Issuu on Google+

Jane Goodall Instituut Nederland

Bulletin 03/2013

BugomaWambabya corridor revisited Chimpansees: eigendom of persoon? Oorlogsvoering bij chimps

“We have a choice to use the gift of our lives to make the world a better place� Jane Goodall


Colofon ISSN: 2211-4661 Dit bulletin is een uitgave voor de donateurs, adoptieouders en vrijwilligers van: Jane Goodall Instituut Nederland Adres: Postbus 2251 6802 CG Arnhem Tel. 06-20611000 E-mail : info@janegoodall.nl Website : www.janegoodall.nl ING rekening:: NL27 INGB 0000 0030 26 ASN Bank: NL77 ASNB 0913 3548 80 Aan dit nummer werkten mee : Redactie: Susan Peeters Diederik Visser Verder: Osman Amulla Anewa, JGI Uganda Saskia Brunekreef Debby Cox Marianne Michielen Yfke van Vuurden Fotografie: Lean van Eekelen JGI Uganda Kibale Snare Removal Project Dr. John Mitani, Ngogo Chimpanzee project Doris Schreyvogel, JGI Austria Semliki Chimpanzee Project Familie Slingerland Fernando Turmo, JGI Congo Bestuur : Petra Aartsen Karin Bloem Patrick van Veen Cora de Wit Alexander Zeverijn

Penningmeester Voorzitter

Raad van aanbeveling : Irene van Lippe Biesterfeld Margaretha de Boer Frans Evers Jessica Evers Leoni Jansen Ruud Lubbers Fred Matser Ivo Niehe Willemijn Verloop Hans Wijers

Inhoud Europese JGI meeting 2013

3

Afrika Projecten & Chimpansees Bugoma-Wambabya corridor revisited

4

Oorlogsvoering bij chimps

8

Poep eten - Coprofagie

10

Billboards in Congo

11

Jane Goodall Instituut Vrijwillig vrijwilligers coördineren

12

Chimpansees in gevangenschap Chimpansees: eigendom of persoon?

13

Lolita, een eenzame chimp in Burkina Faso

13

Korte berichten Donaties voor het Kibale Snare Removal Team

14

Nieuw in onze webwinkel

14

Even Voorstellen Rebeca Atencia

15

Advertenties : Voor advertenties gelden de navolgende tarieven : 1/8 pagina 1/4 pagina 1/2 pagina hele pagina

50 € 90 € 165 € 295 €

Heeft u interesse om een advertentie te plaatsen ? Neem contact op met de redactie Tel. 06-12614164; e-mail info@janegoodall.nl De redactie kan advertenties weigeren Foto voorkant omslag: Plaatsing van de Billboards op de markt van Sibiti, Republiek Congo; Fernando Turmo, JGI Congo Foto achterkant omslag: George Strunden, JGI USA Dit bulletin is geprint op FSC-gecertificeerd papier

2


Europese JGI meeting 2013

Deelnemers aan de Europese JGI meeting in Wenen

Global wereldwijd biedt om een belangrijke vuist te maken.

Eind november kwamen de Europese JGI’s in Wenen bij elkaar voor hun jaarlijkse vergadering. In diverse leuke brainstormsessies werd er gewerkt aan Europese campagnes, mogelijkheden om nog nauwer samen te werken in Afrika, en de mogelijke oprichting van een JGI liaison kantoor in Brussel. Ondanks haar zeer volle reisschema konden we de datum gelukkig zo aanpassen dat de nog zeer energieke Jane Goodall in belangrijke mate aan de vergadering kon bijdragen.

De positieve energie vanuit JGI Global en tussen de Europese JGI vestigingen is goed voelbaar en smaakt naar meer. Ook in Nederland kunnen we dit jaar met positief gevoel afsluiten. Het bezoek van Jane Goodall, eerder dit jaar, was zeer geslaagd. De educatie in de twee grootste dierentuinen, met een fantastisch team van vrijwilligers, liep dit jaar beter dan ooit. Dankzij onze adoptieouders konden we de opvangcentra Ngamba Island en Tchimpounga ook dit jaar weer in belangrijke mate steunen. Twee belangrijke projecten, de billboards in Congo en de waterbronnen in Oeganda waar JGI-NL aan heeft bijgedragen zijn in de afsluitende fase maar hebben nu al de impact waarop was ingezet. U kunt hierover lezen verderop in dit Bulletin. En “last but not least”, we zitten eindelijk weer op een mooie vaste stek in Arnhem.

Voor de vergadering waren ook de drie kersverse Europese bestuursleden van JGI Global uitgenodigd. Tim Clarke uit België, ons bestuurslid Patrick van Veen en Monica Pace uit Italië zijn gekozen om Europa te vertegenwoordigen in het bestuur van JGI Global. De oprichting van JGI Global, de wereldwijde koepel organisatie, per 1 oktober 2013 is een belangrijke stap voorwaarts voor JGI. Niet alleen op juridisch vlak, denk aan het centraal vastleggen van beeldrechten, gebruik van logo’s en de charter overeenkomsten met de verschillende JGI’s, maar ook door de mogelijkheden die JGI

JGI vergadering boven het olifantenverblijf in de dierentuin Schönbrunn, Wenen

Fijne feestdagen en een gezond en gelukkig 2014. Diederik Visser, Directeur

De drie JGI Global gedelegeerden met Jane Goodall. vlnr Tim Clarke, Jane Goodall, Patrick van Veen en Monica Pace

3


Bugoma-Wambabya corridor revisited Hoe realiseer je in Afrika corridors tussen twee bosgebieden voor chimpansees? De eerste gedachte is vaak om land aan te kopen en vol te planten met bomen. Vaak wordt die gedachte bij wetserlingen ingegeven door het idee dat land kopen in Afrika goedkoop is. Maar niets is minder waar. Niet alleen zijn de grondprijzen behoorlijk hoog, je hebt ook vaak te maken met veel kleinere landeigenaren die je moet uitkopen (land en geschatte opbrengst uit de landbouw) en waarvan de eigendomsrechten van het land vaak slecht zijn gedocumenteerd of zelfs worden betwist. Een proces dat veel tijd, energie en geld kost.

