمان كە هەمیشە‬ ‫چاوی تەماحیان بریووەتە خێر و بێری وواڵتەكەمان لە‬ ‫بەر خێر و بێری سامانەكەی هەر بۆیە دەتوانین بڵیین‬ ‫ئەگەرپێش س����ەدەی رابووردوو ل����ە هەندێك دەڤەر و‬ ‫ناوچەتارادەیەك كلتووری ژینگە پارێزی پەیرەو كرابێت‬

‫بەاڵم لە س����ەرەتای سەدەی رابوردوو لە سەر دەستی‬ ‫شێخانی بارزان لە ناوچەكانی بارزان و مێرگەسوور بۆ‬ ‫یەكەم جار كاری ژینگە و سروش����ت پارێزی بە جدی‬ ‫پەیرەو كراوە و سزاش بۆ سەرپێچی كاران دانراوە دیارە‬ ‫ئەم كلتوورە ژینگە و سروشت پارێزیە لە سەر دەستی‬ ‫شێخانی بارزان قۆناغ بە قۆناغ پەیرەو كراوە و پەرەی‬ ‫پێدراوە هەر لە قەدەغەكردنی بڕینی دار و كوش����تنی‬ ‫ئاژەڵ و باڵندەی كێوی تادەگاتە راوكردن لە رووبار و‬ ‫دەریاچەو زێیەكان دواتر كە مەال مستەفا بارزانی وەك‬ ‫قارەمانێكی نەتەوەیی هاتە مەیدانی خەبات و تێكۆشان‬ ‫دژبە داگیركەرانی وواڵتەكەمان و سەركردایەتی شۆرش‬ ‫و كۆڵنەدانی گەلەكەمانی گرتە دەست لە هەمان كاتیش‬ ‫خۆشەویستی بۆ ژینگە و سروشتی وواڵتەكەی لە لووتكە‬ ‫دابووە بە هەر نرخێك بێت پاراستویەتی هەربۆیەش لە‬ ‫دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستاندا جگە لەوە‬ ‫كە پارتێكی سەرتاس����ەری بووە و س����ەرجەم چین و‬ ‫توێژە جیاجیاكانی گرتووەتە خۆی لەگەڵ س����ەرجەم‬ ‫بوارەكانی بە بواری ژینگە پارێزیش����ەوە كەلەبەستنی‬ ‫هەر كۆنگرەیەكیش����ی تەئكیدی لەس����ەر دەكرایەوە و‬ ‫مادەیەكی����ش لە بەرنام����ەی كاری ئەو حیزبە تایبەت‬ ‫بو بە پاراس����تنیژینگە و سروشتی جوانی كوردستان‬ ‫چونكە لە دیدو بۆچوونی باوكی روحی نەتەوەیی كورد‬ ‫مس����تەفا بارزانیدابوو كە ئێمە وەك گەلی كوردستان‬ ‫قەرزاری سروشتی ژینگەكەمانین لەبەرئەوەی لە رۆژە‬ ‫س����ەختەكانی بەرەنگار بوونەوەی دوژمنان لە الیەك‬ ‫مەتەرێزو قەڵغان‬ ‫ب����ووە بۆ پاراس����تنی گیان����ی رۆڵەكانیان لە س����ەر‬ ‫دەس����تیگەلەكەمان‪ ،‬لەالیەكی ترس����ەرچاوەی بژێوی‬ ‫ژیان بووە بۆیان ش����ایەنی باس����ە خۆراكە خۆرسك و‬ ‫سروش����تیەكانی چیاكانی كوردس����تان وەك ( بەرو‪+‬‬ ‫كرۆسك ‪ +‬قەزوان ‪ +‬ترێ هەنگوێنی شاخ ‪+‬گێوژ‪ ..‬هتد‬ ‫) بوسەدان جار دڵس����ۆزانی گەلەكەمانی لە برسێتی‬ ‫رزگار كردووە لەبەر هەموو ئەم هۆكارانە بارزانی نەمر‬ ‫تایبەتمەندی و دڵسۆزیەكی لە رادەبەدەری لەبەرامبەردا‬ ‫هەبوو بەو رادەیەی كەلە یەكێك لە ووتەبەنرخەكانیدا‬ ‫فەرموویەتی ( كاتێ����ك دەبینم دارێك براوە وا دەزانم‬ ‫هاورێیەكی خۆشەویس����تم ش����ەهیدبووە) دیارە ئەم‬ ‫دڵس����ۆزی و خۆشەویس����تیە بۆژینگە و سروش����تی‬ ‫كوردستان الی س����ەرجەم كوردستانیان بە گشتی و‬ ‫الی ه����ەوادار و ئەن����دام و كادیرانی پارتی دیموكراتی‬ ‫كوردس����تان بە تایبەتی وەك ئاوێتە بونێكی روحیی‬ ‫لێهات����ووە و رۆژ بە رۆژیش زیاتر پ����ەرەی پێدراوە تا‬ ‫گەیش����تە ئەوەی كە دوژمنانی����ش دركیان بەم ئاوێتە‬ ‫بوونەكردووە دوژمنایەتیەكەیان لەگەڵ گەلەكەمان قوڵتر‬

‫كردووە دواجار سروشت و ژینگەكەشیان نە پاراستووە‬ ‫و بە بەرنامەی دارێژراو و دەستی ئەنقەست سیاسەتی‬ ‫س����وتماك و ووش����ك كردن����ی زەوی و گوندەكانیان‬ ‫راگواستووە دارستان و لەوەرگاكانیان ئاگر تێبەرداوە‬ ‫و س����ەرچاوەئاویەكانیان كونكرێ����ت رێژك����ران یاخود‬ ‫تەقێنراوە بە بریارێك كران بە شوێنی قەدەغە كراو بۆ‬ ‫نیشەجێبوون و دانیشوانەكانیان لە ئۆردوگای زۆرەملێ‬ ‫تەلبەندكراوەكاندا دەست بەس����ەركران بۆ ئەوەی لەو‬ ‫ژینگە و سروش����تە جوانەی كە یەزدانی مەزن پێ ی‬ ‫بەخش����ی بوون دابرن و بەو بڕوای����ەی كە كۆتایی بە‬ ‫شۆرش����ی كورد بێنێت لەگەل هەموو دوژمنایەتیەكان‬ ‫شۆرش بەردەوام بوو بە پشتیوانی خوداو سروشت و‬ ‫ژینگەی كوردستان و دڵسۆزانی گیان لە سەردەستی‬ ‫گەلەكەمان تا رۆژی ئ����ازادی گەلەكەم����ان لە بەرە‬ ‫بەیانێكی بەهاری كوردس����تاندا هەڵ هات و تیش����كی‬ ‫خ����ۆری ئازادی لە بەهاری س����اڵی ‪ 1991‬لە دەم كەل‬ ‫هاتە دەر و خاك و زەوی كوردس����تانی لە راپەرینێكی‬ ‫سەرتاسەری دا ماچ كرد و بارگەوبنەی دوژمنانی وەك‬ ‫رەش����ە با پێچایەوە و ئااڵی پیرۆزی كوردس����تان بە‬ ‫ئازادی هەڵكراو دواتریش كەلە ساڵی ‪ 2003‬دا دوژمنی‬ ‫سەرسەختی گەلی كورد بە یەك جارەكی چووە زبڵدانی‬ ‫مێژووە وە بەرێز جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی لە‬ ‫روانگەی دڵس����ۆزی بۆ ژینگەو سروش����تی كوردستان‬ ‫وپاراس����تنی ژینگەكەی لە ئازادی����دا فەرماندەییەكی‬ ‫پێش����مەرگەی تایبەت بەپاراستنی ژینگە ی دامەزراند‬ ‫لە رۆژی ‪ 203/10/28‬دا وەك وەفاداری و خەم خۆری‬ ‫بۆ ژینگە و پەرەپێدانی ئەو كلتوورە ژینگە پارێزیەی‬ ‫كە قۆناغ بە قۆناغ لە ش����ێخانی بارزانەوە گەیشتبووە‬ ‫دەس����ت بەرێزیان‪ ،‬شایەنی باسە ئێستا دوای هەشت‬ ‫س����اڵ لە دامەزراندنی دەتوانین بڵێین بەراس����تی ئەم‬ ‫پێكهاتەیە خزمەتێكی بەرچاوی بە ژینگەی كوردستان‬ ‫كردووە لە هەمووبوارەكانیەوەئامادە ش����ە بۆ سزادانی‬ ‫هەرس����ەرپێچی كارێ����ك كە بیەوێت زی����ان بە ژینگە‬ ‫بگەیەنێت جالەهەر بوارێكی ژینگەیی بێت ‪ .‬بالە رۆژی‬ ‫دامەزراندنی فەرماندەیی پێشمەرگەی پارستنی ژینگە‬ ‫دا هەموومان بەڵێن بدەین ژینگەی خۆمان خۆش بوێت‬ ‫و بە پاكی رایبگرین وەك چۆن ئەو لە رۆژە سەختەكان‬ ‫پشت و پەناو مەتەرێزمان بووە ئێمەش ئەمرۆ دۆست‬ ‫‪11‬‬ ‫و دڵس����ۆزی ئەو بین كە بێگومان بەم ش����ێوەیە هەم‬ ‫ژینگەمان پارێزراو پاك دەبێت هەم خۆشمان ژیانێكی‬ ‫تەندروستی باشمان دەبێت با لەم رۆژەدا بەڵێن بدەین‬ ‫هەر تاكێكمان ژینگە پارێزی لە خۆمانەوە دەست پێ‬ ‫بكەین‬

‫‪11‬‬


‫‪12‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫نەخۆشی دەردی كاوێژكەرە بچوكەكان‬

‫‪Peste des Petits Ruminant PPR‬‬ ‫‪ -1‬مێژووی بەدەركەوتنی نەخۆشی ‪:PPR‬‬ ‫نەخۆش���ی دەردی كاوێژكەرە بچوكەكان‪،‬ك���ەوا هەندێ جار‬ ‫بەدەردە بزن دەناسرێت‪ ،‬گرنگیەكی زۆری پێ دەدرێت لەئاسیا‬ ‫و ئەفریقیا‪ ،‬چونكە ئەم جۆرە ئاژەاڵنەی تووشی ئەم نەخۆشیە‬ ‫دەبن رۆڵێكی گرنگی���ان هەیە لەبەرهەم هێنانی خۆراك لەم‬ ‫واڵتانە‪ ،‬ئەم نەخۆشیە تووشی چەندین جۆری ئاژەڵی خۆماڵی‬ ‫دێت وەك���و مەڕو بزنو ئاژەڵە كێوی���ە بەندەكان لەباخچەی‬ ‫ئاژەاڵنو هەروەها تووشی چەندین جۆرە ئاژەڵی كێوی دەبێت‬ ‫وەك چەند جۆری جیا لەمامزو بزنە كێوی بەرانە كێویو شوور‪.‬‬ ‫نەخۆش���ی ‪ PPR‬بۆ یەكەمجار لەس���اڵی ‪ 1942‬لەباشورو‬ ‫رۆژهەاڵتی ئەفریقیا‪ ،‬بەتایبەت لەس���اڵی ‪ 1992‬لەواڵتی كۆت‬ ‫دیفوار (س���احل العاج ) لەنێوان مێگەل���ە مەڕی جوتیاران‬ ‫دەست نیش���ان كراوە و ئاماژەی پێ كراوە ‪ .‬سەرەتا وا باو‬ ‫بووكەئەم نەخۆشیە تەنها لەرۆژهەاڵتی ئەفریقیا هەیە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫دواترئەم نەخۆشیە لەرۆژئاواو ناوەراستو رۆهەاڵتی ئەفریقیا‬ ‫بەدەر كەوت و لەرۆژهەاڵتو باش���وری ئاسیا بەدەر كەوتووە‪،‬‬ ‫لەكۆتایی سااڵنی هەشتاكان ئەم نەخۆشیە لەچەند واڵتێكی‬ ‫عەرەبی دەست نیشان كرا‪ ،‬دواتر ئەم نەخۆشیە لەوالیەتەكانی‬ ‫باكووری هندو بەنگالدیش‪ ،‬نیپال سەری هەڵدا‪ .‬لەساڵی ‪1991‬‬ ‫لە پاكس���تان ئەم نەخۆش���یە لەنێوان بزن باڵو بۆوە‪ ،‬دوای‬ ‫دەست نیشان كردن و جیاكردنەوەی ڤایرۆسەكە و ئەنجامدانی‬ ‫پش���كنینی تایبەت بەدەست نیشان جینۆتایپی ڤایرۆسەكە‬ ‫دەركەوت كەوا جۆری جینۆتایپی ڤایرۆسی ناوبراو یەكە لەگەڵ‬ ‫جۆری جینۆتایپی ئەم ڤایرۆس���ەی كە لە واڵتە عەرەبیەكان‬ ‫دەست نیشان كراوە‪ ،‬ئەوەش بەڵگەیە كەوا نەخۆشی ‪PPR‬‬ ‫باڵوبۆتەوە و گواس���ترا وەتەوە لەناوچەیەك بۆ ناوچەێكی تر‬ ‫وە هەروەها لەنێوان واڵتان‪ ،‬وە ئەم بووچوونە زیاتر پەس���ند‬ ‫دەكرێت لەوەی كە ئەم نەخۆشیە پێشتر هەبوو و لەنێوان ئەم‬ ‫واڵتانە دەخولێتەوە‪ .‬ئەم نەخۆش���یە زەرەر و زیانی ئابووری‬ ‫زۆری بەدواوەبوو لەناوچەكانی ئاسیاو رۆژهەاڵتی ئەفریقیا ‪.‬‬ ‫لەم چەند س���اڵەی دوایی���و زۆر بەتوندی لەم ناوچانە كە بۆ‬ ‫یەكەم جار لێ ی بەدەركەوتووە باڵو بۆتەوە جگە لەبزنو مەڕ‬ ‫ئەوا چەندین جۆری ئاژەڵ���ی كێویو ئەم ئاژەڵە كێویە بەند‬ ‫كراوان توشی ئەم نەخۆشیە دەبن وەك بزنی كێوی‪ ،‬بەرانی‬ ‫كێوی‪ ،‬شور‪ ،‬مامزی دوركاس جۆرە مەڕی ئایبیكیو الریستانەو‬ ‫مامزی نلگای‪.‬‬ ‫‪ - 2‬باڵو بوونەوەی جوگرافی ڤایرۆسی ‪:PPR‬‬ ‫ئەم ڤایرۆسە لەچەندین واڵتانی ئەفریقیی دەست نیشان كراوەو‬ ‫ناسراوە كە دەكەونە ناوەراستی ئۆقیانوسی ئەتڵەسیو دەریای‬ ‫سور‪ .‬وەبەرەو باكور بۆ میسرو هەوەرها بەرەو كینیا لەباشورو‬ ‫گابۆنە لەرۆژئاوا‪ ،‬بەاڵم ئەم ڤایرۆسە لەزۆربەی واڵتانی باكورو‬ ‫باش���وری ئەفریقی���ا نەدۆزراوەتەوە‪.‬وێرای ئ���ەوەی چەندین‬

‫بەڵگەی سیرۆلۆجی یان كلینیكی لەچەند واڵتێك دۆزراوەتەوە‬ ‫كە ئەم نەخۆشیە بەشێوەیەكی فەرمی تێیدا تۆمار نەكراوە‪.‬‬ ‫دوای چەند س���اڵ ئەم نەخۆشیە لەچەند واڵتێكی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەراست واڵتەكانی نیمچە دورگەی عەرەبیو ئێرانو عیراق‪،‬‬ ‫ئیس���رائیل‪ ،‬ئەردەن‪ ،‬كوێت‪ ،‬ئیماراتی یەكگرتووی عەرەبیو‬ ‫لوبنان‪ ،‬س���ەری هەڵ���دا وە چەند بەڵگەیەكی س���یرۆلۆجی‬ ‫لەتوركیاو سوریا دۆزراوەتەوە‪ .‬وەسەرهەڵدانی پەتای ‪PPR‬‬ ‫لەواڵتانی هندو نیپالو بەنغالدیشو پاكستانو ئەفغانستان زۆر‬ ‫باوە‪ .‬كاتێ مێگەلی مەڕو بزن توشی نەخۆشی ‪ PPR‬دەبێت‬ ‫بۆ یەكەمجار وە لەناوچەیەك كە پێش���تر ئەم نەخۆش���یەی‬ ‫تێدا رووینەداوە ئەم نەخۆش���یە دەبێتە هۆی تووش���بوونی‬ ‫ئاژەڵەكان بە تایەكی گەرمو سستیەكی توند لەئەنجادا دەبێتە‬ ‫هۆی مردنی ئاژەڵەكان بەر لەوەی نیشانە ناسراوەكانی ئەم‬ ‫نەخۆشیە لەسەر ئاژەڵەكان دەربكەوێت‪ .‬شێوەی نموونەیی‬ ‫س���ەرهەڵدانی ئەم نەخۆش���یە بەباڵو بوونەوەی خێرا لەناو‬ ‫مێگەلی مەڕو بزن دەست پێدەكات‪ ،‬وە روودانی تا و سستی‬ ‫لەن���اكاو‪ ،‬دەردراوێك���ی زۆر لەچاو لووت���و دەم دەردەدات و‬ ‫هەناسە ئاسایی نییە و كۆخەو پشمینی لەگەڵدا دەبێت و دوای‬ ‫دەرهاویشتنی ش���ل ئاژەلەكە دەمرێت‪ .‬ئەوەی شایانی باسە‬ ‫مانگاو گامێش تووشی ئەم نەخۆشیە نابن ئەگەر كوترابن یان‬ ‫نەكوترابن دژ بەنەخۆش���ی دەردە مانگا ‪Rinder Pest‬‬ ‫لەبەر نزیكی ڤایرۆس���ی ‪ PPR‬لەگەڵ ‪ RP‬وەكو پێش���تر‬ ‫ئاماژەی پێكراوە‪ .‬هەرچەندە مەڕو بزن هەردوكیان تووش���ی‬ ‫ئەم نەخۆشیە دەبن بەاڵم مەرج نییە كامیان زووتر یان توند‬ ‫توش دەبن‪ .‬بۆ نموونە‪ ،‬بزن لەئەفریقیا خێرا تر تووش دەبنو‬ ‫لەهەمان كاتدالەباشوری رۆژئاوی ئاسیا مەر زیاتر تووش دەبن‬ ‫بەم نەخۆشیە‪.‬‬ ‫‪ - 3‬نەخۆش���ی دەردەمەڕ یان دەردی كاوێژكەرە بچوكەكان‬ ‫‪:PPR‬‬ ‫نەخۆش���ی ‪ PPR‬نەخۆش���یەكی ترس���ناكە و زۆر خێ���را‬ ‫باڵو دەبێتەوە وە بەش���ێوەیەكی س���ەرەكی تووشی ئاژەڵی‬ ‫كاوێژك���ەری بچوكی خۆماڵی دەبێت وەك���و بزنو مەڕ‪ .‬ئەم‬ ‫ئاژەاڵنە لە ناكاو تووش���ی ئەم نەخۆش���یە دێنو نیش���انەی‬ ‫نەخۆشیەكەی زۆر بەخێرایی لەسەر ئاژەڵەكە دەردەكەوێتو‬ ‫ئەم نیشانانە بریتینە لە سس���ت بوون‪ ،‬تا‪ ،‬دەردراوێكی زۆر‬ ‫لەچاوو لوت‪ ،‬دەم كولی‪ ،‬هەناسە سواری‪ ،‬كوخینیو روودانی‬

‫س���ك چوون كەبۆنێكی زۆر ناخۆش���ی لێ دێت‪ .‬دەردراوی‬ ‫چاوو لووتو دەمی ئاژەڵی نەخۆش���و هەورەها دەرهاویشتنی‬ ‫رێژەیەكی بەرزی ڤایرۆسی ‪PPR‬ی تێدایە‪ ،‬لەكاتی پشمینی‬ ‫یا كۆخینی‪ ،‬دڵۆپی زۆر بچوك لەم دەردراوەو دەرهاویشتنانە‬ ‫كەڤایرۆس���ەكەی تێدایە لەهەوا دەمێنێ���و ئەخولێتەوە‪ ،‬وە‬ ‫لەئەنجام���ی هەڵمژینی ئەم دڵۆپانە لەالیەن ئاژەڵێ س���اخ‪،‬‬ ‫نەخۆش���یەكەی بۆ دەگوازرێتەوە‪ .‬هەرچەندە بوونی ئاژەڵی‬ ‫ساخو نەخۆش لەیەك شوێن بەتێكەڵی گرنگترین رێگایە بۆ‬ ‫گواستنەوەی ڤایرۆسەكان لەنێوانیان‪ ،‬دەرهاوشتەی ئاژەڵی‬ ‫نەخۆش دەبێتە هۆی پیس بوونی كۆلی ئاوو ئالیكو زەمینی‬ ‫هۆڵی ئاژەاڵن‪ ،‬كەدەبێتە سەرچاوەیەك بۆ گواستنەوەو باڵو‬ ‫بوونەوەی ڤایرۆسەكە لەنێوان ئاژەڵەكان‪ ،‬بەاڵم ترسناكی ئەم‬ ‫جۆرە باڵوبوونە بۆماوەیەكی كەم دەمێنێتەوە لەبەر ئەوەی ئەم‬ ‫ڤایرۆسە زۆر بەرگری نییە بۆ ماوەیەی درێژ خایەن لەدەرەوەی‬ ‫لەشی ئاژەڵدا‪ .‬لەالیەكی ترەوە بازاڕی كڕینو فرۆشتنی ئاژەڵ‬ ‫ترسناكیەكی زۆری هەیە كەببێت بە سەرچاوەی نەخۆشی‪،‬‬ ‫چونك���ە ئاژەڵەكان لەچەندین ناوچ���ەی جیاواز دەهێندرێنو‬ ‫تێكەڵ دەكرێنو هەوەرها لەوانەیە ئەم نەخۆشیە لەكێڵگەكانی‬ ‫ئاژەڵ راگرتنی تایبەت بە "دابەستی" رووبدات كاتێ مێگەلە‬ ‫ئاژەڵی نوێ دەهێنرێت بۆ ناو كێڵگەكان‪.‬‬ ‫‪ - 4‬هۆكاری نەخۆشی ‪:PPR‬‬ ‫ڤایرۆس���ی ‪ PPR‬یەكێكە لەڤایرۆسەكانی گروپی مۆربیلی‬ ‫ڤایرۆس "‪ "Morbilli virus Group‬كە دەگەرێتەوە بۆ‬ ‫فاصیلی پارامیكسۆ ڤایریدی "‪"Paramyxo viridae‬‬ ‫وە ئەم ڤایرۆس���ە زۆر نزیكە لەالیەن جینی و س���یرۆلۆجی‬ ‫لەڤایرۆسی دەردە مانگا ‪ RP Rinder Pest‬كەتایبەت‬ ‫بەمانگاو گامێش���و ڤایرۆسی س���ۆریكەی مندااڵن (حصبە)‬ ‫كەتووشی مرۆڤ دێتو ڤایرۆسی دستمبر كە توشی سەگو چەند‬ ‫ئاژەڵێكی كێوی گۆشت خۆر دەبێت‪ .‬وەهەروەها ڤارۆسەكانی‬ ‫مۆربیلی كە توشی گیانلەبەری ئاوی دەبێت‪ .‬ڤایرۆسی ‪PPR‬‬ ‫هەوەرك ڤایرۆسەكانی گروپی مۆربیلی ڤایرەس ‪Morbilli‬‬ ‫‪ ،virus‬لەهەن���دێ كارێكتەری س���ەرەكی زۆر لێك دەچن‬ ‫وەهەمان پێكهاتەیان هەیە‪ ،‬وەهەروەها لەشێوازی دەرەوەیان‬ ‫چەند جۆرە ش���ێوازێكیان هەیە واتە ‪ Polymorphic‬وە‬ ‫ۆربەی زۆریان بەرگی دەروەیان هەیە (‪ )Enveloped‬وە‬ ‫خڕاوخڕن واتە "‪ "Spherecals‬یان لەشێوەی داو دەچێت‬


‫واتە "‪ ."Felaments‬بەشێوەیەكی گشتی ئەم ڤایرۆسە‬ ‫(‪ )8‬جینی هەیە دوویان "‪ "Non Structural‬پرۆتینو‬ ‫شەشەكەی تر "‪ "Structural‬پرۆتین‪ ،‬وەهەروەها شێوازی‬ ‫چینی ئەم ڤایرۆسە پێناسە دەكرێ بە‬ ‫‪Non Structural linear single stranded‬‬ ‫‪.RNA genome of negative polarity‬‬ ‫و ج���ۆرە تایبەت���ەكان لێك جی���اواز كران���ەوە بەتەكنیكی‬ ‫‪.Recombinand DNA‬‬ ‫لەدەرەوەی لەش���ی ئەم ڤایرۆس���ە بەرگری كەم بۆ هۆكارە‬ ‫كاریگەریەكان���ی دەروبەری خۆی‪ ،‬بەرگری س���ەرووی ‪60-50‬‬ ‫پلەی گەرمی ناكاتو ئەوەش پابەندە بەرێژەی ش���ێ لەهەوا‪،‬‬ ‫هەروەها زۆر هەستیارە بەرامبەر توێنەری چەوریەكان هەروەها‬ ‫پلەی گەرمی بەرز‪ ،‬تیش���كی رۆژو شەپۆلی دەنگی بەرز واتە‬ ‫‪.Ultrasonic Waves‬‬ ‫بەگش���تی روودانی ش���ێوازی كلینیكی بۆ دەردی كاوێژكەرە‬ ‫بچوكەكان پابەندە بەچەند دیاردەیەك‪:‬‬ ‫‪- 1‬رودانی گواس���تنەوەیەك یان كۆمەڵكردنەوەیەكی نوێ بۆ‬ ‫مێگەلەكانی بزن‪ /‬مەڕ‪ ،‬ئەنجامدانی گۆڕین لەشێوەی داكردنو‬ ‫ئالیكدان‪.‬‬ ‫‪ - 2‬هێنانە ژوورەوەی ئاژەڵی تازە كڕاو بۆ نێو مێگەل‪.‬‬ ‫‪- 3‬تێك���ەڵ كردن���ی مێگەلی تازە لەكاوێژك���ەر بچوكەكانی‬ ‫گوند لەگەڵ ئەوانەی كە ناردراون بۆ بازاڕی ئاژەڵ فرۆش���تنو‬ ‫نەفرۆشراونو گەڕاندراونەتەوە بۆ ناو مێگەلەكان‪.‬‬ ‫‪- 4‬روودانی گۆڕانكاری لە كەش���و هەوا ل���ەوەرزەكان وەكو‬ ‫بەرزبوون���ەوەو دابەزینی پلەی گەرمیو رێژەی ش���ێ ی هەوا‬ ‫بەپێ ی وەرزو ناوچەو واڵت‪.‬‬ ‫‪- 5‬تێكەڵ بوونی ئاژەڵەكان لەگەڵ ئەوانەی كەئامادەكراون‬ ‫بۆ فرۆش���تن یا ئاژەڵی كۆچەرەكان لەكاتی ئاودان‪ ،‬لەوەڕو‬ ‫داكردن پێكڕا‪.‬‬ ‫‪- 6‬گۆڕانكاری لە شێوازی بەخێو كردن‪ ،‬بۆ نموونە رووكردنی‬ ‫بەڕوو بەرهەم هێنانی چڕ ئەوەی شایەنی باسە لەم شوێنانەی‬ ‫كە ئەم نەخۆشیەی تێدا باڵوە‪ ،‬زۆربەی زۆری ئەو ئاژەاڵنەی‬ ‫كە تووش���ی ئەم نەخۆش���یە هاتوونەو ئەوانەی كەمردوونە‬ ‫بەهۆی ئەم نەخۆشیە تەمەنیان لەنێوان ‪ 4‬تا ‪ 24‬مانگە‪.‬‬

‫‪asoijinge (1) 1/1/2012‬‬

‫لەئەنجام���دا ژمارەیان زۆر دەبێتو گەورە دەبنو دەگەنە یەكو‬ ‫دەبنە ه���ۆی كوڵ بوونی لینجە پەردەی ناو دەمو دەربوونی‬ ‫لیك���ی زۆر لەدەم‪ .‬لە ئەنجامی ئ���ەم دەم كوڵ بوونە رەنگی‬ ‫لینجە پەردە دەگۆڕێتو س���یس دەبێت بەهۆی كۆ بوونەوی‬ ‫رێژەیەكی زۆرلەخانەی مردوو لەسەر یەك كەلەشێوەی پەنیر‬ ‫دەچێتو كوڵ بوونی لینجە پەردە دادەپۆش���ێت ‪ .‬كاتێ هەو‬ ‫كردنەكە زۆر توند نەبێت‪ ،‬ئەو گۆڕانكاریانە كە لەس���ەرەوە‬ ‫ئاماژەی���ان پێكراوە كەم تر دەبێتو دەم كولیەكە س���وك تر‬ ‫دەبێت‪ ،‬ئەگەر پەنجە بەو سەروی دەم دابێنی ئەوا پارچەی‬ ‫بچوك لەپاشماوەی شانەی مردووی لینجە پەردە لێ دەبێتەوە‬ ‫و ئەویش بۆنێكی زۆر ناخۆشی لێ دێت لەئەنجام گەشە بوونی‬ ‫بەكتریا لەنێو ئەم ش���انە مردووانە لەوانەیە هەمان نیش���انە‬ ‫دەركەوێت لەس���ەر لینجە پەردەی ناوەوەی لوتو دامەن‪ ،‬وە‬ ‫هەروەها لەوانەیە لێو بئاوسێتو لەت لەت بێت‪ ،‬هەر چەندە ئەم‬ ‫نەخۆشیە بەرەو پێش بچێت ئەوا ئەم بۆنە ناخۆشەی شانە‬ ‫مردووەكان زۆر تر دەبێتو ئاژەڵەكە لێناگەڕێ دەمی بكرێتەوە‬ ‫لەبەر ئەوەی ئەم دەم كولیە ئازارێكی زۆری هەیە‪.‬‬

