Issuu on Google+

Լ ևոն Խեչոյան Պ

ատմվածքներ

Երևան

2013


2013

ԵՐԵՎԱՆ


ՀՏԴ 891.981-32 Խեչոյան ԳՄԴ 84Հ-44 Խ 436 Խեչոյան Լևոն Խ436 Պատմվածքներ /Լ. Խեչոյան;Կազմ.՝ Ս. Մկրտչյան.Եր.: Հեղ. հրատ., 2013 ՀՏԴ 891.981-32 Խեչոյան ԳՄԴ 84Հ-44

ISBN 978-9939-0-0527-0

© 2013, Լևոն Խեչոյան: Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են:

Հրատարակության պատրաստեց և ձևավորեց Սամվել Մկրտչյանը: Տպագրված է «Հայրապետ» հրատարակչատան տպարանում, ԿԳ Նախարարության օժանդակությամբ:


Լ

ևոն Խեչոյան

Պ

ատմվածքներ

Երևան Հեղինակային հրատարակություն

2013


1

Բ Ո Վ Ա Ն Դ Ա Կ Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն

Պ Ա Տ ՄՎ Ա Ծ ՔՆ Ե Ր

Սպասում 7

Խոզը 12

Շաբաթ, կիրակի 16

Թթու խնձորներ 22

Թիթեղյա տուփով կոնֆետներ 24 Զանգը 27 Այգին 37

Ուսուցիչը 34

Երկու հրեշտակ 41

Հանգստյան շաբաթ 47

Աղջիկը, բանաստեղծը 51

Քո դեմքով և նմանությամբ ստեղծվածները 56

Հողի դողը 61

Երրորդ որդի 68

Երկու կրակոց 72

Դատախազի թաղումը 77

Նարինջը 84

Ճանապարհորդը 88

Հայրիկին այցելելիս 97

Լրագրողը 98

Ամբոխը 112

Ոսկե ձկնիկը 116

Տոթ օր 120 Անձրև 124

Քամին ու ճայերը 127

Բուն 128

Եվ օձի, և «Հայր մերի» ժամանակը 135

Հայրս 140

Փոխանակություն 146

Հեծանիվը 150

Կարմիր գետի ափին աղոթելիս 155

Պաղ քամի 158

Պատը 163

Կարմիր կոշիկներ 168

Նամակ Երևան 171 Կորեացին 177

2

Ո Ւ ՂՂ Ա Հ Ա Յ Ա Ց Հատվածներ հարցազրույցներից 183-231


ատմվածքներ

Հաշտ լինել հնարավո՞ր է, երբ տասներկու ժամ ապրում եմ ցերեկվա, տասներկու ժամ՝ մութի մեջ՝ գիշեր և ցերեկ, խավար և լույս, երբ գրվելիք թուղթդ սպիտակ է, թանաքդ՝ սև: Ընդհանրապես հաշտություն չկա:


Սպասում

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ղաբեկ տացուիս գյուղի ակումբում դատում էին, իսկ հայրս [7] ամոթից չգիտեր որտեղ թաքնվեր: Երբ փոստատարը եկավ մեր տուն և ասաց. «Աբլականտերը կանչում են», Աղաբեկ տացուս դեռ ձուն էր կլպում ու չէր վերջացրել նախաճաշը: Նրանք փոստատարի հետ տանու ցորենի օղիով «բարի լույս» արին, ու մենք դուրս եկանք: Գյուղացիք աթոռներով, իշոտնուկներով, ով տանը ինչ նստելու հարմարանք ուներ` գցած ուսերին, շտապում էին ակումբ: Գյուղի վրա տարածվել էր վառված լաթերի մրմռացնող սուր խանձրահոտը: Աղաբեկ տացուս ասաց. «Վրացոնց տղոցկան կանայք էսօր երեխա կունենան…»: Նա առջևից էր գնում: Ես ու փոստատարը տեսնում էինք նրա երկար հասակի կծկվածությունը` զույգ հենակների վրա: Դատն արդեն վաղուց սկսվել էր` ուշացածները դեռ գալիս ու գալիս էին: Դատավորը հայտարարեց, որ նոր, լրացուցիչ փաստաթղթեր են ստացվել: Մեզ` ինձ ու Աղաբեկ տացուիս չէ, դահլիճին հարցրեց. «Վառվածի հոտ եմ առնում, չլինի՞ բան է վառվում»: Հարցումից ուրախացած դահլիճը դատավորին պատմեց, որ «վրացիների կանայք, երբ երեխա են ունենում, չարին նրանից քշելու համար չուլ են վառում»: Դահլիճը ուրախացել էր անտեղյակ դատավորին բացատրելուց: Աղաբեկ տացուս նայեց դռանը` հայրս չէր գալիս: Ես էլ էի ուզում, որ հայրս գար: Դատավորն ասաց. «Ուրեմն այսպես… մեղադրյալը գյուղում հայտարարել էր, թե ոտքը կորցրել է Ստալինգրադի պաշտպանության համար, մի ուրիշ անգամ, թե Մոսկվայի պաշտպանության ժամանակ, թե գերմանացին կողքանց ավտոմատի համազարկ է տվել ոտքին, որ ինքը հերոս է… Ուրեմն այսպես, մեր հարցումին և մեր գործին նոր լույս սփռող փաստաթղթերը ասում են. Բեռլինի այսինչ հոսպիտալի բակում թաղված է մեղադրյալի ոտքը և գիտե՞ք ինչու. սապոգն է հարել ոտքը…»: Դահլիճը ծիծաղում էր… Դատավորը մեզ` ինձ ու Աղաբեկ տացուիս չէ, դահլիճին դիմեց. «Էս ինչ սուր է գալիս վառվածի հոտը, ծխողները թող մի քիչ քիչ ծխեն. իրար չվառեք…»: Մենք երկուսով նայեցինք դռանը. ուզում էինք, որ հայրս գար:

Ա


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[8]

Աղաբեկ տացուս մեր գյուղից քայլելով հասել էր Բեռլին, ոտքը թողել էր այնտեղ: Մի ոտքով եկել էր գյուղ ու հայտարարել, թե` հերոս եմ: Դահլիճը ծիծաղում էր… Եկել էր տուն ու հորս էլ էր այդպես ասել: Ասել էր. «Մորդ չկարողացաք պահել մինչև գայի: Պիտի ամուսնանամ, ես մի ոտքով կնկանդ հույսին մնացողը չեմ»: Այս առիթով նրանք հաճախ էին վիճում: Հայրս ասում էր. «Այդ տարիքի՞դ. հարս ունես, թոռ ունես, գյուղում խայտառակ կլինենք»: Եվ լրացուցիչ ավելացնում էր, որ տնտեսությունը երկու մասի բաժանելը սխալ քայլ կլինի: Աղաբեկ տացուիս, գարնան գլուխ, դնում էին կոլտնտեսության Կայծակ անունով իշու վրա, և Կայծակ էշը` ոտքերի տակից փախչող մանր քարերից հետույքին-հետույքին նստոտելով, պլոկտելով գավակը, երկու ժամ հետո նրան հասցնում էր ձորի խորքը` գյուղի ջրաղացը: Նա բոստանն էր ցանում, ջրաղացն էր աշխատեցնում, գյուղի աղունն էր աղում, շրջակա գյուղերից` կորկոտը ծեծելու բերած կանանց հետ ջրաղացի կտուրին աճած խոտերի ու փշերի մեջ էր պառկում մինչև աշուն, ու նորից Կայծակ էշը նրան` անթացուպերը սեղմած թևերի տակ, ծնկելով-ծնկելով` պլոկտելով ծնկներն ու կուրծքը, վերև` գյուղ էր բերում: Դատավորն ինձ հարցրեց. «Վկա, պիոնե՞ր ես»: «Այո»,- ասի: «Գիտե՞ս, որ սուտ ցուցմունք տալ չի կարելի»: Ասի. «Դասղեկը ասել է, դպրոցի դիրեկտորն ասաց, եթե խաբեմ, ինձ դպրոցից դուրս կհանեն»: Դահլիճը շունչը պահած սպասում էր… Մենք էլ` ես ու Աղաբեկ տացուս էլ էինք սպասում, որ հայրս կգա… Դատավորն ասաց. «Պատմիր` ինչպես որ պատահել է»: «...Աղաբեկ տացուիս ջրաղացը հաց էի տարել: Դռանը խաղում էի: Շոգ էր: Հետո աղացքարի լծակի վրա կախված նալիկների ձայնը կտրվեց: Չխկանը լռեց: Ջրաղացաքարը կանգնեց: Ստվերը եկավ»: Աղաբեկ տացուս ասաց. «Երևի վայրի խոզերը դարձյալ գետի հունը բացին, գնանք նայենք…»: Դատավորը` «Բա ինչո՞ւ քեզ հետը տարավ»: Ասի. «Ջրաղացում չեմ կարողանում միայնակ մնալ, վախենում եմ ջրհորդանի, ջրաղացի տակ ապրող սատանաներից…»: Դահլիճը ծիծաղում էր… Ես ուզում էի, որ հայրս գար, Աղաբեկ տացուս, գլուխը կախ, ծխում էր, դահլիճն էլ էր ծխում, ես գիտեի, որ քթիս կպնող դառը ծուխը Աղաբեկ տացուիս ծուխն է, ու նա էլ է ուզում, որ հայրս գա: Ասի. «Մենք շատ էինք բարձրացել վերև»: Աղաբեկ տացուիս ասի. «Ջորին»: Նա ասաց. «Քարերի մեջ մարդ է ընկած»: Քարերի մեջ ընկած մարդը խռխռացնում էր, ջորին հեռվում, երեք ոտքերի վրա կանգնած, պոչն էր թափ տալիս, քարերի մեջ խուրջին էր ընկած, մեջը լիքը փող: Աղաբեկ տացուս ասաց. «Ջորին խրտնել է` գցել ցած»: Ջորու աչքերը խոշոր էին, սև: Ես վախենում էի, ասաց. «Մի վախենա»: Նստեց քարին…


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Մարդը խռխռացնում էր, արյունը լցվում էր աչքերի մեջ, արյու- [9] նոտ աչքերը բացեց, նա երևում էր ջորու աչքերի մեջ, գետի մեջ: Գետը գնում էր, նրան չէր տանում, ջորին սև աչքերը փախում, բացում էր` նա կար: Բերանից էլ արյուն էր գալիս, ասաց. «Ղաարդաաշ եսս օգնեեես…»: «Տացու»,- ասի,- «վախենում եմ»: Ասավ. «Մի վախենա, թուրք է: Առավոտյան տեսա՞ր, ոչխարի հոտը տանում էին Ախցխու կողմերը ծախելու…»: Մարդը մանր քարերից էր կառչում, քարերը ձեռքի հետ գնում էին, նա չէր կարողանում կանգնել, խճի ու գլաքարերի մեջ ընկած` ջղաձգվում էր, ջորու սև աչքերի, գետի հայելու մեջ ծալծլվում, չէր կարողանում կանգնել: Տացուս ասաց. «Սպասենք»: Ես ասի. «Գնանք, շոգ է»: Նա` թե. «Դա հեշտ է, մի վախենա, ես էնտեղ շատ մահ եմ տեսել: Տեսնո՞ւմ ես էն գորտին, չի վախենում: Մի տես գորտին, գետակից դուրս է եկել, քարին նստած` մեզ է նայում, այ դու սատկես… Վախենալու բան չկա, պիտի կարողանանք սպասել…»: Դատավորը, թե` «Բա ինչո՞ւ չէիր լացում»: Ասի. «Լացում էի»: Դատավորը թե. «Բա նա»,- մատով ցույց տվեց Աղաբեկ տացուիս: Ասի. «Գրպանից պնդուկ հանեց,- ասաց,- գնա մի կողմի վրա, կեր»: Բերանս չկարողացա բացել, ատամներս կպել էին իրար,ասի. «Առ պնդուկներդ, գնանք»: Ասավ. «Մի վախենա, էդ տեսակ վերքով շատ չի քաշի, մինչև գորտը էն քարից թռնի ջուրը… գիտեմ, ես էնտեղ էնքան մահ եմ տեսել, ուզո՞ւմ ես պատմեմ, թե ոտքս ոնց եմ կտրել»: Ես լացեցի, նա թե` «Ուզում ես, գնա էն քարերի մեջ օձ բռնի, չեմ նեղանա»: Ասի. «Չեմ ուզում, գնանք»: Ասավ. «Հիմար, փող կունենանք, ինչ մեծ բան է, որ չես սպասում գորտը քարից ջուրը թռնի, նոր տուն կշինենք, հորիցդ էլ չեմ բաժանվի, չեմ ամուսնանա, տան գլուխ կլինեմ, հայրդ խորհուրդ կհարցնի: Մայրդ, ձեռները կոնքերին` չի գոռա հորդ երեսին. «Աման, էլ չեմ կարող պահել էդ միոտանի քյավթառ գոռսուզին»: Մենք էլ սպիտակ հաց կթխենք, հարևանները մեր հետ էլ դրկիցություն կանեն, պարտքով հաց կտանեն-բերեն, էլ չեն զզվի փնթի, կոկրոտ մորիցդ, գյուղում մենք էլ մարդահաշիվ կլինենք, մեզ էլ հարսանիք կկանչեն, դու էլ մյուս տղաների հետ հարսի սինուց մոմփազ կթռցնես, հայրդ շաբաշ կտա` կպարի, բրիգադիր Պանտելը կվախենա, չի կտրի աղոթած էշ հորդ աշխօրերը, նրան չեն վախեցնի, ձմռան ցրտին չեն ուղարկի յայլաներում մնացած խոտը բերելու, նա էլ, ցրտից ամիսներով մեզկապ, անկողին չի ընկնի, խոտքաղին ճահիճները չեն քշի, մալարիայով ու դողէրոցքով անկողին ընկած կուրծքը չի ճղի, թե` կրակը հոս է, մարեք, սպիտակ վերնաշապիկ որ ունենա, դեպուտատ կընտրեն, ինձ էլ, հրամայելով, չեն նստեցնի Կայծակ էշի մեջքին, որ ամբողջ երկու ժամ, գեմարոս տրորելով, իջնեմ ձորը, ձմռան կողմերը ինձ չեն թողնի` մոռանան ամայի ձորումը, որ ես էլ կատաղած սկսեմ խմել ու խմել, խմելը կթողնեմ, ժամա-


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[10] նակ շատ կլինի, մեր նորաշեն տան դռանը նստած` քո համար

շվիկ կշինեմ, հեքիաթ կպատմեմ, կպատմեմ, թե ոտքս ոնց եմ կտրել… Անձրև գիշերներին ցրտից դողալով, տաշտը ձեռքիդ, թալկացած աչքերով չես նստի անկողնուդ մեջ, էն Սեթո ախպերդ մի րոպեում հավի ձագի պես ափ ու խուփ չէր լինի… Հայրդ, ծկլթալով, չէր վազի տան շուրջը, թե` այ ժողովուրդ, հասեք կլոր բերան Սեթոյիս` չգնա… այ ժողովուրդն էլ իբրև չի լսում, որ հանկարծ հայրդ պարտքով փող չուզի… Ո՞վ է հիմա մրսածությունից այս տաք աշխարհից գնում… Հայրդ տան շուրջբոլորը չէր ծկլթա, թիֆլիսներում ու էրևաններում ոտքով պրոֆեսորների դռները կջարդեր… Ասում են` լենինգրադներում այնպիսի ոտք են դնում, ինչպես սեփականը. ոտքս դնել կտամ, թիզուկես խեղճուկրակ հորդ գյուղամիջում անցնողն էլ գլխին չի բամփի, չի ծեծի, սիրտս չի մղկտա, կհասնեմ` արսուփարս կանեմ, հորդ թիկունք կլինեմ, ախպեր կլինեմ: Քեզ մեքենա կառնենք, Վալոդի փնթի, անծոտ աղջիկներին կգայթակղեցնես, կտանես ման տալու, ուզես մեքենադ կկանգնեցնես, նրանց հետ թփերի մեջ կմտնես: Ես գիտեմ, աշխարհում շատ բան եմ տեսել, հավատա, էդ տեսակ վերքով երկար չի քաշի… գորտի թռնելը ինչ է, որ չես սպասում` գորտը քարից ջուրը թռնի»: Ասավ. «Թուրքը Սոնա մորս իմ աչքի առաջ բռնաբարեց, մատըմ երեխա էի, քո չափ… Քարը որ պաղավ, գորտը երկար չի նստի…»: Շոգ էր: Օրը գնու�� էր: Քարը պաղում էր: Գորտը էլի նստած էր: Մարդը կծկվում, տնքում էր ջորու սև աչքերի մեջ, արյունոտ քարերի մեջ: Գետը գնում էր, օրը գնում էր, ջորին սև աչքերը փակում-բացում էր… մարդը չէր գնում… Մենք սպասում էինք, որ գորտը քարից ջուրը թռնի, չէր թռնում, նստած թուքն էր կուլ տալիս: Ասի. «Գնանք, տացու…»: Ասավ. «Մի վախենա, ուզո՞ւմ ես պատմեմ` ոտքս ոնց են կտրել: Դու լսե՞լ ես հերոսի ոտքը ոնց են կտրում… Կամ ուզո՞ւմ ես, գնա ջորին նստի, չեմ թակի…»: Ասի. «Ջորին նրանն է, չեմ ուզում…»: Դատավորը թե` «Բա դու ինչո՞ւ չգնացիր, թող դու գնայիր…»: Ասի. «Գորտին էի սպասում, տացուս ասաց, որ գորտը թուքը կուլ կտա, կպրծնի ու էլ երկար չի մնա ջրից դուրս… համ էլ ջրաղացում կվախենայի սատանաներից…»: Դահլիճը ծիծաղում էր… Մենք` ես ու տացուս, նայեցինք դռանը` ուզում էինք, որ հայրս գար… Դատավորն ասաց. «Խանձահոտ է գալիս, իրար չվառեք…»: Դահլիճն ասաց. «Տղոցկան կանանցից չար ոգին քշելու համար վրացիք չուլ են վառել»: Դատավորն ասաց. «Թող թողնեիր, գյուղ գնայիր…»: Ասի. «Գորտը չէր թռնում, իսկ նա վախենում էր»: «Ո՞վ»,- հարցրեց դատավորը: Ասի. «Տացուս, անընդհատ ծխում էր: Հետո, երբ օրը գնաց, շոգն անցավ, գետը գնաց, ջորու աչքերն էլ չէին երևում,


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

մութը ընկավ, մարդն անշարժացավ` բաց աչքերով կուչ եկած [11] քարերի մեջ, ցուրտը եկավ, տացուս սրթսրթաց, գորտը թռավ ջուրը, քարերի մեջ մուկը ճստճստաց, տացուիս մազերը ճերմակեցին…»: Դահլիճը հռհռում էր, տացուս ծխում էր, դատավորը ծիծաղում էր, ասաց. «Հետո՞»: «Հետո էլ Տացուս, թե` տեսա՞ր, ինչ հեշտ էր, գորտը թռել է»: Մենք խուրջինը վերցրինք, ասաց. «Ոչ մի բանից չվախենաս, չհիշես, կյանքումդ էլ չմտաբերես, որ ապրելը հեշտ լինի, դիմացի, որ հասնենք ջրաղաց, քեզ կպատմեմ, թե ինչպես են ոտքս կտրել…»: Մի ոտքի վրա կանգնած` միզում էր ծառին, կոշիկներին, շալվարին, հենակներին… Տացուս նայեց աչքերիս, դահլիճում ծուխը շատ էր, նրա ծխախոտի դառը ծուխը հասավ քթիս, հետո նայեցինք ակումբի դռանը, մենք ուզում էինք, որ հայրս գար…


Խոզը

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[12]

ուկուչ հորեղբորս էինք բերում բանտից: Դեռ գյուղ չհասած` հորեղբայր Մուկուչս մեքենան կանգնեցրեց: Ասաց. «Մենք ոտքով կգանք»: Մյուսները գնացին, մինչև մեր գյուղ հասնելը, գառը մորթելու: Ցորենի դաշտերի միջով էինք գնում, կապուտակ երկնքից, հրաձգարանի խաղալիքների նման, կախվել էին արտույտները: Հեռվում, դեղինի մեջ, մի կանաչ ծառ կար: Ծառի տակ Օվանեսենց Միրիանն էր պառկած: Հորեղբայրս ասաց. «Մեռած է»: Ասաց. «Դու մնա, ես գնամ գյուղխորհրդի նախագահին կանչեմ»: Ասի. «Վախենում եմ»: «Ապրողին վայել չէ` թողնի ու գնա: Լավ կլինի մեզանից մեկը մնա մոտը,– ասաց,– վայրի կատուները կամ աղվես-մաղվես կարող է մոտենան` այլանդակեն»: Մի հատ մրջյուն վերցրեց շյուղի վրա, թողեց Միրիանի դեմքին: Ասաց. «Տեսնո՞ւմ ես, մրջյունը չի մնում, իջնում է ցած, որովհետև հողը տաք է, քարը տաք է, կանաչը տաք է, իսկ դեմքը պաղ է: Նշանակում է` մեռած է, վախենալու բան չկա: Հասկանո՞ւմ ես, իմ մնալը հարմար չէ, կկասկածեն, նորից կկանչեն: Հոգնել եմ էդ կյանքից: Դու խատուտիկներին թռցրու` ես գնամ ու գամ»: Ասի. «Մեռած մարդ չեմ տեսել»: «Լավ, դու էն հեսանի վրա միզի, մինչև չորանա, հետ կգամ»: Ասի. «Չեմ կարող, վախենում եմ»: Ասաց. «Էն ժամանակ ինձ որ տարան, դու փոքր էիր, չես հիշի, պատճառը Միրիանն էր, հիմա հարմար չէ, որ ես մնամ»: Ասի. «Հեսանը նրանն է, համ էլ մինչև չորանա, կվախենամ»: Հորեղբայր Մուկուչս նստած տեղից ծնկի չոքեց, վերնաշապիկը հանեց, գլխից քաշեց շապիկը, ասաց. «Տեսնո՞ւմ ես, էնտեղ վեց օր ու գիշեր պառկել եմ փորիս, որ տղաները մեջքիս եկեղեցի դաջեն...»: Ասաց. «Տեսա՞ր, դու էլ վախեցար, այ վախը դա է...»: Նրա մեջքին` ծոծրակից մինչև գոտկատեղը, խոշոր ականջներով խոզ էր դաջված` իր տասը խոճկորներով: Ասաց. «Ո՞վ էր սպասում, որ սիրտն ու թիկունքը իրար այդքան մոտիկ և դավաճանություն կատարվի: Նրանք դաջում են, ես` սպասում: Մի օր չէ, երկու օր չէ, նրանք դաջում են... Յոթերորդ օրն իմացվեց

Մ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բաղնիքում: Տղաները շուրջդ կանգնած են, դու մերկ, մեջքիդ [13] նկարը բոլորի աչքի առաջ, ստամոքսս բերանիցս դուրս էր թռչում: Տեսնո՞ւմ ես, չեմ վախենում, ապրում եմ»: Ասի. «Բա ձեռներդ ինչի՞ են դողում, ճակատիդ էլ քրտինք կա»: Հետո երկուսով միզեցինք Միրիանի հեսանի վրա, հորեղբայր Մուկուչս գնաց գյուղ: Սպասում էի, թե քարը երբ կչորանա, որ նա գա: Հետո կարմիր պուտերով զատիկը իջավ ավելուկի տերևներից ու անցավ Միրիանի դեմքի վրայով, ցորենի դաշտից լոր թռավ, ես վախեցա: Ազգական, գյուղացի, բոլորը մեր տուն, ինձ տեսության եկածները հաստատապես պնդում էին, որ իմ ընկնավորության պատճառը հորեղբայր Մուկուչս է: Զեքալ ձալոն ասաց. «Օձի շապիկ որ դնենք բարձի տակ, ընկնավորությունը կանցնի»: Ասաց. «Չեմ հասկանում, ինչ խելք է, մատըմ երեխան մեռելի հետ կթողնե՞ն»: Մայրս ասաց. «Տղան ցավի տեր դարձավ...», ու լացեց: Մի օր դիրեկտորը կանչեց իր առանձնասենյակը, ասաց. «Գրականության դասաժամին էր պատահել, չէ՞, երեխեքն էլ են վախեցել, ուսուցչուհին էլ: Այդպիսի հոգեկան հիվանդների համար հատուկ դպրոց կա: Ձերոնք որ ուզեն, քեզ կտանեն այնտեղ...»: «Չեմ հասկանում, ի՞նչ կա վախենալու: Այդ որ պատահում է, ձիեր են գալիս, ու կառքը սլանում է»: Ասաց. «Ախալքալաքում այդպիսի դպրոց կա, համ տանը մոտիկ կլինես, համ էլ գնացողեկող կլինի»: «Ախալքալաք ի՞նչ գործ ունեմ, ես տատիս ծոցն եմ քնում»: Ասի. «Ախալքալաք չեմ գնա...»: «Այդ տարիքիդ տատիդ ծո՞ցն ես քնում»: Դասամատյանը վերցրեց, ասաց. «Բոյիդ նայե՞լ ես, վաղվանից դպրոց մի արի»: Ասաց. «Չգաս»: Այդ օրը սեղանի շուրջը նստածները լուռ էին: Ասի. «Մեղք չունի, նա ինքն էլ է վախեցած»: «Ո՞վ»,– հարցրեց պապս: «Մուկուչս»,– ասի,– էնտեղ, բաղնիքում հռհռացել են, ինքը վախից հետ է տվել, նրա մեջքին նկար կա...»: Ասին` պատմիր: Պատմեցի: Պապս ծխեց, երկար չէր խոսում, հետո անորոշ, ոչ ոքի չուղղված, որպես խոսք, ասաց. «Խոզ»: Երկու օր հետո ջրաղացքարն էին զինգում, Մուկուչիս մեղքով հորեղբայր Դարչոյիս երկու մատները մնացին քարի տակ ու պոկվեցին: Դարչոս կտրված մատներով ձեռքը սեղմեց աջ թևատակը: Կքակզեց, բարձրացավ, նայեց հորեղբայր Մուկուչիս աչքերի մեջ ու ասաց. «Խոզ»: Ասաց. «Այսպես քաղ անել կլինի՞, ինչպե՞ս պիտի քաղ անեմ»: Հավաքված օտարների ներկայությամբ ասաց. «Գիտե՞ք, մեջքին էլ նկար կա...»: Թևատակից արյուն էր հորդում: Արյունը հոտ ուներ, ես ընկա: Այդ օրը Մուկուչս հարբեց. գյուղի ծայրամասում, գյուղից կտրված, մուսուլման փնթի մի կին էր ապրում: Տարիներ առաջ նրա հովիվ ամուսինը մահացել էր, գնաց նրա տուն: Առավոտյան դուրս եկավ. ինքը արևին էր նայում, հավաքվածները` նրան: Ներսում մանր երեխաների բազմություն էր լացում, ինքը,


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[14] կոշիկները սեղմած թևատակը, հեռանում էր: Հավաքվածները

ասին. «Խոզ»: Ջրաղացի միջադեպին ներկա եղածներից մեկն ասաց. «Մեջքին նկար կա...»: Ասաց. «Խոզ»: Հորեղբայր Մուկուչս էլ չգնաց թուրք կնոջ մոտ: Քայլեց բոլոր աղջիկ ունեցողների փողոցներով: Ոչ ոք նրան աղջիկ չէր տալիս: Մեր դասարանցիք ինձանից վախենում էին ու մեր տուն չէին գալիս, բայց ինձ համար փողոցում Մուկուչ հորեղբորս հետևից քար էին նետում, գոռում. «Մի հատ ցույց տուր մեջքիդ նկարը, խոզ...»: Բրիգադիր Վասոն աշխատանքի չէր կանչում, ասում էր. «Մեջտեղը ազգային խնդիր կա»: Նրան գործ չէին տալիս, որ մտածելու ժամանակ ունենա: Գյուղացիներից, արդեն տասնը քանի տարի է, օձ տեսնողներ չէին եղել: Մուկուչ հորեղբայրս սարերում օձի շապիկ էր որոնում, որ դնենք բարձիս տակ: «Դպրոց կգնաս,– ասաց,– մի վախենա, էդ հիվանդությունը անցողիկ է»: «Չեմ վախենում, վախենալու բան չկա, որ մութն սկսվում է, ձիերով կառքը ինձ թռցնում է հեռու մի տեղ,– ասի,– լավ է, թռնելը լավ է, մի քիչ մթից եմ վախենում, ձիերը լավն են...»: Անարդյունք որոնումներից հետո մի օր որոշեց հմայման ուժով հեռուներից օձերին կանչել գյուղ: Ժամերով կանգնում էր բլրի վրա ու կենտրոնացած նայում հեռուներին: Տեր-Հովսեփյան ազգանունով գրվող մեկը, որպես գաղտնիք, գյուղացիներին ասաց. «Բա որ Ադամին ու Եվային գայթակղեցնողը օձին էլ քաշի-բերի մեր կողմերը, մտածե՞լ եք գյուղի բարոյական նկարագրի վրա, հենց իր օրինակով` գիտե՞ք, թե ինչ կլինի»: Նրան կտրականապես արգելեցին բարձրանալ բլուրները ու երկար նայել հեռուներին: Առավոտյան երկուսով գնում էինք հիվանդանոց` հորեղբայր Դարչոյիս տեսնելու: Մուկուչս շփոթված կանգնեց, ես էլի էի շշմել: Հանկարծ հյուսիսից հոսող գետը սկսեց իր հունի մեջ դեպի հետ հոսել: Մուկուչս ձեռքի պայուսակը գցեց, աղաղակելով վազեց գյուղխորհրդի բակը: Բուժակ Լադոն կոլտնտեսության ցլիկներն էր կռտում, հորեղբայր Մուկուչս ավետիս տվեց: Ժողովրդի մեջ գոռաց. «Եկե՛ք, տեսե՛ք, գետը հետ է հոսում»: Չէին գալիս: Ասաց. «Հրա՛շք է, այդպիսի բան չի պատահում»: Հավաքվածները երկնքին, պատերին, ծառերին, մի քանիսը նույնիսկ կոշիկների քթերին նայեցին: Մուկուչս ասաց. «Այդպիսի բան է՛լ չի պատահի, մի անգամ տեսեք»: Մեկի փեշից բռնեց, ուզում էր քաշելով բերել: Ասին. «Բաց թող, խոզ»: Նրան ուզում էին խփել: Դարձյալ մութը ընկավ, կառքը ինձ թռցրեց, սլանում էր: Երբ աչքերս բացեցի, գետը դարձյալ հոսում էր իր հունով` հյուսիսից ներքև: Մուկուչս, ձեռքերի վրա առած, ինձ տուն էր տանում: Ասի. «Ախալքալաք չեմ գնա, առավոտյան տանելու են


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

այդ դպրոցը»: Ասաց. «Միշտ կգամ քեզ տեսնելու»: [15] Շաբաթվա վերջում, չորրորդ դասամիջոցին, ռետինե կրկնակոշիկները քստքստացնելով, Ախալքալաքի դպրոցի բակ մտավ ծեր Գաբո տացուն` պապիս եղբայրը: Ասաց. «Գնանք տուն»: Նստեցի: Ասաց. «Գնդակը գցիր, գնանք, արդեն ասել եմ էս դպրոցի ղեկավարին, իրենց բժշկին էլ եմ ասել, քեզ կարելի է, թույլատրեցին: Քարը պաղ է, ի՞նչ ես նստել: Մեքենա ենք բերել, շուկայում գնումներ են կատարում, մի քիչ շտապիր, չուշանանք, գնդակը գցիր, գնանք»: Գնդակը վերցրեց ձեռքիցս, տվեց տղաներին, ասաց. «Տան հետևը տանձի ծառ կար, գիտես, չէ՞: Առավոտյան տեսանք` Մուկուչը, մինչև գոտկատեղը մերկ, այդ ծառից կախվել է...»:


Շաբաթ, կիրակի

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[16]

արութը գիտեր` այլմոլորակայինը ինչի է եկել, ուզում էր, որ խոսակցությունը նրա հետ կայանար, երբ երկուսով միայնակ կմնային: Հարութը ցանկանում էր, որևէ պատրվակ բռնելով, տղաներին, բուժքրոջը կարճ ժամանակով սենյակից ինչ-որ տեղ ուղարկել: Այլմոլորակայինն էլ, կարծես, դիտավորյ��լ էր այդ պահն ընտրել, որ նրանք էլ ներկա գտնվեին: Տղաները նրա հետ զրուցում էին` թշշացող հանքային սառը ջուր խմելով: Հարութը նկատեց` վեց-յոթ հոգու ադամախնձորները քրտնած բկների միջով միանգամից բարձրացան-իջան: Այլմոլորակայինը դատարկած բաժակը շրջեց պլաստիկ շշի վրա: Հայտնեց, որ երկնքից` հեռավոր մոլորակից է եկել, որտեղ Հարութին շատ լավ են վերաբերվում: Ասաց, որ ժամանել է միայն մի հարց ճշտելու` Հարութը ցանկանու՞մ է արդյոք հետագայում դարձյալ ապրել երկրագնդի վրա: Հարութը տղաների, բուժքրոջ ներկայությամբ հենց այդ հարցին էր ամաչում պատասխան տալ, որովհետև նրանց առաջնորդելիս շատ անգամ էր հաստատուն ասել, որ չպետք է երերուն լինել` մոլորակը, հողը, երկիրը, որտեղ ապրում են, շատ փխրուն են, որ իրենք նրա առաջադիմությունը, կեցությունն են ապահովում: Հարութը, այլմոլորակայինի հետ միայնակ մնալու համար, կողմնակի բաներից խոսելով` ժամանակ էր ձգում, գուցե հոգնած տղաները թարմանալու կամ որևէ ուրիշ պատճառով սենյակից դուրս գային: Ասաց, որ ամեն մի դարաշրջան արատավոր է եղել` հիվանդագին մտածողության դրսևորումներով ամայացրել, ժողովրդաթափ է արել հողագունդը, դրանից է բխում անցած ժամանակների կործանարար ազդեցությունը հետագա կյանքերի վրա: Ողջ աշխարհը խորքում` հորինվածքի մեջ, չարություն, անկում է:

Հ


Երբ Հարութին մոմլաթե անջրանցիկ թիկնոցի մեջ դրած` (բժիշկն էլ հետները) չորս կողմից բռնել, արծաթափայլ լճի ափով էին վազեցնում, որ հասցնեին սանիտարական ուղղաթիռին, Հարութը հանկարծ գլաքարերի վրայով վազող տղաների հաստ ներբանների համաչափ դոփյունը առնելու հետ միաժամանակ, վախեցած գորտի, թե սպիտակ սագի ջրերը ճողփացնելը լսելու հետ միաժամանակ, տիեզերածավալ երկնքի` կապույտ-ճերմակ ամպերով, ջրերի վրա արտացոլվելը նկատելու հետ միաժամանակ, պոմպակայանի ամբողջ ցանկապատի անվերջանալի երկայնքով ծաղկած դդումի դեղին ծաղիկներով խիտ ծածկված լինելը տեսնելու հետ միաժամանակ` առաջին անգամ այլմոլորակայինին տեսավ. փոխնիփոխ, վազքից ուժասպառ տղաներին էր օգնում: Կողմնորոշող, ճիշտ խորհուրդներ էր տալիս` բացված անցքից անդադար դատարկվող լյարդի գործունեությունը պահպանելու և կարճ նոպաներից զարկվող Հարութին ուշաթափությունից ետ բերելու համար: Ուղղաթիռում էլ Հարութի կողքին էր, սենյակում էլ ասաց, որ վախենալ պետք չէ, նրա հետ ոչինչ էլ չի պատահի, մինչև ծերություն կապրի: Բայց միաժամանակ ցանկանում էր, որ Հարութը նաև տրված հարցին կոնկրետ պատասխաներ, որովհետև ինքը դրա համար էր ժամանել: Ոչ թղթախաղի սեղանի շուրջ գիշեր կարճող տղաներն էին քնում, ոչ էլ բուժքույրն էր որևէ պակաս բանի պատճառով սենյակից բացակայում, կարծես, դիտավորյալ բոլորն էլ ականջներն իրենց կողմն էին պահել, սպասում էին` Հարութի հրաժարվելուն: Հարութն ստիպված էր նրանց ներկայությամբ այլմոլորակայինին ասել, որ ոչ` չէր ցանկանա մյուս անգամ երկրագնդի բնակիչ լինել: Սկզբից մի, հետո մյուս աչքից արցունք գլորվեց: Այլմոլորակայինը մատների տաք թմբիկներով մաքրեց նրա թաց այտը: Մինչ այդ, անընդհատ մի հոգի էր, բայց գնալու պահին կարծես նրա միջից մեկն ընկավ, դարձան երկուսը: Ասաց, որ օգնականն է, որպեսզի գիշերը անցանկալի միջադեպեր չպատահեն, ապահովության համար կմնա Հարութի հետ: Օգնականը ծնկին դրած թղթապանակի թերթերին գրառում -

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

«Ինչ արած»,- ասաց այլմոլորակայինը: Ասաց, որ այդպիսին է [17] այն վայրը, որտեղ ապրում են մարդիկ` ժողովուրդը ժողովրդին ոչնչացնելու բնազդով: Սակայն, նա դեռ վաղուց գիտեր, որ այլմոլորակայինը հենց այդ հարցը տալու համար է ժամանել:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[18] ներ էր կատարում: Միաժամանակ շատ էին խոսում: Հարութը

չէր խաղաղվում: Գիշերն անքնությունից չտանջվելու համար` օգնականը թուղթ, գրիչ տվեց, որ ում ցանկանա` նամակ գրի: Ասաց, որ դրանից հանկարծ չվախենա, շատերին է թուղթ- գրիչը հոռետեսության հասցնում, սակայն Հարութի հետ ոչինչ էլ չի պատահի, համարյա մինչև միջին տարիքը կապրի: Հարութը զարմացավ` ինչու՞ «միջին տարիքը», էն էլ համարյայով, այդ ի՞նչ տարիք է որ: Ավագ այլմոլորակայինը մինչև խոր ծերություն է խոստացել: Ասաց, որ թյուրիմացություն է, այստեղ սխալմունք կա, գուցե խոսակցություններ են եղել, որին օգնականը չի մասնակցել, այդ պատճառով էլ շփոթի մեջ է ընկած, լավ չգիտի ճշմարտությունը: Ինքը հենց հիմա կամենում է այլմոլորակայինի հետ հանդիպել: Օգնականը բացատրեց, որ նա արդեն ճանապարհին է, այնքան էլ ճիշտ չէ` տագնապի մեջ գցել, տեղ չհասած ետ կանչել: Հազար ու մի բան կարող է մտքով անցնել, սպասել է պետք` առավոտյան գա, Հարութն ինչքան ուզում է հարցեր կտա, կխոսի նրա հետ, կշտկեն տհաճություն պատճառող խնդիրները: Հարութը գիտեր` միևնույն է, գիշերը կողքից կողք տրորվելով է անցկացնելու, միայն բացվող օրվա լույսին վստահելով կարող է քնել: Օգնականի` նամակ գրելով գիշեր կարճելու առաջարկությունը վատ միտք չէր: Անկյունի սեղանին թղթախաղով զբաղված տղաներն ընդհատեցին պրեֆերանսը, ետ ընկան աթոռներին, ծագած վեճը լրիվ ուրիշ բանի պատճառով էր, սկզբում սպիտակ խալաթի խորը կտրվածքից նշմարվող կանգուն ստինքներով բուժքրոջ, հետո էլ ահազանգով տագնապած սենյակ հասած բժշկի հետ էին Հարութի պատճառով անընդհատ անհասկանալի լեզվով շատ բարձրաձայն վիճում: Հարութին խանգարում էին, որ կենտրոնանա նամակի վրա: Ցանկանում էր անվանական նկատողություն անել, զարմանալի բան էր, կորցրեց որևէ մեկի դեմքը պատկերացնելու կամ բառերով արտահայտվելու ունակությունը: Նրանց հիշելու համար ինչքան էլ դեմքերն օժտում էր իրեն հայտնի` արևահար, քամուց դաբաղված` սև նշաններով` ձգտելով այդպիսի հատկանիշներով տեղը բերել տղաներին, միևնույն է, ոչ մեկին չպատկերացրեց: Մտքում չէր կարողանում ճանաչել անգամ, ամենավերջում տեսած դեմքը, նույնիսկ` բժշկին, որ հենց նոր սենյակ էր մտել, դաստակը բռնել` անհանգստացած զարկերակն էր որոնում: Ոչ մեկի վրա դեմք չկար: Օգնականը միջամտեց, ասաց, որ Հարութը իզուր ժամանակ և ջանքեր է վատնում` շուրջը եղածներին հիշելու կամ նրանց խոսակցությունը հասկանալ փորձելու համար, ավելի խելամիտ կլիներ` քանի լույսը չի բացվել, ավարտեր նամակը:


Այստեղ հարցերը, պատասխանները նույնն են, անգամ` դեմքերը, թռչունների չուն, բնության բոլոր անցքերով անցնող օդի հոսելը, փողոցներով քշվող ցելոֆանե սև տոպրակները, թափառող սևազգեստ որբևայրի կանայք, ամեն բան, մեկը մյուսի կրկնակն է, ողջ գրաված քաղաքը արձագանքի նման կրկնվում է ինքն իր պատկերով ևս մի քանի անգամ... Հետո շատ խորը ձյուն եկավ, անշշուկ լռություն է ամենուր... Օգնիր ինձ, ասա` ի՞նչ է մեր սերը. ես գիտեմ` ասես դեռ կանաչ այն ցորենի դաշտը լինի, որտեղ մի անգամ մեջքիդ տակ տափակեցրած հասկի ցողունների վրա մերկ կանգնած, խոշորացած աչքերդ լիալուսնին հառած, իմ հաջորդ տիրելուն սպասելով` շնչասպառ էիր լինում, ասես` երկնքում թռչող գորգի վրա լինեիր: Մենք պետք է խոսենք, որովհետև երբեմն այս գավառական քաղաքի երեք-չորս բարձրահարկերն էլ... Հարութը հանկարծ դռան սաստկացող թակոց լսեց: Անտանելի աղմուկի պատճառով դադարեցրեց գրելը: Ուզում էր հասկանալ` այդ ինչ բան էր` ո՛չ ժամանակ առ ժամանակ քաղաքի տակ արթնացող երկրաշարժը, ո՛չ էլ անձրևաջրերի հետ խոնավ լեռներից պարբերաբար գլորվող քարերն էին ունակ այդ ուժով երերացնել իր մահճակալը, կարծես` դաշտային խորդուբորդ ճանապարհով մեքենան հատակը քարերին քսելով գնար: Աստիճանաբար գլխի ընկավ, որ ոտքի եղունգների տակից մինչև մազերի ծայրը, ամեն մի բջջի մեջ սիրտն է այդպես կանգնում, հետո նորից մեկեն սկսում շրմփալով դմփդմփալ... Սակայն օգնականը, որ այդ ամբողջ ժամանակ կողքին էր նստած, Հարութին ասաց, որ նա միայնակ չէ, հուսադրեց` չվախենալ, շարունակել նամակը, նրան վերապահված է երիտասարդությունը, ոչինչ էլ չի պատահի: Հարութը բնական պահանջը թեթևացնելու համար միզեց բուժքրոջ վերմակի տակ մտցրած տափակ գիշերանոթի մեջ: Զարմացավ («Հիմա էլ` միայն երիտասարդությունը»): Ինչպե՞ս թե` երիտասարդությունը, անընդհատ կարճացնում է: Էլ չլռեց, խոսում էր բուժքույրը օգնականի թիկունքից Հարութին սաստելու համար մատը շուրթերին դրեց, որ զայրույթով չխոսի: Հարութը ոչ մի բան չէր նկատում: Լռեց միայն, երբ սառնարանն աշխատեցնելու համար ռելեն շրխկաց: Սակայն քիչ անց, նույն տոնով, օգնականից պահանջեց, որ անմիջապես

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Հարութն առաջին տողը կարդաց, հասկացավ, որ կնոջը չէ` [19] վարորդի աղջկան` իրենից տարիքով փոքր Նորային է գրում... Այստեղ համատարած ձյուն է: Մեր շրջանակաձև ակոսով օղակած դիրքերից և խորը ձյան միջից հղի կնոջ մերկ փորի նման դուրս է ցցվել վերցված քաղաքը:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[20] այլմոլորակայինին կանչի:

Օգնականը բացատրեց, որ արդեն ուշ է, այդ ժամին այլմոլորակայինը չի աշխատում, այնքան էլ ճիշտ չի լինի` ժամանակից դուրս նրան անհանգստացնելը: Ցավոք, վաղն էլ կիրակի է, պարզ չէ` այցելություններ կկատարի՞, թե կգերադասի հանգստանալ: Եթե վերադառնա, թող Հարութը հանգամանորեն խոսի իրեն հետաքրքրող բոլոր հարցերի շուրջ, ինքը չի կարծում, թե ուշ կլինի: Հարութը հունից ավելի ելավ, երբ «հանգստանալ» արտահայտությունը լսեց, ուրեմն նա դեռ կիրակնօրյա հանգիստն էլ պիտի վայելի, երբ իր նկատմամբ ճակատագրական անարդարություն է կատարվում և երբ որ այնտեղ` հեռավոր մոլորակի վրա էլ իր հանդեպ այդքան գութ ունեին, գնահատում և ուշադիր էին: Օգնականն ասաց, որ ինքը հավատում է` Հարութը բոլոր անորոշությունները վաղը կպարզի նրա հետ, խորհուրդ տվեց` նամակը շարունակել, որովհետև ուր որ է լուսանալու է, պետք չէ ասելիքը կիսատ թողնել, գրելով էլ կխաղաղեցնի զայրույթը: Օգնականը ոչ մեկին չխնդրեց, գնաց-եկավ, սառնարանից ջուր բերեց: Մի ձեռքով, ծորացող կաթիլները վրան բերնեբերան լցված, թաց շիշը բռնած, մյուս ձեռքով` Հարութի ծոծրակի տակից գլուխը բարձրացրած, բուժքրոջ հետ խոսելով` խմեցնում էր: Հարութը, սառցի բյուրեղները մեջը, հինգ-վեց լիտրանոց քրտնաթոր պլաստիկ շշից հո չէր խմում, հո չէր խմում, խմումխմում էր, ջուրը չէր վերջանում: «Վաղը կգա»,- մտքում ասածը ուղեղի մեջ լսեց Հարութը: Մինչև նորից գրելուն անցնելը` երեքով շատ էին խոսում: Հետո շարունակեց նամակը: ...Արծաթ գիշեր... քարայծեր` ետառաջ գնալ-գալով, նրանց հարվածները... վերցված քաղաքը` ջրծաղիկի նման նրա վրա բացված բոլոր ան��քերը, ձյունախառն փոթորիկը անցնում է նրանց միջով... Ձորերը` հոսող կապտավուն մշուշը, նրա մեջ դժվար է նշմարվում որևէ բան...: Ընդհատեց գրելը` կարևոր մի շունչ խուլ հեռվում էր: Ինչքան երկար էր նրա մասին Նորային գրում, այնքան ավելի անբնական էր թվում նկարագրածը... Հարութը չկարողացավ շարունակել` առաստաղից կախված մերկ լամպի կարմրավուն լույսը ճերմակ փայլատակումներով ծածկվեց, դիմացի պատին դդումի անհամար, պայծառ դեղին ծաղիկներ տեսավ: «Արևի շողերն են,- մտածեց,- լավ օր սկսվեց»: Սակայն մի քանի ակնթարթ չէր անցել` դարձյալ մթնեց: Հարութին թվաց, որ եղանակին հետևելու համար, հավանա-


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բար, բուժքույրը, թե տղաներից որևէ մեկը շերտավարագույրն է [21] բացել-փակել: Եթե լուսացած չլիներ, օգնականը իրենից չէր վերցնի նամակը և հայելու դիմաց հագուստը կոկելով` չէր պատրաստվի գնալուն: Հարութը գիտեր, որ արդեն լուսացել է, սկսեց այլմոլորակայինին սպասել` թեկուզ կիրակի է, սակայն վստահ է` ուր որ է կգա, հանգստյան օր չի վերցնի, անհնար է, որ լքի, որովհետև հեռավոր խոշոր մոլորակի վրա հատուկ նշանակություն էին տալիս իր անձին և առանձնակի վերաբերմունք, խիղճ ունեին իր կյանքի նկատմամբ: Որովհետև տիեզերքի մեջ` երկինք-գետնի արանքում, նկատել էին Հարութին ընկած` ինչպես ավազահատիկի չափ փոքրիկ մի կետի, առանց օգնության չէին թողել: Սակայն Հարութին զարմացնում էր`սենյակի դարձյալ սաստիկ մութ լինելը, միաժամանակ, դիմացի պատի դդումի բազում թանձր դեղին ծաղիկներով ծածկված տեսնելը: Պահանջեց, որ բացեն պատուհանի շերտավարագույրը: Դարձյալ հրե գունդը ներս ընկավ, դեղձանիկագույն անհամար լուսեղեն պղպջակներ լողացին աչք ծակող կայծկլտոցով: Հարութը փայլատակող ճենապակե սպիտակ լույսի մեջ այլմոլորակայինին նկատեց. մահճակալին` ոտքերի տակ էր նստած, նա մատը տարավ շուրթերին, հասկացրեց, որ խոսել պետք չէ: Հարութը , միաժամանակ, զգում էր, որ նաև մութ է, որովհետև դեմքին ոտք ու թևերով մի բան դիպավ, մտածեց,որ կարող էր միայն թանձր խավարի միջով թռչող խոշոր` արագիլի չափ, գիշերաթիթեռի հպում լիներ: Շրջվեց դեպի պատը: Լռություն իջավ: Արդեն տասնհինգ րոպե էր` Հարութը լքված, կողքի վրա դարձած, ընկած էր խոշոր լեռան տակ, ոչ ոք չկար. տասնհինգ րոպեում մարմինը ցամաքել, մինչև վերջին կաթիլն արտահոսել էր, չորս կողմը լճակ էր գոյացել: Ամենուր լռություն էր իջել` թե լեռան ստորոտին, թե գագաթին, թե նրանից էլ վեր. նույն լռությունն էր:


Թթու խնձորներ

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[22]

ողոց: Մեկական պայուսակ ձեռներին` այդքան ճանապարհը ոտքով են վերադարձել, երկուսն էլ հոգնած են: Երկար, անընդհատ օրվա արևը մայր մտնելուց հետոյի ժամանակն է` ոչ լույս, ոչ մութ: Միատարր, միապաղաղ երանգով, լուսնային կապտաճերմակ գույնով: Պաղ կապույտ: Ձայն` սկսվում է մոծակի բզզոցի տոնայնությունից: Միալար ձայն` ամեն տեղ կա: Աճում է, չպարզված գվվոց է դառնում հողի մեջ, օդի, տարածության... դեռևս չհստակեցված, շատ հեռու քառատրոփ է: Ավտոբուսի վերջին կանգառում երկու պատանիներ` կարմիր գլխարկներով, դեմքները չձևավորված, միաժամանակ աղջնակ հիշեցնող: Նրանց հետ` երկուսը հեծանիվներով, մեկը իր եղբոր տղան է: Չորսով խնդրել էին նրան հեծանիվի դողեր բերել քաղաքից: Նրանք հաղորդում են, որ իր երեքամսյա բացակայության ժամանակ բժիշկը նրանց տանը` իր մահճակալին էր քնում: Թռչում են, հեծանիվները նկատվում են, չեն նկատվում, վերացական են, հեռվից նիկելի փայլատակող ճերմակ, ոտնակների կողքից կողք ընկնելով` ավելի հեռվում են, միաժամանակ, չղջիկի թևերի թափահարում են հիշեցնում: Նրանցից հետո` հեռագրասյունը: Մինչև տուն նրանք ոտքով են գնում: Ցանկապատի դուռն են բացում, պայուսակները դնում են գետնին, տեսնում է` կինը տան կտուրին է, ծառից թթու խնձորներ է պոկել, ուտում է, աչքերի խորքում պեծկըլտոց կա, այդ կայծերին հասնելը Մինասին անհնար է: Նույն գույնով` անցումային տեսարան: Մինասը, տեսարանը: Ճանապարհին մի նորածին, հողե ճամփին` մեջքի վրա, նորածինը կնոջ երեխան է: Նախկին ձայնը: Աճող քառատրոփ, նրան համահավասար փնչոց` լեռները, հողի դողը, դղրդոցը, անդունդները, ցնցումը, փոշին, ճամփեզրին աստղափշերը դողում են` նրանց դողէրոցքը, նրանց չորի ցնցումը: Ժամանակը նույն ժամանակն է, անընդհատ օրվա արևը մայր մտնելուց հետոյի ժամանակն է` ոչ լույս, ոչ մութ:

Փ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Բայց դրանից առաջ ուժեղ շոգ է եղել` տոթ, տապ, քար է ճաքել, [23] թռչունները դեռ բաց կտուցներով են շրջում, տերևները կրկված են: Հեռվում, շատ հեռվում կենտ մի գայլ, կարմիր լեզուն: Թեք անցնում է ճանապարհը: Ձայնը և փոշու ամպ` աստիճանաբար աճում է հեռվի մեջ, չափավոր, շատ թույլ հիշեցնում է ատոմային ռումբի սնկին: Սև, մանր կետեր: Հանկարծ` արջառների նախիրը: Շնչառությունը, քառատրոփը, գալիս են: Շատ են, համատարած դաշտերով գալիս են, անչափ շատ են, ամբողջ հորիզոնը բռնել են: Հողի գվվոցը, լեռները, անդունդները, ձորերը ցնցվում են: Ամենաբարձր լեռների գագաթներից իրենք իրենց գլաքարեր են պոկվում, կոբրա օձի ֆշշոցով սլանում են ցած: Ինքը գիտե, որ մանուկը երեխան է, դրել են այդտեղով անցնող վայրի, խելահեղ արջառների ճանապարհին, որպեսզի նրանք ոտքերով ճզմեն: Ձայնը, քառատրոփը, գալիս են, այս անգամ համատարած հորիզոնը բռնած, նրանց ծավալի մեջ հազիվ նշմարելի, որոշակի, մի քանի սպիտակ կետեր են նկատվում: (Մնացածը մուգ գույնի արջառներ են): Նույն արագությունը, դմբդմբոցը, ոռնոցը շարունակվում է: Առջևից գալիս է սպիտակ ցուլը` չորս ոտքերի արանքում է պահում նորածնին, մութ` սև ցուլերի նախիրն անցնում է: Անցումը խավարի ծավալ է: Սպիտակ ցուլը` կոտոշների հարվածից, անգամ միայն այդչափ անցողիկ հպումից, արյունաքամ է և՛ գոլորշիանալու պես է, և՛ տապալվելու նման է: Նորածինը նրա չորս ոտքերի ու փորի տակ անընդհատ տարածվող կարմրի մեջ է, կարմիրը և հեղուկ է, և ծավալ: Ցուլը` կողին, հողի վրա է, ընկած է, տպավորությունը ոչ թե ընկածի է, այլ` ԱՆԿՅԱԼԻ: Ընկած է, անկյալ է: Վերացարկված նրա զանգվածը գեղեցիկ չէ: Ցլի աչքը: Աստղափշերի ֆոնին շատ որոշակի մի թռչուն է կանգնած` կարմրալանջիկ: Թռչում է` թևերի բացվելը տարածության մեջ: Ցլի ճերմակ գույնի երկինք համբառնելը: Ճերմակ գույնը հեծանվավոր սպիտակ չղջիկների երամ դարձած` միանում է երկնքին: Հեռվում, շատ հեռվում` կենտ մի հեռագրասյունը: Լուսանում է: Կողքին` քնի մեջ տնքում է կինը, դպրոցում բարձր դասարանցիները հոգնեցնում են նրան: Ինքն ամբողջ գիշեր բաց աչքերով առաստաղին է նայել: Ուժասպառ է, այդքան ժամանակ մարտնչել է երեխայի փրկության համար: Դրսի պղնձագույն աշունը, նրա կավագույնը:


Թիթեղյա տուփով կոնֆետներ

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[24]

րեկոյան ժամերին Ախալքալաքից եկող ավտոբուսը ժամանեց: Վերադարձողները ցրվեցին տները: Մենք, աչքներս դպրոցի պատի տակ կանգնած մուշտակավոր կնոջը, սահում էինք դիքից ու սահում: Իրար հրմշտելով ու քաշքշելով մոտեցանք: Նրանից դաշտային ծաղիկների բույր ունեցող օծանելիքի հոտ էր գալիս: Սապոգների ամուր քթերը խփում էինք սառցակալած ճանապարհին ու ձյունը շաղ տալիս միմյանց դեմքերին: Նա ասաց, որ կվճարի, եթե օգնենք նրան ճամպրուկները տանել հարևան գյուղ: Լեզուն մի թեթև սահեցրեց ներքևի շրթունքի վրայով ու գորշագույն շրթներկը խոնավացավ: Ժպտուն աչքերով պատասխանի էր սպասում: Մենք այդպիսի կին Ախալքալաքում էլ չէինք տեսել, միայն ֆիլմերում ու հեռու քաղաքներից արձակուրդներից տուն եկած ուսանողներից էինք լսել նրանց գայթակղիչ գեղեցկության մասին: Ճամպրուկները շատ ծանր էին, խփվում էին մեր ոտներին, ու խճճվում էինք մեր քայլերի մեջ: Ռեվազը նրա աջ կողմից էր քայլում, ես` ձախ: Հանդարտ, մանր ձյուն էր գալիս ու նրա ընձենուց մուշտակին փռված հարթ մազերի վրա հալվում: Ինստիտուտներից արձակուրդ վերադարձած տղաները պատմում էին, որ այդ կանայք օր ու գիշեր ռեստորաններում ու հյուրանոցներում քեֆ են քաշում, որ ընդհանրապես քաղաքի կանայք այդպիսին են: Ու նրանցից լսած պատմությունները մեզ հետ գիշերում էին մեր տաքուկ անկողիններում, բայց նրանց գինի հյուրասիրող տղամարդը միշտ մենք էինք լինում: Երբ արդեն գյուղից դուրս էինք եկել ասավ. «Ձեզ նեղություն չէի տա, բայց հիվանդանոցից նոր եմ դուրս եկել. կույր աղիքս են հեռացրել, անհոգ եղեք փողն անպայման կտամ»: Ասինք` փող պետք չէ, էն բանից ենք ուզում: Ասավ.«Ինչի՞ց...»: Ու անմիջապես կասկածոտ լռեց, որովհետև մի քանի քայլ ետ էինք մնացել ու սապոգների քթով ձյունը փորփրելով էինք գնում: Հանդարտ իջնող ձյունը չէր կարողանում ցրել նրանից եկող դաշտային ծաղիկների հոտ ունեցող օծանելիքի բույրը: Նա

Ե


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

կանգնեց, հետո շրջվեց, մի քայլ դեպի մեզ եկավ, մեր աչքերի [25] մեջ նայելով ասավ. «Ինչից, ես ավելի լավ բան չունեմ, ազնիվ խոսք, հավատացեք, տղաներ»: Ռեվազը առաջ անցավ ու առանց ետ նայելու. «Ունես»,- ասավ: Գլուխս ետ գցած ձյան փաթիլներն էի որոնում բերանով, ասի. «Ունես»: Ձեռքը ընձենուց մուշտակի թևքից հանեց, բարակ ու նուրբ մատը այտին դրեց, մտածկոտ ու ժպտուն նայեց. «Ախր ինչ եք ուզում, որ գլխի չեմ ընկնում, կարգին ասեք, հասկանամ»: Հետեվից դժվարությամբ էինք հասնում, ճամպրուկները հարում էին սրունքներս և խճճվում էինք մեր երթի մեջ: Ասինք.«Ամոթ է»: «Ախր մարդ եք գժվեցնում, կարգին ասեք բան հասկանամ»: Ասինք. «Բոլոր կանայք էլ ունեն»: Ռեվազը կանգնած եղունգներն էր կրծում: Ոտքով ձյուն էր հավաքում ու մի հարվածով կրկին շաղ տալիս, զգացի, որ ճամպրուկից այդ նույն օծանելիքի հոտն է գալիս: Աշխատում էինք ետ չմնալ, կողքերից նրան համաչափ քայլել: «Ուրեմն ձեր ուզածը յուբկա է, գլխներիդ պիտի քաշեք, ինչ է: Չորս կիլոմետր էլ չի մնացել, դա ինչ է, որ չեք ուզում օգնել»: Դիմացի սարի լանջին կոլտնտեսության շներն էին թափառում, ասինք. «Որ համաձայն չես, մենք էլ ետ կդառնանք: Վայ թե կողքի ձորում էլ վայրի կատուներ էլ լինեն»: «Չէ, չեմ հասկանում: Ուզածներիցդ ձեր քույրերն ունե՞ն»: Ռեվազը սղղալով առաջ անցավ: Ճամպրուկը ծանրացավ ու ինձ սայթաքեցնում էր: Դաշտի ծաղիկների բույր ունեցող օծանելիքի հոտը այնքան մոտիկից էր գալիս, ասի. «Հա»,- ու լեզվով ձյան փաթիլներն էի որսում, Ռեվազը հազում էր: -Ձեր մայրերն ունե՞ն դրանից: Լսեցինք, որ ձյունը ճռճռում էր մեր ոտների տակ: Ու նրա չոր ճռճռոցի մեջ վիրավորանք կար: Չքանդվող լռության մեջ մի կիլոմետրից ավելի էինք քայլել: Ճանապարհի եզրերից բռով ձյու�� էինք վերցնում ու խոթում բերաններս: Ճամպրուկները ձեռքից ձեռք փոխանցելով սահում էինք: Նրան հազիվ էինք հասնում, իսկ ձյունը նրա վարսերին հալվում էր կաթիլ-կաթիլ: Ժպտալիս այտի փոսիկը ջրապտույտի նման ձգվում էր ու կլանում, մտածեցի, որ Ռեվազը, հավանաբար, այդ փոսիկը նկատել է ու կհամբուրի այն, դեռ դիքից սահելիս պայմանավորվել էինք, որ սկզբից կինը նրանն է լինելու: Մտքիս մեջ «հա» ասի, Ռեվազն էլ մտքում այդպես ասավ, դա մատնում էր նրան ոտքերի տակ ճռճռացող ձյունը: Ասինք. «Հա»: -Բա ինչո՞ւ նրանցից չեք ուզում: -Կծեծեն: Ճամպրուկները ծանր էին, քրտնել էինք ու ձյուն էինք լցնում ծոցներս: Ասավ. «Երևի ութերորդ կլինեք, ես էլ ութերին եմ դաս տալիս»: Չասինք, որ գուշակեց: Ռեվազը ասավ , ինքը ավարտել է, ընդունելության քննությունների ժամանակ քաղաքի հյուրա-


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[26] նոցում է մնացել ու ռեստորան հաճախել: Ասավ. «Դա էլ տասում