JGI kiest daarom voor een indirecte manier om de corridors te realiseren. In Oeganda maakt zij daarvoor gebruik van een passage in de wet die stelt dat binnen 50 meter van een rivier niet mag worden gebouwd of verbouwd. In Overzichtskaart van het projectgebied. In het rood, met bijschrift, de gerealiseerde waterbronnen het huidige projectgebied, de corridor overtuigen om geen gebruik te maken vaker geslagen maar het zijn er te weinig tussen Bugoma Forest Reserve en de van het water uit de riviertjes? De voor het huidige bevolkingsaantal. Wambabya Forest Reserve, vormen oplossing voor het drinkwater is op Daarbij is een aantal in onbruik geraakt oeverbossen langs vier riviertjes de zich simpel, namelijk de aanleg van door slecht onderhoud. perfecte wildwissels die de 650 chimps waterbronnen dichterbij of in de dorpen. uit Bugoma kunnen verbinden met de Nieuwe waterbronnen De bronnen zorgen voor schoon circa 150 chimps in Wambabya. drinkwater dichtbij huis en de bewoners Met â‚Ź25.000,- subsidie uit het Gebruik van de rivier houden, nu ze niet meer kilometers “Small Projects programmaâ€? van de Nederlandse Ambassade in Kampala, hoeven te lopen, meer tijd over voor Voor de komst van JGI werden de andere activiteiten. Oeganda werden afgelopen jaar een vier riviertjes door de lokale bevolking aantal waterbronnen in het project intensief gebruikt voor drinkwater of gebied gerealiseerd. Als onderdeel De waterhuishouding van het gebied als wasplaats. Diverse boeren waren van het ambassade-project werden is geschikt om, gebruikmakend van de rivier al tot de oevers genaderd. De de hoogte verschillen, zowel diepe als de gemeenschappen in de Bugomawaterkwaliteit was hierdoor behoorlijk Wambabya corridor gemobiliseerd ondiepe waterputten te slaan voor de achteruit gegaan en het waterpeil onder de koepel van de Kidomabevolking. De putten zijn in het verleden sterk ontregelt. Hoe nu de bevolking te

Eerste ondiepe bron in het dorpje Butimba

Tweede ondiepe bron in het dorpje Butimba

4


Diepe waterput in het dorpje Kanyegaramire

Beschermde natuurlijke waterbron in Kigaaga

Ondiepe waterput in het dorpje Nyakasinina

De speech van de voorzitter van KIKACODA

Kabaale Community development Association (KIKACODA). Na de oprichtingsvergadering, die door JGI werd georganiseerd, werden vier dorpen Kigaaga, Nyakasinina, Kanyegaramire en Butimba geïdentificeerd als degene met de meeste urgentie. De betreffende dorpen hebben de laatste jaren veel last gehad van de droogte en hadden alleen toegang tot het water van de riviertjes. De inwoners van Nyakasinina moesten zelfs een paar uur lopen om bij een geschikt riviertje te komen.

gemiddeld aantal van 6,5 personen per huishouden, in totaal dus ongeveer 1950 personen.

In samenwerking met het District Water Office (DWO) en afgevaardigden uit de dorpen werd gekeken naar de beste plekken om de nieuwe waterbronnen te realiseren. Het plan was om twee diepe putten (> 15 meter), een ondiepe put (< 15 meter) en een beschermde natuurlijke waterbron aan te leggen. Dit zou genoeg zijn voor minstens 300 huishoudens met een

Water Comités

Uiteindelijk werden er vijf waterbronnen in de dorpen gerealiseerd. Aanvankelijk was er een diepe waterput gepland voor het dorp Butimba. Helaas leverde dit boorgat slechts 2000 liter water per uur in plaats van het vereiste volume van 6000 liter. Gelukkig konden er binnen hetzelfde budget twee ondiepe putten op geschikte plekken voor de Butimba gemeenschap worden gerealiseerd. Om het onderhoud en gebruik goed te regelen werd er voor elke waterbron een Water Gebruikers Comité (WGC) opgericht. Elk WGC bestaat uit zeven personen, waarvan drie tot vier vrouwen. Voor deze opzet is gekozen om vrouwen meer zeggenschap te geven over zaken waar ze veel tijd aan

besteden. In het projectgebied zijn het meestal de vrouwen en meisjes die verantwoordelijk zijn voor het halen van het water. Dat betekent ook dat als de waterbron niet goed wordt onderhouden zij de eersten zijn die daar last van hebben. Bij de meisjes gaat dit vaak ten kosten van school. De vijf WGC’s werden getraind door DWO-medewerkers, gezondheidzorg assistenten en County Community Development Officers. Tot de onderwerpen behoren groepsdynamiek, onderhoud van de waterbronnen, gezondheid, sanitaire voorzieningen en persoonlijke hygiëne. Het DWO controleert regelmatig de werking van de waterbronnen en heeft toegezegd dit ook na afloop van het project te blijven doen. Site-specifieke trainingen werden uitgevoerd op basis van de wensen van de WGC’s.

5


Milieueducatie voor de volwassenen

Ook de chimpansee is van de partij...