‫جار خوێنی لەگەڵ بێت‪.‬‬ ‫‪- 4‬هەناس���ەی ئاژەڵی نەخۆش خێرا دەبێ���ت‪ ،‬هەندێ جار‬ ‫هەند خێرا دەبێتو هەناس���ەی سوار دەبێتو جولەكی بەهێز‬ ‫دەردەكەوێت لەسەر پەراسوو و سكی ئاژەڵەكە لەكاتی هەناسە‬ ‫هەڵمژینو هەناسە دەردان‪ ،‬كاتێ نەخۆشیەكە پەرە دەستێنێ‬ ‫توشی هەناسە تەنگی دەبێتو ئاژەڵەكە ملی درێژ دەكاتەوە‬ ‫بەرەو پێشو دەمی دەكاتەوە‪ ،‬لووتی فراوان دەكاتەوەو زمانی‬ ‫دەردێنیو كۆخەیەكی زۆر بەئازاری دەبێت‪ ،‬وە نیشانەكانی هەو‬ ‫كردنی سییەكان زۆر روونو بەرچاو دەبێت‪.‬‬ ‫وش���ك بوونی ل���ەش "‪"Dehydration‬‬ ‫‪-5‬‬ ‫لەئەنجامی سك چوونو كەم خۆراكیو كەم خواردەنەوەی ئاو‬ ‫لەب���ەر دەم كولی‪ ،‬زۆرینەی ئ���ەم ئاژەاڵنە لەماوەی ‪ 7‬تا ‪10‬‬ ‫رۆژ لەس���ەرەتای دەركەوتنی نیشانە كلینیكیەكان دەمرن و‬ ‫هەندێ لەم ئاژەاڵنە بەروە چاك بوونەوە دەچن ئەویش دوای‬ ‫ماوەیەكی درێژ‪ .‬كاتێ یەك یان چەند نیش���انیەكی كلینیكی‬ ‫لەوانەی كەلەسەرەوە ئاماژەیان پێ كراوە لەسەرچەند ئاژەڵێك‬ ‫بەردەركەوت ئەوا یەكسەر دەبێت گومان لەدەردی كاوێژكەرە‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫نیشانە كلینیكیەكان ‪: Clinical Sing‬‬ ‫كاتێ نەخۆشی دەگاتە ناو لەش‪ ،‬نیشانەی كلینیكی بەگشتی‬ ‫لە م���اوەی ‪ 4‬تا ‪ 6‬رۆژ لەروودانی تەنینەوە (وباو) لەس���ەر‬ ‫ئاژەڵ دەردەكەوێت واتە لەم ماوەیەدا نیش���انەی كلینییكی‬ ‫لەسەر ئاژەلەكە بەدەر دەوون‪"Incubation Period" .‬‬ ‫لەسەرەتا نیشانەی كلینیكی لەناكاوڕا دەست پێ دەكات بە‪:‬‬ ‫‪- 1‬تایەك���ی زۆر گەرم كە دەگات���ە ‪ 40‬تا ‪ 41‬پلەی گەرمی‪،‬‬ ‫ئاژەڵی نەخۆش سس���تیەكی زۆری پێوە دیار دەبێت‪ ،‬لەوە‬ ‫دەچێت كەخەوتوو بێت‪ ،‬خوریو مووی ئاژەڵە نەخۆش���ەكان‬ ‫دەوەس���تێت وانیشان دەدات كە ئاژەڵەكە سەر غانی هەبێتو‬ ‫ئەستور بێت‪.‬‬ ‫‪- 2‬دەردراوێك���ی ئ���اوی روون���ی زۆر دەردەكەوێ���ت لەچاو‬ ‫لوتو دەم‪ ،‬دوای ماوەیەك دەردراوە رونەكە رەنگو ش���ێوەی‬ ‫دەگۆڕێت بەرەو دەردراوێكی لینجو زەردو ش���ێوەی لەخیزاو‬

‫دەچێت‪ ،‬لەئەنجامی گەشەبوونی چەندین جۆرە بەكتریا كە‬ ‫كەبەشێوەیەكی ئاس���ایی‪ .‬روودەدات دوای توشبوون بەهەر‬ ‫نەخۆش���یەكی ڤای���رۆس "‪Secondary Bacterial‬‬ ‫‪ "in faction‬لەب���ەر زۆری ئ���ەم دەردراوە خوریو مووی‬ ‫چەنەگەو ژێر چاوی ئاژەڵەكە تەڕ دەبێت‪ ،‬دوای چەند رۆژێك‬ ‫ئەم دەردراوە ووشك دەبێتو دەبێتە هۆی هەو كردنی چاو و‬ ‫داخستنی لووتو گرانی هەناسە‪ ،‬وە لەئەنجامدا دەبێتە هۆی‬ ‫هەناسە تەنگیو هەناسە سوار بوون‪ .‬دوای یەك یان دوو رۆژ‬ ‫لەس���ەرهەڵدانی تا رەنگی لینجە پەردەی چاو و لووتو دەم‬ ‫سوور هەڵدەگەڕێ ئنیجا ئەم لینجە پەردانە كوڵ دەبنو دەبێتە‬ ‫هۆی دەركەوتنی ماكی بۆرو بچوك لەس���ەر پدوی سەرەوەو‬ ‫خوارەو ناوەوەی دەمو لێو و س���ەر زمان‪ ،‬ئەم ماكە بچوكانە‬

‫‪- 3‬س���ك چوون دوای دوو تا سێ رۆژ لە روودانی تا دەست‬ ‫پێ دەكات بەاڵم هەندێ جار كەنەخۆش���یەكە لەس���ەرەتای‬ ‫روودانی بێت یان ئەگەر ش���ێوەی نەخۆش���یەكە زۆر توندو‬ ‫بەهێز بێت ئەوە لەوانەیە سك چونەكە دیارو بەرچاو نەبێت‪،‬‬ ‫دەرهاویش���تنی ئاژەڵە نەخۆشەكان لەس���ەرەتا تۆزێك شل‬ ‫دەبێتو رۆژ لەدوای رۆژ لەگەڵ بەرەو پێش چوونی نەخۆشیەكە‬ ‫ئەوا دەرهاویشتنەكە لەش���ێوەی ئاو دەكات بۆنێكی گەلێك‬ ‫ناخۆش���ی دەبێ���ت‪ ،‬لەوانەیە هەندێ ج���ار پارچەی بچوك‬ ‫لەشانەی ریخەلۆكی مردوو لەگەڵ خوێنی مەیی كەلەشێوەی‬ ‫داو ببینرێت لەنێو دەرهاویش���تنەكە‪ ،‬ئەگەر سك چوون دیار‬ ‫نەبێت ئەوا دەكرێت س���وابێكی لۆك���ە لەكۆمی ئاژەڵ رەوانە‬ ‫بكرێت‪ ،‬كە وابەكە پیس دەبێت بەدەرهاویشتنو لەوانە هەندێ‬

‫‪13‬‬


‫‪14‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫بچوكەكان بكرێتو كاری پێویستی بۆ ئەنجام بدرێت‪.‬‬

‫ناوەڕاستی گرێ لیمفە رەنگیان دەگۆرێتو بۆر دەبن بە هۆی‬ ‫مردنی رێژەیەكی زۆر لەخانە لیمفیەكان ‪.Lymphocyte‬‬ ‫وە نیش���انەكان زۆر ب���ە ڕوونی دەردەكەون لەس���ەر گرێی‬ ‫لیمفەكانی سییەكان وە ریخۆڵەو پەردەی پرتیونی‪.‬‬ ‫‪- 6‬ریخۆڵە باریكە‪ :‬لیمفە پەردەی ناو پۆشی ریخۆڵە باریكە‬ ‫سور هەڵدەگەرێ لەئەنجامی تەشەنە بوونی هەوكردنو خوێن‬ ‫بەربوون لەشوێنی جیا جیا كول بوون دەدۆزرێتەوە‪.‬‬ ‫‪- 7‬ریخۆڵ���ە ئەس���تورە‪ :‬چەندین خوێ���ن بەربوونی بچوك‬ ‫روودەدات لەسەر لێواری قەدەكانی ناوەوەی ریخۆڵە ئەستورەو‬ ‫هەندێ جار ئەم خوێن بەربوونە زۆر دەبێت وە دەگەنە یەك‪،‬‬ ‫دوای ماوەیەك رەنگی���ان بۆر هەڵدەگەرێو لەوانەیە رەنگیان‬ ‫بەرەو رەنگی سەوز بچێت یان رەش هەڵدەگەڕێت‪ ،‬ئەم خوێن‬ ‫بەربوونە كەروودەدات لەسەر لێواری قەدەكانی لینجە پەردەی‬ ‫ناوپۆشی ریخۆڵە ئەستوورە شێوەی هێلی سوور وەردەگرێتو‬ ‫وە لەهەندێ ش���وێنیان ئەم هێالنە شێوازی پێستی ئاژەڵە‬ ‫كێوی ئەفریقی زیبرا ‪ Zebra‬بەخۆیەوە دەگرێتو هەرلەبەر‬ ‫ئەمە ناویان ناوە ‪Shape Hemorrhage Zebra‬‬ ‫كە هێمایەكی نموونەیی تایبەت بەنەخۆشی دەردی كاوێژكەرە‬ ‫بچوكەكان ‪ ،PPR‬ئەوەی ش���ایانی باسە رەنگی ئەم هێلە‬ ‫سوورانە دوای مردنی ئاژەڵەكە رەش هەڵدەگەڕێت‪.‬‬ ‫گرنگتری���ن هۆكاری بەهەڵە چونی دەس���ت نیش���ان كردنی‬ ‫ئەم نەخۆش���یە لەم خااڵن���ەی خ���وارەوە‪Differential:‬‬ ‫‪Diagnosis‬‬ ‫‪ -1‬كول بوونی دەم‪ :‬هەمان نیش���انەی دەردەكەوێت لەكاتی‬ ‫ت���ووش ب���وون بەنەخۆش���ی دەردەگا‪Rinder pest‬‬ ‫وەنەخۆش���ی تەبەقە ‪ FMD‬وە نەخۆشی بلۆتۆنگ ‪Blue‬‬ ‫‪ tongue‬وە دەم كولی تەنینەوەی‬ ‫‪- 2‬هەناسە تەنگی‪ :‬هەناسە تەنگی یەك لەنیشانە كلینیكیە‬ ‫گرنگەكانی توشبوون بە بەكتریای پاستۆریلال یان هەوكردنی‬ ‫تەنینەوەی سییەكان لەبزن ‪. Plural Pneumania‬‬ ‫‪- 3‬س���ك چوون‪ :‬بەگشتی سك چوون روودەدات لەئەنجامی‬ ‫تووشبوون بەكۆكسیدیا یان كرمی هورگو ریخۆڵەكان‪.‬‬

‫شێوازی روودانی نەخۆشی ‪:Pathologensis‬‬ ‫شێوەی س���ەرەكی باڵوبوونەوی نەخۆشی دەردی كاوێژكەرە‬ ‫بچوكەكان لەرێگەی هەناسە و ڤایرۆسەكە لەرێگەی دڵۆپە ئاوی‬ ‫بچوك كە لە هەوادایە باڵودەبێتەوە لەئەنجامی كۆخینو پژمین‬ ‫دروس���ت دەبێت‪ .‬هەروەها دەردرواو و دەرهاویشتنی ئاژەڵی‬ ‫نەخۆش دەبێتە سەرچاوەو وە هۆی بالو بوونەوەی نەخۆشی‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەوەی ش���ایەنی باس���ە هیچ ئاژەڵێك نابێتە هەڵگری‬ ‫ڤایرۆسەكە (‪ )Carrier‬واتە ئەو ئاژەڵەی كەڤایرۆسەكەی‬ ‫لەلەشدا هەیە وەنیشانەی كلینیكیەكانی لێ دەردەكەوێت‪ .‬ئەم‬ ‫ڤایرۆس���ە بەشێوەی تایبەتی توشی شانە لیمفەكان دێت وە‬ ‫دەبێتە هۆی تێك ش���كانو مردنی خانە لیمفەكان بەتایبەتی‬ ‫لە شوێنی بەرهەم هێنان خانە لیمەفەكان لەناوەڕاستی گشت‬ ‫گرێیە لیمفیەكانی لەشی كەدەبێتە هۆی كەم بوونەوەی خانەی‬ ‫لیمفیەكان بەتایبەتی خانەكانی ‪ Lymphocyte‬بەهۆی‬ ‫مردنو تێكش���انی خانەو وەكەم بەرهەم هێنانی خانەی نوێ‪.‬‬ ‫وە لەئەنجامدا دەبێتە هۆی دابەزینی بەرگری لەش لەئەنجامی‬ ‫دابەزینی توند لەبەرهەم هێنانی دژە تەن‪ .‬خانەكانی لینجە‬ ‫پ���ەردەی دەم���و ‪ Digestive System‬ئامادەیی زۆر‬ ‫بۆ تووشبوون بەڤایرۆسی ‪PPR‬لەگەڵ دەست دانی لینجە‬ ‫پەردەی ‪ Alimentary tract‬تەواو ئاژەڵەكە الواز دەبێت‬ ‫سك چوونەكە بەهێز تر دەبێت‪.‬‬ ‫نیشانەكانی ‪:PM‬‬ ‫‪- 1‬دەم‪ :‬لەئەنجام���ی كۆبوونەوەی ش���انەی مردووی لینجە‬ ‫پەردەی ناو دەمو گەش���ەبوونی بەكتریا‪ ،‬وە كول بوونی پدو‬ ‫و زمانو دەم‪.‬‬ ‫‪- 2‬لێو‪ :‬لێوی ئاژەڵی نەخۆشو مردوو ئاوساوە لەت لەتو كول‬ ‫بووەو لەوانەیە تفلی لەس���ەر بێت وە هەروەها لەوانەیە گرێی‬ ‫بچوك لەژێر پێستی لێو ببینرێت‪.‬‬ ‫‪- 3‬ژوورەوەی لووت سوور هەڵگەڕانی لینجە پەردەی ناوەوەی‬ ‫لووت وە كۆ بوونەوەی دەردراو لەناو لووت‪ ،‬ئەم دەردراوەیان‬ ‫لەش���ێوەی ئاوە‪ ،‬روونە یان رەنگی زەرد دەبێت لەش���ێوەی‬ ‫خیزاو دەچێت وە ناوەوەی نیشانەی كول بوونی پێوە دیارە‪ .‬دەست نیشان كردنی نەخۆشی دەردی كاوێژكەرە‬ ‫‪-4‬س���ییەكان‪ :‬رەنگ���ی س���ییەكان بۆ س���وورێكی تاریكو بچوكەكان‪:‬‬ ‫وەردەگەڕێ���ت وە هەندێ لەتی س���ییەكان رەنگێكی مۆری‬ ‫تاریك وەردەگرێتو هەوكردنی بەهێزو دیارو بەرچاو روودەدات‬ ‫لەتەكانی الیەنی پێش���ەوەی هەردوو س���ییەكان لەتەكانی‬ ‫دەوروبەری دڵ وە هەروەها لەتی بچوكو سوور دەردەگەوێت‬ ‫لەش���وێنی جیاجیای س���ییەكان لەئەنجامی هەوكردنی ئەم‬ ‫لەتانەو پڕبوونی بە دەردراو‪ .‬بەگش���تی ئەم لەتە سییانەی‬ ‫توشی هەوكردن دەبن دەئاوسێنو توند دەبن‪ ،‬هەرچەند ئەم‬ ‫جۆرە هەوكردنی س���ییەكان باوە لەم ئاژەاڵنەی كەتووش���ی‬ ‫دەردەی كاوێژك���ەرە بچوكەكان‪ ،‬بەاڵم بەگش���تی ئەم هەو‬ ‫كردنە رودەدات بەهۆی تووش بوونی بەكتریای باس���تۆریلال‬ ‫‪ Pasteurelle Species‬هیمولیتی���كاو ئ���ەم جۆرە‬ ‫نیشانانە نموونەیین لەئەنجامی هەوكردنی سییەكانە بەهۆی‬ ‫تووشبوونی بەكتریای پاستۆریلال‪.‬‬ ‫‪- 5‬گرێ لیمفەكان‪ :‬گرێی لیمفەكان دەئاوس���ێنو نەرم دەبن‪،‬‬

‫‪ - 1‬دەست نیشان كردنی سەرەتایی‪:‬‬ ‫دەكرێت نەخۆشی دەردی كاوێژكەرە بچوكەكان بەشێوەیەكی‬ ‫سەرەتایی دەست نیش���ان بكرێت لەرێگای نوێ كردنەوەی‬ ‫زانی���اری دەربارەی ش���ێوەو رێ���گای تەش���ەنە بوونی ئەم‬ ‫نەخۆش���یەو نیش���انە كلینیكیەكانی‪ .‬لەگەڵ هەبوونی ئەم‬ ‫نەخۆشیە لەمێگەلدا چەندین نیشانەی نمووەیی ئەم نەخۆشیە‬ ‫بەرچاو دەكەوێت وە بەڕوونی دەبینرێت وەكو‪:‬‬ ‫‪- 1‬بەدەركەوتنی دەردراو لە لووتو دەمو چاو‪.‬‬ ‫‪- 2‬سك چوون بەشێوەی دەرهاویشتەی ئاژەڵەكان‪.‬‬ ‫‪- 3‬روودانی تای لەناكاورای بەرزو وە كێشە لەهەناسە‪.‬‬ ‫‪- 4‬روودانی مردن لەمەڕ یان بزن‪.‬‬ ‫ئەوەی شایانی باسە هەمان نیشانە دەرناكەوێت لەسەر ئەو‬ ‫ئاژەاڵنە كە تێكەڵن لەگەڵ هەمان مێگەڵ وەكو چێڵو گوێلەكەو‬ ‫گامێ���ش وە لەهەمان كات ئەم نیش���انە نموونەییانەی ئەم‬ ‫نەخۆشیە كەدەردەكەوێت لەسەر ئەندامو ئۆرگانەكانی ئاژەڵە‬ ‫مردووەكان دوای توێكردنەوەی الشەكان‪ ،‬ئەوا دەست نیشان‬ ‫كردنی نەخۆشی پەسند دەكات بەشێوەیەكی سەرەتایی‪.‬‬ ‫‪ - 2‬دەست نیشان كردنی تاقیگەیی‪:‬‬ ‫‪- 1‬پشكنینی ‪.Immunogel Difussion test‬‬ ‫پش���كنینی ‪ Elisa‬یەكێك لەم پشكنینە‬ ‫‪-2‬‬ ‫باوەڕ پێكاروانەیە كەلەم بوارە بەكار دێت بەتایبەتی پشكنینی‬ ‫‪.Immunocaptur Elisa‬‬ ‫‪Real Time Polymerase Chain - 3‬‬ ‫‪ Reaction PCR‬ئەنجامدان���ی ئ���ەم تەكنیكە توانای‬ ‫زانیاریەكی بەرزو پێداویس���تی تاقیگەیی تایبەتی پێویستە‪،‬‬ ‫هەرچەندە ئەم پش���كینینە نرخێكی زۆری تێدەچێت بەاڵم‬ ‫تەكنیكێكی زۆر هەستیارەو ئەنجامەكانی گومانی لەسەر نییەو‬ ‫جیاوازی نیوان ‪PPR‬و ‪ RP‬بەسانایی دیار دەخات‪.‬‬ ‫‪- 4‬بەكارهێنانی تەكنیكی ‪Nucleotid Sequensing‬‬ ‫گرنگیەكی تایبەتمەندی هەیە بۆ بەدەس���ت هێنانی زانیاری‬ ‫دەربارەی رێگاكانی تەشەنەبوونو باڵو بونەوەی ئەم نەخۆشیە‪.‬‬ ‫‪- 5‬دەس���ت نیش���ان كردنو جیاكردنەوەی ڤایرۆسی‪PPR‬‬ ‫بەرێگای چاندنی شانەیی‪ :‬ئەم تەكنیكە تایبەت بە دەستهێنانو‬ ‫گەش���ەپێدانی ڤایرۆس���ی زیندوو‪ ،‬وە ئەمەش پێویستە بۆ‬


‫ئەنجامدانی لێكۆڵینەوە لەس���ەر كارەكتەرە بایۆلۆجیەكانی‬ ‫ڤایرۆس‪ ،‬وە ئەمەش توانای زانس���تی پێداویستی تاقیگەییو‬ ‫تاقیگە تایبەتی پێویستە‪ ،‬پێویستە كە بەبەردەوامی ڤایرۆسی‬ ‫ئەم نەخۆشیە دەست نیشان بكرێتو جیا بكرێتەوە هەڵبگرێت‬ ‫بۆ ئەنجامدانی پشكنینو لێكۆڵینەوەی زیاتر لەئایندە‪.‬‬ ‫‪- 6‬پشكنینی ‪ Elisa‬بۆ دەست نیشان كردنی دژەتەنی‪ :‬بۆ‬ ‫ئەنجامدانی ئەم تەكنیكە پێویس���تە نموونەی خوێن دووجار‬ ‫وەربگری���ن لەهەم���ان ئاژەڵو ماوەی نێوان ه���ەردوو نموونە‬ ‫بەالیەنی كەمەوە ‪ 3‬هەفتە بێت بۆ تۆمار كردنی دەركەوتن‪،‬‬ ‫یان بەرزیوونەوە دژە تەن دژ بەڤایرۆسی ‪ ،PPR‬بەاڵم ئەم‬ ‫كارە لەوانەی���ە لەتوانا دانەبێتو ئەنجامدانی ئاس���ان نەبێت‪.‬‬ ‫بەش���ێوەیەكی گش���تی بۆ ئەم واڵتانەی كە ئەم ڤایرۆسەی‬ ‫تێدا نییە یان پێشتر تێدا تۆمار نەكراوە‪ ،‬دەكرێت پشكنین‬ ‫ئەنجام بدرێت بۆ یەك نموونە خوێن لەهەر ئاژەڵێكی گومان‬ ‫لێكراو كە تووش���ی ئەم نەخۆش���یە ببوبێت بەاڵم پێویستە‬ ‫نموونە خوێن بەالی كەم���ی دوای یەك هەفتە لەدەركەوتنی‬ ‫نیشانە كلینیكیەكان وەربگیرێت‪ ،‬بۆ ئەنجامدانی ئەم پشكنینە‬ ‫سیرەمی خوێن بەكاردێت بۆ دەست نیشان كردنی نەخۆشی‬ ‫‪ ،PPR‬بێگومان لەم واڵتانە كە ڤاكس���ینی دژ بە ‪PPR‬‬ ‫ی یان هێناوە‪.‬‬ ‫لەالیەكی ترەوە بەگشتی ئەنجامدانی پشكنینی سیرۆلۆجی‬ ‫بەردەوام بۆ دەست نیشان كردنی دژەتەنی تایبەت بەڤایرۆسی‬ ‫‪ PPR‬زۆر گرنگ���ە ب���ۆ گومان الدان لەس���ەر هەبوون یان‬ ‫نەبوونی ئەم نەخۆشییە‪ ،‬و رادەی باڵو بونەوەی ڤایرۆسەكە‬ ‫لەنێ���وان ئاژەڵەكان���دا و دابەش���بوونی جیۆگرافی لەناوچە‬ ‫جیاكان‪ ،‬وە بۆ ئەم مەبەستەش تەكنیكی ‪ ELISA‬جۆری‬ ‫‪ Competitive ELISA‬بەكاردێت ‪.‬‬

‫بۆ بەرگری كردن لەنەخۆشی دەردی كاوێژكەرە بچووكەكان‬ ‫پێویستە ئەم هەنگاوانە ئەنجام بدرێن‪:‬‬ ‫‪- 1‬كوتان ‪ :Vaccination‬كوتانی بزنو مەڕ بەڤاكسینی‬ ‫تایبەت بەنەخۆش���ی دەردی كاوێژكەرە بچوكەكان گرنگترین‬ ‫رێگایە بۆ رێگە گرتن لەروودانو باڵو بوونەوەی پەتای دەردی‬ ‫كاوێژكەرە بچوكەكان‪.‬‬ ‫‪- 2‬شێوەی ئەنجامدا كوتان‪ :‬لەم واڵتان كە نەخۆشی دەردی‬ ‫كاوێژكەرە بچوكەكان تێدا جێ نش���ینەو تۆمار كراوەو بوونی‬ ‫گومانی لەسەر نییە‪ ،‬ئەوا بەشێوەیەكی گشتی پێویستە هەر‬ ‫هەموو ئاژەڵە كاوێژكەرە بچووكەكان بەم ڤاكسینە بكوترێن‬ ‫وات���ە‪ Mass Vaccination:‬ئەنج���ام بدرێت لەكاتی‬ ‫مەترسی هەبێت لەروودانی پەتای ئەم نەخۆشییە‪ .‬هەروەها‬ ‫دەكرێت‪ ،‬كوت���ان ئەنجام بدرێت بەش���ێوەی بازنە ‪Ring‬‬ ‫‪ ،Vaccination‬لەكاتی س���ەرهەڵدانی ئەم نەخۆش���یە‬ ‫لەشوێنێكی دیارو س���نوردار‪ ،‬بۆ نموونە ئەگەر گوندێك ئەم‬ ‫نەخۆشییەی لێ بەدەركەوت یان گومانی ئەم نەخۆشیەی تێدا‬ ‫هەبێت ئەوا ئەم گوندانەی دەوروبەری بەشێوەی بازنە كوتان‬ ‫لێ ئەنجام بدرێت وە لەخوودی گوندەكە‪ ،‬بەاڵم پرۆسەی ئەم‬ ‫ش���ێوازە كوتانە دەبێت لەگوندەكانی الی دەرەوەی بازنەكە‬ ‫دەس���ت پێ بكاتو بەرەو ناوەڕاستی بازنەكە ئەنجام بدرێت‪،‬‬ ‫بەپێچەوانە لەوانەیە تیمەكان كە كوتانەكە ئەنجام دەدەن ببنە‬ ‫هۆی گواس���تنەوەی هۆكاری نەخۆشیەكە بەرەو ئەو گوندانە‬ ‫كەتووش نەهاتوون‪.‬‬ ‫‪- 3‬ئەنجامدان���ی كەرنێت���ی ڤێتێرن���ەری‪ :‬قەدەغ���ە كردنی‬ ‫گواستنەوەی ئاژەڵ لەناوچەكانی كە پەتای ئەم نەخۆشیەی‬ ‫تێدا بەدەركەوتووە ب���ۆ دەروەو بەپێچەوانەوە (ئەنجامدانی‬ ‫رێنماییەكان���ی كەرت���ی ڤێتێرن���ەری) بەهەماهەنگی لەگەڵ‬ ‫ئەنجامدانی كوتانی بازنەیی ب���ۆ دەوروبەری ناوچەی تووش‬ ‫هاتوو بەم پەتایەو هەورەها ئەنجامدانی كوتان بۆ ئەم شوێنانە‬ ‫كەمەترسی تووش بوونیان لەسەر هەیە ئەمە باشترین رێگایە‬ ‫بۆ كۆنتڕل كردنی ئەم نەخۆشیە لەبەر ئەوەی ئەم ڤاكسینە‬ ‫تایبەتیە كە ئامادەكراوە بۆ ڤایرۆسی ‪ PPR‬ئەوا كاوێژكەرە‬ ‫بچووكەكان دەپارێزێت لەتووش���بوون بەم نەخۆشییە بەالی‬ ‫كەمی بۆ ماوی ‪ 3‬ساڵ ‪.‬‬