է սովորում»: Նրա կասկածոտ հայացքը ցրելու համար անհոգ ձևացա ու ատամներիս արանքից թքեցի, առանց շտապելու, թափվող ձյան տակ վարպետորեն վառեցի ծխախոտս: Հետո նստեցինք ճամպրուկներին ու էլ չէինք ուզում գնալ: Ասավ. «Այդպիսի գործերը ձմռանը չեն անում, միայն գարնանը», երևի մենք դրանից չենք էլ հասկանում: Նորից գնացինք` հետևից ճամպրուկները քաշեքաշ տալով: Պատմեցի, որ մենք անատոմիայից անցել ենք ու այնտեղ մի նկար կա, որ աղջիկները այդ թերթը միշտ ծալում են: Ռեվազը ասավ, որ իր տեսած բոլոր ֆիլմերում այդ գործը ձմռանն էլ է եղել: Եթե համաձայն չէ, մենք ետ կդառնանք: Նա այնքան մոտիկ էր, որ նրա տաք շունչը մեր սառած այտերն էր տաքացնում: Հետո մեր հետևից գոռաց, մենք ետ եկանք ու կրկին ճամպրուկները վերցրինք: Նա մեզանից մի քիչ առաջ անցավ ու ասավ. «Ախր պիտի հասկանաք, ծանրությունից կարող է վիրահատած վերքը բացվել»: Գլուխս ետ գցած` լեզվով ձյան փաթիլներ էի որսում: Ճամպրուկները դրել էինք: Հետո ուսը գցած պայուսակից խոստացած փողը` յոթանասուն կոպեկը հանեց, տվեց ինձ ու հավելում` սկավառակի ձև ունեցող թիթեղյա տուփով կոնֆետներ` Ռեվազին: Ասավ. «Տեսեք, որ չեմ խաբել»: Նա հիմա ավելի արագ էր քայլում, ու մենք հազիվ էինք հասնում: Ասինք, որ այդպես է, գոնե թող պատմի, թե դա ոնց է լինում սկզբից, լույսը մարելուց մինչև վերջ, բոլոր մանրամասնություններով: Առանց ետ նայելու ասավ. «Գժվեցի, Աստված իմ, ախր անհնար է»: Լռությունը երկարում ու երկարում էր, մենք սպասում էինք, նա քայլում էր առանց ետ նայելու: Մեր թիկունքում լսվեց նրա հմայիչ ճիչը. «Ետ դարձեք, պատմելու եմ…»: Տուն էինք վերադառնում իրար ձեռք բռնած, ձյուն էինք շպրտում մեկմեկու դեմքի: Հետո սկսեցինք վազել-վազել ու սահել: Նրա սարսափած ճիչը մի անգամ էլ հեռվում հասցրեց բռնել մեզ: Մթնոտ, ձմեռային երեկոյի մեջ հանդարտ ու մանր ձյուն էր գալիս: Ռեվազը կոնֆետը տվեց ինձ, տուփը իրեն վերցրեց: Ասավ` քրոջն է տալու, որ մեջը կոճակ լցնի: Կոնֆետի թիթեղյա տուփից ծանոթ օծանելիքի` դաշտերի ու ծաղիկների բույրն էր գալիս: Երևի նա խաբեց, թե տուփը քրոջն է տալու:


Զանգը

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

աք, հորդառատ անձրև էր գալիս: Մեր գյուղում նման անձրև [27] երբեք դեռ չէր եկել: Սարերում ձյունը միանգամից հալվեց, ու գյուղի միջով անցնող գետը ակնթարթորեն լցվեց գյուղի փողոցները: Բոլորը վախեցած կտուրներն էին բարձրացել ու տագնապով նայում էին դպրոցի զուգարանի կտուրը բարձրացած ռուսաց լեզվի ուսուցչուհուն: Նայում էինք ու մտածում, որ նրան կարող ենք փրկել: Երբ դեղին հեղեղը լցվեց տներն ու այնտեղից իր հետ դուրս բերեց նորածին գառներ, տախտակներ, արկղի մեջ նստած ձու ածող հավեր, մեզանից ամեն մեկը դարձյալ մտածում էր, որ լողալով կարելի է մոտենալ դպրոցի զուգարանին ու փրկել ռւսաց լեզվի ուսուցչուհուն: Նա բարձրակրունկ կոշիկները բռնել էր ձեռքերում ու կանգնել էր տաք անձրևի տակ, կարկամած, ոչ օգնություն էր կանչում, ոչ էլ լաց էր լինում: Երբ դեղին հեղեղը լցվեց պատերազմի հերոս Հայրոյի տունը ու իր հետ տարավ նրա զույգ դնովի ոտքերը, մեզանից ամեն մեկը դարձյալ հավատացած էր, որ կարող է փրկել ռւսաց լեզվի ուսուցչուհուն: Հարկավոր է լողալը սկսել ոչ թե դեմ առ դեմ, այլ վերևից` դպրոցի բակի վերին ծայրից, որ ջրի քշող հոսանքը բերեր, հաներ զուգարանի մոտ: Նա մուգ գույնի շրթներկ էր օգտագործում, խոսելիս, խարտյաշ մազերը թեթև թափահարումով գցում էր հետ ու ժպտալիս այտի վրա փոսիկ էր առաջանում: Գյուղացիք ասում էին, որ Բրյուսովի անգլո-ռուսականն է վերջացրել, բայց ոչ մեկն էլ կարգին չգիտեր, թե ինչ բան է «անգլո-ռուսական» ասածը: Պարզապես մեզ համար օտար այդ բառերը հուշում էին, որ այնտեղ երկնային ոգիներին` երկրայինների են վերափոխում: Եվ այդ բառերը նրան համապատասխանում են ու կերպարին տալիս արծաթյա հնչեղություն: Նրան սիրահարված տղաները կանգնեցնում էին դպրոցի ճանապարհին ու խնդրում, որ հեռագրի մի տեքստ գրի հեռուներում ապրող իրենց ընկերուհիների համար, աչքերը խոնարհած ասում էին. «Շատ է քեզ նման, ժպտալիս այտին էլ փոսիկ է առաջանում»: Նրա հորինած բանաստեղծական տեքստերը ծո-

Տ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[28] ցագրպաններում տղաները բանակ էին գնում: Ութ, ինը, տաս-

ներորդ դասարանի տղաները բեղեր էին թողնում, իսկ յոթերինը` անդրավարտիքների արդուկը էլ քույրերին չէին վստահում: Մեխանիզատոր Սեդրակը նրան ասել էր. «Անգլիան ես շատ եմ սիրում, ինձ չե՞ս պատմի, նրանց մոտ ցորենը ի՞նչ տեխնոլոգիայով են ցանում»: Նույնիսկ, գյուղից մի քանիսն իրենց կանանց տարան Ախալքալաք, որպեսզի վարսավիրը նրանց մազերը կտրի Նվարդի մազերի նման: Երբ մի քանի տղամարդկանց մեջքներից պարաններով կապած նստեցրին լողանալու փայտյա տաշտերի մեջ, որ փրկեն ներսում մնացած, մորթվող անասունի նման բառաչող Հայրոյին, դեղին, ուռած ալիքները մի ակնթարթում տաշտերը պատեպատ խփելով, ջարդուփշուր արեցին: Մեզանից ամեն մեկը դարձյալ հավատացած էր, որ կարելի է մոտենալ դպրոցի զուգարանին, միայն թե հարկավոր է ոչ թե հոսանքին համընթաց լողալ, այլ` ջրապտույտի մեջ չընկնելու համար, հակառակ: Այդպես անելու դեպքում կարող էինք լողալով տեղ հասնել ու փրկել Նվարդին: Ոռնացող Հայրոն ներսում խեղդվում էր, տղամարդիկ տանիքը քանդեցին ու նրա ոտատ, մսագունդ մարմինը պարանով քաշեցին դուրս: Գետը վարարում ու վարարում էր, իր հետ թռչնի բներ, ծառի չոր ճյուղեր էր բերում ու ցանում կամարակապ կամուրջը: Երբ մի ակնթարթում կամուրջը պոկվեց ու ալիքների վրա ոստոստալով անհետացավ, մեզանից ամեն մեկը հավատացած էր, որ ինքը կարող է լողալով հասնել զուգարանին, ձնհալ սառը ջրում փայտանալու դեպքում` ասեղով ծակոտելով ոտքերը: Հետո սրընթաց գետն իր հետ հսկա արմատախիլ ծառ էր բերում: Ծառն արագընթաց հոսանքից դուրս պոկվեց, մտավ դպրոցի բակը ու դանդաղ իջնում էր ներքև: Դա, մի ակնթարթում, բոլոր հավաքվածներն էլ միաժամանակ նկատեցին: Ու մեզանից ամեն մեկը հավատացած էր, որ լողալուն ծառը չի խանգարի, նրան հանդիպելու դեպքում կարելի է սուզվել, հետո դաշտային ծաղիկների բուրմունք ունեցող, օծանելիք բուրող Նվարդին առնել թևերի մեջ ու տաք և հորդառատ անձրևի տակ, դեղին ալիքների վրա մեջքալող տալով հասցնել կտուրներին: Ծառը` հաստ բնով` հպանցիկ առավ դպրոցի պատշգամբի փայտյա սյուներին, քիվի հետ պոկվեց եկեղեցու զանգակատնից բերված դպրոցի զանգը ու սուզվեց ջրի տակ: Հարվածից ծառը ուղղությունը փոխեց և շարժվում էր դանդաղ, պտույտ-պտույտ տալով: Նվարդն ինքն էլ նկատեց: Նստեց, պատից կախ ոտքերն արդեն դեղին ջրերին էին հասնում: Բոբիկ ոտքերին հագավ կոշիկները, նորից հանեց, սկսեց գուլպաները հագնել ու նոր` կոշիկները: Հավաքվածներից ինչ-որ մեկն ասաց. «Դա իմաստ ունե՞ր որ...»: Հետո չէինք կարողանում հիշել, այդպես ինչ-որ մեկը բարձրաձայն էր ասել, թե՞ մեզանից ամեն մեկն էր մտքի մեջ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

գոռացել: Երբ նա մյուս գուլպան ու կոշիկն էլ հագավ, բոլորն էլ [29] հասկացան, որ Նվարդն ինչքան շատ է ապրելուն հավատում և թե ինչո՞ւ չի լացում ու օգնություն կանչում: Հավաքվածներից ինչ-որ մեկն ասաց. «...Գուլպաներն իմաստ ունեի՞ն որ...»: Հետո չէինք կարողանում հիշել, բարձրաձայն էր ասվել, թե՞ մենք էինք մեր մտքերի մեջ ասել ու հենց այդ պահից հավաքվածներիցս ամեն մեկն այլևս չէր հավատում, որ ինքը կարող է լողալով հասնել Նվարդին ու նրան փրկել: Ծառը, ինչպես լուցկու տուփ, թռցրեց զուգարանը: Ջրասույզ Նվարդը չերևաց դեղին ջրերի վրա, չերևաց և ոչ մի ակնթարթ: Հավաքված տղամարդիկ նախանձով ու ատելությամբ էին նայում պատերազմում ոտքերը կորցրած Հայրոյին: Ու տաք ու հորդառատ անձրևը չէր դադարում: Չորս օր հետո ջրերը քաշվեցին: Նրա դին ու զանգակատան զանգը գտան մարգագետնում, գյուղից շատ հեռու տիղմով ու ջրիմուռներով ծածկված: Նրա մայրաքաղաքաբնակ վշտաբեկ ծնողները եկան ու դագաղը շքեղ մեքենայով տարան Երևան: Զանգը մաքրեցին տիղմից ու նրա կորցրած հնչեղությունը հետ եկավ: Նորից կախեցին վերանորոգված քիվից և այն տղամարդիկ, որոնք գիշերվա կեսին վեր էին թռչում քնից, միաբերան հայտարարում էին, որ ինչ-որ մեկը այդ պահին խփում է զանգը: Չլսողները, մինչև գիշերվա կեսը արթուն մնացին ու նրանք էլ լսեցին զանգի ղողանջը և գյուղի վրա սավառնող, խոշոր թափահարվող թևերի ալեբախությունը, որից զրնգում էին ապակիները և կարճվող գիշերվա մեջ դարձյալ ու դարձյալ լսվում էր հեռացող թևաբախությունը:


Ա յգին

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[30]

լենն աշխատելու ժամանակ ցանկապատի տակ թումբ նկատեց: Երկաթե ատամներով փոցխը դրեց, գնաց կողքին կանգնեց՝ թմբի բարձրությունը փորին հասավ: Նա իր դեմ՝ նորածագ պայծառ լույսի և թանձր ստվերների մեջ, ավելի ուշ տեսավ՝ արևածաղկի հատիկների մեծության, հողի երեսին շաղ եկող, սև պեծկլտացող մեջքերով մրջյուններ, որոնք գետնի տակից զարկող ջրի նման դուրս էին թափվում: Ելենը չշարժվեց, նայում էր, թե ինչպես են նրանք թմբի բարձունքից իջնելուց հետո որոշակի կարգ պահպանելով միավորվում՝ անանձրև կարծր հողի վրա բացած հունով հոսում այգու խորքերը: Նա այդպես որոշ ժամանակ կանգնած մնաց, հետո գնաց նրանց ետևից: Չհասած խնձորենիներին՝ ուշադրություն դարձրեց արձագանքին, որն ուղեկցում էր իր բոլոր քայլերին դեռ այն պահից, երբ երկաթե ատամներով փոցխը դրեց, գնաց, թմբի կողքին կանգնեց: Ելենն առավոտյան լռության մեջ, միաժամանակ, կրծող հազարավոր մրջյուններից ելնող ձայնի արձագանքն էր լսել: Նա մի ծառից բռնեց, մտածեց, որ նրանք շատ ��ն վերևներքևում: Քաղաքապետարանի երկու աշխատակից իրենց ձեռքով երկաթե դարպասի դռան սողնակը բացելով՝ ներս էին մտել,բարևելով եկան: Տանը, երբ Ելենը գույքահարկը վճարեց, նկատեց, որ անդորրագիրը լրացնող տղայի մի ձեռքը հաշմանդամ է: Այնուհետև դարպասի դուռը կրկին իրենք բացել- փակելով՝ գնացին:

Ե

Սաղարթախիտ ծառն ամբողջովին տերևազուրկ էր: Ելենը տարբեր կողմերից եկող ստորգետնյա անցուղիներ տեսավ: Մերկ ճյուղերի ոստերին գնդված՝ դեղնակարմիր խեժ էր բոցկլտում: Նա նկատեց,որ մրջյունները երթուգալով, քանոնի ճշգրտությամբ ուղիղ, արմատից մինչև գագաթը ածելու պես կտրել են ծառի կեղևը: Նրանց շարասյունը բացվածքի միջով


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

շարժվելիս կարգապահության էր ենթարկվում՝ մի եզրով կեռ [31] ծնոտների մեջ տերևաթերթեր բռնածներն էին գալիս, մյուսով՝ բեռներն արդեն մրջնանոց հասցրածները վերադառնում: Ելենը ծառի կողքին կանգնեց, որը՝ փորը սեղմած, չորս կողմը ձկնկիթ շաղ տված կապտավուն ձկան նման, խոտերի մեջ կիսակարմիր խնձոր էր թափել, նրանց վրա կնճիթավոր ճպուռներ, կանաչաթև ճանճեր էին շրջում: Մտածեց, որ տարվա այդ ամսին խնձորները թթու են լինում: «Տեսնես մրջյունների ինչին է պետք՝ ծառն այդպես դատարկելը»,- մտքում ասաց Ելենը: Նա զարմանում էր՝ նրանք իր այգում առանց իրեն հաշվի առնելու՝ անտարբեր, արագ անցնում էին կողքով: Ելենը հանկարծ սկսեց բահով, խոնավության և արմտիքի հոտ ունեցող, մրջնանոցը քանդել: Երբ կանգնեց, նկատեց, որ մըրջյունների մնացած մասը հեռանում է այգու խորքերը, դեսուդեն փախչելով՝ ներծծվում ամենուր: Բահը գցեց տանից լսվող հեռախոսազանգն ընկալելուց հետո: Լսափողը վերցնելու պահին գլխի ընկավ, որ զանգը շատ երկար է հնչել: Հակոբի մոր հետ խոսեց: Նա հարցնում էր՝ արդյո՞ք Ելենն էլի լուր չունի Հակոբից: Կամ՝ արդյո՞ք հեռախոսով որևէ բան պարզել հնարավոր չէ: Ելենն ասաց, որ կամ զանգերն են անպատասխան մնում, կամ էլ լավագույն դեպքում, եթե այնտեղ լսափողը վերցնում էլ են՝ ինչ-որ բան հասկանալն անհնար է: Նա մայրուղով անցնող խոշոր բեռնատարի շարժիչի հռնդյունից սթափվեց, մտածեց, որ մի քիչ էլ նստած մնար՝ կքներ, բայց դրսում արդեն մութ էր, գլխի ընկավ, որ լավ էլ բազմոցին երկար քնած էր եղել: Ելենը հեռախոսը ծնկներին դրեց, հեռուստահաղորդում դիտելով՝ մի քանի ընկերուհիների հետ շատ խոսեց: Վերջում նրանք Հակոբի վերաբերյալ համարյա նույն հարցերը տվեցին: Ելենը մեխանիկորեն անգիր արած միանման նախադասություններով պատասխանեց: Նա առավոտյան այգի գնաց: Տեսավ՝ մրջյունները դարձյալ դուրս են գալիս գետնի տակից, իրար պոչի շարվելով՝ հոծ մարմին դառնում, արևի տակ շողշողալով՝ առվի նման հոսում են դեպի ծառերը: Ելենը գազօջախին եռացող թեյնիկն արագ քայլքով տարավ՝ քլթքլթացող ամբողջ ջուրը դատարկեց մրջնանոցի անցքից ներս: Տպավորված էր՝ միանգամից ամենուր տիրող լռությունից: Նա աղմուկն ավելի ուշ՝ թեյինկի կափարիչը խոտերի մեջ ընկնելու հետ լսեց, մտածեց, որ կարող է՝ հենց կափարիչի խոտերի մեջ գլորվելն էր: Տեսավ, թե ինչպես են մրջյունները ուրիշ անցքերից դուրս թափվում: Մի քանիսը տեղ չհասցրած տերևաթերթերն են դեռ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[32] բռնած՝ բնազդով իրենց հետ դեսուդեն փախցնում:

Ելենը դատարկ թեյնիկը գցեց՝ լցնելուց ետադարձ գոլորշին ձեռքն էր այրել: Նա հասցրեց նկատել իր ստվերը, որը կիսով ցանկապատին էր թռել, մյուս կեսով ցատկել էր ավտոտնակի պատին:Կրկին լսեց նույն աղմուկը, որը քիչ առաջ թեյնիկի կափարիչը խոտերի մեջ գլորվելուն էր նմանեցրել: Այգու կեռնեխը խխունջ որոնելով՝ շրջում էր թփերի տակ: Նա ձեռքի երեսին այրվածքի համար քսուք քսեց: Բազկաթոռի մեջ ոտքերը տակը ծալած՝ ծխախոտ ծխելով սուրճ խմեց: « Ոչ կեռնեխն էր, ոչ էլ խոտերի մեջ գլորված թեյնիկի կափարիչը՝ պարանի վրայի լվացքին զարկող քամին է աղմկում»,- գլխի ընկավ Ելենը: Նա սպիտակ ակացիաների կողքով անցավ, մի շուրթը կոնքին դրած՝ պլաստիկե թասի մեջ հավաքեց սպիտակեղենը: Քնելուց առաջ լազերային նվագարկիչի ձայնը մինչև վերջ բարձրացրած՝ մի շատ լավ օպերա լսեց: Ելենը բազկաթոռի մեջ գիշերվա երեքին-չորսին արթնացավ, լսեց, թե ինչպես է ցեմենտի գործարանից՝ ամայի դաշտերի ու մանր բլուրների միջով երկաթգծերին զարկվելով, հեռանում հարյուր հազարավոր տոննանոց ծանր գնացքը, ամառային չոր հողը դողէրոցքով և լուսադեմի նոսր օդը ալիքվելով՝ արձագանքում էին նրա հռնդոցին: Անկողին տեղափոխվելու ճանապարհին խոհանոցում ջուր խմեց, այդ ընթացքում վերջնականապես արթնացավ, հասկացավ, որ ոչ թե գնացքը՝ իրականում փոթորկոտ քամին է անցնում քաղաքամերձ կարմիր լճի վրայով: Նա միջքաղաքային կոդ հավաքեց՝ Հակոբի հետ կապվելու համար, համաչափ ազդանշաններ գնացին, սակայն այնտեղ լսափողը չվերցրեցին: Ելենն անկողնում երկար գիտակցում էր, որ չի կարողանում քնել: Առավոտյան, մայրուղուն զուգահեռ, ջրատարի խանդակ փորող բուլդոզերի շերեփով քարերի վրա թխկթխկացնելուց արթնացավ: Նա ծխելով ու սուրճի բաժակը ձեռքին՝ գնաց այգի: Մրջյունները, թելի վրա շարված ուլունքների նման, ուղղագիծ ձգվել էին ծառից մինչև թումբը: Նրանք, ծնոտների մեջ բարձր բռնած, տերևաշերտեր էին տանում, արևի տակ փայլատակում էր սև օբսիդիանե կողերը: Ելենը մտքի մեջ ասաց. «Ինչի՞ են դատարկում այգին»,-զարմանում էր՝ («Ինչու՞ են եկել»): Նա հայելու դեմ մազերը սանրելու հետ՝ մտքով կրակ անցկացրեց, միաժամանակ, հրկիզման մասին մտածեց: Բայց լավ չէր հիշում, թե տանը բենզին ունեին, սակայն սպիտակ նավթ ունենալը՝ հաստատ գիտեր: Ելենը փողոցում առանձին-առանձին մի քանի ծանոթների հանդիպեց, զրուցեցեին: Նրանցից մեկը մինչև լուսակիրը ուղեկցեց: Հարցնում էր, թե հո փոստ չի գնում, որ առավոտյան ինքն


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

արդեն եղել է: Հայտնեց, որ իմացել է՝գիշերը տարբեր տեղերից [33] չորս-հինգ հեռագրեր է ստացվել՝ գուցե այնտեղից էլ լինի: Ելենը մտածեց, որ Հակոբից հեռագիր ստանալը քիչ հավանական է, ասաց, թե շատ ուրիշ գործեր ունի, բայց հենց հարմար պահ գտավ, փոստ էլ կմտնի: Մինչև ավտոբուսի կանգառը ծանոթը կողքով էր քայլում: Անասնաբուժական դեղատունը թունաքիմիկատների խանութի հետ նկարչական դպրոցի կողքին՝ չորս քարերի վրա դրված «Ուրալ» մեքենայից հանված թափքում էր գտնվում: Ելենը խանութին և ծառին կից, մի քառակուսի մետրանոց, մետաղե ցանցով ցանկապատի մեջ պառկած՝ քնկոտ նոխազին նկատեց: -Սա ի՞նչ է անում այստեղ,- հետաքրքրվեց նա: Անասնաբուժական դեղատան և թունաքիմիկատների խանութի տերը պատասխանեց, որ գյուղերից բերվող այծերին հղիացնելու համար է պահվում: -Հասկանալի է,- ասաց Ելենը: -Այծերին արտասահմանյան սպերմայով արհեստական բեղմ նավորելը գյուղացու վրա թանկ է նստում: Հիմա այծի պանիրն ու այծ պահելը մոդա է դարձել: Ելենը զարմանում էր, թե ինչ պարտադիր էր՝ անասնաբուժական դեղատան տիրոջ այդքան մանրամասնորեն գյուղացու դժվարությունների, այծերին թանկ կամ էժան սպերմայով բեղմնավորելու և մոդայիկ պանրի մասին իրեն պատմելը: Այդպես նրանք մի որոշ ժամանակ խոսում էին: Նոխազը երբեմն-երբեմն աչքերն էր բացում, հոնի հատիկների նման կարմիր վառվող բիբերով չորս կողմը դիտում: Ելենը միայն այդ ժամանակ նկատեց՝ մետաղալարե ցանկապատին կարկատանի պես կպցրած, կանաչ գուաշով գրված ստվարաթղթե ցուցանակը, որ հայտարարում էր՝ «Չմոտենալ՝ խփող է»: Նա նախազգուշացումը կարդալուց հետո տեսավ նոխազի ոչ սովորական՝ համաչափ ետ շրջված սլացիկ պոզերը: Այնուհետև, աշխատակցուհին, որ Ելենի ծանոթն էր, գյուղատնտեսը դուրս եկավ: Հասմիկն ասաց, որ ոչ թումբ քանդելը, ոչ էլ եռացրած ջուրն է օգնում: Անասնաբուժական դեղատան և թունաքիմիկատների խանութի տերը գնաց ներս: Ելենը ցանկապատի ցանցից բռնեց: Հասմիկն ասաց,- Նրանց մանրությանը նայելով՝ երբեմն մեզ թվում է, թե բույնը մոտերքում է: Այնինչ՝ նրանց հասնել ոչ միշտ է հնարավոր... Ելենը ներսից տղամարդու և կնոջ խոսակցության ձայներ լսեց, երբ կենտրոնացավ, Հասմիկը բացատրեց, որ ավագ աղջկան սակավամտության պատճառով դպրոց չի տվել՝ առավոտից իրիկուն հեռուստացույցի ալիքներն է ետ-առաջ տալիս: Աղջկան ամեն օր աշխատանքի բերելը խանութի տիրոջ հետ կոնֆլիկտի պատճառ է:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[34]

Այնուհետև Հասմիկն ասաց,- Իրականում նրանց բույնը գտնել, գրեթե չի հաջողվում, հատկապես, երբ այն կարող է բետոնե կառույցի հիմքերի տակ կամ տասը մետր խորության վրա լինել, երբեմն՝ նույնիսկ հողաշերտեր կտրելով, գրունտային ջրերին են հասնում: Թեյնիկով եռացրած ջուր լցնելը կամ բահով թումբ քանդելը ծիծաղելի է անգամ: Ելենը չընդհատեց: Հասմիկը պարզաբանեց, որ նման դեպքերում միայն նրանց մի չնչին մասն է ոչնչացվում, իսկ այդ ընթացքում, մյուս ստվար զանգվածը հարյուր, հարյուր հիսուն մետր հեռու է. «Ձեր տան կողքի մայրուղու տակով անցել՝ հարևանի այգու ունեցվածքը բերելու է գնացել»: Հասմիկը բացատրեց՝ ծառից ծառ, այգուց այգի ինչ բարդ կառույցներով ստորգետնյա անցուղիներ են ձգում, որոնք կարելի է իսկական լաբիրինթոսի հետ համեմատել: Նա ներսում խանութի տիրոջը վճարեց թունաքիմիկատների համար: Այդ ժամանակ էլ տեսավ փոքրիկ գլխով, կոճակի պես շրջանաձև դեմքով երեխային: Ելենը դրսում կանգնած մնաց մետաղե ցանցով ցանկապատի մոտ՝ բաց դռնով նայում էր կիսամութ դեղատան ներսը՝ այն հավանական տեղին, որտեղ դեռ նստած կլիներ սակավամիտ երեխան՝ բութ մատը ծծելով: Նա շուկայից մի երկու կիլոգրամ լոլիկ գնեց, վաճառողուհու հետ երկար խոսեցին: Ելենը երբ աղցան էր պատրաստում, միջանցքում հեռախոսը զնգում էր: Նա գնում էր, որ լսափողը վերցնի, սակայն արդեն գիտեր, որ այնտեղից է: Ելենը ճիշտ էր գուշակել՝ նրանք էլ էին հաստատում, որ այդպես է: Ինչքան էլ նա ցանկանում էր՝ իր տված հարցերին կոնկրետ պատասխան ստանալ, իզուր էր, չնայած, որ այդ ամենը Հակոբի հետ էր կապված: Պարզապես այնտեղին հասկանալն անհնար էր: Այդ ընթացքում Հասմիկը եկավ, թակեց մետաղե դարպասները: Ելենը դուրս եկավ, Հասմիկը ցատկեց թափքից, երկուսով բացեցին ճռնչացող դռները, նա սանձից բռնած՝ ձիուն քաշեց ներս, ֆուրգոնը մտավ, Ելենը դարպասները տեղը դրեց, գնաց ետևից: Հասմիկը արձակել՝ տնքտնքացող ձիուն արածելու համար տանում էր այգու խորքը, դնչկալի մի կողմից բացած սանձի կաշեփոկով կապում էր ծառից: Վերադարձավ, գնաց ֆուրգոնի ետևը, կիսաշրջազգեստը հանեց: Ելենը եկավ, արմունկով հենվեց անիվին: Հասմիկը կռացավ՝ բանվորակա�� տաբատը հագնելու: Ելենը նկատեց դեռահասի հետույքը: Հասմիկը ուղղվեց, մազափունջը դեմքից ետ գցեց: Տպավորվել էր՝ կարմիր,առաձգական վարտիքից դուրս մնացած ազդրերի փայլատակած ճերմակը: Ելենին քսվելով անցավ, ֆուրգոնի հակառակ կողմից անվաճաղերը ոստնելով՝ մագլցեց վեր: Երկու հարյուրական լիտրանոց տակառների մեջ պահեց ծորակին միացրած ռետինե փողրակը: Ելենը նստեց


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բետոնե ելուստին: Հասմիկը ֆուրգոնի փայտե նստատեղի տա- [35] կից ցելոֆանե տոպրակը հանեց: Սպիտակ դեղափոշին հավասար բաժնեմասերով տակառների մեջ էր դատարկում՝ անասնաբուժական դեղերի վատ առևտրից գանգատվելով, միաժամանակ, թունաքիմիկատը լուծելու համար, հարիսա եփող խոհարարի նման՝ փայտով փայլատակող ջուրը տակառների մեջ անընդհատ կլոր էր պտտեցնում: Ելենը հարցրեց,- Ինչի՞ են այգին դատարկում, ի՞նչ են ուզում: Հասմիկը ութ հարյուր լիտր նեոցեդոլով թունավորած ջուրը մրջնանոցի անցքից ներս հոսեցրեց: Անցավ մյուս մետաղե տակառի ետևը, ռետինե փողրակը կախեց մեջը, ասաց, որ նրանք էլ կենսատարածք են ցանկանում ունենալ: Ապրելու տեղի համար են եկել: Նա ցամաքած փողրակի ծայրը բերանը դնելուց առաջ լավ սրբեց ափի մեջ ու մի քանի անգամ քաշեց:Ելենն ասաց, որ զգույշ մնա: Հասմիկը շտկվեց, մեջքով դարձավ նրա կողմը, թքեց խոտերի մեջ, հավատացրեց, որ դեռ երբեք այդպիսի բան չի պատահել, որ անգամ մի կաթիլ ջուր կուլ տա: Պարզաբանեց, որ ռետինը տհաճ համ ունի, փողրակն է լեղի: Այնուհետև Ելենին ասում էր, որ մրջյունները մարդու չափ հին են, ո՞վ գիտի՝ երկրագնդի որ կետից են սկսել շարժվել. անհաշվելի դարերի ընթացքում հարյուր հազարավոր կիլոմետրեր են կտրել, ո՞վ գիտի՝ քանի օվկիանոսներ են լողացել, քանի անապատներով են անցել, քանի սերունդներ են կորցրել ճանապարհներին, որ հասնեն այստեղ: Ելենն ուզում էր ինչ-որ բան ասել, սակայն չէր կարողանում ընդհատել՝ մեկ տակառների, մեկ էլ ֆուրգոնի ետևն էր անցնում: Այդ ընթացքում հեռվում մի քանի անգամ ձիու փայծաղը ղռղռաց: Հասմիկը Ելենին թմբի մոտ կանչեց. մրջյունը բրնձահատիկի չափ սպիտակ թրթուրը բերանին փախչում էր: Ասաց, որ հասցրել են, եթե իրենք չմիջամտեին՝ մի քանի օրից նոր մրջյուն կծնվեր, մի ուրիշ ընտանիք կստեղծվեր, երկրորդ, երրորդ մրջնանոցները կբուսնեին այգում: Այն ժամանակ ավելի դժվար էր լինելու առաջն առնելը: Այգու խորքից վրնջաց ձին: Հասմիկը գնաց այնտեղ ու նրա սանձափոկի մեջ խճճված ոտքն արձակեց: Երբ նա վերադարձավ, Ելենն արդեն հիշել էր՝ ինչ էր ուզում ասել մրջյունների մասին: - Եթե եկել են, ըստ երևույթին նրանց համար ոչ մի օրենք գոյություն չունի,- ասաց նա: Բայց որտեղ էին նրանք, երբ իրենցից էլ առաջ այստեղ առաջացավ ջուրը և հողը: Փոշեհատիկ էին, երբ հորիզոնում աճում էր մեծ լեռը: Ընդհանրապես չկային, երբ կառուցվում էր իրենց առանձնատունը: Ուր էին, երբ Հակոբի հետ մշակեցին հողը: Աներևակայելի հեռուներում էին, երբ այգու վրայով առաջին անգամ անցան տան էլեկտրալարերը: Որտեղ էին, երբ այստեղ սկսվեց կյանքը:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[36]

Ելենն իր դիմաց մրջյուններ տեսավ, որոնք գետնի տակից բոլոր անցքերով դուրս էին նետվում: Փախչում էին՝ սպիտակ բոժոժները բերաններն առած: Վերջից ելնողները թրթուրներն էին փախցնում, սակայն նրանք կամ բեռի ծանրությունից, կամ թունաքիմիկատի ազդեցությունից կորցրել էին հավասարակշռությունը. հանկարծ իրենք իրենց առանցքի շուրջն էին դարձդարձիկ պտտվում: Ելենն սկսեց նայել, թե ինչպես են մրջյուններն ընկնում, ինչպես են դուրս ելնողներն անընդհատ նվազում. հետո միանգամից դադարեց շարժումը:


Ուսուցիչը

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

րկու հարյուր կիլոմետր եկել էինք բեռնատարով, էլի չորս [37] հարյուր կիլոմետր պիտի անցնեինք: Բեռնատարի երկաթե թափքը հարել էր մեր կողերն, ու մենք ամբողջ մարմնով ջարդոտված էինք: Բեռնատարը, առանց ընթացքը դանդաղեցնելու, անցնում էր անկամուրջ գետերի, քարուքանդ փոսերի, անորոշ հոտ արձակող հրկիզված գյուղերի, փոշու և ճանապարհի եզրերը բռնած գաղթականների քարավանների միջով: Ոչ մեկին չէինք վերցնում, առանց խտրականության` ծեր լիներ, թե մանուկ: Մեզ դուր չէր գալիս, որ նրանք այդպես հապշտապ հեռանում էին: Նույն ընթացքով լեռնոտ զառիվայրեր ու մի քանի շրջադարձեր էլ անցանք, հրամանատարը ես չէի, բայց մեքենայի խցիկը ծեծեցի, որ կանգնի: Նրա դատարկ ուսապարկը մինչև հետույքն էր հասնում, մյուսներին ետ էր թողել ու նրանցից շատ էր առաջ անցել: Նիհար, երկար ոտքերով լոք տալով քայլում էր` արագ-արագ, շտապելով: Հրամանատարը ես չէի, բայց ասի. «Փաստաթղթերդ ցույց տուր», և ասացի. «Բա ինչո՞ւ հեռանալու թույլտվություն չունես»: Մենք արդեն անցնում էինք թշնամուց վերցված տարածքներով, նույն տեղում երկար կանգնել չէր կարելի, վարորդը շտապեցնում էր: Ասաց. «Կիսլովոդսկ եմ գնում, ուսուցիչ եմ, գիշերն ուզում եմ թռչել Կիսլովոդսկ, քույրս այնտեղ մահացել է, ուզում եմ թաղմանը հասնել»: Տղաներն ասացին. «Խաբում է, թող ոտքով գնա»: Այդ տարածքներում, երկարող օրվա, խանձված բլուրների ու թանձրացող ստվերների մեջ մարդ թողնել չի կարելի, հրամանատարն ասաց. «Թող նստի»: Տղաներն ասացին. «Չէ»: Նա անվարժ բարձրանում էր թափք, մեզանից ոչ մեկը չօգնեց, նրա շալվարի կարերը քանդվեցին: Մենք այնպիսի դիրք ընդունեցինք, որ նրան առաջամասում տեղ չլինի: Նրան ուսերով ու մեր երկաթե հանդերձավորումների մեջ սեղմելով` քշում էինք ետ: Տղաներից մեկը, պառկած տեղը իբրև շրջվում էր, զինվորական չոր կոշիկներով խփեց նրա սրունքի ոսկրոտ տեղին: Նա գնաց ու կծկվեց թափքի հետնամասում: Քամին մեր տակի ծղոտե մղեղը պտտեցնում, պտտեցնում և ուղիղ խփում էր նրա դեմքին:

Ե


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[38]

Մենք գիտենք, որ ուր որ է, նրա աչքերը կարմրելու են: Մեզանից շատերի աչքերն էին բորբոքված երկար անքնությունից ու մղեղի դիմահարությունից: Մենք նրա խնդրագին ծխախոտ ուզելը բանի տեղ չդրինք: Սլացիկ քամին մեզ խանգարում էր նրա հետ խոսել, բայց տղաներից մեկը գոռալով ասաց. «Մենք այդքան երկար այնտեղ էինք, դու երիտասարդ ես ու թողած գնում ես: Մեկ է, քեզ իջեցնելու եմ մեքենայից, հենց հասանք մեր տարածքը` գիշեր լինի, թե ցերեկ, առաջին կանգառի ժամանակ իջեցնելու եմ մեքենայից»: Ասաց. «Քույրս մահացել է Կիսլովոդսկում»: Իբրև քամին խանգարում է` գոռացինք. «Խաբում ես, բոլոր փախչողներն էլ այդպես են ասում»: Գոռալով ասացինք. «Խաբեբա, դու ոչ մի ուսուցիչ էլ չես»: Չգիտեմ ով, մեզանից մեկն ասաց. «Տականք»: Մենք բոլորս լսեցինք, ինքն էլ լսեց ու էլ ծխախոտ չուզեց: Մեզանից մեկը պառկած տեղից բարձրացավ, ծնկաչոք գնաց մեքենայի հետնամասը ու նրան մոտիկ զինամթերքով արկղը հեռացրեց ոտքերի առաջից: Նա արդեն բորբոքված, արնակոխ աչքերը խոնարհեց: Մի վերնաշապիկով էր, ու սլացիկ մեքենայի հարվածող քամին թափքի հետնամասում էր պտտվում, որտեղ նա էր նստած: Մենք գիտեինք, որ նա մրսում էր, մեր տաք մուշտակները, որ մեր տակն էինք գցել, նրան չէինք տալիս: Տղաներից մեկն ասաց. «Ուսապարկը չստուգե՞նք, կարող է ոսկի-մոսկի էլ գողացած լինի»: Ձորի հարևանությամբ ու երկու մերկ սարերի արանքում հանկարծ մեքենան կանգնեց: Մեզանից ոչ մեկը այդպիսի տեղեր չէր սիրում: Վարորդն ասաց. «Դողը թողեց, այսպես երկար գնալ չի լինի, ստիպված այստեղ պիտի փոխենք»: Զենքերով թափքից ցատկեցինք ու մեքենան շուրջանակի պաշտպանության տակ առած` դիրքավորվեցինք: Վարորդը փութկոտորեն դողն էր փոխում: Մենք հեռվից, մեր դիրքերից, տեսնում էինք, որ նա էլ է թափքից չարչարվելով, անվարժ իջնում, հետո գնաց ու վարորդի դիմաց, որ կողմերից որ վտանգ կար, մի քարի նստեց: Նա այդպես նստած էր, հետո տղաներից մեկն ասաց. «Էդ ձեռքը ինչի՞ է վերև պարզել»: Հեռադիտակով նայողն ասաց. «Մատների վրա զատիկ է նստեցրել, զատիկի հետ է խաղում»: Փոխհրամանատարն ասաց. «Չգնա՞մ ու դրան խփեմ, էդքան սիրտ ունեիր` չհեռանայիր: Գնամ փամփուշտակալը վրեն դատարկեմ»: Հրամանատարը մեզ վրա գոռաց, ասաց. «Վերջ տվեք ծխելուն, ծխախոտի հոտը գցել եք, չե՞ք տեսնում քամին ծուխը էն կողմ է տանում»: Փոխհրամանատարը չէր հանդարտվում, Գուրգենը սապոգը հանել, գլաքարով կրունկը հարող մեխն էր ծեծում: Հրամանատարն ասաց. «Այ տա...», հետո գոռաց. «Հագիր սապոգդ, այ տա...»: Փոխհրամանատարն այլևս չբարձրացավ պառկած տեղից, զենքը դրեց գետնին, շրջվեց մեջքին` ձեռները


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

գլխի տակ այնքան նայեց արևին, մինչև աչքերից արցունք եկավ: [39] Արամն ասաց. «Էդ Հրոյին նայեք, նրան ծխախոտ է տվել»: Մի ծխախոտ էլ վարորդի բերանին կար: Մենք էլ չէինք ծխում, ոչ էլ խոսում էինք, բայց նեղվում էինք արևի հարվածից, երբ մեջընդմեջ դադարում էր սարերի միջով հոսող միջանցիկ քամին, մի տեսակ կծող շոգ էր իջնում ու անվստահություն առաջացնում մերձակա լուռ ձորերի ու երկու լերկ, անթռչուն սարերի նկատմամբ, բոլորս էլ գիտենք, թե ինչ բան է շուրջկալը: Հետո վարորդը զգույշ գոռաց, մենք եկանք, անաղմուկ բարձրացանք թափքը: Նա դարձյալ ուզում էր առաջամասում, մեր մեջ նստել, «տականք» չասացինք, բայց ասինք. «Ուրեմն թողել ու գնում ես, վախկոտ: Այդպիսի ուսուցիչ կլինի՞»: Տղաներից մեկը մյուսին լուցկի էր նետում, նա ծնկաչոք երկուսի մեջտեղն էր, կպավ դեմքին: Առանց ծպտուն հանելու` գնաց մեքենայի հետնամասը` իր տեղը: Հետո, երկար ճանապարհի ընթացքում, պաղ քամին ու մղեղը դիմահար խփում ու խփում էին նրան, ու ճակատին քրտինքի կաթիլներ շարվեցին: Մեր բժիշկը առաջամասում նստածներիս ասաց. «Ներքին օրգանների հիվանդություն ունի, պաղը չի կարելի նրան»: Մենք բոլորս աչքներս փակ պառկած էինք, ու լռությունն այնպես իջավ, թվաց` բոլորս քնած ենք: Բժիշկն ինքն էլ ալարկոտ էր, անգործունյա, քնածի պես: Մի քանի օր առաջ թշնամու նշանառուն մեր ջոկատի Մուրադին խփել էր, ինքը ոչնչով չկարողացավ օգնել, դրա համար էլ ոչ մի տագնապ չկար նրա ձայնի մեջ, երբ ասաց. «Նրան պաղը չի կարելի, ցավի նոպաներ կսկսվեն»: Հետո այդպես, համարյա քնած, ծեծված կողերի վրա շուռ ու մուռ գալով, գնացինք ու գնացինք, հասանք մեր տարածքը` լեռնոտ, ամենացուրտ գոտին, ու մեքենան կանգնեց աղբյուրի մոտ: Անմթերք մառանապետ-խոհարարը դարձյալ հայտարարեց. «Սուխարի, շարվեք, երկուսին` մի սուխարի»: Արդեն վերջին տասնյոթ օրը նա այդ նույն հայտարարությունն էր անում, դրա համար էլ նրան մի կծու հայհոյանքով անուն էինք դրել, ինքը լսում ու չլսելու էր տալիս: Պաքսիմատից զզված` հաց էինք ուզում: Պաքսիմատը անախորժակ, մ�� կերպ ծամում ու ջուր էինք խմում: Մեքենան հեռվում էր, մենք նրան մեքենայի վրա էինք թողել, իջել, եկել էր մեր մեջ: Ուսապարկից մի կտոր հաց էր հանել, ասաց. «Երկու օր ոտքով եկա, էսքան մնաց...»: Գուրգենը` Մուրադի դպրոցական ընկերը, նրան թիկունքից հրեց, ասաց. «Հացդ առ գնա, ես քո...»: Գուրգենը նրան չհայհոյեց, ոչ էլ նրա մորը, անմիջապես ու միանգամից նրա պարզած հացին հայհոյեց: Երբ մենք կռվում էինք, Մուրադը` նրա ամենամոտ ընկերը, գնացել էր մեզ համար հաց բերելու, և նրանց նշանառուն խփել էր նրան, ու Գուրգենը, երբ հացի անուն էր լսում, անմիջապես հայհոյում էր հացին: Երբ ասում էի` հաց հայհոյելը


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[40] մեղք է, իմ մեղք ասածին էլ էր հայհոյում: Ասում էր. «Ձեզանից

ոչ մեկի գործն էլ չի, ինչքան սիրտս ուզի` պիտի հայհոյեմ: Պրծանք, գնացինք, վերջ»: Ճանապարհից վերցվածը գնացել, մեքենայի հակառակ կողմն էր կանգնել, մենք նրան չէինք տեսնում, բայց գիտեինք, որ այնտեղ է: Տղաներից` չգիտեմ ով էր, ասաց. «Գնամ, տեսնեմ, հանկարծ դողի վրա միզած եղավ` սատկացնելու եմ»,– ասաց. «Հրամանատար, չարգելես, ես դրան սատկացնելու եմ»: Արդեն մթնում էր, մենք բարձրանում էինք մեքենան, նա հակառակ կողմից թիկն տված դողին` հաց էր ծամում: Գուրգենը թափքից նրան ասաց. «Քեզ չասի՞նք մեր տարածքում հենց առաջին կանգառից ոտքով ես գնալու»: Պարզ տեսանք` մրսում էր, ճակատին առատ քրտինք կար: Ասաց. «Քույրս Կիսլովոդսկում մահացել է...»: Հետո ուսապարկն ուսեց, ուզում էր գնալ: Ջոկատի տղաներից ամենաբոյովը չթողեց, բռնեց նրա վերնաշապիկի օձիքից ու վերև քաշեց: Նա ինքն էլ ձեռքով թափքից կառչեց, օգնում էր բոյովին, իրեն բարձրացնի: Բոյովը օձիքից հարմար չէր բռնել ու չէր էլ բռնում, խեղդրտելով ու նրա վերնաշապիկի օձիքի կոճակները կտրտելով էր վերև քաշում: Ասաց. «Վեր ընկիր տեղդ»: Հետո մութն ընկել էր, ու մենք չէինք խոսում, Մուրադի դագաղի շուրջը պառկել էինք ու, երևի մեզանից կեսից ավելին, անքուն գիշերներից հետո թմբիրի մեջ էր` այտուցված կող ու կոնքերի վրա: Մեքենայի հետնամասից տնքոց, թե հեծկլտոց լսվեց: Մենք նրան չէինք տեսնում, նրա նստած տեղը սև, նշմարելի զանգված էր: Մեզանից մեկը մթան մեջ խոսեց. «Բժիշկ,– ասաց,– էնտեղ կին ասածը մտքովս չէր անցնում, հիմա ոնց որ թե լրիվ տղամարդ եմ, էդ ինչի՞ց էր»: Ասաց. «Գլուխը ինչի՞ համար է, դու մտածիր»: Հետո նորից պարզ լսեցինք նրա լացի ձայնը, մենք դարձյալ չէինք տեսնում, նրա նստած տեղը սև, ծալծլվող, նշմարելի զանգված էր: Մութ տեղը խոսողն ասաց. «Բժիշկ, պաղը ինչի՞ չի կարելի ուսուցչին»: «Բոլորիդ արդեն ասել եմ, համ էլ խոսելու ցանկություն չունեմ»: Մեզանից մեկը գնաց, ուսուցչի ձեռքից բռնած բերեց մեր մեջ, մութ էր, ու չիմացանք ով էր: Բայց երբ բացում էինք աչքներս, ուսուցչի նստած տեղում դարձյալ զանգվածաձև մեկը կար, ու չգիտեինք, մեզանից մեկը հաստատ գնաց, նրա ձեռքից բռնած բերե՞ց մեր մեջ, թե՞ մեքենայի հետնամասում նստած մութ զանգվածը նա էր:


Երկու հրեշտակ

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

անուկը միայն հեղեղատի եզրին, կանգառի ժամանակ, [41] գլխի ընկավ, որ հինգ օր անընդհատ գիշեր է և չի լուսանում: Նա մտածեց` դրա պատճառը գուցե երկինք-գետին բռնած, մի շաբաթ անդադար թափվող թանձր անձրևն է, կամ նրանից է, որ օդը անտառածածկ ահռելի լեռների մութ անդրադարձն է կլանում, կամ գուցե նրանից է, որ թրթռացող, կարմրած լույսերով ընթացող տրակտորների` կահ-կարասիներով բեռնված կցասայլակների կողերից սև խաղողի ողկույզների նման գունդ ու կծիկ, թաց մարդիկ են կախ ընկել` իրարից կառչած, կամ գուցե նրանից է, որ առջևից գնացողների, ուղեցույց լինելու համար վառած, ջահերը` լաթեր փաթաթած փայտերի վրա, սուր խանձահոտ է արձակում, կամ գուցե նրանից է, որ խուճապահար փախչող մարդիկ ուսերից` խուրջինի նման ետ, առաջ, գույնըզգույն հավեր են կախ տվել գլխիվայր, կամ նրանից է, որ մեքենայի տեղապտույտների ժամանակ թփերի կաթկթացող տերևների արանքներից թափառական կենդանիների պեծկլտացող աչքեր են նայում, կամ գուցե նրանից է, որ լեռնանցքում խարխափող նահանջողների հետ ամենուր ջրիկ, կավագույն ցեխ է հոսում, կամ նրանից է, որ նահանջողների համար ճակատ ճակատի կանգնած տղաների ձայնը «Վիլիս»-ի մշտական աշխատող ռադիոկապի մեջ գնալով սառում է, կամ գուցե նրանից է, որ միապաղաղ տոնով անդադար Կարմիր խաչի երեք անդամների` երկաթգծի ուղեփակոցի մոտակայքում կորելու մասին են հաղորդում, կամ էլ նրանից է, որ սովխոզի ձիաբուծարանի բարձունքում ութ հոգի ռումբերը սպառած` «Հաուբեց» հրանոթի հետ շրջափակման մեջ են ընկած: Լռելով` սպասում են: Մանուկը պարզորոշ նկատեց` Գոռը, որ «Վիլիս»-ի առջևն էր նստած, ուսերը կախվեցին: Քիչ անց ուզեցին մեքենայից դուրս գալ. նրանց թվաց, որ դա զզվանք էր` միապաղաղ առոգանությամբ հաղորդումների նկատմամբ: Մանուկը մտածեց, որ ինքը քնած է, իրեն երազում է տեսնում` «Վիլիս»-ի կանգնելը, իրենց` երեքի, կախ ուսերով իջնելը, խանդակը թռչելու պահին միմյանց կրունկներին զարկելը, բոխու շուրջը` չռած ոտքերով պար բռնե-

Մ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[42] լու պես կանգնելը, այնպես, կարծես վստահ չէին` արդյոք ուզում

էին, որ իրենք միզեին: Մասուրի ճյուղերը` երակների պես ուռուցիկ, ճառագայթող: Խճուղու վրա ճայթյուն լսվեց, Մանուկը գլխի ընկավ, որ քամին դատարկ «Վիլիս»-ի բաց դուռը թափով փակեց, այնտեղից հասնող միատոն խշշոցն ակնթարթորեն լռեց և նա ճանապարհի վրայից եկող ձայները լսեց: «Թաթ»` կանչն այդպիսին էր, քիչ հետո նա կրկնությունը մի անգամ էլ լսեց` «Թաթ»: Մանուկը, որ արդեն հինգ օր լսում էր այդ նույն կանչը, այն ընկալում էր` կարծես թե մեկը պարբերաբար մետաղե փակ դարպասներին բռունցքով հարվածելն է կրկնում: «Ինչու՞ բռունցքով` մետաղին, ի՞նչ կապ ունի այստեղ փակ դարպասը»,- ինքն իրեն հարցրեց Մանուկը: Նա մտքի մեջ ասաց. «Չթուլանաս, չԷ որ նման անունով կարող են և կորած շանը, և ձիուն, և տղամարդուն կանչել»: Գնալով` ձեռները թփերի թաց տերևներին քսեց, «Վիլիս»-ի սև թափքից վերև, երբեմն նշմարվող` գորտի պես նստած, կես լուսնին նայեց, միաժամանակ, խճուղուց` ժողովրդի միջից, ելնող գվվոցը լսելով, նրան թվաց, թե հողի երեսով վազող քամին բոլոր անցքերով անտառ է մտել: Մանուկը դարձյալ լսեց` դադարներով հնչող ձայնը արձագանքվելով` «Թաթ» գոռաց, քիչ հետո նա կրկնությունը մի անգամ էլ լսեց` «Թաթ»: Գլխի ընկավ, որ նահանջողների երթը տակնուվրա անելով` որդուն որոնող մայր է եռում փուռը ընկածի պես: Տեղահանված բնակչության հեռանալն էին ապահովում: Կրնկակոխ հետապնդողներին զսպում էին տղաները, ժողովըրդին ապահով մի վայր էին տանում: Մանուկը, վերջ ի վերջո, Գոռին ու Սրապյան Հենդոյին ասաց, որ կգա մի պահ` իրենք այլևս չեն կարող դիմադրել: Արդյո՞ք նրանք վախ չունեն, թե՞ դեռ օգնության են սպասում: Այդ պահին, գրպանի լապտերի լույսով ծնկների վրա կանաչ քարտեզը նայելով` միաժամանակ խոսում էին` առարկելով Մանուկին: Նա նկատում էր, թե ինչպես է ինքը մի խոսք, երկուսը ասում և նրանց առարկությունները վեճ են դառնում: Քիչ անց ինքն էլ միացավ ծխելուն, ավելի ուշ` ոլորվող ծխով ծխախոտը նրան տվեցին: Մանուկը ետ ընկավ թիկնակին, զգաց, որ մի կեսով վայրկենական քնեց, մյուս կեսով դեռ լսում էր, թե ինչպես է Սրապյան Հենդոն ռադիոկապի կոճակը ճտճտացնելով` վրա-վրա ազդանշանը կրկնում: Կարծես այնպես էր, որ նա քնի մեջ քնած չէր և միանգամից արձագանքեց իրադրությանը, ասաց, որ կանխազգում է` քիչ հետո ջոկատը նահանջելով կգա: Որոշ ժամանակ անցավ, էլի ընդառաջ գնալով` խճուղու շրջադարձի վրա սպասեցին: Մանուկն իջավ, անձրևի տակ, ափերի մեջ ծխեց` խավարին նայելով: Նա շարունակեց, երկրորդը ծխելով, «Վիլիս»-ի շուրջը պտտվել` թքելով ինչքան կարող է հեռու,


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

հետո խաղը հրապուրեց նրան, փորձեց էլ ավելի հեռու թքել: Այդ [43] ընթացքում տեսավ, որ մի քանի հոգի իրար հետևից, ուժերից վեր բեռը գետնին քսելով, ինչպես դուրս եկան սաղարթախիտ անտառից` սայթաքելով բերեցին թաց բրեզենտի մեջ կուլուլած Շիրակին, հետևի նստարանին դրեցին: Նա, երբ դեռ ծխելով, տղաներին էր օգնում, Շիրակը կառչեց շորերից, Մանուկը կարծրացած մատների միջից պոկելով բուռը հավաքած օձիքը, հանգստացրեց նրան: Այդ ժամանակ մեկն ուտելիք ուզեց: Նա բեռնախցիկից թաց հացը բերեց, այնուհետև անձրևը սաստկացավ, երևում էր, թե ինչպես մթության մեջ, «Վիլիս»-ի շուրջն այստեղ ու այնտեղ կանգնած, մատներով բուռ-բուռ պոկելով, հացից ուտում են: Քիչ հեռու` անձրևի տակ, զրուցողների խոսքերից Մանուկը որոշ բառեր ընկալեց, սակայն գիտեր, որ նման խոսակցություններն իմաստ չեն ունենում: Հետո նրանք ուտելով` խճուղու աջ ու ձախ կողմերը բռնած, ցեխի մեջ հոսելով հեռացան: Նա քիչ հետո նկատեց, որ Շիրակը երկու ձեռներով կրծքին է խփում` կարծես ծոցն ընկած կրակի պեծն է ցանկանում մարել: Մանուկը, պինդ, գլուխը ծնկներին սեղմած պահեց. միևնույն է, պառկած տեղից թռչում, փորձում է փախչել թևերի միջից: Երբ հույս տալով հանգստացնում էր Շիրակին, զգաց, որ տակը թաց է, մատները սոսնձվում են կաշվե նստարանին, անմիջապես հասկացավ` նա շատ արյուն է կորցնում: Մանուկն այդ պահին չգիտեր` ինչ պիտի անի: Գոռն ու Սրապյան Հենդոն ասացին, որ իրենք էլ չգիտեն: Մանուկը փորձեց ծիծեռնակներ հիշել` նրանց առաջ դրած հացն ու ջուրը: Հետո նա, Շիրակի ցավոտ աղաղակները դադարեցնելու համար, մի ձեռքով գլուխը ծնկներին սեղմեց և հենց մեքենայի ընթացքի ժամանակ, գրպանի լապտերի աղոտ լույսի տակ, մողեսի նման կանաչավուն շշի բերանից թթի օղի խմեցրեց: Այնուհետև Մանուկն ինքն իրեն հարց տվեց` արդյո՞ք Շիրակի անընդհատ ջուր ուզելը, շաղված խոսելը սխալ չհասկացավ և օղին այդքան շատ իզուր չխմեցրե՞ց: Նա, խցիկում դեռ կանգնած օղու բուրմունքի մեջ, Շիրակից միանգամից տարածվող քրտինքի հոտն առավ: Մանուկը քաղցած էր: Նա այնքան էր թուլացել, որ չէր կարողանում ուղիղ դիրքով նստել: Հետո լսեց, թե ինչպես տնքաց Սրապյան Հենդոն` ղեկը պտտեցնելու հետ, խճուղու լայնությունը չհերիքելու պատճառով ճամփեզրի խանդակի մեջ կողքից կողք գցելով` մեքենան շրջում էր: Մթան միջից կերպարանքներ էին ելնում: Մանուկը դա հետևի ապակուց նայելով տեսավ: Նրան թվաց` խավար կաղնուտից այդպես թռչկոտելով եկողները կարող են խրտնած հորթեր կամ լավ սպիտակ այծեր լինել: Մանուկը, երբ դարձյալ գլուխը մոտեցրեց ապակուն, տեսավ մեկին, որ դուրս եկավ խճուղու վրա, հետո էլի մի մարդ տեսավ: Նա երկար նայեց, մինչև աչքերը


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅ��Ն

[44] վարժվեցին մթին և հնարավոր եղավ հստակ զանազանել, թե

նրանք քանիսն են: Այնուհետև Մանուկը ահագին ժամանակ դեռ չէր կողմնորոշվում, թե ինքը ցանկանում է այդ մասին հայտնել Գոռին: Կասկածից վեր էր, որ շրջակայքում տեղահանվածներից որևէ մեկը մնացած լիներ, նա համոզված էր` դատարկվող տարածքները ստուգվում են: Հետո ուշադրությունը գրավեց, թե ինչպես է մեքենայի աշխատող շարժիչի հետ ոտքերի տակ դողացող մետաղե կարծր հատակը դողը փոխանցում Շիրակին, թե ինչպես է նույն դողէրոցքը Շիրակից փոխանցվում իրեն: Մանուկն ասաց, որ մարդկանց է տեսնում` մեքենայի հետևից են գալիս` երբեմն երևալով, երբեմն անհետանալով: Բոլորը շրջվեցին, սկսեցին նայել. տատանվեցին-տատանվեցին, Գոռի խոսքը որոշիչ էր, վերջ ի վերջո կանգնեցին: Մանուկը դուռը բացեց, առանց իջնելու` մի ձեռքը բռնակին կիսաշրջվեց, ձայն տվեց խավարի մեջ, ի պատասխան ոչինչ չլսեց: Նա մտածեց, որ գուցե նրանք էլ իրեն են կանչում, մոմլաթե տանիքին թափվող անձրևի պատճառով է, որ պատասխանը չի լսում: Հավանաբար, նեխահոտը անտառի թացությունից էր գալիս, հետո Մանուկն զգաց, որ հոտը ոչ թե անտառից է առնում, այլ բրեզենտից` որով Շիրակին փաթաթած բերեցին: Սկսեցին սպասել` մինչև նրանք ցեխի մեջ ընկնել-ելնելով կգային, կհասնեին մեքենային, այդ ընթացքում Շիրակը, ուշաթափվելուց առաջ, աղերսանքով մի քանի անգամ բարու և չարի անուններ տվեց: Մանուկը նրա դեմքին ջուր ցողեց, ականջի տակ` «Շիրակ», «Շիրակ» գոռալով, ուշաթափությունից հետ բերեց, միայն դրանից հետո նկատեց, որ նրանք եկել, «Վիլիս»-ի բաց դռան դեմն են կանգնել: Նա, խցիկից ընկնող աղոտ լույսի մեջ, իր դեմ` ձեռքերը ձեռքերի վրա փորներին շարած, խորը ծերության հասած երկու միանման պառավների տեսավ: Տեսնում էր, թե ինչպես է քթների ծայրից անձրևաջուրը կաթկթում: Սրապյան Հենդոն հարցրեց, թե ինչու՞ են նրանք նահանջող ժողովրդից այդքան շատ հետ ընկել: Մանուկը նկատեց, թե ինչպես նրանցից մեկը դեմքից հոսող ջուրը ափով մաքրելուց հետո, ձեռքը փեշի վրա սրբելով` պատասխանում էր: Անձրևի պատճառով նա բառերը ամբողջական չէր լսում: Մտածեց, որ մոմլաթե տանիքին կտկտոցը` գուցե Մորզեի ազդանշաններ են: Հետո Մանուկն սկսեց բարձրաձայն առարկել: Նա համոզված էր, որ ճիշտ կլիներ չտեղաշարժեին Շիրակին, թողնեին` հետևի նստարանին պառկած հանգիստ մեռնի: Մանուկը կրկին հակառակվելով խոսեց, թե ինչ անհրաժեշտություն կար վերցնել պառավներին` ինչն էր դրդել այդպես: Նրանցից մեկն ասում էր, որ արդեն, իրենք նույնիսկ օգնություն չէին կարողանում կանչել:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Մանուկի ուշադրությունը գրավեց այն, որ նրանց` «Վիլիս»-ի [45] բաց դռան դեմ հայտնվելուց ի վեր, Շիրակը միանգամից խաղաղվեց: Այդ միտքն ավելի կաշկանդեց նրան: Մանուկը լսեց, թե ինչպես ճչաց գիշերային թռչունը, սակայն նրա ճիչն ինքը «Վիլիս»-ի մեջ չէր լսի: Ավելի ուշ, տեղ բացելու համար, Գոռը Սրապյան Հենդոյի օգնությամբ առջևի երկու նստարանների արանքից Շիրակին դեպի իրեն էր ձգում: Մանուկը լսեց, թե ինչպես Շիրակի բաճկոնի կտրտվող կոճակները կտկտալով շաղ եկան: Հետո նա տեսավ, թե ինչպես Գոռը նրա վիրավոր մարմինը, փոքր երեխայի պես, վերցրեց գիրկը, երկու ձեռները մտցրեց թևատակերից` ագուցելով փորի վրա, սեղմեց կրծքին: Մանուկը նաև այդ պահին նկատեց, թե ինչպես են պառավները Շիրակի ազատված տեղը զբաղեցնում: Տեսավ` նրանք ոտաբոբիկ են, այնպես, կարծես շատ հարգված սրբավայր կամ եկեղեցի մտնեն: Ձգված նստեցին, հետո ամեն մեկը ցեխակոլոլ կրկնակոշիկները դրեց գիրկը. մազերից ու հոնքերից ջուր էր կաթկթում: Մեքենայի շարժիչը չէր աշխատում, դրա համար էլ Մանուկը պարզորոշ լսեց, թե ինչպես անտառում ոտքի տակ ընկած ճյուղ ճայթեց, քիչ հետո` կենտ մի հազ: Նրա լարվածությունը միանգամից Գոռին ու Սրապյան Հենդոյին փոխանցվեց: Պառավը հանգստացրեց նրանց, ասաց, որ խրտնած եղջերուն մացառուտն է ընկել: Մանուկը հարցրեց, թե նա որտեղից գիտե, երբ ոչին չի երևում: Ասաց, որ գիտե: Մանուկը հարցրեց, թե նա դրանով ինչ է ցանկանում ասել, սակայն իր տված հարցը շատ անիմաստ թվաց և նրանցից պահանջեց, որ հագնեն կոշիկները, որովհետև հատակին` դեղերի ջարդոտված սրվակների ապակիներ են թափթփված: Նրանք ծնկների վրա պահելով կրկնակոշիկները` համառորեն հրաժարվեցին: Մանուկը վեճի բռնվեց պառավների հետ և ասաց` ինչ անհրաժեշտություն կար նրանց վերցնելու: Ցածրահասակը` փոքր ինչ հեռու, Մանուկի կողքին նստածը, ասաց, որ արդեն իրենք անգամ օգնություն չէին կարողանում կանչել: Մանուկի զգոնությունն այնպես էր սրված, որ «Վիլիս»-ի շարժիչի հետ միացած լույսերի մեջ անմիջապես նկատեց` թաց խճուղին ակնթարթորեն կտրող եղջերուին: «Դուրս է եկել»,ասաց պառավներից մեկը: Մանուկը դրանից բորբոքվելով ասաց` «Հետո ինչ» և դարձյալ իրենը պնդեց` հարվածելով կոշիկներին նրա գրկից թափեց ցած: Պահանջեց, որ հագնեն: Ցածրահասակը` փոքր ինչ հեռու, Մանուկի կողքին նստածը, վերցրեց կրկնակոշիկները, դարձյալ դրեց ծնկներին: Գոռն ու Սրապյան Հենդոն սաստեցին, որ Մանուկը լռի: Որոշ ժամանակ անցավ, նա գլխի ընկավ, որ նրանց` մեքենան մտնելուց ի վեր, Շիրակը տառապանքներից, հուսահատ վախից այնպես է հանգստացել, որ մի