Deelnemers krijgen educatieposters en T-shirts

R&S groepen van acht basisscholen treden op voor de bevolking

Educatie, bomen & landgebruik Met de aanleg van waterbronnen alleen ben je er natuurlijk niet. De bevolking ziet de bossen en het land naast de rivier nog steeds als een makkelijke bron van inkomsten. Dit probleem wordt nog versterkt doordat de kerk het land langs de rivier en de rand van de Forest Reserves weggeeft aan nieuwkomers. Land dat vaak officieel eigendom van de gemeenschap is. JGI kiest ervoor om het probleem van de ontbossing op een aantal manieren aan te pakken. Naast milieueducatie ligt hierbij de focus voornamelijk op het bevorderen van duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen en het introduceren van bestemmingsplannen in de dorpen. Net als bij de aanleg van de water-

bronnen begint het proces bij het mobiliseren van de gemeenschap. Onder de paraplu van KIKACODA en met steun van de ambassade werden er in de dorpen regelmatig bijeenkomsten georganiseerd. In totaal werden 309 huishoudens uit zeven verschillende dorpen bereikt (44 % van de totale bevolking) waarvan 100 huishoudens in de gebieden naast de riviertjes. De huishoudens krijgen tijdens de bijeenkomsten basic milieueducatie en training in diverse technieken waaronder het plannen en onderhouden van boomkwekerijen; natuurlijke regeneratie van de bossen, het planten en onderhoud van bomen, agro-forestry systemen (bomen in combinatie van landbouwgewassen) en het gebruik van energie besparende ovens. Daarnaast werd 29% van de volwassenen bereikt door mobiele milieueducatie teams die de mensen

onderwezen over milieueducatie, wetten en overheidsbeleid en duurzame landbouwtechnieken.

Posters & borden 4500 posters en 500 T-shirts werden bedrukt met diverse boodschappen, in het Engels, Kiswahili en het lokale dialect Runyoro, over biodiversiteit, duurzame landbouw, bestemmings-plannen en het belang van de oeverbossen. Verder zijn er twee billboards ontworpen met boodschappen over de biodiversiteit en het behoud van de oeverbossen. De borden zijn goed zichtbaar daar waar de hoofdweg twee van de rivertjes kruist. Een bewustwording campagne in de vorm van muziek, dans en drama, werd uitgevoerd door R&S groepen op acht basisscholen. 150 leraren afkomstig van alle basisscholen in het projectgebied werden getraind hoe je milieueducatie kan integreren in het normale school

6


curriculum. Voorzien van lesmateriaal voor grade 1-2 en 5-7 zijn de leraren nu goed in staat om de kennis over het milieu door te geven aan de volgende generaties.

Boomkwekerijen 185 van de 309 huishoudens kregen specifieke training om vijf boomkwekerijen op te zetten. In totaal werden het afgelopen jaar 200.000 zaailingen opgekweekt van zowel inheemse en exotische soorten, waaronder Eucalyptus grandis,

Gravellea robusta, Pinus caribea, Maesopsis eminii, Entandrophragma Spp en Cordia africana. Hiervan

zijn momenteel 31.240 zaailingen gebruikt voor de herplant van 28,1 ha aan gedegenereerd bosgebied van Wambabya Forest Reserve en de oeverbossen. Deze herplant moet ervoor zorgen dat lokale erosie verminderd en het water beter door de bodem wordt vastgehouden. Hierdoor zal op langere termijn de waterkwaliteit en

waterhuishouding van de vier riviertjes verbeteren. Dit zijn tevens belangrijke waterwingebieden voor de Buseruka waterkracht centrale die de steden Hoima en Masindi van electriciteit voorzien. Verbeterde waterhuishouding is dus niet alleen in het belang van de lokale bevolking. De herbeplanting gaat nog sowieso een aantal jaar door. Daarnaast is ongeveer de helft van de zaailingen voor eigen gebruik. Dit kunnen bomen zijn die dienen als bouwmateriaal, snelgroeiende bomen voor brandhout, maar natuurlijk ook vruchtbomen. Door deze eigen kweek is de noodzaak om het bos in te gaan en daar bomen te kappen snel aan het verdwijnen.

Bestemmingsplannen Het was de bedoeling van JGI om de vele belanghebbenden in de regio bij elkaar te brengen om het over het huidige en toekomstige gebruik van het land te praten. Belangrijk daarbij was dat de vergadering ook daadwerkelijk

een goede weerspiegeling was van de gemeenschap. De sessies begonnen met een evaluatie van de huidige situatie en de toekomstige behoeften, het maken van een inschatting van het vermogen van het land om deze te leveren; identificeren en oplossen van eventuele conflicten tussen de behoeften van het individu en die van de gemeenschap; tussen die van de huidige generatie en die van toekomstige generaties; het bevorderen van duurzame opties zoals het sparen van steilere hellingen door behoud en herstel van een goede vegetatieve bedekking; bevorderen van duurzame landbouwtechnieken. Een aantal bestemmingsplannen zijn klaar en wachten op ondertekening. JGI is tevreden met de uitkomsten want de druk op de bestaande bossen wordt in ieder geval sterk verminderd. Diederik Visser

Butimba boomkwekerij

De bevolking actief in de gemeenschappelijke boomkwekerij

Een van de vergaderingen over lokale bestemmingsplannen

Maesopsis eminii, een snelgroeiende boom voor de corridor

7


Oorlogsvoering bij chimps Dr. John Mitani was tussen 1998 en 2009 getuige van 18 moorden en vond indirect bewijs voor nog drie andere moorden. Maar er werd geen politie ingeschakeld. â&#x20AC;&#x2122;Want de daders waren allemaal chimpansees van de Ngogogemeenschap in het Kibale National Park in Oeganda. Chimpansees zijn zeer intelligente dieren, die in staat zijn tot grote daden van empathie, technologische verfijning, cultuur en samenwerking. Maar ze hebben ook een donkere kant; ze zijn in staat hun eigen soortgenoten te doden. Groepen chimpansees, die voornamelijk uit mannetjes bestaan, kunnen langdurig agressieve campagnes voeren tegen individuen van naburige chimpanseegroepen. Ze jagen hen op en vallen de dieren en masse aan tot de dood er op volgt. De reden voor deze moordpartijen zijn al lange tijd een bron van discussie onder primatologen. De nasleep van de Ngogo-moorden onthult echter een belangrijke aanwijzing voor hun daden. Nadat de chimpansees hun buren hadden gedecimeerd, namen ze delen van hun gebied in. Het lijkt er dus op dat chimpansees ook kunnen doden voor land.