‫‪asoijinge (1) 1/1/2012‬‬

‫چارەسەركردنی نەخۆشی ‪:PPR‬‬ ‫بۆ چارەس���ەركردنی ئەم نەخۆشیە تا ئێس���تا لەسەرچاوە‬ ‫زانستیەكان كەبایەخ دەدەن بەم نەخۆشیە هیچ زانیارەیەك‬ ‫نیی���ە كە دەرمانێك ی���ان رێگە چارەی���ەك دۆزرابێتەوە كە‬ ‫كاریگەر بێت بۆ لەناو بردنی ئەم ڤایرۆس���ە‪ .‬بەبەكارهێنانی‬ ‫‪ Hyper Immune Serum‬بەرێژەیەك���ی زۆر واتە‬ ‫(س���یرەمی خوێنی ئامادەكراو كەرێژەیەكی بەرزی دژەتەنی‬ ‫تایبەت بەڤایرۆس���ی ‪ PPR‬تێدا هەیە ) ئەمە رێگەیەكە بۆ‬ ‫چارەسەركردنی ئاژەڵی نەخۆش لەسەرتای تووشبونی بەاڵم‬ ‫ئەمەش بێ سوودە ئەگەر نەخۆشیەكە تەشەنەی كرد لە لەشو‬ ‫نیشانە كلینیكیەكان دەركەوتن‪ ،‬هەرچەندە نەخۆشی ‪PPR‬‬ ‫وەكو ئاماژەی پێكراوە چارەس���ەریەكی تایبەتی نییە بەاڵم‬ ‫دەكرێت رێژەی مردنی ئاژەڵە نەخۆش���ەكان كەم بكرێتەوە‪،‬‬ ‫ئەم���ە دەكرێت بەنجامدانی ئ���ەم هەنگاوانەی كە لەخوارەوە‬ ‫ئاماژەیان پێ دەكەین‪:‬‬ ‫‪ -1‬بەكارهێنان���ی ‪ Antibiotic‬و دژە هەوك���ەر ‪Anti:‬‬ ‫‪ Inflammatory‬هەرچەندە ‪ Antibiotic‬كاریگەری‬ ‫نییە لەسەر ڤایرۆس���ەكە‪ ،‬بەاڵم بەكارهێنانی ‪Antibiotic‬‬ ‫هەنگاوێكی گرنگە بۆ كۆنترۆلو لەناو بردنی هەوكردنی بەكتریا‬ ‫كە تەش���ەنە دەكات لە لەش���ی ئاژەڵ دوا بەدوای هەوكردنی‬ ‫ڤای���رۆس‪،Secondary bacterial infection‬‬ ‫بەتایبەتی هەوكردنی سییەكان كە بەگشتی تووشی بەكتریای‬ ‫پاس���تۆریال دەبێت‪ ،‬و ئەمە یەكێكە لەهۆیە س���ەرەكیەكانی‬ ‫مردنی ئاژەڵ‪.‬‬ ‫‪ -2‬پاڵپشتی خۆراكی ‪ : Nutritional Support‬پێدانی‬ ‫پێداویستیە خۆراكییە سەركییەكان وەك خوێ ی جۆراوجۆر‬ ‫س���ەرچاوەكانی كاربۆهیدراتەكان رۆڵێك���ی گرنگی هەیە بۆ‬ ‫ب���ەرز كردنەوەی توانای ئاژەڵی نەخ���ۆش بۆ بەرگری كردن‬ ‫لەنەخۆش���ییەكە روودانی س���ك چوونی بەهێز دەبێتە هۆی‬ ‫لەدەست دانی رێژەی بەز لەئاوی لەشو شێواندنی تەرازووی‬ ‫خوێ���و كانزا لە ل���ەش هەروەها لەب���ەر تێپەڕبوونی خۆراك‬ ‫بەخێرایی لەناو ریخۆڵەكانو هەو كردنی ناوپۆشی ریخۆڵەكان‬ ‫رێژەی هەڵمژتن���ی ئاو و خۆراك لەریخۆڵ���ەكان دادەبەزێت‬ ‫لەئەنجامدا دەبن���ە هۆی الواز بوونو روودانی ووش���كبوونی‬

‫كۆنتڕۆڵ كردن و لەناوبردنی نەخۆشی‬ ‫دەردی كوێژكەرە بچوكەكان‪:‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫گرنگترین جۆری نموونە كەپێویستە وەربگیرێت‬ ‫بۆ پشكنینی تاقیگەیی‪:‬‬ ‫‪- 1‬فرمێس���كو دەردروای چاو‪ :‬بۆ ئەم مەبەس���تە س���واب‬ ‫بەكاردێت كەلۆكەی بەسەرەوەیە وە توانای هەیە كەفرمێسكو‬ ‫دەردراوی چاو هەڵبمژێت‪ ،‬س���واب رەوانەی ناو چاو دەكرێتو‬ ‫بەهەموو الیەك���ەوەدا دەهێنرێت بۆ هەڵمژینو كۆ كردنەوەی‬ ‫زۆرترین دەردراو و پاشان ئەخرێتە تیوبی بچوكی تاقیگەیی‪،‬‬ ‫‪0.15cc‬و ‪ 150µ‬لە ‪ PBS‬لەگەڵ دادەنرێت (ئەگەر بەفەری‬ ‫‪ PBS‬هەبێت ) ‪.‬‬ ‫‪- 2‬نموونەی شانەیی مردوو و كولی ناودەم‪ :‬ئەم جۆرە نموونە‬ ‫دەكرێت كۆبكرێتەوە بە بەكارهێنانی سوابێك یان ‪Spatula‬‬ ‫ی���ان بەپەنجە ئەخرێنە ناو تیوبی ‪ 0.15cc‬و ئەگەر هەبێت‬ ‫‪ 150µ PBS‬ی لەسەر بكرێت‪.‬‬ ‫‪- 3‬پێویستە نموونە لەشانەكانی كۆئەندامی جۆراوجۆر كاتی‬ ‫ئەنجامدانی توێكاری الشەی ئاژەڵی نەخۆش وەك‪:‬‬ ‫أ‪ /‬نموونەی گرێ لیمفەكان‪ :‬بەتایبەتی گرێ لیمفی سییەكان‬ ‫‪ Mediastinal Lymph node‬و گ���رێ لیمفەكانی‬ ‫دەوروبەری ریخۆڵە بچوك���ەكان ‪Mesentric Lymph‬‬ ‫‪.Node‬‬ ‫ب‪ /‬نموونە لەسپل‪:‬‬ ‫ج‪ /‬نموونە لەس���ییەكان بەتایبەتی ئەو لەتانە كە هەوكردنی‬

‫پێوە دیارە‪.‬‬ ‫و‪ /‬نموونە لەشوێنی جۆراو جۆر لە ریخۆڵە باریكە‪.‬‬ ‫ه‪ /‬نموونە لەشوێنی جۆراو جۆر لە ریخۆڵە ئەستورە‪.‬‬ ‫پێویس���تە لەهەر جۆرە ش���انەیەك دوو نموون���ەی جیاواز‬ ‫وەربگیرێت‪ ،‬دانەیەكیان لەساردی هەڵبگیرێتو ئەوەی تریش‬ ‫بخرێتە ناو فۆرمالینی ‪%10‬‬ ‫‪- 4‬نموون���ە خوێنی نەمەیی‪ :‬ئەم جۆرە نموونە بەكاردێت بۆ‬ ‫جیاكردنەوەی ڤایرۆس لەگەڵ چەند جۆرە نموونە تر‪ ،‬بەرێگای‬ ‫چاندنی شانەیی‪ ،‬بۆ بەدەست هێنانی ئەم جۆرە خوێنە دەبێت‬ ‫خوێ���ن بخرێتە ناو تیوبی تایبەت كە هیپارین یان ‪EDTA‬‬ ‫تێدا هەبێت‪.‬‬ ‫‪- 5‬خوێنی مەیی‪ :‬خوێن بەكاردێت بۆ بەدەست هێنانی سیرەم‬ ‫بۆ ئەنجامدانی پشكنینی س���یرۆلۆجیو دەست نیشانكردنی‬ ‫دژەتەن‪.‬‬

‫لەشو ئەمە یەكێكە لەهۆیە گرنگەكانی مردنی ئاژەڵ لەالیەكی‬ ‫ترەوە بەكارهێنانی ڤیتامینی تێكەڵ ‪ Multi Vitamin‬وە‬ ‫بەتایبەتی ڤیتامنی (‪ )A، C‬پێویس���تە‪ ،‬لەبەر ئەوەی ئەم‬ ‫ڤیتامینانە رۆڵێكی كاریگەریان هەیە لەبەرز كردنەوەی بەرگری‬ ‫لەشە لەرێگەی بەهێز كردنی توانای خانەی لەشی جۆراوجۆرو‬ ‫پاڵپش���ت كردنی لەپرۆس���ە دووبارە بونیاد نانی شانەكان‪،‬‬ ‫بەتایبەتی شانەكانی سیستەمی بەرگری لەش‪.‬‬

‫‪15‬‬


‫‪16‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫كۆتای جیهان لە (‪ )2012‬لەژێر توێژینەوەی ژینگەی گەورە !‬ ‫شەیدا علی الوەری‬ ‫مەبەست لەژینگەی جیهانی گەورە ئەوكاریگەریە‬ ‫دووروویە كە لەگەردوون پەیدا ی دەكا بەس���ەر‬ ‫زەوی‪ ،‬هەر لەكاریگە ری ( صقوب السودا ) ورۆژ‬ ‫ومانگ وهەسارەكان تادەگاتە نیازك وژینگەی‬ ‫زەوی‪ ،‬واتە مەبەس���ت هەمووگ���ەردوون نییە‪،‬‬ ‫مەبەس���ت كاریگەریە دوورەكانی سەر زەویە‪،‬‬ ‫هەلبەتە لەچوار چێوەی ژینگەی زەوی هەر یەك‬ ‫لەگركان وهەورە بروس���كە وتۆفان وزریان ‪0000‬‬ ‫جاران بەكارەس���اتی سروشتی وەسف دەكران‬ ‫ودەوترا ژینگە تێك دەدا‪،‬بەالم ئێستادەركەوتوە‬ ‫هەریەكەلەوانە ( لەگەل بوونی زەرەرو زیانیش )‬ ‫بەالم ژینگە فۆرمات دەكەنەوە زۆر پێویستیشە‪،‬‬ ‫بابزانین ئەو تێورەی كەدەلێ لەس���الی (‪)2012‬‬ ‫بەهۆی هەسارەیەكی گەورە (نیپرۆ) جیهان ژێراو‬ ‫ژوور دەبێ وتێك وپێك دەچێ ؟ یاخود ئەویش‬ ‫بریتیە لەفۆرمات كردنەوەی ژینگەی جیهان ی‬ ‫گ���ەورە‪ ،‬چونكە ئەو جیهانەی ئێمە لەس���ەری‬ ‫دەژی���ن ( زەوی) هەرچەندە بچوكە بەالم تایبە‬

‫ت مەندی ئەوەن���دە زۆری تێدایە بارەكەی هەر‬ ‫لەچوار چێوەی ( خامەوادەی رۆژ ) تەواو نابێ‪،‬‬ ‫بەلكو پانتایەكی فرەوانی تر لێ ی بەش���دارن‪،‬‬ ‫هەلبەتە نزیك ترین ئەس���تێرەی دراوسێ لەرۆژ‬ ‫ناوی ( ئەلفا كونتۆراس���ە ) نزیك���ە ( ‪)2/5‬‬ ‫س���الی رووناك���ی لێماندوورە ئەگەر كەس���ێك‬ ‫بەوخێراییەی تیشك لەرۆژەوە بەرەو زەوی بێت‬ ‫بە ‪ 8‬دەقیقەوشتێك دەگاتە سەر زەوی ) واتە‬ ‫هەر كاتێك رۆژ دەبینین ئەوا واقعی دووس���ال‬ ‫ونیو پێش ئێستا دەبینین‪ ،‬هەر حساباتێت بۆ‬ ‫گ���ەردون وبۆ ژینگەی جیهان���ی گەورە بەهەلە‬ ‫دەر دەچ���ێ‪ ،‬بەپیێ ئەو تێورە لە ‪/12 / 21 /‬‬ ‫‪ 2010‬هەس���ارەیەكی گەورە خ���ۆی لە قەرەی‬ ‫زەوی دەداو بارە میكانیكی وموگناتیس���ەكانی‬ ‫پێچەوانە دەبێتەوە‪ ،‬بەش���ێوەیەك لەگەل زۆر‬ ‫دۆخی پێچەوانەی تر كە دەبێتە هۆی ژێراو ژوور‬ ‫بوونی شارستانی مرۆڤ و تەرت ووێران بوونی‬ ‫هەرچی گیان لەبەرە‪ ،‬ئەوتیۆرە پالپشت دەكاتە‬ ‫سەر ئەوبەلگانە ‪ / 1 :‬بەپێی رۆژ ژمێری مایا‬ ‫( ‪ )2012‬كۆتایی ژیانە لەسەر زەوی‪ ،‬هەروەها‬ ‫س���ۆمەریەكانیش ئاماژەیەك���ی وای���ان بەجێ‬

‫هێشتوە ‪0‬‬ ‫‪ /2‬پێش���ووتریش كارەساتی وا بووە‪ ،‬هەروەك‬ ‫لەقورئانی پیرۆز باس���ی لەو ژێراوژوورە بوونە‬ ‫كردووە‪ ،‬تائەوساتەش زانست بەدوای شارستانی‬ ‫ئەتل���ە تتییمە لەژێ���ر زەوی ودەریا‪ ،‬هەر وەها‬ ‫پێشیان وایە هەمان كارەسات وای كردووە پێش‬ ‫(‪ )60‬ملیۆن س���ال لەمەوبەر داینە س���ورەكان‬ ‫ل���ە ناو چوونە‪ ،‬لەگ���ەل زۆر بەلگەی تر ‪/ 3 0‬‬ ‫دەر كەوتنی ئەوهەس���ارە لەدەوریەكی بینراوە‬ ‫لەالیەنی خەلكی ئاس���یا‪ ،‬لەداهاتوویەكی نزیك‬ ‫هەمووخەلكی سەر زەوی بەچاوی خۆیان دەبینن‬ ‫بەئەندازەی رۆژ گەورەیە وای لێدێت دوو( رۆژ)‬ ‫لەستەمی خولگەی زەوی بەدی بكرێت ‪00‬‬ ‫‪ / 4‬بەلگە ئاینیەكانیش ئەوە یە رۆژ ی ( ‪/ 21‬‬ ‫‪ ) 2012 / 12‬دەكاتە رۆژی هەینی كە فەرمودەی‬ ‫لە سەرە رۆژی هەینی دنیا خراب دەبێت ەنیشانە‬ ‫هەرە گەورەكەش هەالتنی رۆژە لەمەغریب ‪00000‬‬ ‫ئەوانە هەموولەگەل دەقی ئاینی تێك دەكاتەوە‬ ‫خەلكی زەندەق بردوكردوە وای كردووە زانایانی‬ ‫یابانی وئەوروپی قسەلەسەر ئەومەترسیە بكەن‬ ‫وهێش���تا( ناسا ) هیچ قسەیەكی بە ( بەلێ و‬ ‫نەخێر ) نەوتووە هەموو ئەوانە زیاتر گومانەكان‬ ‫پتەو دەك���ەن‪ ،‬هەرچی ژینگەی جیهانی گەورە‬ ‫یە وەك ژینگەی جیهانی بچوكی س���ەر زەوی‬ ‫كارەكانی ئەندازەیین‪ ،‬سیس���تەمی هاوسەنگی‬ ‫هەمووی راگرت���ووە‪ ،‬ئەگینا بەیەك گركان یان‬ ‫هەمووجیه���ان كۆتای���ی دێ���ت‪ ،‬تەنانەت یەك‬ ‫( ئەتۆم ) خۆی ش���ێت بكاو بەبێ وەس���تان‬ ‫جەنەی ( داتلیشان ) بگرێت هەمووشارستانی‬ ‫م���رۆڤ تەقەال بدا پێ ی چارە س���ەر نابێت تا‬ ‫هەمووسەر زەوی گر دەگرێ ‪0000‬بەالم دەبینین‬ ‫هەر سیس���تەمی ژینگەو هاو سەنگیەكان وایان‬ ‫كردوە هیچ هێزێكی سروشتی و زیندەكی تاك‬ ‫رەو نەب���ێ‪ ،‬بۆی���ە وای بۆ دەچین كە ژینگە ی‬ ‫جیهانی گەورەش ئەو سیستەمەی هاوسەنگی‬ ‫وابكا ئەو رووداوە وترسناكانە روولەزەوی نەكا‪،‬‬ ‫رەنگە هێزی كێش كردن وئەندازەی خولگەكان‬ ‫وزۆر رەهەندی تر كاریگەریان هەبێ ئەوحساباتە‬ ‫راس���ت دەرنەچ���ێ و هەس���ارەی ( نیپ���رۆ)‬ ‫ئەوەندە لەزەوی نزی���ك نەبێتەوە‪ ،‬ئەوتا رۆژی‬ ‫خۆی لەگەردوون بەتوانایە‪ ،‬ئەگەر لەدەسالتی‬ ‫ئەودەرچوو لە نێو ( مەجەرەكەمان ) ( صقوب‬ ‫السودا ) ی تیایە نایەلێت كارەساتی وا بگاتە‬ ‫الی ئێمە ‪0000‬لەگەل دەیان رەهەندی تر ‪00000‬‬


‫دێ چەوا ژینگەهێ پارێزین‬

‫علی عبدالخالق‬

‫پیناسەیەك بۆ ئاڤێ‬ ‫ئاڤ ژێدەرەكێ سەرەكی یەو ژگرنگترین سامانایە بۆ هەبونا‬ ‫ژیاناكا بەختەوەریا بەردەوام روبەرێ گش����تی یێ ئەردی‬ ‫ئانوكو(گ����وی زەمین) پیك دهێت ژ ئاڤێ وئاخێ وریژەیا‬ ‫ئاڤێ ل س����ەر ڤی ئەردی (‪)./.71‬یە ویا ئاخێ (‪)./.29‬‬ ‫یەو ریژەیاوێ ئاڤا مرۆڤ بگش����تی مفای ژێ وەردەگریت‬ ‫(‪)./.1‬یەو هەروەسا ژڤێ رێژا كێم(‪)./.80‬دهیتە بكارئینان‬ ‫بۆ چاندنێ و(‪)./.20‬بۆ مەرەمین ڤەخارنێ و پیشەسازی‬ ‫وكارین دی یێن پێتڤی دهیتە بكارئینان‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫مەترسیێن ئاڤێ‬ ‫یادیار و ئاش����كرایە كو ئەڤرۆكە مەترسێن مەزن لسەر ڤی‬ ‫س����امانێ هەرە گرنگ هەنە وەكی پیس����بونێ و كێمبونێ‬ ‫كو كێش����ێن مەزن لس����ەر پەیدابوینە و بەردەوام لس����ەر‬ ‫پەیدادبن زانایێن پەیوەندی دار لسەر ڤێ چەندێ دەبێژن‬ ‫ئەڤرۆ(‪)./.50‬ژڤێ سامانێ توشی پیسبونێ بویە وئەڤەژی‬ ‫دبیتە هیمایێ دوژمنەكێ زیندی بەرامبەر ساخلەمیا هەمی‬ ‫زیندەوەرا بو نمونە ل ووالتێ هندێ(‪)./.70‬ژ ئاڤاوان توشی‬ ‫پیسبونێ بویە وئەڤەژی دبیتە ئەگەرا وێ چندێ كو گەلەك‬ ‫ئێشێن مەزن و ترسناك پەیداببن وەكی نەخۆشیا كولیرێ‬ ‫و تیفویێ ودیزانتری و گەلەكێن دی زانایێن ژمێریاریا مرنێ‬ ‫دبێژن ساالنە(‪ )10-5‬ملیونێن مروڤا دمرن و(‪)./.80‬ژوان‬ ‫كەسا ئەوێن دمرن بڤان نەخوشیانە‪.‬سەرەرای ڤێ چەندا ل‬ ‫سەری دیار چەندین ئەگەرێن دی ژی هەنە دبنە مەترسی‬ ‫لسەر كێمبونا ڤێ س����امانێ هەرە گرنگ ئەوژی زێدەبونا‬ ‫ئاكنجیێن جیهانێ نە یێن بەردەوام بو نمونە ل ساال (‪)1800‬‬ ‫ز سەرجەمێ گشتی یێ ئاكنجیێن جیهانێ دگەهشتە (‪)1‬‬ ‫ملیار مروڤا بەلێ پشتی بورینا (‪)200‬زسەرجەمێ ئاكنجی‬ ‫بویا گەلەك زێدەبو و گەهشتە (‪ )6‬ملیار مروڤا و هەروەسا‬ ‫زاناهیێن پەیوەندیدار دڤی بواریدا دبێژن ل س����اال(‪)2010‬ز‬ ‫دێ سەرجەمێ گشتی یێ ئاكنجی بویا گەهیتە (‪ )10‬ملیار‬ ‫مروڤا و ئەڤ رێژا هەنێپیدەڤی بڤی سامانی هەیە وەك ب‬ ‫كارئینان بو ڤەخارنێ و چاندنێ و پیشەسازی و ‪....‬هتد‬ ‫فاكتەرێن سەرەكی یێن پیسبونا سامانێ ئاڤێ‬ ‫‪-1‬بەرمشەبونا ئاكنجیێن جیهانێ‬ ‫‪-2‬بەرمش����ەبونا دەزگەهیێن پیشەس����ازی و بەالڤ بون و‬ ‫نێزیك بونا وان دەزگەها ل دەوروبەرێن ئاڤەكا دەسنیشان‬ ‫كری‪.‬‬ ‫‪-3‬بلندبونا ئاس����تێ پیشەس����ازی و چاندنێ وپزیشكی و‬ ‫زانستێن دی‪.‬‬ ‫‪-4‬خەم س����اری ژالیێ مروڤانڤە بو دانانا س����نورا ل سەر‬ ‫پیسونێ‪.‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫دڤ����ی كورت����ە بابەت����ی دا دێ چەند‬ ‫تیروژكەكا بەردەینە سەر چاوانیا پاراستنا‬ ‫ژینگەهێ دگەل رێكێن چارەس����ەریێ ‪.‬‬ ‫و لبەراهی����ێ ژی دێ بێژین ژینگەه یان‬ ‫دێ بیتە هویێ هندێ كو هەس����تێ ب‬ ‫ئارامی����ێ و بەختەوەریێ و بێهن فرەیێ‬ ‫بكەین یانژی هەست ب بێهن تەنگیێ و‬ ‫ماندیبوونێ بكەین بوو نمونە ئەم گەلەك‬ ‫جارا توشی گەرماتیەكا دژوار دبین یان‬ ‫ش����ەهێ و دەنگ و دوورا و قەرەبالغەكا‬ ‫دژوار یانژی سەرمایەكا زێدە‪ ،‬هەردیسان‬ ‫كا چەوا ئ����ەم داغباردبین ب ژینگەهێ‬ ‫هووس����ا ئەم كارتێكرنێ ژی لێدكەین و‬ ‫ئەڤ كارتێكرنە ی����ان دێ یا پوزەتیف‬ ‫بیت یانژی نێگەتیف بیت ‪ .‬ئەم دشێن‬ ‫نموونەكا دی بینین و بێژین رەنگە ئەم‬ ‫ترومبێلەكێ پاژووین‪ ،‬دیكێل ژێ پچیت و‬ ‫بچیتە دناڤ سەنتەرێ باژێریدا و دبیت‬ ‫ئەم بكارێ چاندنێ رابین دناڤ باغچێ‬ ‫مال����دا و رەنگە ئ����ەم ب پاقژكرنا مالێ‬ ‫راببین یان جهێ كارێ مە‪ ،‬واتە هەڤبەندی‬ ‫دناڤبەرا مروڤی و ژینگەهێ دا یا خورت‬ ‫و ئاكتیفە ئانكو كارتێكرن و داغباربوونە‬ ‫‪ ....‬یا خویا و ئاش����كرایە كو ژینگەهێ‬ ‫دوو تش����تێن گرنگ یێن تێدا‪ ،‬سروشتی‬ ‫و دەس����ت كرد و ئەڤە پێتڤی پەیداكرنا‬ ‫هەڤس����ەنگییەكێ یە دناڤبەرا رەگەزێن‬ ‫وێدا و هەمی تشت یێ دگەردونیدا هەین‬ ‫و رەگەزێن وێ پش����ت بەستنێ ب ئێك‬ ‫و دوو دكەن ئەڤجا ئەگەر توخمەك یان‬

‫رەگەزەك هاتە گوهارتن دئەنجام دا‬ ‫دێ رەگەزەكێ دی هێتە گوهارتن‬ ‫بوو نمونە زێدەبوونا پال گەرماتیێ‬ ‫دبیتە هویێ گهورینا فشارا ئاسمانی‬ ‫و ئەف گهورینە ژی رەنگە زیانێ‬ ‫بگەهینیتە ژینگەهی ‪ .‬سەرەرایی‬ ‫هندێ ك����و بابەتێ ژینگەهێ زوور‬ ‫دبەرفرەهن و گەلەك تا ژێ دچن‬ ‫و كورتە بابەتەكێ هوس����ا دا ئەم‬ ‫ژدەرحەق دەرناكەڤین لێ ئەم دێ‬ ‫ب چەند رێزك����ەكا بابەتی خو ب‬ ‫دوماهی ئینین و بێژین كو براستی‬ ‫پتریا ئاریش����ێن ژینگەهێ هەر ژ‬ ‫چێكرن����ا مروڤی بخوی����ە لەواژی‬ ‫چارەسەركرنا وان ئاریشان ژی دێ‬ ‫برێیا راستڤەكرنا رەفتارێ مروڤا بیت‬ ‫‪ .‬بال مە ئەو هەست و سوز دگەل‬ ‫ژینگەهێ هەبن ك����و ژدل پارێزین‬ ‫مینا پاراستنا دارستانێ ژسوتنێ‬ ‫و هەروەس����ا گیانەوەرێن كویڤی‬ ‫نەكوژین و دلوڤانیێ ب ماس����یێ‬ ‫ببەت نەمازە دوەختێ قەدەغەكرنا‬ ‫راڤا وان����دا و دارێ تەر نە برین و‬ ‫گلێشی نەهاڤێژینە سەر جادێ مینا‬ ‫قوپك����ێ جگارێ یان تیڤلێ موزێ‬ ‫یانژی قودیكا پێپس����یێ ‪ ....‬هتد‬ ‫‪ .‬بال ئەم نەبێژین مانێ كەس مە‬ ‫نابینیت هەما دێ هاڤێژین‪،‬بال ئەم‬ ‫ئەڤیندارێن ژینگەهێ بین و هەستێ‬ ‫ب ئینتیمائەكێ بكەین بوو ژینگەهێ‬ ‫كو ئەم و ژینگەه ئێك پارچەینە و‬ ‫لەشەكین ژێكڤە نابین و هەردەمێ‬ ‫ئەڤ هەس����تە لدەف مە پەیدابوو‬ ‫هینگێ دێ زانی����ن كو دەمێ ئەم‬ ‫زیانێ بگەهینینە ژینگەهێ واتە ئەو‬ ‫زیان گەهش����تە مە‪ ،‬ئەڤجا دا ئەم‬ ‫هەمی پێكڤە وژدل ژینگەها خو ب‬ ‫پاریزین ‪.‬‬

‫خەلەكا ئێكێ ئاڤ ژیانە‬

‫‪17‬‬


‫‪18‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫‪.Narcissus spp‬ناوی زانستی‬

‫نێرگز‬ ‫هلگورد رشید اسماعیل ئاكرەیی*‬ ‫نێرگ�� ��ز لەپی�� ��ازە گولدارەكان�� ��ە س�� ��ەر ب�� ��ە خێزانی‬ ‫‪ ( Amarglidaceae‬الفصیل�� ��ە النرجس�� ��یە)‪،‬‬ ‫نێرگز بەالی خەلكەوە خوشەویستە بەكومەلە پیازێكی‬ ‫هەمەج�� ��ۆر دەگووترێت كە گوڵی س�� ��پی و زەرد وبۆن‬ ‫خۆش دەردەكەن بەاڵم نێرگزی راستەقینە ئەوەیە كە سەر‬ ‫بەتوخمی(‪ )Narcissus‬ە‪ ،‬ئەم توخمەش لەئاكامی‬ ‫هەلبژاردن و لێكپیتاندنی چەند جۆرە نێرگزێكی كێوی‬ ‫لەناوەراستی ئاسیا و ئەوروپاو دەریای سپی ناوەراست‬ ‫هاتوتە ئاراوە ‪.‬‬ ‫نێرگز بێجگە لە وەی بونێكی خوش و وێنەیكی جوان و‬ ‫سەرەنج راكێش لە الی خەلكە وە هەیە‪ ،‬نێرگز بۆنەكەی‬ ‫دەبێتە هوی دابەزاندنی گەرمی دمارەكان بە تایبەتی لە‬ ‫كاتی تورەبوندا‪ ،‬هەروەها زەیتی نێركز بۆ دروستكردنی‬ ‫بون و زوربەی بۆیاخەكان بە كار دێت ‪.‬‬ ‫بایەخی نێرگز لەمەدایە كە چەند جۆرو تیرەیەكی هەیە‬ ‫بویە وەرزی گوڵكردنی درێژخایەنە‪ ،‬هەندێك جۆری زوو‬ ‫گوڵ دەك�� ��ەن و لەمانگی كانونی یەكەم گول دەكەن و‬ ‫لەوكاتەیش گوڵ كەمەو هەندێكی دیكەشیان لە مانگی‬ ‫ئادارو نیس�� ��ان گوڵ دەكەن‪.‬نێرگز كورتە بااڵیەو ‪20‬سم‬ ‫بەرزدەبێ�� ��ت‪ ،‬ئەمەش بەپێ�� ��ی تەرزەكانیەتی‪ ،‬هەندیك‬