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[46] խաղաղ ժպիտ է ձգվել շուրթերին:

Շիրակի մեռնելուց մի քանի վայրկյան առաջ, փոքր ինչ հեռու, Մանուկի կողքին նստածն ասաց, որ ոտաբոբիկ ներս գալով` իրենք այդպես հարգում են նրանց:


Հանգստյան շաբաթ

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

աբաթ օրը լրացավ մեկ տարին, երբ Սարգիսը կերավ Աստ- [47] վածաշունչը: «Արմյան, արմյան», կաթսայատան առաջ կանգնած, գոռում էր Միտկան: Ասաց. «Յուլկան է եկել»: Ասի. «Արձակման թերթիկ ունեմ, պիտի քաղաք հասնեմ»: «Շտապում ես, զինվոր, դու չգիտես չէ՞, թե ով է Յուլկան»: Ասաց. «Վերջացրու, մարդավարի խոսենք»: Ես դարձյալ սապոգի քթով քանդում էի պնդացած ձյունը ու նյարդայնացնում Միտկային: Ասի. «Չէ, չեմ ճանաչում»: «Հենց հարցն էլ դա է, որ չգիտես: Գնանք ներս, կիմանաս»: «Այսօր մի տարին լրանում է, ինչ Մարգարը պառկած է հիվանդանոցում, նրան պիտի տեսնեմ: Նրա մոտ գնալ է պետք»: «Բարեկամ, քանի անգամ փող ես պարտք վերցրել, ծխախոտ ես ուզել, ճիշտ է, քո փողով, բայց չեմ մերժել, քաղաքից բերել հասցրել եմ: Դե վերջացրու, բոլ է քեզ անհասկացողի տեղ դնես…»: Մի քիչ պինդ հարվածից ձյունը շաղ էր գալիս, հասնում Միտկայի ծնկներին, ու նա զայրանում էր. «Գիտես ինչ, Յուլկան մեզ հյուր է եկել, պատահում էր հատակը կլվայինք կամ ապրանք կդատարկեինք, Յուլկան մեզ օղի կտար: Մինչև բռնվելը Յուլյաննա Վասիլևնան N2 խանութի վարիչն էր: Թե հնար լիներ, մենք էլ նրան չէինք մերժի: Արի, դու քաղաք մի գնա, լավ էլ չեֆիր ունենք, տղաները խոմ չեֆիր չեն սարքել: Յուլկային էլ հասկանալ է պետք: Լավ իմացիր, թե հնար լիներ, քեզ էսքան թախանձագին չէինք խնդրի»: Ներսում կաթսաները կարմրտակած վառվում էին, էլի երկուսը սեղանի վրա ապխտած ձուկ էին մաքրում, Յուլկան էլ այնտեղ էր ու ինձ ժպտաց: Միտկան մեզ ասաց. «Դուք գնացեք բաղնիք, դուրս գաք կխմեք, օղին Յուլյաննա Վասիլևնան է բերել, օղին բոլ է»: Կաթսայատան օդը ֆոսֆորահոտ էր, ես չեֆիր ուզեցի, Յուլկան դարձյալ ինձ ժպտաց: Միտկան ասաց. «Չէ, հիմա չէ, դուրս գաք, նոր»: Մյուսները պնդեցին. «Թող խմի, երակները լայնանան»: Ես կում-կում էի խմում, Միտկան ստիպում էր, որ միանգամից խմեմ, մյուսները նրան միջամտում էին: Միտկան ասաց. «Չե՞ք զգում, որ մուկ ու կատու է խաղում»: Հետո կաթսա-

Շ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[48] յատան աղմուկի մեջ մեր հետևից ինձ գոռաց. «Բարեկամ, դու

քեզ չխնայես»: Դառնահամ թեյի թանձրությունը կանգնել էր կոկորդիս, ոչ կարողանում էի կուլ տալ, ոչ էլ որոշել, թե որտեղից է գալիս Միտկայի ձայնը: Կաթսայատան բաղնիքը փայտյա ճաղերով էր սարքած, ու դրսից` սեղանի մոտ խմողները, եթե ցանկանային, մեզ կտեսնեին: Մերկանում էինք ու համարյա իրար չէինք նայում: Հետո Յուլկան ձեռքը երկարեց, ասաց. «Արի»: Ցնցուղից արդեն ջուրը թափվում էր: Ասաց. «Մի վախենա, արի»: Ցնցուղի ջուրը ընդհատ-ընդհատ հուժկու խփվում էր սալերին ու ցփնվում: Կաթսայատան շարժիչների հռնդյունից տատանվում էր տաք ու խոնով օդը: Փորը, պորտից մի քիչ ներքև, հորիզոնական կտրված էր, սպին ծանոթ մեկին էր նման: Ասաց. «Դրանից մի վախենա, կեսարյան հատում է, կանանց հետ դա պատահում է»: Ձեռքդ տուր, դնենք վրեն, ծիտ կամ լոր բռնելու նման ափդ դիր ու կտեսնես, որ վախենալու բան չկա, սովորական կտրվածք է: Մարդ` գորտ, մուկ, օձ էլ բռնում ու չի սարսափում: Տուր ձեռդ, մատներով միասին շոշափենք, կհամոզվես, որ վանող ոչինչ էլ չկա: Դու զինվոր ես, սպին ի՞նչ է, որ սպիից սարսափում ես»: «Մարգարը հիվանդանոցում է, արդեն մի տարի է, այսօր նրան պիտի տեսնեմ»: «Զինվոր, հիմա չէ, վաղը կհասցնես նրան տեսնել: Ինձ թվում է, դա պատճառ է, դու կտրվածքից ես վախենում: Պատահե՞լ է երեխա ժամանակ երդիկից իջած արևի շողքին սենյակում հետապնդես: Հաստատապես պատահած կլինի: Տուր ձեռդ, շողքի հետ խաղալու պես հպվենք ու ափիդ տակ ջերմություն կզգաս»: «Մարգարի հետ մեր երկրից տասնյոթ օր գնացքով միասին ենք եկել: Հետո Աստվածաշունչը կերավ ու նրան տարան հոգեբուժարան»: «Ապուշ: Ինձ թվում է` կատարյալ ապուշ ես, տղաները սկզբից ինձ հայտնեցին, որ քեզ մոտ ինչ-որ բան այն չէ, չէի հավատում: Մի հատ խելքիդ զոռ տուր, ինչպե՞ս թե Աստվածաշունչը կերավ, նորմալ մարդը Աստվածաշունչը կուտի՞»: «Չի ուտի, բայց Մարգարը զենք չէր վերցնում ձեռքը, դրա համար դասակի հրամանատարը չարչարում էր նրան: Գիշերները զուգարաններն էր մաքրել տալիս, օրը մի անգամ էին կերակրում, ու նա անքնությունից ու սովից ճոճվելով էր ման գալիս»: Ասաց. «Ինչպես կարող է պատահել, Մարգարին ոչ ոք չէր օգնու՞մ»: «Դասակի հրամանատարը բոլորին խոստացել էր, որ մի ամսում Աստծո գաղափարը կճզմի Մարգարի մեջ, ու նա, կանոնադրությանը վայել, զենքը ձեռքին, կընդունի զինվորական երդումը»: «Թող դու խորհուրդ տայիր, Մարգարին ասեիր` զենքը վերցնի»: «Գիշերը դասակի հրամանատարը արթնացրեց ինձ, տարավ լենինյան սենյակ, կանգնեցրեց անքնությունից ուժասպառ Մարգարի առաջ, նրան ասաց. «Հայրենակցիդ մի անգամ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ապտակիր և կգնաս քնելու»: [49] Երբ նրա հարվածից ընկա, հրամանատարը ասաց. «Բարձրացիր, բարձրացիր նրա վրա»: Նա սապոգներով տրորում էր: Հրամանատարը կապույտ աչքեր ուներ, Մարգարը` կարմիր: Ասում էր. «Էլի, էլի»,- ու Մարգարը չէր կանգնում: Հետո նրանք իրար կողք նստած ծխում էին: Ձկան պահածո էլ կերան, մինչև շտապօգնությունը եկավ ինձ տանելու: Դասակի հրամանատարը առավոտյան զանգել էր հոսպիտալ, հետո Մարգարին ասել. «Քիչ էր մնացել հայրենակցիդ սպանեիր, ուղեղի ցնցում ունի, համ էլ ոտիդ տակ կողերն ես ջարդել»: Մարգարը լուրն առնելուն պես Աստվածաշունչն էր կերել, որ իր մեջ մտած չարին դուրս քշի»: Յուլյան ասաց. «Տհաճ պատմություն, մորդ առաջնեկն ե՞ս»: «Մոտավորապես: Եղբայր եմ ունեցել, կեսարյան հատումից մահացել է, հետո ես եմ ծնվել»: «Համարյա մորդ հասակին եմ, լավ որ հաշվարկենք, հասակակիցներ դուրս կգանք: Հավատա ինձ: Քոռանամ` դու մեղք չունես Մարգարի հոգեբուժարան տանելու հարցում: Հետո մենք շորերներս էինք հագնում, ու ես նայում էի Յուլկայի դեռևս չծածկված,կապտավուն սպիով կտրված փորին: Ասի. «Ինձ հետ էլի բան է պատահել»,- ու չէի ուզում խոսել: «Ի՞նչ»,- երկու անգամ հարցրեց Յուլկան: «Մարգարին հոգեբուժարան տանելու օրվանից միևնույն երազն եմ տեսնում, մի մարմին է վազում, իմ նմանակը, զանգակը վզից կախված: Մարմինը վազում է, եկեղեցական զանգակի ձայնը աստիճանաբար ուժեղանալով, հպվում է ինձ, ու այդ պահին երազախաբ եմ լինում: Պատկերացնո՞ւմ ես, կանացի կամ սեքսուալ ոչ մի պատկեր չկա երազումս, իսկ ծանրացած մարմնիս մեջ արթնանում է պտուղը»: Յուլյան մի քանի անգամ Միտկային գոռաց. «Եզ»: Միտկան մեզ ճաղերի արանքից ծխախոտ տվեց: Կիսամերկ նստած ծխում էինք, խոնավությունը խանգարում էր, ծուխը առատ չէր: «Դու մորդ կհավատաի՞ր»,- ասաց Յուլկան: Ես ուզում էի, որ Յուլկան չծածկի կապտավուն սպիով փորը: Ասաց. «Դե, իհարկե, կհավատաիր: Ուրեմն ինձ էլ վստահիր, դու մեղք չունես…»: Ես նայում էի Յուլյայի դեռևս չծածկված կապտավուն սպիով կտրված փորին ու չէի ուզում, որ ծածկի: Ասի.«Աշխարհում Մարգարը միայնակ էր ու Աստծո հետ, Մարգարը որբանոցից էր զորակոչվել»: Յուլյան հագնվում էր, ես էլ էի հագնվում ու չէի ուզում, որ նա հագնվի: Բաղնիքից դուրս եկանք: Միտկան Յուլ յայից հարց ու փորձ արեց: Յուլկան ասաց. «Գոհ է»,- ասաց. «Ամեն ինչ կարգին է»: Ես Միտկային չէի նայում, նա հասկացել էր ու չէր ուզում ինձ օղի տալ: Ասաց. «Տղերք, չի խանգարի, եթե սրա քիթ-մռութը ջարդենք»: Մյուսներն էլ չէին ուզում, որ ես իրենց հետ մնամ, անընդհատ իրար իմ դեմ էին հրահրում: Յուլկան նրանց ասաց. «Իզուր»: Հետո մենք թափով խմեցինք, ու ես հարբել էի, համարյա հարբել էի: Ասի. «Պիտի քաղաք


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[50] գնամ, պիտի հոգեբուժարան հասնեմ»: Ասին. «Հարբած ես, քեզ

չի կարելի, պարեկները կբռնեն»: Յուլկան ասաց. «Իրոք, նա պիտի գնա: Մարգարին դուք չգիտեք: Նրանք Մարգարի հետ տասնյոթ օր գնացքով միասին են եկել»:


Աղջիկը, բանաստեղծը

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

որեղբայր Գուրգենիս Աննան այնքան գեղեցիկ էր` թաղի [51] տղաները գիշերուզօր նրանց պատերի տակից չէին հեռանում: Սպառնում էին իրար: Արտասահմանյան մեքենաներով էլ ուրիշ պատանիներ, ավելի մեծահասակներ էին գալիս, տան դիմաց փողոցում կանգնած` մնում էին գիշերվա մեջ: Օվչարկա սև շունը այգու երկայնքով գնալ-գալով, ցանցկեն մետաղե ցանկապատը կրծոտելով` հաչում էր առանց դադարի: Մի խավար գիշեր հարևանի Գոշը հեծկլտալով երգեց Աննայենց տան կողմը, հոգևոր ճեմարանը նոր էր ավարտել, վարդապետի կոչում էին շնորհել: Մի օր էլ գլուխը դրեց գնացքի ռելսին: Ամբողջ թաղը վազում էր անտառածածկ բլրի լանջերը: Շոգեքարշն անցել էր: Տարածված սև ու խոր կարմիր է հողի վրա: Թփերի տակ, վերամբարձ քամու մեջ, ոտքից թռած կոշիկը նկատվում է անընդհատ, որոշակի: Մակերեսին տեսանելի են նաև շատ ծեր սակավատերև թխկիների արմատները, երբեք նորերը չէին կարողանում տնկել, մինչև տունկերի ծառ դառնալը, դղրդոցով երթևեկ գնացքների անընդհատ բլուրը ցնցելուց` հեռացող ավազը մերկացնում էր արմատները, ուտիճները գալիս, կրծում էին դրանք: Տեսանելի էր նաև փլվածքը, բլրի կավահողը լուսարձակ, նրա ֆոնին` սպիտակ խալաթավորների քայլելը. ավազը ծորում է գնալ-գալուց: Շտապ օգնության ճերմակը` բլրին, քաղաքի դիմաց, նրա փայլատակումն է ընդգծված դիտվում: Շոգը սաստկացավ, դեռ էլի թեք կանգնած է լանջին, կողի դռնից` վերևից ներքև, խորության մեջ կարմիր էր կաթկթում: Տարածությունը և նրա միջով` թարթվող կապույտ լույսերի սուրալը: Հետո խումբ-խումբ գալիս էին շտապ օգնության ետևից, ավազը հոսում է ոտքերի տակից, իջնելիս կարմիրը փոխվեց ճերմակի, նրանց դեմքերը այնպես էին սպիտակել, ինչպես խոտի դեզին իջած ճերմակ ձյունը: Աննան, որ դարձավ տասնչորս-տասնհինգ տարեկան, սատանան մտավ մեջը. թաքուն տղաներին է նայում, երազում ջահել-

Հ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[52] ներ է տեսնում, գրկվում, համբուրվում է, գիշերները բազմոցի

փոքրիկ բարձիկը ազդրերի արանքը դրած է քնում, սարսափած թռչում, նստում է, մի քանի բաժակ սառը ջուր է խմում, բերանը կրկին չորանում է, քունը կտրվում է աչքից: Մի գիշեր էլ երազին սատանա է գալիս, փաթաթվում, շոյում, համբուրում է իրեն: Դիմադրում, աղաղակում է, հետո վեր է թռչում քնից, հեծկլտում, դողում է, էլ չի կարողանում աչք փակել: Առավոտյան ափը դրած պորտին` ներսում այրվող տեղն է ցույց տալիս մորը, սրթսրթալով լացում է, քանի որ չի կարողանում հասկանալի բացատրել, ափի տակ այրոցք է զգում, թե՞ այրոցքով խտուտ: Գունատվել, գիշերվա երազը պատմում է ծայրից ծայր: «Հիսուս Քրիստոս, ես էլ վախեցա, ես էլ վախեցա, և ասում է Ելենը, և կալիր, խափանիր փորձությունը»: Սկսում է անհանգստանալ աղջնակի համար: Գիշերները երիցուկի, մարիամածաղկի, քնաբեր խոտերի թուրմեր է խմեցնում, եթե չի օգնում, երկար, միատոն զրուցում է, բաներ է պատմում մինչև ուշ գիշեր: Հոգնեցրած, ուժասպառ` նոր թողնում է անկողին, որ անմիջապես, առանց երազներ տեսնելու քնի: Խորհուրդ է տալիս` բազմոցի փոքրիկ բարձիկը ազդրերի արանքը չդնի: Մի օր էլ ամռանը սաստկացող դեղին շոգերի հինգ-վեցերորդ օրը, անձրև գալու ժամանակ, կոշկակարանոց` հորեղբայր Գուրգենիս հաց է տանում: Կողքով` մայթին զուգահեռ, տաք անձրևաջրերով բերնեբերան լցված առուն` կարմիր օձի շառաչով, սլացքը ջրերի` պահածոյի, գարեջրի ժնգժնգացող տուփերով, մուգ տիղմով: Թացի մեջ քաղաքը` շատը, բազմաքանակը, տրամվայի ռելսի կռանված մետաղի ճերմակը և կոճափայտերի վրա, բենզատարը` երկար, օրորվող սև մեջքով, սյունին` միագլուխ լուսակիրը շողշողում է եռագույն: Տների հաստ պատերից ներս թափանցած անձրևով` պաղած օդի թմրաբեր վարակը, քարե ցանկապատի վրա հորանջում են կատուները: Միանգամից ծագած շլացնող արևի հոսքը, դեռ էլի ամեն տեղ կանգնած ջրափոսերի մեջ մեղուներ են ընկնում: Ծիածանը, նրա յոթ աստիճանը, առաջ մտքի մեջ, հետո բերանով` ցածրաձայն, միայն այդ անգամ ներսում առաջացող մեղեդին է երգում: Տղաների մասին մի վայրկյան էլ չի մտածում: Մեկ էլ հանկարծ սատանան ճանապարհն է կտրում: Ղժժում է Աննան, հեծկլտում է, ոտքերը առաջ չեն գնում, քիչ է մնում ուշաթափվի: Մարդիկ են հավաքվում, տարօրինակ հայացքները, նրանցից այն կողմ` միագույն տների զանգվածը, խորհուրդներ են ելնում շրթունքներից, շուրթերը երեսներին անցքեր են լինում, ականջների խշշոցը, անտակ թրջված է, բերանը բաց է, մազ է կախվել աչքին, լացը կտրում է, հավաքվածները գնում են: Սատանան ասում է. «Ինչո՞ւ ես մտածում, թե ես սատանա եմ, այդպես չէ, ուզո՞ւմ ես մարդ դառնամ»: Նա, բանաստեղծի վար-


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

սերի նման երկար, արդեն ճերմակող գլխին կարմիր մի գլխարկ [53] է դնում, դառնում է խորագետի աչքերով մարդ, գալիս, կանգնում է նրա առաջ: Հորեղբայր Գուրգենիս Ելենը նրան սովորեցրել է` երազում, թե արթմնի, պորտի տակ այրոցք, թե այրոցքով խտուտ զգալիս, տղաների մասին մտածելիս, թե սատանային հանդիպելիս Աստծո անունը տա: Աննան ասում է. «Հիսուս Քրիստոս, Հիսուս Քրիստոս, բա դա ինչպե՞ս եղավ»: Տղան հարցնում է. «Դու կամուսնանա՞ս ինձ հետ»: Աննան ծարավ է, շունչն է կտրվում, գլուխը կախել, ասում է. «Հայրիկին, մայրիկին հարցրու»: «Ինձ համար քո ասած խոսքն է կարևոր, ոչ թե նրանց պատասխանը»,- ասում, աներևույթ է լինում: Հեռվում` ջեռուցատան ծխնելույզի սև բարձրությունը: Աննան եկել է, կերակուրը տեղավորում է կոշկակարի սոսընձոտ, մեխոտ սեղանին: Հորեղբայր Գուրգենս շուտ էր տեսել նրա սփրթնած դալկությունը, հիմա է խոսում` ի՞նչ է պատահել, ինչո՞ւ է այդքան թաց: Մի քանի անգամ է հարցնում: Ասում է. «Ոչինչ, ճանապարհը երկար էր, անընդհատ հուժկու անձրևազարկ էր, հոգնել եմ»: Հորեղբայր Գուրգենիս կոստյումն է մեխից իջեցնում, հագել է, ոտքերի շուրջը ջուր է կաթկթում, ապակեպատ կոշկակարանոցի թմրաբեր տաքը, ռադիոյի խոսքը չի ընկալում, հայրն էլ է խոսում, Աննան կերակրում է նրան: Ասվածները կհասնեն, կամ կլսի, երբ ականջների խշշոցը կամաց-կամաց թուլանա: Հացի պայուսակը ձեռքից ձեռք գցելով` վերադառնում է: Թիթեղագործների կամարե դարպասավոր բակում երեք կին և մի տղամարդ կրակին դրված պղնձի շուրջն են կանգնել` թել ներկելու համար: Սատանան նորից կտրում է ճանապարհը: Այս անգամ Աննան ոչ աղաղակում, ոչ էլ ուշագնացության է հասնում, միայն սիրտն է խփում, բերանը չոր է: Ասում է. «Տեսա՞ր, որ այլևս չես վախենում ինձանից»: Ասում, դարձյալ բանաստեղծի վարսերի նման երկար, արդեն ճերմակող գլխին կարմիր մի գլխարկ է դնում և մարդ դարձած, փոս ընկած աչքերով, մաշված կոշիկներով քայլում է Աննայի կողքով` ֆշշոցով քաղաքը ողողած դեղին ջրերի միջով: Ասում է. «Ես քո խոսքին եմ սպասում, դե, ասա որոշումդ»: «Չգիտեմ,– ասում է Աննան,– հայրիկին, մայրիկին հարցրու»: «Լավ, եթե համաձայն չլինեն, քեզ կփախցնեմ»,– ասում, հեռանում է սատանան: Իսկ հակառակ մայթին` թիթեղագործների մեկ ուրիշ բակ. երեք կին և մի տղամարդ դարձյալ կանգնած են կրակին դրված պղնձի շուրջը` թել ներկելու համար: Բայց Աննան չի տեսնում նրանց. վազեվազ, ծունկը քերծած գալիս է տուն, ականջները խշշում են, արցունքոտվել, ձեռքի


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[54] թաշկինակը թաց է, տան իրերի տեղը չի հիշում, աչքի առաջի

բանը որոնում, չի նկատում: Դալուկ է, պորտի տակ և այրվում է, և խուտուտով այրոցք է պտտվում, շնչահեղձ տոթ է, սառնարանից թանձրացած, պաղ ջուր է խմում: Տեսածը, լսածն ու արածն է պատմում մորը, թե կրպակից ձու, վերմիշել, շաքարավազ չի գնել, դրամը տվել է նրան: Ելենը երեսն է խաչակնքում, ասում է. «Ես էլ վախեցա, ես էլ վախեցա»: Խոսում, չի լռում, Աննային, փորձով իմացած, խորհուրդներ է տալիս: Քիչ ժամանակ անց, երբ ինքն էլ է հանգստանում, մտածում, տալիս-առնում է, գնա՞, թե՞ չգնա դպրոցի տնօրենի մոտ. որոշում է գնալ: Տնօրենը շատ մեծ հարգանք վայելող Սլիկ-Արամն էր, նույնիսկ մի անգամ բազմանդամ ընտանիքով ոտքի ելած, ունեցվածքը կապկպած, ճանապարհի սնունդը, ջուրը կարմիր «Ջորին» բարձած, երեխաներին ու կնոջն էլ մեջը խցկած` գնացել, համարյա հասել էր դրախտի դռներին: Իմաստուններ, հեղինակավոր և հայտնի մարդիկ հավաքվել, սպիտակ դարպասը տանող ճանապարհն են կտրել, պարիսպների տակ կանգնեցրել, մի կերպ համոզել էին, թե «Սլիկ-Արամ, դու հո ծուռ չես, դու խելքդ գլխիդ մարդ ես, կարդացավոր ես, գիր ու գրականություն, զորություն գիտես, սև, սպիտակն ընթերցող, հնազանդվող ես, մինչև մարդ չմեռնի, չթաղվի, չգնա մյուս աշխարհ, ինչպե՞ս կմտնի դրախտ, այդքան մարդ էլ հավաքել, ինչո՞ւ ես եկել»: Ճերմակ դարպասների առաջ վիճաբանելու այդ դեպքից հետո էր, որ նրան միանգամից հարավային թաղի դպրոցի տնօրենի պաշտոնը տվեցին, իսկ դեպուտատ ինքն իր ուժերով դարձավ: Հորեղբայր Գուրգենիս Ելենն ասում է. «Քո գիտելիքներին, կոչումներին մեռնեմ, մեր ընտանիքի հետ այսպիսի դեպքեր են պատահել, եթե մեկը կարողանա մեզ խորհուրդ տալ, փրկել, դա դու ես, որ կաս»: Պատմում է ամբողջ եղելությունը: Սլիկ-Արամը հանգստացնում, հուսադրում է Ելենին: Խորհուրդ է տալիս այսուհետ աղջնակին լայն շըրջազգեստներ հագցնել: Ասում է. «Դպրոցի միջանցքներում ես էլ եմ նկատել` կարերը քանդվում են նրա մարմնի զվարթությունից,– ասում է,– լավ կլինի` վերևից էլ օձիք-մոձիքը փակվի, այնտեղին նայող աչքերը գայթակղվում են երևացող բացից: Լավ կլինի,– ասում է,– գիշերները քնելուց առաջ տրամադրությանը կպչող բան ասեք, մարմնի մեջ ցնծությունը շատ է,– ասում է,– նրա սավանն էլ կոշտացրեք. խորհուրդ չեմ տալիս ուշ ժամերի հեռուստահաղորդումները, մանավանդ ֆիլմեր դիտի,– ասում է,– ոչ մի ընդգծող հագուստ, հատկապես շալվարից մեկընդմիշտ պիտի հրաժարվի,– ասում է, այդքան էլ վախենալու բան չկա, իմ խորհուրդները որ կատարեք, սատանան չէ, ճերմակող երկար մազերովը չէ, այլևս դևն էլ չի կարող մոտենալ»:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Վերադառնում է: Կեսօրվա արևը` հալվող, պսպղուն, ջնարակ- [55] ված մայթերի վրա: Առանձնանում է Աննայի հետ, երկար խոսում, խորհուրդներ է տալիս, ասում է. «Ես էլ եմ վախեցել, ես էլ եմ վախեցել»: Հետո Աննայի շրջազգեստի օձիքը պինդ բուռն է հավաքում, քորոցով կիպ ամրացնում է` շնչահեղձ անելու պես: Ասում է. «Հների սովորության համաձայն` ասեղը կկալե-կկապե փորձությունը»: Օգուտ չուներ: Աննան նստի, կանգնի, մտնի, դուրս գա կամ մառան կամ խանութ հացի գնա, կոշկակարանոց կերակուր տանի, հատկապես տաք անձրևների տակ փողոցով քայլի, հենց այդ պահերին հայտնվում է սատանան, բանաստեղծի վարսերի նման երկար, արդեն ճերմակող գլխին կարմիր մի գլխարկ է դնում և նիհար, կաշի ու ոսկոր, մաշված վերնաշապիկով մի տղա դարձած, արեգդեմ քայլում է Աննայի կողքով, ասում է. «Քորոց չէ, մորդ մանկավարժական-մեթոդական գրքերով խորհուրդները չէ, անգամ դրախտի ճերմակ դռներին հասած Սլիկ-Արամն էլ չի կարող քեզ ինձանից ազատել: Մենք իրար ենք պատկանում»: Մի քանի օր էլ անցավ. մի շոգ գիշեր` լուսադեմին, երբ արդեն լույսի կապույտ լույսը ծառից ծառ լքում էր հողը, բանաստեղծի վարսերի նման երկար, արդեն ճերմակող մազերով տղան տարավ Աննային: Թաղում միանգամից է ձենձնվում, որ այսինչ աղջիկը այնինչ մարդու հետ է փախել. գնացել են մայր տաճար, մտել են վարդապետի մոտ, նրանց պսակել, դարձրել է ամուսիններ: Ճաշի սեղանի շուրջ չէինք խոսում, պաղ լուրը մեզ էլ հասավ:


Քո դեմքով և նմանությամբ ստեղծվածները

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[56]

րանց ականանետները լեռներում մեզ կոտորում էին: Շտաբից, ռադիոկապով տարաբնույթ և հակասական գեներալական կտրուկ հրահանգներ էին մեզ հասնում, մենք վաղուց նրանց հայհոյել էինք: Մեր հրամանատարը ռադիոկապի մեջ դարձյալ հայհոյեց նրանց, ասաց. «Դուք պատկերացնո՞ւմ եք, ինչ եք ասում: Գլուխն ինչի՞ համար է, մտածեք»: Քանի որ մութն ընկնում էր, նրանք մեզանից պահանջում էին՝ իջնել լեռներից առավոտյան լրացուցիչ ուժերով կորցրածը գրոհով ետ վերցնել: Մենք արդեն երկու դիրք տվել էինք: Մեր հրամանատարն ասաց. «Պատրաստվեք, վաղը ծանր օր կլինի»: Մութն իջնելուն պես շատերը հեռացան: Ով թոքաբորբ ուներ և ում ամորձիքն էր ուռած, ցուրտը տարածներին էլ վերցրին ու շատ կարճ ժամանակամիջոցում իջան լեռներից: Թանձր խավարի մեջ խորասուզված ահռելի մեծության լեռան վրա` մենք մանր-մանր էինք ու մնացել էինք տասնչորս-տասնհինգ հոգի: Շնչելը դժվար էր, բոլորիս առջևի ատամները նվվում էին, ու մենք գիտեինք, որ գիշերվա հետ սաստկանում է սառնամանիքը: Ժայռերի ծերպերից երկու նորակոչիկներ հայտնվեցին, նրանք սանմասից ցերեկն էին եկել` վիրավորներին տանելու: Մեր հրամանատարը նրանց չթողեց գիշերով ետ գնան: Հարցրեց. «Զենք գործածել գիտե՞ք»: Մենք ասացինք. «Նրանք հավատացյալներ են, նրանք իրենց Աստծուն երդվել են` զենք չվերցնել»: Հրամանատարն ասաց. «Գոնե հրազենի ձայն լսե՞լ են, վաղն այնպիսի ձայներ կլսեն, որ լեղաճաք կլինեն, տասնութ-տասնինը տարեկան տղաներ են, մի երկու անգամ կրակեք, թող հրազենի ձայնին վարժվեն»: Տղաները հավատացյալներին տարան ժայռերի ետևն ու գնդացիրով կրակում էին մթան թանձրի մեջ: Երբ եկան, հրամանատարը նրանց ասաց. «Զինվորները քանի չեն վիրավորվել, բոլորն էլ հող են պահանջում, հենց վիրավորվեցին` կյանք են ուզում: Դուք ի՞նչ եք կարծում, Աստծուն և լեռներից ներքև բնակվող մարդկանց հասանելի՞ են զինվորի մեջ միաժամանակ ապ-

Ն


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

րող այս երկու ցանկությունները»: [57] Հավատացյալները մտածում էին, հետո նրանցից մեկը ոգևորվեց ու ասաց. «Ինձ զենք տվեք, ես կկրակեմ, բայց մարդուն նշան չեմ բռնի, հենց այնպես, նրանց ուղղությամբ կկրակեմ»: Երեք հազար մետր բարձրության վրա բոլորիս շրթունքներն էլ ճաքճքել էին ու ոչ կարողանում էինք լացել, ոչ էլ` ծիծաղել: Ինչքան էլ նրանց հետ խոսում էր, հրամանատարի ձայնը թախծոտ էր ու միայնակ, մենք ճանաչում էինք այդ ելևէջը՝ ինչպես մեր ներսի ձայնը: Գիշերն աչալուրջ անցկացրինք: Քարերի խորքում փշերով, հեռվից չնշմարվող կրակ էինք վառել: Տղաներից մի երկու հոգի միանգամից տասական ասպիրին խմեցին ու քնեցին ցրտի մեջ, խճաքարերի վրա` սալջարդ անելով կոնքերն ու կողերը: Հետո Զորոն, թե՞ Մակին, ասաց, որ իր ծննդյան օրն է: Ուսապարկերից մեկում մի շիշ օղի կար: Ստարշինան ասաց` իբրև թե իրենց գյուղում գազ-փուշն ուտում են: Ասացի. «Ճիշտ է, փոքր ժամանակս իմ պապին էլ եմ տեսել այդ փշից ուտելիս»: Հետո բոլորն էլ ասացին. «Դրա մեջ ինչ կա որ», իրենց գյուղերում էլ են ուտում: Հետո մենք դառնահամ, ստամոքսներս այրող փշի ճյուղեր էինք ծամում ու վրայից ձյուն ուտում և զսպում ողնաշարներիս և սրունքներիս մեջ շամփրող ցավն ու ոռնացող հոգնությունը: Մոտակայքում` մթան մեջ, ցրտից քար ճաքեց, հեռվում հազացին: Մեր քթերը բռնված էին, մենք հոտ չէինք կարող առնել: Պահակակետում կանգնած մեր երկուսն ասացին. «Թթվահոտ է գալիս, շնագայլ կլինի»: Երկու հավատացյալները, մեզ թիկունք արած, քարերի ետևը աղոթում էին: Մենք ափներիս մեջ քողարկած` փոխնիփոխ մի ծխախոտ էինք ծխում և աշխատում էինք ներքաշած ծուխը երկար պահել թոքերի մեջ ու կանանցից էինք խոսում` անկողնու մեջ թաքնված նրանց ջերմության մասին լսված ու չլսված բաներ պատմում: Ասող էլ եղավ, թե. «Կինը քույր է, մայր է, բոզ, նաև դիակ»: Գարուշի կինը չբեր էր, Գարուշն ասաց. «Տղա եմ ունենալու»: Մենք բոլորս էլ ուզում էինք, որ Գարուշի կինը տղա ունենա, ինչ պատերազմը սկսվել էր, նա ոչ դեմքն էր շպարում, ոչ էլ շրթներկ էր օգտագործում, մենք բոլորով էլ նկատել էինք դա ու գիտեինք, որ այդքանից հետո ինչպես է լինելու, որ նա տղա չունենա: Պահակակետից մեր երկուսը գիշերային տեսացույցով չորս դին խուզարկեցին, ասացին. «Տեսանք` բան ու գործ չունեցող շնագայլ կամ աղվես էր նորվա հազացողը»: Գիշերն անցավ: Օրը պայծառ էր: Խիստ ու ահռելի մեծության լեռան ստվերն անդրադարձով տղաների դեմքերի գույնը դարձրեց իր նման կապույտ: Շնչելուց մեր առջևի ատամները սվսվում էին, ու գիտեինք, որ սառնամանիքը դեռ չի թուլանալու: Լեռան գագաթին սկզբից կետերով, հետո ամբողջ հասակով, նշմար-


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[58] վեցին

մահմեդականները, նրանք գալիս էին: Գոռացի. «Ստարշինա»: Ժայռերի արանքի իր դիրքից Անդրեն ասաց. «Հա»: Ասացի. «Ձյուն եմ ուզում»: Ասաց. «Բերեմ»: Նա դուրս պիտի մնար նրանց նշանառուների օպտիկական հսկողությունից, սողեսող պիտի գնար տապարանման սուր խճաքարերի միջով ու ձյուն պիտի բերեր: Մեր բոլորի ծնկներն ու ափերը կտրտված էին այդ խճաքարերի վրա: Իմ ձայնը դեռևս ականջներիս մեջ էր, ես էլ էի լսել իմ ասածը, ես ձյուն էի ուզում: Օրը պայծառ էր, երկնքի կենտրոնում կիսալուսինն էր կանգնած, և ինչ-որ կապ էր զգացվում դեսուդեն ընկած դիակների, մերկ մարմինների, հողագնդի ու լուսնի միջև: Ստարշինան ձյունը բերել էր, ասացի. «Հողոտ է, կեղտոտ ձյուն ես բերել»: Ասաց. «Գնա՞մ, նորը բերեմ»: Ասի. «Չէ, ինձ համար կանխորոշվածն է: Ինձ հասանելիքն է սա»: Այնքան հետաքրքիր էր` ինչ ասում էի, ես էլ էի լսում, ձայնս կանգնում էր ականջներիս մեջ, ու իմ ասածը նորից, կրկնված լսում էի և ձյուն էի ուտում: Տղաները բոլոր ժայռերի ու քարերի թիկունքից տեսնում էին ինձ, ու նրանց հայացքները տխուր էին ու խոհուն: Նրանք գիտեին, որ հենց դա չի կարելի ինձ, մարտից առաջ չի կարելի որևէ բանի ըղձալի տրվել` լինի կին, հարստություն, զավակ, շաբաթների հյուծող քաղց, թե սրտի մեջ թպրտացող տաք պատկեր: Ներսի մերկ, անտանելի միայնակ լինելն է ճիշտ, մենք բոլորս էլ դա գիտեինք: Բայց ես ձյունը ծամում էի ու հանկարծ ձնագնդից այն աղջկա ստինքների բուրմունքն առա, որի հետ գնացել էի ծաղկած հոնի ծառերին նայելու և Զվարթնոցի տաճարում արյան ավազանի առաջ, Աստվածների բաց աչքերի դեմ համբուրել էի շրթունքները, և երբ տուն էինք վերադառնում, նկատեցի, որ նրա հագած շորերը կարմրածուփ էին` ողջակեզի կամ թագուհու նման: Եվ հանկարծ բոլորս միասին, միանգամից տեսանք մեր միջով անցնող, նախանցյալ տարի հեռու լեռներում հակառակորդի գնդակից զոհված մեր ջոկատի Մերուժանի ստվերը: Մեր նշանառուները հրազենների հեռադիտակների մեջ ժայռերի ու ծերպերի արանքներում` որոնում ու չէին կարողանում գտնել նրանց ականանետներին ճիշտ նշանառություն տվող կոորդինատորներին: Ժայռերի ու խճաքարերի կարծրության վրա պայթող ականները քարե բեկորներ էին շաղ տալիս ��ւ չտեսնված վնասում էին մեզ: Մենք անընդհատ բարձրանում էինք դեպի վրանը` մեր նախորդ օրը կորցրած դիրքերը: Հետո մենք տեսանք, թե ինչպես ստարշինան գտնվում էր դեռ չանվանարկված աշխարհում, որտեղ ոչ մի բան դեռ անուն չուներ, նայողներիս համար այդ աշխարհն ինքը պիտի անվանարկեր: Նա ձեռքը տարավ գլխին, ափի մեջ թափված ուղեղը բերեց առաջ, ձեռքը մաքրեց փորի վրա ու ընկավ: Մենք


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բոլորս կռվում ու մեր դիրքերից տեսնում էինք, թե ինչպես հրա- [59] մանատարը մտել էր նրա ծանրության տակ, ոտքերի տակից խճաքարերը փախչում էին, իսկ նա պահում էր ու չէր թողնում, որ նա տապալվի տապարի նման սուր, կտրող խճաքարերի մեջ: Ստարշինային բարուրվող մանկան նման պառկեցրեց շինելի վրա, հավատացյալ նորակոչիկներին ասաց. «Իջեցրեք ներքև»: Նրանք չէին կարողանում տանել, նրանցից մեկը մտել էր քարերի ետևը, սուր սրտխառնուք ուներ: Մեր տղաներից մեկը` Սաքոն, իր դիրքերից գոռաց. «Էհե՜յ, դրան ցելոֆանե տոպրակ տվեք, թող մեջը փսխի»: Մեր շրթունքները ճաքճքված էին, ոչ կարողանում էինք լացել, ոչ էլ` ծիծաղել: Հրամանատարը Մխիթարին կանչեց, ասաց. «Մի մատ երեխեք են, իջեցրու դրանց հետ»: Նրա ձայնը թախծոտ էր ու միայնակ, մենք ճանաչում էինք այդ ելևէջը, ինչպես մեր ներսի ձայնը: Ռադիոկապով շտաբին էինք հայհոյում` նրանց ականանետները վերացնել չկարողանալու և մեզ օգնական ուժեր չուղարկելու, հաց ու փամփուշտ չհասցնելու, մեկ էլ իրենց վառարանով տաքուկ սենյակի համար: Նրանք էլ այնտեղից փոխադարձ մեզ էին հայհոյում: Երկու օր ու երկու գիշեր էլի մահմեդականների հետ դեմհանդիման էինք: Հետո մեր հետախուզած ճանապարհով անցանք նրանց թիկունքը ու հասանք վրանին: Նրանց` շրջափակման մեջ ընկածներից մեկը քաշել էր նռնակի օղակը, ցանկանում էր ինքն իրեն մեռցնել: Հեռվից ռուսերեն ու իրենց լեզվով խառը ասացինք. «Մի անի, կապրես»: Մենք սպասում էինք, տղաներից մեկն ասաց. «Հիմա էլ բոզցել, հեքիաթներ եք պատմում, հեքիաթներ մի պատմեք, թող անի»: Մեր հրամանատարը մերոնց չէ` նրան ասաց. «Մի հատ փորձիր հիշել ձեր գյուղի բուրմունքը, ջրափոսերը, ամեն մի ջրափոսի մեջ քո պատկերն էր. ամբողջ օրը վազել ես գառների ետևից, տուն ես եկել քերծված ծնկներով, միայն ձեր գյուղում այդպես կլոպկտվեին ծնկներդ: Մի արա, օղը դիր տեղը»: Ասաց. «Չէ, ես տեսա ստվերը, ձեր զոհված տղաներից մեկի ստվերն էր... Եկավ, տվեց ու անցավ ձեր միջով,- ասաց,- թե չէ լուսինը ինչ կապ ունի, օրը ցերեկով ինչի՞ է լուսինը երկնքի կենտրոնում»: Նա տեսել էր լուսինը և օղը տեղը չդրեց: Մենք մոտեցանք մյուսին, ձեռքերը պարանով կապեցինք, տղաներից մեկը խզակոթով հարվածեց մեջքին` ծոծրակին մոտիկ: Հետո մենք վերադառնում էինք տուն, մեզանից առաջ, ոստոստալով, շրջադարձերի ու բլուրների ետևում երևալով ու անհայտանալով գնում, ստարշինայի դին էր տանում մեր թափքավոր «Ուազ» մեքենան: Երբ ահագին ճանապարհ անցած, ամբողջ ջոկատով եկանք, հասանք նրան, տեսանք` շրջվել էր ձորի մեջ: Դագաղը հեռվում, ձյուների մեջ` աջ կողմում ընկած, իսկ ուղեկցող Մակին ու


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[60] ձեռքերը կապած մահմեդականը դեմ-դեմի` ծնկաչոք: Նրանց

ոչինչ չէր պատահել, բայց Մակին լացում էր: Մեր հրամանատարը հարցրեց, ասաց. «Այտա, ինչի՞ ես լացում»: Նա լացը չէր կարողանում զսպել, մենք սպասում էինք, Վաչիկը սապոգը հանեց, մեջը ոտքը հարող մեխ կամ քարի կտոր էր որոնում, մենք սկսեցինք փոխնիփոխ մի ծխախոտ ծխել ու ներքաշած ծուխը երկար պահել թոքերի մեջ: Հրամանատարը մի անգամ էլ հարցրեց, նա լացելով աղաղակեց. «Ես այլևս չեմ կարող»: Ապտակեց ձեռքերը կապած, իր կողքին ծնկաչոք, սագի նման բարակ, երկար վզով մահմեդականին, ասաց. «Ես այլևս չեմ կարող, մի նրա խալը տեսեք, նա հորս շատ է նման»: Մեր բոլորի շրթունքները ճաքճքված էին, ու մենք ոչ կարողանում էինք ծիծաղել, ոչ էլ լացել:


Հողի դողը

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

րգելեցին զենքով եկեղեցի մտնել: Մեր հոգու փրկության [61] համար անվճար մոմեր բաժանեցին, և մենք, զենքը դռանը թողած, ներսում մոմեր վառեցինք: Հետո սրընթաց արագությամբ վերցնում էինք նրանց գյուղերը: Մենք քաղաքին մոտեցանք, քաղաքն էլ ընկավ: Մենք մտնում ու դուրս էինք գալիս, վազում էինք տապալված հեռագրասյուների, առաջնորդների մեծադիր յուղանկարների, գալարաթափ լարերի, մետաղների և տարաբնույթ բուրմունքներ արձակող նրանց` իրար ետևից ընկնող գյուղերի միջով: Մեր հարձակման հաջողությունը սրընթաց զարկի մեջ էր: Շտաբն ու գեներալներն արգելեցին ժուռնալիստներին մեր ետևից խորանալ: Նրանց դժգոհությունը հաշվի չառնելով` դրեցին մեքենաներն ու ետ ուղարկեցին: Վերցված գերիներին և վիրավորներին խումբևխումբ թիկունք էինք ուղարկում: Քնում էինք քնապարկերի մեջ` թացին, չորին, ցրտին ու տաքին, քնում ու արթնանում էինք, դեռ լույսը չծագած, տանկերը առաջներս գցած, հողի դողը ոտքներիս տակ, մետաղե ատամ նանիվների ճռնչոցը ականջներիս մեջ` մտանք տափաստան: Դեմ-դիմացի գյուղը վերցնելը դժվար չէր, բայց չէինք ցանկանում տղաներին կորցնել: Դադար առանք ու օձերի` կապտակարմրագույն էլեկտրակայծերի նման դուրս նետած երկթև լեզուները արհամարհելով` քնեցինք դեղին դդումների դաշտում: Լուսածագին քարտեզը ծնկներին գեներալներն ու հրամանատարները ճշտեցին գյուղի դիրքը, ու մենք չորս կողմից տապալված հեռագրասյուների, էլեկտրասյուների, առաջնորդների մեծադիր յուղանկարների, գալարաթափ լարերի, մետաղների ու, քթներիս առած ինչևոր բուրմունքների միջով, մեր շղթայակազմ շարքերից ընկնող տղաներին թողած կրնկակոխ եկող սանիտարական մեքենաներին, բամբակի դաշտերով էլ անցանք ու հողի դողը ոտքներիս տակ` մտանք գյուղ: Մեկը կանչեց, ես թիկունքից ձայն լսեցի, շրջվեցի, ոչ ոք չկար: Հետո նրանց աղջիկը, որ զինվորական շորերով նստած «Շիլկայի» վրա մեր տանկերն էր ոչնչացնում, նրան յուրային-

Ա


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[62] ները լքել էին, հանձնվեց հուսախաբ: Ծոցագրպանից օրագիրը

վերցրինք, որտեղ արևի մասին տողեր կային, շուն գեներալների, հաց չմատակարարող պահեստապետերի ու իր գործիքով մեր խփած տանկերի քանակի մասին: Կանաչ տերևներով նախշազարդ բաճկոնի թևքի կոճակը արձակեց, թեզանիքը բարձրացրեց վերև, արմունկի ներսի ծալի թափանցիկ կապույտ երակի բուժասեղից առաջացած վերքը պարզեց մեզ, ասաց. «Միայն թե ներարկեք նոր... ես չեմ վախենում»: Մենք նրա շուրջը, ամենքս տարբեր տեղեր էինք նստել, մեկը խնձոր էր ուտում, խնձորը պայթում էր նրա բերանի մեջ` խնձորի ծառը մոտիկ էր: Ես գիտեի` նրանց աղջիկն ինչ է ուզում, իմ թևի վրա էլ, մաշկիս տակ, կուտ ընկած, դեռ չլավացած սպին գունավոր քնի մեջ նվվում էր: Մենք բոլորս էլ գիտեինք` ինչ է ուզում նա, գիտեինք նաև ապակիացած աչքերի ոչինչ չտեսնելու գաղտնիքը ու նրա շուրջը, ուռած ոտքներիս ու ողնաշարներիս սլքտող ցավը զսպելով` ծխում էինք: Մեկն եկավ` մյուս ջոկատներից էր, ասաց. «Լավ էլ ուրախանում եք, նստել ինչի՞ն եք սպասում, տարեք, միաժամանակ երեք անցքն էլ փակեք, մի դրա երակներին նայեք, տարեք այդ գործն արեք, դրա նմաններն այդպիսի բաներ շատ են սիրում»: Նրանց աղջիկը թևը պարզել էր, ես տեսնում էի թափանցիկ կապույտ երակը, լսում էի բերաններում պայթող խնձորի ու նռան ճայթոցը, թիկունքից էլի ձայն լսեցի, շրջվեցի` ոչ ոք չկար ու չհասկացա, թե ինչին էի կարոտել ու այլևս չէի ուզում լսել մյուս ջոկատից եկած հրամանատարին, հրազենով վիրավորված Կամոն փսխում էր, գնացի նրան հույս տալու: Հետո, կրկին մեր ոտքերի տակ դողաց հողը, մենք անծայրածիր, դեղին տափաստանի մեջ իրարից հեռու, ցրված ու ձայնի տաք ելևէջով իրար որոնելով ու իրար տեղ չիմանալով, բարակ փոշին մետաղե թրթուրների տակ ծեծելով` գնացինք առաջ, մտանք Արաքսի հովիտ` մեր երազների ափը, ու մեր տանկերը եռացնում էին ջուրը: Ծակող, թանձր տաքությամբ արևը կանգնել էր երկնքի կենտրոնում ու այրում էր մեր գլուխները, ես այդ ժամանակ արդեն երրորդ անգամ լսել էի թիկունքից եկող ձայնը ու գիտեի, որ ստվերի մեջ թաքնվել է պետք, դեղին տափաստանի մեջ սև չկար, ամեն մի ստվերի երկարություն հալվում էր երկնքի կենտրոնում կանգնած արևի առատ ու տաք լույսի մեջ, փոքրիկ, մոխրագույն, խանձված բլրակները եռում էին իրենց տեղերում, հենց եռացող բլրակների մեջ էլ մյուս ջոկատի տղաներից մեկին չէին կարողանում գտնել: Տափաստանի պարզ, շատ հեռուները նկատվող` փռված հարթության վրա, ոչ մի տեղ չէր երևում: Բոլոր ջոկատները իրար կանչող ռադիոկապերի, հեռադիտակների, հռնդոցների ու ճռնչոցների մեջ որոնում էին Սերոբին ու չէին կարողանում


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

գտնել: Օդը ոռնում էր: Չէինք խոսում ու ծխում էինք, մեր բոլորի [63] քթանցքները խցկվել էին փոշով, բերաններիս շնչառությունը տաք էր ու նիկոտինով հագեցած: Մեզ գյուղը ցույց տվեցին: Ռադիոկապով հրաման տվողներն ու գեներալներն ասացին. «Այն գյուղը վերցրեք ու բազա դրեք»: Հողը դողաց մեր ոտքերի տակ, մենք դարձյալ գնացինք` մետաղների, գալարաթափ լարերի, հեռագրասյուների, էլեկտրասյուների, առաջնորդների մեծադիր յուղանկարների ու տարաբնույթ բուրմունքների միջով, և նրանք մեր մոտենալը տեսել էին, ու գյուղում բնակիչ չկար: Մեր հրամանատարն ասաց. «Ստուգեք տները մեկ առ մեկ, թաքնվածներ մնացած չլինեն»: Նրանց շները պատառոտում էին մեզ, ամեն կողպեքը կախած փակ դռան ետևը նրանք իրենց գամփռներին էին դրել, որոնք ներս մտնելուն պես հափռում էին մեր տղաներին, իսկ մենք, ինչքան հասցնում, գնդակահարում էինք նրանց օդի մեջ, դեպի մեր կոկորդը թռիչքի պահին: Հետո երեկոյան, մեր ցրված ջոկատը, ամենքը մի տեղից` թփերի, ծառերի, տների թիկունքից, ստվերների ու մութի միջից գալիս էին` տափաստանի փոշին թարթիչներին ու մորուքներին: Գալիս էին գյուղի չորս կողմից` էշով, էն մեկը` ձիով, հովտի խաղողի ողկույզներով, թզով, խնձորով, նռով, ավարով` անծայրածիր դեղին անապատի չորս ծայրերից` իրար ձայն տալով էին գալիս, որ մոլորվածները չկորչեն: Երբ հավաքվեցինք մի տեղ ու բերաններիս մածուկված փոշին էինք թքում, նկատեցինք, որ բոլորիս ջրի տափաշշերն էլ դատարկ են: Միանգամից վտանգը զգացինք, մեզանից ոչ մեկը գյուղում աղբյուր չէր նկատել: Մեր ծարավը սաստկանում էր, գյուղը տակն ու վրա էինք անում, ջուր չկար: Տղաները գնացին ու տափաստանի խանձված, եռացող բլրակների ետևից անհամ, անջուր, ծարավ չհագեցնող ձմերուկներ բերեցին, և դարձյալ բոլորով մռայլ էինք: Մենք գիշերատեղի դարձրած կանաչ ու մուգ կանաչ պատշգամբով տունն էինք կարգ��վորում, պարսերով եկած երկարակնճիթ մոծակները մեզ ուտում էին, իսկ ամբողջ գյուղով մեկ ցրված տղաները դարձյալ չէին կարողանում ջուր գտնել, ու շատերս տրտնջում էինք և դժգոհում: Հարևան գյուղի իրենց բազայից մեկը եկավ` Սերոբին էր որոնում: Մեր հրամանատարին ասաց. «Սերոբին այդպես էլ չգտանք, Սերոբին չե՞ք տեսել: Անընդհատ աջ թևից էր գալիս»: Մենք ուզում էինք, որ նա գնա, թողնի ու գնա: Ջրոտ տանձ տվեցինք, ճաքճըքված շուրթերին փոշի կար, կիսակծեց` տանձի վրա որդ խաղաց, չնկատեց, կրկին կծեց: Ուզում էինք, որ նա գնա, ասաց. «Ես էի բերել նրան, առաջին անգամ ինձ հետ եկավ: Կինն էլ երկու ամսից երեխա է ունենալու»: Քնատ աչքերը փակվում էին: «Դե լավ, գնամ, որ տեսնեք, իմաց տվեք»: Ուզում էինք, որ նա


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[64] գնա: Հետո Գեղամը եկավ, ասաց. «Այս գյուղում ջուր չի էլ լինի,

տափաստանում աղբյուր որտեղի՞ց լինի, ես ջրհոր եմ գտել»: Հրամանատարը չէր ցանկանում, որ այդ ջրից խմենք, համառորեն մերժում էր, նա գիտեր, որ ջրհորները ամենահարմարն են թունավորելու համար: Ասաց. «Համբերեք, կարող է թիկունքից ջուր են հասցնում, կապով կպարզենք»: Շարժական ռադիոկայանը միացրինք, մեկը դարձյալ Սերոբին էր ուզում: Կապավորին գոռացինք. «Անջատիր, ապուշ, կյանքումդ երբևէ միացե՞լ ես, անհրաժեշտության պահին միշտ էլ փորլուծ ես ունեցել, անջատիր...»: Կապավորն ասաց. «Գիշերայինով դուրս գամ, գիշերային գիծը միշտ էլ ազատ են թողնում, յոթանասունինն ազատ կլինի»: Գիշերային ալիքի ուժեղացող ու թուլացող խշշոցների մեջ մեկը միապաղաղ ձայնով, դարձյալ Սերովբեին էր որոնում: Ես այդ ժամանակ, կրկին թիկունքից ձայն լսեցի, շրջվեցի, ոչ ոք չկար: Տղաները կապավորին գոռում էին. «Անջատիր, անջատիր...»: Ծարավը սաստկանում էր, մենք ջուր էինք ուզում, և հրամանատարը տեղի տվեց, միայն թե եռացրած ջրի առաջին բաժակն ինքը խմեց, ու մենք թախծոտ սիրում էինք նրան: Էլի յոթ օր անցավ, ու մոծակները մեր մարմնի վրա ջրակալ վերքեր էին բացել, իսկ գիշերային դիրքերից վերադարձած տղաներին` ցերեկը ճանճերը, ու պղտոր և թթվահամ ջրից, սաստիկ ծնոտային ատամ նացավերը չէին թողնում քնեն, ու շատերի բորբոքված աչքերի մեջ մազանոթներ էին պայթել և արյան նիշ էր իջել անքնությունից, փոշուց և տափաստանի անսահմանությունից: Մի քանի օր էլ անցավ, և գյուղի չորս ծագերից դուրս եկան ու մեր բնակատեղը լցվեցին մանր ու խոշոր, գույնզգույն, ռմբակոծություններից վիրավոր ու փրկված, տարացեղ պատկանելության կատուների խմբեր ու շների ոհմակներ: Նրանք քաղցից մլավում, կաղկանձում և ոսկորի համար իրար կոկորդ էին ծամում: Մեր ձեռքից, մեր թափոնից ու խոհարարի թասերից պատառներ էին թռցնում: Ցերեկները նրանք ուտում էին մեր հացը, մութն իջնելուն պես հեռանում էին, նստում իրենց բաց դռների առաջ, վերքերն էին լիզում ու կատաղի հաչում մեզ վրա, կամ իրենց պսպղուն աչքերի բոցը երկնքին տված` լուսնահաչ էին տալիս: Մենք նյարդայնանում էինք, մեր ջղերը չէին դիմանում: Գիշերը գյուղում պարեկություն անողներիս և բազայի շուրջը պահակակետի կանգնածներիս համար խախտվում էր բնական լռությունը, որի մեջ մենք միշտ էլ որսացել էինք նրանց հետախույզի ծածուկ տեղաշարժերը: Լուսածրային կրակոց-ազդանշանով մեր ընկերներին օգնության դուրս թռչելու պահին, մութի մեջ մեր ոտնատակերից կակղամորթ, պստիկ ու մեծ, փափուկ մարմինների արձակած մլավոցն ու կաղկանձը, ցավից սրընթաց, պատեպատ, տեղից տեղ նետվելու աղմուկն ու թշնամու


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ոտնաձայները շփոթում էինք, չէինք կարողանում տարորոշել: [65] Գիշերվա հետ հարավից ու հյուսիսից փչող քամին ծեծում, շրխկացնում ու ճռռացնում էր հարյուրավոր տների բաց ու փակ դռներն ու լուսամուտները, ինչքան էլ մենք գիտեինք, որ հիմա թիկունքում շրխկալու է դուռն ու լուսամուտը, այնուամենայնիվ, վեր էինք թռչում, ձայնը կրկնակի էր դառնում, որովհետև մի անգամ էլ մեր ներսում էր պայթում, ու գիշերը, փշրված ապակու նման, թափվում էր մեր ոտքերի տակ, որի վրայով բոբիկ ներբաններով քայլելու պես պիտի գնայինք, լավ գիտակցելով, որ մութի մեջ, մեր շուրջը դաշույնի շեղբն էր պտտվում: Նռան ծառն էլ էր մեզ նյարդայնացնում, գիշերվա լռության մեջ հանկարծ պայթում էր նուռը ու ճայթոցով ճղում թանձր, հարահոս մութը: Մենք գիտեինք, որ շներին ու կատուներին չի կարելի սատկացնել, դա արդեն արել էինք, երբ առաջին օրը գյուղ էինք մտել, տները խուզարկելու ժամանակ դեպի մեր կոկորդները ոստնող գամփռներին գնդակահարել էինք ու, գյուղում տարածված, անտանելի նեխահոտը մեղմելու համար, նրանց լեշերի վրա մեր զինվորական մեքենաների սոլյարկան էինք շաղ տալիս: Քսաներորդ օրը, երբ բոլորս ոջլոտել էինք ու արևածագի հետ պատի երկայնքով նստած` բութ մատի եղունգի վրա շապիկներիս ոջիլներն էինք ջարդում, նա էլի եկավ, հարևան գյուղի բազայից, որ շուրթերը ճաքճքված էին ու Սերովբեին էր որոնում, ասաց. «Սերոբին այդպես էլ չգտանք, Սերոբին չե՞ք տեսել, կինն էլ երկու ամսից երեխա է ունենալու: Առաջին անգամն ինձ հետ էր եկել»: Մենք ուզում էինք, որ նա գնա, թողնի ու գնա, ապուր տվեցինք, հացը թաթախելով էր ուտում, քնատ աչքերը փակվում էին. «Դե, ես գնամ, որ տեսնեք, իմաց արեք»: Մենք ուզում էինք, որ նա գնա: Այդ օրը, այգիների ու տափաստանի իրենց թաքստոցներից գյուղի ամայի փողոցները պայտերի տակ դմփդմփացնելով, փախուստի պահին լքված, սմբակները ջարդոտված ու մազաթափ ավանակներ, ջորիներ, պառաված ձիեր եկան: Նրանք ծարավից խելակորույս, մեր ջրի ամանների շուրջը սմբակներով հողն էին տնքոցով փորում ու ստվերների միջից գտած ամեն մի խոնավ բան ծամելով, աչքերի թացությունը խմող, կապտաթև ճանճերի պարսից հալածված` մեզ էին նայում ու վրնջում: Մենք հեծնում էինք ու նրանց դողդոջուն մեջքների վրա հարմար կեցվածք ընդունած, կրծքներս ուռեցրած` լուսանկարվում: Տղաներից Շահենն ու էլի մի քանի հոգի, եկան պահակակետից ու ասացին. «Մեր գիշերատեղի դիմացի տունը պիտի հրկիզեն»: Հրամանատարն ասաց. «Չէ, այդպիսի բան անել պետք չէ: Չանեք և` վերջ»: Շահենը տեղի չէր տալիս. «Պետք չէ, բայց այդպես էլ դիրքի կանգնել հնարավոր չէ: Կտուրը կղմինդրից է, հենց դրանք մի թեթև տեղաշարժ են կատարում, կամ թև են թափ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[66] տալիս, ոնց որ այնտեղ մարդ ման գա: Ամբողջ գիշերը էդ է,