22% uitbreiding van het territorium Tijdens deze patrouilles lopen de mannetjes in een rij strak achter elkaar aan. Ze scannen dan hun omgeving op andere chimpansees. Tijdens deze patrouilles wordt niet naar voedsel gezocht en wordt geen aandacht besteed aan elkaar zoals ze normaal doen. Zo bewaken de Ngogo-mannen met grote ijver het noordoostelijke deel van het gebied. Van de 21 moorden vonden er 13 hier plaats. De slachtoffers waren vier volwassen mannetjes en negen jongen. Dat lijkt een klein aantal, maar voor chimpansees zijn dit zware verliezen. De sterftecijfers van de noordoostelijke gemeenschap die had te lijden onder de aanvallen vanuit Ngogo, waren 23 tot 75 keer hoger dan bij andere groepen chimpansees. Ze waren zelfs hoger (ongeveer vijf tot 17 keer) dan de sterfte als gevolg van menselijk geweld.

De Ngogo mannetjes op patrouille

Grootste chimpgroep

De meeste moorden werden gepleegd door groepen Ngogo-mannen die op patrouille waren aan de rand van hun territorium en tijdens invallen in het naburig gebied. Omdat de groepen grotere afstanden moeten afleggen - en dus vanuit de energiebalans â&#x20AC;&#x2DC;duurâ&#x20AC;&#x2122; zijn - vinden de patrouilles meestal in de middag en gemiddeld om de 10 tot 14 dagen plaats.

Het is duidelijk dat de Ngogochimpansees bijzonder succesvol zijn geweest vanwege een ingebouwd concurrentievoordeel: de extreem grote omvang van de gemeenschap. De groep Ngogo-chimpansees telt meer dan 160 leden (166 in 2011 en 188 in april 2012, waaronder 32 volwassen mannetjes) en is veruit de grootste chimpanseegroep die men kent.

De uitbreiding van het territorium van de Ngogo groep in 2009

Ngogo is dan ook een bijzonder gunstig leefgebied voor chimpansees. Dat is de belangrijkste reden waarom een dergelijke grote gemeenschap kan bestaan en waarom de chimpanseedichtheid er drie keer zo hoog is als in het nabijgelegen terrein van Kanyawara, het gebied waar het Kibale Snare Removal Team actief is. Het hoge aantal mannetjes in de groep, - met een aantal uitzonderlijk grote exemplaren - heeft mogelijk bijgedragen aan het hoge geweldsniveau. Door hun agressieve tactiek konden zij de omvang van hun grondgebied met ongeveer 22% uitbreiden. De groep die werd aangevallen, werd niet door wetenschappers bestudeerd, maar het lijkt erop dat deze chimpansees uiteindelijk uit het betwiste gebied zijn weggetrokken zodat de Ngogo groep het kon overnemen.

8


De waarnemingen van Dr. Mitani vormen extra bewijs voor de soms anekdotische beschrijvingen uit andere delen van Afrika. Jane Goodall beschreef de overname van het grondgebied van de Kasekale-gemeenschap in Gombe National Park door de Kahama-groep na een reeks van dodelijke aanvallen. In dit geval was de Kahama-groep eerder afgesplitst van de Kasekalagemeenschap. In de Mahale Mountains in Tanzania nam een chimpanseegroep het grondgebied over van een andere groep. Alle mannen in de laatste groep verdwenen op mysterieuze wijze. Er is echter geen direct of indirect bewijs gevonden dat ze zijn gedood. In het Niokola-Koba National Park in Senegal moest het herintroductieprogramma van chimpansees uit een opvangcentrum worden stopgezet na gewelddadige aanvallen van een wilde chimpansee-populatie. In Taï Forest, Ivoorkust is hetzelfde groepsgedrag als in Kibale gedocumenteerd. Er was sprake van patrouilles langs de grenzen en het aanvallen van onbekende soortgenoten die in een kwetsbare positie waren terechtgekomen. Dr. Mitani heeft dus duidelijk en direct bewijs dat de Ngogo-chimpansees hun rivalen doden en hun land overnemen. Maar de observaties sluiten niet uit dat het verlangen naar meer partners ook een aanleiding voor de aanvallen kan zijn geweest. Want meer land kan meer vrouwtjes van naburige groepen aantrekken of de overlevingskansen voor de bestaande groep verbeteren.

Veel van dit gedrag lijkt op de menselijke manier van oorlogsvoering. Wij doden elkaar immers ook voor grondstoffen en grondgebied. Richard Wrangham, primatoloog aan de Universiteit van Harvard en verantwoordelijk voor het onderzoek naar de chimpansees van de noordelijk gelegen de Kanyawara groep in Kibale Forest, suggereert dat het begrijpen van de redenen achter het geweld van chimpansees kan helpen om de wortels van geweld van de mens te begrijpen en aan te pakken. Maar dr. Mitani is heel voorzichtig met een analogie tussen de agressie van chimpansees en die van de mens, vanwege de redenen die mensen hebben voor oorlogsvoering.

,,Er zitten nogal wat haken en ogen aan deze bewering. Niet in het minst omdat archeologisch bewijs voor de menselijke oorlogsvoering slechts ongeveer 10.000 tot 15.000 jaar oud is. En afgezien van chimpansees, hebben we een andere naaste verwant, de bonobo, die juist een opvallend rustig karakter heeft. De publicatie van Mitani geeft ons belangrijke informatie over hoe chimpansees kunnen profiteren van de aanvallen op hun buren. Hoe dit bij de menselijke oorlogsvoering aansluit, is een ander verhaal”, aldus Frans de Waal. Diederik Visser Bron: Mitani, J.C. , D. Watts, S. Amsler. 2010. Lethal intergroup aggression leads to territorial expansion in wild chimpanzees. Current Biology 20: R507-R508.

Is de mens altijd oorlogzuchtig? Chimpansee-expert Frans de Waal waardeert zijn voorzichtigheid. Hij zegt: ,,Er is in het verleden geclaimd dat het een eigenschap is die zes miljoen jaar teruggaat omdat chimpansees oorlog voeren en wij dat ook doen. We zouden dus altijd al oorlog hebben gevoerd: toen, nu en ook in de toekomst.”