‫ئەم نەخۆشییە لەكاتی گواستنەوەو داكردنی پیازەكان‬ ‫نەخوش�� ��ییە‬ ‫باڵودەبێتەوە‪ ،‬بۆبەرهەلستی ئەم‬ ‫پێش داك�� ��ردن پیازەكان بەگی�� ��راوەی ‪Seresank‬‬ ‫مامەلە دەكرێن‪ ،‬یاخ�� ��ود بۆماوەی ‪ 30‬خولەك دەكرێنە‬ ‫ناو فورمالین ‪ ،%1‬وە پێویستە پێش شین بوون لەوكاتە‬ ‫پیازەكان بەم مادانە مامەڵە بكرێن كە لە قوناغی مت‬ ‫بووندان ‪.‬‬ ‫‪ -2‬مێشی پیاز‬ ‫مێشی پیاز گەراكانی لە ناو پیازەكان دادەنێن‪ ،‬گەراكان‬ ‫دەترووكێن و كرموكەیان لێدەردەچیت‪ ،‬كرمۆكەكان لەسەر‬ ‫پیازەكە دەلەوەرێن و برین لەس�� ��ەر پیازەكە پەیدا دەكەن‬ ‫لەئاكامدا پیازەكە بۆگەن دەبێت و گەالكانیش وش�� ��ك‬ ‫دەبن ‪.‬‬ ‫بوقەاڵچوكردن�� ��ی ‪ -:‬كەندەكێ�� ��ك بەقووڵ�� ��ی چەن�� ��د‬ ‫سەنتیمەترێك لە تەنیشت رووەكەكانەوە دەكرێت و ژەهری‬ ‫سیامید جیرویرومی تیدەكریت ئینجا ئاو دەدرین‪.‬‬

‫تەرزی گەاڵكانی ئەستورن و لەهەندێك تەرزەدا گەاڵ و‬ ‫گولەكانی بەیەكەوە دەردەكەون‪ ،‬هەر پیازێك چەند توپە‬ ‫گوڵێك دەردەكات و هەر تۆپە گولێكیش چەند گوڵێكە ‪.‬‬ ‫جۆرەكانی نێرگز‬ ‫‪polyanthus‬‬ ‫‪ - 1‬هێش�� ��ووە نێرگ�� ��ز‬ ‫‪narcissus‬‬ ‫‪ -2‬نێرگزی قەتمەر‬ ‫‪Pseudonorcissus Narcissusli‬‬ ‫‪ -3‬نێرگزی زورنایی‬ ‫‪ -4‬ئەو تەرزان�� ��ەی لەئاكامی هەڵبژاردن و لێكپیتاندن‬ ‫پەیدا بووینە‪.‬‬ ‫زۆركردن و چاندنی نێرگز‬ ‫بوچاندنی نێرگ�� ��ز پیازەكەی بەكار دەهێندرێت‪ ،‬پیازی‬ ‫نێرگز پیازێكی راستەقینەیە لە ئاكامی گەشەكردنی ئەو‬ ‫چرۆ الوەكیانەوە پەیدا دەبێت كە لەبن گەاڵ ئاوگدارەكانن‬ ‫كەل�� ��ە ژێر گەالكان گەورە دەبێ�� ��ت‪ ،‬چرۆ الوەكیەكان‬ ‫لەكاتی گوڵگردن و گوڵ چنیندا گەشەدەكەن ‪.‬‬ ‫س�� ��ەرچاوە ‪ :‬نباتات الزینە‪ ،‬د‪ .‬سالم محمد سلگان‪ ،‬د‪.‬‬ ‫نەخۆشی و دەردەكانی نێرگز‬ ‫گالل محمود الجلبی‪ ،‬د‪.‬محمد داود الصوان‪. 1992،‬‬ ‫‪Basal Ret‬‬ ‫دار النشر والگباعە ‪.‬‬ ‫‪ -1‬بنكە گەنین‬ ‫* زانكویا دهوك ‪ .‬كولێژا چاندن و دارستان‬ ‫‪Fusarium bulbigenum‬‬ ‫هوكارەكانی ‪ -:‬كەرووی‬ ‫‪E-mail :- Akrawi_chia@yahoo.com‬‬


‫وان ھژیا‪ ،‬سرۆشت ژیان و كوژەكە‬ ‫كرمانجێ چالی‬

‫‪asoijinge (1) 1/1/2012‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫یەك ژ كارەســـاتێن كو سرۆشـــت ـ خوەزا ـ ھەڤروویێ‬ ‫مرۆڤان دكە ئەردھەژ ـ بیڤەلەرزە ـ‪ ،‬د ‪2011/10/24-23‬‬ ‫ێ وان ھژیا و ئەرد ھەژێ كارەســـاتەكا مەزن یا جانی و‬ ‫مادی و مەعنەوی ل پەی خوە ھێشت ‪.‬‬ ‫ئـــەڤ كارەســـاتا خوەزایی ـ سرۆشـــتی ـ زۆر الیەنێن‬ ‫ڤەشارتی ژ بۆ مە ئاشكرا كرن و زۆر زرار گەھاند وەك ‪:‬‬ ‫ـ زیانێن جانـــی ‪ :‬زێدەتر ل ‪ 670‬كەســـان قوربانیێن‬ ‫جاندایـــی بوون‪ ،‬زێدەتر ل ‪2750‬كەس بریندار بوون‪ ،‬ب‬ ‫ھەزاران ژی ســـەرگەردان د بێ حالی و سر و سەرمایا‬ ‫زڤستانێ دا و ئاوارە و ل وانێ دووركەفتن‪.‬‬ ‫پیڤانـــا ھەژیانا ل وانێ دای‪ ،‬ب پلەیا رێختەر د ســـێ‬ ‫ئەردھەژێن ســـەرھەڤدا ل ‪ 7.2‬پلە و ‪ 5.6‬پلە و ‪5.2‬‬ ‫پلەیێن رێشـــتەرێ بوون‪ ،‬كو ب پلەیێن زیانگەھینەر و‬ ‫وێرانكارن‪ ،‬ژ بلی زنجیرە ئەردھەژێن پلە نزمێن ل ھەڤ‬ ‫جدا ‪.‬‬ ‫ـ زیانێن سرۆشتی ‪ :‬ئەگەر ئەم ب رەنگەكێ گشتی زیانێن‬ ‫سرۆشتی ھەلبژێرین رەنگە وەك پێویست و ب بەلگەھ‬ ‫ئەم نەشـــێین كو وان زەراران دیار بكەین لێ ب رەنگێ‬ ‫گشتی رێژەیەكا زۆر یا سامانێ ماسیێ ب ئەگەرێن ڤێ‬ ‫بیڤەلـــەرزێ ل گۆال وانێ مـــرن‪ ،‬ھەروەكی خەلكێ وانێ‬ ‫ئاماژە پێدای ژ ئەگەرا گەرم بوونا گۆال وانێ و ھەژیان و‬ ‫شەق بوونا گۆال وانێ‪ ،‬ئەڤە ژی زیانەكا نەھژمارە و ھەتا‬ ‫ڤێگاڤێ كەس چ رێژەیەك بۆ دیار نەكری یە ‪.‬‬ ‫ھەروەھا ل دەردوورا وانێ و ئەرجسێ زۆر زەڤی و زارێن‬ ‫جۆتیار و خوەدان ماالتی وەك چال و بیرێن كور لێ چێ‬ ‫بوونە و ئەرد چۆیە خوار كو مەترسیێن رووچۆنێن دیتر‬ ‫ژی ھەر ھەنـــە ل بەر وەرزێ بـــاران و بەفرێ ل دەڤەرا‬ ‫وانێ‪ ،‬كو زیانا چێراندن و چاندنێ ب خۆڤە دگریت‪ ،‬لێ ژ‬ ‫بۆ ڤێ زیانێ ژی چ ڤەكۆلین و دیاركرنا زەراران نەبوویە ‪.‬‬ ‫سەرباری زەنەك بوونا چەندین زەڤیێن ھەڤوەالتیان كو‬ ‫بكێری چاندنێ ناھێن‪ ،‬ئان ژی وەك پێویست بەرھەم دار‬ ‫و ب خێر و بێر نابن‪ ،‬ئان شـــەق بوونا عەردی و چۆنا‬ ‫ئاڤا گۆالـ بەحراـ وانێ بۆ سەر زەڤیێن خەلكی‪ ،‬ژ بەر كو‬ ‫كاریگەری یا ڤێ بیڤەلەرزێ ‪ 4‬ئمژھ ‪ 6‬مەتران ئاڤا گۆال‬ ‫وانێ رووچۆیە‪ ،‬ئان چۆیە خوار ‪.‬‬ ‫ھەروەھا ل ئەنجامێ ڤێ بیڤەلەرزێ و بێحالی و شەپرزە‬ ‫بوونا خەلكی رێژەیەكا زۆر ل تەرش و تەوالێ گوندیێن‬ ‫دەڤەرێ د وان رۆژێن دەســـتپێكی دا بێ خوەدی مان‪،‬‬ ‫كو زیانەكا گەلەك زۆرە بۆ ئەردھەژگرتی یان‪ ،‬كو زۆر ل‬ ‫وان چ د دەست دا نەمایە وەك كەد و بەرھەما سالێ یا‬ ‫ماالت و تەرش و تەواالن‪ ،‬ڤ دیار نەخستنا ڤان زیانێن‬

‫مالی و دیارنەكرنا ھەژمارا و داتایان كێماسیەكا حكومەتا‬ ‫تركیێ یە كو نەڤێت زیانا گشتی را بگەھینن دا ل ئاستێ‬ ‫ڤێ كارەساتێ كێم بكن ‪.‬‬ ‫ـ زیانێن مـــادی ‪ :‬زیانێن مادی و مالییێ وەك خانی و‬ ‫ئاڤاھیان كو زێدەتر ل ‪ 2000‬ئاڤاھیان بوو‪.‬‬ ‫ھەروەھا ناڤمالی و كەلۆپەلێن بازرگانی و خوراك و كەدا‬ ‫سالێ یا ھەڤوەالتیان‪ ،‬ھندەك ژمارێن تەخمینی ھەنە كو‬ ‫ل ھەڤ د جدا نە و مرۆڤ نەشێت وەك رێژەیا درستی‬ ‫ھژمار بكەت‪ ،‬لەو ژی وانی و ئەرجسی نكارن پشتی دوو‬ ‫مەھان ب درســـتی زیانێن خـــوە ڤاڤێر بكەن ژ بەر كو‬ ‫حكومەت ھاریكار نیە ژ بۆ وانی یان‪.‬‬ ‫ـ زیانێن مەعنەوی ‪ :‬ئەڤ ژی كارەساتەكە كو كێم تر ژ‬ ‫كارەساتا مرۆڤی نابینم‪ ،‬ژ بەر كو تركێن رەگەز پەرست‬ ‫دل ب ڤێ كارەساتا مرۆڤی نەسۆت و سەرباری كو وەك‬ ‫خەلكێ دەولەتا وانن و كەفتنە بەر حەنەك و دلخۆشكێن‬ ‫تـــركان ل وان ژی ھەری بالكێش و عنتیكە ئاخفتنێن‬ ‫بێـــژەرا ترك یا ناڤدار (موگێ ئانلی ) كو گۆت ‪ :‬ئەڤە‬ ‫ئەو كەسن یێن كو بەر و گۆللەیان د ھاڤێژنە سەربازێن‬ ‫مە‪ ،‬ئەڤە غەزەبا خودێ یە بۆ وان‪ ،‬ھەرچەند دلێ مەش‬ ‫پێتسۆزیتەڤە ‪.‬‬ ‫ھەروەھا ســـڤك دیتن و یاری پێكرنێـــن تركان ب ڤێ‬ ‫كارساتا مەزن‪ ،‬ھەروەكی د رۆژناما رادیكال ل سەردەڤێ‬ ‫نڤیسكار ( پینار ئوگۆنچ ) ھاتیە ‪ :‬ل باتی كەل و پەلێن‬ ‫خوارنێ و گەرمیێ و پاراستن ل سرێ‪ ،‬گەلەك ھاریكاری‬ ‫د بەســـتەیێن گرتی دا دار و بەر و جلكێن ژێرپۆشـــێن‬ ‫ئافرەتان بوون‪ ،‬ئەڤـــەش وەك یاری پێكرنەك ل دژی‬ ‫كوردان جێ بجێ بوویە ‪.‬‬ ‫زیانا نەتەوەیی ‪:‬‬ ‫ئـــەڤ ژی زۆر مـــەزن د بینم و خەونا چەند ســـالەیا‬ ‫كەمالیســـتان كرە راستی‪ ،‬ئەڤ كارەسات چەندا مەزن‬ ‫بوو‪ ،‬ھند ژی ســـار و ســـر بوو‪ ،‬بێ جھی و ئاڤاھی‪ ،‬بێ‬ ‫خوارن و پێخەڤ‪ ،‬سەرگەردان ل ژیر ‪ 10‬پلەیا ژێر سفرێ‬ ‫یا پلەیا گەرمیێ‪ ،‬وەكر كـــو زۆر ل خێزانێن كوردان ل‬ ‫وان و ئەرجسێ و گوندێن دەورۆبەر بەرەڤ شارێن ترك‬ ‫نشین ڤە بچن و دەڤەرا وانێ ل كوردان چۆل ببیت‪ ،‬كو‬ ‫حكومەتا تركان تەنێ ب ڤێ بزاڤێ زۆر ھەڤكار بوویە دا‬ ‫كو كوردان ل جھێ وان راكەن و بتركینن‪.‬‬ ‫ســـەرباری كو زۆر ل خێزانێن كورد ژی ئەڤ چۆنا ناڤ‬ ‫باژارێن تركا رەدكری یە و چۆنە باژارێن كوردنشـــینێن‬ ‫باكورێ كوردســـتانێ‪ ،‬ئان بەرەڤ ھەرێما كوردستانێ‬ ‫ھاتینە وەك كو ‪ 32‬مال ل ھەولێرێ‪47 ،‬مال دێرەلۆك و‬ ‫شێالدزێ‪ ،‬چەند خێزانەك ژی ل سۆران ئاكنجی بوون‪.‬‬ ‫گەلەك كەس ڤێ ئەردھەژێ ڤەدگەرینن ژ بۆ شـــێكرنا‬ ‫سكر و بەربەندێن ئاڤێ كو ل خاكا كوردستانێ چێكرینە ژێدەر ‪ :‬دەنگوباسێن مالپەرێن ‪ -1 :‬رۆژناما ھەولێر‪ -2،‬گۆگل سێرچ ‪.‬‬

‫و پالەپەســـتوو و گرانی یا ئاڤـــا مەند و كۆم بوویی ل‬ ‫سەر ھێال بیڤەلەرزا جیھانی‪ ،‬ژ ئەگەرێن سەرەكەیێن ڤان‬ ‫ئەردھەژێـــن وانێ بوونە و رەنگە ھەتا دەمەكێ درێژ ژی‬ ‫بیڤەلەرزێن دیتر ل ڤێ دەڤەرێ ھەبن ‪.‬‬ ‫ھەروەكی كو سەرۆكێ باژێرڤانی یا وانێ ( بەكر كایا ) بۆ‬ ‫دەستگەھێن راگەھاندنێ راگەھاندی‪ :‬ئەم نەشێین رێكێ ل‬ ‫بەر كۆچا ب كۆم یا خەلكی بگرین ژ بەر كو مە شیانێن‬ ‫ڤەحەواندنا وان خێزانان نیە و گازندەش ل خەمســـاری‬ ‫یا حكومەتێ كرن ‪.‬‬ ‫ئەڤ زیانێن جانی و مادی و مەعنەوی خوەدی پەیامەكێ‬ ‫نـــە كو كورد ھایداری رەوش و ھێال نەتەوایەتی یا خوە‬ ‫بـــن‪ ،‬ھەروەك كـــو گەلەك نھێنیێـــن دژە گەلی د ڤێ‬ ‫كارەســـاتا مەزن ژ بۆ مە كـــوردان د بن خەما مرن و‬ ‫مالوێرانی و بێكەسی و بێدادی كوردان ب دەستێ تركان‬ ‫بۆ مە رۆن ڤە دكەت ‪.‬‬ ‫بیڤەلەرز و مەترسیێن سەر ھەرێما كوردستانێ ‪:‬‬ ‫ھێال سەرەكە ئا بیڤەلەرزێ ل جیھانێ ل رۆژئاڤایا وەالتێ‬ ‫مەغریبێ دەست پێ دكەت‪ ،‬ل باكورێ ئەفریقیایێ و د‬ ‫ناڤ تونس و جەزائیرێ را دەرباز دبیت بۆ ناڤ دەریایا‬ ‫سپی ـ ناڤین ـ ژ بۆ پشكەك ل ئەورۆپا و بۆ ئستەمبۆال‬ ‫تركیێ و بەرەڤ زنجیرە چایایێن زاگرۆسێ ڤە دچیت و‬ ‫رۆژھەالتا تركیێ ڤەدگریت‪ ،‬كو ژ بۆ ئیران و ئەفگانستانێ‬ ‫و ھەتا ھندستانێ و باشورێ ئاسیا و بەرەڤ ئوقیانۆسێ‬ ‫ئارام ڤە دچیت‪.‬‬ ‫ئەڤە و ھەرێما كوردســـتانێ د بیتە ھەڤســـوو دگەل و‬ ‫ناكەڤیتە د خانە یا ھێال بیڤەلەرزێ دا ‪.‬‬ ‫پیڤانێن بیڤەلەرزێ ‪:‬‬ ‫ھەتا پلەیا سێ یا رێشتەرێ بیڤەلەرز د ئاستێ ھەست‬ ‫پێكرن و ھەستپێنەكرنێ دا یە و دەزگەھێن كەشناسی‬ ‫و پیڤانا بیڤەلەرزێ ڤێ پیڤانا سێ پلەیی ناراگەھینن ‪.‬‬ ‫لێ دەما كو گەھشت پلەیا‪ 4‬یا رێشتەرێ ترس یا ھەی ل‬ ‫زیانێن كێم یێن مادی ل جھێن سست و زەنەك ‪.‬‬ ‫لێ ل پلەیا ‪ 5‬ھەتا ‪ 7‬پلەیا رێشـــتەرێ مەترسی دارە و‬ ‫زیانێن گیانی و مادیێن زۆر ل پەی خوە دھێلیت‪ ،‬ل پلەیا‬ ‫‪ 7‬بەرەڤ ژۆر كارەستبار و وێرانكارە و دەربازبوون لێ‬ ‫یا ب زەحمەتە ‪.‬‬ ‫ل دووماھیكێ دبێژین ‪ :‬سەرباری ڤێ خەما مەزن تەنێ‬ ‫جھێ دلخۆشیێ ئەوە كو مەزنترین ھەڤكاری بۆ وانێ ژ‬ ‫ئالیێ ھەرێما كوردســـتانێ ڤە بوویە كو زێدەتر ل ‪150‬‬ ‫ملیۆن دۆالرێن ھاریكاری و ‪ 200‬خانیێن پالستیكی بوون‬ ‫بۆ وانێ‪ ،‬كو د ھێال نەتەوەیی دا گەلەك ئاراســـتەیێن ل‬ ‫ھەڤجدا ب خۆڤە دگریت ‪.‬‬

‫‪19‬‬


‫‪20‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫سوڕی ئاو و گرنگی ئاو لە سروشتدا‬ ‫ئا ‪ /‬سەرهەد هادی‬ ‫وەك دەزانین گۆی زەوی پێك هاتووە لە‬ ‫ئاو و وشكانی بەالم بە ریژەی جیاواز بە‬ ‫جوریك كە ئاو ریژەكەی بریتیە لە ‪70/9‬‬ ‫‪ %‬و ریژەی وش���كانیش دەگاتە ‪%29/1‬‬ ‫واتا ئاو سێ بەشی زەوی داگیر كردووە‬ ‫و وشكانیش بەشێك‪،‬ئەگەر سەرنج بدەین‬ ‫بە چۆنیەتی پاالوتە كردنی ئاوی سوێر‬ ‫بۆ ئاوی شیرین لە رێگەی سوری ئاو لە‬ ‫سروشتدا هەست دەكەین دونیایكی سەیر‬ ‫و ئاوازەیە‪،‬بۆ چ���ی ؟ چونكە وەختیك‬ ‫تیشكی خۆر بەر الشەی زەوی دەكەویت‬ ‫و گەرمی دەكات بەش���یك ل���ە رووبەرە‬ ‫ئاوییەكان و گ���ەاڵی دارو دەرەختەكان‬ ‫كردارەكانی بە هەلمَ بوون و هەڵمینیان‬ ‫تێ���دا ڕو دەدات بەو واتایە بڕیك لە ئاو‬ ‫دەبێتە هەڵم و پاش���ان بەرز دەبێتەوە‬ ‫بۆ ئاسمان تا دەگاتە پلەی چڕبوونەوە‬ ‫سەرەنجام جۆریك لە جۆرەكانی دابارین‬ ‫پێك دەهێنێت (بەفر و باران و تەرزە )‬ ‫‪ 0‬ئەم كردارەی كە باس���مان لی كرد بە‬ ‫درێژایی ژیان لە بەردەوام‬ ‫بوون دایە‪ ،‬بە بی‬ ‫كەم ك���ردن‬ ‫یاخود زیاد‬ ‫ك���ردن‬

‫دڵۆپی���ك‬ ‫ئ���او‪ ،‬ل���ەو‬ ‫كا ت���ە ی‬ ‫ك���ە ئەم‬ ‫هەسارەیە‬ ‫دورست بووە‬ ‫هەرگیز ئ���او روی لە‬ ‫ك���ەم بوون ی���ان زیاد‬ ‫بوون نەكردووە و ناشبێ‬ ‫چونك���ە خ���ودای گەورە‬

‫هەموو ش���تێكی لە نەبوونەوە هێناوەتە‬ ‫بوون وەك لە قورئانی پیروز دەفەرموێ‬ ‫( إنا كل شئ خلقناه بقدر) (القمر ‪)49-‬‬ ‫واتا (ئێمە هەموو شتێكمان بە ئەندازە‬ ‫بە دی هێناوە )بێگومان ئاویش یەكێكە‬ ‫لەم دروستكراوانەی خوای گەورە زانایان‬ ‫پیشبینیان كردووە بڕی ئەو ئاوەی كە لە‬ ‫سەر رووی زەویە بریتیە لە ‪ 1500‬ملێون‬ ‫كیلومەتر ‪ 3‬جا هەرچەن���د رای جیاواز‬ ‫هەیە ب���ەالم ئەم ژمارەیان لە راس���تی‬ ‫نزیكترە ئەم ئاوەش ‪ %97‬بریتیە لە ئاوی‬ ‫دەری���ا و زەریاكان كەوا س���وێرن وە بە‬ ‫كەلكی خواردنەوە نایەن ‪ %3‬دەمینیتەوە‬ ‫لەم ریژەیەش ‪ %2‬بەفرو سەهولی ناوچە‬ ‫بەس���تەلە كانە كە واتا ئێمە س���وود لە‬ ‫‪ %99‬ئ���اوری روی زەوی نابینین ئەوەی‬ ‫ماوەتەوە واتا ‪ %1‬دابەش دەبیت بۆ چەند‬ ‫بەشیك ‪:‬‬ ‫‪ %90 )1‬تا ‪ %97‬ئاوی ژێر زەوییە ‪0‬‬ ‫‪ % 0/500 )2‬دەبێتە شێ‬ ‫‪ %0/3300 )3‬دەبێتە ئاوی سازگار ئاوی‬ ‫رووب���ار واتا ‪ 3‬بەش ل���ە ‪ 10‬هەزار بەش‬ ‫بە كەلكی خواردن���ەوە دێت بۆ جوانتر‬ ‫تێگەیش���تن دەڵین ئەگ���ەر ‪ 10‬هەزار‬ ‫پەرداخ ئ���او هەبێت تەنها ‪ 3‬پەرداخ‬ ‫دەست دەدات بۆ خواردنەوە‪،‬‬ ‫بەرێزان بۆمان دەرك���ەوت كەوا ئاو‬ ‫چۆن پاك دەبێتەوە لە سوێرەوە بۆ‬ ‫شیرین وە هەروها بوونی رێژەیەكی‬ ‫دی���اری كراو ل���ە ئاوی پ���اك‪ ،‬بەم‬ ‫ش���ێوەیە خوای گ���ەورە ئاومان بۆ‬ ‫دەكات كە چی ئێمە‬ ‫د ا بین‬ ‫گرنگی پێ نادەین‬ ‫و بە ئارەزوی‬ ‫خوم���ان بە‬ ‫كا ر ی‬ ‫دەێنی���ن‬ ‫ب���ە بێ‬ ‫هەست‬ ‫كردن‬ ‫بە‬

‫بەرپرسیاتەیی بەرامبەر بە خوا و خەلك‬ ‫وە بە فیرودانی ئاوی زیاد لە پێویس���ت‬ ‫س���تەمێكە لە نەوەی ئیستا و داهاتوو‪،‬‬ ‫چونكە ئیمە گوتمان ئاو نە زیادی كردووە‬ ‫نە كەم ت���ا روژی دواییش هەر وا دەبی‬ ‫بەالم دەپرسین بۆ چی كیشەی كەم ئاوی‬ ‫هەی���ە ؟ وەالم بریتییە لە زیاد بوونێكی‬ ‫زۆری دانیش���توان و كەمی هۆش���یاری‬ ‫خەلك ‪ 00000‬بۆ نمونە گریمان ‪ 10‬پەرداخ‬ ‫ئاومان هەیە لە گ���ەڵ ‪ 5‬كەس واتا هەر‬ ‫كەس���ێك ‪ 2‬پ���ەرداخ ئاوی بە دەس���ت‬ ‫دەكەوێت بەاڵم ئەگەر بوون بە ‪ 10‬كەس‬ ‫هەریەكی���ان پەرداخێكی بەر دەكەوێت‪،‬‬ ‫ئەگەر بوون ب���ە ‪ 20‬كەس هەر یەكەیان‬ ‫نیو پەرداخ ئاوی بەر دەكەوێت‪ ،‬دەركەوت‬ ‫ئاوەكە هەر وەك خۆی بوو بەالم بە هۆی‬ ‫زیاد بوونی ژمارەی كەس���ەكان كێشەی‬ ‫كەم ئاوی لە نێوانیان دا دروست بوو رێك‬ ‫ئەم نموونەیە بەرجەس���تە بكە لە واقیع‬ ‫هاوتا لە گەل كەمی وش���یاریش لە مەر‬ ‫بە كارهێنانی ئاو بە ش���ێوەێكی راست‬ ‫و دروس���ت ئەو كات ب���ۆت دەردەكەوێ‬ ‫چ كارەس���اتێك روو دەدات‪ ،‬ئەگ���ەر لە‬ ‫نیگایەكی سادە و ساكارەوە سەیر بكەین‬ ‫دەبینین هەر ناوچەیەك ئاوی نەبی دەبێتە‬ ‫هۆی دورست كردنی كیشەیكی ژێنگەیی‬ ‫نالەبار‪،‬چونكە بە بیابان بوونیش هەر لە‬ ‫رێگای بێ ئاوییەوە دروست دەبێت لە بەر‬ ‫ئەوە پێویس���تە دەست بە ئاوەوە بگرین‬ ‫وە بەنرختر لە زێر و گەوهەری بزانین‪ ،‬جا‬ ‫تكا دەكەم با ئاو زیاد لە پیویست بە كار‬ ‫نەهێنین‪ ،‬لە كۆتاییدا دەلێن نەمانی ژیانی‬ ‫بایلۆجی (مرۆف و گیانلەبەران ) لە هەر‬ ‫ناوچەیك دەبێتە بیابان بێگومان نەمانی‬ ‫ئەم ژیانەش دەرهاویشتەی بێ ئاوییە ‪0‬‬