ուղիղ մեր բազայի դիմաց. էդ տունը չպիտի մնա, կմիամտվենք, ու մի օր թշնամին կբարձրանա կտուր»: Ես ու Կարոն միասին էինք դիրքի կանգնում ու կանանց կարոտի մասին էինք խոսում: Ասացի. «Ներսումս մեկը կա, ես նրան չեմ տեսել, բայց նրա հետ մի օր կգնամ կիսավեր տաճարը, արյան ավազանի մոտ»: Ասաց. «Նա քո զոհը կդառնա»: «Ոչ,- ասացի,- ոչ, նա ոչ մի փորձության չի դիմանա ու ինձ կմատնի»: Իսկ գիշերվա միջով սրընթաց չղջիկներ էին անցնում, ասաց. «Թուլություն է, երակները լցնելու... թե չէ դեռ չեղածը դու ինչի՞ց ես իմանում, որ պատահելու է...»: Հեռու մի տեղից աղմուկ էր լսվում, գնացինք ու, շունչներս պահած, տարբեր կողմերից մտանք երկհարկանի տան բանջարանոցը. սոված գամփռը հորթին էր խեղդում: Երբ ետ էինք գալիս, փշատենու սաստկացած բուրմունք էր գալիս, ասացի. «Թիկունքից չորս անգամ ձայն եմ լսել»: Լռում էինք, հետո առաջինն ինքը խոսեց. «Դա լարվածությունից է, էն մեծ գյուղը, որ մտանք, այնտեղ մտնողը ինչ ձայն ասես, որ չէր լսի: Այդպիսի բան հնարավոր չէ, քո ուղեղն է հնարել... տագնապի պահին ուղեղը սիրում է բաներ հորինել...»: Հանկարծ մութը կարմրեց` հրկիզել էին մեր գիշերատեղի դիմացի տունը, ու կղմինդրե տանիքից հարյուրավոր աղավնիներ օդ բարձրացան, գիշերվա ու կարմիր մութի մեջ նրանց թևաբախությունն էր պայթում: Մենք վազում էինք այնտեղ, ես թիկունքից դարձյալ ձայն լսեցի ու կանգնել, չէի ուզում գնալ: Հետո կենտրոնից հրամանատարների ու գեներալների հրամանը եկավ` գերեզմանոց չպղծել: Բայց նրանց ձայնի վրա, մեր ալիքի մեջ, մեկը միապաղաղ ձայնով, դարձյալ Սերովբեին էր որոնում: Հաջորդ օրը, նրանք` կենտրոն ժամանած ֆրանսուհի լրագրողին առած եկան, ու մենք բոլորս դուրս թափվեցինք: Սպիտակ վերնաշապիկով, ակնոցներով դեպուտատների ու նրա խոսքերը, նրա ասածները մեզ պետք չէին, հափշտակված նայում էինք նրա ճերմակ ատամնաշարին, խոնավ շուրթերին, տաք մատներին, ուսերին թափված բարակ մազերին, նուրբ ու ճկուն մեջքի ալիքվելուց, կարմիր, համարյա թափանցիկ շրջազգեստի տակ երերացող ստինքներին: Նրա զրնգուն ծիծաղը թանձր շոգի մեջ թափվում էր մեր գլխին: Ասաց. «Թուզ տվեք», տղաները թուզ բերեցին: Ասաց. «Նուռ տվեք», տղաները նուռ քաղեցին: Ասաց. «Խնձոր տվեք», տղաները հափշտակված խնձոր բերեցին: Ասաց. «Խաղող տվեք», տղաները վազերը ճռաքաղ արին: Շիրակը ձեռքերը երկինք պարզեց, հետո գլուխը բռնեց ու նրան ասաց. «Վայ, մամա ջան, Տեր Աստված, թզի տերև ուզիր, թզի տերև ցանկացիր...», ու դեռ չէինք ծիծաղել, դեռ չհռհռացած` հասկացանք, թե մարտերը ինչ թափով, ինչ երկար, ինչ ուժեղ ու ինչ դաժան էին եղել:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Ծիծաղի ու հռհռոցի ալիքը եկել ու բացվել էր մեր անքուն, [67] անձրևն ու քամին տեսած, գիշերները ավտոդողի խարույկից մրոտված, արևով եփված դեմքներիս վրա, ու այդ պահին էլ բոլորս տեսանք, թե ինչպես անցյալ տարի, հեռու լեռներում թշնամու գնդակից ընկած մեր ջոկատի Անդրեի ստվերը եկավ, տվեց ու մեր միջով անցավ: Հրամանատարը տխուր էր, երբ մենակ մնացինք, դուրս եկանք քայլելու, տափաստանային խորը, անդունդն ընկած գիշերվա մեջ, մենք մեր ոտքի ձայնը ու մեր խոսքի արձագանքն էինք լսում: Հեռու, անաստղ երկինքը, մեզ համար ջրհորի վրա իջած կափարիչի փակվածության նման էր, ու մենք դրանից նեղվում էինք, և մեր խոսակցությունը կիսատ, կիսաբառ ու անհասկանալի էր դառնում: Ճերմակում էր գիշերը: Գյուղում ինչ-որ տեղից կանչեց դեռ թաքնված աքաղաղը` որ մթեղեն ստվերներն ու լույսի հակակշիռ ուժերը վերադառնան իրենց տեղերը: Մենք եկանք ու միացրինք ռադիոկայանը` շտաբից սնունդ պահանջելու համար: Ու մեկը դարձյալ միապաղաղ ձայնով, ալիքների մեջ Սերովբեին էր որոնում: Հաց ու ծխախոտ չուզած` շտապով անջատեցինք կայանը ու նստեցինք սեղանի առաջ, արդեն բոլորը քնել էին, մեր դեմը տան բազմաթիվ կանաչ ու մուգ կանաչ, մեր հոգու հետ չհամադրվող դռներն էին, որոնցից ներս մութ էր: Մենք գինի էինք խմում: Հրամանատարի աչքերը թախծոտ ու անքուն էին, գիշերը ջրհորի նման մութ էր ու խորը, ասաց. «Մենք հասանք երազների հովիտ, դու ի՞նչ ես կարծում, արդեն հասե՞լ ենք»: Կրկին մեր խոսակցությունը չէր ստացվում, ու մենք գինին էինք ավելացնում: Ես դարձյալ թիկունքից ձայն լսեցի: Գյուղում ինչ-որ տեղից կանչեց դեռ թաքնված աքաղաղը: Լուսանում էր, արդեն չորրորդ օրն էր` մենք հրկիզել էինք մեր դիմացի կղմինդրե տունը, իսկ աղավնիները չորս օր է երկնքից կախված, առանց վայրէջքի, շրջապտույտ ու շրջապտույտ պտտվում էին նրա վրա:


Երրորդ որդին

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[68]

նձրևը երկու oր առաջ էր եկել, առավոտյան արևը կուրացնող բռնկումներով դուրս եկավ, անտանելի լույսի հոսքը միանգամից վերցրեց հողի խոնավությունը: Հարևան Ներսիկը հարբած քնած էր, ինչքան էլ ձեն էին տալիս, չէր արթնանում: Նրա տրակտորը հանեցինք բակից ու առանց նրա գնացինք լճերի մարգագետինը` խոտը հնձելու: Լճերից մեկը կարմիր էր, մյուսը` դեղին, էն մեկը` կապույտ: Դեռ չորս շրջադարձ էինք կատարել, ու հնձված խոտի ծորերը ձգվում էին մեր ետևից, կողքիս նստած Սամվելը ծամոնը փուչիկ էր անում ու քթի տակ պայթեցնում, նորից ու նորից պտտեցնում էր դեմի ատամների տակ, շուրթերի վրա փքում էր ու պայթեցնում, հետո խցիկից դուրս ընկավ, ու տրակտորի ետևի մեծ դողը վրայով անցավ: Հայրս խոտհնձիչ-քարշակի վրա էր, առաջինը խոշորացած չափերով նրա դեմքը տեսա ու կանգնեցրի մեքենան: Մի ժամ, երկու ժամ նստել էինք ու չէինք խոսում: Հպանցիկ մկներ էին անցնում-դառնում: Մեզ մոտիկ արտույտն էլ կանչեց: Հետո հայրս ասաց. «Գնա գյուղ, մորդ կանչի` թող գա»: Նրա աչքի տակ մեղուն խայթել էր, կապտած ուռուցքը մի աչքը փակել էր` քիթ ու բերանը լավ ծեծված մարդու նման էր: Ասաց. «Այսպիսի գործին միլիցիան չպիտի խառնվի: Նրանք հարևան Ներսիկին էլ կնստեցնեն, ինձ ու քեզ էլ: Սա մեր գործն է: Մորդ ասա, թող կեսօրվա հացը բերի, ու հարևաններին հարցրու` Սամվելին չե՞ն տեսել, եթե տեսնեն, թող Երեք լճերի մարգագետինը ուղարկեն»: Լճերից մեկը կարմիր էր, մյուսը դեղին, էն մեկը` կապույտ: Ես միանգամից բարձրացա տեղիցս, շատ արագ էի քայլում ու ետ չէի նայում: Հետո բռունցքից էլ փոքր մի թեթև թռչուն միացավ ինձ ու մինչև գյուղ ուղեկցում էր, համարյա ոտքերիս տակ էր ընկնում, սրընթաց իջնում, զարնվում էր ու արագ հեռանում: Ցանկապատի դռնակը ճռռոցով էլ բացեցի` պապս չարթնացավ: Փեթակների կողքի քարին էր նստած, մեղուների միալար բզզոցից ու շինվող մեղրի բուրմունքից թունավոր` անզգա էր, ու ինձ չտեսավ:

Ա


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Մայրս մինչև հանդի մեր կերակուրն էր պատրաստում, դուրս [69] եկա գյուղամեջ ու թաղից թաղ յոթ-ութ տարեկան երեխաներին ու մեծերին հարցնում էի. «Սամվելին չե՞ք տեսել»: Վերադարձա, հացը հացին շարված, կապոցը դրված էր. պայուսակները վերցրինք ու դուրս եկանք: Պապս փեթակների կողքին էլի քարին էր նստած, մոտեցա, ուսը սեղմեցի, աչքը խաղաց ակնակապիճի մեջ, սովորականից մի քիչ բարձր էր խոսում. «Խոտն ենք հնձում, Սամվելը որ տուն գա, ուղարկեք Երեք լճերի մարգագետին` մեզ օգնելու»:Լսում է, ուշակորույս աչքերն ինձ են նայում: Անընդհատ առջևից ես էի քայլում: Հենց գյուղից դուրս եկանք ու մտանք մարգագետին, այն թռչունը դարձյալ եկավ ու սկսեց թևել ու զարնվել մեր ոտքերի տակ: Մի քիչ առաջ էր անցնում, ետ վերադառնում ու նորից կորչում: Մայրս ասաց. «Մի վախեցիր»: Ասացի. «Մի քիչ նստենք, թող հեռանա, նոր գնանք»: Ես նստել էի, նա ափը գլխիս դրեց. «Երևի երբ տուն էիր գալիս, էլի ուղեկցե՞լ է, դրա համար սարսափեցիր: Նրա գլխապատառ ճչոցներից վախենալու բան չկա, սովորական թռչուն է: Հիմա շոգ է, բոլոր բզեզներն ու մլակները թաքնվել են խոտերի տերևների տակ, որ քայլում ենք, ոտքերով կպչում ենք խոտերի ցողուններին ու թռչեցնում նրանց, մեզ ուղեկցող շաղկտիկն էլ, ուրախության ձայներ արձակելով, որս է անում: Ոչ մի խորհրդավոր բան էլ չկա, այդպիսի թռչուն էլ է լինում, վախենալ պետք չէ, նա երբեք մարգագետնի տարածքներից դուրս չի գալիս, սովորությունն է այդպիսին»: Արագ էի քայլում, շաղկտիկը ուղեկցում էր մեզ: Հեռվից առաջինը երեք լճերը տեսա, հետո` հորս: Նա նույն դիրքով նստած էր: Լճերից մեկը կարմիր էր, մյուսը` դեղին, էն մեկը` կապույտ: Մայրս նույն տրամադրությամբ խոսելով գալիս էր, որ Եփրեմի Սաշիկը Երևանում տուն է գնել, իսկ Եվան գիշերը Մուկուչին մի կճուճ մածուն է տարել: Հետո մենք հասանք ու կանգնեցինք նրանց գլխավերևը, մեր երկու թանձր ու սև ստվերներն էլ էին հողի վրա փռված: Մորս ձեռքից կապոցն ընկավ, բայց չէր լացում, հացերը հավաքում էր կապոցի մեջ, նորից ընկնում, գլորվում էին, ինքը հավաքում էր` մատների միջից փախչում, շաղ էին գալիս, ոչ աչքերն էին թացանում, ոչ էլ լացում էր, միայն մազերն էին խոնավանում, ջուր դառնում: Հայրս նրան ասաց. «Ինչքան ուզում ես` լաց, մազերդ փետիր, գոռա, սուգդ արա, որ տանը ծպտուն չհանես, ոչ ոք չպիտի իմանա»: Մորս լացն օգնեց` մենք էլ լացեցինք: Մեղվի խայթոցից հորս մի աչքը կապույտ ուռուցքով փակ էր, ու արտասվելիս լավ ծեծված մարդու էր նման, իսկ ձենով լացելիս` նաև փոքրիկ երեխայի պես էր: Երկնքում կուրացնող բռնկումները դառնում են ավելի պայծառ, շողացող բոցերի շեղբը կտրում է, արցունքներից ոչ թալկանում ենք, ոչ էլ քրտնում: Փորում ենք: Արդեն երեկոյանում էր: Ես ու


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[70] հայրս ճիմը քառակուսի-քառակուսի կտրել ու փոսը փորել էինք:

Վերջում նորից քառակուսի-քառակուսի ճիմերն այնպես շարեցինք, որ մարգագետինը հարթ դարձավ, ու կասկածելի բան չմնաց: Հետո արևը մայր էր մտնում, հայրս մտավ խցիկը, մեզանից շատ առաջ անցավ. փոսերի վրա ոստոստալիս խոտհնձիչ-քարշակն ահռելի դղրդում էր, մետաղների սուր ճռնչոցներով տրակտորը գյուղ էր տանում: Մենք մարգագետնի ճանապարհով ոտքով էինք գնում, ու այն թռչունը, որ մեր ոտքերի հարվածներից,` խոտերի ցողուններից թռչող բզեզներ ու մլակներ էր որսում, դարձյալ մեզ ուղեկցեց: Աջից ու ձախից թևում էր, գալիս-գնում: Արդեն մարգագետնից դուրս էինք եկել, մոտենում էինք գյուղին, ոտքներիս տակ չոր գետինն էր` նա դարձյալ թռչում էր մեր շուրջը: Մայրս ավելի մոտեցավ` ուսով կպավ ինձ: Վաղուց, երբ ճանապարհ ընկանք, այդ ժամանակ էի նկատել, որ ականջօղերից մեկը չկա, բայց չէի ուզում նրան ասել: Երբ թռչունը դարձյալ հպանցիկ անցավ, մայրս ինձ թևանցուկ արեց, թևի մեջ դող կար, ու հայացքով հետևում էր նրա պտույտներին, այդպես նա տնքում էր դաշտային աշխատանքներից հետո` գիշերները քնի մեջ, ու նրա դողը եկավ իմ մեջ` ես էլ էի սրթսրթում: Երբ գյուղ հասանք, մութը դեռ լրիվ չէր իջել, ձիու աչքերի մեջ պատկերներ կային: Մեղուները փեթակներն էին մտել, պապս արթնացել էր թունավոր անզգայությունից, ձին կապել էր ցանկապատին ու թիմարում էր, ձիու թրթռացող մաշկի հետ ձեռքը դողում էր, ամբողջ մարմնով ինքն էլ էր ցնցվում: Ձիու խոշոր, սև աչքերի մեջ մենք երեքս էլ դեմքով երևում էինք, ու մորս մի ականջօղը չկար: Ասաց. «Սամվելը դեռ չի վերադարձել, հայրդ գնացել է նրան որոնելու»: Ես ու մայրս, էլ գնացինք ու «Սամվե՛լ, Սամվե՛լ» գոռալով` եղբորս էինք որոնում գյուղի թաղերում: Գյուղացիներից էլ ոչ ոք նրա տեղը չգիտեր: Երկու հաղթանդամ հորեղբայրներս արյուն իջած աչքերով էին.առնական ու բամբ ձայնով, քրտինքը ճակատներին` բոլորին հարցաքննում և հրամաններ էին տալիս, շատերը միացան մեզ, ու մինչև լուսադեմ, լապտերները վառած, բոլոր հավանական ու կասկածելի տեղերում նրան էին որոնում: Հովիվներից մեկը` Ավոն, ասաց. «Վայ թե ես տեսել եմ նրան»: Մորս հարցրեց. «Ճերմակ սարոշկա՞ էր հագած, եթե սպիտակ էր հագինը, ուրեմն Սամվելն էր: Դեղին լճում ձուկ էր որսում: Ես էլ ասի` էս մատմ երեխուն ինչո՞ւ են միայնակ ծովը թողել, ճիշտ է, շատ հեռվից տեսա, բայց հագինը հաստատ ճերմակ սարոշկա էր»: Ճնշումից արնակոխ աչքերով հորեղբայրներս` առաջնորդ, լապտերներով ճանապարհներս լուսավորելով` հասանք լճափ ու, խմբերի բաժանված, նրան էինք որոնում: Մենք էլ բազմության հետ` մթան մեջ, լճի ուղղությամբ նրա անունն էինք գոռում:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Սկզբից հորս ծնկներին, կրծքին, հետո կոկորդին ջուրը հասավ` [71] առաջանում էր ու գոռում, առաջանում էր ու գոռում: Մայրս էլ էր կանչում թիկունքից` բազմության միջից, նրա ձայնը տարբերակող, տարորոշ լսվեց, երևի դրա համար հայրս ետ եկավ: Մորս զգեստի` կրծքերը սքողող մի կոճակը չկար, վաղուց, երբ ճանապարհ ընկանք, այն ժամանակ էի նկատել, բայց չէի ուզում ասել: Առավոտյան Մակարը շրջկենտրոնից քննիչներ կանչեց: Նրանք, ակումբը գրասենյակ դարձրած, երկու հաղթանդամ հորեղբայրներիս էլ դռանը պահակ կարգած, շատերին հարցաքննեցին: Հորս հարցրին. «Գյուղում թշնամի չունե՞ս»: Արնակոխ աչքերով հորեղբայրներս ծիծաղեցին: Հարցին. «Բա աչքդ ինչի՞ է փակ ու կապտած»: Հայրս աչք, քիթ ու բերանը լավ ծեծված մարդու էր նման: Նրանց հետ եկած փորձագետը դեմքը զննեց, ասաց. «Ճիշտ է, մեղվի խայթոց է»: Արձանագրությունների մեջ գրեցին, որ տղան ձուկ որսալիս խեղդվել է լճում: Հորս էլ տակը ստորագրել տվեցին ու գնացին: Մեր տուն հարևան կանայք էին գալիս` մորս մխիթարելու, ասում էին. «Մեկ էլ տեսար, մի տեղից կհայտնվի Սամվելը: Երեխա է, մի տեղ մոլորվել է, մի թփի տակ քնով է անցել, քարից ընկել, ուշաթափվել է` կարթնանա ու կգա»: Լճերից մեկը կարմիր էր, մյուսը` դեղին, էն մեկը` կապույտ:


Երկու կրակոց

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[72]

րբ ավագ հորեղբայր Սարգիսը երրորդ անգամ մեր ծերացած շանը դրեց ապրանքատար գնացքի վագոնը և ուղարկեց պատահական հեռուները, հայրս, այդ օրը գյուղից հեռացող դռնփակ վագոնից լսվող շան ոռնոցն ականջների մեջ, առավոտից մինչև ուշ գիշեր սարսափելի խմեց գյուղի ճաշարանում: Պատերը բռնած դուրս էր եկել ճաշարանից ու դեմը՝ քիչ հեռվում տեսել էր օդեղեն, օդի մեջ վառվող, օդի միջով գնացող մի կրակ: Գնացել էր կրակի ետևից, կրակը գնացել, հասել էր Մամբրեի տան դուռը: Երբ այդ գիշեր հայրս քնեց պատերազմի հերոս Մամբրեի կնոջ հետ, ամբողջ գյուղով մտածում էին, որ լուրն առած Մամբրեն կգա ու կգնդակահարի հորս: Բայց նավթաբազայի պահակ Մամբրեն, հրացանն ուսած, ջորին ետևը գցած, սովորականի նման եկավ, ճաշեց ու գնաց իր գործին: Գյուղացիք կասկածեցին նրա հերոս լինելուն ու շքանշանների ճշմարտացիությանը, հասկացան, որ այսքան տարիներ Մամբրեի խստությունը դեմքի վրա է՝ առերևույթ, հետո հիշեցին, որ նրա պահակության այսքան երկար տարիների ընթացքում ոչ մի անգամ չեն տեսել, որ նա ջորին նստած գյուղի միջով անցնի-դառնա: Ասին՝ ջորին պահում է, որ հետը զրույց անի, և անունը դրին Ջորի Մամբրե: Երբ գյուղացիք պատահական զրույցների մեջ նրա կնոջ անունը հիշելիս սկսեցին կոչել բոզ Ուղափ, դպրոցի տնօրեն Ասքանազը, որին նույնիսկ գիշերով, ցեխ օրերին չէին տեսել սեփական կնոջը թևանցուկ, գյուղի միջով անցնելիս, էլ չսպասեց, մանկխորհի նիստ հրավիրեց ու հորս կանչեց դպրոց: Ասել էր՝ դիպլոմ չունես: Հայրս ասել էր՝ կրակը որ չլիներ, ոչինչ էլ չէր պատահի: Ֆիզիկայի և քիմիայի ծեր ուսուցիչները ապացուցել էին, որ լողացող կրակի մասին հորս տեսությունը բարբաջանք է, ուղեղի հիվանդություն, բուրժուական իդեալիզմին հարող մտածողություն և մարքսիզմի հիմքերը խարխլող: Գրականության ուսուցչուհին ասել էր՝ մի րոպե էլ ենթադրենք, թե կրակը եղել է,

Ե


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բա ինչո՞ւ մի անգամ էլ Ասքանազ Երեմիչին չի տարել բոզ [73] Ուղափի տունը: Վերջում նիստի մասնակիցներից ներողություն է խնդրել «բոզ» բառի համար: Եվ նկարչության ուսուցիչ հորս ազատել էին աշխատանքից: Ասել էին՝ մարդ պիտի հոգով մաքուր լինի, ոչ թե մեղքերը գցի շան ու կրակի վրա: Մայրս նեղացած, այլևս չվերադառնալու որոշումով, գնացել էր հորանց տուն: Բայց երբ նրա եղբայրները գյուղի կամրջի մոտ ուզածի չափ ծեծել էին հորս, մայրս այդ օրը վերադարձավ տուն, պաղ շուրթերով համբուրեց ճակատս, նրա շուրթերի սառնությունից հասկացա, որ նա տուն է եկել ինձ համար, և հայրս այս աշխարհում միայնակ է: Մենք՝ հորս հետ երկու շաբաթ անընդհատ յուղաներկով նկարած մերոնց միամիտ կեցվածքով դիմանկարները կապում էինք ու տանում Ախալքալաքի շուկան, շարում ձու և հավ վաճառողների դույլերի ու արկղերի կողքին: Մի անգամ հարցրի. «Մի՞թե օդեղեն կրակ կա, շարժվող»: Ասաց. «Չգիտեմ, լավ չեմ հիշում, մեկ էլ որ տեսա, քեզ անպայման կպատմեմ...»: Երկու շաբաթվա ընթացքում նրա ամենալավ կտավները վաճառեցինք: Ախալցխայի կողմից եկած վրացի միրգ վաճառողներն առնում էին պճնազարդ հագուստներով մերոնց դիմանկարները՝ շփոթած Թամար թագուհու հետ: Մի օր՝ վերադարձին, հայրս ասաց՝ էլ չենք գնա: Այդ օրը գյուղի ճաշարանում նա դարձյալ հարբեց. այս անգամ վաճառած կտավների համար ու երեկոյան տուն գալով՝ հարձակվեց ավագ հորեղբայր Սարգսի վրա, որը միայն պաշտպանվում էր հորս թույլ հարվածներից: Իսկ հայրս ամեն մի հարվածի հետ գոռում էր՝ քո ոտքերը լիզող շունն ո՞ւր է: Սարգիսս երկու անգամ մեր ծերացած շանը դրել էր ապրանքատար գնացքի վագոնի մեջ և ուղարկել անհայտ ուղղությամբ: Երկու անգամ էլ ութ-տասը օր անց, վերադարձել էր շունը, թավալվել նրա առաջ ու լիզել ոտքերը: Երրորդ անգամ նա ավտոդող էր գցել վագոնի մեջ ու շանը պինդ կապել դողից, և գյուղից հեռացող դռնփակ վագոնից լսվում էր շան աղեկտուր ու ձիգ ոռնոցը, և նա այլևս չվերադարձավ գյուղ: Տատս, սարսափած ավագ եղբոր վրա հարձակված հորս արարքից, մի երկու անգամ ապտակեց հորս ու նրան անվանեց՝ դուրս ընկած անառակ շուն: Մի քանի հոգով նրան քաշքշելով ուզում էին դուրս գցել, իսկ նա ամաչում էր, որ ես այդ ամենը տեսնում եմ: Աջից, ձախից պաշտպանվելով՝ գոռում էր՝ տղայի մոտ մի արեք: Մի քանի անգամ դրսից բռունցքներով հարվածեց դռանը, ու տատիս գոռաց. «Աբա, մանչու դեմ մի արեք, մանչը մեղք է...»: Ներսից չէին պատասխանում, հետո երկար ու պաղ լռություն էր քսվում մեր դրսի դռանը: Մայրս դաշտային աշխատանքներից շատ էր հոգնում, պառկելուն պես քնեց ու քնի մեջ տնքում էր, իսկ ես ցանկանում էի դրսում՝ մութ լռության մեջ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[74] մնացած հորս թափառող կրակը կրկին գտնել:

Այդ գիշեր՝ պաղ մթան մեջ, նրան դարձյալ երևացել էր օդեղեն կրակը, և նրա ետևից կրկին գնացել էր բոզ Ուղափի տունը: Զվարթն ասում էր՝ ինքը գիտե, որ հայրս եկեղեցին նկարազարդելու է Ուղափի «պատվին»: Նա ինքը չէր լսել, նրան ասել էր Էսթերը, իսկ Էսթերի ընկերուհու հարևանը՝ Լիլիթը լսել էր Պերճուհուց, որ բոզ Ուղափի հետ միևնույն գոմում կովկիթ էր: Միայն Զվարթը չէր այդ կարծիքին, այդպես էին մտածում ամբողջ գյուղում: Գյուղի եկեղեցին դուռ չուներ, մենք հորս հետ ազատ ելումուտ էինք անում: Այդ օրը հայրս ասաց, որ աշխարհահռչակ Միքելանջելոն էլ է եկեղեցու պատերին նկարներ արել: Ու նա պատերին վստահ ծաղկազարդ գծանկարներ էր անում: Բայց այդ օրը գյուղի հրավիրած արտահերթ նստաշրջանը կտրականապես որոշեց եկեղեցուն դուռ դնել՝ կողպեքով: Մի քանի ակտիվիստ կուսակցականներ կարճ ժամանակում գործը վերջացրին: Նստաշրջանն օրակարգում ունեցել էր երկու հարց՝ ա) դաշտային մկների դեմ պայքար կազմակերպելու մասին, բ) Ալաշկերտցոնց Սիմոնը՝ որպես հակահասարակական տարր: Վերջինիս վերաբերյալ իր որոշումն արձանագրել էր. «Ելնելով վերոհիշյալ դեպուտատների զեկուցումներից՝ պարզ է դառնում, որ Ալաշկերտցոնց Սիմոնի խելառությունը քանի գնում, վտանգավոր է դառնում գյուղի կանանց համար, ուստի նրա բանտարկության համար եկեղեցուն դուռ դնել...»: Ալաշկերտցոնց Սիմոնն ապրում էր սրա-նրա գոմում, մի փոր հացով աշխատում էր ում համար պատահեր: Ապրիլ, մայիս ամիսներին վազում էր փողոցով անցնող կանանց հետևից ու բարձրացնում նրանց փեշերը: Այդ ամիսներին նրան գցում էին անդուռ եկեղեցին ու ասում էին՝ դուրս չգաս, թե չէ կամորձատենք, դուռն էլ փակ է: Խելառ Սիմոնը հավատում էր դռան փակ լինելուն, երկու ամիս նստում էր եկեղեցում, մինչև որ նրա միջից կորում էր շրջազգեստ բարձրացնելու ցանկությունը: Տղաներով հավաքվում էինք եկեղեցու դռանը, ասում էինք, որ շուտով նրան ամորձատելու են, ու նա մուսուլման է դառնալու, որ Ուղափն այլևս նրան այդ վիճակով տեսնել չի ցանկանա: Սիմոնը զայրանում էր, եկեղեցու երևակայական ճաղերից էր բռնում, թափահարում, թունդ հայհոյում աշխարհի մուսուլման ազգին ու մեզ, իսկ մենք ճիպոտահարում էինք եկեղեցու պատերը, երևակայական դռան ճաղերը ու հայհոյել սովորում: Նա շատ էր վախենում գլխաբաց մնալուց, նրա կարծիքով գլխաբաց մնալը նշանակում էր մուսուլման դառնալ: Բանտարկությունից ազատ օրերին, երբ արդեն խելոքացած էր լինում, գնում էր կոլտնտեսության ֆերման և առավոտից իրիկուն աշխատում էր բոզ Ուղափի


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

համար: Գյուղացիներից մեկնումեկը կուզեկուզ մոտենում էր [75] նրան ու թռցնում գլխարկը, մեկ էլ գյուղով մեկ տարածվում էր նրա աղերսագին կանչը՝ շափխաս տարա՜ն, հե՜յ, Ուղափ, հասի՜, հե՜յ: Հավաքվածները ծիծաղում, հռհռում էին: Ծերունիներն ասում էին՝ ջարդը տեսած մարդուն տանջելը աստծո առաջ մեղք է: Իսկ հաջորդ օրվանից արտահերթ հրավիրված նիստի որոշմանը տեղյակ գյուղացիները փողոցում այլևս չէին բարևում հորս: Նույնիսկ նրա հույս ներշնչող աշակերտները, որոնց հետ անհատական պարապմունքներ էր անցկացնում տանը, այլևս չեկան մեր տուն ու փողոցում չտեսնելու էին տալիս նրան: Պիպոն վարսավիրանոցի պատուհանից տեսել է, որ հայրս գնում է մազերը կտրելու, կողպեքը ձեռքին դուրս է եկել, ասել է. «Երվանդիս փոքր մանչը էրթիկից ներս է ընկել, գնում եմ հիվանդանոց, կարող է ապելացի անեն: Մեծ բերան Սեթոյի աղջկանից հարս կլինի՞, երեխա պահող կլինի՞, մի ասա՝ երեխան կտուրը ինչ գործ ունի: Ես ձեր ցեղը...»: Հայրս երկար կանգնեց եկեղեցու փակ դռան առաջ ու որոշեց բարձրանալ եկեղեցու գմբեթ՝ ծռված խաչն ուղղելու: Նա եկեղեցու բարձունքում խաչի մոտ աշխատում էր, իսկ մենք, հավաքված գյուղացիների հետ, ձեռքով աչքներիս շվաք արած, նայում էինք նրան: Լուրը հասել էր մեր տուն, հունցելը կիսատ թողած, խմորոտ ձեռքերով տատս, ավագ հորեղբայր Սարգիսս նրան խնդրում էին, որ ցած իջնի: Խոստանում էին, որ այսօրվանից տան դուռը բաց կթողնեն, և երբ ուզի՝ հայրս կարող է տուն գալ: Մայրս չկար... Գյուղխորհրդի նախագահ Միսակի պատվերով մի քանի հոգի, պարաններն առած, մագլցեցին սանդուղքով վեր, բայց կեսին չհասած՝ նորից ցած իջան. բարակ ու երկար սանդուղքը սարսափելի ճոճվում էր: Միսակը գոռաց հորս, խոստացավ, որ եթե ցած իջնի, եկեղեցու դուռը բացել կտա, ու հայրս բոզ Ուղափի չէ, ուզում է՝ Ախալքալաքի բոշա կանանց պատվին թող նկարազարդի, հետո սպառնաց, որ եթե ցած չիջնի, շրջկենտրոնից հրշեջ մեքենա կանչել կտա և ծեծելով կիջեցնեն: Հայրս շուռ եկավ, մի քանի անգամ թփթփացրեց հետույքին: Գյուղացիք, Միսակին նման վիրավորանք հասցնելուց հիացած, ծիծաղում էին: Ինչ-որ մեկն առաջարկեց եկեղեցու զանգերը քաշել, ասին՝ այնտեղ էդ ձենին երկար չի դիմանա, իր ոտքով կիջնի: Երկար տարիներ լռած զանգերը՝ անտակտ ու անկապ, երկար, շատ երկար դղրդում էին: Արդեն երեկոյան կողմ հայրս թափահարում էր ձեռքը, որ դադարեցնեն, ինքն իջնելու է: Դեմքին սարսափելի տանջանք կար ու հոգնածություն: Զանգերը շարունակում էին դղրդալ, զանգ քաշողները սպասում էին հեռվում կանգնած Միսակի որոշմանը: Միսակը հապաղում էր, գյուղխորհրդի նախագահ Միսակը ծխում էր ու հապաղում: Հայրս գրպանից սպիտակ թաշկինակ հանեց, հավաքվածները ծիծաղում էին, ինքն էլ ծիծաղեց: Այդ պահին օդեղեն կրակը հանկարծ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[76] շրջան շրջանի ետևից պտտվեց գմբեթի շուրջը: Ֆիզիկայի ծեր

ուսուցիչը ահաբեկված ժողովրդին գոռաց, որ չվախենան՝ դա պոչավոր, տեղից տեղ շարժվող կայծակ է: Օդեղեն կրակը, երկու շրջան անելով գմբեթի շուրջը, հեռանում էր: Հայրս հապշտապ, անկայուն քայլերով գնաց նրա ետևից: Այդ օրը աշխարհը ներկող մի կարմիր գույն եկել, թպրտում էր նյարդերիս մեջ: Սալերի վրա ջարդված հորս մարմնի շուրջը հավաքվածները, քարերի արանքով վազող կարմիր գույնից սարսափած, լռում էին: Գյուղի հեռավոր թաղերից հանկարծ լսվեց սահմռկեցուցիչ մի աղաղակ՝ շափխաս տարա՜ն, հե՜յ, Ուղա՜փ, հե՜յ: Հորս ջարդված դին տարան տուն, ու գյուղացիներից ոչ մեկը չէր հավատում, որ կյանքն այդքան շատ սիրող հայրս այդպես ինքնիրեն վերջ տար: Ասում էին՝ տեսա՞ք, նույնիսկ ծիծաղեցնելու համար թաշկինակն էր թափ տալիս: Նրանք այն կարծիքին էին, որ ոտքն է սղացել կամ օդի միջով հոսող չարաբաստիկ կրակն է նրան գցել: Նրանց այդ միտքը հաստատող մի կարևոր փաստ ևս պարզվեց. հոսող կրակը հեռանալիս՝ գյուղի հեռավոր թաղերում գտել էր խելառ Սիմոնին ու իր հետ տարել նրա գլխարկը: Այդ օրը, արդեն մթնով, հերարձակ Ուղափը, ամուսնու հրացանը ձեռքին, մտել էր եկեղեցու բակը ու երկու անգամ կրակել էր գմբեթի վրա: Հաջորդ օրն առավոտյան արնաթաթախ մի թռչուն էր նստած դպրոցի բակի խնձորենու ծառին: Քանի որ գյուղացիներից ոչ մեկը չէր տեսել, որ արագիլը ծառին նստի, համարեցին, որ դա հրեշտակ է՝ արագիլի կերպարանքով՝ հորս ոգին: Ասում էին՝ բոզ Ուղափը եկեղեցու խաչի շուրջը դեռ սավառնող հորս ոգուն անվրեպ խոցել, սպանել է գմբեթին արձակած գնդակներով: Հետո շատ ուշ, տարիներ անց ծնվեց տղաս: Նա պարբերաբար՝ ամիսը մեկ-երկու անգամ, աղաղակելով քնից վեր էր թռչում ու ասում, որ հարազատ մի մարդ եկեղեցու գմբեթից ցած է ընկնում. ձեռքին սպիտակ թաշկինակ կար: Մայրս հորս պատմությունը համարում էր մեր տոհմի սև կետերից մեկը և արգելել էր տղայիս որևէ բան պատմել: Նա այդպիսի օրերին լացակումած տղային պառկեցնում էր կողքին, սառը տեղաշորի մեջ ու համոզում, որ այդպիսի բան չի կարող պատահել. մեզ որտեղի՞ց նման հարազատ:


Դատախազի թաղումը Ընկերոջս՝ բժիշկ Ս. ՏԻՏԻՐՅԱՆԻՆ

նացին, եկան, ասին. «Հիմա դուրս կբերեն»:

Ձմռան օր էր, բայց ձյուն չկար,տաք արև էր ու բոլոր հավաքվածները մրսում էին: Առանձին խմբով կանգնած պաշտոնյաները ասում էին, որ դատախազը լավ մարդ էր: Միջակներն էլ, գողերն էլ էին ասում: Պաշտոնյաները միանման գլխարկներ էին դրել ու միանշանակ դժգոհում էին, որ միտինգներում արդեն բացարձակ իրենց գող են անվանում: Ասին. «Անգրագետների այդ խումբը ժողովրդին կործանում է տանում»: Բժիշկն ասաց. «Ժողովուրդը իմաստուն է»: Գլխարկներն ասին. «Ղեկավարության չեն հնազանդվում, դա իմաստություն է»: Բժիշկն ասաց. «Արթնացում է, լույս»: Գլխարկները բժշկին կծու պատասխանեցին: Մեկն ասաց. «Չեմ հասկանում, ինչո՞ւ են ուշանում, դուրս չեն բերում»: Նայեցին ժամացույցներին, ասին. «Իսկապես որ, ուշանում են»: Տաք արև էր, բայց դրսում կանգնածները մրսում էին: Գլխարկները բժշկին ասացին. «Մուսուլմանները մի գիշերում մեզ կուտեն»: «Ազգային արժանապատվությունը կորցնել պետք չէ»,- ասաց բժիշկը: Նվագախումբը հնչեցրեց փողային գործիքները, բերում էին դատախազին: Խումբ-խումբ հավաքվածները միացան, թափոր կազմեցին: Դատախազի հետևից գնում էր դատախազի սգավոր, ողբացող ընտանիքը, հետո քաղաքի երեք քարտուղարները, մնացածները` խառնիխուռն: Փողային երաժշտությունը հնչում էր, թափորը սգվոր էր, տաք արև էր, քայլողները մրսում էին: Թափորի մի ծայրը հասել էր հաջորդ փողոցի հատմանը, փողային երաժշտությունը լռեց, շենքերի բակից շուրջառով, խաչը ձեռքին դուրս եկավ քահանան, անցավ թափորագլուխ, խոնարհվեց դատախազի սգվոր ընտանիքին ու սկսեց բամբ ձայնով հոգեհանգիստ երգել: Քարտուղարները իրար ականջի խոսեցին, գլխարկներն ասին. «Էս ի՞նչ մեյմունություն է, տեղը շփոթել է մորուքավոր էծը»: Գոռացին. «Տո, քելեխ ուտող բոշա, գնա քեզ շրջապատ ճարի»: Դատախազի լացակումած կինը, թաշկինակը սեղմած քիթ ու բերնին, շուռ եկավ, ասաց. «Հան-

[77] ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Գ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[78] գուցյալի կամքն էր, հանգուցյալը այդպես է կամեցել, ներող

եղեք»: Քարտուղարները իրար ականջի խոսեցին: Թափորը փսփսաց: Գլխարկներն ասին. «Դատախազը մեզ խաբել է, կենդանի ժամանակ կուսակցական էր, պարզվում է` մեռնելուց հետո հավատացյալ է, ո՞վ էր սպասում»: Մի քանիսը ասին. «Դրանից սպասելի էր»: Թափորը մտնում էր հաջորդ փողոցը, դատախազի փոխակերպությունից հիասթափվածները ձեռները թափ տվեցին ու անջատվեցին երթից, շարեշար կանգնած զինվորները նրանց ասին. «Իրավունք չունեք դուրս գալու, պարետային ժամ է»: «Ինչպե՞ս թէ»,- զարմացան նրանք: Զինվորներն ասին. «Այդպես է հրամայված»: Սպիտակավուն ներկված ուղղաթիռները գայլաձկների նման կտրեցին երկինքը, քաղաքի բարձրահարկ շենքերի ապակիները զրնգացին-զնգզնգացին, հողն էլ դողաց, այլևս իրար լսել հնարավոր չէր: Քամին ամայի փողոցն ի վեր թերթերի կտորտանքներ, գունդուկծիկ քշեց, տարավ: Հետո նորից լսվեց քահանայի բամբ, հոգեհանգիստ երգող ձայնը, հիասթափվածները ետ եկան, երթը գնաց, շարժվեցինք առաջ: Պարզորոշ նկատում էինք, որ երեք քարտուղարները դժգոհ են: Նրանց իրար ականջի խոսացածը փոխեփոխ մեզ էլ հասավ: Ուզում էին սգո թափորից դուրս գալ ու գնալ. հանգուցյսլ դատախազի հավատուրացությունը վիրավորել էր նրանց: Թափորի դագաղը տանող առաջամասը կանգնել էր ու աղմուկ էր: Նրանց դեմընդառաջ կանգնած զինվորները ասում էին, որ աջ կողմի փողոցը չի կարելի մտնել, անթույլատրելի է և վերջ, պիտի գնալ ձախի փողոցով: Երթը շարունակվեց զուգահեռ փողոցով: Երեք քարտուղարներ անջատվեցին թափորից, ուզում էին մոտակա շենքերի բակով դուրս գալ: Շարեշար կանգնած զինվորները ասին. «Իրավունք չունեք դուրս գալու, պարետային ժամ է»: Նրանք բացատրեցին, որ իրենք քաղաքի երեք քարտուղարներն են: Զինվորներն ասին. «Մենք ենթարկվում ենք քաղաքի պարետին»: Թափորը դարձյալ կանգնել էր ու աղմկում էր: Հողը դողաց, բարձրահարկ շենքերի ապակիները զնգացին, զրնգացին, սպիտակավուն ուղղաթիռները կտրեցին երկինքը, քամին տրորեց, փռփռացրեց շենքից շենք լվացքապարանների վրա կախված հագուստները, այլևս իրար լսել հնարավոր չէր: Հետո լսվեց քահանայի հոգեհանգիստ երգող ձայնը: Քահանան երգում էր, զինվորների թիկունքում վնգում էին տանկերի մոտորները: Քարտուղարները նրանց ասին. «Կանչեք քաղաքի պարետին»,- ու իրենք միացան թափորին: Երթը շարունակվեց, հուսահատվել էինք: Քարտուղարներին շարքի մեջ մտցնելը մեզ ավելի ըմբոստացրեց հանգուցյալ դատախազի դեմ: Գլխարկներն ասին. «Այ, քեզ բան, պարզվում է` անպայման պիտի մասնակցենք թաղմանը ու շարքից դուրս չենք կարող գալ, ասում են, մահակներով ուղիղ գլխին են խփում»: Քարտու-


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ղարներին մոտեցան սպան ու մի քանի զինվորներ: Մենք [79] դարձյալ կանգնել էինք: Սպան հարցրեց. «Էս ի՞նչ շուն է»: Ժողովուրդն ասավ. «Հանգուցյալի տանից դուրս ենք եկել, շունը, քարտուղարների պոչից կպած, գալիս է»: Ասին. «Երևի քարտուղարների շունն է»: Սպան ասավ. «Քարտուղարը շնով թաղում կգնա՞, կասկածելի շուն է, պոչը կտրած է, կտրած չէ, չես էլ հասկանում»: Առաջին, երկրորդ, երրորդ քարտուղարները ասին. «Մերը չէ»: Բոլորս միանշանակ զարմացանք. «Իրոք որ, էս ի՞նչ շուն էր»: Սպան քարտուղարներին ասաց. «Ինձ կանչել ե±ք, ես տեղամասային պարետն եմ»: Նրանք ասին. «Մենք քաղաքի պարետին ենք կանչել, մենք ուզում ենք գնալ»: «Իրավունք չունեք, պարետային ժամ է: Եվ հետո, այս տեղամասի, այս փողոցի համար ես եմ պատասխանատու»: Գլխարկների խմբից դուրս եկավ թոշակառու, երբեմնի մի կուսկոմ, սպային ասաց. «Այդ շանը ես ճանաչում եմ»: Մենք թեթեվացած շունչ քաշեցինք: Սպան ասաց. «Դատախազի դեմքին վերքեր կան»: Նրան բացատրեցինք, որ դատախազին ինֆարկտը զուգարանում, կանգնած տեղն է խփել, ընկնելուց դեմքը խփել է ջրատար խողովակին: Սպան դարձյալ շանը նայեց: Թոշակառու կուսկոմն ասաց. «Մեր տան պատուհանից շատ անգամ եմ տեսել: Դատախազը, որ տասին, տասն անց կեսին գործի էր գնում, շունը նրան կրնկակոխ հետևում էր»: Սպան հայացքը շնից չէր կտրում, մենք անհանգստացած էինք, ասաց. «Աչքերը ոնց որ թռչնի կապտավուն աչքեր լինեն»: Մեզանից մեկն ասաց. «Մեր առասպելների մեջ, թեկուզ հարալեզները վերցնենք, թռչնակերպ են եղել, օդով, ցամաքով հասել են` վերակենդանացնելու կորցրածը»: Սպան բոլորիս նայեց, բոլորիս հարցրեց` ի՞նչ: Մեկը հայերեն ասաց. «Դուք դրան ինչ եք բացատրում` բոզի նման կոտրտվելով, մի աչքերի տակը տեսեք… Նա չի տեսել մեր երեխաներից և ոչ մեկի ծնունդը…»: Գլխարկներից մեկը ծաղրանքով, մի քիչ էլ հեգնանքով ասաց. «Ոգի է»: Մեկը գոռաց. «Ճիշտ է, ինչո՞ւ չեք զարմանում, բա մինչև հիմա ինչո՞ւ շանը չէիք նկատում: Որովհետև ուշադիր որ նայում ես, մեկ-մեկ ձուլվում է ասֆալտին»: Սպայի հրամանով զինվորները շանը դրեցին վանդակի մեջ: Գայլաձկների նման ուղղաթիռները կտրեցին երկինքը: Բարձրահարկ շենքերի ապակիները զրնգացինզնգզնգացին, հողն էլ դողաց, այլևս իրար լսել հնարավոր չէր: Քամին կամֆորայի ու էլի ինչ-որ դեղի բուրմունքը պոկեց դագաղից ու պտտեցրեց թափորի վրա: Հետո նորից լսվեց քահանայի բամբ, հոգեհանգիստ երգող ձայնը: Դագաղը տանում էին, երեք քարտուղարները հետևում էին, զինվորները վանդակի մեջ տանում էին կապտավուն աչքերով, փոշոտ, փոքր շանը, թափորը գնում էր: Առջևից գնացողներին զինվորները ասացին. «Չի կարելի Խաղաղության փողոցով մինչև վերջ գնալ»: Մտանք Ազատության փողոցը ու շուկայի հրապարակով բարձրանում


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[80] էինք դեպի գերեզմանատուն:

Վերին գյուղերից` մեկը կնոջ հետ, շուկայի առևտուրը վերջացրած, պարկը շալակին, ուզում էր զինվորների շարքն անցնել: Սպան ու զինվորները անզիջում էին: Հարցրեց. «Բա ու՞ր գնանք»: Սպան ասաց. «Չգիտեմ»: Կնոջ հետ միացան մեր թափորին: Ահագին տարածություն անցան մեր հետ, հետո գյուղացին հարցրեց. «Ու՞ր եք գնում»: Ասինք. «Քաղաքի դատախազին ենք թաղում»: Ասաց. «Չէ, երևի չգամ ձեր հետ, գնամ, երեխեքին հաց հասցնեմ»: Նրանք երթից դուրս եկան, գնացին դեպի զինվորների շարքը: Քահանան երգում էր, դատախազին տանում էին, մենք գնում էինք Ազատության փողոցով: Առջևից գնացողներին կանգնեցրին, ասացին. «Այլևս չի կարելի առաջ գնալ, ետ դարձեք, մյուս փողոցով գնացեք»: Ասինք. «Քաղաքի դատախազին պիտի թաղենք»: Ասին. «Պարետային ժամ է»: Դագաղը փոխանցեցին ետ ու ետինները դարձան առաջին, առաջինները` ետին: Խաղաղության լայնատարած, լայնահուն փողոցի գազոնի մեջ, մեծ վահանակի վրա Քաղբյուրոյի անդամների խոշորադիր լուսանկարներն էին կախված, անցանք նրանց առաջով և մտանք հարևան փողոցը: Զինվորները կանգնեցրին, ասացին. «Չի կարելի, պարետային ժամ է»: Կանգնել, մնացել էինք: Զինվորները ասում էին. «Ետ դարձեք»: Մենք վրդովված, շփոթված էինք. «Ինչպես թե, ետ դառնանք, ախր քաղաքի մեջ շրջապտույտ ենք տալիս»: Զինվորները ասացին. «Մենք չգիտենք»: Քահանան բամբ ձայնով գոռաց. «Գնացեք դեպի եկեղեցի, եկեղեցին փրկություն է, այնտեղ կթաղենք դատախազին»: Աղմուկ բարձրացավ, վիճումդժգոհում էինք: Հողը դողաց, զնգզնգացին-զրնգացին շենքերի ապակիները, սպիտակավուն ուղղաթիռները կտրեցին երկինքը, այլևս իրար լսել հնարավոր չէր, քամու պաղ ալիքը խփեց բոլորիս… Հետո քահանան գնաց` առաջնորդ, գնացինք քահանայի հետևից: Եկեղեցի տանող փողոցը փակ էր, մեզ չէին թողնում, մեզ ասում էին. «Պարետային ժամ է»: Քարտուղարները, գլխարկները դժգոհում էին քահանայից: Նրան դեմհանդիման ասացին, որ բոլոր դարերում էլ հոգևորակնները ջուր պղտորողներ են եղել: Ասացին. «Պիտի նորից գնալ դեպի գերեզմանոց»: Զինվորները դարձյալ մեզ փողոցից փողոց էին քշում, դարձյալ անցնում էինք նույն տեղերով` Խաղաղության, Ազատության, Բարեկամության փողոցներով, Քաղբյուրոյի լուսանկարների մոտով: Հանկարծ մեկը գոռաց. «Դիմանկարներից մեկը չկա, հարկավոր է տեղամասային պարետին իմաց տալ»: Նրան չպատասխանեցինք, բայց հայացքով տեսնում էինք բացակա դիմանկարի տեղը: Ասավ. «Իսկ ինչո՞ւ չեք հավատում, դիմանկարը կարող է գողացել են»: Հոգնել էինք, դագաղը այլևս ուսած չէինք կարողանում տանել: Կափարիչը փակել էինք ու կողքանց` ձեռներիցս կախ էինք տանում: Կանգնեցինք, ասին.


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

«Երրորդ կին քարտուղարը հոգնել է, բարձրակրունկ կոշիկները [81] հարում էին ոտքերը»: Դատաղազի կինն ու մի քանի կանայք ևս հոգնել էին: Ասին. «Քարերը պաղ են, թող դագաղին նստեն»: Կորած դիմանկարը նկատողը ոչ մեկիս հանգիստ չէր տալիս, ասաց. «Չլինի դավադրություն է, բա էդ տարօրինակ շունը մեր հետ ի՞նչ գործ ուներ»: Նրան չպատասխանեցին: Ասավ. «Բա ինչու էր պարետը շան պոչի վրա զարմացած, այս փաստը ձեզ ոչինչ չի՞ հուշում»: Թափորին զինվորները ստիպում, շտապեցնում էին, որ քայլեն: Ասում, բացատրում էին, որ այդքան շատ մարդկանց մի տեղում կուտակվել չի թույլատրվում: Թափորը չէր առաջանում, դեմընդառաջ կանգնած զինվորներն առանց թմբկահարի չէին թույլատրում շարժվել: Փողային գործիքների թմբկահարը նստել էր ու չէր բարձրանում: Ասում էր, որ հոգնել է, էլ չի կարող քարշ տալ թմբուկը: Նրան հորդորում, համոզում էինք, որ բարձրանա, գնանք, կօգնենք: Ասինք. «Թե չէ բոլորիս կպահեն»: Ասաց. «Չէ, սա իմ պատն է, միակը ամբողջ քաղաքում, որ դիմացավ, կանգուն է մնացել, ես այս պատից չեմ հեռանա: Դուք շան աչքերին լավ նայեցի՞ք: Ես լավ եմ ճանաչում դատախազի հայացքը: Տեսա՞ք, թե ինչպես է նա մեզ ներկայացել»: Դատախազի` սև, նոսր բեղերով կինն էլ լացակումած հաստատեց: Ասաց. «Ես շուտ էի նկատել, բայց դա ասելու բան էր, որ ասեի»: Թմբկահարն ասաց. «Ես վերջնականապես հասկացա, ինչքան էլ քայլենք, ուր էլ գնանք, տեղ չենք հասնի: Շրջապտույտ է, կրկին գալու ենք միևնույն տեղը»: Թերահավատները ծաղրում էին, որովհետև փողոցի մեջտեղում նա հենվել էր ինչ-որ երևակայական պատի: Թմբկահարն ասաց. «Այս ամենի պատճառն այն է, որ մեր միջից հեռացել է հավատի կապտավուն աչքերով թռչունը»: Ծիծաղողները ծիծաղեցին: Մի քանի ուժեղ տղաներ մեզ հետ գալ չցանկացող թմբկահարին թևերի վրա վերցրին, ու դուրս եկանք երթի: Թմբակահարը գոռում, աղաղակում էր մեզ լքած թռչնի մասին: Ուժեղ տղաները նրան ցած չէին դնում: Նրան տանում էինք մեզ հետ: Փողոցն ի վար ծորում, հոսում էր թաց մարդաբոյ մառախուղը, դագաղը տանողներն այլևս չէին երևում, հետո մեզ ու զինվորներին էլ ծածկեց: Ետիններս դագաղը տանողներից չէինք ուզում ետ մնալ, բայց նրանց չէինք տեսնում, մեզանից մի քանի քայլ առաջ գնացողների թիկունքները ուղենիշ վերցրած` գնում էինք նրանց կրնկակոխ: Դժգոհում, զարմանում էինք մառախուղի վրահասությունից, չնայած բոլորս էլ գիտեինք, որ տարվա այդ եղանակին քաղաքի փողոցները միշտ էլ լցվում են սարերից իջած մառախուղով: Մենք գնում էինք ու ոչ մի արգելքի չէինք հանդիպում, ոչ էլ թափորին էինք գտնում: Մեր խումբը զգում էր, որ մոլորվել է, բայց ազատությունը մեզ հրապուրել էր ու գնում էինք` առջևինների թիկունքները ուղենիշ վերցրած: Սկզբում լռությունից վախեցանք, հետո թե` այսպես ո՞ւր կհասնենք, չնա-


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[82] յած բոլորս էլ մեր քաղաքին լավ էինք ծանոթ: Հեռվից մետաղի

ձայն լսվեց, զինվորները գոտիներից կախ սաղավարտներին էին հարվածում: Ասին. «Մեզ են կանչում»: Որոշեցինք չգնալ: Մեկն ասաց. «Իսկ այսպես ո՞ւր ենք գնալու, լավ է գնանք նրանց միանանք: Դուք թմբկահարին հավատո՞ւմ եք»: Հետո նա կծկվեց ու հետ տվեց: Նրան չէինք ցավակցում, բայց գիտեինք, որ մեր մեջի վախկոտը նա է: Վախկոտը թաշկինակով քիթ ու բերանը, աչքերի արցունքները մաքրեց, ասաց. «Ինձ չեք լսում, բայց լավ իմացեք, ահավոր սխալ եք թույլ տալիս, թմբկահարները, որպես կանոն, միշտ էլ հավասարակշռությունը կորցրած մարդիկ են լինում»: Մենք առաջանում էինք ու նրան չէինք հավատում, նա փսխել էր ու մենք հաստատապես գիտեինք, որ դա վախից էր: Բայց քանի գնում էինք, սաղավարտների թակոցները սատկանում էին, ու դարձյալ միացանք թափորին: Սգո թափորի մասնակիցները հոգնել էին, շուտ-շուտ սպիտակավուն թաշկինակներով ճակատների քրտինքն էին սրբում, ու նրանց շնչառությունը ընդհատ-ընդհատ էր: Նյարդայնացած գլխարկները ասացին. «Մենք պիտի գնանք, գործ ունենք, կալանակյացներ խոմ չե՞նք…»: Ապակիները զրնգացինզնգզնգացին, հողն էլ դողաց, այլևս իրար լսել հնարավոր չէր, քամին ասֆալտի պաղ փոշին դեմքեդեմք, աչքեաչք լցրեց… Գլխարկները շփոթված ետ եկան, մտան թափորի մեջ, ասին. «Պրծում չկա»: Թերթի լուսանկարիչը կքակզեց, նստեց ասֆալտին, գոռաց. «Էլ չեմ կարող, ականջներս, ուղեղս պայթում են, կտրեք դրանց ձայնը, ուղղաթիռներին ասեք` էլ չանցնեն, խնդրեք սպային…»: Տեղից ցատկեց, թռավ դեպի շենքերի բակը, բախվեց զինվորների շարքին, ընկավ, բարձրացավ, զինվորներին գոռաց. «Սպային ասեք, ես իր մերը…, ասեք ուղղաթիռները էլ բաց չթողնի, ասեք մի անգամ էլ անցնեն, ես կպայթեմ…»: Քարտուղարները նրան կարգի հրավիրեցին: Լռության մեջ բժիշկը հայտարարության պես բոլորիս ասաց. «Ինչո՞ւ եք բոլորդ անպայման ուզում սովորական ճանապարհով գնալ գերեզմանոց, հարկավոր է շրջանցել զինվորներին: Տեսնո՞ւմ եք այն փողոցը, որ Մասիսներն են երևում, հարկավոր է գնալ դեպի Մասիսները»: Ետ էինք դարձել, առաջինները դարձել էին վերջին, վերջինները` առաջին: Անցանք Խաղաղության, Ազատության փողոցներով, Քաղբյուրոյի մեծադիր լուսանկարների կողքով, անցանք շուկայի հրապարակով: Դարձյալ հանդիպեցինք պարկը շալակին կնոջ հետ գյուղացուն, որ ցանկանում էր զինվորների շարքը անցնել: Նրան ասում էին, որ պարետային ժամ է, իրավունք չունի: Նա կնոջ հետ միացավ մեր թափորին: Ահագին տարածություն եկավ մեր հետ, հետո հարցրեց. «Ո՞ւր եք գնում»: Ասինք. «Քաղաքի դատախազին, Մասիսները երևացող փողոցով, տանում ենք թաղելու»: Ասաց. «Չէ, երևի չգամ ձեր հետ, գնամ, երեխեքին հաց տանեմ»: Կնոջ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

հետ դուրս եկան, գնացին դեպի զինվորների շարքը: Բոլորս [83] հոգնել էինք, դագաղը տանողներն ամեն առիթով դնում էին ցած ու վրան նստում, պատճառաբանելով, որ երրորդի կոշիկները հարում են կրունկները: Չնայած բոլորս էլ գիտեինք, որ իսկական պատճառը երրորդի ցցված փորն է: Երրորդը ակնառու հղի էր: Բժիշկը հորդորում էր, որ գնանք: Հոգնածները քայլեցին, մենք բոլորս գնում էինք, հետո զինվորները կանգնեցին մեր դեմ, նրանց թիկունքում տանկերի մոտորներն էին վնգում, ասին. «Ետ դարձեք, իրավունք չունեք այդ ուղղությամբ գնալու, պարետային ժամ է»: Դագաղը փոխեփոխ փոխանցեցին: Ետիններս դարձանք առաջին, առաջինները` ետին: Գլխարկները բժշկին ասին. «Քեզ շատ ես երևակայում, բոլ է խաբեք ժողովրդին»: Գոռացին. «Գնացեք դեպի գերեզմանոց սովորական ճանապարհով, այլ ճանապարհ չկա: Գերեզմանի ճանապարհը մեկն է, վերջապես դուք բոլորդ ե՞րբ պիտի հասկանաք»: Հնչեց փողային երաժշտություն, սպիտակավուն ներկված, գայլաձկան նման ուղղաթիռները կտրեցին երկինքը, քաղաքի բարձրահարկ շենքերի ապակիները զրնգացինզնգզնգացին, հողն էլ դողաց, այլևս իրար լսել հնարավոր չէր, հետո վերահաս լռության մեջ թռչնի թևաբախություն լսվեց, մենք թռչնին չէինք տեսնում, նա հեռվում, ինչ-որ տեղ էր, բայց թևաբախության ձայնից զգում էինք, որ նրա հսկայածավալ թևերը ոչ թե օդն էին կտրում, այլ բախվում էին վանդակի ճաղերին:


Նարինջը

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[84]

ենք կրակի մոտ էինք նստել, մարդիկ ու առնետներ էին գնումգալիս: Մարդիկ ցեխոտ, պատառոտված հագուստներով էին, սավանների ու կարպետների մեջ փաթաթած մեռելներ էին տանում: Մենք՝ Սարգիսը, տղայի հայրն ու ես, արդեն երեք օր է՝ փոխնիփոխ, լինգով երկաթբետոնե սալերին էինք խփում, և սպասում մեզ օգնության դուրս եկած վերամբարձիչներին: Արդեն երրորդ օրն էր՝ աքլորն ու տղան անընդմեջ բղավում էին, որ իրենց սալերի տակից հանենք: Կրակի կարմիր բոցը լուսավորում էր հեռվում ընկած կոշիկը, որը թավալվում՝ դիրքը փոխում էր մեր գնալգալուց: Մենք, փոխնիփոխ հանգստանալով, լինգով, ոտքով, խփում, թփթփացնում էինք սալերին՝ համոզելու համար տղային, որ մեզ ամբողջ քաղաքն է օգնության հասել, մի քիչ էլ դիմանա: Տղան մեզ չէր հավատում, տղան հորը գոռաց. «Բա ինչո՞ւ իմ վրայի ծանրությունը չի թեթևանում, քանի գնում՝ շունչս կտրվում է»: Կրակի բոցի կարմիրը վրան կոշիկը դարձյալ դիրքը փոխել, բարձրացել էր ամանեղենի վրա՝ մտել շերեփի մեջ: Հայրն ասաց. «Դիմանալ է պետք, շնչահեղձությունը գլխիցդ հանիր, դու երկաթի նման առողջություն ունես, պարզապես դա անհամբերությունից է»: Տղան երկար չխոսեց, Սարգիսը, ավերակների վրա ընկնելելնելով, հասավ հորը: Բոցի կարմիր գույնր վրան կոշիկը դարձյալ դիրքը փոխել, կանգնել էր ուղիղ իմ դիմաց, երեքօրյա անընդմեջ աշխատանքից ու անքնությունից ողնաշարիս մեջ շամփրում էր ցավը: Սարգիսն ու հայրը գոռացին. «Խոսի՛ր, ինչո՞ւ չես խոսում»: Հայրը ձեռքի լինգը գցեց, շտապով նորից վերցրեց, ասաց. «Խոսի°ր, տղա, ինչո՞ւ ես լռում»: Տղան գոռաց. «Մթից վախենում եմ, ինչոր բան է շարժվում, վրաս հող է թափվում»: Մենք արդեն երեքով էինք ավերակների վրա, ուրախացել էինք, ասինք. «Խոսել է պետք, մեզ հետ խոսիր, ինչոր մեկն այդտեղ ինչ գործ ունի»: Հարակից եկեղեցու փլատակների տակից աքլորը կրկին կանչեց: Տղան ասաց. «Քաղաքը չկա... ձեզ ո՞վ է օգնելու... Զգում եմ՝ նա այստեղ է, նայում է

Մ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

աչքերիս, պտտվում է շուրջս»: «Դու հիմար ես,– ասաց հայրը,– [85] ինչպես թե չկա քաղաքը, այդ ինչեր ես մտցրել գլուխդ, չե՞ս լսում, որ մեր շենքի բոլոր բնակիչները աշխատում են»: Մենք լինգով ու երկաթե ձողերով խփում ու աղմկում էինք: «Եվ ով պիտի պտտվի քո շուրջը, մութ է, ու քո երևակայությունը որևէ բան է ստեղծում: Դու գիտե՞ս, որ հիմա մեր քաղաքը դրախտավայր է, չգիտես: Աստվածներն ու հրեշտակները իջել են երկրի վրա՝ պարում, թռչկոտում են: Մարդկանց այլևս տներ պետք չեն, մենք ապրելու ենք երկնքում ու երկրի վրա, մեր շուրջը բազմագույն շատրվաններ են գցում: Ափսոս, որ այդ օրը դպրոց չէիր գնացել, մնացել էիր տանը: Հրեշտակները քեզ համար շատ են ցավում: Եվ ամենահաճելին, գիտե՞ս, մարդկանց թիկունքին սկսել են թևեր աճել: Քեզ դիմանալ է պետք, ուժերդ հավաքիր ու դիմացիր, այդտեղից որ դուրս եկար, ամեն ինչ ինքդ քո աչքով կտեսնես...»: Ուրվագծերի ու մթան միջից դուրս եկած մարդը մոտեցավ կրակին, ասաց. «Հետաքրքիր բան եք մտածել, նվագել, էն էլ էս օրերին, ո՞ւմ մտքով կանցներ: Արդեն երրորդ օրն է, չէ¯, վախենամ՝ ուսուցչի տղան էլ չդիմանա, էս շենքից պրծնող եղե՞լ է: Ասում են՝ դագաղներ են բերել, գնամ...»: Հետո ետ եկավ, շշուկով ասաց. «Ինչոր բանից պիտի սկսել ապրելը, չգիտե՞ք, գեղեցկուհի Մարիամի դիակը գտե՞լ են»: Ասաց. «Լավ կլինի՝ ձյունը չկտրվի, ասում են՝ երկրաշարժից հետո համաճարակ է սկսվում, գնամ տեսնեմ՝ բերածները ինչ չափերի են»: Ասինք. «Մարիամին գտել են եկեղեցու փլատակներից՝ աքլորի ձայնը չի կտրվում»: Ասաց. «Հաստատ լսե՞լ եք: Թե չէ էս օրերին ամեն մարդու ներսից մի որևէ կանչ կլսվի»: Ասաց. «Դե, որ վստահ եք, թող կանչի, կանչի կենա, երևի մատաղացու էր, զոհ...»: Նա գնաց, ձյան թացությունը ուսերին, կիլոմետրերով ձգվող խավարի մեջ ու բոցի կարմիր գույնը վրան կոշիկը եկավ փալասների մեջ, բարձրացավ կրծկալի վրա, ու ես նրան չտեսնելու էի տալիս: Հայրը տղային գոռաց. «Չէ, դու մի ասա, լսո՞ւմ ես նվագի ձայնը, պարզապես ուզում եմ իմանալ, լսո՞ւմ ես, թե՞ ոչ»: Սարգիսն ավերակների մեջ շուռ եկած կիսաքանդ դաշնամուրն էր եռանդով տնկտնկացնում: Ասաց. «Լսում եմ, բա ինչո՞ւ հրեշտակները միայն նվագում են ու ձեզ չեն օգնում, շունչս արդեն կտրվում է»: Հայրն ասաց. «Նրանց թաթիկները նուրբ են, թևերը նոր են աճել, կվնասվեն»: Ասաց. «Ձեր չորրորդ «Բ» դասարանը երկնքում է, մի տեսնես՝ ոնց են երամներով թռչկոտում»: Կարմիրը վրան պտտվող կոշիկը դարձյալ դիրքը փոխել էր, մտել կողին ընկած մանկական սայլակի մեջ, մենք դեմհանդիման էինք, ու ողնաշարիս ցավը շամփրում էր մինչև ծոծրակս: Տղան ասաց. «Հայրիկ, առնետը ծոծրակիս է նայում...»: «Սուտ է, տղա, դու մթան մեջ այդպիսի բան չես կարող տեսնել, պարզապես շփոթում ես, քո կողքին նստածը փոքրիկ հրեշտակ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[86] է: Նա իմացել է, որ դու այդտեղ միայնակ ես ու վախկոտի մեկն