Een groep volwassen chimps valt een mannetje van een andere groep aan. Deze ligt onderaan de hoop aanvallers, uit het zicht. Foto. Dr. Mitani

Geen menselijke invloed De observaties sluiten in ieder geval uit dat de agressie van de chimpansee is veroorzaakt door de mens of daarvan is afgekeken. Sommige primatologen suggereerden dat de agressie van de chimpansees werd veroorzaakt doordat Jane Goodall de Kasekala gemeenschap in Gombe Stream National Park voederde. Dit is echter duidelijk niet het geval in Ngogo.

Een jonge chimpansee die heeft deelgenomen aan de aanval springt op het dode slachtoffer. Foto. Dr. Mitani

9


Poep eten - coprofragie In de dierentuin zie je het regelmatig; chimpansees die hun eigen ontlasting opeten. Het eten van ontlasting wordt met een wetenschappelijk woord ‘coprofagie’ genoemd. Waarom doen ze dit doen is nog grotendeels onduidelijk, er zijn verschillende mogelijke oorzaken. Zo zou het te maken kunnen hebben met verveling of stress. In het wild zijn chimpansees een groot deel van de dag bezig met het zoeken naar voedsel. In gevangenschap is dat, ondanks het feit dat er gebruik wordt gemaakt van verrijking door voedsel te verstoppen en verspreiden, veel minder. Het eten van ontlasting zou je dan kunnen zien als een soort van tussendoortje. Ook kan het te maken hebben met een tekort aan vezels of voedingsstoffen zoals vitamine B12. De dieren eten dan hun eigen ontlasting om te zorgen dat ze toch genoeg vezels en voedingstoffen binnenkrijgen. In het wild komt het soms voor dat dieren door slecht weer of ziekte niet in staat zijn voedsel te zoeken, en hun honger stillen met hun eigen ontlasting. Daarnaast zou er sprake kunnen zijn van aangeleerd gedrag. Het eten van ontlasting kan een gewoonte zijn, die chimpansees in een groep van elke overnemen.

Coprofagie in het wild Vaak dat wordt aangenomen dat het eten van ontlasting abnormaal gedrag is, een reactie op verveling of stress veroorzaakt door een leven in gevangenschap. Toch komt coprofagie, hoewel in mindere mate, ook voor onder wilde chimpansees. Het is waargenomen in diverse groepen in verschillende landen, zoals bijvoorbeeld bij chimpansees in het Toro-Semliki Reservaat in Oeganda. Dit reservaat is rijk en stimulerend, en van verveling is hier normaal gesproken geen sprake. Bovendien eten de chimpansees hier veel vezelrijk voedsel, en insecten, een bron van vitamine B12. Aanvulling van vezels of voedingsstoffen is in deze groep dus geen waarschijnlijke verklaring voor het voorkomen van coprofagie.

Poep etende chimp in Safari Park Beekse Bergen

Chimp eet de Saba Florida vrucht

Vruchten van de Saba Florida

Twee andere mogelijke redenen om ontlasting te eten zijn voedselschaarste en her-inname van harde zaden. Sommige zaden zijn zo hard dat ze niet gekraakt kunnen worden en alleen in hun geheel kunnen worden doorgeslikt. Pas nadat ze weer zijn uitgepoept zijn chimpansees in staat ze door te bijten en zo opnieuw te eten.

In het Toro-Semliki Reservaat hangen deze twee factoren waarschijnlijk samen met voorkomen van coprofagie. De vruchten van de Saba florida maakt deel uit van het dieet van de chimpansees. Deze vruchten hebben harde zaden die in hun geheel worden doorgeslikt. Het blijkt dat in periodes wanneer deze vruchten schaars zijn, er vaker doorgebeten Saba zaden worden aangetroffen in de ontlasting. Aangezien nooit gezien of gehoord is dat de apen deze harde zaden kunnen kraken wanneer ze de vruchten eten, wordt aangenomen dat deze zaden opnieuw zijn gegeten. De onderzoekers hoorden bovendien dat er zaden werden gekraakt wanneer de chimpansees ontlasting aten. Coprofagie werd niet geobserveerd in tijden dat Saba volop aanwezig was, en zou dus een manier kunnen zijn om in tijden van schaarste effectiever gebruik te maken van de voedingsstoffen die aanwezig zijn. Susan Peeters

Bron: Payne CLR, Webster TH, Hunt KD (2008) Coprophagy by the semihabituated chimpanzees of Semliki, Uganda. Pan Africa News 15: 29–32.

10


Billboards in Congo

Met steun van het EAZA Ape Conservation fund worden momenteel 54 billboards geplaatst in de gehele Republiek Congo. Op deze billboards staat informatie over de wetten die de mensapen beschermen, en de consequenties als je de wet overtreedt. De andere kant van het bord draagt een positieve boodschap die de mensapen als erfgoed van het land neerzet en de mensen oproept om ze te beschermen. Het plaatsen van billboards in een land als de Republiek Congo heeft altijd meer voeten in de aarde dan gepland. De posters werden uiteindelijk gedrukt in de VS en overgevlogen naar Congo. Dit was goedkoper dan ze te laten drukken in Congo zelf. De panelen werden gemaakt in Pointe Noire en Brazzaville en getransporteerd naar de diverse sites. Transportkosten waren hoger dan gepland mede door een corrupt transportbedrijf dat dreigde de panelen achter te laten in “the middle of nowhere”. GPS-coördinaten, foto’s en andere relevante gegevens worden door de JGI-staf vastgelegd, geüpload in de Cloud, en kunnen worden weergegeven in Google Earth (zie bovenste foto).