‫ئایا ووزەی ناوۆكی دەبێتە جێگرەوەی‬ ‫لەبار بۆ بەرهەم هێنانی ووزە ؟‬ ‫رائید تەیب عەبدولال‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫لە ‪11‬ئاداری و دوای بیس���ت و پێنج س���ال ل���ە رووداوی‬ ‫چیرنۆبل وێس���تگەی ئەتۆمی دابیتش���ی لە فوكاشیمای‬ ‫یابان بەه���ۆی بومەلەرزەی���ەك و تس���ونامی كەوتە بەر‬ ‫مەترس���یەكی زۆرەوە و زەرەر و زیانی زۆری بە ویس���تگە‬ ‫ئەتۆمیەكە گەیاند‪،‬ئەمەش بووە هۆی بەرەلال بوونی تیشكە‬ ‫ئەتۆمیەكان كەوا زۆر مەترس���یدارن بۆ سەر تەندرووستی‬ ‫گش���تی و ژینگە و ژیان‪ ،‬نەك تەنها لە فوكاش���یما بەلكو‬ ‫بۆ ناوچە دوورەكانیش لەم وێستگەیە‪.‬لەگەل دان پیا نانی‬ ‫جیهانی بە مەترس���ییەكانی بەنگ خواردنی گەرمی وەكو‬ ‫راس���تیەكی مەترسیدار كەوا پێویس���تیی بە چارەسەری‬ ‫بەپەلە هەیە‪.‬زاناكان لەم س���ەرووبەندەدا هەلێكی باشیان‬ ‫بۆ رەخسا بۆ پێش���نیار كردنی ووزەی ناوۆكی بو ئەوەی‬ ‫ببێتە سەرجاوەیەكی جێگرەوەی باش بۆ بەرهەم هێنانی‬ ‫ووزەی جێگرەوە و بەردەوامی پش���ت گوێ خستنی بەگەر‬ ‫خستنی تەكنۆلۆجیای باو كەوا پشت بە رێگا پیسكەرەكان‬ ‫دەبەس���تێت و پێیان وابوو بەهۆی ب���ەكار هێنانی ووزەی‬ ‫ناوۆكی گرفتی پیس بوونی هەوا چارەسەر دەكەن و جیهان‬ ‫لە مەترسیەكانی پەنگ خواردنی گەرمی رزگار دەكەن‪.‬لە‬ ‫سەدەكانی رابڕدوو گرنگیی ووزەی ناوۆكی بەو پێیە نەبوو‬ ‫چونكە نەی توانی پێداویس���تی بەردەوام و بێ مەترسی و‬ ‫پێویست دابین بكات‪.‬ئەوەی جیگای داخە وواڵتانی جیهان‬ ‫لە پشت گوێ خس���تنی گرفتی پەنگ خواردنی گەرمی و‬ ‫پەرەسەندنی و گرفت نانەوە لە ڕێگا چارەسەریەكان ڕوویان‬ ‫لە بەرهەم هێنانی ووزەی ئەتۆمی كرد وەك سەرچاوەیەكی‬ ‫پەس���ەندی جێگرەوە ی ریگاكانی ت���ری ووزە‪.‬ئەمە وەك‬ ‫بیرچوونەوەیەك���ی گش���تی بوو ك���ەوا ووالتانی جیهان و‬ ‫زاناكان تووش���ی ببون و ئەوەیان پشت گوێ خست كەوا‬ ‫مێژووی بەره���ەم هێنانی ووزەی ناوۆكی پ���رە لە رووداو‬ ‫و كارەس���اتی دلتەزێن���ی ناوۆكی سرووش���تی و جەنگیی‬ ‫مەترس���یدار‪ .‬لەالیەك بۆمبە ئەتۆمیەكان مەترسەكانی بۆ‬ ‫سەر مرۆڤایەتی سەلماندووە و لە الیەكی ترەوە ئاسایشی‬ ‫ناوۆكی لە سەدەی بیست و یەك بووەتە خەیالێكی باوەڕ‬ ‫پێنەكراو ‪.‬ووزەی ناوۆكی بە ڕێژەیەكی زۆر بەستراوەتەوە بە‬ ‫جەكە ئەتۆمیەكان و تێچوونێكی زۆری پێویستە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫لەسەر حیس���ابی ژیانی خەلكە لە ووالتانی بەرهەم هێنی‬ ‫ووزەی ناوۆكی و جگە لە كاولكاری هیچ س���وودێكی تری‬ ‫بەدواوە نیە بۆ مرۆڤ‪ .‬هیچ وێستكەیەكی جیهان ناتوانرێت‬ ‫بە دوور بێت لە مەترسی و دزە كردنی تیشكە ناوۆكیەكان‬ ‫لەهەر كاتێكدا‪ ،‬بۆیەئەم وێستگانە مەترسی گەورەیان لێ‬

‫چاوەڕوان دەكرێت لە سنوورێكی جوگرافیدا و ئەم مەترسیە‬ ‫جاوازی بە هیج بوونەوەر و پێكهاتەیەكی ژینگەیی ناكات و‬ ‫زیانی زۆری پێدەگەیەنێ و ژیان رووبەروی نەمان دەكاتەوە‬ ‫و هاوس���ەنگی ژینگە لە بار دەبات‪.‬جگە لە مەترسیەكانی‬ ‫رووداوو ش���ەرو جەنگە ئەتۆمیەكانی چاوەروان كراو كەوا‬ ‫تیش���كە مەترس���یدارەكان لە ناو هەواو خاك و ئاودا بالو‬ ‫بكەنەوە‪ ،‬تاكو ئێس���تا وێستگەكانی بەرهەم هێنان و ساز‬ ‫كردن���ی ووزەی ئەتۆمی نەیان توانی���وە رێگە چارەیەكی‬ ‫بێ مەترسی بۆ چارەس���ەر كردنی پاشماوەكانی وێستگە‬ ‫و كارگەكان���ی ئەت���ۆم دابین بكەن و پاش���ماوەكانی زۆر‬ ‫مەترسیدارن و تیشكدەرن و بیسن و بیس كەرن‪ .‬كۆن بوون‬ ‫و پەك كەوتنی ئامێرەكانی كارگە ئەتۆمیەكانیش مەترسی‬ ‫تر بەرپا ئەكەن و نەتوانراوە ئاسایش���ی پاراستنی تەواو‬ ‫بەردەست بكرێت سەرەرای تێچوونێكی زۆر بۆ ئەم الیەنە‪.‬‬ ‫نمونەشمان بۆ ئەم راستیە‪-:‬‬ ‫ژاپۆن خاوەنی برێكی زۆری وزەی ئەتۆمییە و زۆر وێستگە‬ ‫و كارگ���ەی بەرهەم هێنانی ناوۆكی هەیە‪.‬لە دوای رووداوی‬ ‫فوكاش���یما لە سالی ‪ 1999‬گەورەترین رووداوی ناوۆكی لە‬ ‫ژاپ���ۆن روویداو و كرێكاران لە وێس���تگەی توكای –مورا‬ ‫رێژەیەكی كوشندەی تیشكیان بەركەوت و دوای تێپەڕ بوونی‬ ‫سالێك بەدەر كەوت كەوا پێوەر و زانیاریەكانی ئاسایشی‬ ‫زیندەگی و زانیاریەكانی و چاودێری كردن لە دەیان كارگە‬ ‫و وێس���تگە نادرووس���ت خراونەتە روو بەمەبەستی كەم‬ ‫كردنەوەی راددەی تێچوونی پێویست بۆ نوژەن كردنەوەی‬ ‫پێویست‪.‬وێرای لێدوانەكانی بسبۆر و كارمەندانی وێستگەكان‬ ‫یابان ریوشوێنی توند تری گرتەبەر بۆ پاراستنی ئاسایشی‬ ‫وێس���تگەكان‪ ،‬بەالم لە سالی ‪ 2004‬تەقینەوەیەكی هەلمی‬ ‫لە كارگ���ەی میهاما بووە هۆی كوش���تنی ‪ 5‬كرێكار ‪ .‬لە‬ ‫ساڵی ‪2006‬حكومەتی ژاپۆن بریاری داخستنی یەكێك لە‬ ‫وێستگەكانی دا لەبەر ئەوەی ناتوانێ بەرگەی مەترسیەكانی‬ ‫بوومەلەرزەی بەهێز بگرێت‪ .‬هەموو ویستگەكانی ژاپۆنیش‬ ‫ئەكەونە ناوچەی تەكتۆنی بوومەلەرزەكانەوە‪.‬‬ ‫ویالیەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا خاوەنی گەورەترین رێژەی‬ ‫ویبَستگە و كارگەی ئەتۆمی جیهانە‪ ،‬وێستگەی دایڤید‬ ‫بی س���ی ل���ە روودانێكی چاوەروان ك���راو رزگار كرا كاتێ‬ ‫بەدەركەوت كەوا كۆگای بەستانی تووشی داخوران بووە ‪.‬‬ ‫ئەكەر ئەم داخوران و دارزینە ئاشكرا نەكرابایە ئەوا بەهۆی‬ ‫تەقینەوەی هەموو كارگەكەی تیك دەشكاند‪.‬بۆیە كار بۆ‬ ‫دووس���ال راگیرا و تێچوونی چ���اك كردنەوەش ‪600‬ملیۆن‬ ‫دۆالری امیرك���ی بوو‪.‬دواتر ریگای پێدرا بۆ كاركردن تاكو‬ ‫ساڵی ‪.2017‬‬

‫فەرەنسا‪ -:‬لە كانونی یەكەمی سالی ‪ 2003‬فەرەتسا ناچار‬ ‫بوو نەخشەیەكی فریاكەوتنی بەكار بخات بۆ خۆپاراستن‬ ‫ل���ە هەر روودانێك بەهۆی بارینی بارانێكی زۆر و لەس���ەر‬ ‫رووب���اری رۆن لەبەر ترس���ی زەرەر و زیانێك���ی زۆر كەوا‬ ‫دەكرێ���ت الفاوەكان بەرپای بك���ەن و ئەمەش بەلگەیە بۆ‬ ‫بێسەرووبەری تەكنۆلۆجیای ناوۆكی‪.‬‬ ‫بەریتانیا لە سالی ‪ 2000‬لە ئەنجامی پشكنینێكی حكومەت‬ ‫روونبوەوە ك���ەوا دی���ار كردنی پێوەرەكانی پاراس���تنی‬ ‫ئاس���ایش لە وێستگەی سیالفید هەلە بوون و سەركەوتوو‬ ‫نەبوون‪ ،‬بەالم ئەم سەرنەكەوتنە دانی پیا نەنرا تا بە رای‬ ‫گشتی جیهان گەیش���ت‪.‬گەندەلیش لە چاودێری جۆری و‬ ‫پێوەرەكانی ئاسایش لە وێستگەكاندا كراوە‪.‬ئەم زانیاریانە‬ ‫حكومەتی ئێرلەندای هاندا بۆ ئەوەی حكومەتی بەریتانیا‬ ‫رووبەرووی دادگای نێودەولەت���ی نەتەوە یەوكگرتووەكان‬ ‫بكاتەوە لە هامبۆرگ لەمەڕ ئاسایشی ناوۆكی سیالفیلد‪.‬‬ ‫ئ���ەم بەڵگە و رووداوانە س���ەلماندویانە كەوا دابین كردنی‬ ‫ئاسایشی وێس���تگە و كارگەكانی ناوۆكی كارێكی ئاسان‬ ‫نیە و پێش���كەوتنی تەكنۆلۆجی نەگەیشتۆتە ئەو راددەیە‬ ‫كەوا دلنیایی تەواو بەردەس���ت بكرێت لە بارەی ئاسایشی‬ ‫تەواو‪.‬بۆیە تاكو ئەمرۆ ئەم وزەیە نەبۆتە جێگرەوە بۆ وزە‬ ‫بەكاربراوەكانی تر‪.‬لەالیەكی ترەوە چاالكیە ئەتۆمیەكان لە‬ ‫رۆژهەالت و رۆژئاوا بۆ مەبەس���تی جەنگ بەرهەم هێنراوە‬ ‫و ووالتانی جیهانی س���ێیەمیش لەالیەك لە ئاستی ووالتە‬ ‫پێش���كەوتووەكان نین لە رووی تەكنۆلۆژییەوە و بەرهەم‬ ‫هێنان���ی ووزەی ئەتۆمی ل���ەو ووالتانەدا بۆ مەبەس���تی‬ ‫سەربازییە و مەترسی ئەوەشی لەسەرە كەوا چەكی ئەتۆمی‬ ‫لەم ووالتانە بكەوێتە بەردەستی تیرۆر و ببێتە مەترسیەكی‬ ‫گەورە لەسەر مرۆڤایەتی‪ .‬بۆیە تاكو ئەمرۆ نەتوانراوە بڕیار‬ ‫بدرێت ك���ەوا ووزەی ئەتۆمی جێگرەوەی وزەی تری بەكار‬ ‫براوی جیهانە‪.‬لێرەدا چەند برس���یارێك سەر هەلدەدەن‪-:‬‬ ‫ئای���ا ووزەی كارەبای ك���ەوا لە جیهاندا كە بە ووزەی پاك‬ ‫ناودەبرێ���ت لە توانایدا هەیە جێگای ووزە پیس���كەرەكان‬ ‫بگرێتەوە؟ ئایا سەرچاوەكانی بەرهەم هێنانی كارەبا بەهۆی‬ ‫كارگەكانی كەوا پشت بە سووتەمەنی دەبەستن زیان پێ‬ ‫گەیاندن���ی بەردەوام نیە بە هەواو پیس كردنی لە كاتێكدا‬ ‫كەوا ل���ە جیهاندا ئاوی رووبارەكان بە یەكس���انی دابەش‬ ‫نەبوە و ناتوانرێت لە هەموو ناوچەكانی جیهان پش���ت بە‬ ‫ئاو ببەسترێت بۆ بەرهەم هێنانی كارەبا؟ ئایا كەی جیهان‬ ‫دەگاتە ئەو ئاستە تەكنۆلۆژیە كەوا بتوانێ پشت بە ووزەی‬ ‫ئەتۆمی ببەسترێت بۆ چاالكیەكانی مرۆڤ؟‬ ‫((سەرچاوە‪ :‬ئەنتەرنێت))‬

‫‪21‬‬


‫‪22‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫گەرمبوونی جیهان‪ ،‬دەسكردی مرۆڤە یاخود دەورانی سرووشت‬ ‫وەرگێرانی ‪ :‬شێرزاد شهاب ئاژگەیی‬ ‫لەماوەی س���ەدان ساڵی رابردوودا زەوی بەرەو گەرم‬ ‫بوون دەچێت ئەم گەرم بوونە بووە تە هۆی سەرهەڵدانی‬ ‫چەندان كێشەو قەیرانی وەك ووشكەساڵی و تێكچونی‬ ‫ئاو هەوا باڵوبوونەوەی برسیتی‪ ،‬بیردۆزی گەرم بوونی‬ ‫جیهان ئاماژە بەوە دەكات كە بەرهەمهێنانی ‪co2‬لەالیەن‬ ‫مرۆڤەكان بووت���ە هۆی گەرمبوونی زەوی بە ئەندازەی‬ ‫رێژەی ئاگاداركردنەوەمان‪ ،‬كە گەرمبوونی زەوی ژیانی‬ ‫سەر هەسارەكەمان بەرەو ئاقارێكی مەترسیدار دەبات‬ ‫كە باجەكەی زۆر لە سەرمان دەكەوێت ‪.‬‬ ‫لەوكاتەی هەندێك زانایان باوەریان وایە كە ‪ co2‬دوانە‬ ‫ئۆكسیدی كاربۆن تاوانبارە بە مرۆڤایەتی هەندێك زانای‬ ‫تر بروایان وای���ە كە گەرمبوون و س���اردبوونی زەوی‬ ‫بەهۆی چەند فاكتەرێكی ترەوە روودەدەن‪ ،‬هەندێكی تر‬ ‫پێیان وایە كەزەوی دەستی كردووەتەوە بە ئاراستەی‬ ‫ساردبوون دوای ماوەیەكی دوورو درێژ كە بە ئاراستەی‬ ‫گ���ەرم ب���وون چووبوو جا لێ���رەوە هەزاران پرس���یار‬ ‫س���ەرهەلدەدەن ئایا گەرم بوونی جیهان بەهۆی گازی‬ ‫‪co2‬دووانە ئۆكسیدی كاربۆنە یاخود دەورانی سروشتی‬ ‫زەوی یە ؟‬ ‫گازی دووان���ە ئۆكس���یدی كارب���ۆن ئ���ەو گازەیە كە‬ ‫بەرپرس���یارە لە گەرم بوونی جیهان بە پشت بەستن‬ ‫بە بی���ردۆزی گەرمبوونی جیهان بەهۆی دەس���تكردی‬ ‫مرۆڤەكان ‪.‬‬ ‫هەروەها ‪ co2‬خودی خۆی بەشێكە لە ژیانی رۆژانەمان‪،‬‬ ‫بۆ یە پێویستە ئەو گازە تێكەڵ نەكرێت لەگەل دوكەڵ‪،‬‬ ‫كە بووەتە هۆی دروست كردنی چینێكی نزم لە ئۆزۆن‬ ‫كە دەتوانێت زیان بە مرۆڤایەتی بگەیەنێت‪ co2 .‬كەمتر‬ ‫ل���ە رێژەی ‪ % 2‬بەرگە هەوای پێك هێناوە ‪ .‬لە هەمان‬ ‫كاتدا ‪ % 93‬گازی ‪ co2‬لە زەریایە كاندایە ئەو رێژەیەی‬ ‫تری كە دەمێنێتەوە لە هەندێ زیندەوەری تر دەبینرێت‬ ‫بۆ نموون���ە‪ ،‬وەك رووەكەكان‪ ،‬زەری���اكان ئەم دووانە‬ ‫ئۆكسیدی كاربۆن بۆ بەرگە هەوا رەوان دەكەن‪ ،‬ئینجا‬ ‫دوات���ر وەك دەورانێكی ب���ەردەوام الی دەبەنەوە‪ ،‬ئاوە‬ ‫گەرمەكان وەك ئاوەكانی هێلی یەكسان‪ ،‬كەمتر ‪co2‬‬ ‫كۆدەكەنەوە لە ئاوە ساردەكان یاخود ئاوە قولەكان ‪.‬‬ ‫لەوكاتەی ‪ co2‬لە بەرگە ه���ەوای زەوی زیاد دەبێت‪،‬‬ ‫زەریای���ەكان توندتر كاردەكەن ب���ۆ فرێدانی ئەو ‪co2‬‬ ‫بۆیە چ���ڕی ‪ co2‬هەرل���ە س���ەرەتاكانی پەیدابوونی‬ ‫س���ەردەمی پیشەسازی بەرێژەی ‪ % 30‬زیادی كردووە‪،‬‬ ‫هەروەه���ا زەریاكان مژینی ‪ co2‬یان لە ‪ )o.2(pg‬لە‬ ‫‪co2‬لەس���اڵی ‪ 1980‬بۆ ‪ )2.4( pg‬لە س���اڵی ‪1990‬‬ ‫زیادی كردووە‪ ،‬هاوكات لەگەل زیاد بونی رێژەی ‪co2‬‬ ‫لەالی زەریاكانەوە‪ ،‬درەخت و رووەكانیش زیاتر لە ‪co2‬‬

‫بەكاردەهێنێت‪ ،‬ئەم زیاد هەمژینەی ‪ co2‬بووتە هۆی‬ ‫زیادبوونی بەرهەمی دانەوێلە و گەشەكردنی رووەكەكان‬ ‫‪ .‬لێرەوەپرس���یارێك س���ەرهەلدەدات‪ ،‬ئاخ���ۆ مرۆڤ‬ ‫بەشێوەیەكی بەرچاو رێژەی ‪ co2‬زیاد دەكات‪ ،‬یاخود‬ ‫زەریاكان بەش���ێوەیەكی سروشتی گەرمن و رێژەیەكی‬ ‫بەرچ���او لەوگازە بەرهەم دەهێنن و وەك بەش���ێك لە‬ ‫دەورانی خ���ۆی ؟ بەداخەوە‪ ،‬زۆرب���ەی ئەو هێلكاریە‬ ‫نیشاندراوەكان‪ ،‬دەمان گێرنەوەبۆ زیاتر لە(‪ )120‬سالی‬ ‫بەر لە ئێستایبە دیاریكراوی سالی (‪. )1880‬‬ ‫چاوپێدا خش���انێك بەم هێلكاریانە‪ ،‬مرۆڤ بەئاسانی‬ ‫دەتوانێ���ت ئەم���ەی بۆ ی���ە دیاربكەوێت ك���ە مرۆڤ‬ ‫و پیشەس���ازی س���ەرچاوەی گەرمبوون���ی جیهانن ‪.‬‬ ‫خەلكانێكی زۆر واپێدەچێت ئەمەیان لەیاد چووبێتەوە‬ ‫كە دوایین س���ەردەمی بە س���تەلەكی (‪ )100،000‬هەزار‬ ‫سال پێش ئێس���تایە‪ ،‬بۆ سەیركردنێكی دوایین گۆران‬ ‫پلەی گەرمی لە ‪120‬س���الی رابردوودا شوێنەوارناسان‬ ‫چەند شارێكیان لە قولی زەریاكان دۆز یووە تەوە‪ ،‬كە‬ ‫یەكێكیان لە هندس���تان بوو كەمێژووەكەی بۆ (‪)9500‬‬ ‫سال دەگەرێتەوە‪ ،‬ئەمەش ئاماژە بەوەدەكات كە جیهان‬ ‫بە چەندین دەورانی س���اردی و گەرمی تێپەڕیووە گەر‬ ‫بۆ (‪ )2000‬س���ال پێش ئێستا بگەرێینەوە‪ ،‬وێنەیەكی‬ ‫باشترمان لە (‪ )120‬سال بەر لە ئێستاوە بۆ یە بەدیار‬ ‫دەكەوێ���ت ‪ .‬لە س���ەدەكانی ناوەراس���ت الدانی پلەی‬ ‫گەرمی هەمان ئەو الدانەی ئەمرۆمان بووە لەم ماوەیەدا‬ ‫پیشەس���ازی بوونی نەبووە كە بەهۆی���ەوە مرۆڤەكان‬ ‫(‪ )co2‬یان بەرهەم هێنابێت لەم وێنەیەدا هێلی سوور‬ ‫دوایین نموونەیە كە بنیادنراوە وە هێلە رەشكە نموونە‬ ‫كۆنەكە نیشان دەدات‬ ‫ڕاستیەكی تری سرنج راكێش ئەوەیە كە گازی (‪)co2‬‬ ‫ی بەرهەم هاتوو بەهۆی مرڤەوە بە شێوەیەكی بەرچاو‬ ‫لە س���اڵی ( ‪ ) 1950‬تاكو ئەمرۆ زیادی كردووە بەاڵم‬ ‫پلەكانی گەرما لە نێوان س���ااڵنی ( ‪ )1940‬بۆ س���اڵی‬ ‫( ‪ ) 1980‬كەمیك���ردووە ‪ .‬زانایان لە س���اڵی ( ‪1970‬‬ ‫) بروای���ان وابوو كە پی���س بوونی ژینگە هۆكارێكە بۆ‬ ‫س���ارد بوونی جیهان ‪ .‬كێش���ەو ئاریشەی راستەقینە‬ ‫ئەوەبوو كە هەرمۆدێلێك هەبوایە پش���تی دەبەست بە‬ ‫نزمترین خاڵەوە وە ئەو مۆدلەی كە لە ساڵی ( ‪1980‬‬ ‫) دەربارەی پلەی گەرما هاتە ئاراوە‪ .‬بە پێی ئەو مۆدلە‬ ‫دەبوایە زەوی لەسەر ئاگر بوایە لەجیاتی بەكار هێنانی‬ ‫تەواوی نمونەكان ‪ .‬نمونەكان پێویستی بەوە بوو كە دوو‬ ‫بازنەی پلەی گەرمی لە خۆ بگرێت بۆ ئەوەی بەتەواوی‬ ‫تێ بگەین كە زەوی چۆن هەڵسوكەوت دەكات ‪.‬‬ ‫بەالیەن���ی كەم ( ‪ 70‬بۆ ‪ ) %80‬كاریگەریەكانی گەرمی‬ ‫زەوی بەهۆی بە هەڵم بوونی ئاو و هەورەكانەوەیە نەك‬ ‫گازی (‪ ،)co2‬گازی (‪ )co2‬نزیك���ەی ( ‪ 10‬ب���ۆ ‪20‬‬

‫‪ ) %‬گەرمی جیهان قەتیس دەكات‪ ،‬بەش���داربوەكانی‬ ‫تری گ���ەرم بوونی زەوی بریتین لە ه���ەورە بەرزەكان‬ ‫و چەند پەلەیەكی تیش���كی خ���ۆر ‪ .‬هەورەكان رێگرن‬ ‫لە گەرمی تیش���كدەر كە لە بەرگە هەوای زەوی بچنە‬ ‫دەرەوە وە پەلەكانی تیشكی خۆریش بە درێژایی مێژوو‬ ‫بەوە ناسراوە كە كاریگەری هەیە لەسەرپلەكانی گەرمی‬ ‫زەوی لە س���اڵی ( ‪ 1645‬تا كو ‪ )1715‬س���ەردەمێك‬ ‫بوو كە بە ماوەی كەمی ( س���ەردەمی بەس���تەلەك )‬ ‫ناس���راوە‪ ،‬لەماوەی ( ‪ ) 60‬ساڵەدا پەلەكانی تیشكی‬ ‫خۆر زۆرچ���االك بوون كە ئەم���ەش هۆكارێك بوو بۆ‬ ‫توانەوەی لووتكە بەفرینەكان لەسەر هەسارەی مەریخ‪،‬‬ ‫هەروەه���ا هەندێك هەس���ارەی ت���ری كۆمەڵەی خۆر‬ ‫پی���ادەی گەرمكردنیان دەس���تیپێكرد بۆنموونە وەك‬ ‫هەس���ارەی موشتەری‪ .‬بە خوێندنی نمونەكانی ئەوانی‬ ‫كە زۆر تایبەتن زانایان ئێستاكە زۆر نیگەرانن دەربارەی‬ ‫پێچەوانە بوونی ئاراستەی گەرمی‪ ،‬چینە بەستەڵەكی‬ ‫جەمسەری باشور بە هەنگاوی پێوانەیی گەشە دەكەن‬ ‫وا پێدەچێت هۆكارەكانی ڕاگەیاندن تەنها جەخت لەسەر‬ ‫چینی بەس���تەلەكی ویلكینس دەكەن كە ئەو چینەش‬ ‫تەنها‪ % 01،0‬بەستەلەكی داپۆشراوی جەمسەری باشور‬ ‫پێكدەهێنێت‪ ،‬پاشماوەی تری ئەو بەستەلەكە داپۆشراوە‬ ‫‪ % 60‬ی خێراتر دەگەڕێتەوە لە س���االنی ڕابردوو دا‪ .‬لە‬ ‫ویالیەتەیەكگرتووەكانی ئەمەریكا بەهاری ساڵی ( ‪2004‬‬ ‫)زۆر فینكتر بوو بە بەراورد لەگەڵ س���اڵەكانی تر ئەم‬ ‫رووداوان���ە وا لە زانانیان دەكات كە باوەڕیان وابێت كە‬ ‫زەوی بە ئاراستەی س���اردبوون دەچێت وە گەر سارد‬ ‫بوونی جیهان رووبدات‪ ،‬ژیانی كش���توكاڵی بگۆڕدرێت‬ ‫ه���ەروەك ئێمە دەزانین ئەم���ەش دەبێتە هۆی كەمی‬ ‫خۆراك لە سەرتاسەری جیهاندا وە ملیۆنەها كەسیش‬ ‫بی شوین وپەناگە دەمێننەوە ‪.‬‬ ‫بۆ نموونە ئێستاكە لە ویالیەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا‬ ‫كۆنگرێ���س گفتگۆ دەربارەی سیاس���ەتی وەزی ( ‪) 5‬‬ ‫ترلی���ۆن دۆالری دەكات بەپێی ئەم سیاس���ەتە كالوی‬ ‫كاربۆنی لەسەر كۆمپانیاكان دادەنرێت ئەمەش دەبێت‬ ‫هۆی زیاد بوونی تێچوونی ووزە بەش���ێوەیەكی بەرچاو‬ ‫وە س���امانی كۆ كراوەی لە كاڵوانە جارێكی تر دابەش‬ ‫دەكرێنەوە بۆ پرۆژەكان���ی ووزە نوێ خەڵكی هەژار و‬ ‫ن���ەدار جارێكی تر تووش���ی ئازار دەبن���ەوە بە هۆی‬ ‫بەرزبوونەوەی نرخی ش���توومەك و كااڵیەكان هەروەها‬ ‫بەرزی نرخی سووتەمەنی بۆیە گەر حالەتەكان هەر بەم‬ ‫شێوەیە بەردەوام بێت ئەوا كێشەو گرفت و ئالۆزیەكان‬ ‫قولتر دەبنەوە ئازار و مەینەتیەكانیش زیاتر دەبن دەبێ‬ ‫چاوەڕێی مەتریس���ی گەورەتر بكەین كە روو بە رووی‬ ‫هەسلرەكەمان دەبێتەوە‪.‬‬


‫رۆلی ئافرەت لە پاراستنی ژینگەدا‬

‫زەینەب سندی‬ ‫ئافرەت لە دێر زەمانەوە رۆلێكی كاریگەری هەبووە‬ ‫لە هەموو بوارەكانی ژیاندا‪ ،‬ئەگەر باس���ی رۆلی لە‬ ‫پاراستنی ژینگە بكەین‪ ،‬دەمەوێ نیپال وەك نموونە‬ ‫بێنمەوە لە سالی ‪1906‬بزوتنەوەی ئافرەتانی ئەم‬ ‫واڵت���ە خۆیان بە دارو درەخت دەبەس���تەوە تاكو‬ ‫رێگە لە برینی دارو درخت بگرن‪ ،‬هەروەها زۆربەی‬ ‫لێكولینەوەكان ئەوەیان سەلماندوە كە رۆلی ئافرەت‬ ‫لە پاراستنی ژینگە كاریگەرترو بە هێزترە ل رۆلی‬