ես, նստել է ու աչքերիդ է նայում, որ չվախենաս...»: Ավերակների, կիսաքանդ շենքերի, մթան ու պաղ դեղնավուն ցեխերի միջից կարմրած, բորբոքված աչքերով տղամարդիկ ու պատանիներ էին գալիս կրակի մոտ, մեզանից իմանալու՝ հարևան ավերակներից հանե՞լ են գեղեցկուհի Մարիամի դիակը: Հետո նրանցից այն մեկը, որ շրջված՝ սրթսրթալով միզում էր մթան մեջ, հարցրեց. «Էսքան ժամանակ այստեղ եք նստած, նրա օծանելիքի բուրմունքը չե՞ք առել...»: Կոշիկը դարձյալ դիրքը փոխել, մտել էր ֆիրմայի փայլփլուն պիտակը դեռ վրան գիշերանոցի մեջ, ես ուզում էի բարձրանալ ու գցել կրակը: Սարգիսն ասաց. «Գործ չունես, նա մեզ բոլորովին էլ չի խանգարում...»: Ասի. «Նրա ներկայությամբ առարկաները չեմ ճանաչում...»: Հարակից փլվածքների տակից լսվում էր աքլորի խուլ կանչը: Տղան գոռաց. «Նարինջ եմ գտել: Սալերի արանքից թափվող հողի հետ նարինջ ընկավ, բուրում է, հայրիկ»: Մենք ուրախացել էինք, հայրն ասաց. «Տեսար, որ ասում էի կողքիդ նստածը հրեշտակ է: Այդ նա քեզ համար բերեց: Չէ՞ որ դու ասում էիր, որ անչափ ծարավ ես: Հիմա լսիր, տղա, ատամով մի փոքր ծակիր ու հյութը խմիր, հարկավոր է քիչ-քիչ, որ հետո մի քանի օր էլ ունենաս... չդնես, լսո՞ւմ ես, միշտ պահիր ափիդ մեջ: Միամիտ տղա, դու չգիտես՝ հրեշտակը քեզ համար ինչ նվեր է բերել»: Կրակի բոցի կարմիրը վրան կոշիկը դարձյալ դիրքափոխվեց, գնաց ճղված բարձերից թափված փետուրների վրա, հետո թավալգլոր հասավ գրքերին և ուղիղ ներբանով կանգնեց հակաբեղմնավորման ապահովիչների ցրիվ տարածքի վրա ու երեսով ուղիղ մեր դիմաց: Ես չէի ուզում նրան նայել, Սարգիսն ասաց. «Հոգնել ես, նրա հետ գործ չունես, փորձիր աչքերդ մի քիչ փակել»: Փակ կոպերիս տակ զգում էի, որ նա հիմա շարժվում է մեկ ուրիշ տեղ, տեղիցս ցատկեցի, Սարգիսն ասաց. «Այդպիսի բան չանես, այնպիսի հոտ կարձակի, որ հետո էլ դրանից պրծում չենք ունենա»: Տղան ասաց. «Ոտքերս սառել են, չեն շարժվում, հոգնել եմ, քնել եմ ուզում...»: Ասինք՝ չքնես: Հայրն ասաց. «Քնելը սխալ է, պիտի փորձես շարժվել, փորձիր մեջքիդ շրջվել: Պիտի փորձես մատներով մի քիչ փորել ու շրջվել, դա այնքան էլ դժվար չէ»: Ասաց. «Որ դուրս գաս, քեզ էլ թևեր կաճեն ու ձեր դասարանի տղաների նման կթռչես երկնքում: Հիշո՞ւմ ես, ուզում էիր եկեղեցու զանգակատան վրայով թռչել...»: Ասաց. «Ես երբեք էլ չեմ ուզեցել զանգակատան վրայով թռչել: Ինձ հանեք, շունչս կտրվում է, հանեք ինձ...»: Հայրն ասաց. «Զանգակատան չէ, բայց դու հո լավ հիշում ես, որ ուզում էիր մեր ձորի ու կորնգանի դաշտերի վրայով թռչել»: Տղան ասաց. «Ես խեղդվում եմ, մայրիկին կանչեք, հանեք ինձ»: Մենք ամբողջ թափով խփում


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

էինք լինգը սալերին: Ձեռներիս բշտիկները պայթել էին, ու լինգը [87] այրում էր, լաթերով փաթաթեցինք ու էլի ու էլի խփում էինք պատերին, քարերին, աքլորը կանչում էր փլատակների տակից: Հայրն ասաց. «Լսո՞ւմ ես գործիքների ձայնը, ամբողջ քաղաքն է աշխատում... Մայրիկն ու քույրիկն էլ թևեր ունեն, թռչում են, ուր որ է կգան: Մի քիչ էլ համբերիր ու կպրծնես, շատ քիչ է մնացել»: Տղան ասաց. «Ես փորձեցի հրեշտակին, նա իմ նարինջը ամբողջովին կերավ: Լսում էի, թե ինչպես էր քստքստացնում: Նա փոքրիկ հրեշտակ չէ, նրանից բորբոսի հոտ է գալիս...»: Հայրը ծխախոտ վառեց. «Իզուր, տղա,– ասաց,– դու պիտի չփորձեիր»: «Նրանք շատ են»,– ասաց տղան,– բոլոր անցքերից հոսելով գալիս են, նստել ու նայում են աչքերիս»: Հայրն ասաց. «Դու կամքից ուժեղ ես, դու դիմացիր, հիշո՞ւմ ես՝ գարնան մի տոթ օր մուտքում հանդիպել էիր գեղեցկուհի Մարիամին ու շրջազգեստն էիր բարձրացրել: Դու խիզախ ես, ամբողջ քաղաքում դա միայն քեզ է հաջողվել՝ տեսնել գեղեցկուհի Մարիամի սպիտակ հետույքը: Դրա համար քեզ գոտիով պատժեցի ու չէիր լացում: Հիմա քեզ ի՞նչ է պատահել: Ասենք՝ առնետ է, թող առնետ լինի: Դու նրանց հաղթիր, նրանք սպասում են, դու էլ սպասիր... հասկանո՞ւմ ես, շատ կարևոր է՝ նրանք չզգան, որ դու հոգնել ես: Նրանք քո ապրելու ցանկությունից կվախենան, երկար չեն սպասի, նրանք էլ հոգնել գիտեն... Առնետն ի՞նչ է, որ չես կարողանում խաբել: Հողը որ պաղավ, կթողնեն, կգնան... Համ էլ ո՞վ է քո գլուխը մտցրել, թե առնետները մահացածների աչքերին են մոտենում... Ինչո՞ւ չես մտածում, որ նրանք էլ միայնակ են, վախեցած՝ եկել են քեզ մոտ... թե չէ վախկոտի տրամաբանությամբ ինչեր ասես, որ չի կարելի հնարել... Փորձիր շարժել ձեռներդ, ոտներդ, մարմինդ, թեկուզ շատ քիչ, թող տեսնեն, որ քո մեջ ուժ կա, դրանից հետո կմիզեն ու կթողնեն, կգնան: Ես գիտեմ՝ այդպես է առնետի սովորությունը...»: Տղան չէր խոսում: Լինգով խփում, թփթփացնում, դաշնամուրն էինք տնկտնկացնում, նա այլևս չէր խոսում, մենք երկար սպասեցինք, հայրը լինգը գցեց, ասաց. «Գնամ օղի բերեմ»: Ասինք. «Խանութներին չմոտենաս, զինվորները հսկում են՝ կկրակեն»: Ասաց. «Ոչինչ»: Չէի կարողանում քունս զսպել, հետո թևաբախության ձայն լսվեց, փլատակների տակից դուրս էր եկել վառ, կարմիր կատարով աքլորը ու թռչում էր մեր ու քաղաքի վրայով, նա հեռանում էր մեզանից...


Ճանապարհորդը

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[88]

եսօրից հետո եկան, Դանիելին ասացին, որ նախագահը նրան իր հաղթանակի առթիվ կազմակերպած` հանդիսավոր ճաշկերույթի արարողությանը մասնակցելու է հրավիրում: Սակայն վաղ առավոտյան զանգահարեցին, հայտնեցին, որ հանդիսությունը ոչ թե չորեքշաբթի, այլ ուրբաթ է լինելու:

Կ

Դանիելը երեկոյան Վասակի սենյակը մտավ, ասաց, որ միասին գնան: Նրանք երկար խոսում էին: Հետո շախմատ շարեցին: Համակարգիչը դադարներով` երգչախմբի մասնակցությամբ սիմֆոնիաներ հնչեցրեց: Երբ Վասակն ասաց, որ չի ցանկանում մասնակցել, Դանիելը շախմատի տախտակից հեռացավ, պատուհանի դեմ կանգնեց: Տղան ասում էր, որ պաշտոնական արարողակարգով երեկոները չեն կարող մարդու սրտով լինել, մանավանդ, որ ինքն էլ հրավիրված չէ: Դանիելը մտածեց դուրս գալ` սակայն չէր մտաբերում, թե հեռանալուց առաջ ուրիշ էլ ինչ կարող էր ասել: Նա հանկարծ ասաց, որ նախագահն իրեն գիտի, անձամբ ճանաչում է: Դանիելը կայանատեղիում, մեքենային հարմար տեղ ընտրելու ժամանակ, նախարարների անձայն շարժիչներով մի քանի մեքենաների գալ-կանգնելը նկատեց: Մթան մեջ խոսակցություններ լսեց, որ ուր որ է նախագահն էլ է ժամանելու: Հանդերձարանում վերարկուները տվեցին, երկրորդ հարկ բարձրանալիս նա Վասակին հետախուզության վարչության պետի հետ ծանոթացրեց: Ասաց, որ տղան այս տարի է ավարտել համալսարանը, ոչ այնքան հայտնի մի թերթում լրագրող է: Հետախուզության վարչության պետը կանգնեց աստիճանների կեսին, աչքերը կկոցեց, ասաց, որ հիմա կտեսնենք, կիմանանք, կիմանանք: Դանիելը հիացմունքով նկատեց, որ նա երկու հայտնի գրողների բանաստեղծություններից ներշնչանքով, կախարդող առոգանությամբ ընտիր հատվածներ է արտասանում, մինչև գլխի կընկներ, որ մեծանուն պոետների գործերից մեջբերումներ անելով հետախուզության վարչության


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

պետը այնինչ խորամանկություններ է բանեցնում: Նա արդեն [89] սկսել էր Վասակին նոր փորձության ենթարկել` իմացության չափը որոշելու համար հարցեր էր տալիս, պահանջելով, որ պատասխանի` իր արտասանած քառատողերում գրողները կանացի կերպարով ինչ են ցանկացել արտահայտել: Ասում էր` կամ, որ դու լինեիր գրողի փոխարեն, էլ ինչ մակդիր կօգտագործեիր կնոջ բնավորությունն ավելի վառ ընդգծելու համար: «Շինել լուսամփոփի պես աղջիկներին»: Դանիելը տեսնում էր, որ մինչ այդ նրանք կանգնած` կարծես խաղաղ զրուցում էին, հետո Վասակն առաջ էր ընկել, հետախուզության վարչության պետը նրա թիկունքից մի քանի անգամ «Ի՞նչ ասացիր» հարցն էր կրկնում: Քանի նրանք շատ բարձրաձայն այդպես խոսում էին, այդ ընթացքում Դանիելը հետախուզության վարչության պետի կնոջն ասում էր, որ այո, նա ճիշտ է լսել, ինքը մոտ օրերս դարձյալ ճանապարհորդության է մեկնելու, բայց այս անգամ տղային էլ է տանելու: Կինը շրջվեց, տարօրինակ ձևով Վասակին նայեց, երբ մանրահատակը ճռճռաց, այդ ժամանակ Դանիելը նկատեց, որ քառասուներեք համարից ավելի խոշոր, կապույտ գույնի հարթակրունկ կոշիկներ են հագին: Դեղին մազերը փայլփլում են ոսկու նման: Ուղեկցողը երկրորդ հարկից ընդառաջ եկավ, բոլորը գնացին ետևից: Նա ասում էր, որ ուր որ է նախագահն է գալու: Դանիելն ու Վասակը սեղանի մի կողմից, հետախուզության վարչության պետն ու կինը մյուս` կողք կողքի իրենց հատկացված տեղերն էին գնում: Դանիելին միանման շարժում ներ կատարելը բալետային դահլիճի հայելիների առաջ վարժություններ կատարել թվաց: Այդ ամենի հետ, նա ակնթարթային մի հայացքով չորս կողմը նկատեց. սեղանի մի հատվածը` ճենապակիների կուրացնող փայլով, առաստաղի այն մասը, որտեղից բրոնզե երեք փողերը լույսի ձյունանման փաթիլներ էին մաղում պարողների վրա: Ավելի հեռվում կարմիր գորգապատ աստիճաններով բարձրացող պաշտոնյաների նկատեց, որոնք կանանց հետ զուգարաններից էին վերադառնում: Նրանց թիկունքում մարդաբոյ սև խոռոչներ տեսավ, միայն քիչ հետո Դանիելը գլխի ընկավ, որ այդ ուղղանկյուն մթությունները ոչ թե պատի երկայնքով իրար կողք շարված սև կափարիչներ են դագաղների, այլ` պատի ճերմակ ֆոնին դրված բարձրախոսներ: Իսկ խաղացող գլուխներով օձերին, որ դուրս էին լցվել գինու տակառներից, պարզվում էր` բոլորակ սյուների կողքերին ծխախոտի մնացորդների համար դրված` ավազով լցված աղբամաններն էին ծխում մանվածապատ: Նա դահլիճի կենտրոնում ավելի լուսավոր մի տարածություն էլ նկատեց` առանձին սեղանի վրա, գույնզգույն, անհաշիվ վառվող մոմերով, խոշոր եռահարկ տորթը` գագաթին փողկապավոր նախագահի


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[90] շոկոլադե արձանը: Դանիելը մերթընդմերթ շրջվելով` պատաս-

խանում էր իր հետ խոսող ձայներին, նաև հզոր բարձրախոսների դղրդյունն էր ընկալում: Նա աղմուկի, ուրախ դեմքերի միջով իրենց լողալով առաջ գնալն էր տեսնում, միաժամանակ լսում էր` ինչպես է մանրահատակը հետախուզության վարչության պետի կնոջ ոտքերի տակ ճռճռում: Միանգամից մի քանի բան տեսնելու և լսելու պատճառով շփոթեց դեմքերը: Չէր զանազանում` որ խոսքերն են իրեն ուղղված, որոնք` հետախուզության վարչության պետին: Սեղանի տակ Դանիելի աչքին Վասակի բոբիկ ոտքերն առան , կողքերին` հանդիսության առթիվ իր նվիրած նոր կոշիկները, արձակ քուղերը դեսուդեն թափված` դեղնակարմրագույն անձրևաորդերի նման: Երբ երաժշտությունը լռել էր, նա նորից սկսեց միջավայրը հստակ ընկալել, սակայն բարձրախոսների դղրդոցից օդը դեռ թրթռում էր ականջների մեջ, պատի ջահերից կախ ընկած փուչիկները դեսուդեն լողալով` դողում էին թելերի վրա: Դանիելը ափսեն, պատառաքաղն ու դանակն իր դեմ հարմարեցնելու ժամանակ էլ խոսակցություն լսեց, որ սահմանի վրա զինվոր է կորել`հավանաբար թանձր մառախուղի մեջ չկողմնորոշվելով` հակառակորդի կողմն է անցել. հետախուզության վարչության պետը լուրը ֆինանսների նախարարին էր հայտնում: Դանիելին միանգամից հետաքրքրեց անհետացած զինվորի ճակատագիրը` ցանկացավ հարցեր տալ, թե զինվորն ինչ հանգամանքներում է անհետացել` գիշերվա կամ ցերեկվա որ ժամին կամ ընտանիքի որերորդ զավակն էր: Սակայն նա չհասցրեց հետախուզության վարչության պետի հետ խոսակցություն սկսել` հարևան սեղանից երկաթուղու կայարանապետը մեջ մտավ`երկու օր առաջ կենտրոնական հեռուստատեսությամբ Դանիելի մեծ ճանապարհորդության վերաբերյալ հաղորդում էր դիտել: Դերասանն ասաց, որ ճիշտ պահն է հենց նրա կենացը խմելու: Հետախուզության վարչության պետի կինը բաժակը ետ քաշելով հրաժարվեց` այդ ժամանակ դերասանը խոսեց ու խոսեց մարդկության համար Դանիելի կատարած արժեքավոր նվաճումների, անկրկնելի սխրանքների մասին: Այնուհետև տապակած փասիաններ բերեցին` դանակների, պատառաքաղների զարկվելու երկար աղմուկ եկավ: Դանիելը թռչնի մսի խոշոր մի կտոր դրեց վարչության պետի կնոջ ափսեում: Հետո նա Վասակի կիսաշրջված դեմքին հավատարմության, տառապանքի և Աստված ունենալու հասունություն նկատեց: Բաժակը հանքային ջուր լցնելով` Դանիելը նրա հետ խոսակցություն սկսեց` եկող տարի մեղու պահելու, մեղրի օգտակարության մասին: Նա ասում էր, որ ճանապարհորդության ընթացքում հեռավոր մի երկրում, Զատկի երեկոյան


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

իր գլխավերևով` ինչպես թռչող թռչուն, մարդու կերպարանքով [91] մեղու է անցել, չնայած գիտեր, որ այդ թեմայով զրույցը պատահական էր` Վասակի միայնակ չմնալու համար էր սկսել: Դանիելը նկատեց, որ նախագահի օգնականը մոտեցավ իրենց սեղանին, ձեռքի նշանով Վասակին կանչեց: Տղան նստած տեղը կռացել էր` սեղանի տակ ոտքերը սեղմող կոշիկների թելերն էր կապում: Նա հեռվից տեսնում էր, որ օգնականը աչքերը ակնաբների մեջ միջավայրի վրա պտտեցնելով` հատուկ ոճով Վասակի ականջի մոտ խոսում էր: Հետախուզության վարչության պետը բաժակի գինին խմեց: Նա ասում էր, որ գիշերը քաղաքի կենտրոնից ձիով մարդու հայտնի արձանն է կորել` այդ լուրը բանկիրին էր հաղորդում: Ասում էր, որ թանձր մառախուղի պատճառով ոստիկանության պահակային ծառայության աշխատակիցները որևէ կասկածելի շարժ չեն նկատել: Զարմացած բանկիրը կասկածամտի դիրք էր բռնել, որ գնդակահարես էլ, ինքը չի հավատա, թե հնարավոր է նման չափերի արձանը աննկատ գետնի վրայով տանել: Գործին նույնիսկ ուղղաթիռի մասնակցություն էր ակնարկում: Անընդհատ հարցեր էր տալիս` հնարավորություն չտալով Դանիելին խոսակցությանը մասնակցելու: Մինչ կորած արձանի շուրջ քննարկումները շարունակվում էին, Վասակը վերադարձավ, Դանիելին հայտնեց, թե օգնականը նախագահի խնդրանքն էր փոխանցում, որ ինքն իջնի առաջին հարկ, որպես ֆրանսերեն լավ իմացող` Փարիզից ժամանող հյուրերին դիմավորի: Նրա գնալուց հետո մատուցողուհին անմիջապես սպասքը տարավ: Դանիելը հասկացավ, որ տղային բաժանեցին իրենից. դրանում անըմբռնելի, նյարդայնացնող բան կար: Արդեն լցոնված նապաստակներ էին բերել. մատուցողուհին կանանց տեղեկություն էր հաղորդում, որ դրանից քառասուն րոպե անց են իշխան ձուկ տալու, նաև ասում էր, որ եռահարկ տորթը նախագահի գալուց հետո է կտրվելու` ինչին բոլորն են այդքան շատ սպասում: Հետախուզության վարչության պետն անընդհատ հարցնում էր, թե որտեղ է Վասակը, կարող է` ինչ-որ բանից վախեցել, տուն է գնացել: Պարբերաբար նույն հարցը տալով` տարակուսանքի մեջ էր գցում Դանիելին, ինչին նա պատասխանեց, որ նախագահի խնդրանքով գնացել է արտասահմանցի հյուրերին դիմավորելու: Հետախուզության վարչության պետը պաղպաղակի վերջին մեկ-երկու գդալը կերավ ու հետո ծիծաղեց: Սակայն Դանիելին սթափեցնողը ոչ նրա հռհռոցն էր, ոչ դեմքի թերահավատ արտահայտությունը, ոչ էլ ինչ-որ վախեցնող բանի մասին ակնարկները, այլ քիչ անց գլխի ընկավ, որ իրեն միանգամից սթափեցնողը նրա կանաչ թեյի գույնի աչքերն էին:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[92]

Այնինչ, Վասակը կարող էր առանց ծպտուն հանելու` շատ ավելի դժվար իրավիճակներ հաղթահարել: Դանիելին անհավատալի էր թվում, որ նա ինչ-որ բանից վախեցած, դեռ լույսը չբացված` տուն գնացած լիներ: Երկու տարի առաջ, անհեթեթ դիպվածով, մեկ ժամվա մեջ կորցրել էր ընկերուհուն, որի հետ առաջիկա տոներին պիտի ամուսնանար: Աղջկան բարձր ջերմության պահին` առանց ենթամաշկային զգայնության փորձ դնելու, պենիցիլին էին ներարկել: Ոչ թե մինչև քառասունքն էր խմել, այլ ամռան կեսից մինչև խորը աշուն` ուղիղ իննսուն օր: Քաղաքին մոտիկ ամառանոցում փակվել էր միայնակ. հորեղբայրները ենթադրել էին, որ առանձնության մեջ ինքն իր հաշիվները կմաքրի: Բայց դիմացավ մինչև Դանիելի ճանապարհորդությունից վերադառնալը: Գնաց Վասակի մոտ, այդ ժամանակ արդեն դույլերի, մանկական փչովի լողավազանի մեջ առաջին սառույցն էր կապել: Ավելի ուշ Դանիելն իբրև թե առաջին հարկում գտնվող զուգարանն իջավ: Նա բարևեց բոլորակ սյունի հետ կանգնած լռակյաց տնօրենին: Գնաց, մի քանի բաց դռնից ներս նայեց, որտեղից թրջված գաջի հոտ առավ: Ափերի մեջ բջջային հեռախոսներ պահած` խմբերով աղջիկներ էին մտնում զուգարան, այնտեղ մշտապես վժժում էին ձեռքի էլեկտրական չորացուցիչները: Բիլիարդի խաղասենյակ էլ մտավ: Ճեմասրահում Դանիելի ուշադրությունը գրավեցին պատի մեջ դրված, ուռուցիկ ապակիներով ակվարիումի մեջ պտտվող մրի պես սև ձկները: Լեղակագույն խալաթով կինը, որ խնամողն էր, ասաց, որ նրանց առաջին անգամ տեսնելով` փայլող սևության և շրջապտույտ սահքի պատճառով, իրեն թվացել էր, թե ջրի մեջ ծիծեռնակներ են լողում, այնինչ, նրանք պիրանյաներ են: Միայն հետո, ավելի ուշ է ընտելացել նրանց վարքին, որ օրական տավարի մի սիրտ են ուտելու: Դանիելը շենքի պահպանության ծառայողների առանձնասենյակն էլ մտավ, հեռախոսը զանգում էր, վերադառնալիս կրկին լսում էր չդադարող զանգը: Սպասավորը բացեց դրսի դուռը, այնքան մութ էր, որ անհնար էր անգամ սպիտակ աղավնին տարբերել սևից: Համոզվելու համար, որ այնտեղ ոչ ոք չկա, մի քիչ կանգնեց, ծխեց: Վերադարձավ, հանդերձապահը կարծես չէր հասկանում Դանիելին, չէր ցանկանում պատասխանել` «Վասակը որտեղ է» հարցին, հրաժարվում էր ասել` դուրս գալուց տղան գոնե վերարկուն վերցրե՞լ էր: Սեղանի տակ ֆշշոց բռնկվեց, հանգավ` կարծես ջուր թափվեց կրակին: Հանդերձապահը բացատրեց, որ պատահաբար էլեկտրասալիկի կողքին պառկած կատվին տրորեց: Հետո հեռուստատեսությամբ ցուցադրված պատկերը մտաբերեց, միանգամից ճանաչեց Դանիելին, ասաց, որ հուզված է` այդքան նշանավոր ճանապարհորդի հետ անսպասելի հան-


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

դիպելուց: Դանիելը նկատեց` նա բարձրահասակ էր, սեղանը` [93] ցածր, արմունկները սեղանին էր դրել: Դանիելն իր ճանապարհորդական դիպվածներից էր պատմում հանդերձապահին, աքլորի կատարի նման կարմիր ռետինե ձեռնոցներով հավաքարարին, շենքի էլեկտրիկին, մեկ էլ նրա կողքին հայտնված լեղակագույն խալաթով կնոջը, որ երբեմներբեմն անջատվում էր խմբից, վազում, վազում, մի ոտքով թպպացնելով, կանգնում էր սալիկավոր միջանցքը թեք կտրող օխրայագույն ճիճուների վրա: Նրանք Դանիելին տեղեկացրին, որ ավտոկայանատեղիի հսկիչը լուրջ պատճառներով շտապ տուն կանչվեց: Հանդերձապահը նրան ասում էր, որ խնջույքի մասնակիցների մեքենաներին պահակություն անելը կարևոր գործ է, նախագահն է հանձնարարել, որ տղան ժամանակավորապես հսկիչին փոխարինի: Վասակի հետ այդպես վարվելու համար, հասկանալի է, Դանիելը նրանց ներկայությամբ դժգոհություն չհայտնեց: Աստիճաններով հյուրերից մեկի որսորդական շունն էր սլացքով իջնում: Դռների մեջ Դանիելի` մատուցողուհուն տեսնելն ու այդ պահին հանդերձապահի ոտքերի տակ շնից հայտնաբերված` զարկվող կատվի, սեղանին` զանգի նման կենտ մի վնգոցով ընկնելը մեկ եղավ: Ցնցվող մարմնի հետ նրա դնչի վրա դողէրոցքով էին բռնվել երեք-չորս բեղերը: Հանկարծակիի եկած մատուցողուհին խորովածով լիքը սկուտեղը գցելու համար տնօրենի առաջ արդարանում էր, որ իրեն թվացել էր` այդ պահին ոչ թե կատու, այլ ականջի տակ, ինչքան ուժ ուներ, մարդ ճչաց: Մի ոտքից ելած կոշիկը որոնելով լացում էր` շունչը վեր-վեր քաշելով: Նա երկրորդ հարկ բարձրացավ, երկար նախագահի օգնականի հետ էր խոսում, ցանկանում էր ասել, որ Վ��սակին անհապաղ ետ բերեն` այդ ի՞նչ մեթոդ են գործածում նրա հանդգնությունը պատժելու համար: Մինչ ուզածը կասեր, կարմիր կոստյումով օպերային երգիչը կանգնեց` նախագահի մուտքը ողջունելու համար հուժկու գոռալով, իտալերեն մի արիա սկսեց: Դանիելն իրեն բռնեց այն մտքի վրա, որ համարձակությունը քիչ է` Վասակի համար օգնականին հանդիմանելու: Նա վերադառնում էր իր տեղը, օպերային երգիչը միանգամից լռեց: Պարզվում էր, որ սխալվել, նրան երգելու նշան էին տվել` ետևի գաղտնի դռնով դահլիճ մտնող մեկին շփոթել էին նախագահի հետ: Դանիելը նստելու ժամանակ լսեց, որ ձիավորի հայտնի արձանը մառախուղի ցրվելուց հետո մի ձորից են հայտնաբերել: Ճշտվել էր, որ այնտեղ գաղտնի ձուլարան էր եղել, բայց այդ հաջողության հետ մի մեծ դժվարություն է ծագել,- տեղեկացնում էր հետախուզության վարչության պետը,- ասում էր,- գտնելուց


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[94] հետո պարզել էին, որ ձիու ամորձիները բացակայում են,- ասում

էր,- չնայած գողերը դրանով արձանին այնքան էլ մեծ վնաս չեն տվել, բայց քանդակագործը բարդ մարդ լինելով` հակառակն է պնդում, կտրականապես հրաժարվում է` առանց ամորձիների ձին կանգնեցնել պատվանդանին: Սպառնում է` դատարան կամ հեղինակային իրավունքներ պաշտպանող միջազգային կազմակերպություններին դիմել: Հետախուզության վարչության պետն ասում էր, որ հիմա վաշտերն ամբողջ ձորը մի քանի կիլոմետր շառավղով տակնուվրա են անում, առևանգողները գուցե դեռ չեն հասցրել` ձուլել ամորձիները: Գործից հասկացող մարդիկ էլ քանդակագործի հետ անընդհատ բանակցություններ են վարում, որ համաձայնվի` գոնե մինչև լույսը բացվելը, անցուդարձի սկսվելը, թեկուզ այդպես, արձանը տեղը դնեն: Նա այդ ամենը ակադեմիկոսին էր պատմում, բայց Դանիելն էլ խոսակցության մեջ մտավ: Նրան շատ հետաքրքրեց, թե գործից հասկացող այդ ինչ մարդիկ են, որ անընդհատ քանդակագործի տուն գնալ-գալով` բանակցություններ են վարում, համոզում են նրան, որ թույլ տա` էգ ձին դնեն պատվանդանին: Սակայն հետախուզության վարչության պետը չհասցրեց բացատրություն տալ Դանիելին. սպիտակ մազերն ու բեղերը հարդարելով, ժպտադեմ, կեցվածքներ էր ընդունում սեղանի մոտ հայտնված պոլորոիդով լուսանկարչի առաջ: Եվ ինչ-որ բան էր ասում կնոջ ականջին` լեզվով բլթակը շոշափելով, նա էլ իբրև թափով բերում, ապտակ էր թեթև չլմփացնում նրա ձեռքի երեսին: Դանիելը մինչև հետախուզության վարչության պետի հետ նորից սկսեց նախկին խոսակցությունը, բարձրախոսները միանգամից լռեցին: Դահլիճի կենտրոնում պարողները քարացան, նրանց բարակ հագուստների տակ ողնաշարների սյուներն էր տեսնում: Կարմիր կոստյումով օպերային երգիչը կրկին ելավ ու միանգամից հուժկու գոռալով` իտալերեն բառերով նույն արիան էլի սկսեց, բայց անմիջապես էլ դադարեցրեց, որովհետև նրան թվացել էր` երաժշտությունը անջատելով հասկացնում են, որ նախագահի մուտքը ողջունելու իր հերթն է հասել: Սակայն Դանիելը նկատեց, թե ինչպես նվագողներից մի քանի հոգի հեռվից ձեռքի թափահարումով տեղեկացնում էին, որ լռի` բարձրախոսների ապահովիչն է վառվել: Հետո նա պատի տակ` ցածր բեմահարթակի վրա, հաղորդավար նրբակազմ աղջկան տեսավ` երաժշտական գործիքների արանքում երևալ-անհետանալով, թնջկված էլեկտրալարերն էր տնտղում, կռանալիս նկատվում էր մեջքի զսպանակված կատվային կորը, պղնձագույն կոնքերի բացվածքին միանում էր սև շերտը տրուսիկի: Այնուհետև Դանիելը հանկարծակի սկսեց հետաքրքրվել հարևանցի նստած, ինստիտուտի ռեկտորի լեզվաբանության


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բնագավառում հասած մեծ նվաճումներով: Նրա [95] հայտնագործությունների կարևորությունը հասկանալու համար շատ հարցեր էր տալիս: Ռեկտորի կինը, որի կրծքին կարմրագույն վարդ էր ամրացված, Դանիելին ասաց, որ դա պատերազմող մի զինվոր էր ուղարկել խրամատներից` հետագայում պատահաբար ականի վրա զոհված: Բայց անմիջապես էլ անհրաժեշտ համարեց պարզաբանում տալ, որ նա իրականում ականի վրա չէր զոհվել, այլ ձեռքի թաթն ու մի աչքն էր կորցրել, բայց հիվանդանոցից դուրս գրվելուց հետո էլ չէր ցանկացել ապրել: Հիմա ինքն ուր էլ գնա, վարդից չի բաժանվում: Դանիելը բաժակը խփեց` զրնգացնելով ապակին, ռեկտորը չցանկացավ նրանց միանալ, երկուսով կոնյակ խմեցին: Աստիճանաբար սկսեց միկրոֆոնով խոսող նախագահի դասղեկին ընկալել` նրա դպրոցական տարիներից էր պատմում, օրինակելի վարքից, լեգենդար շարադրություններից: Դանիելը հասկացավ, որ նույն վիճակն է. կոնյակից, զրույցներից, լողացող պատկերներին հետևելուց ոչինչ չի փոխվում, ափի մեջ գնդած անձեռոցիկը գցեց ափսեի մեջ, ելավ: Դեռ սեղանից չհեռացած` նախագահի օգնականը ընդառաջ եկավ, իր ձեռքերը վերցրեց ափերի մեջ: Այդ շարժումը նա փոքրիկ երեխային քայլ անել սովորեցնելուն նմանեցրեց, երաժշտության ռիթմի հետ ճոճվելով` իրեն պարողների մեջ էր տանում: Քիչ ուշ, Դանիելը տեսավ, որ ինքն էլ է պարում: Առաջին հարկում, երբ հանդերձապահը վերարկուն էր դնում սեղանին, պատռվող լրագրի չոր խշրտոց լսվեց, նա հարկ համարեց Դանիելին բացատրություն տալ, որ արմունկով էր կպել, դա լաքապատ թղթե տոպրակի շրշյունն էր` կատվին է մեջը դրել, որ առավոտյան ավտոմեքենայով քաղաքից դուրս` թաղելու տանի: Մետաղյա համարանիշը վերարկուի տեղը կեռիկից կախելուց հետո ասաց, որ րոպե առ րոպե նախագահի ժամանելուն են սպասում` եռահարկ տորթն այդ ժամանակ են կտրելու, նաև հայտնեց, որ տորթի համար մոտավորապես ութ հարյուր ձու է օգտագործվել: Քիչ հետո Դանիելը հասկացավ, որ անձրևի տակ է` ծեծվող թիթեղի այդպիսի զնգռտոցը լեփ-լեցուն ջրհորդանից էր գալիս: Դեռ ավելի շատ մութ էր: Դանիելը ձեռքերը շալվարի գրպանը մտցրեց, շենքի հարավային կայանատեղին գնաց: Փոսերի մեջ այնքան ջուր էր կուտակվել, որ երբ ընկնում էր մեջը, չլմփում էր: Նա իրեն բռնեց այն մտքի վրա, որ անձրևից վախեցած չէր լինի տղան. ինքը նրան է որոնում: Քայլեց մեքենաների շարքերի միջով: Ծանր անձրևի պատճառով կրկին մեքենաներից մեկի հակաառևանգման ազդանշանը միացավ` լույսերի դեղին թարթոցով: Դանիելը կանգնեց, որովհետև քամին մի բանի ուժեղ խփեց, միայն երկրորդ անգամ լարված դիտելուց հետո


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[96] նկատեց, որ դա պլաստիկե մեծ աղբամանն է: Հեռվում`

բարձրահարկ շենքի ետևից, լուսաբացի ճերմակ սյունը բարձրացավ: Հետո Դանիելը տղայի կողքին էր` անձրևի տակ:


Հայրիկին այցելելիս

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

սում են, թե երբ շիրիմների վրա խոտը և ծաղիկը կանաչ են [97] ու խիտ, դա արցունքներից է: Հայրիկի գերեզմանաթմբի վրա և կանաչն էր առատ, և փուշը: Թիթեղյա ծաղկեպսակը, որ միակն է նրա գլխավերևում, անընդհատ ժնգժնգում է քամուց, համենայնդեպս, ինձ այդպես է թվում: Գուցե նրանից է, որ նվիրողը շատ էր հարուստ, կին էր, շատ հեռվից էր եկել, փոսը դրած դագաղի վրա մի բուռ հող լցնելուց հետո, դարձյալ շատ հեռուն գնաց: Երբ ծունկ չոքած խունկ էի ծխում հայրիկի շիրմաթմբի վրա, գերեզմանոցի պահակատան դուռը բացվեց, և կորամեջք Սարգիս քեռին եկավ: Ատամները շուրջ տարին սև ու կանաչ են դեղաբույսեր ուտելուց և հալածական թափառականի տառապանք են վերագրում նրան: Իմ, ամեն անգամ, գերեզմանոց այցելելուց հետո, հայրիկի շիրմաթմբի վրա ավելանում են փշերը, կակաչները պոկոտում եմ թաքուն, որ պահակատան լուսամուտից դիտող Սարգիս քեռին չնկատի, խոթում եմ ծոցս` վերնաշապիկիս տակ, որ հետո մի հարմար տեղ նետեմ: Կակաչները ցանել էր մայրիկը և ամեն օր այցելում էր գերեզմանատուն` օրեցօր բացվող կակաչների հետ խոսելու: Նա ասում էր, թե ամեն մի նոր բացվող կակաչ մի նոր խոսք է, հայրիկից եկած, թե այս բոլոր կակաչները նրանից եկած հեքիաթներ են: Սարգիս քեռին կանգնել էր իմ գլխավերևում, և նրա տեսքն այս շաբաթ ավելի էր տագնապած ու սմքած: Նա տառապում էր մարմնի ինչ-որ մահաբեր հիվանդությունից և հավատացել էր խորհուրդներին, թե օրական չորս-հինգ անգամ կակաչի ցողուն ուտելը կառողջացնի իրեն: Ինձ ասում է. «Քո այստեղ գալուց հետո փշերը շատանում են, կակաչները` պակասում»:

Ա


Լրագրողը

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[98]

արավային Կովկասի լրագրողների համաժողովն էր, նոր էի վերադարձել գործուղումից: Խմբագիրը չթողեց էլ` տուն գնամ: Պատմածներս այնքան անսպասելի թվացին` խնդրեց թերթի առավոտյան թողարկման համար անմիջապես ճանապարհորդական նոթեր գրեմ: Հինգ րոպե չէր անցել` լուրերի բաժնի աշխատակիցներից մեկը, որ խոսելիս էլ աղջկա նման խնդմնդալ գիտեր, եկավ, կանգնեց անդարակ, շագանակագույն գրասեղանիս առջև, իր իմացածի պես ժպտալով հայտնեց.«Կինդ է եկել»: Սկզբում խաղաղ էի, բայց մինչև միջանցք կհասնեի, միանգամից Մարոն մտքովս անցավ: Երկու տարուց էլ ավելի կլիներ` նրա հետ էի կապված: Մի քանի ամիս առաջ երկկողմ համաձայնությամբ աբորտ էր արել: Ամեն անգամ խմբագրություն գալուց առաջ անպայման զանգահարում էր: Կասկածանքներով հասա, դուռը բացելուն հետ նկատեցի` ջինսե տաբատով էր, բարակ մատների մեջ ծխախոտ կար: Սևեռված` աչքերին նայեցի, հենց տեսավ, իջեցրեց: Չէր կարողանում խոսակցությունը միանգամից սկսել: Միջանցքի կանաչ, մերկ պատի վրա թերթի անվանումով ժամացույցն էր թիթեղին ընկնող կաթիլքի նման հատու թխկթխկացնում: Ասաց.«Խոսել էր պետք: Դու էլ չկայիր»: Դարձյալ միտքը կտրտվում էր, մի քանի անգամ նույն բանն էր կրկնում: Ինչ լավն էր ջինսե տաբատով: Շփոթվեց: Աչքերը հստակ չէին, հեռավոր մտքի վրա էին, հասկացա` գալը իմ ենթադրությունների հետ կապ չուներ: Ասաց.«Նվարդի համար եմ եկել... հիմա չկա, երեք օր է` տուն չի վերադարձել... ոստիկանների հետ շրջել ենք բոլոր դիահերձարանները...»: Նրան էլ էի լսում, միանգամից սկսեցի ավելի հեռվից եկող` մութ հորը կախված վերելակի գնալ-գալն էլ, շղթաները հետևից քարշ տալն էլ, զարկվող մետաղի ձայնն էլ լսել:

Հ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Պատմում էր, թե «Վիլիս»-ով դիահերձարանները շրջելիս, [99] բռնած սարսափի պատճառով, ոստիկանների մոտ ինչ հիմար բաներ էր դուրս տվել նրանց պետի հասցեին: Ասել էր. «Շատ էլ ոստիկանապետը այդպիսի անուն ունի, չեմ հավատում, որ կարող է անգամ ծաղիկ սիրել...»: Պատմեց` բաժանմունք վերադառնալուց հետո պետն ինչպես էր մեկնաբանել կատարվածը, թե.«Նեկտարն ասում էր,- քիչ մնաց ժպտար,- պատկերացնո՞ւմ ես Նեկտար անունով ոստիկանապետ...»: Լռեց: Միանգամից խոսում էր ամեն բանի մասին, ասելիքը դարձյալ չէր ստացվում: Հետո` թե. «Նեկտարը համոզված է` նրա նման գեղեցիկ կառուցվածք ունեցող աղջիկները զոռով կամ էլ կամավոր ինչոր փողատիրոջ սիրուհի են դառնում, բռնի ապրում են նրա ամառանոցում: Պատահում է` աղանդավորների են միանում, հոգևոր առաջնորդների հետ գնում են մեկ ուրիշ քաղաք` առանձնության մեջ ապաշխարելու,- հետո` թե,- Նեկտարն ասում էր` երիտասարդների գլուխը սատանայի գործարան է, խմբեր կազմած, մորֆիով, տարբեր թմրանյութերով են տարվում: Լինում է` չափին չտիրապետելու պատճառով մեռնում են, բայց նրանց մենք երբեք չենք գտնում` գործը չբացվելու համար, խումբն է իրենց մեռելներին սարերում, ձորերում թաքուն թաղում,- հետո նորից` թե,- Նեկտարն ասում էր` շատ է պատահել, ասենք` մեկ կամ երկու տարի հետո մարմնավաճառ աղջիկներ են գտնվել Թուրքիայից, արաբական երկրներից: Դրամագլուխ ձեռք բերելու, ընտանիքներից անկախ կյանք վարելու համար, մեծ մասամբ, այդ երկրներում հարբեցող ծնողների երեխաներն են հայտնվում...»: Հետո, թե.« Ի՞նչ ենք անելու, ի՞նչ ենք անելու... ուժեղը դու ես, դու էլ որոշիր...»: Վախեցածը, խուճապից անհավասարակշիռն է այդպես տագնապում: Ասացի.«Առաջին կուրսից այդպիսի ճանապարհ չեն ընտրում...»: Որոնում, թաշկինակը չէր գտնում: Շպարվելու հայելին ընկավ ձեռքը: Աղբամանից պարուրաձև մանվող կապտասպիտակավուն ծուխ էր բարձրանում: Փողոցում էինք, մտավ դեղատուն, դռանը սպասում էի: Եկավ, չուզեց` միասին քայլեինք, շատ կտրուկ «Չէ» ասաց: Հեռվից Ճանապարհում էի, մի պահ կորավ ավտոբուսի ուղևորների մեջ, նորից երևաց պատուհանի մոտ: Երկվագոնանոց տրամվայն անցնում էր, մայթը դղրդում էր ոսկորներիս մեջ: Այդտեղից գնացի Մարոյի մոտ: Երբեմն ականջներիս մեջ սուլոց էր լսվում: Նյարդերիս վրա ավելի շատ Մարոն ինքը, սկսեց ազդել: Մինչև


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[100] վերջ չկարողացավ լսել: Հենց իմացավ Նվարդի կորելու լուրը`

սրտխառնուքը միանգամից բռնեց, զուգարանից դուրս եկավ, չվերադարձավ խոհանոց: Գնացել, կանգնել էր պատուհանի առաջ, անհաղորդ փողոց էր նայում: Ակնթարթորեն քար էր կտրել: Մի բան ասելու համար գոռալով պիտի խոսեի` չէի կարողանում, դրանից ավելի շատ էի զայրանում: Ափով բերանը փակած` երբեմն-երբեմն դարձյալ զուգարան էր վազում: Այնքան էր հետ տվել` դատարկ ստամոքսի պատճառով լսվում էր` ոնց է ործկտում: Ահագին հեռու էր, բայց ննջարանի վարագույրների արանքից ընկած լույսի մեջ նկատվում էր մեղրամոմի նման դեղնած դեմքը, աչքերը կորել էին, ոչ մի բանի չէին արձագանքում: Ոտքերիս տակ պառկած կատվին էի շոյում, ափիս հպումից մեջքը ծռում, նվաղուն մլավում էր, երևում էր բոցի նման, կարմիր պղնձի գույն լեզուն: Աբորտից հետո էինք հոգեբույժի խորհրդով տուն բերել: Այդ պահին զգացի` ճանապարհին` մինչև տուն հասնելը, անընդհատ խոսել էի ուզել, միանգամից իջած լռության մեջ էլ առաջին անգամ գիտակցությանս հասավ, որ սպանված Է: Արդեն չորս-հինգ տարի էր` ամեն ինչ թողել, միայն մեծածավալ գրքի վրա էի աշխատում: Գինու խոշոր գործարանի փայատերերից մեկը գիրքն ավարտին հասցնելու համար խորհուրդ տվեց` քիչ ժամանակ պահանջող, կայուն եկամուտներով գործ սկսել` երկլեզվով լեգենդների, էպոսի վերապատումներով, մանուկների համար ժամանցային-զվարճալի պատկերներով համակարգչային սկավառակներ թողարկել: Եթե անհրաժեշտ սարքավորումները ես գնեի, խոստանում էր` արտադրական աշխատանքներն սկսելուն պես գործընկեր դառնալ: Հավատացած էր` թե ներսի, թե դրսի մեծածախ շուկաներում պահանջարկի պակաս չէինք ունենալու: Որպեսզի կարողանայի ևս մեկ-երկու տարի աշխատելով մեծածավալ գործը հասցնել իմ ուզածին` միանգամից երեք սենյականոց բնակարանը բանկում գրավ դրեցի: Երբ ճապոնական սարքավորումները տեղադրել էինք վարձակալած նկուղային հարկում, արդեն սկավառակներ, ներկեր, թուղթ էր պետք, նկարիչին, երկու բանվորներին` վճարել: Գինու խոշոր գործարանի փայատերը պատճառաբանելով, որ արտասահմանում կապիտալի մեծ կորուստներ է ունեցել, պայմանավորվածությունից արագ հետ կանգնեց: Մինչ այդ` ինձ հարգանքով վերաբերվող մարդկանց հետ էի գործ ունեցել: Իրար հետևից շրջեցի քաղաքի երկլեզու բոլոր կազմակերպություններում` ղեկավարներին պատմելով իրագործվող ծրագրերի կարևորության մասին, խնդրում էի` կանխավճարներ


Մարոյի հետ առաջին անգամ հանդիպել էինք քանդակագործի մոտ: Երբ գնացի այնտեղ, նրանք չորս-հինգ հոգով արդեն խմում էին: Քսանհինգի մեջ էր, մի տարի առաջ բաժանվել էր «Բժիշկներ` առանց սահմանի» կազմակերպության աշխատակից շվեjցարացի ամուսնուց: Այդքան ժամանակ էր անցել, բայց դեռ չէր կարողացել ուշքի գալ: Պայմանավորված օրից շուտ էր վերադարձել հանգստյան տնից, ամուսնուն մեկ ուրիշ տղամարդու հետ էր բռնացրել: Երբ դուրս եկանք քանդակագործի արվեստանոցից` երկուսս էլ խմած էինք: Պաjմանավորվել էինք, երկրորդ անգամ հանդիպեցինք: Օրագրի ոճով գրված` թույլ, շատ երկար, սիրավեպի նման բան էր բերել` կարծիք էր ուզում իմանալ: Շնորհալի լինելն զգացվում էր. և ուշքի բերելու, և մոտիկ պահելու համար մի քիչ էլ ավելի գովաբանեցի, իմ թելադրանքով էական ուղղումներ կատարեց, տպագրվեց: Գինի խմեցինք: Երեկոները թափառում էինք: Ամեն օր հանդիպելու պատճառը նաև` աչքերի մեջ եղած լույսն էր, մանկական անմեղ հայացքով աշխարհին նայելը, ինձ տեսնելը` միանգամից տեսել էր ինձ: Երկրորդ-երրորդ հանդիպման ժամանակ լեռանն էինք նայում. սիրում էր կանգնել խոշոր լեռան դիմաց` լռելով դիտել ու դիտել, այդ պահին էլ ասացի, որ կնոջիցս երբեք չեմ բաժանվի: Ինքն էլ, ամեն բան, ինչը դրան էր տանում, կանգնեցնում էր: Այնպես էր անում, որ երկու ընտանիքների անկախությունը չմիախառնվեին: Այն օրերին մտածում էի. «Տանը կենցաղի շուրջբոլորը պտտվող կինը, առանց հեռվում թաքցրած երկվության, չի կարող ինձ առաջ մղել: Տղամարդը նախաստեղծ դրախտային ժամանակից այնպիսի հատկանիշով է արարված, որ հոգին, երազելու զորությունը չմարելու համար տարածության միջից մշտապես պիտի կնոջ հավերժական կանչը, բուրմունքը որսա»: Գինու խոշոր գործարանի փայատիրոջ հրաժարվելուց հետո մինչև լույս նկուղում էի մնում, չնչին գումարներ բերող պատվերների պակասը լրացնելու համար սկսել էի սկավառակների վրա նաև ավարտական դասարանների և բուհ ընդունվողների համար իմ կազմած թելադրության նյութերի ժողովածուն տպագրել` փորձելով դիմորդներին վաճառել: Մարոյի հետ հանդիպումները անկանոն էին դարձել: Հակա-

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

փոխանցելով պատվերներ տան, բայց հաշվարկելով եկած [101] գումարները, պարզվեց, որ չեն բավականացնի անգամ բանկի մեկ ամսվա տոկոսները մարելու համար: Սկսվեցին ինքնախարազանման, մշտական տագնապների ժամանակներ: Երկու ընտանիքների կենցաղն էլ ծանր էր:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[102] սական զգացումներով սպասում, գիշերներ էր անցկացնում

ոտքի վրա, բարեկամներից մի քանիսի ակնարկներն էլ այդ օրերին, որ անբարոյական կնոջ գործելակերպով, ամուսնացածն ու չամուսնացածը իրարից չզանազանելով` տղամարդ է ընդունում, բաց թողնում... թռչնի լռակյացության էին հասցրել, միայն խոհանոցում առանձնանում, ինքն իր համար էր երգում, տաք միատոն մեղեդի էր հազիվ լսելի լինում: Նման պահերին` միասին լինելու համար, ինչքան էլ ուզում էի` իմ հարցերին պատասխաներ, ինչ էլ անեի` համառելով ներսից բառ չէր հանում: Եղբայրը մի օր խմբագրություն եկավ: Սիրո մասին իմ ասածներից ոչինչ չընդունեց, կտրականապես դեմ էր համատեղ ապրելուն: Հետո ազգակից տղամարդկանցով հանդիպել, որոշել էին` ինձ անդամալույծ դարձնել: Մարոն իմացել, նրանց ասել էր, եթե այդպես անեն, հենց նույն օրը, գրությունը դրած գրպանը, կնետվի քաղաքի ամենաբարձր կամուրջից: ժամանակավոր լռություն իջավ: Երկու ամսից ավելի հղի էր եղել` առանց տեղյակ պահելու գնացել, աբորտ էր արել: Ավելի ուշ ասաց. «Չեմ ցանկանում ընտանիքդ քայքայվի...»: Աչքերի մեջ լույս կար, մանկական անմեղ հայացքով ինձ էր նայում, հետո` հեռվին, թիկունքիցս այն կողմ` լեռանը, ասաց. «Միայն նա էր պակաս, եթե նա էլ լիներ, էլ չէիր գրի մեծածավալ զարմանահրաշ աշխատանքը...»: Մտածում էի.«Ինչ գործի է խառնվել, իրավունք եղել է, չի եղել, տիեզերական մտքի կայացրած` արարելու որոշման գործին է միջամտել, միայնակ ուրիշ, անծանոթ, ժամանակի մեջ է մտել»: Չեմ հիշում` ում, ինչ-որ շնորհանդեսի էի` մեկ կամ երկու բաժակ էլ կոնյակ էի խմել: Երբ վերադարձա` գրություն էր թողել, որ հիվանդանոց է գնացել: Փողոց: Վազում եմ: Մեքենաների հոսքը: Շենքեր, պատուհաններ, ճակատը ոսկեգույն գլխաշորով բոլորած` ինչ-որ անտարբեր դեմք է ապակուն հպված վերևից նայում: Նետվեցի դիմացի մայթը, մյուս փողոցն եմ մտել, նորից մեքենաների հոսքը: Շենքեր, պատուհաններ, նորից ճակատը ոսկեգույն գլխաշորով բոլորած` ինչ- որ անտարբեր դեմք է ապակուն հպված վերևից նայում: Հիվանդասենյակը: Հատակին բամբակ է ընկել, ուժեղ լույսի մեջ ճերմակի վրա արյան կաթիլի կարմիրն է պսպղում, ամեն անգամ դռան բացվել- փակվելուց , նիկելապատ ափսեի մեջ օդի հարվածից դատարկ սրվակն էր ցնցվում: Իրարանցումն արդեն


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

վերջացել էր, երևի դժվար էր եղել: [103] Նարկոզի ազդեցության տակ էր: Աչքերը չբացեց, բայց գիտեր` ձեռքը բռնողը ես էի, փակ կոպերից արցունքները հոսում ու հոսում էին: Հետագա իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում էլ չմոռացա այդ տեսակ լացը: Սավանին, որով ծածկված էր, տեղ- տեղ լվացքատան դեղին ժանգն էր դաջվել: Տուն գալու օրը ոչ միայն դատարկված արգանդն էր մղկտում ` մեկ ուրիշ դատարկություն էլ պատերն էր ճանգռոտել տալիս: Համոզում էր` հավատամ. աբորտ անելուն ես էլ եմ` հա ասել. երկուստեք համաձայնություն էր եղել: Միայնակ չթողնելու համար հաստատեցի: Մի քանի գիշեր մնացի մոտը, բայց այդպես էլ չպատմեցի, որ հիվանդանոց վազելու ժամանակ, երկու փողոցներում էլ միաժամանակ էի տեսել, թե ինչպես էր վերևի պատուհաններից վրաս նայում ` ապակուն հպված աղջկա անտարբեր, միևնույն դեմքը, ճակատը` լույս տվող ոսկեգույն պսակի նման գլխաշորով բոլորած: Պահակ չունենալու պատճառով գողացան նկարող մեքենայի ծրագրավորող համակարգիչը: Մինչև ոստիկանությունը կքններ, կվերադարձներ, երեք ամիս անցավ: Դարձյալ կանգնել էին առանց այդ էլ անկանոն ստացվող մանր-մունր պատվերները: Սարսափելի արագությամբ աճում էին տոկոսները, տունը առգրավելու վերաբերյալ ստացվող նախազգուշական ծանուցումները: Մարոն ինձ փրկելու համար, առանց երկմտելու, պահանջեց` իր մի սենյականոց բնակարանն էլ գրավ դնել: Նրա շնորհիվ առգրավման ժամկետը մի տարի էլ երկարացրին: Նկարիչը, երկու աշխատողներն էլ հինգ օրվա ընթացքում հեռացան: Ցերեկները, գործարքներ կնքելու հույսով, տարբեր գրասենյակներում էի լինում, ֆինանսական գործերով թափառում էի քաղաքում, մեն-մենակ գիշերներն էի աշխատում: Շաբաթներով տուն չէի գնում. Ռուզանը մի քանի օրվա ուտելիք, փոխնորդ, դեղորայք էր բերում: Բժիշկն ասում էր` հազիս մեջ եղած անցանկալի երևույթները վտանգավոր չեն, բայց այդպես շարունակել չէր կարելի: Ճաշի ժամանակ փորձում էի Ռուզանին պատմել իրավիճակի մասին, ուր հայտնվել էի, սարսափած թռչում էր տեղից, չէր թողնում շարունակեմ, կեղտոտ շորերով ցելոֆոնե պարկն էր վերցնում.«Դու պիտի կարողանաս, դեպուտատ»,- ասելով շտապ հեռանում էր:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[104]

Չէր հրաժարվում տան օջախի կրակը բորբոք պահելուց, հիմա էլ հսկում էր որ չհանգի: Աղքատության բոլոր տարիներին էլ քայլել էինք կողք կողքի...բեռն էր չափից ավելի ծանր`ուժերը չէին պատում առաջ գնալու համար: Նրան չէր կարելի` զարկած ջրհեղեղի բաց օվկիանոս հասցրած փայտաբեկորի վրա, գիշերով միայնակ թողնել: Որպեսզի ուժ տար թևերին, լողար` ափին փարոսը վառել, տաք ձայնով կանչել էր պետք: Հետագայում բզկտում էի ինձ` ինչու՞ այդպես չարեցի, խավարի միջով ճանապարհը գտնելու համար` թեկուզ լուցկու մի հատիկ, ինչու՞ ափին չվառեցի: Ռուզանն իմ վարձով փոքրիկ սենյակում հայտնվեց տետրակի գործարանից: Բանակից վերադարձել, այնտեղ երկրորդ հերթափոխի բեռնակիր էի աշխատում, մի տարով էր ինձանից մեծ: Ցերեկները թերթից թերթ էի շրջում, չնայած առանց բարձրագույն կրթության էի, խբագիրները գրածներիս վրա մի քանի ուղղումներից հետո, թաքուն համակրանքով վստահում, սպորտային ռեպորտաժների հանձնարարություններ էին տալիս: Իսկ ես փորձում էի ավելին պոկել նրանցից: Ռուզանը չգիտեր` ինչ է ստեղծագործելը, չէր հավատում, որ կան մարդիկ, որոնց ուղեղի ծալքերում գեղեցիկ, գանձի նման թանկարժեք բան է լինում թաքնված: Ասում էր. «Սպանես` չեմ կարող հավատալ, որ եթե օրերով նստես թղթի առաջ, հետապնդես նրան, անպայման կորսաս»: Այդ ամենը «բստրել» էր համարում, ասում էր.« Սուտ խոսելու պես բան է, նայած, թե ով ավելի լավ կստի»: Դա ոչ մի նշանակություն չուներ, այդպես էի սիրում նրան: Համալսարան ընդունվելու հաջորդ օրը ստիպեց` ազատվեմ աշխատանքից: Երբեմն ձեռները կարող էին յուղոտ էլ լինել, կարող էր տետրերին ամրագամեր զարկող հաստոցներն էլ նորոգել: Կարող էր կնոջ արժանապատվությունն ավելի բարձր դասելով` արտադրանք տալու ամենաթեժ օրերին գործի չգնալ, տասըքսան ներքնաշորերի լվացք սկսել, որպես ներքին և արտաքին անաղարտության նշան` ամեն օր կիսավարտիք էր փոխում: Մեր գոյությունը պահպանելու համար, մինչև ավարտելս, օրական հարյուր-հարյուր հիսուն տասներկու թերթանոց տետրեր էր դուրս հանում գործարանից, երկու ժամում վաճառում էր շրջակա դպրոցներում: Քանի որ լավ չէր պատկերացնում` բանասիրականը ավարտողները հետո ինչ աշխատանք են կատարելու, մի անգամ էլ լայնեզր գլխարկ էր առել, մեր տան տիրուհուն ասել էր. «Որ դեպուտատ աշխատի, կդնի»: Դրանից հետո թաղի լիմոնադ վաճառող կրպակատիրոջից


Փողոց: Հարսանքավորների զարդարված մեքենաներ: Մայթին` արևի թանձր դեղինի մեջ, ձկնավաճառների պայուսակների ներսից` թրթռացող մեջքերով ձկների կապտասպիտակավուն ճերմակն է բռնկվել: Ոստիկանություն: Առաջխաղացում չկա: Քննիչն անգամ նեղացավ այցելությունից: Մի ուրիշ` կորած մարդու, գործի քննությունն էլ էին նրան հանձնարարել, բացարձակ ժամանակ չէր ունեցել` գոնե հաց ուտեր: Խմբագրություն: Ուշ էր, բոլորը գնացել էին, հակահրդեհային մոմլաթե խողովակների վահանակում թաքցվող բանալիով բացեցի խմբագրի աշխատասենյակի դուռը, ներքին հեռախոսակապով զանգահարեցի ոստիկանության հերթապահին` թերթի անունը տալով, խնդրեցի միացնել նախարարին: Լսեց, խոստացավ գործին հետևել: Լուսնյակ, ճերմակ գիշեր էր: Վարորդն անվադողը քաշել էր լուսավոր տեղ, մուրճի ամեն մի հարվածից վերնաշապիկի տակ թիակները վերուվար էին անում: Սկզբում նրա սարսափած աչքերի մասին մտածեցի, հետո` թե այդ տարիքի անօգնական աղջնակը ինչպես թախանձած կլիներ, որ իրեն կենդանի թողնեին... Նստեցի: Նստել, արմունկս դրած սեղանին` անցորդներին դիտելով, գարեջուր էի խմում, ճակատը` լույս տվող ոսկեգույն պսակի նման գլխաշորով բոլորած աղջկա մասին էլ էի մտածում: Տարվա այդ եղանակին մրսում էի, հետո խանութի ապակու մեջ տեսա, թե ինչպես եմ նստած տեղից բարձրանում, ինչպես է գնում ծանր մարմինս: Ասացի. «Խաղաղվիր»: Մի քանի անգամ ասացի. «Խաղաղվիր»: Զանգի կոճակն էի սեղմել, վեր թռա` ականջս նրա վերադարձի ձայնին պահած, մնացած բոլոր ձայներից խաբվում էի: «Խաղաղվիր»,- ասացի: Ռուզանն էր դուռը բացել, խոսել ուզեցի, չէր ստացվում, ասացի. «Այս ժամին մարդիկ համերգից էին վերադառնում...»: Վերջին ամիսներին Ռուզանի մոտ ավելի քիչ էի լինում: Անկանոն սեռական հարաբերությունների պատճառով չոր, նյարդային էր դարձել: Հիմա էլ` երկու շաբաթվա ընթացքում կուտակված նամակները հատուկ նետեց սեղանին: Չխոսեց, սենյակից դուրս գալիս զրնգացրեց դռան ապակիները: Հավանաբար, ինչ-որ բան գիտեր Մարոյի մասին: Գործուղման նախօրեին էի զգացել` հայացքի մեջ զզվանք կար: Այդ ժամանակ Նվարդը դեռ դասի չէր գնացել, եկավ հրաժեշտ տալու, դիտավորյալ, նրա ներկայությամբ ասաց. «Եթե ընդհանրապես տուն չգաս, ոչինչ էլ չի պատահի, լավ կլինի երեխաներին դրամ