Billboard bij de markt in Sibiti

Uitleg over panelen tijdens plaatsing

Billboard op het station van Ludima

Billboard bij de tolweg naar Ludima

Locaties van de eerste 15 billboards

Op weg naar de volgende locatie

11


Vrijwillig vrijwilligers coördineren Tijdens een wandeling over de hei en door de bossen van mijn nieuwe woonomgeving merk ik dat mijn gedachten afgedwaald zijn naar alle gebeurtenissen van het afgelopen jaar. Deze omgeving doet dat met mij. Het brengt me tot rust en geeft een helderheid in mijn hoofd die het mogelijk maakt om mijn, anders zo volle en drukke, bovenkamer eens flink uit te mesten.

Het grappige is dat als iemand mij twintig jaar verleden gezegd zou hebben dat ik nu zo zou genieten van de natuur dan had ik dat beslist niet geloofd. Sterker nog ik zou getwijfeld hebben aan de geestelijke gezondheid van die persoon want natuur….dat was iets voor oude mensen. Toch niet voor mij? Het behoeft geen betoog dat ik daar tegenwoordig toch heel anders over denk. En hoewel inmiddels van middelbare leeftijd, ik ben nog niet oud. Tenminste… zo voel ik me niet. Maar die natuur heeft zich vastgezet in mijn hart. Hier in Nederland en dan zeker de omgeving van Arnhem waar ons kantoor zich nu bevindt en waar Diederik en ik ook zijn gaan wonen, als ook in Afrika. Het kan ook bijna niet anders als je zo intensief bezig bent met het leefgebied van de chimpansees. Ik heb zelf mogen ervaren hoe mooi het kan zijn maar heb ook gezien hoe snel het verdwijnt. Eeuwig zonde! Maar goed, het afgelopen jaar dus. Ons kantoor is verhuisd vanuit Deventer naar Arnhem. Het idee daarachter was simpel. We moesten uit het pand in Deventer en we wilden graag naar een plek waar we meer vrijwilligers in de buurt zouden hebben. Dit om eens wat meer hulp in te kunnen zetten voor Diederik die praktisch al het kantoorwerk voor zijn rekening neemt. Een handje zo nu en dan zou erg welkom zijn. Het werd Arnhem. Diederik besloot zijn werk te volgen en ook in Arnhem of omgeving te gaan wonen en ik…ach dingen kunnen raar lopen in het leven en dus woon ik inmiddels ook in de omgeving! Dat betekende verhuizen en wel drie keer in één maand. Uiteraard viel het bezoek van Jane afgelopen

februari midden in de klusperiode maar eerlijk gezegd was die afleiding, bij mij in ieder geval, zeer welkom! Dat in dezelfde tijd ook de opleidingen in beide dierentuinen werden gegeven was misschien wel een beetje veel van het goede maar we hebben ons er goed doorheen geslagen! Vooral door de niet aflatende inzet van Diederik. Waar ik me een paar dagen in de week op mijn eigen, niet JGI gerelateerde, werkzaamheden kan storten, is alles JGI bij Diederik. Kantoor, opleiden, bezoek Jane, het leeuwendeel komt op hem neer. En hij staat er altijd! Iets waar niet veel mensen bij stilstaan maar het mag wel eens gezegd worden vind ik. Gekscherend zeg ik weleens tegen vrijwilligers: ‘Vind maar eens zo’n gek!’ Nou wij hebben ‘m en ik ben blij met hem! Inmiddels is het kantoor voor een tweede keer verhuisd binnen Arnhem en nu blijven we voorlopig zitten waar we zitten. Midden in het centrum dus lekker centraal! En ik denk dat ik voor ons beiden spreek als ik zeg dat wij het verhuizen nu wel even hebben gezien voorlopig!

Super trots op onze vrijwilligers! Ook op het gebied van de vrijwilligers was het een bewogen jaar. De Blijdorp groep ging dit jaar in een nieuwe setting aan de slag. Een kleinere groep dan voorheen maar wat hebben ze het goed gedaan! Onder leiding van Rieteke Peteroff hebben ze het heft in eigen handen genomen. Met elkaar hebben ze ervoor gezorgd dat we er waren in Blijdorp, zowel in letterlijke zin als qua sfeer en inzet! Super trots ben ik op die groep! Ook de Burgers’ groep heeft zich niet onbetuigd gelaten dit jaar! Vanwege het 100-jarige bestaan van Burgers’ Zoo hebben zij zich veel vaker in kunnen zetten dan de voorgaande seizoenen en dat deden ze ook! We hebben hierdoor een nog groter publiek kunnen bereiken dan voorheen en vooral ook mensen bereikt die we normaal niet zouden treffen. En die handjes? Die kwamen er!

Verschillende mensen hebben zich het afgelopen jaar ingezet rondom de verhuizingen en het kantoorwerk. Dat maakte het werk niet alleen makkelijker maar ook nog gezelliger dan dat het al was! En dan zijn er nog al die anderen die hun bijdragen leveren aan ons werk. We boffen enorm met al die mensen, het was echt een top jaar met de vrijwilligers!

JGI-Vrijwilligers nodig in de dierentuinen Inmiddels loopt het jaar ten einde. Voor mij als vrijwilligerscoördinator betekent dit dat eigenlijk alles vooral weer opnieuw begint. Want juist nu zijn wij aan het werven voor nieuwe vrijwilligers, met name voor in de beide dierentuinen. We kunnen nog steeds mensen gebruiken die, samen met onze bestaande vrijwilligers, zich willen inzetten om ons verhaal te vertellen, het werk van Jane te promoten en om samen het leefgebied van de chimpansees en die prachtige dieren zelf te beschermen! Dus als u iemand bent of kent die zich voor de chimpansees wil(t) inzetten, kijk dan eens op onze website. U vindt daar alle informatie over het werk dat onze vrijwilligers doen in de dierentuinen en hoe u zich kunt aanmelden! Voor nu kijk ik tevreden terug op het afgelopen jaar. We hebben veel meegemaakt, hard gewerkt en heel veel mensen bereikt met ons verhaal. Dat laatste natuurlijk vooral door die fantastische inzet van alle vrijwilligers! Ik hoop dat ik het vaak genoeg zeg maar voor het geval dat iemand twijfelt: Lieve vrijwilligers, wij zijn super blij met jullie! Bedankt voor dit top jaar en we gaan er volgend jaar weer met ons allen tegenaan! En voor u, adoptieouders, donateurs en bevriende relaties, dank voor uw steun, fijne feestdagen en alle goeds voor het nieuwe jaar! Laten we er samen voor blijven zorgen dat er nog natuur blijft om van te genieten. Hier en in Afrika! Saskia Brunekreef Vrijwilligerscoördinator

12


Chimpansees: eigendom of persoon? Kunnen chimpansees aanspraak maken op mensenrechten? Een dierenrechtenorganisatie in de V.S. vindt van wel en stapt naar de rechter om te laten vastleggen dat chimpansees ‘wettelijke personen’ zijn.