‫پیاوان‪ ،‬چونكە ئافرەت پەیوەندێكی راستەوخۆی بە‬ ‫ژینگە وسەرچاوەكانی هەبووە كە هەردەم بەدوای‬ ‫شتی ش���یاو دەگەرێ بۆ خانەوادەكەی لە خۆراك‬ ‫و جل وبەرگ ‪ .‬ش���ایەنی باس���ە ئافرەتی الدێ لە‬ ‫هەموو كەس هەستیارتر و هوشیارترە بە كێشەكانی‬ ‫ژینگە وەك پیس���بونی ئاو وه���ەوا وباڵوبونەوەی‬ ‫نەخۆشییەكان و وشكایی زەوی كشتوكاڵی‪ ،‬بۆیە‬ ‫گرنگە ئافرەتی الدێ بەش���داری لە چااڵكییەكانی‬ ‫پاراستنی ژینگەدا بكات وهەوڵی چارەسەركردنی‬ ‫بدات ‪.‬‬ ‫كاتیك ئێمە داوای ئەوە دەكەین هوشیاری زیاتر بە‬ ‫ئافرەت بدرێت و بەشدارو كارا بێت لە گرنگی دان‬ ‫بە ژینگەپارێزی لە بەر ئەو پەیوەندی راستەوخۆیە‬ ‫كە ئافرەت بە ژینگەوە هەیەتی‪ ،‬دەتوانێت هەردەم‬ ‫منداڵەكانی وا پەروەردە بكات كە ژینگەیان خۆش‬ ‫ب���وێ وچۆن دار و درەخت لە ماڵەوە بڕوێنن وهیچ‬ ‫جار نەهێلن ئاو وكارەبا بە فیرۆ بڕوات‪ ،‬نەك تەنیا‬ ‫لە ماڵەوە بەڵكو لە قوتابخانەش مامۆستای ئافرەت‬ ‫دەتوانێ گرنگی ژینگەپارێزی ەتەوە بۆ قوتابیانی‬ ‫روون بكات وبەشێكی زۆر لە چااڵكییەكانی بۆ ئەم‬ ‫بابەتە تەرخان بكات ‪ .‬لە الیەكی تر ئەگەر باسی‬ ‫هۆكارەكانی پیس���بوونی ژینگە بكەین زۆر هۆكار‬ ‫دەدۆزینەوە لە وانە خراپی بە كارهێنانی سیستەمی‬ ‫ژینگە و گوێنەدان و پشتگوێخستنی‪ .‬راستە جاران‬

‫لە الدێ وگوندەكان ژینگەیەكی خاوێن بە دی دەكرا‬ ‫بەاڵم ئێس���تا دەبینین لەوێش هێدی هێدی ژینگە‬ ‫فەرامۆش دەك���رێ و گرنگی پێنادرێت وەك پێو‬ ‫یست‪.‬‬ ‫ژینگە فاكتەرێكی گرنگە ب���ۆ هەبوونی مرۆڤێكی‬ ‫تەندروس���ت بۆیە پێویس���تە هەموومان بەیەكەوە‬ ‫كاریگ���ەر بین و رۆڵم���ان هەبێت و نەهێلین چیتر‬ ‫تەعەدا لە ژینگە بكرێت وهەوڵی رێكخستنی خولی‬ ‫تایبەت بە پاراس���تنی ژینگە بدەین بە تایبەت بۆ‬ ‫ئافرەتان ‪.‬لەم بابەتە رۆڵ���ی ئافرەت لەم الیەنانە‬ ‫خۆیان دەبینەوە‪- :‬‬ ‫ ئافرەت بەرپرسە لە هۆشیار كردنی منداڵەكانی لە‬‫چۆنیەتی بەكارهێنانی وزەی ئاو و كارەبا ‪.‬‬ ‫ ئافرەت بەرپرسە لە بەكارهێنانی و خەرج كردنی‬‫ئاو لە ماڵەوە ‪.‬‬ ‫ ئافرەت بەرپرس���ە لەوەی منداڵەكانی فێر بكات‬‫چۆن بایەخ بە ژینگە بدەن ‪.‬‬ ‫لە كۆتایی دا با هەموومان ئافرەتی كوردس���تانی‬ ‫هانبدەین گرنگی بە بوارەكانی ژینگە بدات و رۆلێكی‬ ‫بەرچاوی هەبێت لەم بوارە ‪ .‬با لە نێو رێكخراۆێك‬ ‫وەك یەكێتی ئافرەتانی كوردستان لقێك هەبێ بۆ‬ ‫پاراستنی ژینگە و بەرنامە و ئەندامی كارای هەبێ ‪.‬‬ ‫ژینگەی كوردستان شایەنی گرنگی پێدانە‪.‬‬

‫وەرزی زستان لە كوردستان‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫ئاش���كرایە سروش���ت و ژینگەی جیهان بە گش���تی و‬ ‫كوردس���تان بەتا یبە تی بەپی هەلكەوتەی جو گرافیا‬ ‫یی و دابەش���بوونی وەرزەكان گورانكا ری و ئالوگوری‬ ‫بەس���ەردادیت كەبیگومان ه���ەر وەرزش تایبە تمەند‬ ‫یەكی خ���وی هەیە ئەوەی مەبەس���تە نەخس���نەروو‬ ‫ناساندنی ژینگەو سروشتی جیهان و كوردستان بەپی‬ ‫ی وەرزەكانی س���ال و بۆ ه���ەر وەرزیكیش ژمارەیەك‬ ‫لە گۆڤا ری ئاس���ۆی ژینگە و دەردەچێت كە تیش���ك‬ ‫دەخاتە سەرچۆنیەتی وەرزەكانی سال بونمونە وەرزی‬ ‫زستان كە لەبەشیكی هەرە زۆری گوی زەوی بەوەرزی‬ ‫س���ەرماو س���ولەو بەفروباران بارین و هەوای ساردوو‬ ‫ووش���ك یاخود شێدار ناس���راوە كە زستانی هەرێمی‬ ‫كوردستانیش هاو شێوەی ئەوەی كە ئاماژەمان بوكرد‬ ‫شایانی باسە وەرزی زستان لەهەریمی كوردستاندا پیش‬

‫ئەم گۆڕانەی كەش و هەوا كەلەم ساالنە ی دوایدا بەدی‬ ‫دەكریت بەش���یوەیەك بوو كە ناوچەشاخاویە كان هەر‬ ‫لەسەرەتای زستاندا بەفریكی زور دەباری كە تەنانەت‬ ‫جاری وا هەبوو ماوەی چەندین روژ ریگای هاتووچوو ی‬ ‫نیوان گوندەكان یاخود ش���ارە دیكان دادەخران نیمچە‬ ‫دابرانیك لەنێوان ش���ارو گوندی ناوچە ش���اخاویەكان‬ ‫دروس���ت دەبوو هەربۆیە وەك نەریتیك دانیش���توانی‬ ‫ئەم ناوچانە تەواوی پێداویستەكانی وەرزی زستانیان‬ ‫بوخویان مەروماالتە كانیان دابین دەكرد بوئەوەی ئەم‬ ‫وەرزە بیكەم وكوری تیپەریت كە دیارە ئەوەش ئەگەر‬ ‫چی لەالیەك ماندووبوون و ئاس���تەنگی بۆدانیشتوانی‬ ‫ناوچە ش���اخاویەكان دروست دەكرد بەالم لەالكەی تر‬ ‫ئەم بەفرە زور لەس���ەرخۆ بەهێواشی دەتوایەوە دەبوو‬ ‫بەئ���او بە ناخی زەویدا دەچ���ووە خواری بە م كارەش‬

‫بەرادەیەكی باش ئاوی ژیر زەوی زیاد دەكردو ژیانیكی‬ ‫تازەی بەبەر زەوی و روەك وگوڵ وگیادا دەبەخشینەوە‬ ‫وەباران بارینی كوتایەكەشی دەیووە هۆی پاراوكردنی‬ ‫زەوی و ژیانەوە ی س���ەرچاوكانیان وەسروشتیەكا نی‬ ‫س���ەر زەوی كە هە ریمی كوردس���تاندا زوربەی كاری‬ ‫كشتوكال و وەزیری لەس���ەرئە م شیوازە ئاوەی سەر‬ ‫زەوی یە كە دەبیتە هوی دابین كردنی بەش���یكی زور‬ ‫لەبژی���وی ژیانی دانیشیش���وانی هەرێمی كوردس���تان‬ ‫بەگش���تی كە گومانی تێدانی یە ئەمە ش كاریگە ری‬ ‫ئەرێنی دەبێت بوسوك كردنی ئەركی حكومەت لەدابین‬ ‫كردنی پیداویس���تی روژانەو پالپشتی باشیش دەبیت‬ ‫بوپیشڤەچوون كەرتی كشتوكالی و خوراكی لەالیەك و‬ ‫لەالكەی تریش ژینگەیەكی سەوزو پاك وتەندروست و‬ ‫رازاوە بو دانیشتوان فەراهە م دەكات‪.‬‬

‫‪23‬‬


‫‪24‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/31‬ی زایینی‬

‫جۆرەكانی گوڵ‬ ‫ئا‪ :‬رازاو سەعید‬ ‫گوڵ بەرهەمی هەم���وو جۆرە رووەكێكە واتەنوێ‬ ‫بون���ەوەو ژیانەوەی���ە جوانی و بون خۆش���ی و‬ ‫ماناگەورەكانی وپاكی وبێ گەردی وناسكی گوڵ‬ ‫وای كردووە كەلەگەڵ گۆرانی مرۆڤەكان و مۆدیالت‬ ‫و پێداویس���تییەكان لەهەم���وو دیاردەیەك زیاتر‬ ‫پەسەندبكرێت بۆهەمووبۆنەكان گوڵەكان هەستی‬ ‫مرۆف ئەبزوێن���ن وئارامی ئەبەخش���ن بەدەرون‬ ‫هەروەها بۆ نەخۆشەكان بەرهەمی گوڵن گول نەك‬ ‫هەوینی شعیری شاعیرو نوس���ەرو هونەرمەندان‬ ‫بەڵكو پەیامی گەیاندنی سۆزوخۆشەویس���تی و‬ ‫رێزگرتنی هەرتاكێكی ئێمەیە تەنانەت رەنگدانەوەی‬ ‫بیروبۆچون���ە لەناخی مرۆف���ەكان گوڵ ئەتوانێت‬ ‫بەپێی رەنگەكانی بێ ئەوەی بدوێی هەستی خۆتی‬ ‫بۆ دەرببری‬ ‫گوڵی سور‪/‬بەگشتی ئەم گوڵە مانای‬ ‫‪-1‬‬ ‫خۆشەویستیی و عش���قی راستەقینەیە‪.‬نیشانەی‬ ‫عاش���قانەو چەند پلەیەكی هەی���ە بەپێی كاڵی و‬ ‫تۆخییەكەی ‪.‬‬ ‫گوڵی زەرد‪/‬ئەمرۆ گوڵی زەرد بەواتایی‬ ‫‪-2‬‬ ‫خۆش���ی و ش���ادی دیت بەاڵم لەرابردوودا واتایی‬ ‫غیرە هاتووە یان ئەو كەسەی گوڵەكەی پیشكەش‬ ‫كردووە هەستی بەبەرامبەرەكەی گۆراوە‪.‬‬ ‫گوڵی س���پی‪/‬رەنگی وەفایە ئەگەر‬ ‫‪-3‬‬ ‫كەسێك گوڵی سپیت پێش���كەش بكات مانایی‬ ‫ویستی پەیوەندی هەیە جا پەیوەندی خۆشەویستی‬ ‫بیت یان هاورێیەتی یان هاوسەری‪.‬‬ ‫‪-4‬‬

‫گوڵ���ی مۆر‪/‬مانای���ی جوانییەكی زی���اد لەرادە‬ ‫ئەگەیەنێت و سەرنج راكێشانی الیەنی بەرامبەرە‪.‬‬ ‫‪- 5‬گوڵی پرتەقاڵی‪/‬نیشانەی شانازی و فەخرە‪.‬‬ ‫‪-6‬گوڵی شین‪/‬بەواتایی بەدەستهێنانی ئارەزویەكی‬ ‫قورسە لەبەر ئەوەی ئەم جۆرە گوڵە یاخود ئەم‬ ‫رەنگە خۆی دەگمەنە‪.‬‬ ‫‪-7‬گوڵی شین‪/‬بەمانایی كۆتایی ژیانە ئەم رەنگە‬ ‫هەیە بەاڵم زۆر كەمە ودەگمەنە بەهۆی ماناكەیەوە‬ ‫بەدیاری دانانرێت چونكە نیشانەی كۆتایی هێنانە‪.‬‬ ‫پێشكەش كردنی گوڵ ئەتەكیت و رێسای تایبەتی‬ ‫خۆی هەیە بۆ ئەوەی توشی روگیری نەبیت ئەبێت‬ ‫بزانیت چ جۆرەگوڵیك ب���ۆ بۆنەدیاری كراوەكان‬ ‫ئامادە ئەكەیت و چۆن پێشكەشی ئەكەیت‪.‬‬ ‫‪-1‬كە گوڵ پیشكەش ئەكەیت هەوڵ بدە باهەمیشە‬ ‫ژمارەكانی تاك بێت چونكە ئەویش واتایی خۆی‬ ‫هەیە بۆنمونە‪.‬‬ ‫(‪ )1‬دانە گوڵ بەواتایی سەرنج راكێشانی الیەنی‬ ‫بەرامبەرە ‪.‬‬ ‫(‪ )3‬دانە گوڵ واتایی ریزە بۆ الیەنی بەرامبەر ‪.‬‬ ‫(‪ )5‬دان���ە گ���وڵ بەواتای���ی پەیوەن���دی و‬ ‫خۆشەویستی بۆ الیەنی بەرامبەر‪.‬‬ ‫(‪ )7‬دانە گوڵ واتایی عیشقە‪.‬‬ ‫(‪)36‬دان���ە گوڵی رۆز ‪ /‬هەس���تێكی پەیوەندی‬ ‫رۆمانسیە ‪.‬‬ ‫(‪ )99‬دانە گوڵی رۆز عشقی من بۆ تۆ هەموو كات‬ ‫نەمرەو تاكۆتایە‪.‬‬ ‫(‪ )365‬دانە گوڵی رۆز بەواتایی هەر رۆژێكی ساڵ‬ ‫بیرم الی تۆیە و خۆشم ئەویێ‪.‬‬ ‫‪-2‬گوڵی سور لەبۆنە تایبەتەكاندا پیشكەش ناكرێت‬ ‫بەڵكو پێشكەش���ی خۆشەویست ئەكرێت و‬ ‫هێمایە بۆ پەیوەندی ‪.‬‬ ‫‪-3‬لەئاهەنگەكانی دەس���ت‬ ‫گیرانیان هاوس���ەر‬

‫گیری ئەگەر ویستت گوڵ پێشكەش بكەیت ئەوا‬ ‫رەنگی سپی هەلبژێرە و كارتێكی بچوك لەسەری‬ ‫دابنی و تیایدا پیرۆزبایی خۆت بنوسە‪.‬‬ ‫‪-4‬ئەگەر بۆ یەكەم جارلەشوینێك بانگێشت كرایت‬ ‫گوڵ لەگەڵ خۆتدا مەبە‪.‬‬ ‫‪-5‬كەمیوان���ت هەبوو بریێك���ی زۆر گوڵ لەژووری‬ ‫میوانداری دامەنی ‪.‬‬ ‫‪-6‬گوڵ لەجیگایەك���دا دامەنی كەرێگایی هاتوچۆ‬ ‫بگرێت‪.‬‬ ‫‪-7‬گوڵ پیش���كەش مەكە كەبۆنێكی بەهێزی لێ‬ ‫درابێت یان بۆنێكی بەهێزی هەبێت چونكە گرنگی‬ ‫گوڵ پێش هەموو ش���تێك لەجوانیەكەیەتی نەك‬ ‫لەبۆنەكەی‪.‬‬ ‫رێكخستنی رەنگەكانی گوڵ لەچەپكە گوڵیكدا‪.‬‬ ‫گوڵی زەردو س���ور بەواتایی پیرۆز باییە لە هەر‬‫بۆنەیەكدا‬ ‫گوڵ���ی زەردو پرتەقاڵ���ی لەچەپكیكدا بەواتایی‬‫خۆشەویستیەكی زۆر بۆ الیەنی بەرامبەر‬ ‫ریكخستنی گوڵی سورو سپی بەمانایی یەكخستن‬‫و یەك گرتنە بۆ الیەنی بەرامبەر ‪.‬‬ ‫لە كۆتایدا من پێم وایە ئەو كەسەی گوڵی خۆش‬ ‫ئەوێ خۆی وژینگ���ەی ودەوروبەری خۆش ئەوێ‬ ‫گوڵ لەروی رەنگ و ش���ێوە تایبەت مەندی زۆرە‬ ‫بەبابەتێ���ك رون ناكرێتەوە لی���رەوە باهەموومان‬ ‫گوڵمان خۆش بوێت و گوڵ برۆێنین بامالەكانمان‬ ‫بەگولی سروشتی برازینینەوە چونكە بۆ‬ ‫تەندرویستیمان باشە‪.‬‬


‫سالی ‪ 2011‬سالی دار بوو‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫‪asoi.jinge@Yahoo.com‬‬

‫بەپێ���ی بری���اری كۆمەلەی گش���تیی نەتەوە‬ ‫یەكگرتوەكان سالی ‪ 2011‬بە سالی جیهانیی دار‬ ‫راگەیەنرا‪.‬ئەمەش لەبەر ئەو پالەپەس���ۆ زۆرەی‬ ‫كەوا خراوەتە سەر دارستانەكانی جیهان و بەدەر‬ ‫كەوتنی مەترسیەكانی گۆرانكاریەكانی كەش و‬ ‫هەوا و مەترسیەكانی سەر ژیانی سرووشتی‪.‬لە‬ ‫هەمو الیەك ئاشكرایە كەوا گۆرانكاریەكانی كەش‬ ‫و هەوا بووەتە بابەتی گ���ەرم و گوری ناوەندە‬ ‫نێودەولەتی���ەكان و زان���اكان و رێكخراوەكانی‬ ‫تایب���ەت ب���ە ژینگە‪.‬دارس���تانەكانیش رۆل���ی‬ ‫س���ەرەكییان هەیە لە پاراس���تنی هاوسەنگی‬ ‫سرووشت و ژیانی سرووشتی و دور خستنەوەی‬ ‫مەترس���یەكانی پی���س بوونی ه���ەوا‪ .‬چونكە‬ ‫دارستانەكان سیەكانی زەوین و سەرچاوەیەكی‬ ‫گرنگ���ی بژێوی ژمارەیەكی زۆری دانیش���توانی‬ ‫زەوین‪ ،‬بۆیە پێویستە دارستانەكان گرنگیان پێ‬ ‫بدرێت و لەو پێش���ێلكاریە خراپانە رزگاریان‬ ‫بێت كەوا لەالیەن مرۆڤەوە بەرپا دەكرێن‪.‬‬ ‫رێكخ���راوی خۆراكی جیهانی ماوەیەكی‬ ‫زۆرە گرنگی بە دارس���تانەكان و ئەو‬ ‫كاریگەریە خراپانە دەدات كەوا‬ ‫لەسەر دارستانەكانی جیهان‬ ‫پی���ادە دەكرێ���ت و ئەم‬ ‫بابەت���ە جێگای گرنگی‬ ‫پێدانی ئەم رێكخراوە‬ ‫نێودەولەتی���ە ب���ووە‬ ‫و لە توانای���دا هەیە‬ ‫ژمارەیەك���ی زۆری‬ ‫مرۆڤ لە برس���ێتی‬ ‫رزگار بكات‪.‬لە میانەی‬ ‫س���الی ‪ 2011‬س���الی‬ ‫جیهانی���ی دار چاالكی‬ ‫جۆراو جۆر ئەنجام دران‬ ‫و رای گش���تی جیهانی بۆ‬ ‫گرنگی پاراستنی دارستانەكان‬ ‫و بەكارهێنانی بەرپرسیاریانە و‬ ‫وەال نانی مەترسیەكانی كەوا لە‬ ‫ئەنجامی لەناو بردنی دارستانەكان‬ ‫دێنە ئاراوە ئاراس���تە ك���را‪.‬دوای‬ ‫شۆرش���ی پیشەس���ازی و پەیدابوونی ئامێری‬ ‫پێشكەوتووی پیشەسازی دار‬ ‫و زیاد بوونی ژمارەی‬ ‫دانیش���توان و زی���اد‬ ‫بوونی داواكاری زیاتر‬

‫لەس���ەر دار و بەرهەمەكانی بووە مەترسیەكی‬ ‫ترسناك لەسەر ژینگە و ژیانی سرووشتی‪ .‬هەر‬ ‫لەبەر ئەم هۆیانە سالی‪ 2011‬لە الیەن كۆمەلەی‬ ‫گش���تی نەتەوە یەكگرتووەكان بە س���الی دار‬ ‫ناون���را و چاالكی زوریش لە پێناو پاراس���تنی‬ ‫دارس���تانە جیهانیەكان ئەنجام دران و راپۆرتی‬ ‫تیرو تەسەل لەبارەی باروودۆخی دارستانەكان‬ ‫لەالیەن زاناكانەوە ئامادەكراوون و لەسەر ئاستی‬ ‫نیودەولەتی لە س���االنی داهاتوو كاریان لەسەر‬ ‫دەكرێن‪.‬‬ ‫لە كوردس���تانیش سووتاندنی بە ئەنقەست و‬ ‫ب���او كردنەوەی كێلگە مین���ەكان و برینەوەی‬ ‫دارس���تانەكان و نەبوونی یاس���ای تایبەت بە‬ ‫قەدەغە كردنی‬

‫برینەوەی دارستانەكان بوونە هۆی وون بوونی‬ ‫رووب���ەری زۆری دارس���تانەكان و لەبار چوونی‬ ‫هاوس���ەنگی ژینگ���ە و كۆچ كردنی ئ���اژەل و‬ ‫بالندەكان ل���ە ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەی تر‪ ،‬لە‬ ‫سەردەمی داگیركاریدا مەترسیەكی راستە قینە‬ ‫بوو‪ .‬هەرچەندە دوای سەرهەلدان هەولی زۆر دراوە‬ ‫بو زیندوو كردنەوەی دارس���تانە سرووشتیەكان‬ ‫و جەندین هەلمەتی هەلپاچین لە سەر نەمامە‬ ‫سرووشتیەكان لەالیەن پێش���مەرگەوە ئەنجام‬ ‫دراوون و رووبەری زۆری دارس���تانی دەستكرد‬ ‫لەالیەن حكومەتی هەرێمەوە دامەزرێنراوون‪،‬بەالم‬ ‫پێویس���تە ئەم هەوالن���ە بەردەوام ب���ن و ئەو‬ ‫ناوچانەی كەوا پێش���تر دارستان بووم دووبارە‬ ‫بە دارە سرووش���تیەكان بكرێنەوە دارستان و‬ ‫رووە جوانەكی سرووش���تی كوردستان بۆ‬ ‫ووالتەكەمان بگەرێنرێتەوە‪.‬رووبەری‬ ‫س���ەوزایش ل���ە ش���ارەكانی‬ ‫كوردس���تان بەپی���ی رێژەی‬ ‫دانیشتوان زیاد بكرێت‪.‬‬

‫‪25‬‬


‫‪26‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫ساالنە بیست‬ ‫دەریاچەی سرووشتی‬ ‫لە چین وون دەبن‬

‫یانەی ژینكەی چین ل���ە بەیاننامەیەكیدا‬ ‫رایگەیاند كەوا لە چب���ن‪ 24000‬دەریاچەی‬ ‫سرووش���تی هەن بەالم ساالنە‪ 20‬دەریاچە‬ ‫وون دەبن‪.‬دەریاچە سرووش���تیەكانی چین‬ ‫رووبەری ‪83000‬كیلۆمەتری چوارگۆشە لە‬ ‫خاكی ئەم ووالتە دادەپۆشن‪.‬ئەم دەریاچانە‬ ‫رۆلێكی زۆر گرنگیان هەیە لە پاراس���تنی‬ ‫هاوس���ەنگیی سرووش���تی و ژینگەی���ی و‬ ‫دالدانی الفاوەكان و كەمكردنەوەی ڕێژەی‬ ‫ووشكەس���اڵی‪ .‬ب���ەالم ئ���ەم دەریاچانە‬ ‫رووبەرووی مەترسیەكانی ووشك بوونەوە‬ ‫بوونەتەوە بەهۆی ئەو گۆرانكاریانەی كەوا‬ ‫بەهۆی چاالكیە مرۆییەكان هاتونەتە ئاراوە‪.‬‬ ‫لە بەیاننامەكەدا ئاماژە بە رۆلی نەخوازراوی‬ ‫چاالكیە كش���توكالی و پیشەس���ازیەكان‬ ‫ك���راوە ك���ەوا ئ���ەو ئەنجام���ە خراپانەی‬ ‫لێكەوتوونەتەوە‪ .‬لە بەیاننامەكەدا هاتووە‬ ‫كەوا پێكهاتە و جۆری ئاو و كۆبوونەوەی‬ ‫و لیت���ە و مادەە جۆربەج���ۆررەكان لە ناو‬ ‫دەریاچەكان و رۆچون���ی هەندێ رووبەری‬ ‫ش���ێدار و وون بوونی زیندەوەرە ئاویەكان‬ ‫و لەبار چوونی هاوسەنگی بە جۆرێكن كەوا‬ ‫نەیان توانیوە خۆیان لە بەرامبەر زیانەكانی‬ ‫چاالكیە مرۆییەكان بگرن‪ .‬خۆش���بەختانە‬ ‫وەزیری سەرچاوەكانی ئاوی چینی بەلێنی‬ ‫داوە رۆلی حكومەت لەبارەی پاراس���تنی‬ ‫دەریاچە سرووشتیەكان زۆر بكات ‪.‬‬

‫رۆلی ماموستایان لە رۆشنبیركردنی قوتابیان‬ ‫بۆ ژینگە پارێزی لە قوتابخانە بنەرەتیەكان‬

‫ئا ‪ /‬شیما فرحان‬ ‫ه���ەر وەك ئەوەی كە هەمووم���ان دەزانین ئەگەر‬ ‫س���ەیری پەروەردەی قوتابی بكەین لە یەكەمین‬ ‫قوناغی فیربوونی بنەرەتی ئ���ەوە لە پەروەردەی‬ ‫مال دەس���ت پی دەكات كە دەبێت باوك و دایك‬ ‫بە شیوەی سەرەكی بەرپرسیار بن لە وە كە بیرو‬ ‫هزری هوشیاری ژینگەیی الی منالەكانیان دورست‬ ‫بك���ەن و ئامادەیان بكەن بۆ قوناغی دواتر كە لە‬ ‫قوتابخانەیە وە ماموستاكان ئەم بەرپرسیارەتیە لە‬ ‫ئەستوی خویان دەگرن ‪.‬‬ ‫ئەوەی كە روون و ئاش���كرایە كە رێژەی قوتابیان‬ ‫زورە بە هەردوو رەگەز وە ئەو قوتابیانە بەردەوامن‬ ‫لە خویندن‪،‬زۆری ژەم���ارەی قوتابیان بۆتە هۆی‬ ‫زۆر بوونی ژەمارەی قوتابخانەكان وە ئەمەش وای‬ ‫كردووە تا رادەێكی زور باش ئاس���تی ۆوشنبیری‬ ‫قوتابی���ان بە هاوكاری ماموس���تایان بەرز بكرێت‬ ‫‪.‬لەم بابەتە دەمانەوەی تیش���ك بخەینە سەر ئەو‬ ‫ئاستە كە تا چەند ماموستایان رێنمایی هوشیاری‬ ‫ژینگەیی قوتابیان دەكەن وتا چەند قوتابیان پایەند‬ ‫دەبن بەم رێنماییانە ‪.‬یەكەمی���ن بەرپرس لە ناو‬ ‫قوتابخانەكان بەریوەبەری قوتابخانەیە كە دەتوانیت‬ ‫هوش���یاری ژینگەیی ئاراس���تەی ماموستایان وە‬ ‫قوتابیان بكات وەكو ‪:‬ئەوە كە زبل و پاش���ماوەی‬ ‫خواردنی خوی���ان فەرێ نەدەنە س���ەر زەوی وە‬ ‫یان ئەو زبڵ و پاش���ماوەی سەر زەوی هەل بگرن‬ ‫وفڕیی بدە جێی دابین كراو‪ ،‬ماموستایان دەتوانن‬