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

մինչև փոստատարը հետևիցս ծաղրանքով «դեպուտատ» էին [105] ասում:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[106] ուղարկես,- լռեց, հետո,- եթե գործուղումից տուն վերադառնաս,

հաջորդ օրը ինքս կգնամ...»: Սպառնալիքից չէ` գնալուն պատրաստ լինելուց էի վիրավորվել, դրա համար էլ փակվել էի, չկարողացա ասել` ինչ գնալ, խելքդ հո չե՞ս թռցրել: Նամակները բանկից էին, չկարդացի էլ, մտա Էմմայի սենյակը: Բերանքսիվայր մահճակալին էր պառկած` ուսերը ցնցվում էին: Կարծում էի` բան չգիտեր մեր հարաբերությունների մասին: Նստեցի, ծոծրակը ափիս տակ քրտնած էր: Ասաց.«Ոնց որ օտար բան լինի վրադ իջած, ինչ օտարություն է ,ոնց որ ուրիշ տեղից եկած լինի հետևիցդ: Ախ, Աստված իմ, գոնե Ռուզանը քեզ հասկանար...»: Սրթսրթում էր ափերիս մեջ: Օտարի մասին բարձրաձայն խոսելը հանկարծակիի բերեց` չնայած, նրան ինքս էլ էի նկատել, վերջին ժամանակներս ներսիս մեջ անգամ նրա դեմ գործելու հնար էի գտել` անընդհատ մտածելով` մի՞թե ինձ համար էլ մահ կա: Մի քանի ժամ զրուցեցինք, մտքներիս մեջ Նվարդն էլ կար, բայց երկուսով էլ խուսափում էինք նրա մասին որևէ բառ ասել, ուրիշ բաներից էինք խոսում: Չէինք էլ խոսում, ավելի ճիշտ, միասին մի տեղում էինք գտնվում, որտեղ ամենահեշտն էր լինել: Երբեմն-երբեմն կարող էր` մի բառ էլ ասեինք: Երեքշաբթի կարողացա օտար լեզուների ինստիտուտի ռեկտորին զանգահարելով` իմ մեծածավալ կիսատ գործից երկրորդ կուրսի ուսանողների համար դասախոսություն կարդալու պայմանավորվածություն ձեռք բերել: Հաջորդ օրն էլ դրամի համար մարտական ընկերներիցս մեկի մոտ գնացի,որոշել էի` մինչև երեկո վերադառնալ, բայց գիշերը մնացի. պատերազմի ժամանակ` ճակատամարտերի ընդմիջումներին քար կտրած լեզուներս բացելու համար պատահել էր` միասին թևերներս էինք ծակել` հանգստացնող մի որևէ բան լցնելու համար: Կարող էի նրան պատմել,որ քիչ առաջ փողոցն անցնելու ժամանակ տեսել էի, թե ինչպես էր բարձրահարկից վրաս նայում` ապակուն հպված աղջկա ինչ- որ անտարբեր դեմք` ճակատը լույս տվող ոսկեգույն գլխաշորով բոլորած, բայց չպատմեցի, անգամ անկողին չմտա, ափսոսում էի, որ սափրված չէի, շատ կուզենայի` վայելուչ հագուստով, փողկապ էլ կապած լինեի. ամբողջ գիշեր պատից պատ էի քայլում: Վերադարձի ճանապարհին մտա` տոկոսները փակելու: Դարձյալ հաջողվեց երկու բնակարանների սեփականությունն էլ պահպանել: Անընդհատ դեպի վերև էի քայլում: Մայթին` շան տերը ձախ ձեռքով կաշեփոկն էր պահել, շունը փորին էր հասնում, դնչին ապտակել-ապտակելով` հրամաններ կատարել էր սովորեցնում, թե.«Միզիր ծառին, միզիր ծառին...»: Առաջ չէր գնում, անգիտակից գալիս, գլուխը մտցնում էր նրա ափերի տակ, թաց քիթը


Փողոցի ավարտին գտա աղջիկներին, նրանցից մեկի հետ` մինչև հաճախորդի գալը թխկենու տակ շատ երկար կանգնեցի: Առանց քաշվելու պատասխանում էր բոլոր հարցերին: Ասում էր. «Գնա քաղաքի եզրը, ուզում ես տեղեկություն ունենալ, գնա այնտեղ»: Հետո մեքենան եկավ, հեռացավ: Մինչև հաջորդ խաչմերուկը թաց ասֆալտը անդրադարձնում էր հետևի լապտերների գույները: Այդ խոսակցությունից հետո իմ ամբողջ կյանքում, երազիս մեջ անընդհատ կարմրի մեջ խորասուզված քաղաքի նույն եզրն էի տեսնում: Արդեն հինգ-վեց դասախոսություններ էի կարդացել, բայց դարձյալ ոտքերիս տակից օրըստօրե փախչում էր հողը, ոչ մի կերպ չէի կարողանում երկու ընտանիքների համար հենարան լինել: Մարոն էլ աղքատության մեջ էր, ռադիոլրագրողի ցածր աշխատավարձն անգամ սննդին չէր բավականացնում, վերլուծելով իրավիճակը, հասկանալի էր դառնում` նրա բնակարանն էլ էինք կորցնելու: Հույսը, թե մեծածավալ գործը, որ արդեն չորս-հինգ տարի աշխատում էի, կավարտեի միանգամից, խոշոր գումար կբերեր, քանի գնում, ավելի անհավանական էր դառնում: Գոյատևելու համար կենաց-մահու պայքար էինք մղում: Միմյանց նկատմամբ պատասխանատվությունն ավելի խելահեղ արարքների էր մղում: Իրար պաշտպանելու համար ձեռնարկվող թաքուն քայլերը ժամանակի հետ ավելի ծայրահեղ նյարդայնացնող դարձան, հասարակ բաների պատճառով իրար չէինք խնայում, երբեմն էլ կարևոր հարցազրույցները պատճառ բռնած` փախչում էր տնից, վերադառնալուց հետո, եթե մտնում էր լոգարան` գինու հոտ էր գալիս զուգարանակոնքից: Ընկերներից պարտքեր վերցնելու չափաբաժինն արդեն վերջացել էր, շատերն էլ սկսել էին աչքերիս մեջ հասկացողի բացահայտ իմացությամբ նայել, թե իրենք լավ էլ գիտեն` իմ կյանքն էլ է անցողիկ: Փողատեր մարդիկ առերես մերժել չկարողանալու պատճառով քաղաքի մի ծայրից մյուսը` իրենց գրասենյակներն էին կանչում, բայց իմ խոցելի լինելը լավ իմանալով պայմանավորված ժամին դիտմամբ տեղում չէին լինում կամ պարտքեր ունենալուց էին գանգատվում` հաստատ իմանալով, որ երկրորդ անգամ էլ չէի դիմի: Գիշերաթիթեռի նման` լուսավոր մի բանի շուրջ պտտվելու համար, գրասեղանիս վրա դիզված մեծածավալ գործից էի կառչում, փորձում էի ուշ ժամերին` թեկուզ կցկտուր, մի տող կամ պարբերություն գրել այ��պիսի բաների մասին, որոնք

[107] ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

սվսվացնում` ամբողջ մարմնով դողալով վնգստում էր:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[108] անշոշափելի,

ամենաթափանցիկներն էին, ամենածածուկ երևույթներին էի հասնում, մտածում էի քամիների մասին,որոնք միայն գիշերն էին խոսում, դուրս էին լսողության սահմաններից: Արդեն մի շաբաթ է` սկսել էի երաժշտական, լուսանկարչական տարբեր տաղավարներ մտնել` կես գնով առաջարկում էի ճապոնական սարքավորումները գնեին, մինչև որ մի առավոտ բանկի աշխատակիցները հասցրեցին կատարածուների հետ զմռսել նկուղի դուռը` արգելք դրեցին որևէ մեկին ներս մտնել: Հինգերորդ օրը Մարոն արյունոտեց իրեն: Փորին, ստինքներին, ազդրերին, որտեղ ձեռները կպնում էին, անձրևաորդերի երկարության կարմիր մատնահետքեր էին մնում: Զանգահարեցի, մեր թերթի համար տարեցների կենցաղավարության խնդիրները հոդվածներով պարբերաբար լուսաբանող բժշկին` խորհուրդ հարցնելու: Մասնագիտական հանրագիտարանից լատիներեն տեղեկանք կարդաց, թարգմանեց, թե.«Ինքն իրեն, եթե արյունլվիկ անելու չափ քորում-քորում , չի հանգստանում, շատ նման է նյարդային վերջույթների ցավի,ասաց,- բայց լավ կլինի հոգեբույժի էլ դիմես, կարծում եմ` այդտեղ հոգեբույժի կարիք էլ կա»: Քորից լպոկտված Մարոյի ծիրանագույն առողջ մաշկը լույս էր արձակում: Մանկահասակ աղջնակի նման` լցված կորագծերով պինդ մարմին ուներ: Սեղան-աթոռի, դռան` ինչին քսվեր, ազդրերին, հետույքին, թևերին` կլոր, կասկածելի մեծության կապտուկներ էին մնում, մի ժամանակ դրանց պատճառով խանդի տեսարաններ էի սարքում: Հիմա, երբ լպոկտված մաշկին էի նայում, մտածում էի, որ Նվարդից ընդամենը մի քանի տարով է մեծ, սիրտս հարազատի փաղաքշանքով էր լցվում: Գնացել էի բժշկին բերելու: Ծանոթ գեղանկարչի ցուցահանդեսի բացումն էր, պայմանավորվել էինք պատկերասրահում հանդիպել: Վերադարձանք, Մարոն արդեն չկար:

Տանը մի հայտնի տեղ ունեինք` իրար երկտող էինք թողնում: Ձայներիզ էր դրել, վերցրեցի այն. ինչպես խավարի միջով անցնելու ժամանակ մի բանից կառչելու հույսով ձեռքերն են պարզում, որ չընկնեն, դես ու դեն քայլելով, ծխախոտ ծխախոտի հետևից վառելով` հաղթահարեցի վախս, մինչև հավատացի, որ կարող եմ լսել, ահագին ժամանակ անցավ: «Մտքերս ձայնագրելու ժամանակ, գիտե՞ս` ինչքան եմ ցանկացել` քո նկատմամբ ատելություն ունենալ, որոնել, չեմ գտել: Հակառակը` սիրում եմ: Առարկաների էությունը տեսնելու գաղտնիքին քո շնորհիվ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

հասա: Նրանց ճանաչելով` տարբերվեցի աշխարհից, աստի- [109] ճանաբար հրաժարվեցի այն ամենից, ինչը ես չէի: Կարող է մարդը մի ամբողջ կյանք լինել երկրագնդի վրա, բայց այդպես էլ չիմանալ, որ իր ֆիզիկական գոյությունից բացի մի ուրիշ խորհուրդ էլ կա, որ մեր մտքի չափումներից դուրս` հեռավոր տիեզերքում է բոցկլտում: Շնորհակալ եմ գիշերվա մեջ վառվող լուսատտիկների համար: Գիտեմ, հենց հայտնաբերես`չկամ, վիճակդ` օդանավակայան թռիչքի եկած, բայց տոմսը,հագուստների ճամպրուկը, դրամը կորցրած, մոլորյալ ուղևորի վիճակի է նմանվելու... ինքնաթիռներ են բարձրանում-իջնում, շուրջբոլորը մարդիկ են տեղից տեղ շտապում, ինքը կանգնել, մնացել է սպասասրահի ժխորի մեջ, չգիտի` ինչ է անելու: Խնդրում եմ` թուլության համար չհիասթափվես ինձանից: Ասել եմ` սիրում եմ, մի անգամ էլ եմ ասում` ինձ համար ավարտ չունես: Քո տարիքի տղամարդիկ նողկալի են լինում, շահագործում են երիտասարդ աղջիկներին, օր-օրի քամում են կենսական ուժերը: Եսասեր չես: Մանկան նման միայն շուրջդ եղած քո հասանելիքին ես ընդառաջ գնում: Ներիր: Հավատա և ներիր: Էլ ուժ չունեի` հաջորդ թռիչքին սպասելու: Մի քայլ անգամ ոտքերս առաջ չէին գնում: Ներիր, որ ամենափոթորկազարկ ժամին թողեցի օդանավակայանում, փախա: Ի՞նչ ամոթ է, Աստված իմ: Մեծածավալ հրաշալի գործդ ավարտելու ճանապարհին (դեռ քանի մարդ է զարմանալու նրանով), միշտ ցանկացել էի` գոնե մի քիչ թեթևացնել տառապանքներդ, մյուս ափը հասնելուդ համար կամուրջ լինել, չկարողացա: Մարդկային ուժից վեր այդ ինչ ափեր էին, արդեն ինքս եմ հոգնած, ծնկներս ծալվում են... փախա օդանավակայանից, ահա` քեզ ընդմիշտ կորցնելու պատճառ... Կատուն մնում է` ինչ արի չէր ցանկանում գալ... »: Իրականում ոչ մի ձայներիզ էլ չէր թողել, գնացել էր, հետո միանգամից զարկող լռությունն էր: Չէր էլ փորձում կապվել, այնպիսի անհաղորդ տարածություն էր բացվել, որ նրա սահմաններից դուրս իմ գոյությունն էլ չէր կարևորվում, եթե ցանկանայի` կարող էի կյանքիս վերջ տալ: Անգամ դա իր մասնակցությունից դուրս կլիներ: Մտածում էի` ուշքի կգա, չորս օր սպասում էի վերադարձին` դատարկ սենյակում հետ ու առաջ քայլելով, ինքս էի հորինել ձայներիզի հերոսության հասնող խոստովանության ամբողջ բովանդակությունը, իբրև թե, տանը երկուսիս հայտնի մի տեղ ունեինք , ուր միշտ միմյանց համար նամակ կամ երկտող էինք թողնում, ահա, այնտեղից էի գտել ձայներիզը: Կատվին էլ չգիտեի` ինչ եմ անելու:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[110]

Համարյա վստահ էի` եղբոր տանը պիտի լիներ, անընդհատ զանգահարում էի, սպառնալի հայհոյում, ընկալուչը դնում էին տեղը: Մարոյի հեռանալ, տառապանքից պրծնելը` ժամանակավոր թեթևություն էր բերել, բայց միաժամանակ զարկել էր իմ ամենախոցելի տեղին: Գիտակցությունը, որ այսուհետ իմ կյանքից ընդմիշտ է բացակայելու` երբեմն խելակորուսության էր մոտենում: Մի օր էլ մնացի, որովհետև տան մեջ դեռ բուրմունք էր պահպանվում: Մի օր էլ կատվի համար մնացի` չէր ցանկանում ինձ հետ էլ գալ: Քաղաքում մի տեղից միտինգավորների բարձրախոսն էր խոսում: Տուն գնալու ճանապարհին ուշ ժամի մտա խմբագրություն: Հակահրդեհային մոմլաթե խողովակի վահանակի միջից վերցրի խմբագրի դռան թաքցվող բանալին, ներքին հեռախոսակապով զանգահարեցի ոստիկանության հերթապահին` թերթի անունը տալով, խնդրեցի` միացնի նախարարին: Լսեց, խոստացավ գործին հետևել: Մինչև լուսադեմ պատուհաններից նայելով անցկացրի, փողոցները խմբերով մարդիկ էին հատում, թևատակերին փայտե կոթերով ծալծլված ցուցապաստառներ կային: Զախար Մարգարյանը հայտնվեց. տեսել էր` խմբագրության լույսերը վառվում են` եկել էր քաղաքականությունից խոսելու: Ասում էր .«Եթե ժամանակ ունես, առաջնորդների մասին այնպիսի բաներ հայտնեմ` մազերդ բիզ-բիզ կանգնեն»: Մերժեցի` անհետաձգելի հոդված գրելով զբաղված լինելս պատճառաբանելով: Ասաց.«Մեկ է, լուսանալուն մի տեղ պիտի սպասեմ»,- շտապելու էլ տեղ չունի, ընդունարանում կնստի, մինչև վերջացնեի: Ասացի. «Հետո էլ աշխատանքային ժամը կսկսվի, կարևոր առանձնազրույց ունեմ խմբագրի հետ»: Ասաց. «Ափսոս,- ասաց,- եթե ուզես` մինչև տասնմեկը-տասներկուսը կարող եմ սպասել, մեկ էլ տեսար շուտ պրծար»: Լուրեր էին պտտվում, որ հրեա է, գեղանկարչությամբ,թե՞ լուսանկարչությամբ էր զբաղվում, կինը մի իսրայելցու հետ էր փախել: Ասաց. «Փաստեր կարող եմ դնել սեղանիդ, շոգեբաղնիքում` առաջնորդների սեռական կյանքի մասին»: Միանգամից` ոչ ասացի, ժամանակ չտալով` ուշքի գա, անջատեցի լույսերը, ինքն էլ ինձ հետ դուրս եկավ «Ափսոս»,- ասելով: Տանը, Ռուզանը ճամպրուկները կապել, սպասում էր, որ ինչ ժամ էլ լիներ, աչքերիս մեջ ասածի ազդեցությունը ստուգելով հայտներ` էլ չի սիրում, միշտ խնդրում էի` վերջին խոսքը իրեն վերապահելու սովորույթը թարգեր, դարձյալ չէր անում: Մթնով գնաց ընկերուհու մոտ գիշերելու. մանկապարտեզում միասին դայակ էին աշխատում:


Էմմայի հետ մեր բնակարանում վերջին գիշերն էինք մնալու: Համալսարան էր ընդունվել, առավոտյան կգնար: Ուշ ժամ էր, դարձյալ սուրճ խմեցինք, ինձ համար կոնյակ էի լցնում, սևեռված` ձեռներիս էր նայում, ասաց.«Հայրիկ, միայն թե դու չընկնես, քշիր, վրադ իջած օտարին: Բոլորն էլ ասում են` լավ հանրակացարան է, կդիմանամ, ինչքան ասես, այնտեղ կսպասեմ քեզ, միայն թե, դու ուզենաս, որ ես սպասեմ: Ես գիտեմ` քո մեջ մի ուժ կա, ինչ ուժ է, մարդու ուժերից վեր... Նրանով ավարտիր մեծածավալ գործդ`իմ իմացած բոլոր զարմանահրաշ աշխատանքներից ամենալավն է լինելու: Մարոյի տունն էլ, մերն էլ նորից ետ կբերես, միայն թե մնաս, չթողնես` մեռնելը մոտիկ գա...»: Առավոտյան, Էմմայի գնալուց հետո եկան բանալիները վերցնելու: Անխափան հանդարտություն էր իջել, առավոտից իրիկուն խաղաղ մթնող օրվա մեջ էի: Հետո, ուշ ժամի դարձյալ գնում էի խմբագրություն, հակահրդեհային մոմլաթե խողովակի վահանակի միջից խմբագրի թաքցվող բանալին էի վերցնում, ներքին հեռախոսակապով թերթի անունը տալով` ոստիկանության հերթապահին էի խնդրում` նախարարին միացնի: Լսեց, խոստացավ գործին հետևել: Մինչև լուսադեմ պատուհաններից նայելով անցկացրի, փողոցները խմբերով մարդիկ էին հատում, թևատակերին փայտե կոթերով ծալծլված ցուցապաստառներ կային: Հետո, ուշ ժամի դարձյալ գնում էի խմբագրություն, հակահրդեհային մոմլաթե խողովակի վահանակի միջից խմբագրի թաքցվող բանալին էի վերցնում, ներքին հեռախոսակապով թերթի անունը տալով` ոստիկանության հերթապահին էի խնդրում` նախարարին միացնի: Լսում էր, խոստանում էր գործին հետևել: Լուսադեմին դուրս էի գալիս շենքից, մի ծանր ինքնաթիռ էր անցնում, ականջներիս մեջ դղրդում էր երկինքը:

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Լուսադեմին գնացքով շրջան պիտի հասներ` ծնողների տանը [111] ապրելու:


Ամբոխը

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[112]

ողովուրդը վազում էր: Ջհուդ Մուկուչի Մորիկին տարել էին գոմերը խեղդելու: Գետի վրա արդեն սառույց էր կապել: Մեծահասակներն ու երեխաներս, սայթաքուն սառույցի վրա ընկնելով, սահելով ու սառցի կտորներ գցելով բերաններս, վազում էինք: Ջհուդ Մուկուչը տեղափոխվում էր քաղաքում ապրելու, իսկ շանը չէր ցանկանում որևէ մեկին թողնել: Հովիվներից մի քանիսը, խոր ձյունը լոք տալով, կոլտնտեսության մի տասնհինգ շուն ետևները գցած, հարայ-հրոցով, նրանց ոգևորելով, գոմերից գալիս էին դեպի գետը՝ ուզում էին ճանապարհը կտրել: Մորիկը, գյուղացիների առաջն ընկած, քշվելու նման, դարձդարձիկ պոչը բարձր պահած, հավասարաքայլ վազում էր: Վազողներս կանգնեցինք: Մորիկը կանգնել էր, գլուխը բարձրացրած, ուշադիր նայում էր աղմկող հովիվներին ու իր ճանապարհը կտրել ցանկացող շներին: Կտրուկ ետ դարձավ, չգիտես՝ գյուղ էր ուզում գնալ, թե ժողովրդի հետ իր ետևից վազող տիրոջ մոտ՝ հպվելու նրա ոտներին: Ջհուդ Մուկուչը կռացավ՝ իբրև քար է վերցնում, նրան չթողեց մոտենա, մատների արանքում մամլած ձյունը գցեց բերանը, ասաց. «Էն օրն էլ Դշխուն մամին էր կծել...»: Նրա ներքևի շրթու��քը աննկատելի դողում էր, լսողներից ոչ մեկս էլ չհավատացինք: Գետի ամբողջ սառցակալած լայնքով և ձյունառատ, սպիտակ ափերով՝ սև շղթա տված, լուռ կանգնել էր ամբոխը՝ վազքից հանգստանում էր ու սպասում: Մորիկը նայեց մոտեցող շներին, մի պահ գանգուր պոչը իջեցրեց ու նորից գետի հունով վազեց, այս անգամ լեզուն դուրս գցած, հալածվողի նման: Ամբոխն էլ վազեց: Մորիկը ճանապարհը չէր ծռի, սառցակալած գետի հունից դուրս չէր գա, չէր շրջանցի իր թիկունքից հոսող ամբոխի սև շղթան ու կոլտնտեսության աշնանավար սև ու սպիտակ ցելերով պոչը իջեցրած չէր վազի դեպի տուն... Նրա մաքրամաքուր, սպիտակ գույնն ու երբեք չուղղվող դարձդարձիկ պոչը նրան վեհ

Ժ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ու անպարտելի տեսք էին տալիս: Հաբել տացուի պատմածից [113] բոլորն էլ տեղյակ էին գայլերի պատմությանը, ասում էր. «Փայտի էի գնացել, աշուն էր, գիշեր էր, գայլերը վրա էին տվել»: Ասում էր. «Չգիտեմ՝ ում, բայց գոռում էի... չգիտեմ՝ ինչքան էի գոռացել... մեկ էլ տեսնեմ՝ ճերմակճերմակ մոմի նման վառվող մի բան ընկավ գայլերի մեջ: Տիրումերը... բոլորին ցիրուցան արեց, քշեց ծմակուտները...»: Նրա բացառիկ սպիտակության համար կանայք ասում էին. «Սուրբ Սարգսի շանը շատ է նման»: Ասում էին. «Հողեղեն ոչ մի կենդանի այդպես ծաղկած բալենու ճերմակություն չի կարող ունենալ»: Շրջկենտրոնից ոտքով գյուղ եկողները գիշերով, եթե «Քոռ կամրջի» մոտ երգող ջրահարսների էին հանդիպում ու ընկնում նրանց հմայքի տակ, Մորիկը մի ակնթարթում գյուղից հասնում էր, ջրահարսներին քշում ճահճուտների խորքերը, ազատում «Կորած ժամի» մոտ սատանաների շուրջկալի մեջ ընկած որսորդներին: Գյուղացիք ասում էին. «Քամին գրքի նման կարդացող շուն է»: Հովիվներն ու շները կտրեցին նրա ճանապարհը: Երկուստեք նայում էին իրար: Նրանք Մորիկին տեսնելիս միշտ էլ ճանապարհները փոխում էին՝ նրա անորոշության հասնող սպիտակությունից վախեցած: Հիմա նրանք կաղկանձում էին, իրար կծոտում ու չէին համարձակվում Մորիկին մոտենալ: Հետո նույն համաչափ քայլքով սկսեց վազել: Ամբոխն էլ վազեց: Հովիվների հարայ-հրոցից շները քիչ էին բորբոքվում, իմիջիայլոց պարտականություն կատարելու պես վազում էին Մորիկի կողքով: Հովիվներից մեկը շտապով ձնագնդի շինեց ու խփեց: Կանգնեց, գորշավուն աչքերը հառած, մարդու հայացքով նայում էր խփողին: Ջհուդ Մուկուչը, բռան մեջ մամլած ձյունը բերանը գցելով, ասաց. «Ծերացել է: Էն օրը Մաղաք տացուս պատահական ոտքն էր կոխել՝ հարձակվել էր վրան...»: Նրա ներքևի շրթունքը աննկատելի դողում էր, լսողներից ոչ մեկս էլ չհավատացինք: Ամբոխը, կոլտնտեսության շների համար տարածություն թողած, գորշ պատի պես, գյուղի ճանապարհը փակած, լուռ կանգնել, սպասում էր: Շները, ձնագնդից ոգևորված, նետվեցին: Մորիկը մի հարվածով երկուսին տապալեց, երրորդին կրծքով այնպես խփեց, որ այն երկար ժամանակ չէր կարողանում բարձրանալ: Ու դարձավ, չգիտես՝ գյուղ էր ուզում գնալ, թե ժողովրդի հետ իր ետևից վազող տիրոջ մոտ՝ հպվելու նրա ոտներին: Ջհուդ Մուկուչը կռացավ, իբրև քար է վերցնում՝ չթողեց: Բռան մեջ սեղմած ձյունը գցեց բերանը ու շրջված ամբոխից՝ սրթսրթալով, միզում էր ձյուների մեջ: Շունը, դարձյալ համաչափ քայլքով, սկսեց վազել: Կարճատև հանգստացած ամբոխն էլ վազեց: Ջհուդ Մուկուչը, շալվարը կոճկելով, տրակտորիստ Զարմիկին գոռաց. «Քաղաք քաշվելու չլինեի...»:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[114] Ասաց. «Տիրումերը ծնած կովի հետ փոխողի...»: Նրա կապտա-

վուն ստվերը սպիտակ ձյան վրա բարակ ու երկար-երկար էր: Զարմիկն ասաց. «Այ քեզ շուն, դրանց ոնց ավլեց, իստկեց...»: Ասաց. «Ուզում է դրանցից տասնհինգ հատ չէ, քսան էլ լինեն, բան դուրս չի գա, ախր վախենալու չափ ճերմակ է, դրա համար էլ աչք ու ատամ չի բռնում... մի հրացան լիներ...»: Ամբոխից փափախավոր մեկին ուղարկեց որսորդ Բագրատենց տուն: Ասավ. «Հավատացած եմ, գրազ կգամ, գյուլլա էլ չի բռնի»: Կոլտնտեսության տասնհինգ շները հովիվների տաք քըսքըսներից չէին ոգևորվում: Մի քանիսը կանգնեցին, արմատիքներ էին հոտոտում ու գուղձերին միզում: Հետո էլ ետ դարձան ու գնացին կոլտնտեսության գոմերի կողմը: Հովիվներից մեկն ասաց. «Ափսոս, քոլլո Զալիկը չկար, Զալիկը լիներ, ձեռաց հարցերը կլուծեր, էնի ետևից է խփում՝ ուղիղ ամորձիքին...»: Հետո ձեռը դրած ճակատին՝ նայեց գոմերի դիմացի գորշ սարին: Բոլորս էլ, ձեռներս վահանակի ճակատներիս դրած, նայեցինք գորշ, քարկիտուկ սարին: Ասավ. «Այ, սատկես դու, մկների հետ է խաղում...»: Բոլորս նորից նայեցինք ու չտեսանք, բայց մեզանից ամեն մեկը հավատացած էր, որ նա այնտեղ մկների հետ է խաղում: Հովիվը երկու ձեռքի զույգ մատները դրեց բերանը՝ երկար, տաք, հույսով ու տագնապալի սուլեց մի քանի անգամ: Նայող՝ չտեսնողներիս ասաց. «Գալիս է...»: Ճակատի քրտինքը փափախով սրբեց: Մենք էլ ճակատներիս քրտինքը փափախներով սրբեցինք: Թքեց, ասաց. «Գալիս է... էնտեղ իր արհեստի վերաբերյալ դաս է սովորում...»: Մորիկը վազում էր, ամբոխն էլ վազեց: Թիկունքում կապտավուն մշուշի մեջ մնացած գյուղը հազիվ էր նկատվում: Նա արդեն հասնում էր «Քոռ կամրջի» գունավոր գոլորշիներ արձակող տաք ճահիճներին, որի եղեգնուտներում ջրահարսներն էին բնակվում: Սաքոն վազքի պահին գոռաց. «Էս անտեր շունն էլ էնքան հպարտ է, որ ուրիշի տանը ապրողը չէ»: Նա հազիվ նկատելի գունատ էր, լսողներից ոչ մեկս էլ չհավատացինք: Պոչատ Զալիկը ահագին տարածություն կտրած եկավ, հասավ հովիվներին: Դեպի գոմերը գնացող շները, նրա թափով վազքը տեսած, նորից եկան: Հովիվներից մեկը ճանապարհին հաստ մի ճյուղ էր ջարդել, գետի ափով Մորիկին համընթաց վազեց-վազեց ու վերևից ներքև հասցրեց մեջքին: Սայթաքուն սառցի վրա, հարվածի թափից, ոտները տակից փախան, կիսաընկած մի քիչ սահեց ու առանց կաղկանձի ոտքի կանգնեց: Հարվածից խրախուսված՝ պոչատ Զալիկը նետվեց առաջ: Նա սրընթաց հասավ, մտավ ետևի ոտների արանքը ու որսաց ամորձիքը: Մորիկը այդպիսի հարձակման չէր սպասում ու հանկարծակիի եկավ: Մյուս շներն էլ հարձակվեցին: Հետո դարձդարձիկ պոչը


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բացվեց, ու նա ընկավ: Ահագին ժամանակ՝ մի քսանհինգ- [115] երեսուն րոպե, նրա երկինք պարզած ետևի ոտները դողում էին, իսկ ոհմակը գտել էր նրա քներակը, կոկորդը բերանն առած՝ խեղդում էր: Մորիկի գույնը փոխվեց, մարմինը ստվերի նման դարձավ՝ առանց ծավալի ու թեթևացավ... Այդ ձմռան դեպի գյուղ փչող փոթորկոտ քամիներից հետո գարնանը ոչ մի սպիտակաթերթ բալենի չծաղկեց: Իսկ «Քոռ կամուրջը» լքած ջրահարսները այլևս չվերադարձան եղեգնուտ:


Ոսկե ձկնիկը

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[116]

այրս տասներորդ դասարանի շարադրությունների տետրերն էր ուղղում, Մելանը կանգնել էր սեղանի առաջ, մի ոտքը կարճ էր մյուս երեք ոտքերից, տակը` ծալծլված թուղթ էր դրված, անընդհատ պնդում էր. «Գնանք խոսենք, գնանք խոսենք»: Գրիչը դրեց, կիսաբաց պատուհանից լսեց-լսեց փողոցի աղմուկը, հետո ելավ տեղից: Սկզբում չէին թողնում` ես էլ գնայի, քիչ անց անուշադիր եղան: Մանուկը ծխելով` գունավոր գիրքն էր թերթում, հեռուստացույցն էլ միացրած էր: Ասաց. «Մտքներիդ բան եք դրել, որ էսպես տնով-տեղով եք եկել»: Մելանն ասաց. «Խոսելու ենք եկել: Գոնե մեզ պատմիր` ի՞նչ է կատարվել` խոսես կթեթևանաս»: Ասաց. «Թող մնա ուրիշ անգամ, գնացեք քնելու` հիմա դրա ժամանակը չէ»: Մելանը` թե. «Դուրս է գալիս` մեզ չես վստահում, բերանդ չի բացվում` մի բառ ասես»: Հեռուստացույցը անջատեց: Հայրս էլ էր պնդում, որ այնտեղ մի բան է պատահել, ինքն էլ չէր հասկանում` ինչո՞ւ է մեզանից թաքցնում: Ավելի համառ դարձյալ պնդում էր. «Ուրեմն` այդ ինչ բան էր կատարվածը, չէ՞ որ տեսել ես»: Հատակին` ճերմակ, մեծ գլխով լուսամփոփն էր վառվում, չհասնող լույսի ստվերոտ տեղից գիշերաթիթեռներ էին գալիս, խավոտ թևերով թշշոցով զարկվում էին տաքացած ապակուն: Նորից ասաց. «Ոչինչ էլ չի կատարվել»,որ ինքը ոչինչ էլ չի տեսել:Ասում էր. «Թող մնա, ավելի հարմար ժամանակ կխոսենք»: Հեռուստացույցը միացրեց, իմ ներկա լինելը սրտովը չէր` ասաց. «Ձեն-ձենի տվել, եկել եք, էն էրեխուն ինչի՞ եք բերել»: Բայց ես գիտեի,որ արդեն մեծ էի,թաքուն փորձել` երեք օր բերանս ոչ հաց, ոչ ջուր էի դրել, դիմացել էի:Լավ գիտեի` եթե ուզեի, էլի կդիմանայի: Պատրաստվում էի` հաջորդ գնացողների հետ ես էլ ճանապարհ կելնեի, այնտեղ ով էլ դիմավորեր, ում էլ տեսնեի, վստահ էի` ինձ ոչինչ էլ չէր պատահի: Նա հունիս ամսին էր կամավորական ջոկատների հետ

Հ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

գնացել. երեք օր էր մնացել, վերադարձել, այլևս ոչ ոքի հետ չէր [117] խոսում: Հաջորդ գիշերը հայրս ու Մելանը էլ չգնացին` նրա երեկվա լռության համար: Ոնց որ վռնդելու պես դուրս էր արել իր սենյակից` վեց օր էլ ամեն գիշեր ուզում էին դարձյալ գնալ` ձգձգում էին: Առավոտից իրիկուն անընդհատ պառկած էր լինում մահճակալին, երբեմն էլ ամբողջ օրը քայլում էր քաղաքի փողոցներով. ներքևի թաղամասերից մեկում հայրենադարձները սրճարան ունեին` միշտ լավ երաժշտություն էր լինում, մեկ-մեկ էլ նրանց մոտ էր գնում, երբեմն էլ` խոհանոցում ճաշելիս դադարեցնում էր ուտելը, քունքն էր տրորում` կարծես այնտեղ մի բան լիներ ընկած: Չորս անգամ փորձել էի մտնել հայացքի մեջ, աչքերի տագնապի վրա չէի գնում,հայրս պատմել էր,որ նրանցից էլ հեռու` ներսի մեջ, մի բան կա, ուզում էի` այդ մի բանը գտնել: Չորս անգամն էլ մեր հայացքները տարբեր դիրքերից սևեռված իրար էին նայել, կարծես մեզանից մեկը չղջիկի նման գլխիվայր` առաստաղից էր կախված, թարս ու շիտակ էինք միմյանց տեսնում: Ութերորդ օրը երեկոյան մի ակնթարթում մահացավ` թույն էր խմել: Հետո միանգամից` հարևանները, բժիշկները, բարեկամները, միլիցիոներները, լցվել էին շոգի մեջ. բոլորով միասին խոսում էին, բոլորով միասին լացում. Սկզբում` թույլ, հետո քանի գնաց` սաստկացող գվվոց սկսեց արձակել տունը` պատերով, շատերը ձայնը չլսելու համար տեղներն էին փոխում` չորրորդ հարկից անընդհատ բակ իջնել-ելնելով: Դրանից էլ չէի վախեցել` ոսկորներս լցվեին մսով, մի գիշեր կփախչեի տանից, հաջորդ գնացողների հետ ես էլ հեռավոր ճամփաներ կելնեի: Արդեն կարողանում էի` զարկող փոթորիկի տակ անվհատ, նույն դիրքով, ականջս օտար եզերքի ձայներին, գիշերվա մեջ մինչև լուսաբաց անծպտուն, անշշուկ նստել: Գիտեի` ճանապարհներին ում հետ էլ հանդիպեի, ինձ ոչինչ էլ չէր պատահի: Երբ թաղումից վերադարձանք, հորս այդ ժամանակ դեռ կաթվածը չէր խփել: Մելանը ինձ վրա զայրացավ: Միջանցքի սեղանին դրված ակվարիումի աբսենթի կանաչին զարկող ջրի մեջ լողացող ոսկե ձկնիկին գետն էի թողել, ավելի զայրացավ, երբ ասացի. «Հո չէր կարելի Մանուկի հոգին ակվարիումում պահել»: Ասաց. «Ապուշ, չհամարձակվես ինձ Մել ասել»: Նրա հետ այնքան մտերիմ Էի, որ դեռ ցածր դասարաններից, անունը միշտ, ամենալավ ընկերներիս` թաղի տղաների անվան նմանությամբ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[118] կրճատում` «Մել», երբեմն` «Մելո», «Մե», երբեմն էլ հորս առո-

գանությանը նմանեցնելով` «Մելանիա» էի ասում: Չնայած` տղամարդկային անուններով կոչելուն, խոսակցական բարձր ձայնից շփոթվող` ընդգծված կանացի բնավորություն ուներ: Դեղձանիկի նման երգը բերանի մեջ էր պահում, կար անելիս, հարևան սենյակից ոտքի «Պոդոլսկ» մեքենայի միալար թփթփոցի հետ, անընդհատ օրորոցայինի խաղաղեցնող մեղեդիներ էին լսվում: Գերեզմանատնից վերադառնալուց հետո, երբ օրվա լույսը սկսել էր գույնը փոխել, արևմուտքի կողմից ստվերները մեծ գետի վրայով անցնում, քաղաք էին լցվում` հորս կաթված էր խփել: Մայրս էլ բժիշկների հետ` շտապ օգնության մեքենայով հիվանդանոց տարան: Մի ամիս անցավ, երկու քրտնած սանիտարները ետ բերեցին, պատգարակը թեք պահեցին, կոճղի նման անշարժ մարմինը գլորվեց մահճակալին. գնացին: Լեզուն բամբակի պես ճերմակել, խոշորացել էր, բերանի մեջ չէր տեղավորվում, ոչ էլ խոսք էր կարողանում ասել: Մեզ վրա բռնած, կլորացած` ճենապակու պես ճերմակած սպիտակուցներով աչքերի անթարթ, միապաղաղ հայացքից էլ պարզ չէր` մեր ասածները լսում կամ թե հասկանում է: Հենց այդ օրն էլ նրան մեղադրեց Մանուկի մահվան համար: Ասում էր. «Եթե լավ հայր լինեիր, եթե տունդ այդքան անպաշտպան չլիներ, ինչպե՞ս էր փորձանքը մոտենալու, մի՞թե քո տղան այդքան հեռու կգնար` նման անորոշ ճանապարհ անցնելը բոլորին չի տրված,- ասում էր,- լավ, վերադարձավ, հետո թող թույլ չլինեիր, շքեղ մեքենայի, որևէ հարստության անուն տալով` կապեիր աշխարհին, պահպանեիր մեր առաջնեկին»: Նորից քաղաքային թատրոնից կնոջ անուն էր տալիս` համարելով հորս սիրուհին: ՈՒշադրությունս շեղելու համար մեխին էի նայում, մահճակալից քիչ վերև` մերկ պատի վրա, մեխ կար: Չնայած` թատրոնի պետականի կոչում ունենալուն, դերասանները` բոլորն էլ սիրողներ էին: Հայրս, հատկապես, Շեքսպիրի բեմադրություններում էր նախընտրում հանդես գալ: Նա` սիրուհի ասելով, դերակատար գեղեցիկ կանացից մեկին նկատի ուներ: Վերահաս դժբախտության պատճառն էլ` հենց դերասանուհու հետ մեր ընտանիքի նկատմամբ գործած մեղքն էր համարում: Հայրս ուշաթափվեց, երեք ժամ ուշաթափված մնաց: Դրանից էլ չէի կոտրվել, դարձյալ ոչ մի բան չէր վախեցնում` ճանապարհ դուրս գալու գիշերվան էի սպասում, արդեն կարող էի օրերով քայլել լեռնային սառնամանիքների, անստվեր տափաստանների տոթի միջով, գիտեի` ծնկներս կդիմանային, ըն-


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

դառաջ կգնայի դիմավորողին, ով էլ լիներ, կհանդիպեի նրա [119] հետ ու ինձ ոչինչ էլ չէր պատահի: Հորս ուշաթափությունից հետո նրան` ոչ կրճատ անուններով, ոչ էլ «մայրիկ» էի կարողանում ասել: Եթե խոսելու համար ցանկանում էի դիմել` այնքան էի սպասում, մինչև շրջվեր կամ մեր հայացքները հանդիպեին: Հետո սկսեց խմել. մտնում էր Մանուկի սենյակը, երկար մնում: Անընդհատ, ետուառաջ տալով, դիտում էր տարբեր տարիների ընտանեկան տեսախցիկով նրան նկարահանած տեսաֆիլմերը: Կադրը կանգնեցնում էր ծոծրակին: Դարձյալ խմած էր, կծվահամ ալկոհոլի հոտը ծածկելու համար թունդ օծանելիք էր օգտագործում, երբեմն անհնար էր լինում նրա հետ նույն տեղում գտնվել: Հարցրեց. «Ինչի՞ց էր ծոծրակի ճանկռվածքը»: Չէր կարողանում հասկանալ առաջանալու պատճառը: Ասում էր. «Եթե քերծվածքը թույնի հետևանքով լիներ, այդ դեպքում պիտի ընկներ, քունքը, ճակատը կամ այտը վնասեր,ասում էր,- մեր պարագայում թույնն այնքան ուժեղ էր եղել, որ ակնթարթազարկ մահ էր իջել, չէր էլ հասցրել ընկնել` ոնց աթոռին նստած էր եղել, այդպես էլ մնացել էր,- ասում էր,կարող է` դիակը վերցնելիս շտապ օգնության բժիշկները կամ միլիցիոներները գործիքներով կամ եղունգով են անզգույշ խփել»: Ենթադրությունները անհավանական դարձան, երբ խոսեց այն օրվա հերթապահ` շտապ օգնության բժիշկի, միլիցիոների հետ: Փորձագետի նկարած լուսանկարն էին ցույց տվել` ծոծորակին եղունգի կամ ճանկի հետք չէր եղել: Իսկ ինձ դարձյալ ոչ մի բան չէր վախեցնում, փախուստի ժամին էի սպասում: Մթան մեջ բաց պատուհանից դեռ լսվում էր քաղաքի աղմուկը, սայլերը, ուշացումով, դաշտից սպիտակակապտավուն շեղջերով կաղամբագլուխներ էին տեղափոխում: Այսօր կեսգիշերին գնացողների հետ ճանապարհ էի ելնելու` լուսաբացին տանից արդեն այնքան հեռացած կլինեի, որ անգամ, արևածագին քաղաքի կայարան մտած շոգեքարշի արձակած սուլոցը չէի լսի թիկունքից:


Տոթ օր

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[120]

րդեն ութերորդ օրն էր. զինվորները ապրանքատար գնացքների փոքրիկ կայարանում վագոններից քարածուխ էին բեռնաթափում: Կայարանամերձ ծառերը անշարժ էին, տերևները օրվա տապից կուչ էին եկել: Բաց տարածության մեջ գտնվող ամեն մի առարկա բովվում էր ու նվաղում օգոստոսյան արևի տակ: Զինվորները անընդհատ ծարավում էին, կիսատ էին թողնում աշխատանքը, գնում էին մոտակա աղբյուրը՝ խմելու գոլ ու անհամ ջուրը: Շատ ծխելուց նրանց շնչառությունը տաք էր ու ծանր: Օրվա անշարժ շոգի մեջ ամեն մի շարժումից փոշի էր բարձրանում՝ օդը դարձնելով հեղձուկ: Ճանապարհամերձ հեռագրասյուների անորոշ, միալար բզզոցը առինքնող էր ու հարազատ: Այդ կայարանից այն կողմ, մի քանի կիլոմետր հեռավորությամբ, ինչ-որ գործարան կար, որտեղ տասներեք-տասնչորս վագոնանոց գնացքներով աշխատելու էին տանում կալանավորներին: Երբ նրանց գնացքը գալիս անցնում էր այդ կայարանով, որտեղ զինվորներն էին աշխատում, լարված իրավիճակ էր ստեղծվում: Նրանց գնալուց հետո տարածության մեջ մնում էր մի անտեսանելի ներկայություն, որը ամեն տեղ էր, ու բոլորն էլ զգում էին: Գնացքը, պատվանդաններին թառած ուղեկցող հրացանավոր պարեկներով շրջափակված, առավոտյան աշխատանքի էր տանում կանանց, իսկ մյուս գնացքը օրվա վերջին նրանց փոխարինելու էր բերում տղամարդկանց, և երբ երկու գնացքները կայարանում հպանցիկ հանդիպում էին, չլսված աղմուկ-աղաղակ էր բարձրանում: Նրանք հաշվի չէին առնում ուղեկցող հրացանավոր պարեկների սաստումները: – Էյ,– գոռում էին նրանք,– դեղնակտուցներ, ծխելու բան չունե՞ք: Քարածուխ բեռնաթափող զինվորները, գնացքի ընթացքին հարմարեցնելով, ծխախոտ ու դաշտից նոր բերված, դեռ դեղին թերթիկներով արևածաղիկ էին նետում: Նրանց ուղեկցող խոշոր ակնակապիճներով սպան սպառնում էր, բռունցք էր թափ տալիս, հայհոյում:

Ա


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

– Չհամարձակվեք, լսո՞ւմ եք, չհամարձակվեք կրկին արևածա- [121] ղիկ նետել, չի կարելի... Նրա ափերից դուրս գալը ոչ ոք հաշվի չէր առնում: Կանայք գոռում էին. – Զինվորներ, ձեր մերը, մի՞թե ես արևածաղկից գեղեցիկ չեմ: Արձակում էին վերնազգեստի կոճակները՝ ցուցադրելով ստինքները: Նրանց բոլորի դեմքերին կատաղություն կար և թախծոտ քնքշանք: Երկու գնացքների կալանավորները ընթացքից վագոնից վագոն ձայն էին տալիս իրար, հայհոյում, սեր խոստանում. – Սիրելիս, ես քեզ կսպասեմ մինչև տիրոջ երկրորդ գալուստը, եթե, իհարկե, մինչև այդ չսատկես... Նրանց ձայնը թափվող տերևների շրշյունի էր նման: Եվ լինում էին նաև այնպիսի օրեր, երբ գնացքները իրար մոտով անցնում էին անաղմուկ, առանց հայհոյանքների: Դեռ հեռվից, երկաթգծերի հանգույցները թմբկահարող անիվների հետ, լսվում էր կանանց ցածր ու մեղմ խմբերգը: Հակառակ ուղղությամբ գնացող տղամարդիկ որսում էին մեղեդին ու կոշիկի պայտած կրունկներով դոփում էին վագոնի երկաթյա հատակը, դոփյունը հարմարեցնում երգվող խմբերգի եղանակին, ու մելամաղձոտ երգը լցվում էր կայարանն ու արևածաղկի դաշտը: Նրանց հեռանալուց հետո զինվորները չէին կարողանում աշխատել, անմիտ պատճառներով վիճում էին իրար հետ, հետո նստում էին վագոնների կողեզրերին, այդ օրը կալանավորներին չնետած արևածաղկի թաց սերմերն էին ծամում ու անխոս ծխում էին՝ տարածության մեջ հայացքով որոնելով անտեսանելի, անհանգստացնող ներկայություն: Անտեսանելի ներկայության գոյությունը անվիճելի էր, քանի որ գնացքների հեռանալուց հետո կայարանում գիշերող թափառական, քարածխից սևացած սպիտակ շունը ծառերի հովից դուրս էր թռչում, անհանգստացած դունչը մեկնում էր երկինք, աչքերով որոնում ՆՐԱՆ: Հետո անսահմանության մեջ ինչ-որ կետում նշմարում էր, պոչը թափահարում, սկսում էր անորոշ կաղկանձել՝ վախեցա՞ծ, թե՞ ուրախացած: Հաջորդ օրը նրանք բեռնաթափումը արդեն պիտի վերջացնեին, երբ լսվեց երկաթգծի դղրդոցը: Երկու հերթափոխի գնացքները մոտեցան, ֆշշացրին, մի պահ կանգնեցին իրար դիմաց: Ու մարդիկ, հազարներով մարդիկ, կալանավոր կին ու տղամարդ, վագոններից թափվում էին դուրս, հոսում էին իրար մեջ: Վազքի ընթացքում մերկանում, առանց ընտրության նետվում իրար գիրկ: Ընկնում փոսերի, խանդակների մեջ, վագոնների տակ, երկաթգծի վրա, արևածաղկի դաշտերի մեջ: Շնչարգելակող, թոքերը այրող տապի մեջ պտտվում էր վայելքի, ծեծվող մարմնի, ցավի, հառաչանքի ալիքը: Ուղեկցող հրացանավոր պարեկների թիվը քիչ էր: Նրանք


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[122] հրացանների խզակոթերով հարվածում էին ամենամոտիկ

պատահածին, ուր կպչեր: Իսկ նրանց զոլավոր համազգեստով մեջքերը ճոճվում էին օդի ու տարածության մեջ, մինչև ուր մարդու աչքը կտրեր, մինչև հորիզոն նրանք էին: Ու իջնում էին հարվածները դեմքերին, թիկունքներին, հողին... Իսկ նրանց հևքից, արևից վառված բարկ ու թեթև փոշին բարձրանում էր վեր: Հետո բեռնաթափող բանվորների վագոնին մոտեցավ գունատ, հրացանի կոթով շատ աշխատած, քրտնաթոր ու վախեցած սպան: – Տղաներ, օգնեք, մենք չենք կարողանում, հասկանո՞ւմ եք, պետական օրենքով չի կարելի, որ նրանք հղիանան: Ի՞նչ եք քարացել, շտապեք, կարող են և փախչել: Ես ձեր մերը: Բա որ ասում էի՝ արևածաղիկ չի կարելի նետել: Այս ամենի համար դուք էլ եք մեղավոր... Նրանք նստած տեղերից ցատկեցին, բահերով, քլունգներով, անբնական աղաղակներով նետվեցին երկու գնացքների կալանավորների վրա: Կայարանի իր պաշտոնական աշխատասենյակից զինված դուրս նետվեց ճաղատ կայարանապետը, աջ ու ձախ հարվածներ տալով՝ հասավ մեքենավարներին. – Ձեզ բոլորիդ դատի կտամ, դուք, ի՞նչ է, չգիտե՞ք, որ կանգնելը արգելված է, էսա ուր որ է 79րդ մարդատարն է անցնելու: – Նիկիտիչ, մենք չիմացանք՝ դա ոնց պատահեց, շունը կանգնել էր երկաթուղու մեջտեղը, հետո ինձ թվաց՝ նա միայնակ չէր, նրա հետ էլի ինչոր մեկը կար, որի վրայով անցնել չէր կարելի: – Բա էն մյուս ապուշը ինչի՞ կանգնեց: – Շունը կանգնել էր ուղիղ մեջտեղը, ու նա միայնակ չէր... – Ապուշներ, շունը միաժամանակ երկու գնացքների առաջ ո՞նց էր կանգնել, դուք մի սպասեք, ես 79րդին ճանապարհեմ... – Նիկիտիչ, շունը միայնակ չէր, նրա հետ էլի մեկը կար, ես չեմ պնդում, թե նրա հետ եկածին տեսա, բայց զգում էի, որ կար մի անտեսանելի ներկայություն, բա դե լավ, ո՞վ կանգնեցրեց գնացքը... Այդ շունը, կասկածելի... – Շունը, շունը, շան հերն էլ անիծած, ինչ եք փետ կուլ տվածի նման կանգնել, գործի անցեք, ուր որ է 79րդը կգա: Լսվում էին ամեն տեսակի գործիքների խուլ հարվածները փափուկ ու զոլավոր մեջքներին և կաղ հավաքարարի հուսահատ ու կրքից արբած աղաղակները. – Աննամուսներ, աստծուց վախեցեք, հավաքեք ձեր փեշերը... Շիկացած օդի մեջ կպչուն, տաք փոշի կար, վայելքի, կրքի և ֆիզիկական ցավի ճիչ, իրար հրմշտվող վագոնների ու չոր մետաղի շրխկոց: Երկու ֆշշացող շոգեքարշների աղեկտուր տագնապալի սուլոցը, որ սուր գործիքի նման մխրճվում էր ուղեղների մեջ: Գլխավերևներով, նրանց վախեցնելու համար, դեպի դաշտ էին թռչում ավտոմատների կրակահերթերը և դեղին


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

թերթերով արևածաղիկներ հնձում: Նաև կար հեռագրասյուների [123] բզզոց, սարսափահար դեպի կապուտակ երկինք թռչող արտույտների կանչ, մարդկային աղաղակներ ու էլի ինչ-որ անտեսանելի մի ներկայություն: Հետո սպան կրկին մոտեցավ բեռնաթափվող վագոններին, որի եզրին միայնակ նստած էր մնացել զինվորը ու ծխում էր: – Եղբայր, ախր հասկացիր, օգնել է պետք, միայն դու չես, որ խղճում ես նրանց, Նիկիտիչի նման բարի մարդը, որ մրջյուն անգամ չի տրորել, նա էլ է գործ անում: Հասկացիր, պետական օրենքով չի կարելի, որ նրանք այդ բանն անեն: Եթե այդքան երեխաներ ծնվեն, պատկերացնո՞ւմ ես՝ ինչ կլինի: Այս ամենի պատճառը ձեր նետած արևածաղիկներն էին, ինձ միշտ էլ թվում էր, որ նրանք դեղին գույնից, արևածաղկից ու արևից կրքոտվում էին... Ասում էի, չէ՞, որ չանեք... Ծխող զինվորի հետ դա էլի էր պատահել: Մի ուրիշ անգամ, ուրիշ վայրում: Անտեսանելի ներկայությունը թափառում էր նրա հետ, ու նա կասկածում էր նրա որոշակիությանը: Հիմա բանակում կրկնվող դեպքը իր ամբողջ կյանքի ընթացքում երրորդն էր: Գոմում, որտեղ ծնվել էր նա, հեքիմ Սոնան նրա ծնունդն ընդունել էր տատի (տատը վաղուց չկար) սև գոգնոցի մեջ: Եվ հիմա այդ պատահարը. ամբողջ կյանքի ընթացքում կրկնվում էր երրորդ անգամ: Նա շատ սուր զգում էր տատի սև գոգնոցի, որի մեջ ընդունել էին իր ծնունդը, բուրող հոտը: Սպիտակ-սև շունը, դունչը մեկնած երկինք, իրեն ծանոթ կետին, պոչը թափահարելով կաղկանձում էր, նա միայնակ չէր, նա ողողված էր այդ հոտով:


Անձրև

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[124]

ործակալը զանգահարեց նրանց տուն ու հայտնեց, որ խաղարկության ժամանակ նրանց խնայդրամարկղի գրքույկը շահել է: Ամուսնության երրորդ ամսին բաժանվել էին ծնողներից ու Ախալքալաքից եկել մայրաքաղաք: Հազար ռուբլի ծնողներն էին տվել, հազար էլ` աներանք: Այստեղ իրար հաջորդող հաջողությունները այնքան շատ էին, Մելիքը զարմացած էր, թե ոնց էին գյուղում մեծ քաղաքից ահաբեկված, իրեն հորդորում ետ կանգնել մայրաքաղաք գնալու մտադրությունից: Ձեռնափայտին կռթնած ծեր ուսուցիչը լուռ էր, երբ ինքը վերջնական հայտարարեց, որ գնալու է: Նա դարձյալ գլուխը կախ խորհում էր ու ոչ մի բառ չասաց` գնաց տուն: Վարձով տունը, հեռախոսն էլ մեջը, այնքան հեշտությամբ գտան, որ նույնիսկ կարելի էր զարմանալ: Մտածում էին, որ մայրաքաղաքում շուտով ծանոթներ կունենան ու իրենց էլ զանգահարողներ կլինեն: Մի թաղամաս այն կողմ իրենց կողմերից մի պաշտոնյա էր բնակվում, երկու օրում կարգավորեց Մելիքի աշխատանքի հարցը, ու նա երկուշաբթվանից պիտի աշխատեր, այն էլ քաղաքի ամենաեկամտաբեր երթուղու վրա: Նինելի աչքերը երջանկությունից շողում էին, խնայդրամարկղում հազար ռուբլի շահել էին, ու իրենց ունեցած գումարը կդառնար երեք հազար: Նա առաջարկեց այդ գումարից մի քիչ առանձնացնել ու իրենց երկրացի պաշտոնյայի լավության տակ չմնալու համար մի լավ նվեր առնել: Կամ նրան, կնոջ հետ հրավիրել իրենց տուն` խորովածի, վերջում նվերը մատուցել: Մելիքը մտածեց, հետո ասաց, որ խելացի բան չի խոշոր գումարից մի քանի հարյուր ռուբլի նվերի համար ծախսելը: Նվերը հնարավոր է աշխատավարձից կամ կողքից եկած եկամուտից էլ առնել: Նինելը առաջարկեց գոնե մարդամեջ դուրս գալու համար գնալ դերձակի մոտ ու իրեն կապույտ ու լայն շրջազգեստ պատվիրել: Հետո ինքն էլ հրաժարվեց` մտածելով, որ եղածները կարող է ձևափոխել և լավ մտածելու դեպքում` գնալու տեղ էլ չկար: Մելիքը շատ էր երջանիկ, ականջը սեղմած Նինելի կլորիկ փորին, շշուկով հայտարարեց, որ մինչև գարուն էլի մի հինգ

Գ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

հարյուր ռուբլի ետ կգցեն ու կգնեն ամենաէժան մեքենաներից: [125] Եկող տարի մեքենայով կգնան գյուղ, մինչ այդ երեխան էլ մի տարեկան կդառնա: Նինելն այնքան էլ կապված չէր գյուղի հետ: Մելիքին չտխրեցնելու համար համաձայնեց, մտածելով, որ մեկնելու ժամանակը որ գա, գուցե և ծովափ գնան: Գյուղում Մելիքի սիրած աղջիկը ամուսնացել էր ուրիշի հետ ու նա անձրև օրերին շատ էր տխրում: Դրա համար էլ գյուղից դուրս գալու գաղափարին բոլորից շատ Նինելն էր կողմնակից: Եվ ճիշտ դուրս եկավ, Մելիքը այլևս չէր թախծում արցունքավորվելու աստիճան: Այստեղի անձրևները մի քիչ ուրիշ տեսակ էին` խշշոց ու բուրմունք չունեին, տաք էին և չէին էլ կերպարանավորվում: Մինչև երկուշաբթի մի օր էր մնացել, ու նրանք փորձարկում էին կանգառների անունները, որ Մելիքը բարբառային պայթեղ խուլ բաղաձայնները չխոթի ամեն բառի մեջ ու երթևեկողների մեջ ծիծաղ չառաջացնի: Մելիքը կանգառների անունները ցուցակավորել էլ թղթի վրա ու քայլում էր խոհանոցից սենյակ, սենյակից խոհանոց` հայտարարելով կանգառները. «Հարքելի քաղաքացիներ, շամփայն գինիների գործարան, խնդրում եմ տոմսեր վերցրեք, ընգերներ, ով է բանալի կորցրել, թող մոտենա ինձ»: Նինելը մի քանի անգամ ուղղեց, որ արտասանվում է ոչ թե «հարքելի», այլ` «հարգելի», ոչ թե «շամփայն», այլ` «շամպայն», արտասանվում է «ընկերներ», կ-ի շեշտադրությամբ և շատ հնարավոր է, որ բանալիի փոխարեն կորցրած լինեն փողի քսակ, հարկավոր է հայտարարել` «Ով է դրամապանակ կորցրել, թող մոտենա ինձ»: Դրամապանակը արտասանել անպայման պ-ով: Ու հայտարարությունը հարկավոր է մի քիչ էլ վստահ տոնով անել, որ քաղաքաբնակների կողմից ուշադրության արժանանա: Արդեն երկու շաբաթ էր, որ նրանք ամեն օր, առավոտից մինչև իրիկուն կրկնում էին երթուղու տասնհինգ կանգառների անունները` զտելով բարբառային պայթեղ բաղաձայններից: Նինելը հետո հիշեց շահած հազար ռուբլին, հիշեց, որ բուրմունք և կերպարանափոխություն ունեցող անձրևից կարողացել են խուսափել, սիրտը թրթռաց, համբուրեց Մելիքի այտը: Պատկերացրեց, թե նա ոնց կնստի տոմսավաճառի բարձր աթոռին, մազերը խնամքով փայլեցրած, կողքի սանրած ու առանց բարբառային պայթեղ խուլերի կհայտարարի` «շամպայն գինիների» կանգառը: Այս հաջողությունը, որ իրենց վրա է թափվել, գուցե և օգնի, որ Մելիքը մի տեղ հեռակա բաժին ընդունվի սովորելու ու գիտեր, որ ինքը Մելիքին կօգնի, մարդ կդարձնի: Երկուշաբթին` աշխատանքային օրը ավարտվում էր: Մելիքը մի քիչ երջանիկ էր, մի քիչ` հոգնած: Պլանը կատարել էր, մի բան էլ ավելի: Վերջին երթուղին էլ կկատարեին ու տուն կգնար: Սկսեց տաք անձրև տեղալ, մարդիկ շտապով լցվում էին խանութներն ու ավտոբուսը: Այդ պահին տանը Նինելը բազմոցին ննջում էր: Սարսափահար նա վեր թռավ, վախեցած` մանկան հանկարծակի


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[126] շարժումից… Մայթերին ծաղիկների նման բացվեցին գունավոր

անձրևանոցները: Հետո բարձունքի կանգառներից մեկում Մելիքը նկատեց, որ ներքևում, գույնզգույն լույսերի մեջ փռված քաղաքը անսահմանորեն գեղեցիկ է: Ավտոբուսը ուզում էր շարժվել, հանկարծ մեկը կանչեց, ձայնը շատ էր ծանոթ: Նայեց ավտոբուսում եղածների դեմքին, նայեց շուրջը: Կանչը կրկնվեց, թիկունքից` իրենց գյուղացիների ձայնային ելևէջներով. «Մելիք, Մելիք…» արտասանողը ավտոբուսի մեջ չէր: Գլուխը դուրս հանեց, տեսավ` անձրևն էր: Ավտոբուսի դռները փակվեցին, սլացող բեռնատարը, թափքով հպանցիկ բախվեց դռների արանքից դուրս մնացած Մելիքի գլխին: Խշշացող, տաք ու հորդառատ անձրև էր գալիս:


Քամին ու ճայերը

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ամին... պաղ քամին, մորուքիս կոշտ մազերի մեջ ամեն [127] անգամ նույն երգն է երգում, որ ինքն ու ճայերը միայնակ են ծովի վրա... Սմքեցրել ես ինձ, քամի, նույն երգը լսեցնելով: Դա քո երգը չէ, այն խարտյաշ մազերով, կապուտաչյա աղջկանն է, որն ինչ-որ մի հեռու տեղ հեկեկում է, դու գողացել ես նրա երգը: Եղել ես նրա մոտ` արևածաղկի դաշտերում, քանի որ այնտեղ էր նա ինձ սպասելու, երբ ես վերադառնայի իմ թռիչքներից: Այնտեղ` արևածաղկի դաշտերում, հերարձակ նա պարելու էր իմ վերադարձի երգը: Դու թող միալարությունդ, քամի, և լսիր, թե ինչ կպատմեմ. ճայերը կորցրել են ծովի անսահմանության կանչող կապույտը և ցնորամիտ խաբկանքով թռչում են գետերի վրայով: Ես այլևս ծովի թռչուն չեմ, դու նրան ասա, որ բավ է ինձ սպասի: Արևածաղիկները մի օր կհնձեն, և ինքն անտուն կմնա այրող արևի տակ, դու նրան ասա, թող կինը դառնա պահապան անցորդի, ես էլ դարձել եմ նրանցից մեկը: Մի ճայ է թռչում գետերի վրա:

Ք


Բուն

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[128]

րբ Բենոն պատերազմից հինգ օրով արձակուրդ եկավ ու գնում էր Գառնիկենց տուն, մենք էլ նրա ետևից էինք գնում և ամբողջ թաղով մտածում, որ նրա հաջորդ գործը լինելու է Վալերի Բաղդասարովին սպանելը: Ինչքան էլ Վալերի Բաղդասարովը շտապել ու լուսադեմին ավտոտնակից հանել էր ժիգուլին ու Ալիսի հետ հեռացել քաղաքից, մենք գիտեինք, որ հատուկ նշանակության ջոկատում ծառայող Բենոյի համար մոտոցիկլետը նստելն ու մի րոպեում նրա ճանապարհը կտրելը մեկ է լինելու: Մենք դռանը սպասում էինք, նրա հետ չմտանք Գառնիկենց տուն: Տասներորդ դասարանցի՝ թաղի ամենագեղեցիկ աղջիկը թույն խմեց, քիմիայի ուսուցիչը կախվեց, նրանց տուն էլ չգնացինք: Դռանը բալենու տակ սպասում էինք, բայց Գառնիկի՝ Բենոյի հետ խոսակցությունը, բառ առ բառ գիտեինք: «...Գոտկատեղից ներքև մարմինը, որ չաշխատի՝ ձեռնասայլակի վրա ընկած մնալ, դրանից վատ բան չկա... անճարությունը ավելի վատ է, թախիծը՝ առավել, դրանից վ��տ բան չկա, ավելի անտանելի է, երբ թախիծ էլ չկա, բայց գիշերները բուն վայում է... Տունը լքած կնոջ բնակարանում խորհրդավոր ձայներ կան: Ճանճն է ընկնում թանով ամանի մեջ: Պահարանում կախված վերնաշապիկի կոճակն է կտրվում: Մոմն է հանգչում, երբ աներևույթ թռչունների ստվերները, աքաղաղի առաջին կանչից վախեցած, հեռանալու ժամանակ թևերն են թափահարում...»: Բենոն դուրս եկավ: Գնում էր տուն: Մենք դարձյալ նրանից ետ էինք, նայում էինք կարճ խուզած գլխի՝ գագաթի երկու մազապտույտներին, գայթում էինք ինչի վրա պատահեր ու մտածում էինք, որ գնում է զենքը կապելու և մոտոցիկլետը հանելու: Փողոց դուրս եկած, լվացքաջուր թափող կանայք նրա դեմքի վրա տեսածից ազդված՝ գոգնոցները սեղմում ու անձայն, արցունքոտ լացում էին: Նրան դեմ հանդիման եկող տղամարդիկ աչքերի մեջ էին նայում, իրենց բարևի պատասխանը չակնկալելով, հայացքները հողին, գլուխները կախ, անցնում էին: Հինգ րոպեում մեր ամբողջ քաղաքն արդեն գիտեր, որ Բենոն վերադարձել է ու

Ե


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Գառնիկի տնից գնում է իր տուն: Նա ներս մտավ, մենք բակում [129] սպասում էինք: Երկար կանգնել էինք, Բենոն մոտոցիկլետը չէր հանում: Նրա եղբոր տղային՝ Սահակին ասացինք, «Գնա տես՝ ի՞նչ է անում»: Սահակը վերադարձավ, ասաց. «Ուզում է բվին սպանել»: Մենք շփոթվեցինք, չէինք խոսում, հետո հարցրի. «Ի՞նչ բու»: Ասացինք. «Այդ ի՞նչ բու է, որ ոչ ձայնն ենք լսել, ոչ էլ տեսել ենք»: Սահակն ասաց. «Թխկիների պուրակում, ծառի վրա է ապրում, գիշերները կանչում է»: Փորձեցինք հիշել, մեզանից ոչ ոք նրա ձայնը չէր լսել: Մտածեցինք, որ Բենոն մինչև բվին սպանի ու մոտոցիկլը դուրս հանի, Վալերի Բաղդասարովը Ալիսի հետ երկար տարածություն անցած կլինի, ու Բենոյի համար նրա ճանապարհը կտրելը դժվար կլինի: Մյուս կողմից էլ լրագրերից ու հեռուստատեսությունից գիտեինք, թե թշնամու թիկունքում Բենոն ինչ էր արել, ու Վալերի Բաղդասարովը, որտեղ էլ թաքնվի, Բենոն նրան ծակից կհանի: Ու սկսեցինք թերթերի ու հեռուստատեսության հաղորդումները, մանրամասնորեն հիշելով, վերապատմել: Հետո մեկն ասաց. «Էս ինչո՞ւ դուրս չի գալիս. հիմա բժիշկն ու Ալիսը, ո՞վ գիտե, ու՞ր հասան»: Սահակին մի անգամ էլ ուղարկեցինք տուն: Սահակը վերադարձավ ու ասաց. «Սպասում է արևը լավ վեր գա ու օրը պայծառանա»: Զարմացած ու շշմած էինք: Հարցրի. «Ինչո՞ւ»: «Մեթոդ է, կռվելու այդպիսի ձև կա»: Սահակին հարցեր չէինք տալիս, իրար հետ էլ չէինք խոսում: Մեր հանկարծակի շփոթը ցրելու համար, Սահակն ինքը խոսեց. «Լույսի մեջ է բվի տեսողության գաղտնիքը, արևն ինչքան տաք լինի, այնքան ուժեղ կդաղի բվի աչքերն ու նրա կուրությունը կատարյալ կդարձնի»: Մեր հայացքները դես ու դեն էին պտտվում, կոշիկի քթներով հողն էինք խազմզում: Սահակն էլի խոսեց. «Օրվա առաջին կեսին բվի լսողությունը դեռ սթափ է, կարողանում է ձայներով կողմնորոշվել, բայց երբ սկսվում է շոգը, տոթը խցանում է ականջներն ու մեկուսացնում աշխարհից: Բվի միակ փրկությունը անշարժությունն է ու մագիլներով ծառի ճյուղից բռնած՝ գիշերվան սպասելը...»: Հասկացանք, որ Բենոն սպասում է, թե երբ պիտի թեժ լույսը կտրի բվի աչքերը, ու ականջներով ծորացող շոգը այրի ուղեղը, և նրան ներսից խփի տենդն ու դողէրոցքը: Մեր հարգանքը կրկնապատկվեց Բենոյի նկատմամբ, երբ կենդանաբանության ուսուցիչը հաստատեց նրա իմացության գիտական իսկությունը, ու մենք գիտեինք, որ հատուկ ծառայության ջոկատի շարքերում լինելու համար առերևույթ այդպիսի երկրորդական, բայց կարևոր գիտելիքներ են անհրաժեշտ: Արևը երկնքի կենտրոնում էր, նայել չէր լինում, ու տոթը իջավ: Բոլորս քրտնել էինք, Բենոն տանից դուրս եկավ ու քայլեց առջևից: Մենք թիկունքից տեսնում էինք նրա կարճ խուզած գլխի՝ գագաթի երկու մազապտույտները: Երբ մեղվի պարսերին


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[130] սարսափեցնելով՝

արևածաղկի դաշտերով էլ անցանք ու մոտենում էինք թխկիների պուրակին, Ռազմիկը վազելով եկավ դեպի մեզ, Բենոյին ասաց. «Մի քիչ առաջ ես իմ աչքով եմ տեսել, այ էն ծառի վրա է»: Մենք սինձ էինք ուտում: Բենոն նրան մի բառով կտրեց. «Գիտեմ»: Ու կրկին առաջ անցավ: Արշակը մեզ ասաց. «Հիմա կտեսնեք, երկու կրակոց՝ դըմ, դըմ, ընդամենը երկու կրակոց, նրա ոճն է այդպիսին, երկուսից ավել չի կրակի, ու վերջ բվին...»: Մենք հավատում էինք, որովհետև Բենոյի աչքերը կանաչ էին, իսկ կանաչ աչքը ամենալավ նշանառուն է: Մի քիչ էլ ետ մնացինք, որ մեր աղմուկը չշեղի Բենոյին: Մեզանից մեկն ասաց. «Այս տոթն ու արևի պայծառությունը կարող է Բենոյին էլ վնաս տա. մարդու աչքերի առաջ սև կետեր են վազվզում»: Ասացինք. «Քեզ՝ հա, նրան՝ չէ: Նա իր գործը գիտե»: Կանգնեց ծառի տակ, ատրճանակը հանեց ու ընդամենը երկու անգամ կրակեց: Կարծես առանց նշանառության, կարծես պատահական տեղի վրա, արագ ու միանգամից: Ծառի բարձր գագաթից, ճյուղերին զարնվելով, մարմին էր ընկնում: Կենդանաբանության ուսուցիչն ասաց. «Երաշտահավ է, հանրապետությունում նստակյաց թռչուն է, թևերը և պոչը՝ կապտամոխրագույն, մեջքը՝ կանաչավուն, քաշը տասնութից քսանմեկ գրամ է, թևերի երկարությունը...»: Բենոն ասաց. «Տեղը փոխել էր...»: Ետ էինք գալիս, տների կարմիր ու կանաչ շիկացած թիթեղյա կտուրների վրա՝ տոթի մեջ, օդը կտրտվում, դողում էր: Բենոն առջևից էր գնում, մտածում էինք, որ բուն չկա գուցե հիմա նա մոտոցիկլը դուրս բերի: Մտավ տուն, Սահակին միանգամից ուղարկեցինք լուրերի: Սահակը վերադարձավ, ասաց. «Մոտոցիկլը չի հանելու, գիշերն անձամբ ինքն է ճշտելու բվի տեղը»: Ասացինք. «Էս ի՞նչ բան է: Բուն է կարևո՞ր, թե՞ բժիշկ Վալերի Բաղդասարովը: Եթե այսօր էլ չհետապնդի նրան, բժշկին էլ արհամարհել պետք չէ, ո՞վ գիտե՝ մի օրվա ընթացքում ուր կհասնի...»: Մեկն էլ ասաց. «Ալիսը շատ է գեղեցիկ»: Մութն իջավ, արդեն գիշերային թիթեռներն էին թռչում: Վարդանի կինն էր հղիացել ամուսնությունից տասնհինգ տարի հետո՝ առաջին անգամ, գնացինք նրանց տուն՝ Վարդանի հետ աչքալուսանք խմելու: Առավոտյան, երբ կրկին եկանք Բենոյենց բակը, չկար մեկը, որ ամբողջ գիշեր լսած չլիներ բվի կանչը: Որպեսզի անիմաստ վեճ չստացվի, որոշեցինք, որ նրա գտնվելու տեղի և տարբեր ուղղություններից կանչը լսելու վերաբերյալ մեր տարակարծության պատճառը տների ու պատուհանների տարբեր դիրքերն են և քամու փոփոխական անցումները: Ռազմիկենց կտուրին աքիս կար՝ խոտի դեզի մեջ: Ռազմիկն ասաց, «Շուն եկած լիներ, շան շնչառությունը լավ գիտեմ, որ օտար մարմնից հոտ է քաշում, սվսվացնում է ու փռշտում, միանգամից կիմանայի: Սա ուրիշ էր, կտուրին թևաբախությունից թափվող պաղ մի բան կար: Դուրս


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

եկա, տեսնեմ երկնքից կորագիծ, երեք աստղեր են իջնում: Մի [131] աստղ, երկու աստղ տեսել եմ, այս տարիքի մարդ եմ՝ միանգամից երեք աստղերի ընկնել չէի տեսել: Հիմա ներսս հո մի ուրախություն չի բռնել, սիրտս պատռվում էր, խնդությունը մեջիցս դուրս էր թափվում: Իջա տեսնեմ՝ կրակի վրա դրված, երեխու կաթը վառվել էր...»: Ասացինք. «Անիմաստ խոսակցություն է, բվի թաքստոցի մասին ոչ Ռազմիկը, ոչ էլ մենք, միայն Բենոն կիմանա, քանի որ ամբողջ գիշեր դարան է նստել ու հետևել նրան»: Սահակը տանից դուրս եկավ, ասաց. «Բենոն նրա տեղը հաստատ գիտե, սպասում է տժտժացնող արևին ու շոգի՝ աչքի մեջ արյուն կաթեցնելուն»: Շոգը տանձենուն էլ խփեց, ծառից տանձն ընկավ: Բենոն դուրս եկավ: Ինքն էլ էր քրտնած, մենք էլ: Նրա ներբանների կարմիր հողից, տաբատի փողքերին կպած փշերից ու թախծոտ աչքերից հասկացանք, որ ամբողջ գիշեր քայլել է ու չի քնել: Բայց մեր առաջն ընկած՝ նրա վստահ քայլվածքից, գուշակում էինք, որ գիշերը դարանել ու հաստատ ճշտել է բվի տեղը: Երկաթգծի կայարանի թարթող, գունավոր լույսերի մոտով էլ անցանք ու մտանք բարդիների ու եղևնիների անտառը: Չնայած մենք լավ գիտեինք, որ օրվա այդ պահին արևն ու տոթը բվի հետ արդեն արել են իրենց գործը, ու ոչ մեր մոտենալը կտեսնի, ոչ էլ մեր ձայները կլսի, բայց ապահովության համար, Բենոյից ավելի ետ մնացինք: Նա բարդու ծառի տակ ոտքերն իրարից հեռու դրեց, ու իր ոճի երկու կրակոց իրար ետևից գնացին՝ մի ակնթարթում հայացքով շոշափած նշանակետի վրա: Հետո մարմինն ընկավ, մեզ հետ եկած շունը վրա վազեց, մենք էլ վազեցինք: Կենդանաբանության ուսուցիչն ասաց. «Կեռնեխ է: Արուն լրիվ սև է, էգը՝ մոխրագույն: Բնակվում է առավելապես սաղարթավոր անտառներում: Քաշը լինում է յոթանասունհինգից հարյուր գրամ, թևերի երկարությունը...»: Կեռնեխն ընկել էր, բայց մի փետուր դեռ օդի մեջ, ոլորապտույտ սահելով, իջնում էր: Բենոն ասաց. «Տեղը փոխել էր...»: Բենոն առջևից էր գնում: Թիկունքից տեսնում էինք կիսաճտքավոր կոշիկների ներբաններին կպած կարմիր հողն ու կարճ խուզած գլխի գագաթի երկու մազապտույտները և մտածում էինք, որ բու չկա, գոնե հիմա դուրս կհանի մոտոցիկլետն ու կգնա բժիշկ Վալերի Բաղդասարովի ետևից: Սահակին ուղարկեցինք լուրերի: Ռազմիկն ասաց. «Բենոն այդ տղան չէ, որ թողնի բժիշկն իր ընկերոջ կնոջը տանի»: Սաշիկը ցանկապատի վրայից նայեց և եկավ, թե. «Ես տեսա, Բենոն բենզին է լցնում, էսա մոտոցիկլը դուրս կքաշի»: Չգիտեմ՝ ով էր՝ ասաց. «Գառնիկի պորտից ներքև ոչ մի տեղը չի աշխատում, Ալիսը չէ, մեր կանանցից որն էլ լիներ, կգնար բժիշկի հետ:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[132] Գնդակը էնպես պինդ է նստած ողնաշարի մեջ»: Դերոն էր:

Չխոսեցինք, բայց հեգնախառն նայում էինք նրան: Մտածում էի՝ սրան ասե՞մ, թե՞ չասեմ: «Իսկ դու, ինքդ քեզ հարցրե՞լ ես՝ շաբաթվա երեք օրը որտե՞ղ է քո կինը: Թե՞ այդ մի քանի օրվա համար Վալոդին հարցնենք»: Տղաներից մեկը բարձրաձայն ասաց. «Դերո, դու թող, այստեղից գնա, վրայիցդ անդուր հոտ է գալիս: Գնա ու ետ չնայես»: Դերոն ձայն չհանեց, բայց չէր գնում: Ետ քաշվեց պատի տակ, նստեց քարին, ուզում էր ծխել: Նրա վառած լուցկու հատիկը փչեցինք մատների արանքում, ասացինք. «Գնա, չծխես»: Նա թե. «Ես էլ եմ լսել բվի կանչը, նրան տեսել եմ էլ»: Սահակը եկավ, ասաց. «Մոտոցիկլետը չի հանելու, գիշերը դարձյալ գնալու է բվի ետևից ու գիշերացույց հեռադիտակով հետևելու է նրա տեղաշարժերին, վաղը հաշիվները վերջացած կլինեն»: Մենք արդեն համաձայն էինք, թեկուզ վաղը Բենոն իր մենամարտը վերջացնի բվի հետ ու գնա բժշկի հետևից: Մենք չէինք ուզում, որ Գառնիկին բուժող Վալերի Բաղդասարովը նրա կնոջը տաներ: Բենոյի թախծոտ աչքերից գուշակում էինք, որ նա էլ է այդպես մտածում, և նրանց հեռու կամ մոտիկ լինելը ոչ մի նշանակություն չունի, որտեղ էլ թաքնված լինեն, գտնելու է ու կանգնի ��լխներին: Առավոտյան, երբ եկանք Բենոյենց բակը, ուրիշ թաղերից էլ մարդիկ էին եկել, որ գիշերը չէին քնել գերեզմանոցից լսվող բվի կանչից: Տեսնողներ էլ էին եղել: Արշակն ասաց. «Բուն մուկ է սիրում: Մուկ, աքիս-մաքիս սիրող կենդանի է, գիշերվա երեքն էր, չորսն էր, մեկ էլ լսեմ՝ տան վրա երկնքից շրջապտույտ, շրջապտույտ թևերի թարթափ է իջնում: Անցյալ տարվանից այգին մուկ էր մտել: Փարինջը որ մաքրեցինք, մուկ ընկավ: Ասի, ահա ուրեմն բուն եկավ մուկ տանելու, այդ պահից էլ՝ Զաբելը հո չսկսեց քնի մեջ խոսել: Խոսում է, խոսում է, առանց դադարի, կորած մոր հետ էր խոսում: Դուրս եկա, մսի մի կտոր հագցրի որսի թակարդին ու դրեցի այգում, ասի այցելողը, ով էլ որ լինի, ես նրան պիտի բռնեմ...»: Սպասում էինք, որ Բենոն դուրս գա: Շոգը՝ թանձր ու ծանր, կանգնել էր: Բաց, ամայի տարածքները բովվում էին արևի տակ: Ցանկապատի պաղ քարերի մեջ, ճանապարհից մողեսներ անցան, գերեզմանոցի կարմիր հողի պատճառով, միայն այնտեղի մողեսներն էին այդքան կավագույն կարմիր: Սահակը եկավ, ասաց. «Բենիկն ընդհանրապես տուն չի եկել, լուսացրել է անտառում: Գիշերացույց հեռադիտակով նշել է բվի տեղը, ու էլ այսօր նրան պրծում չկա»: Մեր բազմությունը գնաց անտառ, երբ հասանք խորխորատի եզրին, աղմկողներին ու ծխողներին ասացինք. «Վերջ, այստեղից ծպտուն չհանեք, օրը դեռ նոր է սկսվել, աշխարհի ձայների ու բուրմունքների նկատմամբ զգոնությունը դեռ չի կորցրել բուն»: Վերին թաղերից եկած, չիմացողներին բացատրեցինք, որ «շիկացած արևը պիտի բռնի բվի տեսողությունը, ու թեժ շոգը


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

արյուն կաթեցնի ուղեղին,– ասացինք,– իսկ հետո կտեսնենք, թե [133] Բենիկն ինչ կանի»: Բենոն թաքստոցից դուրս եկավ անձայն, միայն ձեռքով նշան արեց, որ կանգնած տեղներիցս էլ առաջ չգնանք: Նրա աչքերը անհաղորդ էին ու կարմրած: Հասկացանք, որ ամբողջ գիշեր գնացել է բվի ետևից, գիշերացույց հեռադիտակով գտել է նրա ծառը ու այս անգամ ցրիվ է տալու: Մեզանից մեկն ասաց, դարձյալ Դերոն էր, աննկատ եկել էր մեզ հետ, ու չէինք տեսել, ասաց. «Բենոյի աչքերը տխուր էին, կարո՞ղ է անքնության պատճառով ձեռքը դողա ու վրիպի»: Լավ տեղյակներս ու Սահակն էլ ասացինք. «Չէ, հնարավոր չէ: Նա սովոր է, նրան նշան բռնել էլ պետք չէ, միայն նկատի ու վերջ: Կտեսնեք»: Սպասում էինք, հետո երբ հրե գունդը եկավ ու կանգնեց երկնքի կենտրոնում, խոտերը կծկվեցին, ու գետնից բովված հողի բուրմունքը բարձրացավ, արդեն մենք էլ էինք նվաղել, բուն էլ բացարձակ կույր էր: Թանձր շոգն ու տոթը խցանեցին ականջները, աշխարհը փակվեց, լարվեց, մագիլները խրել էր ծառի մեջ, հոգնություն՝ չի կարողանում շարժվել, օդը չի բավարարում, երակները պրկվել են, խշշում է: Թոքերը մեծացել, էլի փքվում են, խոշորանում են, ամբողջ կուրծքն են բռնել՝ մինչև կոկորդը, բերանով է շնչում, բերանը բաց է, թմրություն, մարում է գիտակցությունը, բնազդը, երկաթե պաղը բարձրանում է ոտքերից, լցվում է մարմինը, մահացու ցուրտը նորից շոշափեց մարմինը, խավարը, մրսելը, տենդը, դողէրոցքը... Բենոն պառկած տեղից ցատկեց, ու առանց նշանառության՝ երկու կրակոցներ գնացին իրար ետևից: Մենք վազեցինք: Վերին թաղերից եկած մեկը կռատուկի հաստ ցողունի վրա գայթեց, ընկնել-ելնելով ասաց. «Ատրճանակով թռչուն խփելը այդքան էլ հեշտ չէ, որսորդական հրացան լիներ՝ ուրիշ բան»: Ասացինք. «Ինքդ կտեսնես»: Երբ հասանք, ծառի տակ մի սևագլուխ շահրիկ էր ընկած, թպրտում ու թևերը խփում էր հողին: Բենոն ասաց. «Բուն տեղը փոխել էր»: Տուն էր վերադառնում, մենք էլ ետևից տեսնում էինք կարճ խուզած գլխի գագաթի երկու մազապտույտները ու կիսաճիտք կոշիկների ներբաններին կպած կարմիր հողը: Գիտեինք, որ հիմա, հաստատ, մոտոցիկլետը դուրս կբերի: Արտեմն ասաց. «Արդեն երեք օր է անցել, երեք օրում բժիշկը կարող էր հանրապետության սահմաններից էլ դուրս գալ»: Ասացինք. «Դու հավատո՞ւմ ես քո ասածին, Բենոն կգտնի նրանց»: Բակում սպասում էինք ու նայում ժամացույցներիս՝ խոշորացած չափերով, մեր ոսկորները լսում էին ժամացույցի ու արյան զարկերը: Երեխաների՝ շշերով բերած ջուրը իրար փոխանցելով՝ խմում էինք ու սպասում Սահակին, թե ինչ լուր կբերի: Սաշիկը գնաց, դարպասի ճեղքից նայեց, գլխավերևը պտտվող իշամեղվին օդի մեջ խփել-խփելով ու վրիպելով եկավ,


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[134] թե. «Բենիկը մոտոցիկլը բենզին է լցնում»: Մենք այդպես էլ

գիտեինք, Բենոն ու Գառնիկը նույն ջոկատից էին եղել, Ալիսին այդքան հեշտ վերցնել ու գնալ... Բենոն այդ գործից ձեռք չի քաշի: Ուզում էինք, որ նա շուտ գտնի բժշկին: Արդեն կավագույն մողեսները վերադառնում էին կարմիր հողերը, ծիծառների դարձդարձիկ չուն տանիքների բարձրությանն էր հասել, գույները ստվերներին էին խառնվում: Բենոն տանից դուրս չէր գալիս: Մեկը բարձրացավ ցանկապատը, նայեց, թե «Բենոն մոտոցիկլետը բենզին է լցնում»: Երեկո դարձավ, կապույտ սարերից եկած պաղը բացեց շոգի մեջ փակված բուրմունքների հոսքը, բոստաններից մաղադանոսն ու սխտորի հոտը թմբիր բերեցին: Լուս ու մութ էր. հասարակական բաղնիքի ետևի լճակում գորտերը կռկռացին. երկնքի սևը՝ ճերմակով կտրող ասուպն էլ շեղակի անցավ: Սահակը եկավ, մեզ հետ ծխեց, ասաց. «Բենոն մոտոցիկլետը դուրս չի հանելու...»:


Եվ օձի, և «Հայր մերի» ժամանակը

Արտավազդ Փելեշյանին

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

դը, միջանցքի ալիքված լինոլեումի տակ գլորվում, ներ- [135] բաններիս տակ փափուկ՝ տեղից տեղ էր փախչում: Կանաչ ներկված երկար տարածք է: Պատին՝ ցցի վրա, մի տեղ վառվում է մերկ լամպը: Դռան մոտ, խնձորի՝ ոլորապտույտ մաքրած, դեղին կեղև է ընկած: Սենյակի հեռվում մայրս կուչ է եկել անկողնու մեջ: Արծաթե ականջօղերը, որ վաղուց տանը որոնում էինք, չկային, բերել եմ, ճանապարհին խանութից փասիանս բացելու խաղաթղթեր եմ գնել, դնում եմ կողքին, ուշադրություն չի դարձնում: Աղջկան գիշերն են բերել, հերթապահ բուժքույրը ցերեկը երկու ժամով գնացել է թաղման, այլևս չի վերադարձել, նա էլ բոլոր հիվանդներին վախեցրել է: Միջանցքում ծխում էր, հիմա էլ ներս է գալիս կտրուկ, մինչև վերջ բացվող դուռը ակնթարթորեն ծծում է հավքի թևաբախյունով դեպի իրեն թռչող պատուհանների բոլոր վարագույրները, հետո էլ շրխկոցով փակում է, օդի ալիքը խփում է չորս կողմին, ապակիները զրնգում են. գիշերն էլ այդպես է արել: Բարձրահասակ, մինչև վերջ խուզված գլխով, սև աչքերի տարօրինակ հայացքով, նիհար, ոսկրոտ, առանց կրծքերի, պատանու տեսքով աղջիկ է: Շրմփոցով մեջքի վրա ընկնում է մահճակալին, աչքերի դեմ հրահանն է վառել, բոցի մեջ է նայում, այրում-հանգցնում է: Ամեն մի չրթոցի հետ մայրս կրունկներով իրեն ավելի ետ է հրում, գնում, տիկնիկի չափ փոքր մարմնով, կուչ է գալիս մահճակալի գլխի տակ, ասում է. «Ես գիտեմ՝ հիմա կհրկիզի: Բամբակե ներքնակները բենզինի նման այրվում են, հիմա հրդեհը կգցի մեզ վրա»: Իրենց անկողինների միջից բոլոր հիվանդները ինձ են ասում. «Դու նրանց չներես, դու արվեստագետ ես, գրիր այս հիվանդանոցի մասին»: Ցուցանակակիր բոլոր աշխատասենյակների դռները թակելով բացել, գլխավոր բժշկին չեմ գտել: Բաժնի վարիչն էլ ասում է.

Օ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[136] «Ես ինչ անեմ, դուր չի գալիս, վերցրու քո մորը, տար»: Ասում եմ.

«Կարելի՞ է, որ նա տղամարդու նման ամբողջ գիշեր հայհոյել է հիվանդներին: Լուսադեմին ասել է՝ դուք դատապարտված եք, մեկ է, բոլորդ էլ կմեռնեք»: Բաժնի վարիչը, թե. «Դու ի՞նչ ես կարծում, նրա մոտ ուրի՞շ բան է, իրենն էլ այդ հիվանդությունն է, նույն արագընթաց փուլում: Տասնչորս-տասնհինգ տարեկան աղջնակ է, ասածներին պիտի ուշադրություն չդարձնել»: Համաձայն չեմ, իրար չխնայելով, սպառնալից վիճում ենք: Ասում եմ. «Քանի նրան հսկող չկա, մի՞թե կարելի է այստեղ թողնել»: Դարձյալ նույն բանն է կրկնում. «Մասնագիտացված միակ կենտրոնը սա է, նույնանման հիվանդությամբ այստեղ են գալիս, եթե մանկական գաղութի հիվանդանոցում բուժվելու հիվանդ լիներ, նրան այստեղ չէին բերի»: Թողնում-գնում եմ: Ետևիցս ասում է. «Տար քո մորը, էդ է եղածը, ավելին չենք կարող անել»: Նստել եմ մահճակալին՝ մորս ոտքերի մոտ, լյարդս ցավում է, ձախ ձեռքով տաքացնում եմ կողս, գիրկս նստած կատվի պես շոյում եմ ծակող կետը, թուլացնում եմ գոտիս: Կնոջս գնալուց հետո, արդուկ չանելու համար, մշտապես ջինսով եմ: Նա հիմա էլ, մորաքրոջ աղջկա հետ, գիշերները խելագար մի կատաղության է հասցնում. ամենաուշ ժամի հավասարաչափ լռության մութ ծանրությունից դուրս է թռչում հեռախոսազանգը. չեն խոսում: Կամ էլ մորաքրոջ աղջիկը, ընդօրինակած ֆիլմի կամ գրքերի գլխավոր հերոսին, խոսում է թաշկինակի միջով, որպես մի ոգի, վախեցնում է Աստծո անունից, թե. «Կնոջդ վիժելու համար դու երբեք չես ներվելու»: Այսօր էլ իմ այդչափ գրգռվածությունը անքնությունից էր: Մայրս, վախեցած աղջկա լուսադեմին ասված խոսքերից, հարցնում է. «Ի՞նչ ես կարծում, լաբորատորիաներում աշխատող, գիտական կոչումներ ունեցող բժիշկներն այս շաբաթ կգտնե՞ն իմ մեջ եղած գոյացությանը հաղթող դեղը: Եթե չեն գտնելու, դու ասա այստեղի վիրաբույժին, լավ, ես համաձայն եմ, թող կուրծքս հեռացնի»: Հիվանդները գիշերային տեղատարափ վախից հետո աշխուժանում են, երբ կեսօրվա թույլատրելի ժամին գալիս են հարազատները: Նրանց վերմակներին, փորերին գցված ծաղկավոր սրբիչների վրա ճաշի սեղաններ են բացվում: Աղջիկը, մահճակալի վրա մեջքին պառկած, կրակի բոցի մեջ նայելով, դարձյալ աչքերի դեմ հրահանն է վառում-մարում: Հիվանդներն ու հարազատները նրա դեմ ցասումնալի լռում են՝ միավորված համաձայնությամբ, սենյակի անկյունում, նրա մահճակալի կողմը, մեջքով են նստել, ուտում են: Աղջիկը ձևացնում է, թե քնած է: Տապակած հավի կուրծքը թևի հետ պոկում, հացի վրա դրած տանում, դնում եմ կողասեղանին: Դարձյալ քնած է ձևանում, աջ ձեռքի բազկով փակել է աչքերը, ճերմակ բարձին առեղծվածային երևում է մինչև տակ խուզված սև


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

գլուխը՝ ճրագի լեզվի պես պեծին տվող մի քանի տաք սպինե- [137] րով: Հիվանդները, նրանց հարազատները լուռ նայում են մեջքիս: Մայրս ուտում և հանդիմանելով խոսում է ինձ հետ: Ավելի ուշ, բաժնի վարիչը, որի հետ սպառնալից վիճել էի, միջանցք է կանչում: Ասում է. «Գլխավոր բժիշկն արդեն գիտի ձեր բողոքի մասին, հետաքրքրվեցինք՝ աղջիկն ով ունի, խնամողներ չգտանք: Ետ ենք ուղարկելու, ինչքան հնարավոր է՝ բուժումը տեղում կկազմակերպեն»: Ինքը գնում է, նույն դիրքով երկար մնում եմ, պատին հենված՝ մի քանի ծխախոտ եմ ծխում: Իրենք իրենց ձեռքերի վրա երկու տակ պառկած, փորները բռնած հիվանդներ են անցնում-դառնում: Սենյակ վերադառնալիս, դռան մոտ, աղջկան եմ հանդիպում, միաժամանակ նրա պահարանին տեսնում եմ մսից մնացած ոսկորները, առջևից գնում է նրան ուղեկցող կապույտ աչքերով, լայնակոնք բուժքույրը, ճանապարհ եմ տալիս, օծանելիքի՝ դաշտերի բուրմունքը բռնկվում-հանգչում է: Աղջիկը դեմ դիմաց ճանապարհիս է կանգնում, անսպասելի, տաք, կաթնահոտ համբուրում է շուրթերս: Աչքերը խորը, թաց սև են, զարմանալի: Ասում է. «Հավը... միսը...»: Կակազում է, կիսատից անցնում է ամբողջին, ասում է. «Ես գիտեմ՝ հրեշտակները որտեղ են ապրում: Սատուրնի վրա, այնտեղ անընդհատ գոլորշի է, հենց այդ մառախուղի մեջ էլ հրեշտակների տունն է»: Այս նախադասությունն էլ, առանց բառերի վերջավորության, շաղկապի, կակազելով, երկար-երկար է ասում, բայց ուզում է, որ հասկանամ: Ափիս մեջ թողնում է մետաղե հրահանը, դռնից դուրս սպասում է կապույտ, խաղաղ աչքերով, լայնակոնք բուժքույրը, գնում է նրա մոտ, գնում է նրա ետևից: Մայրս հրահանը օտար մարմին է համարում, ստիպում է՝ գցեմ աղբամանը: Տաք հրահանը դնում եմ գրպանս, դուրս եմ գալիս փողոց: Մինչև երկաթգծի կայարան ոտքով եմ գնում: Արևի տակ դողում են բնից ընկած ծտի ձագերը: Պսպղում է բորբ հուլիսը: Խաղալիքների խանութի դիմաց՝ փողոցն անցնելիս, հանկարծ ներսումս միանգամից խայտաց տաքը՝ խնձորի ծաղկած ծառ, որից վերև կապույտ երկինքն է... բռնեցի նրանից, ամբողջ առավոտ, տնից դուրս գալիս էլ դա էր, այդ պատկերը՝ պուրակում, թփերի, ծաղիկների, կանաչ գազոնի վրա պտտվում էր հիշողության մեջ, մաշկի տակ, այդ ուրախալի, զվարթացնող շունչը, որը երբևէ տեսել էի ու չէի կարողանում որսալ... Շոգ է: Կայարանը տարատեսակ հոտեր ունի, նեղվածք է: Շառաչում, գալիս է գնացքը: Դիմավորողները, զենիթից տոթազարկ դեղին լույսի մեջ, ծիծաղում, քրտնում, ժպտում են վագոնների բացվող դռներից երևացող մութի դեմ: Մինչև վերջին մարդու դուրս գալը սպասում եմ, Հովհաննեսը չի իջնում: Վերադառնում եմ:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[138]

Աղջիկները, կարճ, հետույքների կլորը հազիվ տեղավորող, նեղ շրջազգեստներ են հագնում՝ դեպի վեր, ազդրածալը գնացող խորը կտրվածքով: Սև տրիկոների միջից առկայծում է մաշկի ճերմակը: Կուրացուցիչ արևի տակ փայլատակում են նրանց պարանոցների ոսկե շղթաները ու շենքերի պատերին, խանութների ապակիներին փակցված պետության ղեկավարի անհամար, գունավոր նկարները: Հասնում եմ ավտոկայան: Կանգառներում հռնդում են ծանրաշարժ ավտոբուսների շարժիչները: Մայրեր, երեխաներ ուղեկցող տարեց կանայք: Տղաների ու աղջիկների անուններ են կանչում: Բարձրախոսը տանիքներից, վերևում՝ մի տեղից խոսում է: Բոլոր կողմերից միանգամից ձայներ են լսվում: Պաղ աղմուկ է: «Իկարուսը» գալիս, կանգնում է, դիմավորողները ծաղկեփնջերով են, բացվող դռան դեմ թափահար թաշկինակների սպիտակը խաղաղաբեր է: Մինչև վերջին մարդու դուրս գալը, սպասում եմ, Հովհաննեսը չի իջնում: Վերադառնում եմ: Մանկական զբոսայգու մուտքի մոտ «Ուազ» մեքենա է կանգնած, թափքից մինչև հողը հարյուր երեսուն-հարյուր հիսուն կիլոգրամանոց մի լոքո է կախված: Վերին ու ներքին ծնոտներից իջնող հաստ բեղերը մինչև փորն են հասնում: Բազմություն է հավաքվել: Վնգոցով գալիս է կարմրավուն, շիկացած մեջքերով իրար կպած տրամվայը, միանգամից դատարկվում է: Վագոն-վագոնի պոչից քարանում են պսպղուն ռելսերի վրա, կարծես ետևից էգին հոտոտող ցուլ է, գլուխը կբարձրացնի, կթռնի ու առջևի ոտներով կբռնի կովի մեջքը, կողքերին իրենց ուռուցիկ, կապույտ ստվերն է ընկած: Իմ անունն եմ լսում, ձեռքը թափահարելով բարևում է: Հեռվում՝ հավաքվածների մեջ, դեմ դիմաց հայտնվել է միլիցիոներ Գեղամը: Գալիս է: Առաջ ընկած, հրել-հրելով՝ ճանապարհ է բացում, դուրս ենք գալիս: Քայլում ենք, մահու չափ վախենում եմ լռելուց, միայն թե չլռեմ: Հարցնում է. «Ժամանակ ունե՞ս, մի տեղ սուրճ խմենք, քիչ խոսենք»: Նրա պղնձե բոլոր կոճակները, նշանները պեծկլտում են: Ասում եմ. «Չեմ կարող, շատ եմ շտապում»: Նրան լավ չեմ ճանաչում, ինձ ծանոթ երաժշտի տանն ենք հանդիպել, նրա հարևանն է, մայիսին, մայիսյան տոներին երեքով խմել ենք: Ասում են՝ տղան կորել է բանակում: Ամբողջ գիշերվա չքնելու մասին է խոսում, թե սպանվել է ականջի ցավից: Հարցնում է. «Դեպի հրապարա՞կ ես իջնում, քո հետ գա՞մ»: Ասում եմ. «Չէ, մի կանգառի չափ ներքև, մինչև փոստի շենքը»: «Մեկ է, ժամանակ ունեմ, մի քիչ քայլելով զրուցենք»: Ես լռում եմ, ինքն անընդհատ խոսում է: Դիմացի շենքի մուտքից դուրս են գալիս շտապ օգնության սպիտակավոր աշխատակիցները, դեպի մեքենայի բաց դուռն են տանում պատգարակի վրա, խոտի պես պառկած ինֆարկտազարկին. մինչև վերջ քաշած ծածկոցի տակից դուրս է մնացել միայն զարմանալի


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ճերմակ գլուխը: [139] Շրջադարձից հետո պուրակն ենք անցնում, երբ հասնում ենք չորս հարկանի շենքին, իմ «ցտեսություն»-ից հետո ասում է. «Եթե շուտ դուրս կգաս, կսպասեմ, կարևոր բան ունեմ ասելու»: Ասում եմ. «Չէ, անհետաձգելի գործ է, երեխա են կնքելու, հոգևորական, բան են կանչել»: Ասում է. «Այսօր ոչ շաբաթ է, ոչ էլ կիրակի, հինգշաբթի օրով կնո՞ւնք են անում, միևնույն է, շտապելու տեղ չունեմ, որ ասեմ ժամանակը խեղդում է, այս կողմերում կպտտվեմ, մեկ էլ տեսար հետաձգեցին»: Ասում եմ. «Ոչ, չեն հետաձգի»: Նա՝ թե. «Բոլոր դեպքերում մի տեղ պիտի լինեմ, կպտտվեմ մոտակայքում, կհանդիպենք»: Բարձրանում եմ, շքամուտքը ակնթարթորեն, ներքևից վերև արձագանքում է աստիճանների իմ դոփյունին: Պաղել եմ, աշխարհը սառել է իմ դեմ, և թունավոր օձ էի ուզում բաց թողնել ինձ վրա և գիշերները, մինչև լուսադեմ «Հայր մերն» էի ասում անդադար, երբ հանդիպեց երեք երեխաներ ունեցող կինը: Հենց բնակարան եմ մտնում, վարագույրի ճեղքից աննկատ փողոց եմ նայում: Գեղամն արմունկով հենվել է կրպակի փեղկին, հանքային ջուր է խմում: Փուչիկի նման թեթև, շենքերի գույնզգույն կտուրների վրայով փողոցե փողոց է թռչում օրվա արդեն պղնձագույն, թանձր արևը: Երեխաները գիշերօթիկում են: Խոհանոցից ճաշի բուրմունք է տարածվում: Բացում-փակում է պահարանի դուռը, հատուկ պահվող տեղից բերում, ոտքերիս տակ է դնում տղամարդու կապույտ մահուդե, փափուկ ներբաններով հողաթափերը, առաջին օրն էլ, երբ եկա, կապույտ հողաթափերն այնտեղ էին: Ինձ սաստելով՝ գրպանս դրամ է դնում, ասում է, որ կվերադառնա գրիչը պահող, սմքած մատներիցս հեռացած ուժը, որ դարձյալ կզորանա գլուխս, որ կրկին աղը աղի կդառնա...: Ես իրեն չեմ տեսնում, մինչև գոտկատեղս մերկ եմ, դռան ապակու մեջ միայն նրա ուրվագիծն է երևում, վերնաշապիկս կախված է միջանցքում. ինչ-որ փափուկ բան է ընկնում կախիչից, վերցնում է: Այնտեղից ասում է. «Հիվանդանոցի վաղվա դեղերի ու սննդի փողն է»: Դեմս կանգնում, կանգնում է: Հետո խոհանոցում սուրճ է պատրաստում: Խոսում է մեղմ, ամեն բառը հստակ, ջերմ, այդպիսի սովորություն ունի. խոսել կողքի աթոռին նստած կամ տարածության մեջ գտնվող աներևույթ մեկի հետ: Մեջքի վրա ընկնում եմ մահճակալին, հանում եմ հրահանը, բոցը թռչում է վեր, հետո կրակը պահում եմ աչքերիս դեմ, այրում-հանգցնում եմ, հետո դարձյալ ու դարձյալ անդադար նայում եմ կրակի մեջ:


Հայրս

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[140]

պրոց էի հաճախում, արձակուրդներին սարերում ոչխար էի արածեցնում, մերոնց հետ կարտոֆիլն էի ցանում, մարգագետնում խաղում էի, քամուց ծածանվող շրջազգեստների տակից աղջիկների սպիտակ շապիկների ծայրերն էի տեսնում` կարմիր նախշազարդ ծաղիկներով, ու շունչս կտրվում էր. պապիս թաղեցինք, հետո ավարտական երեկոյի վերջին զանգը եղավ, ամբողջ դասարանով, դիրեկտորն էլ մեզ հետ, երգեցինք «Լենին, դու կյանք ես հարակեզ…» և ես դպրոցն ավարտեցի, տանից փող գողացա ու փախա մայրաքաղաք, դեռ էլի հավատալով, որ ծնվել եմ նռից: Մայրաքաղաքի վարձով տրվող նկուղներից մեկում, գյուղում բացակա` արգելված «Աստվածաշունչն» էի ուսումնասիրում և, այնուամենայնիվ, հավատում, իր հոր հետ էլ «քաղաքավարի խոսող» մեր գյուղի գրականության ուսուցչին, որ պոեզիան «Աստվածաշնչից» է սկսվում: Երբ հասա Մատթևոս ավետարանիչին ու Քրիստոսը խաչի վրա դիմանում էր փշե պսակին, նիզակի հարվածներին և մարդու թուլությամբ աղերսում էր Եհովա հորը, որ լեղու բաժակը իրենից հեռու տանեն, չենթարկեն այդ փորձության, համալսարանի շենքի ճակատին ամրացված բարձրախոսները դղրդալով արդեն հայտարարում էին առաջին քննությունների մասնակիցների գնահատականները, իսկ ես այդ օրը հասկացել էի, որ Քրիստոսն աշխարհի ամենամեծ բանաստեղծն է, Չարենցը` ամենախոշոր աստվածը: Մեր գյուղում միրգ չկա: Մայրս ինձ պատմել էր, որ մի շոգ օր դաշտում կարտոֆիլն էին քանդել, ու սիրտը թթու բան է ցանկացել: Ասում էր. «Չգիտեմ որտեղից, պապդ տելեգրեյկայի գրպանից մի խոշոր, կարմիր նուռ հանեց, տվեց հորդ, ասավ` աշխատանքը ծանր է, թող հարսը տուն գնա»: Մայրս ասում էր. «Եկա տուն, նուռը ջարդեցի, դուռը ներսից փակեցի ու կլեպներն էլ հետը կերա»: Հետո, մի քանի օր անց ծնվել եմ ես ու, համալսարանի քննություններին չմասնակցած, թափառում էի մայրաքաղաքի փողոցներում ու հավատում էի, որ ես ծնվել եմ հենց այդ նռից, որ պապս տելեգրեյկայի ծոցագրպանից էր հանել

Դ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ու տվել մորս: [141] Փողոցներից մեկում հանդիպեցի պատի տակ նստած ալեխառն մորուքով ծերունուն և նայեցինք իրար աչքերի մեջ, ու ես զարմացած մտածեցի` մի՞թե Քրիստոսը դարձյալ եկել է ու ես տեղյակ չեմ: Նա կապույտ ու ջինջ աչքերը չէր հեռացնում ինձանից: Առաջարկեց գնալ իր տուն. «Կզրուցենք»: Խաղատախտակը ծնկներիս դրած` նարդի էինք խաղում: Նրա չոր ծնկները ծնկներիս էին կպնում, նա ծիծաղում էր, ես էլ էի ծիծաղում, հետո նրա ձեռները շոշափելով բարձրանում էին ծնկներիցս վեր ու ավելի վեր: Ես հաստատ տեսա, որ երբ դուրս թռա, նա նստած մնաց: Գիտեի, որ նա ինձ չի հետապնդում, բայց ես վազում էի, նա գալիս էր: Ծառերը, շենքերը մնում էին, նա` չէ, բայց նրա նման մի բան ինձ կառչելով` գալիս էր: Պարեկ միլիցիոներները կանգնեցրին, նրանցից խոշոր գլուխն ասավ. «Շունչդ տեղը բեր, հետո կասես, թե ինչո՞ւ ես վազում»: Շունչս տեղը չէր գալիս, ուզում էի փսխել: Ձախ ականջին բամբակ խրածն ասավ. «Ոչինչ, մի քիչ տեղում քայլի, կանցնի: միանգամից կանգնել չի կարելի, երևում է երկար ես վազել»: Ծառերը, շենքերը գնում էին, ես կանգնել էի, կապույտ աչքերը կանգնել էին, ոտներս ծալվում էին, չէի կարողանում ոտքի վրա մնալ: Նրանք ��ևերիս տակ ընկած` աջ ու ձախ էին քայլեցնում և միաժամանակ գրպաններս ստուգում, ուզում էի փսխել, չէի կարուղանում, ստամոքսս այրվում էր: Շուրջբոլորակի մարդիկ էին հավաքվել, ձախ ականջին բամբակ խրածը նրանցից պահանջում էր, որ ցրվեն: «Սոված եմ»,- ասի: Խոշոր գլուխն անընդհատ պահանջում էր, որ պատմեմ, թե ինչ է պատահել: Ես նրան պատմեցի: Նա ասավ. «Մի վախենա, դու գնա տուն, մենք կգտնենք կապույտ աչքերով Քրիստոսի նման ծերունուն»: Ուրախացած ասի. «Գիտե՞ք` ես նռից եմ ծնվել»: Խոշոր գլուխն ու ձախ ականջի մեջ բամբակ խրածն իրար նայեցին, ծիծաղողներին նայեցին, հետո նորից իրար, նորից ծիծաղ: Ասին. «Նստիր մեքենան»: Ես չէի ուզում նստել: Նրանք քաշքշում էին, հավաքվածները ծիծաղում էին, էլի ծիծաղ, ասին. «Մի ստիպի, որ մենք նստեցնենք»: Ասի. «Ուզում եմ տուն գնալ, սոված եմ»: Երկար չէի համաձայնվում , որ իրենք տուն տանեն: Խոշոր գլուխը օձիքս բռնած` շպրտեց փոքրիկ, անլուսամուտ ավտոբուսի մեջ, ստվերի նման ծեփվեցի թիթեղյա պատին: Հետո ես ընկա հատակին, ինքը նստած` ծխում էր: Հաջորդ օրն առավոտյան լույսի մեջ տեսա իմ պատուհանի ճաղերը: Երկու տղամարդ բուժակներ, որոնք ամբողջ գիշեր խոշոր գլխի պես, միջանցքներում, զուգարաններում, մահճակալների տակ, սենյակից սենյակ թափառող հիվանդների օձիքներից բռնած շպրտում էին դեպի պատերը` հիվանդանոցին պատշաճ խաղաղ գիշերվա պատրանք ստեղծելու համար, ինձ տարան բժշկի մոտ: Նա երկար զննումներ կատարեց: Հետո


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[142] հարցրեց. «Ձեր ցեղում հիշում ես որևէ մեկին… ասենք, որ քնից

վեր թռչեր, աղաղակեր, հարևաններին վնաս տար…»: «Չէ, չեմ հիշում»: Նա կոպերս երկու բութ մատներով սեղմեց, հետո աչքերս փակ, զույգ ձեռներս առաջ պարզած` սենյակում քայլել տվեց: «Լավ, բա ինչի՞ վախեցար»: Ասի. «Որովհետև հավատում եմ, որ նռից եմ ծնվել»: Երկար նայեց աչքերիս մեջ, ասավ. «Ի՞նչ գիտես»: Ասի. «Մայրս է պատմել…»: Ասավ. «Հայ ճարտարապետության մեջ, ինչ-որ նման մի տեսություն առաջ քաշում են, հիմք ընդունելով խաչքարերի նռները: Ո՞ւր է, թե այդպես լիներ: Մայրդ գյուղում ի՞նչ գործ է անում»: Ասի. «Ծաղիկներ, այնպես խոշոր, կրակի գույնի կակաչներ է աճեցնում, որ նույնիսկ մեր գյուղի միլիցիոներ Շալիկոն արգելում էր հաջորդ տարի նորից ցանել»: «Այ քեզ բան, ինչո՞ւ էր արգելում»: «Արգելում էր, որովհետև ջահելները կարող էին սերմը գողանալ, մեկ ուրիշ տեղ ցանել, հետո ծխել»: «Լավ, էլ ի՞նչ էր ցանում»: Ասի` մանուշակ, նարգիզ, արևածաղիկ… Բժիշկ.- Ռեհան, պետրուշկա չէ՞ր ցանում: Ասի. «Նույնիսկ սարի սմբուլ է աճեցնում, տեսե՞լ եք բարակ, երկար, փափկամազ, փիսիկ էլ են ասում, նույնիսկ ասում են, ով որ տանը պահի, դժբախտություն կպատահի…»: Բժիշկ.- Կոտե՞մ էլ չի ցանում: Ասի` չէ: Բժիշկ.- Բա, լավ, գյուղից փախել էիր, որ համալսարան ընդունվեիր, ինչո՞ւ քննություններին չմասնակցեցիր: Ասի. «Մատթևոսի թղթերն էի կարդում, հետո իմացա, որ քննություններն ավարտվել են»: Բժիշկ.- Ենթադրենք մայրդ ճաշ է եփում, սոխի համար շուկա խոմ չի գնա, սոխը ի՞նչ է, որ ձեր բոստանում չեք ցանում: Ասի. «Գույնզգույն մեխակներ է ցանում, քաղաքում դրանց նմանները տեսած չեք լինի, թերթերն այնքան բարակ են, այնպես թափանցիկ»: Բժիշկ.- Քեզ բուժում է պետք: Կպառկես, կբուժվես, այդ ընթացքում կհեռագրենք գյուղ, որ ծնողներդ գան: Հետո դռան երկու կողմում կանգնած սանիտարներին ասավ. «Որ ծնողները եկան, ասեք, թող անպայման ինձ տեսնեն»: Ինձ բուժում էին: Բժիշկը հետևում էր նշանակումների արդյունքին, որպեսզի չխուսափեմ, ցավոտ ներարկումներից ձեռներս մահճակալին էին կապում, ես ուզում էի, որ մերոնք գան: Դիմացի N7 հիվանդասենյակի ճաղատ գլխով, միջին տարիքի մարդը, որին բրդի գործարանի տնօրեն էին ասում, գիշերները քիչ-քիչ, օր օրի ներքնակիս ու բարձիս բամբակն էր գողանում, հետո երկու ամիս անցավ, մերոնք` հայրս ու մայրս եկան: Մայրս Լենինականի շուկայից խոշոր նռներ էր գնել: Հայրս բժշկի համար կճուճով բերած մեղրը տարավ նրանց տուն,


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

եկավ, բժիշկը ձեռքով ծանոթացավ հետը: Ասավ. «Անվանա- [143] կիցներ ենք»: Հայրս ժպտաց, վերնաշապիկի օձիքի կոճոկը արձակեց: Հետո նրանք բժշկի առանձնասենյակում զրուցում էին: Բժիշկը մորս տարբեր հարցեր էր տալիս: Ասավ. «Իզուր եք տղայի գլուխը լցրել նռան պատմություններով»: Մայրս ասավ. «Այդ օրը շոգ էր, կեսրարս գրպանից նուռ հանեց…»: Բժիշկը զայրացկոտ ընդհատեց նրան. «Այ կնիկ, այդ օրերին փորդ բերանիդ էր հասնում, խոսում ես մատղաշ աղջնակի նման: Նուռ, նուռ…բա մարդդ…»: Բազմանշանակ նայեց հորս: Հայրս քարերին առած գունաթափ քթերով կոշիկներին էր նայում, հետո կռացավ, քրտնած ձեռքի ափով մաքրեց նրանք, նայեց բժշկին, արտաշնչելով ասաց` օֆ: Ես ուզում էի, որ գնանք տուն: Բժիշկն էլ էր նայում հորս գունաթափ կոշիկների քթներին ու լսում մորս, թե. «…ինչո՞ւ Ծովինարը… ես անգրագետ կին եմ, բայց ինչո՞ւ Մարիամը…»: Բժիշկը թղթի վրա բան էր գրում: Ես ուզում էի, որ գնանք տուն: Ասավ. «Տղան հիմա լրիվ բուժված է, իմ խորհուրդն է, նրան այլևս մայրաքաղաքում չթողնել, մեծ քաղաքներում հաճախ են սթրեսներ պատահում, կարող է նորից կրկնվել»: Հետո երկար լռում էր, երկար նայում էր հորս գունաթափ կոշիկների քթներին, որոնց վրա հորս խոնավ ափի հետքը դեռ մնում էր: Ես ուզում էի, որ գնանք տուն: Գրած թուղթը տվեց հորս, ասավ. «Այդտեղ գրված է, կտաք ձեր գյուղի բուժքրոջը, թող նշանակումը նույնությամբ կատարի, ձեր կնոջն էլ է բուժում պետք, ես դեռ այն ժամանակ էլ կասկածեցի, երբ տղայի հետ էի զրուցում»: Հայրս զարմացած, հանկարծ նայեց մորս դեմքին, ձեռքի ափով սրբեց ճակատի քրտինքը: Ոտքերը, խամաճիկի թելն արձակած ոտների նման, ծուռումուռ թափվեցին միաժամանակ ամեն կողմ: Հավաքում, ուղղում էր, կրկին ծռմռվում , անջատվում էին, գալիս քիթ քթի` իրար հպվում: Բժիշկն ասավ. «Վտանգավոր բան չկա, դա ապահովության համար է»: Հայրս թուղթը վերցրեց, ասավ` օֆ, հապշտապ դուրս եկավ: Հետո, երբ Ախալքալաքից հասանք մեր գյուղի ճամփաբաժանը, վերին գյուղերը գնացող ավտոբուսը մեզ իջեցրեց, ոտքով ենք գյուղ գնում: Հայրս ամբողջ ճանապարհին չէր խոսել, միանգամից վրա-վրա ասավ. «Չեմ հասկանում, ի՞նչ է, բանաստեղծ դառնալու համար անպայման տնից պիտի փախչեիր ու մայրաքաղաքում քյավթառ ծերունիները ծնկներդ պիտի ճակռտեին»: Մայրս թևանցուկ արեց ինձ, հայրս առաջ էր ընկել: Վրացիների գյուղից Սերմանը ոչխար էր արածեցնում, հորս բարև գոռաց: Հայրս, կուզը դուրս գցած, ավելի արագ քայլեց: Սերմանը բարևը վրացերեն գոռաց: Մայրս պինդ սեղմեց թևս, ասավ. «Հետ չնայես»: Հայրս քայլում էր կուչուձիգ անելով: Սերմանը շրջանցում էր թմբերը, որ հորս դեմընդառաջ դուրս գա: Նա կանգնել էր ճանապարհի մեջտեղը, ասավ. «Բարև, Օնանի տղա, էս որտեղի՞ց եք գալիս էսպես


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[144] գերդաստանով: Փոստի Տասոն ասում է` մանչուն խելռնոց էին

պառկեցրել, ի՞նչ է պատահել»: Հացի տոպրակից մի կապոց սինձ հանեց, տվեց ինձ, ասավ. «Խոզանի անարատ սինձ է, հենց նոր եմ հավաքել, կեր»,- ու նայեց աչքերիս մեջ. «Երկուսին գումարած երկուս, ի՞նչ կանի»: Ասավ. «Տղա, սինձն էլ անլվա ուտե՞ն»: Բերանիս մեջ զգում էի հողի համը ու ուզում էի լաց լինել: Հայրս ասավ. «Հեչ, բան չկա, սխալմունք էր»: Հետո մենք մորս հետ գնում էինք, նրանք թմբին պառկած ծխում էին: Նորից հայրս մեզանից մի տասը քայլ առաջ անցավ: Ես մանր քարերին հարվածում էի կոշիկի քթով: Քարերը գլոր-գլոր հասնում էին հորս կրունկներին, ես նորից էի հարվածում, հետո նորից, հայրս հետ չէր նայում: Մայրոն ու Համբոն էին գալիս գյուղից: Հայդուկի փամփշտակալի նման վանդակավոր շալը խաչուփաչ կապած, Մայրոն առաջ ընկած, պարանով պոզերից կապած կարմիր կովին էր քաշում: Համբոն հորս բարևեց, ասավ. «Ֆերշել Գուրգենն ասում է` էս անտերը պրովոդ է կուլ տվել, կամ էլ մինինգիտ է, տանում ենք մթերման: Փոստի Տասոյից լսեցի` մանչը խելռնոցն էր պառկած, ի՞նչ է պատահել…»: Հայրս ասավ. «Սթրես ուներ»: Հետո նրան հարցրեց. «Կարող է իմանա, ի՞նչ բան է սթրեսը, բժիշկն ասում է` մեծ քաղաքներում է պատահում»: Համբոն ուսերը թոթվեց: Մայրս, ինչ-որ անորոշ մի բանից վախեցած` դողում էր, բերանումս դարձյալ հողի համն զգացի, ինձ թևանցուկ էր արել, մենք գնում էինք, հայրս կրկին առաջ էր անցել, կոշիկի քթով հարվածում էի մանր քարերին, քարերը գլոր-գլոր կպնում էին նրա կրունկներին, մայրս ժպտում էր: Հայրս հանկարծ կանգնեց, մենք հասանք նրան, շշմած մեզ ասավ. «Այսքան տարի խելառների հետ եմ ապրել»: Նա մեզ ասավ, բայց մորս հետ էր խոսում: Կմկմալուց հասկացա, որ ուզում էր ասել. «Խելառի եմ սիրել…»,- ինձանից ամաչեց: Հետո խոսքը կիսատ թողած` դարձյալ առաջ անցավ: Ես չէի ուզում գնալ, ուզում էի նայել Համբոյի ու Մայրոյի կովին: Հորս վիզը բարակ ու երկար էր, թե «դսնոցվա» վերնաշապիկն էր մեծ, ես չէի ուզում գնալ: Ասի. «ինչո՞ւ ավելի շուտ չէիք գալիս ինձ տանելու»: Մայրս ասավ. «Գնանք, գիտե՞ս ինչ սիրուն ձագեր են հանել էն քո սպիտակ դոխերը»: Ասի. «Հեռագիրը երբ էիք ստացել…»,- ու չէի ուզում գնալ: Մայրս ասավ. «Գիտե՞ս, որ էն չորս համարի քո գերանդին հայրդ շինել է, որ իր հետ քեզ էլ խոտքաղի տանի»: Ճանապարհամերձ թմբին նստել էի ու չէի ուզում գնալ, քարով կրունկս հարող կոշիկիս մեխն էի ծեծում: Մայրս ասում էր. «Իզուր ես հորդ կասկածում, տես` ոնց է վիզը երկարել, այս մի ամսվա մեջ շատ է նիհարել, մեղք է, գնանք: Կատակելով, խաղալով, մանր քարերին կխփես, քարերը գլոր-գլոր կվազեն, հորդ կրունկներին կկպնեն, հետո կնայի, կժպտա ու չես էլ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

հասկանա, թե ոնց գյուղ հասանք, կասկածել պետք չէ, մարդ էլ [145] իր սեփական հորը կասկածի՞, խելքդ մի բան կտրում է, ինչ է, հայրդ քեզ կթողնե՞ր հիվանդանոցում, անխելք»: Մանր քարերը կրկին հասնում, թույլ կպնում էին հորս կրունկներին, նա հետ չէր նայում, երբ դեռ դպրոցում էի սովորում, պապս մահացել էր, գյուղի տղամարդիկ յայլայում խոտհնձի էին, ես ու հայրս գնացինք Ախալքալաք` դագաղը բերելու: Վերին գյուղերը գնացող մեքենան իջեցրեց մեզ, ճամփաբաժանից ոտքով էինք գյուղ գալիս: Դագաղը պարանով ուսած, հայրս առջևից էր գնում, վիզը բարակ ու երկար էր, ինչ-որ բանից վախեցած էր ու այս աշխարհում միայնակ: Այն ժամանակ էլ, կոշիկի քթով մանր քարերին էի խփում, քարերը հասնում, կպնում էին կրունկներին, նա այդպես քայլում էր դագաղը ուսից կախ, ես այդպես խաղում էի, երբ արդեն հեռվում գյուղը երևաց, նա զայրացած շուռ եկավ, ասավ. «Գլուխս տարար, վերջ տուր, կոշիկներիդ քթները կպոկես»: Նա ժպտալով ասավ: Հետո ճանապարհամերձ թմբին նստած, քաղաքի` բամբակի նման թեթև, սպիտակ հացն ու սխտորի բուրմունքով երշիկ էինք ուտում: Մեջքիս պառկած, գլուխս նրա ծնկներին, հանգստանում էի, նա մազերիս հետ էր խաղում…


Փոխանակություն

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[146]