Dieren worden nu door de wet worden beschouwd als een vorm van bezit en handelswaar. In de praktijk betekent dat vrijwel alles mag wat niet bij wet verboden is. De eigenaar heeft de plicht om er goed voor te zorgen, maar mag het dier leed mag bezorgen als dit een ‘redelijk doel’ dient.

Habeas corpus The Nonhuman Rights Group, onder leiding van dierenrechtenadvocaat Steven Wise, heeft in de staat New York een rechtszaak aangespannen in naam van Tommy, een 26-jarige chimpansee die momenteel bij particuliere eigenaren in een kleine kooi verblijft met alleen een televisie als afleiding. De vereniging vraagt het gerecht de chimpansee te erkennen als rechtspersoon met een beperkt recht op vrijheid. Wise wil Tommy, en drie andere chimpansees in soortgelijke omstandigheden, plaatsen in een opvangcentrum waar ze tussen soortgenoten kunnen leven in omstandigheden die zo mogelijk lijken op hun natuurlijke omgeving.

Tommy in zijn kooi in een donkere kelder in de staat New York

Wat bijzonder is aan de rechtszaak is dat ze voor het eerst het rechtsbeginsel van habeas corpus (“u moet het lichaam hebben”), wil uitbreiden tot een chimpansee. Dat rechtsbeginsel schrijft voor dat iemand niet kan worden opgesloten zonder vonnis. Verdachten horen in persoon aanwezig te zijn in een rechtbank en zij of hun advocaat moeten gehoord worden. Dit rechtsbeginsel werd ook ingezet tijdens de strijd om de afschaffing van de slavernij. Wise vergelijkt de status van het dier met die van de slaven eerder. Ze zitten in eenzelfde juridische situatie, ook de

slaaf had destijds de status van ‘rechtsobject’. Net als dieren waren zij eigendom, waar goed voor gezorgd moest worden. Met getuigenissen van experts, zoals Dr. Jane Goodall, wil Wise aantonen dat chimpansees het vermogen hebben om te denken, dat ze complexe autonome wezens zijn en dat ze daarom hetzelfde basisrecht op vrijheid verdienen als de mens. Susan Peeters

Lolita, een eenzame chimp uit Burkina Faso In december krijgen we de uitnodigingsbrief van de burgemeester van Bobo Dioulasso, de tweede stad van Burkina Faso. Twee zeer ervaren verzorgers van Tchimpounga, Jean Maboto en Herve Tchikaya kunnen dan op reis om een eenzame chimpansee dame te helpen. Vijf maanden eerder kwam JGI Nederland in contact met Lean van Eekelen en Dianne Lavrijssen, twee Nederlanders werkzaam in Burkina Faso. In de vervallen dierentuin van Bobo Dioulasso troffen zij één bewoner in erbarmelijke omstandigheden aan, de chimpansee Lolita. Nu zorgen zij al meer dan een jaar samen met drie Burkinabé voor Lolita. Zo is het verblijf voorzien van een nieuw dak, is er

Lolita, eenzaam in haar kooi in de voormalige dierentuin van Bobo Dioulasso

13


geschilderd, is haar kooi in tweeën gedeeld en is er een rooster gemaakt om haar eten te geven. Zij vermoeden dat Lolita 38 jaar is, waarvan 36 in de dierentuin en al 26 jaar aan de ketting. De ketting is weliswaar losgemaakt van de kooi maar zit nog wel om haar nek.

steeds strakker om haar nek gaan zitten. De twee verzorgers uit Tchimpounga komen echter niet alleen om de gezondheid van Lolita te checken, de mensen te leren hoe ze voor een chimp moeten zorgen en de ketting te verwijderen.

De vraag was of JGI kon helpen met het sederen van Lolita. Doordat ze nu regelmatig te eten krijgt is de ketting

Inmiddels is er namelijk groen licht vanuit JGI’s Chimp Eden in ZuidAfrika dat Lolita daar kan worden

opgevangen. Jean en Herve zullen contact leggen met de lokale autoriteiten om ze te overtuigen dat het voor het welzijn van Lolita het beste is dat ze haar eenzame opsluiting verruilt voor een nieuw leven met haar soortgenoten. Op onze website en facebook-pagina zullen we updates over Lolita plaatsen. Diederik Visser

Donaties voor het Kibale Snare Removal Team Tijdens de veiling Dag van de Natuur 2013 die op 4 oktober werd gehouden in Burgers’ Zoo bracht JGI twee veiling items in. Op het veiling item “Weg met de Valstrik” waarvan de opbrengst naar het Kibale Snare Removal team gaat werd € 1500,- geboden door WVM BV. Begin november werden wij blij verrast door een donatie van € 4000,- van de Stichting Vrienden Safaripark Beekse Bergen en Dierenrijk voor onze chimpanseebeschermingsprojecten in Afrika. Besloten werd om deze donatie in te zetten voor de activiteiten van het Kibale Snare Removal Team. Hierdoor wordt het mogelijk om het team dat de belangrijkste chimpanseepopulatie van Oeganda beschermt weer een jaar langer te blijven steunen.