‫قوتابی���ەكان فێر بكەن كە ئ���ەو كارە لە قازانجی‬ ‫خۆیانە لە الیەك وە لە الیەكی تر فێر دەبن كە بە‬ ‫راستی قوتابخانە مالی دووەمی ئەوانە و ئەم كارە‬ ‫دەبێتە هۆی ئەوە كە ژینگەی دەوروبەری خۆیان‬ ‫پاك ڕاگرن‪ ،‬مامۆستایان دەتوانن فێری قوتابیان‬ ‫بك���ەن كە ئ���ەو موادانەی كە لە ژیان���ی رۆژانەی‬ ‫خۆیان بەكاری دەهێنن ماددەیەكی ڕیسایكڵ بێت‬ ‫ب���ەم جۆرە لە كاتی دروس���ت كردنی ئەو ماددانە‬ ‫زیانێكی كەم تر بە ژینگە دەگات لەكاتی فڕێدانی‬ ‫ئەو ماددانە دیس���ان دەگەڕێنەوە سەر پێكهاتەی‬ ‫سرووشتی خۆیان لەكاتی فرێدانی پاشماوەی مااڵن‬ ‫دەبێت ئەو پاشماوانە لەناو نایلۆن بكرێت پاشان‬ ‫فرێبدرێنەل جێ ی مەبەست ئەویش دەبێتە هۆی‬ ‫ئ���ەوە كەپارێزراوبین لە بۆن���ی نەخۆش كە زیان‬ ‫بە تەندروس���تی دەگەیەنێت لەالیەك لەالیەكی تر‬ ‫یارمەتی كارمەندانی ش���ارەوانی دەدات كارەكانی‬ ‫خۆیان رێك و پێك تر ئەنجام بدەن ‪.‬‬ ‫دەبێ���ت نەك تەنها قوتابیان فێ���ر بن قوتابخانە‬ ‫ماڵی دووەمی ئەوانە دەبێت ئەوەش بەباشی بزانن‬ ‫كوردس���تان ماڵی ئەوانە واتە چۆن ماڵی خۆیان‬ ‫دەپارێ���زن دەب���ێ ئەوهاش كوردس���تان بپارێزن‬ ‫وە فێری ئەوە بن ك���ە چۆن ماڵی خۆیان خۆش‬ ‫بوێ���ت وە دار و درەختەكانی ن���او باخچەكەیان‬ ‫ناشكێنن وئاگایان لێ دەبێت ئەوهاش ئاگایان لە‬ ‫دار و درەختی كوردس���تان لە هەر شوێنێك بێت‬ ‫لەقوتابخانە لەناو ماڵ لەناو ش���ەقام لە ش���وێنە‬ ‫گەشتیاریەكان لەناو بازار ‪......‬هتد‬

‫دەریاچا زندی‬ ‫ل نیوزیلەن���دا دەریاچەكا مەزن هەیە ب‬ ‫روی بەرێ هەشتی كیلومەتر و ب كویراتیا‬ ‫چارسەد مەترا ‪ ..‬ئەڤ دەریاچە دبێژی‬ ‫یا زیندیە و ب سیستمەكێ خوبخو هەر‬ ‫پێنج خولەكا بلند و نزم دبیت ‪...‬دێبێژی‬ ‫سنگێ مروڤی یە لدەمێ هەناسە كێشانێ‬ ‫ترسناكترین ڤولكان‬ ‫ڤولكانا (فیزوت) یا دكەڤیتە باش���ورێ‬ ‫(نابولی _ایتالیا) و بشێوێ كوڤكێ یە‬ ‫ژ ترس���ناكترێن ڤولكانا دونیایێ دهێتە‬ ‫هژمارت���ن بلنداهی���ا وێ دگەهیتە هزار‬

‫وسێ سەد مەترا و دەورا بنكێ وێ چار‬ ‫كیلومەترو دەورا س���ەرێ وێ یان دەڤێ‬ ‫ڤ���ێ ڤولكانێ ‪ 400‬مەت���ر دبیت بناڤ و‬ ‫دەنگ ترین هەلكێشانێت وێ لساال( ‪)79‬‬ ‫ی ز ك���و بو ماوێ س���ێ روژا حەالندوك‬ ‫دهاڤێتە دەورو بەرێت خو هەتا چەندین‬ ‫باژێر تێكداین و بو جارا دووێ و پشتی‬ ‫هزارو پێنج س���ەد ساال و ل ساال ‪1631‬‬ ‫فیریا و پتر ژ ‪1800‬كەس���ا گیانێ خوە‬ ‫ژدەست دا‬


‫ژینگەو چەكی ئەتۆم‬ ‫هادی تەها‬

‫ئەمرۆ كیش���ەی ژینكە یەكێكە لەهەرە كێشە‬ ‫پرئالۆزەكانی ئەم سەردەمەمان كەرووبەرووی‬ ‫گۆی زەوی بۆتەوە هەرەشەلەگشت الیەكمان‬ ‫دەكات بەب���ێ جیاوازی لەنیوان والتاندا دیارە‬ ‫ئەمەش بۆ ئ���ەوە دەگەرێتەوە ئەوانەی گوێ‬ ‫بەپاراستنی ژینگە نادەن چونكە مرۆڤ بەهۆی‬ ‫ئەو تەكنەلۆژیایەی دروستی كردووە زیانیكی‬ ‫زۆری بەژینگە گەیاندووە كەوا تاكو ئیس���تا‬ ‫مرۆڤ هۆكاری س���ەرەكییە لەتیكدانی ژینگە‬ ‫چ لەس���ەر ئاستی والت چ لەسەر ئاستی تاك‬ ‫بێت دیارە هەرلەپێش زاینیەوە فەیلەس���وفی‬ ‫بەناوبان���گ یۆنان���ی (ئەریس���تۆ تالی���س)‬ ‫وقوتابیەكەی (سیو فراس���تۆس‪ 9‬بۆیەكەم‬ ‫جار وش���ەی (ئیكۆلۆجی)یان بەكارهینا واتا‬ ‫مال یاخود نیش���تیمان دەگەیەنیت بەزمانی‬ ‫ئەفریقی ئەمەش نیشانەی ئەوەیە مرۆڤ خۆی‬ ‫نیشتیمان و مالی خۆی بپاریزیت لەهەموو ئەو‬ ‫تەنگ و چەلەمانەی دینە س���ەر ژینگە خۆی‬ ‫بەالم چ بەرژەوەندی والتەكان یاخوت تاكەكانی‬ ‫س���ەرگۆی زەوی پاڵنەربوینە بۆ ئەوەی گوێ‬ ‫بەپاراستنی ژینگە نەدریت بەرژەوەندی خۆیان‬ ‫لەسەروی پاراستنی ژینگە داناوە هەرچەندە‬ ‫هەموو كات و سەردەمێك كەسانی خەم خۆر‬ ‫هەبوینە بۆپاراستنی ژینگە لەهەر شوێنێك بێت‬ ‫بۆ ئەوەی مرۆڤایەتی لەروداوە ترس���ناكەكان‬ ‫بپاریزین بەالم لەس���ەر ئاستی جیهان ژینگە‬ ‫زیانێكی زۆری پێگەیشتووە نمونە برینی دارو‬

‫درەختیك���ی زۆر بەه���وی برین���ەوە یاخود‬ ‫س���وتانەوە زیانیكی ئەو ت���ۆی لەزینگەداوە‬ ‫پیویستی بە كاتیكی زۆر هەیە ژینگە دێتەوە‬ ‫دۆخی جارانی خ���ۆی بەبێ ئەوەی گوێ بەم‬ ‫دارە بدات كەوا ئۆكس���جینی پێ دەدات یان‬ ‫راوكردن���ی ئاژەلەكان بۆتەهۆی كەم بونەوەی‬ ‫چەندەها جۆری ئاژەل بەالم ئەوەی كەزیانێكی‬ ‫بێ ئەندازەی بەژینگ���ە گەیاند بەكارهینانی‬ ‫چەكی نەوەوی بوو لەجەنگی دووەمی جیهانی‬ ‫لەالی���ەن والتە یەگرتووەكان���ی ئەمەریكا دژ‬ ‫بەیابان سەرەرایی كوشتنی هەزاران كەس و‬ ‫بریندار بوون���ی هەزارانی تر ئەمەش ژینگەی‬ ‫توشی كارەساتیكی بێ وینە كرد كەتائیستا‬ ‫جیهان باجی ئەم بەكارهینانەی دەداتەوە جگە‬ ‫لەمەش ئەو دەولەتانەی خاوەن چەكی ناوەكین‬ ‫لەئەنجامی تاقیكردن���ەوەی چەكەكانیان وای‬ ‫كردووە ژینگە پیس بێ و پیس بونیكی زۆری‬ ‫ئاوهەواو خۆراك كەس���ەرچاوەی ژینی مرۆڤن‬ ‫وەكو ئاشكراشەهەركاتیك سەرجاوە پیس بیت‬ ‫سەدەهانەخۆشی روولەمرۆڤایەتی دەكات دیارە‬ ‫بۆ رووبەرووبوونەوەی گشت نەخۆشی تەنگ‬ ‫و چەلەمەیەك ئیمە پیویستمان بەپاراستنی‬ ‫ژینگە هەیە وەك ئەو مالەی تیایدادەژین چونكە‬ ‫كاتیك ژینگە پیس ب���وو كە مالی هەمووانە‬ ‫واتە مالیش جێگای ژیانی تیدا نابێتەوە كەچی‬ ‫پێشبركێی ئەو والتانە بۆ بەدەست‬ ‫هینانی چەكی ناوەكی‬ ‫(ئەتۆمی)‬ ‫و‬

‫تاق���ی كردنەوەیان دەتوانی���ن بلین ژینگەی‬ ‫گەیاندۆتە لیواری پیس بوونێكی بێ س���نور‬ ‫چونك���ە لەس���الی (‪ )1945‬تاوەكو (‪)1952‬‬ ‫(‪ )28‬تاقیكردن���ەوەی ناوەك���ی ئەنجام درا‬ ‫لەنیوان ئەمەریكاو بەریتانیاو یەكیتی سوڤیەتی‬ ‫پیش���وو ئەمەش لەبەر ئ���ەوەی كەجەنگی‬ ‫س���ارد لەنێوانیاند هەبوو دیارە ئەمەش بەبێ‬ ‫گوێدانە پاراس���تنی ژینگە و ژیانی مرۆڤەكان‬ ‫و زیندەوەران بوو وە لەنێوان ساڵی (‪)1952‬‬ ‫تاوەكو(‪ )1962‬نزیك���ەی (‪)393‬تەقینەوەی‬ ‫ئەنجام درا كەدەنگێكی بەرزی لێوە دەردەچوو‬ ‫ئەمەش هیچی كەمتر نەبوو لەتاقیكردنەوەكانی‬ ‫پیشوو جگە لەمەش والتانی فەرەنساو چین و‬ ‫هیندو پاكستان چەكی ناوەكیان تاقی كردۆتەوە‬ ‫ئەەش زیانێكی بێ ش���ومار لە النكەی ژیان‬ ‫دا بەرهەمەكەشی بریتی بوو لە ناهاوسەنگی‬ ‫كەش و هەواو ب���ەرز بوونەوەی پلەی گەرما‬ ‫و هەس���تانی الفاو زۆر بوون���ی تۆزو خۆل و‬ ‫گەردەلول وتوانەوەی بەستەلەكەكان و ‪....‬تاد‬ ‫هەرچەندە بەهۆی ئەو مەترسیانەی كەرووی‬ ‫لەژیان ك���ردووە كۆرووكۆبوون���ەوەو كۆنگرە‬ ‫گیراون لەس���ەر ئاستی جیهان بەالم نەتوانرا‬ ‫پێش لە پیس بوونی ژینگەوە بگیرێت كاتێ‬ ‫پێش نەگیرا لەدروست كردنی چەكی ناوەكی و‬ ‫تاقی كردنەوەكانی ئەوا رۆژگار دەری دەخات‬ ‫كەژینگە مەترسییەكی ئەو‬ ‫تۆی لەسەر چارەسەر‬ ‫كردنی ئاستەمە‪.‬‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫‪27‬‬


‫‪28‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫كرفتی زه وی كشتوكالی‬ ‫و تێكدانی كونده كان‬ ‫س���ەبارەت بەو ماس���تەر پالنەی كەوا‬ ‫بۆ هەری���ەك لە ش���ارەكانی (هەولێر‪،‬‬ ‫سلێمانی‪ ،‬دهۆك) دانراوە كاریگەریەكی‬ ‫زۆر خراپ���ی دەبێت و دەبێتە هۆی لە‬ ‫ناو بردن و نەمانی گوندەكانی كوردستان‬ ‫لەبەر ئەم چەند هۆكارە‪.‬‬ ‫‪ - 1‬لەكاتی دارش���تن و دانانی ماستەر‬ ‫پالنەكە هیچ بنەمایەكی زانستی رەچاو‬ ‫نەكراوە و بەهیچ جۆرێك رەچاوی‬ ‫خاك و ژینگە نەكراوە‪.‬‬ ‫‪- 2‬ب���ە پیترین زەوی كش���توكاڵی بەر‬ ‫ماستەر پالن كەوتووە و ژمارەیەكی زۆر‬ ‫الدێ لە ناو دەچێت بۆ نمونە تەنها‬ ‫لەشاری هەولێر كەوا زیاتر لە( ‪ 1‬ملیون‬ ‫دونم) زەوی بەر ماستەر پالن كەوتووە‬ ‫كە دەبێت لە ماوەی ‪ 30‬ساڵ‬ ‫تەواو بكرێت و ئەنجام بدرێت بە تەنها‬ ‫لە ساڵێك (‪ )120،000‬دۆنم تەرخانكراوە‬ ‫كە بۆتە هۆی تێكدانی ‪ 48‬الدێ‬ ‫تەنها لەبازنەی یەكەمی ماستەر پالنەكە‬ ‫وە لە بازنەی دووەم كە زیاتر لە (‪)111‬‬ ‫الدێ بەر ماستەر پالن دەكەوێت‪،‬‬ ‫ك���ە دە بێتە هۆی س���ەرهەڵدانی ئەم‬ ‫گرفتانە‪.‬‬ ‫أ‪ -‬س���ەرهەڵدانی بێ كاری بەهۆی كۆچ‬ ‫كردنی بێ پالن لە گوند بۆ شارەكان‪.‬‬ ‫ب‪ -‬دبێتە هۆی تێك چونی ئاسایش���ی‬ ‫خۆراك و كەم بوونی بەرووبومی خۆماڵی‪.‬‬ ‫ سەبارەت بەو لێژنەی كە بۆ چاكسازی‬‫لە س���ەرۆكایتی هەرێم دانر یەكیك لە‬ ‫بابەتەكان كێشەی زەوی كشتوكاڵی‬ ‫بو وە بەاڵم لێژنەكە تا ئێستا هیچ كارێكی‬ ‫جێ بەجێ نەكراوە بۆ چارەس���ەركردنی‬ ‫ئەم گرفتە هیچ سودو دەرنجامی نەبوو‪.‬‬ ‫ڕاستە شارەكان بەردوام لە گەورەبوون‬ ‫دان بەاڵم نابێت لەس���ەر حسابی زەوی‬ ‫كشتوكاڵی بێت‪ ،‬وە پێویستە ئەم‬

‫دوو بری���ارە گرنگە ب���ە زووترین كات‬ ‫بدرێت‪.‬‬ ‫ج ‪ -‬بەكار نەهێنانی زەوی كشتوكاڵی بۆ‬ ‫پڕۆژەی نا كشتوكاڵی بۆ هەر كەسێ بێت‬ ‫وە بۆ هەر مەبەستێك بێت‬ ‫وەهەرچی پێشتر كراوە دەبێت چاوی‬ ‫پێبخشرێنێتەوە‪،‬بۆ نمونە لە والتی میسر‬ ‫ئێستاكە پاش ‪ 40‬ساڵ تێپەربوون‬ ‫بەس���ەرهەمان پرۆسە (بەكارهێنانی‬ ‫زەوی كشتوكاڵی بۆ پڕۆژەی ناكشتوكاڵی)‬ ‫خەریكی چارەسەركردنی ئەوگرفتەن‬ ‫بۆی���ە ب���ەرای من ڕۆژی���ك دادێت لە‬ ‫داهات���وودا هەمان كار لە كوردس���تان‬ ‫ئەنجام دەدرێت ‪.‬‬ ‫د ‪ -‬گرنگی دان بە گوندەكان وە كەرتی‬ ‫كش���توكاڵی لەب���ەر ئ���ەم دوو هۆكارە‬ ‫گرنگەی خوارەووە‪.‬‬ ‫أ ‪ -‬ئێمە گەر لە ئایندە هەر دەرفەتێكمان‬ ‫بۆ رەخسا بۆ ڕاگەیاندنی دوڵەتی كوردی‬ ‫نابێت چاومان لە دراوسێیەكانمان‬ ‫بێ���ت لە كاتێك دا كە گش���تیان دژی‬ ‫دروست بۆنی دوڵەتی كوردین‪.‬‬ ‫ب‪ -‬لە كاتی دروس���ت بونی كێشەی‬ ‫ئابووری جیهانی ووالتە پیشەسازیەكان‬ ‫بە پلەی یەكەم توشی گرفت دبن بۆنمونە‬ ‫دابەزینی نرخی نەوت ئەوا كاریگەری‬ ‫خراپی دبێت لەسەر ئابوریی هەرێم بۆیە‬ ‫جگە لە نەوت دەبێت پشت بە‬ ‫كەرت���ی تر ببەس���تین و گرنگی پێ‬ ‫بدەین‪.‬‬ ‫ئیمە تأكید لەسەر ئەو دەكەینەوە كوا‬ ‫ئەم خاالنەی س���ەرەوە زۆر پەیوندی بە‬ ‫ئاسیشی خۆراكە كە گرنگی كەمتر نیە‬ ‫لە ئاسایشی نەتەوەیی‪.‬‬

‫دۆزینەوەی ڤایرۆسێكی‬ ‫گەورە لە زەریای ئارام‬ ‫زان���اكان گەورەترین ڤایرۆس���یان دۆزیەوە‬ ‫كەوا تاكو ئێس���تا ڤایرۆس���ی لەم قەبارەیە‬ ‫نەدۆزراوەتەوە‪ .‬ئەم دۆزینەوە نوێیە لەكاتی‬ ‫گەران���ی زان���اكان بەدەس���ت هات‪،‬كەوا لە‬ ‫كەنارەكانی تشیلی بەدوای بوونەوەری نوێدا‬ ‫دەگەران‪.‬‬ ‫ئەم ڤایرۆس���ە ناونرا بە(تش���یلیانس میگا‬ ‫ڤای���رۆس) و قەبارەكەش���ی دە تا بیس���ت‬ ‫ئەوەندەی فایرۆسە ناسراوەكانە‪ .‬ئەم ڤایرۆسە‬ ‫لە (میمی ڤایرۆس گەورەترە) كەوا گەورەترین‬ ‫ژمارەی پێوانەیی لە قەبارەدا تۆمار كردبوو‪.‬‬ ‫كەوا لە بورجێكی س���ارد كردنەوە لە سالی‬ ‫‪ 1992‬لە بریتانیا دۆزرابووەوە‪.‬‬ ‫زاناكان ل���ەو ب���اوەرەدان كەوا ڤایرۆس���ی‬ ‫(تیش���لیانس میگاڤایرۆس) كەوا تیرەكەی‬ ‫‪ 0،7‬میگامەترە (بەش���یك لە هەزاربەش���ی‬ ‫ملیمەترێ���ك) لەوانەیەبەرەنگاری ئەمیباكان‬ ‫و زیندەوەرە ی���ەك خانەكان ببێت لە ئاوی‬ ‫زەریای ئارام‪.‬‬ ‫بروفیسور جان میشیل كالفیری لە زانكۆی‬ ‫ئەی مرسیلیای فەرەنسی بۆ رادیۆی بی‪.‬بی‪.‬‬ ‫سی رایگەیاند كەوا ئەم فایرۆسە لە هەندێ‬ ‫بەكتریاش گەورەترە‪.‬وە دەكرێت ئەم فایرۆسە‬ ‫بە مایكرۆسكۆپی ئاسایی ببینرێت‪ .‬هەروەها‬ ‫ووتی هەندێ زیادەی لە شێوەی تال لەسەر‬ ‫جەس���تەی ئەم فایرۆسە هەن‪ ،‬بۆ راكێشانی‬ ‫س���ەرنجی ئەمیباكان ب���ۆ خۆی‪.‬هەندێ لە‬ ‫لیكۆلینەوەكانی بۆماوەیی لەسەر فایرۆسەكە‬ ‫دیاریان ك���ردووە كەوا زیاتر لە هەزار جینی‬ ‫هەیە كەوا بۆ كرداری زۆربون پێویستن‪.‬‬


‫هونەرمەندی شێوە كار شوان هەڵەبجەیی‬ ‫هونەرمەندلقمان ناصر ناسراوە بەشوان هەڵەبجەیی‬ ‫لە ساڵی ‪ 1969‬لە شاری كەركوك‬ ‫لەدایك ب���ووە ئامادەیی كش���توكاڵی لەش���اری‬ ‫كەركوك تەواو كردووە هونەرمەند هەرلە مناڵییەوە‬ ‫خۆشەوستی كوردستان واچۆتە دڵیەوە كەوا هەموو‬ ‫كارە هونەرێكانی نەخشاندی‬ ‫سروشتی كوردستان بێت لە سااڵنی هەشتاكانەوە‬ ‫دەستی بە كاری هونەری كردووە لە ساڵی‬ ‫‪ 1983‬لەشاری كەركوك لەهۆڵی سریان كەئەوكات‬ ‫لەدووی ناوەندی بووە یەكەم پێشانگای‬ ‫تایبەتی خۆی كردۆتەوە لەو پێشانگایە دا هەموو‬ ‫تابلۆكانی لەسەر جوانی سروشتی كوردستان بووە‬ ‫لەس���اڵی ‪ 1986‬دووەم پێشانگای تایبەتی خۆی‬ ‫لەشاری كەكوك لەئامادەیی‬ ‫كش���توكاڵ كردۆتەوە لەس���اڵی ‪ 1988‬لەشاری‬ ‫كەركوك لەئامادەیی كشتوكاڵ سێیەم پێشانگای‬ ‫كردەوە ل���ە راپەرینە مەزنەك���ەی بەهاری ‪1991‬‬ ‫هونەرمەند چۆتە شاری هەڵەبجەی‬ ‫ش���ەهید لەساڵی ‪ 1992‬پێش���انگایەكی تایبەتی‬ ‫لەسەر كیمیابارانی شاری هەڵەبجەی شەهید‬ ‫كردۆتەوەهونەرمەند لەناوتابلۆكانی دەری دەخست‬ ‫ئەوزڵمە زۆرەی كەلەو شارە كرا كەزیاتر‬ ‫لە پێنج هەزار شە هیدی لێ كەوتەوە هونەرمەند‬ ‫لەشاری هەولێر پێنج پێشانگای تایبەتی‬ ‫كردۆتەوە وە لەش���اری دهۆكیش زیاتر لە شەش‬ ‫پێشانگای تایبەتی كردۆتەوە هەموو پێشانگاكانی‬

‫هونەری شێوە كاری‬

‫وە چەن تابلۆیەكی لەدەرەوەی واڵت نمایش كردووە گوزارشتی لەسەرجوانی سروشتی كوردستان بووە‬ ‫هونەرمەند تائێستا زیاتر‬ ‫هونەرمەند تائێستا بەردەوامە‬ ‫لەكارە هونەریە ێكانی ئێس���تا ئەندامی رێكخراوی لە پانزە پێشانگای كردۆتەوە وە چەندەها تابلۆی‬ ‫قەبارە گەورەی دروست كردووە‬ ‫هونەرمەندانی كوردستانە پسپۆری‬

‫چەند‬ ‫تابلۆیەك‬ ‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫هونەرمەند‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫لە تابلۆیەكانی‬

‫‪29‬‬


‫‪30‬‬

‫‪w w w . J i n g eyk urdisdan.com‬‬ ‫ئاسۆی ژینگە‬

‫‪1‬‬

‫‪2012/1/30‬ی زایینی‬

‫مەترسی پاشماوە ی كەل و پەلە پزیشكیەكان‬ ‫رازی زێتی‬ ‫مەترس���ی ئ���ەو پاش���ماوە ی ك���ەل و پەل���ە‬ ‫پزیشكیانەی كەوا لەو دامەزراوانە بەرهەمدێن كەوا‬ ‫خزمەتگوزاری جیاواز و چاودێری تەندروس���تی‬ ‫پێش���كەش بە هاوالتیان دەكەن‪ ،‬وە تاقیگەكان‬ ‫و كارگەو كۆگاكانی دەرمان و پێداویس���تیەكانی‬ ‫تری تەندروس���تین‪ .‬زۆربەی ئەو پاش���ماوانەی‬ ‫لە نەخۆش���خانەو بنكە تەندروستیەكان لەسەر‬ ‫ش���ێوەی ئەو پاش���ماوانەن كەوا ل���ە مالەكاندا‬ ‫دەردەچن‪ ،‬بەالم بەش���ێكیان زۆر مەترس���یدارن‬ ‫ئەگەر پاش���ماوەكە بە رێژەیەكی كەمیش بێت و‬ ‫مەترسیەكی درێژخایەنیان لەسەر ژینگە و ژیانی‬ ‫مرۆڤ دروست دەكەن و ئێمە لێرەدا دەمانەوێت‬ ‫باسی ئەم جۆرە پاشماوانە بكەین ‪.‬ئەم پاشماوە‬ ‫مەترس���یدارانە لە ئەنجامی ئەو تیش���ك و كەل‬ ‫و پەل و دەرمانانەی لە تاقیگەكان بۆ دەس���ت‬ ‫نیشانكردنی نەخۆش���یەكان و چارەسەركردنی‬ ‫نەخۆش���دا بەكاردەهێ���ن و دوای فرێدانی���ان‬ ‫كاریگ���ەری الوەكی نێگەتیڤ لەس���ەر ژینگەی‬ ‫هاوالتیان و بەتایبەتیش مەترسی بۆتەندروستی‬ ‫كارمەندان���ی تەندروس���تی و ئ���ەو هاوالتیانەی‬ ‫سەردانی نەخۆشخانەكان دەكەن دروست دەكات‬ ‫‪.‬هەر ئەو پاش���ماوانەن كە دەبنە سەرچاوەیەكی‬ ‫مەترس���یدار بۆ بالو بوون���ەوەی میكرۆبەكان بۆ‬ ‫نەخۆش و بۆ كارمەندانی تەندروستیش دەكرێت‬ ‫بەهۆیەوە تووشی نەخۆشی مەترسیدار ببن وەكو‬ ‫كەمبوونەوەی بەرگری ل���ەش و تووش بوون بە‬ ‫هەوكردنی جگەر لە هەردوو جۆری ‪.B، C‬‬ ‫گومان لەوە دانیە كەوا پاشماوە تەندروستیەكان‬ ‫جێ���گای گرنگ���ی پێدان���ی ژینگەپارێزەكانە ‪.‬‬ ‫ش���ارەوانیەكانیش هێش���تا لە رێگا چارەیەكی‬ ‫گونجاو دەگەرێن بۆ رزگاربوون لە مەترسیەكانی‬ ‫و بەتایبەتیش لە ش���ارە گەورەكاندا ‪ .‬لەهەموو‬ ‫شارەكاندا ئەم مەترسیانە وەك یەك نین و چەند‬ ‫لە شارەكەدا نەخۆشخانەی گەورە و تایبەتمەندی‬ ‫تێدابیت و ژمارەیەكی زیاتری هاوالتیان سەردانی‬ ‫ئەو دامەزراوە تەندروستیانە بكەن مەترسیەكان‬ ‫زیاتر دەبن‪ ،‬وە بەهۆی پیسبوونی زیاتری ژینگە‬ ‫بە پاش���ماوە تەندروس���تیەكان دوا رۆژێكی زۆر‬ ‫ئالۆزتر چاوەرێمان دەكات ‪.‬‬ ‫كەل و پەلی رەقی تەندروس���تی بەوە ناس���راون‬ ‫كە مەترس���یان زیاترە لەبەر ئ���ەوەی لە مادەی‬

‫مەترس���یدار دروست كراون‪ ،‬بەالم دەبێت بزانین‬ ‫تەنه���ا هەندێكیان مەترس���یدارن و زیاد بوونی‬ ‫مەترس���یەكان ل���ەوەوە س���ەرهەلدەدات كەوا‬ ‫رەچاوی سروشتی پاش���ماوەكان ناكرێت و رێز‬ ‫لە بنەماگش���تیەكانی تەندروستی ناگیرێت و بە‬ ‫تێكەلكردن���ی پاش���ماوەكان هەموویان پێكەوە‬ ‫دەبنە جێگای مەترس���ی ‪.‬ئەوەی لەم پاشماوە‬ ‫زیانبەخش و مەترسیدارانە خراپترە ئەوەیە كەوا‬ ‫نەبوونی لێكۆلینەوەی زانستی و هەست نەكردن‬ ‫بە مەترس���ی و هەولنەدان ب���ۆ دۆزینەوەی رێگا‬ ‫چارەی چارەسەر كردنیان ‪.‬‬ ‫لێرەدا پێویس���ت دەكات ئەو كەل و پەالنەی لە‬ ‫نەخۆش���خانەكاندا دەبنە پاشماوە بەسەر چەند‬ ‫پلەیەك���دا دابەش بكەین و جیاوازی مەترس���ی‬ ‫نێوانی���ان بزانین وە پێكهات���ەی كیمیایی و ئەو‬ ‫كەل و پەالنەی لە پیشەسازیەكەیدا بەكارهاتوون‬ ‫جیاوازیان بۆ دروست دەكات ‪.‬‬ ‫وە پلە بەندیەكە بۆ هەموو ئەو پاشماوانەیە كەوا‬ ‫رۆژانە بۆ بەرژەوەن���دی نەخۆش بەكاردەهێن و‬ ‫بەگوێرەی نەخۆشخانە و سەردانگەكانی پزیشكی‬ ‫و هەر ش���وێنێكی تر كەل و پەلی پزیشكی تێدا‬ ‫بەكاربهێنرێت‪ ،‬ئەو پاشماوانە پێنج پلە بەندیان‬ ‫بۆ كراوە ‪:‬‬ ‫پلەبەن���دی یەكەم ‪ :‬هەموو زبل و پاش���ماوەی‬ ‫ئاس���ایی كە لە خۆراكەوە هاتوون ( پووشك و‬ ‫توێكلی میوە‪ ،‬نان‪ ،‬سەوزە‪ ،‬شەربەتەكان و شیر‬ ‫و بەرهەمی خواردنەكانی تر و ئەو ش���تانەی كە‬ ‫نەخۆش و ئەو كەسانەی سەردانی نەخۆشخانە‬ ‫دەكەن لەگەل خۆیان دەهێنن و فرێ دەدەن‪...‬‬ ‫هتد )‪.‬‬ ‫پلەبەن���دی دووەم ‪ :‬ئ���ەو ك���ەل و پەالنەی لە‬ ‫چارەسەركردنی نەخۆشدا و لەكاتی كاری رۆژانەی‬ ‫پزیشكیدا بەكار دەهێن و ئەوانیش دوو جۆرن ‪:‬‬ ‫ئەو ئامرازانەی تیژ نین و لە دوای بەكارهێنانیان‬‫ف���رێ دەدرێن وەك لەفاف و گ���ۆزەكان‪ ،‬گەچ‪،‬‬ ‫پالستیكی پاكەتی دەرمان و دەرزیەكان‪ ،‬لۆكە‪،‬‬ ‫لەزگە و پالستەر و ‪.....‬هتد ‪.‬‬ ‫ئ���ەو ئامرازان���ەی تی���ژن وەك شووش���ەی‬‫دەرمان‪،‬نیدل‪،‬برەرە بچوكەكان و هتد ‪...‬‬ ‫پلەبەن���دی س���ێ یەم ‪ :‬پاش���ماوەی بەش���ی‬ ‫نەشتەرگەری و ئەوانیش دوو جۆرن ‪:‬‬ ‫پاشماوەی ماوەی نەش���تەرگەری ( ئەندامانی‬‫لێكراوە‪ ،‬پاشكۆكان‪،‬پێست‪ ،‬خوێن‪،‬پرچ و پارچە‬

‫ئێسك ‪...‬‬ ‫پاش���ماوەی دوای نەش���تەرگەری ( كیس���ی‬‫پالس���تیكی بۆ ش���لەی بایۆلۆجی‪ ،‬پاشماوەی‬ ‫تاقیگەی���ی لە نمونەیی بایۆلۆجی كە لەبەش���ی‬ ‫نەشتەرگەری بۆیان رەوانە دەكرێت )‪.‬‬ ‫پلەبەن���دی چ���وارەم ‪ :‬ئامراز و ك���ەل و پەلی‬ ‫بەكارهاتوو لە پشكنیندا (پاكەتی فیلمەكان و‬ ‫هەندێك مادەی كە لە تاقیگەكان بەكاردەهێنرێت‪،‬‬ ‫كەل و پەلی وێنە گرتن و فیلمی وێنەكانی تیشكی‬ ‫)‪.‬‬ ‫پلەبەن���دی پێنج���ەم ‪:‬دەرمان و گی���راوەكان‪،‬‬ ‫گەرێنرابنەوە یاخود لە نەخۆشخانەدا مابنەوە و‬ ‫بووبنە پاشماوە ‪.‬‬ ‫مەترس���ی پاش���ماوەكانی نەخۆش���خانەكان بە‬ ‫گوێرەی زۆری و كەمی رێژەی پاش���ماوەكان نیە‬ ‫بەلكو بەس���تراوەتەوە بە هەبوونی چ جۆرێكی‬ ‫پاش���ماوەیە و لە زۆربەی نەخۆشخانەكاندا كە‬ ‫رۆژانە نەخۆش���خانەكان خاوێن دەكرێنەوە ئەوا‬ ‫رێ���ژەی هەرە زۆری پاش���ماوەی كەلە كەبوو لە‬ ‫پلە بەندی یەكەمدای���ە و پلە بەندی یەكەمیش‬ ‫مەترس���ی یەكەی وەكو پاش���ماوەی مالەكانە و‬ ‫دەكرێت ش���ارەوانی بەیەك���ەوە كۆیان بكاتەوە‬ ‫و لە ناوی���ان ببات‪ ،‬بەالم پل���ە بەندیەكانی تر‬ ‫رێ و ش���وێنی تایبەت���ی خۆی هەی���ە بۆ لەناو‬ ‫بردنیان و ناكرێت ش���ارەوانی ئەو جۆرانە لەگەل‬ ‫پاشماوەی مالەكان تێكەل بكات ‪ .‬لێرەدا دەبێت‬ ‫هەس���ت بە مەترس���یەك بكەین كەوا هاوالتیان‬ ‫دەرمانی بەكارهاتوو یاخود ماوە بەس���ەرچوو لە‬ ‫مالەكەیدا تێكەل بە پاش���ماوەی مالەوە دەكات‬ ‫و ب���ۆ نەخۆش���خانە ناگەرێنرێت���ەوە رێگاكانی‬ ‫چارەسەركردنی پاشماوەی نەخۆشخانەكان‬ ‫ئەگەر س���ەیرێكی پلە بەندی���ەكان بكەین هەر‬ ‫یەكەو ك���ەل و پەلی جی���اوازی تێدایە و لەناو‬ ‫نەخۆش���خانەدا ب���ۆ كاری جیاواز ك���ەل و پەلە‬ ‫جیاوازەكان بەكار دەهێنرێن‪ ،‬بەهیچ شێوەیەك‬ ‫نابێت پاش���ماوەكانی نەخۆشخانە لەگەل یەكتر‬ ‫تێكەل بكرێن و بێگومان هەندێك لە كەل وپەلی‬ ‫نەخۆشخانەكانیش قەدەغەیە لەگەل پاشماوەی‬ ‫مالەكان تێكەل بكرێن و لەیەك ش���وێندا لەناو‬ ‫ببرێن ‪.‬ئەم���ە بەرنام���ەی سەرپەرش���تیارانی‬ ‫شارەوانیەكانە و بەرپرس���یارەتیەكی گەورەیان‬ ‫لەسەر شانە و ئەم ئەركەشیان زۆر مەترسیدار و‬ ‫ئالۆزە و ماندوبوونێكی زۆری دەوێت ‪ .‬هەرچەند‬


‫و رێگاكانی چارەسەركردنیان‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫سەرچاوە ‪ :‬ئینتەر نێت‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫سەرپەرش���تیارانی ش���ارەوانیەكان نەتوانن ئەم‬ ‫ئەركە بەج���ێ بگەیەنن و پش���ت گوێی بخەن‬ ‫دەبێت���ە هۆی زەرەر و زیان���ی ماددی و مرۆیی‪،‬‬ ‫تەنانەت رووبەرووی كارەس���اتێك ببینەوە كەوا‬ ‫پێشتر ئەمەمان باوەر نەكردبێت ‪ .‬بەهۆی ئالۆزی‬ ‫ژیان و دروس���ت بوونی ئەو هەموو جۆرە كەلو‬ ‫پەل جیازانە بوەتە هۆی ئەوەی وەك سەردەمی‬ ‫پێش���ان نەتوانین بەرێگایەكی ئاسان خۆمان لە‬ ‫پاشماوەكان رزگار بكەین‪ ،‬هەرچەندە لە والتانی‬ ‫پێشكەوتوو زبل و خاشاك بەخۆی دەبێتەوە بە‬ ‫سامانێك بۆ والتەكەیان بەالم لە والتانی جیهانی‬ ‫سێ یەم تەنها زبل و خاشاك بۆ ماوەیەكی كاتی‬ ‫لەبەر چاو وون دەكرێت و بیر لە مەترس���یەكانی‬ ‫دوارۆژی ناكرێت���ەوە هەروەكو چۆن ئێس���تا لە‬ ‫والتەكەمان���دا پەیرەو دەكرێ���ت ‪.‬تەنانەت ئێمە‬ ‫دراوس���ێی والتێكی پێشكەوتووش نین ئەگەر نا‬ ‫بەالیەنی كەمەوە دەمانتووانی زبل و خاش���اكی‬ ‫والتەكەمان پێیان بفرۆشینەوە ‪.‬‬ ‫لە والتانی پێش���كەوتوودا یەكەم كاری لەس���ەر‬ ‫پاشماوەكان دەكرێت جیاكردنەوەی پاشماوەكانە‬ ‫و بەشێوەی كۆمەلەی جیا جیا بەپێی سروشتیان‬ ‫و پلەبەندیان و هەر كۆمەلەیەكیش مەترسیەكانی‬ ‫دی���ار كراون‪،‬ئەم لەی���ەك جیاكردنەوە كاركردن‬ ‫لەسەر زبل و خاشاك ئاسانتر دەكات و كۆنترۆلی‬ ‫زیاتری مەترسیەكان دەكرێت ‪:‬‬ ‫‪.1‬چارەسەری زبل و خاشاكی پلەبەندی یەكەم كە‬ ‫زیاتر لە پاشماوە خۆراكیەكانی لەنەخۆشخانەدا‬ ‫پێكهاتبوو وەك پاش���ماوەی ئاس���ایی مالەكان‬ ‫دادەنرێت و مەترس���ی زۆریان نیە‪ ،‬بەالم دەبێت‬ ‫زۆر دلنیا بین لەوەی هەلە نەكراوە لە پاشماوەكان‬ ‫و پاشماوەی پلەبەندیەكانی تری لەگەل تێكەل‬ ‫نەكراوە و بە كەل و پەلی تری بەكار هاتوو پیس‬ ‫نەكرابێت تاكو بتوانین بە ئاسایی وەك پاشماوەی‬ ‫مالەكان مامەلەی لەگەل بكرێت ‪.‬‬ ‫‪.2‬پاش���ماوەی پلەبەن���دی دووەم لەگەل ئەوانی‬ ‫ت���ر پێكەوە ف���رێ نادرێتە ناو ی���ەك زبلدان و‬ ‫پێویستە ش���وێنێكی تایبەتی س���ەر داخراوی‬ ‫كانزایی یان پالس���تیكی بیت و خ���ۆ لێ رزگار‬ ‫كردنی ئاسانە‪ ،‬هەروەك چۆن دەبێت لە زبلدانێك‬ ‫بكرێت گواس���تنەوەی ئاسان بێت‪،‬هەر جۆرێكی‬ ‫پاشماوە پزیشكیەكان تایببەتمەندی خۆی هەیە‬ ‫و ئەمەش وای كردووە خۆ لێ رزگاركردنیش���یان‬ ‫هەریەكەو بەرێگایەك���ی تایبەتی دەبێت‪ ،‬ئەگەر‬

‫نا بەهۆی سروشت و بری پاشماوەكان شتێكی‬ ‫ئەس���تەم دەبێت بە شێوەیەكی دروست لە زیان‬ ‫و مەترس���یەكانی رزگار بین‪ ،‬هەرچەند پاشماوە‬ ‫جی���اوازەكان لە زبلدان���ە جیاوازەكاندا دابنرێت‬ ‫ئاسانتر سەرپەرشتیار و بەرپرسیارانی ئەو بوارە‬ ‫دەتوانن چارەسەری پاشماوەكان بكەن‪ ،‬چونكە‬ ‫هەندێك لەو پاش���ماوانەی لە نەخۆش���خانەكان‬ ‫دێت مەترس���ی نیە و هەندیكیشی مەترسیەكی‬ ‫گەورەیان بۆ سەر ژینگە بە گشتی و ژیانی مرۆڤ‬ ‫بەتایبەتی هەیە ‪.‬لە پلە بەندی دووەمدا دوو جۆر‬ ‫پاشماوە هەبوو ‪:‬‬ ‫چارەس���ەری ج���ۆری یەكەم ‪:‬گرنگترین ش���ت‬ ‫كوشتنی میكرۆبەكانە پێش فرەدانی و دەكرێت‬ ‫بە گەرم كردن و بەكارهێنانی گیراوە و ش���لەی‬ ‫تایبەت���ی وەك ئاوی جافیل و غازی كلۆر و هتد‬ ‫‪...‬بەتەواوی لە میكرۆبە مەترس���یدارەكان رزگار‬ ‫ببی���ن و رێگری بكەین لە بالو بوونەوەی پەتا و‬ ‫نەخۆشی جۆراو جۆر ‪.‬پاشان لەگەل پاشماوەی‬ ‫مالەكان لەالیەن شارەوانیەوە فرە دەدرێت ‪.‬‬ ‫چارەس���ەری جۆری دووەم ‪ :‬ئەمەش ئەو ئامێرو‬ ‫ئامرازانەی بەكارهاتوون و پیس بوون‪ ،‬پێویستە‬ ‫لە میكرۆب پاكژ بكرێتەوە بە رێگای دانانی ئەو‬ ‫ئامێرانە لەناو دەزگای تایبەتی و لەگەل گیراوەی‬ ‫كیمیایی پاكژ ك���ەرەوەدا و ئەو تەكنیكەش كە‬ ‫دەبێت لە هەموو نەخۆشخانەكاندا هەبێت تێچووی‬ ‫زۆری نیە و كارێكی زۆر گرنگیش ئەنجام دەدات‬ ‫‪.‬تەنانەت ئەگەر ئ���ەم دەزگایەش نەبێت ئامێرە‬ ‫پزیش���كیەكانی بەكارهاتوو پیسبوو بە میكرۆب‬ ‫دەكرێت بە رێگای زۆر گەرمكردنیان و بەسەردا‬ ‫كردنی گیراوەی س���ۆدا یان پاك���ژ كەرەوەی تر‬ ‫ئەم ئامێران���ە لە میكرۆب���ەكان پاكژ بكرێنەوە‬ ‫پێش ئەوەی ئەم ئامێرانە فرە بدرێنە ناو زبل و‬ ‫خاشاكی ئاسایی دا ‪.‬‬ ‫‪ -3‬لە پلە بەندی سێ یەمیشدا دوو جۆر كەل و‬ ‫پەلی پزیشكی هەبوون و بەم شێوەیەی خوارەوە‬ ‫خۆمانی لێ رزگار دەكەین ‪:‬‬ ‫جۆری یەكەم لە شوێنێكی گونجاو بە پێشنیاری‬ ‫سەرپەرشتیارانی چارەسەركردنی زبل و خشاك‬ ‫فرێ دەدرێت و ژێر خاك دەكرێت ‪.‬‬ ‫جۆری دووەم لە پێش���ەكیدا كرداری لەناوبردنی‬ ‫میكرۆبەكان لە نەخۆشخانەدا بۆ دەكرێت ئینجا‬ ‫دەخرێتە بەردەس���تی ش���ارەوانی ب���ۆ بردنی و‬ ‫چارەسەركردنی ‪.‬‬

‫‪ -4‬لە پلەبەندی چوارەمدا كەل و پەلی بەكارهاتوو‬ ‫لە بەشی تیشكی تێدایە‪ ،‬پاشماوەی تایبەتیە و‬ ‫مەترسی جیاوازیشیان هەیە‪،‬پێویستە شوێنێك‬ ‫هەبێت ئەو كەل و پەالن���ە دوای بەكارهێنانیان‬ ‫لەوێ كۆگا بكرێت‪ ،‬نابێت لە نەخۆشخانە بچنە‬ ‫دەرەوە تاكو پشكنینیان بۆ كرابێت كەوا چاالكی‬ ‫تیشكەكان بەتەواوی كۆتاییان هاتووە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫كاتێكی زۆری دەوێت ‪.‬‬ ‫‪ -5‬پل���ەی بەن���دی پێنجەم هەم���وو دەرمانێك‬ ‫دەگرێت���ەوە‪ ،‬رێگای لەناوبردن���ی دەرمان تەنها‬ ‫ئەوەی���ە ك���ە دەرمانەكان كە ل���ەالی خەلك بۆ‬ ‫نەخۆشخانە هاتوونەتەوە یاخود لە نەخۆشخانەدا‬ ‫ه���ەن و بەكەلكی بەكارهێنان ناهێن دەبێت ئەو‬ ‫دەرمانان���ە بۆ كارگ���ەی بەرهەمهێنەری هەمان‬ ‫دەرم���ان بگەرێنەوە‪ ،‬بەهیچ ش���ێوەیەك نابێت‬ ‫دەرمان لەگەل پاش���ماوەی ت���ر تێكەل بكرێت‬ ‫مەگەر ئەو شوشە دەرمانەی كە بەشێك دەرمانی‬ ‫پێ���وە م���اوە دوای بەكارهێنان���ی ‪ .‬كۆمپانیای‬ ‫بەرهەمهێنەری دەرمان خۆی بەرپرسیارە بەرامبەر‬ ‫دەرمانەكان ‪.‬‬ ‫لە جیهاندا گرنگی زۆر بە لەناوبردنی پاشماوەكان‬ ‫دراوە لە پێشەنگی هەمووشیان ژاپۆن و ئەمریكا‬ ‫و هەروەها ئەو والتانەی كە هەولیانداوە سوود لە‬ ‫كارگەكانی دووبارە بەكارهێنانەوەی زبل و خاشاك‬ ‫وەردەگرن و ئەم پاش���ماوە بووە بە سەرچاوەی‬ ‫بەرهەمهێنانی كەل و پەلی نوێ لە جیاتی ئەوەی‬ ‫ببنە سەرچاوەی پیس بوونی ژینگە بەتایبەتیش‬ ‫دروس���ت بوونی دووكەل و بۆنی ناخۆشی زبل و‬ ‫پیس بوونی ئاوی ژێر زەوی و سەرهەلدان و بالو‬ ‫بوونەوەی چەندین جۆر میكرۆب و نەخۆشی جۆراو‬ ‫جۆری وەك تیفۆ‪ ،‬هەس���تیاری‪ ،‬نەخۆشیەكانی‬ ‫كۆ ئەندامی هەناس���ە و هەوكردنی جەرگ ‪....‬‬ ‫هتد ‪.‬هیوادارم بۆ بەرژەوەندی ئابوری هەرێم و بۆ‬ ‫ژیانێكی باشتر بۆ هاوالتیان سیستەمێكی نوێی‬ ‫كۆكردنەوە و چارەسەركردنی زبل و خاشاك لە‬ ‫هەموو ناوچەیەكی هەرێمی كوردستاندا پەیرەو‬ ‫بكرێ���ت و ئەو كارگەیەی تایب���ەت بەو بوارە لە‬ ‫شاری دهۆك دانراوە جێگای دلخۆشی و دەست‬ ‫خۆشیە و نمونەی لە ناوچەكانی تریش هەبێت ‪.‬‬

‫‪31‬‬


‫هۆشیاری ژینگەیی‬

‫یاسین ئیسماعیل‬

‫لێكۆلینهوهیهكی تازهی زانستی بهریتانی‬ ‫بهپێچهوانهی لێكۆلینهوهیهكی پێش���ووتر‬ ‫دهلێت" كهمكردن���هوهی خواردنی خوێ‪،‬‬ ‫رێگهلهمهترس���ی تووشبوون بهكێشهكانی‬ ‫دڵ و جهڵتهی مێش���ك و مردنی لهناكاو‬ ‫ناگرێت ‪.‬‬ ‫توێژهران لهزانكۆی "ئهكس���تر" لهماوهی‬ ‫تاقیكردنهوهكهیان���دا كهلهس���هر ‪6500‬‬ ‫ك���هس ئهنج���ام دراب���وو‪ ،‬ئاماژهی���ان‬ ‫بهوهداوهكهبهلگهیهكی بههێز ههیهلهسهر‬ ‫كهمكردن���هوهی خ���وێ لهن���او ئهنزیمی‬ ‫خواردن���دا‪ ،‬لهكهمكردن���هوهی مهترس���ی‬ ‫تووشبوون بهنهخۆشیهكانی دڵ و مردنی‬ ‫لهناكاو ‪.‬‬ ‫ب���هالم ڕۆژنامهی "دهیلی میل"ی بهریتانی‬ ‫ئاماژهبهوهدهكات‪ ،‬لهمیانهی لێكۆلینهوهی‬ ‫ئێستادا ئاش���كرابووه‪ ،‬كهكهمكردنهوهی‬ ‫بهكارهێنان���ی خ���وێ‪ ،‬نهبووتهه���ۆی‬ ‫كهمكردنهوهی مهترس���ی م���ردن‪ ،‬بهلكۆ‬ ‫بهپێچهوانهوهحالهتی مردن بههۆی ههندێ‬ ‫نهخۆشی دڵ و جهڵتهبهرزبووتهوه ‪.‬‬

‫‪asoijinge (1) 30/1/2012‬‬

‫توێژهراندووپاتدهكهنهوهكهكهمكردنهوهی‬ ‫خوێ بهرگریكارێك���ی بههێز نییه‪ ،‬بهلكۆ‬ ‫ههندێ كاریگهری ت���ر ههن كهپارێزگاری‬ ‫لهتهندروس���تی مرۆڤ دهكهن‪ ،‬لهوانهش‬ ‫خواردنی می���وهو ڕاهێنانی وهرزش���ی و‬ ‫سیستهمی خۆراكی بێ چهوری و نهكێشانی‬ ‫جگهره ‪.‬‬

‫‪asoi.jinge@yahoo.com‬‬

‫پاراس���تنی ژینگە بۆتە مەسەلەیەكی زۆر‬ ‫گرینگ لە پاڵ هەم���وو الیەنە ئابووری و‬ ‫كۆمەاڵیەتی و سیاس���یەكان و پەیوەندی‬ ‫بە بوارەكانی تەندروس���تی و جوانكاری و‬ ‫رێزگرتنی مرۆڤ بۆ سروشت و دەرووبەرەوە‬ ‫هەیە‪.‬‬ ‫لەكۆمەڵگا پێشكەوتووە مەدەنیەكاندا بەدەیان‬ ‫سەندیكاو رێكخراوو كۆمەڵەی جۆراوجۆر هەیە‬ ‫بەرگری لە پاراستنی ژینگە دەكەن‪ ،‬زۆر جار‬ ‫بزووتنەوەكانی پاراس���تنی ژینگە رووبەرووی‬ ‫دەس���ەاڵت و كۆمپانیا گ���ەورەكان دەبنەوە‪،‬‬ ‫پاراستنی ژینگەی كوردستان تەنها كەمالیات و‬ ‫رەفاهیەتێك نییە‪ ،‬تەنها مۆدێرن و نوێگەریش‬ ‫نییە بەڵكو پێداویستییەكی سەردەمەو ئەركی‬ ‫حكوومەت و دەسەاڵتیش���ە پێشڕەو بێت و‬ ‫هۆشیاری خوولی مەشق و راهێنانی لەقۆناغی‬ ‫س���ەرەتایی خوێندن���ەوە تاك���و كۆلێژەكان‬ ‫بكاتەوە‪ ،‬هاوكات پێویستە دام و دەزگا حكومی‬ ‫و س���ەربازیەكانیش لەكاتی دەست بەتاڵیدا‬ ‫پاك و خاوێنی و پاراس���تنی دارستانەكان و‬ ‫باخچەكانیان پێ ئەنجامدەدەرێت‪ ،‬كاتی ئەوە‬ ‫هاتووە بۆچوون و بیرۆكەی پاراستنی ژینگە‬ ‫بوورووژێندرێت‪ ،‬سەرەتاكانیش پیادە بكەین‪،‬‬ ‫بۆ دامەزراندنی سیستەم و بەرنامەو پڕۆگرامی‬ ‫زانس���تیانە دەزگا پەیوەندارە راستەوخۆكان‬ ‫كۆمەڵ���ەو رێكخراوی ناحكوومی بێت‪ ،‬یاخود‬ ‫لق و هۆكارەكانی پاراستنی ژینگە بێت‪ ،‬لەناو‬

‫وەزارەتی ش���ارەوانی و پارێزگا كارو چاالكی‬ ‫بنوێنرێت‪ ،‬پاراس���تنی ژینگە لە بۆشاییەوە‬ ‫روون���ادات‪ ،‬وەزەمینەیەك���ی هۆش���یاری و‬ ‫رۆش���نبیری دەوێت‪ ،‬با لەهەفتەیەكدا رۆژێك‬ ‫تەرخان بكرێت لەسەرجەم قوتابخانەكان بۆ‬ ‫پاككردنەوەی باخچەو درەخت و نەمام و گوڵ‬ ‫و گوڵزار با لەرۆژێكدا وانەیەكی ژینگە پارێزی‬ ‫لە قوتابخانەكاندا هەبێت‪ ،‬بۆ ئەوەی نەوەیەك‬ ‫پەروەردە بێت كە خۆشەویستی بۆ ژینگەكەی‬ ‫هەبێت‪،‬وەجوانیسروشتیكوردستانبپارێزێت‬ ‫چونكە دڵنیا بن‪ ،‬گەر هاواڵتیان و نەوەی نوێ‬ ‫مان���دوو نەبێ رەچاوی دەرووبەری نەكان ئەو‬ ‫توانای ئەوە نابێت ك���ە گەورە بوو گرینگی‬ ‫و بایەخی ژینگەیی تێبگات‪ ،‬ئەوەتا س���ااڵنە‬ ‫بە ملیۆن دین���ار لەرواندنی نەمام و درەخت‬ ‫س���ەرف دەكرێت‪ ،‬بەاڵم لەبەر ناهۆشیاری و‬ ‫هەست نەكردن بە بەرپرسیاریەتی درەختەكان‬ ‫دەش���كێنەوە وەلەن���او دەچن‪ ،‬پێویس���تە‬ ‫حكوومەت بەبەرنام���ە دارو درەخت بڕوێنێ‪،‬‬ ‫لەزۆر جێ���گا كەتازە نەم���ام و درەختی لێ‬ ‫دەڕوێ بەاڵم بەهۆی فراوانكردنی جادەكان ئەم‬ ‫نەمامانە دەردەهێنرێن و لەناو دەچن‪ ،‬هەزاران‬ ‫نەمام كەوتونەتە بەر رەحمەتی شۆفەڵەكان‪،‬‬ ‫جا پێویس���تە حكوومەت و ئەو ئەندازیارانە‬ ‫كە كارو جوانكردنی ش���ار لە ئەستۆ دەگرن‬ ‫بەش���ێوەیەك بێ كە بەرنامەی بۆ دارێژن و‬ ‫هیچ نەبێت پێش���بینی سی س���اڵی تری بۆ‬ ‫بكەن كە دەستكاری نەكەن‪ ،‬بەاڵم بەداخەوە‬ ‫دوای دووساڵ یان كەمتر بەهۆی پڕۆژەیەكەوە‬ ‫نەمامەكان و سەوزاییەكە لەناو دەچێ‪ ،‬پێویستە‬ ‫حكوومەت كە شوقەیەكی هەشت نهۆمی یان‬ ‫زیاتر دروس���ت دەكات رەچاوی باخچەی بۆ‬ ‫بكات‪ ،‬هیچ نەبێ پاڕكێكی لەبەردەم دروست‬ ‫بكات‪ ،‬لەالیەكی ترەوە پێویستە هاواڵتیانیش‬ ‫لەكاتی دروست كردنی خانوو رەچاوی باخچە‬ ‫بكەن و وەچەندا دارێك لەبەردەم ماڵەكانیان‬ ‫بچێنن‪ ،‬چونكە چاندنی نەمام و دارو درەخت‬ ‫جگە لەجوانیەكەی هۆكارێكی گرینگی ژینگە‬ ‫پارێزی���ە بۆی���ە هەموومان پێویس���تمان بە‬ ‫پەروەردەیەك���ی ژینگەیی هەیە بۆ ئەوەی لە‬ ‫ئێس���تا لەداهاتووماندا رێز لە دارودرەخت و‬ ‫ژینگەی واڵتەكەمان بگرین‪.‬‬

‫زانيارى ژینگەیی‬

‫‪32‬‬


‫ژینگە ھ‬ ‫ژیننگەها كوردستانێ‬ ‫رەوشا هەمی جیهانێ‬ ‫جیادەشت وزوزان‬ ‫هەوا بەفروو باران‬ ‫دەریا ریبا رو سیال ڤ‬ ‫مێر گ و چیمە ن و خەناڤ‬ ‫گو لوریحان رەنگاورەنگ‬ ‫مازی وبەری داربیشەنگ‬ ‫دیمەنەكێ سروشتی‬ ‫جوانی دایە مللەتی‬ ‫ئەگەر بینین شینەوارا‬ ‫دێ بینینرێكو بارا‬ ‫دیمەنێتجوان ودل ڤەكەر‬ ‫زێرو زیڤ بێ بەرامبەر‬ ‫شیرەتا بارزاانیێ نەمربو‬ ‫چاراستنا ژینگە هێ بو‬ ‫هەمی پێكڤەبدەین سوزێ‬ ‫نابەردەین وێ رێبازێ‬

‫رائد‬

‫‪ /‬ای‬ ‫وب س‬

‫پین‬

‫داری‬


Asoyi Jinge 8


zhamara13  

zhamara13 govari aso

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you