We bedanken WVM BV en de Stichting Vrienden Safaripark Beekse Bergen en Dierenrijk hartelijk voor hun steun.

Nieuw in onze webwinkel DVD Chimps with Jane Goodall Jane Goodall is wereldberoemd door haar werk met dieren in de natuur. Al meer dan 50 jaar bestudeerd zij de chimpansees in Gombe National Park in Tanzania. Samen met JGI-cameraman Bill Wallauer volgt ze diverse leden van de bekende G-familie. Wie de chimpansees door de ogen van Jane Goodall ziet, begrijpt pas goed hoe dicht deze apen bij de mens staan. “Chimps with Jane Goodall” is een emotionele ontdekkingsreis naar de kern van het bestaan van deze geweldige dieren en dat van onszelf. Deze adembenemende documentaire toont ook een portret van primatoloog Jane Goodall. Velen zien Goodall als lichtend voorbeeld door haar toewijding aan dieren en de natuur. Ook zij haalt ergens de kracht en inspiratie vandaan om voortdurend haar leven in dienst te stellen van moeder aarde. Maak kennis met vijf mensen die leven volgens de principes van Jane Goodall en in haar ogen gelden als ware helden van de natuur. DVD, 2 disks, speelduur 86 minuten

14


Even voorstellen Zeven jaar geleden werkten twee jonge Spanjaarden, Rebeca Atencia en Fernando Turmo, in Conkuati, als vrijwilliger voor Help Congo, toen ze een ontmoeting hadden die hun leven veranderde. Jane Goodall wilde de chimpopvang in Tchimpounga reorganiseren en na een uitgebreid interview, wist Jane dat dit de mensen waren die dit konden waarmaken. Sinds 2007 is Rebecca, een negenendertig jarige dierenarts uit Galicië, de directeur van de Tchimpounga Chimpansee Rehabilitation Center. Haar man, Fernando Turmo, is verantwoordelijk voor de educatieprojecten, film en fotografie. Net als Jane zet Rebeca zich in voor het leven van de individuele chimpansee. En de afgelopen zeven jaar maakte ze de meest ongelooflijke situaties mee, elke keer als ze een chimpansee wist te redden. Ondanks haar fragiele verschijning, gladde huid en zoete stem, is Rebeca in staat om een 4x4 over door kronkelige paden te rijden, te navigeren op een woeste rivier en te ontsnappen aan een boze olifant in het midden van de jungle van Conkuati. Haar veterinaire achtergrond, met specialisatie in de primaten, maakt haar bij uitstek geschikt voor de baan. Ze is in staat om complexe chirurgische operaties bij volwassen chimpansees uit te voeren, schikt niet van medische controles van gorilla’s van 200 kg en draagt zonder problemen een verdoofde adolescente vrouwelijke chimpansee op haar schouders.

Rebeca met de chimps uit de babygroep van Tchimpounga

om hun familie te zien. Ze geven dan ook lezingen over de gevolgen van de ontbossing en de handel in wilde dieren. Ze proberen fondsen te werven voor de educatieve programma’s zoals Super Kodo of voor de inrichting van de eilanden in de Kouilou River voor de chimpansees. Sinds kort worden ze vergezeld door hun pasgeboren tweeling. Kundige, lokaal geworven, medewerkers ondersteunen Rebeca en Fernando bij het dagelijkse beheer van het

opvangcentrum. Er is geen tijd voor vakantie of weekend wat er moeten voortdurend belangrijke beslissingen worden genomen. Een baby chimpansee die koorts heeft en hoest kan zonder medische aandacht binnen 24 uur sterven. Het fysieke en emotionele welzijn van elk van de 161 bewoners van Tchimpounga is een dagelijkse uitdaging. Maar Rebeca en Fernando zouden niet anders willen. Rebeca bij het vrijlaten van de eerste chimps op Tchindzoulou

Rebeca en Fernando werken de hele dag door. Vaak vergeten ze zelfs te eten, en wanneer dit gebeurt knabbelen ze op een klein stukje geitenkaas of drinken wat yoghurt om door te blijven gaan. In juli zijn ze meestal op vakantie naar Spanje

ADOPTEER NU EEN CHIMPANSEE 15


JGI en R&S kantoren wereldwijd JGI Argentinië www.janegoodall.com.ar

JGI Hong Kong www.janegoodall.org.hk

JGI Australië www.janegoodall.org.au

JGI Italië www.janegoodall-italia.org

JGI Tanzania fkimaro@janegoodall.or.tz JGI Uganda www.janegoodallug.org

JGI België www.janegoodall.be

JGI Japan www.jgi-japan.org

JGI UK www.janegoodall.org.uk

R&S Caraïbisch gebied www.lacrib.org

JGI Kenya jgrootsandshoots@gmail.com

JGI USA www.janegoodall.org

JGI Canada www.janegoodall.ca

JGI Nederland www.janegoodall.nl

JGI Zuid Afrika www.janegoodall.co.za

JGI China-Bejing & Chengdu www.jgichina.org

JGI Nepal www.jginepal.org

JGI Zuid Korea www.rootsandshoots.or.kr

R&S China-Shanghai www.jgi-shanghai.org

JGI Oostenrijk www.janegoodall.at

JGI Zweden www.swedenchimp.se

JGI Democratische Republiek Congo dario_jgi@yahoo.fr

JGI Republiek Congo jgicongo@yahoo.com

JGI Zwitserland www.janegoodall.ch

JGI Duitsland www.janegoodall.de

JGI project in Senegal p/a JGI Spanje

JGI Frankrijk www.janegoodall.fr

JGI Singapore www.janegoodall.org.sg

JGI project in Gabon www.janegoodall.ga

JGI Spanje www.janegoodall.es

JGI Hongarije www.janegoodall.hu

JGI Taiwan www.goodall.org.tw

JGI Center for Primate Studies www.gombechimpanzees.org ChimpanZoo www.chimpanzoo.org R&S Programma www.rootsandshoots.org

Jane Goodall Instituut Nederland


Bulletin 2013-03