մբողջ գիշերը չէինք քնել: Այդ գյուղի երկու հյուսնն ու երեք օգնականները մինչև լույսը բացվելը, երկու դագաղ էին պատրաստել: Ամեն ինչ մանրամասն քննարկել էինք և ամեն մեկն իր անելիքը հստակ գիտեր: Երբ մթի մեջ լույսի ճերմակը նշմարվեց ու դեռ տաք չէր, այդ գյուղից մեկը՝ սառցակալած գետինը թխկթխկացնելով, գանգուր, հողատարած մառախուղի միջով եկավ: Պատի տակ կանգնած, ծխախոտները բերաններին, տղաներին ասաց. «Տրամադրություններդ ո՞նց է»: Ասին. «Լավ»: Ասաց. «Գիշերը մի դեպք է պատահել, պատմե՞մ»: Ասին. «Պատմիր»: Ասաց. «Ուրեմն, մեր գյուղում մի բիձա ցեղական խոյ ունի, պատահում է գյուղացիք նրանից խնդրում են խոյը՝ տանում իրենց ոչխարների մոտ: Այսօր գիշեր Բեյբութը, դուք նրան չեք ճանաչի, սուսիկփուսիկ մարդ է, քիչ է իջնում գյուղամեջ, ինքն էր տարել, ասում են` առավոտյան խոյը վերադարձրել է, հետն էլ երկու զույգ գուլպա, մի զույգ թաշկինակ է բերել: Ասել է. «Սրանք էլ փեսացուի նվերներն են»: Տղաները չէին ծիծաղում, գյուղացին ասաց. «Ձեզ իրական պատմություն պատմեցի, նվերներն իմ աչքով եմ տեսել»: Տղաները ժպտացին: Գյուղացին ասաց. «Դե լավ, ես գնացի, դուք ձեր գործերին նայեք»: Ասաց. «Այսօր առավոտյան ձյուն պիտի գար, ասացի՝ պետք չէ, այսօր տղաները գործ ունեն, իսկ վաղը, ասացի, թող ինչ ուզում է լինի: Տեսա՞ք, ձյուն չեկավ: Այդպիսի կարևոր գործի, չոր ճանապարհով գնալը լավ է: Թե չէ ձյունից ցեխ դարձած կավահողը կպչում է ճանապարհ գնացողի սապոգներին ու շուտ հոգնեցնում»: Ասաց. «Դե լավ գնամ»: Մենք չպատասխանեցինք: Հրամանատարը ժամացույցին նայեց ու նրանց հետ ռադիոկապի մեջ մտավ, ասաց. «Գալիս ենք»: Թարգմանիչը նրանց խոսացածն էլ թարգմանեց, ասաց. «Նրանք էլ են գալիս»: Համարյա ամբողջ գյուղը դուրս էր եկել մեզ ճանապարհելու և մեր վերադարձին սպասելու: Թաշկինակն աչքերին սեղմած կանանց ու սսկված տղեկների մոտով ու խնձորի այգով անցանք, մտանք երկկողմյա լեռնաշղթաների արանքն ու հարթավայրով, գետին համընթաց՝ իծաշարուկ իջնում էինք

Ա


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ներքև, վերջից գալիս էր մեր «Ուազ» մեքենան: Հրամանատարը [147] հեռադիտակն աչքերին դրեց, ասաց. «Նրանք էլ են ուազով գալիս»: Երբ խաղողի այգիներին հասանք, մենք բոլորս էլ գիտեինք, որ այդ պահից մտանք աջ կողմի լեռներում թաքնված նրանց նշանառուների նշանակետերի օղակների մեջ ու այդքան երկար ճանապարհն՝ այնտեղից մեզ տեսնող սուր աչքի հետ միասին պիտի անցնեինք: Խաղողի վազերի մեջ ժամացույցի ճշգրտությամբ պարբերաբար մի թռչուն էր կանչում: Ձախ կողմի լեռնաշղթայի ամբողջ երկարությամբ մեր գնդացրորդներն ու նշանառուներն էին դիրքավորված ու նրանցից բանակցությունների եկողներն, արդեն «Վիշապաքարի» մոտից մեր նռնականետերի հսկողության տակ էին: Նրանց հայտնի էր այդ: Իմ առջևից քայլող՝ մեր ջոկատի արձակագիրը շրջվեց դեպի ինձ, իր ջրամանը գոտուց կախ էր, ինձանից ջուր ուզեց, հետո ընթացիկ ասաց. «Տեսնո՞ւմ ես ինչ արև է, այսպիսի տաք օր սպասու՞մ էիր»: Չպատասխանեցի: Ջրամանը վերադարձրեց, ասաց. «Առավոտյան, պատի տակ, որ կանգնած էինք, փեսացու խոյի մասին պատմող այն մարդը գիտե՞ս ով էր»: Ասացի. «Չէ»: «Էն տղայի հայրն էր: Նրանց մոտ գերի գտնվող երկու տղաներից մեկը ծնողներ չունի, փոքրուց էս մարդը որբանոցից վերցրել է ու որդեգրել: Առավոտ շուտ եկել էր, հարյուր տարվա հնություն ունեցող պասմություն էր պատմում, որ իբրև թե ճանապարհից առաջ մեզ արիացնի»: Խոսելու ցանկություն չունեի, ասաց. «Բայց եղանակի մասին մարգարեությունն ինչ ճիշտ էր, ես դրա մերը, գոնե մի շիշ օղի էլ չէր բերել: Այ քեզ արև, ես հաստատ համոզված եմ, որ նա երկնքի հետ խոսում է»: Նա խոսելուց «մարգարեանալ», «արիանալ», «երկնքի հետ խոսել», միշտ էլ դրանց նման վերամբարձ բառեր էր օգտագործում ու անընդհատ իմ մեջ նրա հետույքին հասցնելու ցանկություն էր առաջանում: Մի անգամ էլ, դիրքում կանգնած ժամանակ, բարձրացել էր ժայռի վրա ու գոռացել. «Էհ, հեյ», երբ նրան հարցրի ինչո՞ւ էր առավոտ շուտ էշի նման զոռում, ասաց. «Էս երկրի սահմանապահ փշալարն եմ: Գոռում էի, որ ներքևում խաղաղ քնեն»: Ասի. «Թիկունքով բաց կանգնել էիր նրանց դիրքայինների առաջ, եթե նրանք խելք ունենային, հաստատ քեզ խաղաղ քուն կուղարկեին»: Երբ գերի վերցրած նրանց աղջկան անտառ տարանք ու կրակ վառեցինք, աղջիկը խոշոր կաթիլ արցունքներով լալիս էր ու թրջել էր թեզանիքը: Անտառի լռության մեջ, բոլորին լսելի, մոշահավի ոտքերի տակից ճտտոցով հացենու ճյուղ ընկավ գետնին: Աղջիկը ճչալով, տղաների բազմության միջով վազեց արձակագրի մոտ, ասաց. «Ինչ ուզում եք արեք, միայն կրակը չգցեք»: Թարգմանիչը թարգմանեց, թե. «Նրանց աղջիկն ասում է՝ իրենց հավատն արգելում է կրակով մեռնելը»: Արձակագիրը


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[148] նրանց աղջկա վրա գոռում էր, որ հեռանա իրենից: Տղաները

գրողին ասացին. «Մեկ է մեզ պետք չէ, իրենց կողմն էլ դրան չի ուզում»: Աղջիկը մեր լեզվով ոչ մի բառ չէր հասկանում, միայն բնազդով նրա աչքերից զգում էր, որ միայն նա կարող է իրեն պաշտպանել: Արձակագիրն ասաց. «Սրան հեռացրեք ինձանից, տարեք»: Տղաներին գոռաց. «Վերջ տվեք, թողեք»: Անտառի բացատի ձյունը շուրջանակի ծեծված՝ ոտնահետքը ոտնահոտքի վրա դաջված էր: Տղաները եկան մոտեցան արձակագրին, ասացին. «Մեր ջոկատի կողքիդ կռվող Մոսոյին հիշիր, նրան իրենք ի՞նչ էին արել»: Արձակագիրը եկավ, կրակի ու ճերմակ գուլպաների վրա կարմիր ու կապույտ անհամադիր գույների երիզներով, խոշոր արցունք-արցունք լացող աղջկա և նրանց մեջտեղը կանգնեց, ասաց. «Ամենասարսափելին էն կլինի, երբ կսկսեն թշնամու մեռածների ոգիները մեր մեջ բնակվել»: Տղաները նրա բարդ ասածը հասկացան, ես էլ հասկացա, բայց մեջս նրա հետույքին հասցնելու ցանկություն էր առաջացել: Հետո մեզանից շրջվեց, համարձակվեց՝ ձեռքն ինչպես ազջիկների ուսին են դնեում, դրեց նրաց աղջկա ուսին, ասաց. «Դիմացիր, քեզ դիմանալ է պետք»: Թարգմանիչը թարգմանեց, թե նրանց աղջիկն ասում է. «Եթե պրծնեմ ու տուն էլ վերադառնամ, ես չգիտեմ՝ էսպես վախենալուց հետո ես կապրե՞մ»: Արձակագիրը նրան հայհոյեց, ցուցամատով ուսը բզեց, գոռալով ասաց. «Ի՞նչ պահանջ դնելու մասին է խոսքը: Կգնաս, կբնակվես երկնքի հետ խոսող էն գյուղացու տանը, որ տղային մի տարի է տարել են, կտեսնես այդքան երկար ժամանակ, անսահման վերևի հետ առավոտից իրիկուն խոսելով ապրել հնարավո՞ր է»: Կրակը ձյունով հանգցնելուց հետո նրան հարցրինք, ինչո՞ւ այդպես արեցիր, բոլորի ներկայությամբ հայտարարեց. «Որոնեցի, մեջս ատելություն չկար»: Այսօր գիշեր էլ, երբ այդ գյուղի երկու հյուսնն ու երեք օգնականները մինչև լույսը բացվելը դագաղ էին պատրաստում ու հետո, երբ լուսաբացին մոտիկ, լռության մեջ աղյուսե պատի տակից բոլորին հայտնի երկու կրակոցը լսվեց ու գյուղի անտառոտ ու ժայռոտ մասից շնագայլերը սկսեցին լացել ու հռհռալ, արձակագիրը հանկարծահաս տագնապով ասաց. «Արդեն չորրորդ գիշերն է՝ մոռացել եմ քնելուց առաջ «Հայր մերը» ասել»: Քանի գնում հանդիպակաց կողմերից իրար էինք մոտենում: Հրամանատարը մի անգամ էլ հեռադիտակն աչքերին դրեց, ասաց. «Նրանց թիկունքում, իրենց գյուղի մոտ, շատ հավաքվածներ կան, հարազատները պատանդներին են սպասում»: Երկու օր առաջ, մեզ մոտ գտնվող գերիների անձնական փաստաթղթերի համարներն էին հաղորդել նրանց ու փոխանակության օր նշանակել: Գերիների կենդանությունը հավաստելու համար, ասացինք. «Խոսեք ձեր հարազատների հետ»: Խոսեցին: Նրանք այնտեղից ասացին. «Ճիշտ է, մերոնք


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

են»: Հրամանատարն ասաց. «Երրորդն էլ կա, աղջիկ է»: Նրանք [149] ասացին. «Երրորդը մեզ պետք չէ»: Հրամանատարի ճակատին քրտինքի կաթիլներ կային, ասաց. «Քսանմեկ տարեկան աղջիկ է»: Թարգմանիչը նրանց ասածը թարգմանեց, թե. «Ուզում է տասը տարեկան լինի»: Նրանք իրենց մոտ գտնվող մեր երկու գերիներին հերթով ռադիոկայանի խոսափողը տվեցին: Մեր կողմից գյուղացին խոսեց. «Հա, Տիքուշն է, ես եմ, ես: Մի վախենա տաք է լինելու, կտեսնես, վաղը չէ մյուս օրը ձյուն չի գա: Ձյուն պիտի գար ասացի պետք չէ»: Հետո հիշեց, ասաց. «Հլը մի հատ Վահրամ բիձա ասա»: Ծիծաղում էր. «Հի, հի, ինքն է, Վահրամ ասել չգիտի, մեծացավ էլ, մեր հարևան Վահրամ բիձային Վայրամ էր ասում, ինքն է, հի, հի ինքն է, տոշնի ինքն է»: Ծիծաղից արցունքոտ հազաց, սպիտակ երկար մորուքը սղալեց, խոսափողի կոճակը դարձյալ սեղմեց, ասաց. «Ձյուն չի գա ու այդ օրն էլ հավքը երգելու է թփերի մեջ: Հավքը կերգի, իմացա՞ր»: Մենք հավաստիացանք, նրանց ասացինք. «Մերոնք են»: Հետո նրանց հետ ճակատ-ճակատի, ծխել-ծխելով, գետին համընթաց եկանք, մի քանի դար ու փոսեր էլ անցանք ու կանգնեցինք դեմ ու դեմ: Բարևեցինք իրար: Ասացինք. «Լավ կլինի միմյանց թույլ տանք, դաշտերը մշակենք: Գյուղացուն ապրել է պետք»: Համաձայնությունը երկուստեք էր: Երկու՝ մեր ու նրանց հրամանատարները դաշտային պայուսակներից քարտեզները հանեցին, կարմիր մատիտով նշումներ արեցին: Հետո ասացին. «Բերեք գերիներին փոխանակենք»: Նրանք իրենց «Ուազից» երկու դագաղ հանեցին, մենք էլ՝ մեր ու գետին չէ, դագաղներին էլ չէ, իրար էինք նայում: Մեր ու նրանց հրամանատարների կրծքներից աջ ու ձախ կողմյա լեռների հետ գործող ռադիոկապի հաղորդիչներն էին կախված, նայած թե նրանք ինչ հրաման կտային: Գյուղից մեզ հետ եկած՝ գերիներին ճանաչողներից մեկը դագաղը բացեց, նայեց ու ասաց. «Հա, մերոնք են»: Մեր բժիշկը ձեռքի ափի երեսը կպցրեց մահացածի հենց թևատակի վերքին, արյան բարակ շիթի հետ նիհար կողոսկրերի վրայով իջավ մինչև տրուսիկը, ասաց. «Երկու ժամ էլ չկա, ինչ գնդակահարել են»,-ասաց. «Նրանք մեզ են խաբել, մենք էլ՝ իրենց»: Վերադառնում էինք, խաղողի վազերի մեջ հավքը դեռ կանչում էր ժամացույցի պարբերական ճշգրտությամբ: Մեզ հետ եկող՝ դիակները զննող գյուղացի բժշկին ասի. «Ուզում եմ այդ ձայնը մտապահել, էդ ի՞նչ թռչուն է կանչողը: Տարվա այս եղանակին դժվար թե բու լինի»: Ասաց. «Բու է, բա ինչ է, բուն տաք երկիր չգնացողներից է: Չգիտեմ, մոշահավն այդպիսի ձայն հանու՞մ է»: Դեռ ձմեռ էր, բայց տաք, պայծառ ու արևոտ օր էր:


Հեծանիվը

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[150]

մեռային արձակու��դների հետ սկսվեց շաբաթներով չդադարող բուքը, ու մայրաքաղաքից Ախալքալաք եկած ուսանողներս տրակտորով հասանք գյուղ: Գիշերները կարճելու և ինձ հետ խոսելու համար` Օվանեսը գալիս էր մեր տուն: Թիթեղյա տուփից ծխախոտներն էր հանում, հատիկ-հատիկ շարում վառարանի արմունկին՝ չորացնելու: Հետո ռադիոընդունիչի պտուտակն էր շուռումուռ տալիս, կանգնեցնում հեռուներից եկող մի մեղեդու վրա ու կզակը հենած ձեռնաթաթին՝ լուռ նստում էր, ինձ էր նայում: Կեսգիշերին, նորից երկու մատների արանքում տրորելով մի քանի հատ մնացած ծխախոտները, մեկիկ-մեկիկ հավաքում էր տուփի մեջ, առանց բարի գիշեր ասելու, ձմռան բքի միջով գնում էր տուն: Գուրգեն տացուիս ասելով՝ նա մեր ինչ-որ բարեկամն էր: Իմ գիրք կարդալու պահին` Օվանեսը նույն դիրքով անշարժ էր. էջերը շրջելիս տեսնում էի նրա անփոփոխ դիրքը: Ռադիոընդունիչի մեղեդին խառնվում էր սեղանի շուրջը թղթախաղով զբաղվածների աղմուկ-աղաղակին: Նրա անշարժ, մոռացկոտ դիրքը, թափառաշրջիկ հայացքը, արդեն յոթերորդ օրը չդադարող գիշերվա մեջ անընդհատ ոռնացող փոթորիկն ինձ համբերությունից հանում էին: Առաջինը ես խոսեցի, ասացի. «Այն ժամանակ Բավականն ինձ հիսուն ռուբլի տվեց»: Աչքերի մեջ զարմանք կար, հետո՝ վախ: Կակազեց. «Հասցեն հիշո՞ւմ ես, մանչ, ներսիս կրակ կա, սիրտս մխում է»: «Եսիմ, շատ տարիներ են անցել»,– ասի. «Համ էլ այնտեղի բոլոր գյուղերն էլ համարներով էին: Հաստատ հիշում եմ, այն գյուղն անուն չուներ, թիվ էր»: Ասաց. «Մանչ, բուքը որ կանգնի, ինձ հետդ տար»: Ասաց. «Խոսա, ինչո՞ւ ես լռում»: Ես էլի չէի խոսում: Նա մեկ-մեկ, երկու մատների արանքում տրորելով, ծխախոտը հավաքեց տուփի մեջ, գնաց սովորականից շուտ: Այն ժամանակ, գյուղից հինգ-վեց հոգի հավաքվել, բեռնատար մեքենայով կարտոֆիլ էինք տանում ծախելու: Օվանեսի նոսր բեղիկներով կինը, որի բերանը ծռվել, ականջին էր հասել (նրանց գոմում խաչքար կար, ասում էին՝ մութն ընկնելուց հետո վախեցել էր ոտաց ճանապարհ դուրս գնալ, սրբի կողքին էր

Ձ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

վատ բան արել, գիշերը քնել, առավոտյան զարթնել, տեսել էին [151] բերանը ծռվել, ականջին է հասնում: Գյուղի մյուս կեսն էլ խոսում էր, թե այդ առասպելը Օվանեսի համար է հորինվել). արդեն հարյուրերորդ անգամ ինձ խնդրում էր, որպես բարեկամի, Օվանեսին շուկայում տալ-առնելու գործի մեջ լավ նայեմ, ասում էր. «Դու քո հորեղբորն ինձանից լավ գիտես, երեք իշու գարի չի կրնա բաժանել, շփոթվել գիտե, մանչս: Նրա հաշիվը դու արա»: Երկու օրում հասանք Հայաստան: Շուկայում շեղջերով դիզված կարտոֆիլ կար, բաժանվեցինք երկուս-երկուսի, մեքենա վարձեցինք, սկսեցինք շրջել գյուղերը: Կարմիր կավահողի միջով գնացինք, գնացինք, ոտքներիս տակ տեսնում էինք սև բզեզին՝ փայլող ինչպես բիբը, երբ խանութի պատի տակ, կշեռքի կողքին դասավորում էինք պարկերը, Օվանեսը զարմացած շուրջը նայեց. «Մանչ, տես ինչ անուշ են ծաղկել, ասես ոչխարի գառներ լինեն»: Առաջին անգամ էինք ծաղկած ծիրանենի տեսնում: Վարորդը վարձի մի մասը ստացավ, երեկոյան էլ պիտի գար մեզ տանելու: Առևտուրը լավ էր գնում, երկուսիս հաշիվը ես էի անում՝ թաքուն նայելով թաքցրած բազմապատկման աղյուսակին: Մի կին մեզանից կարտոֆիլ գնեց, Օվանեսին խնդրեց պարկը տուն հասցնել: Ասացի. «Չէ, չտանես»: Կինը հարցրեց. «Ինչո՞ւ»: Ասացի. «Մենք ծառա չենք: Ծառա էլ չե՞ք ուզի»: Ինձ ասաց. «Էս ո՞վ է: Դու ձենդ կտրի: Մատմ երեխա է, վեց-յոթերորդ դասարանի աշակերտ, չարչու նման գյուղերն ընկած կարտոֆիլ է ծախում: Դու հայր, մայր ունե՞ս, չեն էլ ամաչում, գցել են փողոցները»: Շատ վարժ էր խոսում: Օվանեսի քրտինքը ծորում էր, ու ճոճվում էր յոթանասուն կիլոգրամանոց պարկի տակ, քստքստացող սապոգները դեղին-դեղին հողի վրա առաջ են գնում, աչքի միջով է քայլում: Վերնաշապիկի թևքի տակ կարը բացվել էր: Կինը, բարակ գարնանային խալաթի մեջ ալիքվելով, գնում էր նրա ետևից, պարզ գծագրվում է հետույքը: Այդ կնոջից վախենում էի, ցանկանում էի, որ նա առաջ անցնի, չմտնի Օվանեսիս կարկատած շալվարի հետևը: Արդեն վաղուց մեր երկուսի կարտոֆիլն էլ ծախել, վերջացրել էի, Օվանեսը չկար: Խանութի պատի տակ, կշեռքին նստած՝ մտածում էի, հետո որոշեցի մի քիչ էլ սպասել ու գնալ միլիցիա: Քիչ անց մոծակները պարսերով եկան, չէին թողնում քնել: Կես քուն, կես արթուն հիշում էի՝ Օվանեսի փողերը ծոցագրպանումս էին: Ցանկանում էի նրա փողերի վրայից հիսուն ռուբլի վերցնել, ահագին ժամանակ չգիտեի այդ հիսուն ռուբլին գողանա՞մ հեծանիվ գնելու համար, թե՝ ոչ: Արդեն արևը ծիրանենիների պուրակում էր իջել: Վարորդը եկել էր, մենք Օվանեսին էինք սպասում: Վարորդը մի քանի հատ ծխել էր, ինձ ծխախոտ չէր տալիս: Ասաց. «Քիթդ չես կարողանում մաքրել, ուզում ես ծխե՞լ»,– ասաց. «Ով գիտե՝ ի՞նչ կնոջ ձեռք է ընկել, խոմ ես չեմ կարող այդքան երկար սպասել: Ես


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[152] գնում եմ, իմ հասանելիքը տուր, ես գնամ: Մթան միջով, ծառերի

կապտավուն խոշոր զանգվածից կովը եկավ, եկավ, մեր դիմաց բառաչեց»: Վարորդն ասաց. «Ձայնդ կտրիր, մի լացի, չեմ գնում, էլի կսպասեմ»: Հետո, կշեռքի վրա դիզված դատարկ պարկերին նստած, ես էլ ծխեցի: Այստեղի մարդիկ շոգից այգիներում ու տների պատուհանները բացած էին քնում: Օվանեսը եկավ, ասաց. «Հաց կերցրին, դրա համար էլ ուշացա»: Դատարկ պարկերը գցեցինք մեքենան, ուզում էինք շարժվել, հանկարծ հիշեց, ասաց. «Փողը մոռացել եմ էնտեղ, դատարկ մեշոկը վերցրել եմ, փողը չեմ վերցրել, գնամ, փողը վերցնեմ, գամ»: Գնաց, էլի ահագին ժամանակ չկար: Եկավ, ինձ կողքի կանչեց, ասաց. «Էստեղ ծաղկած ծառերը գառների նման են: Մանչ, դու գնա, ես մնամ»: Ասի. «Չէ, մեկ է, Գուրգեն տացուս կգա ու քեզ գյուղ կբերի: Համ էլ Բավոն, ձեր Բավականը ասել է՝ քեզ տիրություն անեմ: Չգաս էլ, կտանեմ»: Խռովեցի: Օվանեսն ասաց. «Սիրտս մխում է, մանչ»: Նա լացեց, ես էլ էի լացում: Բարձրացա մեքենայի թափքը, որ ճանապարհին վարորդն ինձ հետ չխոսի: Մեքենան գնաց, և դատարկ պարկերին նստած՝ նայում էի մթան մեջ մնացած, ծխախոտի կարմիր կրակին: Երբ հասանք քաղաքի հյուրանոցը, տղաները բոլորն էլ վերադարձել էին, մահճակալներին նստած՝ փողերն էին հաշվում: Դրամները դարսեցին, գլխաշորերի մեջ փաթաթած՝ մեջքներին կապեցին, սխտորահոտ երշիկ ու հաց կերանք, մեկը հարցրեց. «Էս Օվանեսն ո՞ւր է»,– ասաց. «Տղերք, Օվանեսը չկա»: «Անհանգստանալու բան չկա»,– ասի. «Էն կողմերը Գուրգեն տացուիս ֆռոնտի ընկերոջը հանդիպեցինք, մնաց՝ գինի բերի, մենք գնանք, մի քանի օրից կբերեն, ավտոբուսը կդնեն, գյուղ կճանապարհեն»: Ասին. «Ափսոս, Օվանեսը լիներ, մի քիչ կուրախանայինք»: Նրանք անցյալ գիշեր քնելիս նրա սավանի տակ պարան էին դրել ու լույսը մարելուց հետո պարանը ձգել: Օվանեսը սարսափահար նետվեց հյուրանոցի միջանցքը՝ հարկի հերթապահուհու, կենվորների աչքի առաջ, վարտիք-շապիկով կանգնած, աղաղակում էր. «Օձը, օձը»: Մի կուշտ ծիծաղեցինք: Գյուղի ակումբում էլ նրա հետ այդպես էին վարվում. իբրև ձեռները հանկարծ տանում էին գլուխները քորելու, Օվանեսը կուչ էր գալիս, զույգ ձեռներով գլուխը պահում՝ սպասվելիք հարվածից: Քնելիս տղաներն ասացին. «Փողերդ դիր գլխաշորիդ մեջ, մեջքիդ կապիր, ասում են՝ գողության դեպքեր կան»: Երբ վերադարձանք գյուղ, Օվանեսի՝ կարտոֆիլի վաճառքից ուղարկած փողերը տարա նրանց տուն, Բավոյին ասացի. «Օվանեսն ասում է՝ մոզին էլ չկապես Դարբինենց չայիրը, ասում է՝ մոզին բաց արևի տակ արնի կնկնի: Էս էլ կարտոֆիլի փողը, մի կոպեկ էլ իրեն չի պահել, լրիվ ուղարկել է»: Երեկոյան մերոնք՝ Գուրգեն տացուս ու Բավոն, ասին. «Էդ ո՞ր գյուղն էր, մանչ, որ հասնենք Հոկտեմբերյան, հետո ո՞ւր պիտի գնանք»:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Ասի. «Էնտեղ մերի նման չի, էնտեղ բոլոր կոլխոզներն ու [153] սովխոզները համարներով են, անուն չունեն: Գնալն անիմաստ բան է»: Գուրգեն տացուս ասաց. «Իզուր էլ չես ասում, որ ասես, քեզ Բակուրյանի ճամբարը կուղարկենք, ճամբար գնալու համար լացում էիր, չէ՞: Պիոներներն էնտեղ գիշեր ու զօր երգ ասելով ման են գալիս»: Տատս ասաց. «Որ ասես, մի ամբողջ շաբաթ կաթի սերը կքաշեմ, կտամ, որ ուտես»: Ասացի. «Չգիտեմ, էդքան գյուղեր ման եկանք մեքենայով, եսիմ, որ մեկն էր»: Գուրգեն տացուս ասաց. «Պետք չէ, թող չասի: Մացոն՝ Ֆռոնտավիկ ընկերս, Հոկտեմբերյանի ուգռոզիսկի նաչալնիկի ընկերն է, գնամ ասեմ, մի ժամում կգտնեն: Էս լակոտի ոտքերն ընկած պիտի խնդրենք, թե՝ ասա, ասա: Պետք չէ, վեշերս դրեք, առավոտյան գնում եմ»: Ասի. «Էնքան գնա, մեկ է, չես գտնի»: Բավոն Գուրգեն տացուից ու ինձանից շրջվեց, փեշը հետ տարավ, ներքնաշորի փողքից փող հանեց ու ասաց. «Հուսիկ տղա, եթե ասես, էս կապույտ հիսունանոցը քեզ հալալ: Սելպոն հեծանիվ է ստացել, չորս ռուբլի էլ Հայկուշ տատը կտա, վրան դիր, վաղը գնա հեծանիվն առ ու ֆռֆռա»: Բավոն ասաց. «Էդ ինքն է ասել, չէ՞: Հլը տես, թե մատմ երեխու մոտ ի՞նչ խոսք է ասել: Գետինը մտնես, Օվանես: Բավական, էս ինչ օրի ես հասել»: Հայկուշ տատս Գուրգեն տացուից չորս ռուբլի, Բավոյից հիսունը վերցրեց, դրեց բուռս ու թևս էլ չթողեց, ասաց. «Հայդե, Հուսիկ տղա, բախտդ բերել է, հեծանիվը առ ու փաշի նման գյուղի մեջ ման արի: Էդ ինչ մեծ բան է, որ գյուղի անունը չես ասում: Հա, կախ գլուխ, ասենք թե չասես, Բավոն անմարդ, որբ մնա, բվի պես ավերակների մեջ նստի, նրանց խոտը անհարել մնա, քարթոլը՝ անջուր, աղունը՝ անաղալ, ոչխարը՝ անխուզ, հետո՞, վերջն ի՞նչ է լինելու, անխելք: Առ, փողդ առ, գնա պլպլան հեծանիվդ բեր, մենք էլ ուրախանանք»,– ասաց. «Բայց Ներսիկ ախպորդ էլ պիտի տաս, որ քշի»: Ասի. «Չէ»: Ասաց. «Կտաս, բա չորս ռուբլին ինչի՞ եմ տվել, որ չտա՞ս»: Հետո Գուրգեն տացուս գնաց Հոկտեմբերյան: Հետադարձին Ախալքալաքից լուր էր ուղարկել, թե երեխեքը գան, ճամփաբաժնին սպասեն, վեշով ենք: Երբ վերին գյուղերը գնացող ավտոբուսը հեռացավ, Գուրգեն տացուս, Ներսիկը բեռը կապում էին մեր հեծանիվի վրա: Օվանեսին ասի. «Բավոյին ասել եմ՝ մոզին Դարբինենց չայիրը չկապի, լսողն ո՞վ է: Էլի էնտեղ է կապում»: Ասացի. «Ձեր շանը կոլխոզի շները խեղդել են»: Ասացի. «Որ ուզենք, էստեղ էլ ծիրանի ծառ կաճեցնենք»: Նա ամբողջ ճանապարհին Ներսիկ եղբորս հետ խոսում էր, ինձ հետ չէր խոսում: ...Արձակուրդների հետ յոթնօրյա բուքն էլ էր վերջացել: Կոլտնտեսության տրակտորները գիշերը ճանապարհները բացել էին: Առավոտ վաղ, գյուղխորհրդի պատի տակ կանգնած՝ Ախալքալաքից ժամանող ավտոբուսին էի սպասում: Օվանեսն


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[154] եկավ, երկու ափերի մեջ «Պրիման» վառեց, պարկը մի ձեռքից

մյ��ւսը փոխանցեց, հետո դրեց ճամպրուկների հետ. «Ոչխարի գլուխ պանիր է, մի քիչ էլ արդար յուղ, խոմ դրանք էլ փողով չե՞ս առնելու»: Ասաց. «Հայաստան ես գնում, մանչ, ինձ էլ տար, ներսդիս մխում է, բալքի անցնի»: Ասացի. «Այդքան ժամանակ չկա, որտեղի՞ց այդքան ժամանակ, որ քեզ ման տամ»: Ասացի. «Համ էլ հիմա տարիքդ մեծ է, տարիներ են անցել, տարիքիդ մասին մտածե՞լ ես, ախր ինչո՞ւ չես մտածում»: Ասաց. «Բակում ծաղկած ծիրանի կար, համ էլ, որ լավ նայես, դուրս գալուց դռան վերևը ձիու մի մեծ նալ եմ խփել: Դու իմ խփելը գիտես, իմ խփած մեխը կճանաչես»: Ավտոբուսը եկավ, բաժանվեցինք: Գյուղից մարդ էր եկել Երևան՝ հանրակացարան, ասաց. «Ձեր Օվանեսը մեռավ»:


Կարմիր գետի ափին աղոթելիս

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ատավորի մեռնելու երրորդ օրվա լիալուսին գիշերը թաղի [155] թափառական ամենախոշոր Ստեփան անունով կատուն պատուհանից ներս մտավ ու բոլորի աչքի առաջ խփեց մեռելին: Երկու ամսվա ընթացքում դա արդեն երրորդ հանգուցյալն էր, որոնց դագաղի վրա լիալուսին գիշերներին հարձակվել էր: Գիշերվա կեսին հրավիրված պաթոլոգոանատոմը գունավոր փոշիներով, օխրայով ու կապույտ մածուկներով սարքեց դատավորի դեմքը: Տոթից շնչահեղձվում էինք, վիճում էինք: Տարբեր առաջարկություններ կային: Ասում են. «Դատավորը...»: Կարևոր խորհուրդներով են գնում-գալիս: Լապտերները վառած՝ շտապ օգնությունն էլ եկավ, ներսից «վալիդոլ» է բուրում: Բժշկուհու կոնքերին եմ նայում: Ուշ ժամ է, գնում են տները: Հետո լռություն է: Վաչիկը կատվի տեղը գիտեր, տրամվայի շրջադարձից այն կողմ՝ փողոցի ծայրամասում, սև տուֆե տների բակում, աղբյուրի մոտ է տեսել: Ֆորմալինի հոտ է կանգնել տաք օդի մեջ: Մեկ-երկու հրացան են վերցնում, մի քանի հոգով դուրս են գալիս, դատարանի աշխատակիցներից մեկն էլ է նրանց հետ գնում: Չորս-հինգ ժամ առաջ, այդպիսի ահարկու հարձակումից սարսափած՝ դատավորի ութ տարեկան տղան ուշագնաց եղավ, լեզուն կուլ գնաց, հիմա էլ լեզուն է բռնվել, տարել են հիվանդանոց, կինը՝ Սուսանն էլ է այնտեղ: Դատավորը մեր բարեկամն է, մեզ հորեղբոր տղա է գալիս, մի քանի հոգով մնացինք՝ վերջին գիշերն էինք նրա հետ անցկացնելու, եթե աղջիկն ու փեսան հասցնեին, հեռագրի համաձայն, Մոսկվայից գային: Սուրենը՝ մեր հորեղբոր տղաներից ամենաավագը, մեզանից ոչ մեկի հետ ընդհանրապես համաձայն չէ: Ուզում է հուղարկավորությունը անպայման «պետական գործչին» վայել, փողային երաժշտությունով լինի: Ասում է. «Տերտեր-մերտեր հրավիրեցինք՝ ես հաստատ գիտեմ՝ մարզպետը չի գա»: Ինձ ասում է. «Խոսիր, ի՞նչ ես սուսուփուս

Դ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[156] նստել, երբ որ խոսել է պետք, միշտ կողք ես կանգնում, մի բան

ասա, գոնե ձայնդ լսենք,– ասում է, իսկ եթե տերտեր չհրավիրենք, կարող է մարզպետը գա: Կգա, բոլորիս պատիվն է, միայն ինձ համար չէ: Մի երկու երեխի էլ մի քանի բարձ-մարձ կտանք ձեռները, թող ետևից մեդալները բերեն: Ինձ որ լսեք, մինչև անգամ մարտական զենքը կարելի է բարձի վրա տանել»: Գալիս, կանգնում է իմ դիմաց, ասում է. «Հիմա էլ պրծում չկա, սկսիր խոսել,– ասում է,– ես դիպլոմ չունեմ, դիպլոմավորները դուք եք, մեր հավատարմությունը տեսնելով՝ ձեզ աշխատանք կտան, ինձ՝ չէ»: Ասում է. «Ի՞նչ վերին գոյություն, չկա բնությունը հավասարակշռող այդպիսի ուժ. չնայած բարձրագույն կրթություն չունեմ, բայց այս հարցի շուրջ դատավորի հետ էլ շատ եմ խոսել, ձեզ էլ ասեմ»: Առարկություն չի ընդունում, մանավանդ իմը, մի բառ անգամ չի թողնում խոսեմ, լռեցնում է: Ոչ մեկիս հետ համաձայն չէ, վիճում է: Ասում է. «Մեր աշխարհը, որտեղ ապրում ենք, խուփով ծածկված է, բնակվում ենք փակ համակարգի մեջ, ինչքան ուզում ես աղաղակիր, օգնություն կանչիր, ոչ ոք չի լսի: Ջրհորի միջից որ կանչես, քեզ դրսից կլսե՞ն»: Պաթոլոգանատոմն ընդհատում է աշխատանքը, ասում է. «Սուրճ կա՞, թե՝ չե՞ք կարող մի հատ սուրճ տալ,– Սուրենին թե,– այդպես չեն ասի, այդպիսի բան կասե՞ն»: Քանի որ հացը նման աշխատանքով էր վաստակում, մեր վերաբերմունքը արհամարհական էր, չարձագանքեցինք: Սուրենը՝ մեր հորեղբոր տղաներից ամենաավագը, ծխախոտը վառել է, դրսում ցանկապատի երկաթե դուռն է բացվումփակվում, ասում է. «Չնայած բարձրագույն կրթություն չունեմ, բայց այս հարցի շուրջ դատավորի հետ շատ եմ խոսել, հիմա էլ ասեմ: Նավը ձեզ օրինակ՝ մեր երկրագունդը օվկիանոսում կորած նավի նման է, միայն թե առանց ղեկի ու շարժիչի սլանում է, ոչ մեկն էլ չգիտի, թե՝ ուր: Հրեշտակ-մրեշտակ էլ չկա: Մոմ վառել, ծունկ ծալելն էլ իզուր է, երբ պիտի խելքի գանք ունայնության առաջ, դատարկություն, դատարկություն է: Նորիկիս ժամանակ ետ-առաջ եմ վազվզում գետի երկայնքով, օգնություն եմ կանչում, ձեռք եմ պարզում երկինք, աղաչում եմ, աղոթում եմ, ոչ մի բան... տասը տարեկան էր»: Նորիկին անցյալ տարի Կարմիր գետը տարավ: Երկու անգամ էլ կինը հղիությունը չպահեց, վիժեց, հետո հայտնի մի մարդու սիրուհին դարձավ: Պաթոլոգանատոմը օխրայով ու կապտագույն մածուկով դատավորի դեմքն է սարքում, ասում է. «Կռացած էնքան շնչեցի էս ֆորմալինի հոտը, ոնց որ արբած լինեմ, սուրճ չունե՞ք, մի հատ սուրճ տայիք, կամ եթե չկա՝ թունդ թեյ,– Սուրենին ասում է,– այդպես մի խոսիր, այդպես չեն արտահայտվի»: Սուրենն ասում է. «Քեզ ինչ կա, եղածը իմ հետ է եղել»: Նրա մասնագիտության վերաբերյալ շատ վատ բան է ասում: Ահագին ժամանակ վիճում են իրար հետ:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Ուշացած փողկապավոր տղամարդիկ, ծաղկեփնջերով կանայք [157] են գալիս, մթից լույսի մեջ են հայտնվել, խոնավ պեծկլտացող աչքեր ունեն: Կանգնել են, նորից են գնում մութի մեջ, ասում են. «Դատավո՜րը»: Հենց հեռանում են, Սուրենը շարունակում է իր խոսքը, ասում է. «Չնայած բարձրագույն կրթություն չունեմ, բայց այս հարցի շուրջ դատավորի հետ էլ շատ եմ խոսել»: Կրթության մասին նրա քամահրանքով արտահայտվելը իմ համալսարանական լինելուն էր վերաբերվում: Տանել չի կարողանում խոսելս, առավել ևս՝ ցանկացած հարցի մասին կարծիք հայտնելս: Ձևացնում է, թե իրենց վեճին միջամտեցի, դրանից է նյարդայնացել, իրականում կնոջ՝ հայտնի մարդու սիրուհին լինելուց է անհաշտվողականությունն իմ հետ: Անընդհատ լռում եմ, որ հունից դուրս չգա, խուսափում եմ ուղիղ ինձ վերաբերվող խոսքին պատասխանել: Հետո նորից է բոլորի հետ վիճում, կրկին անցնում է տիեզերական թեմային: Կնոջ անունն է տալիս, թե նրա միամսյա անհայտ բացակայության ժամանակ, թեկուզ լիներ որևէ առողջարանում բուժման նպատակով, ինքը գիշերուզօր երեսը բարձի մեջ խրած՝ խոսել է: Ասում է. «Անդունդի պես դատարկ է մեր շուրջբոլորը, և թող մարդը հույս չունենա որևէ տեղից,– ասում է,– ես այս մասին շատ եմ խոսել դատավորի հետ»: Առարկություններ չի ընդունում, այդ թեմայով արդեն հայտնի, ձևակերպված օրենքներն ու հասկացությունները նույնպես մերժում է: Վեճը կիսատ է թողնում, ասում է. «Ախպեր, այո, եթե այդպես է, դե թող արձագանքի»: Աջ ձեռքի մատները ծալում է, ոսկրոտ մասով երեք անգամ հաստ պատն է ծեծում, ասում է. «Ահա, դե թող պատասխանի ձեր ասածը...»: Քննախույզ՝ մեր աչքերը դիտում, սպասում է, քմծիծաղ կա ներքևի շրթունքին: Երեք անգամ, հատ առ հատ ընդմիջվելով, պատասխան թակվում է տան՝ դրսի, փողոցին զուգահեռ անցնող պատը: Գիշերվա ժամը հինգին հայտնի լռությունն է, երբ քնում են անգամ ամենազգոն շները, տոթը պաղում է, մոմերի բոցի վրա դեռ գիշերային թիթեռներ են ճտտոցով պայթում: Աթոռին քնած Հովանը զարթնում է քնից, հարցնում է. «Ի՞նչ»: Սուրենը՝ մեր ամենաավագ հորեղբոր տղան, ասում է. «Այդքանով պրծավ ու գնա՞ց, մենք էլ հավատացինք»: Հանկարծ ցատկում է տեղից, չորս անգամ դրսի պատն է ծեծում, ասում է. «Եթե կա, դե թող հիմա էլ չորս անգամ պատասխան խփի»: Այդ պահին Վաչիկն ու նրա հետ գնացածներն են վերադառնում: Ասում է. «Մեծը կուրացած էր, չտեսավ էլ՝ ինչպես մոտեցանք, երևի դրանց սև կարիճն էր կծել, աղբյուրից չէին հեռանում, անընդհատ խմում էին, չորսին էլ տեղնուտեղը մեխեցինք պատին: Ձագերը շատ սիրուն էին՝ մեկը կարմիր էր, մյուսը՝ դեղին, էն մեկը՝ կապույտ»:


Պաղ քամի

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[158]

յուղի ամենագեղեցիկ աղջիկն ամուսնացավ: Հորեղբորս տղան մեր գյուղի անտառում գառ մորթեց, Ախալքալաքի զինկոմիսարիատից ու կայազորից պաշտոնավոր մարդկանց հրավիրեց, կերան, խմեցին: Սպայի կոչում ստացավ, կամավոր գնաց Աֆղանստան` կռվելու: Այդ օրերին պրոպագանդայի բոլոր միջոցները զօր ու գիշեր խոսում էին այնտեղ ինտերնացիոնալ պարտքը կատարող մեր զորքերի մասին: Հորեղբորս, հաստ նոսր բեղերով կինը գնացել էր գյուղխորհուրդ, որպես պատերազմի մասնակցի ընտանիք, լրացուցիչ` քսանհինգ հար հողաբաժին էր պահանջել: Գյուղխորհրդի նախագահը նրան մերժել էր: Ու երբ բացատրել էր, որ նրան ոչ թե զորակոչել են, այլ նա ինքն է կամավոր, իր կամքով գնացել, մեր ընտանիքին նոր ահ հասավ, նոր սուգ սկսվեց, նոր հորեղբորս կինը ամբողջ գյուղով ողբը գցեց: Նոր հասկացանք, որ նա այլևս հետ չի գա: Երկու տարվա ծառայության ընթացքում նամակներ էր գրում: Ուղտերի մեջքին նստած, ուռած փորերով մանչուկներին գրկած, անապատներում` չալմայված դեմքերով մուսուլմանների հետ, սև ակնոցներն աչքերին` տարբեր զենքերով զինված, նեգատիվներ էր ուղարկում, գյուղում լուսատպում էինք ու հիանում նրանով: Մի օր էլ արձակուրդ եկավ: Մոսկվայից` կտրոնների հատուկ խանութից «Շարպ» մակնիշի մագնիտոֆոն էր առել և տատիս համար նիկելապատ, կուրացուցիչ շողշողացող մի խոշոր գիշերանոթ էր բերել: Տատիս ասավ. «Աբա, էլ զուգարան չես գնա, արտասահմանյան է»: Տատս զարմացած ասավ. «Քա, ի՞նչ կըսես, մանչ, ամոթ է, ի՞նչ է, արտասահմաններում ժողովուրդը տների մե՞ջ է անում»: Երբ մերոնք գնում էին դաշտային աշխատանքների` տնից մինչև բանջարանոցի ծայրամասում գտնվող զուգարանը մի երկար պարան էին կապում, տատս պարանը բռնած, զուգարան էր գնում-գալիս, ու նրա կուրությունը ոչ մեկին նեղություն չէր տալիս: Երբեմն պատահում էր` պարանը մեջտեղից այծերն էին կրծելով կտրում կամ մենք էինք արձակում զուգարանից ու մեկ ուրիշ բանից կապում: Մոլորված կանգնում-մնում էր ճանապարհի մեջտեղը ու շփոթելով մեր

Գ


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բոլորի անուններն իր հանգուցյալ ծնողների անվան հետ` [159] օգնություն էր կանչում: Նրանից կինո գնալու համար փող էինք պահանջում ու նոր տեղ հասցնում: Տանեցիները դաշտ էին գնացել` խոտ հավաքելու: Երվանդը, թախտին պառկած, առաստաղին էր նայում ու մագնիտոֆոն լսելով անցկացնում արձակուրդի առաջին օրերը: Տատս ծալապատիկ նստած տերողորմյան էր քաշում: Մենք դռանը խաղում էինք, փոստատար Գաբոն եկավ, մենք նրա հետևից մտանք օդան: Երվանդին նամակ տվեց: Տատիս ասավ. «Մամ, մի պապիլոզ տուր, իմը վերջացել է»: Տատս մի հատ էլ ինքը վառեց, նրանք զրուցում էին: Տատս հարցրեց. «Գաբո ջան, էդ ի՞նչ նամակ էր»: Գաբոն ասավ. «Չգիտեմ, էնտեղից էր, Աֆղանստանից»: Հետո Երվանդին մոտեցավ. «Երվանդ ջան, մեզ ներող եղեք, քանի՞ մեդալ ունես»: Երվանդը նամակը ձեռքին նստել, լռում էր: Գաբոն ասավ. «Երվանդ ջան, մենք օբսալյուտնո…»: Նա ասավ. «Որ ելա տեղիցս, եկած ճամփադ չես գտնի»: Գաբոն ասավ. «Մենք ներողություն»,- ու տատիս հարցրեց. «Մամ, դու չգիտե՞ս, մեր տղան քանի՞ մեդալ կունենա: Ասում են` վերին գեղերից էնտեղից մի ոտքով եկած մեկն էլ կա, յոթ-ութ հատ ունի, չիդեմ, ընչի սիրտս վկայում է, որ մեր Երվանդը ավելի շատ կունենա»: Տատս ասավ. «Չգիտեմ, Գաբո ջան, տեսա՞ր խոսելու ձևը: Էս մեր ծռվածը մեզ էդպես բան ասող, ուրախացնողը չէ»: Տատիս խնդրեց, որ թող մի բան անի, իմանա ու ինքը գնաց: Երվանդը նամակը ձեռքին դեռ նստած էր, հետո մոգնիտոֆոնը անջատեց, տատս դեռ ծխում էր, արոտից հետ պահած հիվանդ այծը թափառում էր օդայի մեջ, նա դարձյալ նամակը ձեռքին նստել, մնացել էր: Տատս հարցրեց. «Մանչ, մեջքիս սառը, պաղ քամի է փչում, դուռը խոմ բաց չի՞ մնացել: Խաղ աստղը ինչի՞ լռեց, էդ ի՞նչ նամակ էր, չլինի՞ քեզ հետ են կանչում»: Ասավ` չէ: Հինգ օր անց փոստատար Գաբոն դարձյալ նամակ բերեց: Հետո` էլի: Տատս ասավ. «Ինչ-որ տեղից մեջքիս սառը քամի է փչում»: Ու այդ օրը հաստատապես հայտարարեց, որ մեր տան մեջ մեզանից բացի էլի մեկը կա: Ասինք. «Սխալվում ես, արոտից հետ պահած այծն է տան շվաքներում թափառում»: Ասավ. «Այծը չի թափառում, այծը խրտնած է ինչ-որ բանից»: Ասավ. «Գոմում մալը ամբողջ գիշեր չորոճաց»: Մնաց հորեղբայրս ասաց. «Մալ է, էլի, վաղը գիշեր կորոճա»: Տատս ասավ. «Մանչը հետս որ խոսում է, ոնց որ անցյալի միջից խոսա, մի բանըմ կա»: Նրան ասին. «Տեսողությունդ կորցրել ես, մտքով քեզնեն դուրս բաներ ես տեսնում»: «Աստված տա այդպես լինի, բայց տան մեջ թափառողը կին է, փեշերի շրշյունն եմ առնում»: Ասինք. «Կնի՞կ, կարո՞ղ է ջրահարս է մտել տունը…»,- ծիծաղեցինք: Ասինք. «Ծերացել ես, աբա»: «Կատուն խելռած` հինգ օր է տուն չի գալիս, ծիծաղում եք, թե ծերացել եմ: Արդեն տասներորդ գիշերն է գյուղի բոլորը բուն չի կանչում»: Մնաց հորեղբայրս ասավ.


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[160] «Տարիքին նայե, խոսացածին նայե, ի՞նչ անենք, որ բուն չի

կանչում, սուգ մտնե՞նք: Աբա, ախր հասկացիր, քոռ բու է, կպել է քարին, ծառին սատկել է, չկա»: Տատս ասավ. «Ուր է, թե ձեր ասածը լինի, ախր օդում չղջիկն էլ չի պտտվում…»: Մի օր Երվանդը ձուկ բռնելու էր գնացել, էլի նամակ եկավ: Տատս ասավ. «Մանչը դադարը կորցրել է, մի բացեք, տեսնենք էդ ի՞նչ նամակներ են»: Բացեցինք` փոքրիկ սպիտակ թուղթ էր: Տատս զարմացավ. «Գիր չկա՞, առանց գրի ի՞նչ նամակ»: Ասավ. «Մեկը նստեց անկյունում, էդ ո՞վ էր»: Ասինք. «Մարդ չկա, բարձն էր ծալքից ընկավ»: Ասավ. «Ինչ-որ տեղից սառը, պաղ քամի է փչում»: Ասինք. «Դուռը գոց է»: Թոշակառու Մարկոսը Ախալքալաքի շրջանային թերթի երբեմնի խմբագիրն էր: Մորս հետ գնացինք նրա մոտ: Ասինք. «Մեր աբան ասում է, չգիտենք ու չենք հասկանում, էս ի՞նչ բան է, տղան ամեն հինգ օրը մեկ էս նամակներից է ստանում»: Խմբագիր Մարկոսը թղթին նայեց, հետո` մեզ. «Էդ երկիրը մտնելուց առաջ, մի հատ թող ուսում նասիրեիք էդ ժողովրդի պատմությունը, տեսնեիք` երբևէ դրանք հնազանդվե՞լ են որևէ մեկին, հետո թող նոր ավիրեիք»: Նա մեզ հետ այնպես էր խոսում, կարծես ես ու մայրս էինք մտել այդ անհնազադ երկիրը ավիրելու: Մինչ նրա կինը` Շուշանը, ակնոցները կբերեր, ականջներս պինդ ձգեց անցյալ օրը իրենց հանդից գազար գողանալու համար: Հետո երկար թղթին նայեց. «Ինչքան իմ գիտելիքները հուշում են, այսպես ասած` սա նամակ է, կսկծից տառապող մոր նամակ: Մուսուլմանների մոտ նամակագրության այս ձևը հետապնդելու միջոց է: Այս սպիտակ թուղթը նշանակում է, թե մայրը իր ուրվական-ինքնանմանակին ուղարկում է մեր մոտ` Երվանդին հանգիստ չտալու»: Տատիս պատմեցինք: Ասավ. «Ինչ-որ տեղից մեջքիս սառը, պաղ քամի է փչում»: Երեսին խաչ հանեց. «Իսոս Քրիստոս, էս ի՞նչ մեծ մեղք է գործվել…»: Հորեղբորս ասավ. «Առավոտյան մի որձ գառ հետ առեք հոտից»: Նա Սուրբ Հովհաննեսի պատվանդանին ուրվական մորից թողություն խնդրեց: Գառը մատղեցինք, բաժանեցինք գյուղին: Գյուղը չէր հանգստանում: Նախիր գնացած կովերը հորթ էին գցում, իսկ ցուլը նախիրի մեջ չէր մտնում, ինչ-որ բանից սարսափած` բառաչելով գյուղ էր փախչում: Հետո Քոռ կամրջի մոտ գայլերը Երանոսի երկու ոչխարներին էլ կերել էին: Սատանա Մուկուչը դաշտից տուն գալիս, հին գերեզմանոցից իրեն կանչող օտար կնոջ ձայն էր լսել: Գյուղացիներն ուրվականի իրենց հետապնդելը կապում էին Երվանդի արձակուրդ գալու հետ ու դժգոհում էին: Երվանդը մնաց հորեղբորս հետ, տան բոլոր անկյուններում ուռկանով թակարդներ էին դնում և կացինն ու գերանդին առած` մարագի գոմի շվաքների մութ տարածություններից ուրվականին քշում էին դեպի ցանցերը: Ու այնքան էին թռչկոտում վեր ու վար, որ հորեղբայրս ասում էր. «Քիչ է մնում միզափամփուշտս


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

կտրվի, ընկնի»: Հետո հարբում էին, համարյա հարբում էին: Մի [161] անգամ խմած ժամանակ, շալվարի փողքը վերև քաշեց, ազդրին ձգած փոկերը արձակեց ու դնովի ոտքը շպրտեց մսուրների ետևը` այն հավանական տեղը, որտեղ կլիներ ուրվականը ու գոռաց. «Առ, շան քած, տես, բա ինչո՞ւ 41 թվականին իմ մայրը ոչ մեկի հետևից չգնաց»: Հորեղբորս կինը ասավ. «Լենինգրադից էդ անտերը ինը հարյուր ռուբլով բերել տվեցինք, ինչի՞ ես ջարդում, տեսնեմ առավոտ առանց ոտքի ոնց ես քաղի գնալու»,- և սկսեց լացել: Տատս ասավ. «Մանչը դողում է, էդ ո՞վ էր Երվանդիս մոտեցավ…»: Երվանդը ասավ. «Շվաքի դուռը բաց է, քամին է պտտվում»: «Ինձ մի խաբեք, տաք գոմի միջով քամին որ անցներ, մալը կմնչար»: Երվանդը ասավ. «Կյանքներս կերար, աբա, բան չեղած տեղը վախեցնում ես բոլորիս, էդ ինչի՞ միայն դու ես տեսնում»: «Քա, բալա ջան, բուղան չառած կովը հուզմունքից արդեն երկու օր է ցամաքել է, կովին էլ խոմ ես չե՞մ վախեցրել»: Առավոտյան տատս սնդուկից հինգ հարյուր ռուբլի հանեց, հորեղբորս ուղարկեց Ախալքալաք: Զինկոմիսարը նրան ասել էր. «Չէ, չեմ կարող: Հասարակ զինվոր լիներ, էլի կարելի էր մի բան հնարել, մի ամիս էլ պահել: Նա սպա է, այն էլ հերոս: Երկու կարմիր աստղ ունի, էնա համարյա հերոս է, էլի, նրա նման սպան այնտեղ պետք է, համ էլ կարող է ինձ էլ ստուգեն…»: Մերոնք չէին իմանում` ինչ անեին: Տատս ասավ. «Ախր մանչուն կրնկակոխ հետևում է, մանչը օտարության մեջ չի կարող գլուխը պրծացնել»: Երվանդին ասին. «Մի գնա, թող դատեն: Մի երկու տարի էլ կնստես»: Ասին. «Մի գնա և վերջ»: Ասավ. «Չեմ վախենում: Այնքան էլ վախենալու բան չէ, կգնամ: Զենքը որ վրաս եղավ, կվախենա, չի մոտենա»: Հետո ուրվականը սկսեց շրջել գյուղում: Նրա մասին սկսեցին խոսել այստեղ ու այնտեղ: Նրա ներկայությունը զգում էին բոլորը: Խուճապահար հավերը սկսեցին ձվերը կորցնել` դնում էին որտեղ պատահեր: Կանայք տների շուրջբոլորը թաց ծղոտ ու աթար էին ծխացնում, որպեսզի նա բնակարանները չմտնի ու դժգոհում էին Երվանդի արձակուրդ գալուց: Մի օր, երբ Երվանդը տանը չէր, տատս հորեղբորս կնոջը կանչեց ու ասավ. «Դու մայր ես, պիտի կարողանաս անել…»: Տատս նրա հետ շշուկով խոսեց: Հորեղբորս կինը շշմել, նայում էր նրան: Տատս ծխում էր, ասավ. «Պիտի կարողանաս անել: Դա միայն դու կարող ես անել…»: Հորեբորս կինը, երեկոյոն թեյի ժամանակ, եռացած թեյնիկը «պատահաբար» ձեռքից գցեց: Բժիշկը Երվանդի գնալը մի ամսով հետաձգեց: Ուսից մինչև ձեռնաթաթը առաջին աստիճանի այրվածք էր ստացել: Նա ոչ մեկին չլսեց, հրաժարվեց հիվանդության թերթիկից, վերցրեց ճամպրուկը ու համբուրվեց բոլորիս հետ: Տատս ասավ. «Ինչ-որ տեղից մեջքիս սառը, պաղ քամի է


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[162] փչում»: Չպատասխանեցինք, համարյա չպատասխանեցինք:

Ասին. «Աբա, տաք, պայծառ արև է»: Ասավ. «Մեղվի ձայն չեմ առնե, մեղուն փեթակից դուրս չի գա, օդի մեջ կտրող պաղություն կա»: Ասին. «Բացատրություններ տալու տեղ մեջքիդ շալ կապե»: Ասավ. «Մեկը դուրս եկավ մանչուն կրնկակոխ»: Ասինք. «Կատուն էր ոտնատակ ընկնում»: Ասավ. «Կատուն չէ, կատվի քայլվածքը էդքան թեթև ու պաղ չէ»: Հորեղբայր Մնացս բղավեց. «Կրակ խոմ չես, այ կնիկ, խելքդ գլուխդ ժողվե»: Տատս ասավ. «Էն կինն է, տանից դուրս եկավ, գնաց մանչու հետևից»:


Պատը

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

րբ օգոստոսյան տապը ամայի դաշտում հասավ մեր [163] մեքենային և մամլիչի նման իջավ նրա վրա, մեր զրույցներն արդեն վաղուց ինքնաբերաբար ընդհատվել էին շրջակա ամայությունից, բլուրների ու դաշտերի խանձված, շագանակագույն տեսքից լուսամուտներից ներս լցվող տաք փոշու խեղդող տհաճությունից: Մինչև վանքին հասնելը, ուղևորների ծանրությունից հատակը քարերին քսող մեքենան կրկին մի անգամ ջուրը եռացրեց, ու մենք հետապնդող տապից տաքնվելու տեղ չունենալով, բաց դաշտում, այրող արևի տակ, սպասում էինք շարժիչի հովանալուն և ամեն մի չնչին պատճառով նեղանում իրարից: Հետո նստել էինք վանքի պարսպի զով ստվերի տակ ու միմյանց հետ չէինք խոսում: Խաչոն նստած տեղից բարձրացավ ու գնաց դեպի եկեղեցին: Նրա քայլքից արևից բովված փոշի էր բարձրանում, ու մենք փոշու միջով նայում էինք նրա հեռացող ուրվագծին: Երբ նա հասավ եկեղեցուն և ձեռքով աչքերին շվաք արած նայում էր դռան քիվի զարդաքանդակներին, մենք էլ բարձրացանք, գնացինք նրա մոտ: Բակում, խաչքարերի առաջ նիհար, հրացանի փողի նման ուղիղ, գյուղացի երկու կանայք վառ կարմիր գույնի կատարներով աքլորներ էին մատաղ անում: Վանքի գավիթում, մեր ներս մտնելուց վախեցած, աղավնու ձագն ուզում էր թռչել դեպի գմբեթի պատուհանները: Նա կես ճանապարհին հազիվ հասցրել էր ճանկերով կառչել քիվից ու միևնույն կետի վրա կանգնած` թափահարում էր թևերը. թվում էր այդ ակնթարթը կանցնի ու կընկնի: Սարգիսը դեռ դրսում էր, կանչեց, ու մենք գնացինք նրա մոտ: Հնէաբանները պեղումների նպատակով մի գերեզմանոց էին քանդել: Փոսից դուրս լցված փոքրիկ հողաթմբի վրա գանգ ու մի քանի մաշված ոսկորներ էին գցված: Սարգիսն ասաց. «Իհարկե, իրենց հոր ոսկորները չէին հանի գերեզմանից ու չէին գցի այրող արևի տակ»: Տղաներից մեկն ասաց. «Կթաղեն, շաբաթ, կիրակի հնէաբանները հանգստանում են»: Հետո մենք վանքի շուրջը, պարիսպների տակ արկղ էինք

Ե


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[164] որոնում` վանականի մաշված ոսկորները թաղելու համար:

Պատին մոտիկ ժայռի վրա կառուցված մատուռը ժայռի հետ միասին պոկվել էր, թեքվել ձորի վրա. թվում էր այդ ակնթարթը կանցնի և ուր որ է կընկնի: Ձորի մյուս ափով, հնձած ցորենի ոսկեդեղին դաշտի միջով, մի սև մեքենա էր գալիս: Ու մենք ձեռներս վահանակի ճակատներիս դրած` նայում էինք դեղինի մեջ լողացող սևին: Մեքենայից դուրս եկած միլիցիոները ճակատի քրտինքը թևքով սրբեց ու հրամայական գոռաց. «Ո՞ւր է Դիլաքյանը, Դիլաքյանը որտեղ է… »: Մենք դարձյալ ուզում էինք կատակել, բայց մեզանից ինչ-որ մեկն ասաց. «Պիտի իջևանատանը նայել»: Մենք քրտնել էինք ու քրտինքը ծորում էր աչքներիս մեջ: Շրջանցեցինք մատուռը, անցանք եկեղեցու բակը, իջևանատան կիսամութ` իրար հաջորդող խցերը: Հետևից գնացողներս տեսնում էինք առաջինների քրտինքից թաց թիկունքները և աշխատում էինք նրանցից հետ չմնալ: Հետո ուժեղ հարվածի ձայն լսվեց, նրանցից մեկը բախվել էր պատին: Ասաց. «Մերկ պատեր են… անիմաստ գործ է, պիտի թողնել…»: Ասինք. «Հնարավոր չէ, մենք որոնում ենք նրան…»: Մեզանից մեկն ասաց. «Պետք է որոնել խորանում…»: Հապշտապ խմբովի, կրնկակոխ հետ էինք գալիս: Նորից անցանք մութ դահլիճները ու աշխատում էինք պատին բախվողին չտեսնել: Դուրս եկանք թանձր, դեղին լույսով ու հաստ կապտավուն ստվերներով լցված եկեղեցու բակը: Գյուղացի երկու կանայք վառ կարմիր գույնի կատարներով աքլորներ էին մատաղ անում: Մտածեցի, եթե երբևէ ֆիլմ նկարահանեմ, նրանք այնտեղ կլինեն մերկ, լուսնի կաթնագույն լույսի տակ: Մտանք եկեղեցի, հետո խորանը, գիտեինք, որ նա այնտեղ կլինի: Ուժեղ հարվածի ձայն լսվեց, ինչ-որ մեկը կրկին բախվել էր պատին: Նա նստել էր ու այլևս չէր ցանկանում մեզ հետ գալ: Հասկացրինք, որ դա հնարավոր չէ, մենք անպայման պիտի գտնենք նրան: Ասին. «Հարկավոր է գնալ դեպի ուսուցարան»: Շրջանցեցինք, առաջինները հետիններ էին, հետինները` առաջիններ: Բակում երկու կանայք վառ կարմիր գույնի կատարներով աքլորներ էին մատաղ անում: Մտածեցի. իմ ֆիլմի երկու կանայք կաթնագույն լույսի տակ մերկ կլինեն ու կարմիր կատար աքլորներին սեղմած ազդրերի արանքում` մատաղ կանեն, արյունը կցայտի նրանց կոնքերին, փորին, ստինքներին, եկեղեցու գմբեթին…Անցանք նրանց մոտով, մատուռի մոտով, վանականի գանգի մոտով: Սարգիսն ասաց. «Այրում է, վանականին պիտի թաղել,- ասաց,- իզուր գործ է, չենք գտնի, պիտի կանգնել ու վանականին թաղել»: Այդ պահին մեզանից ինչ-որ մեկը գոռաց. «Ուղղություն վերցրեք դեպի արևը…»: Առաջիններս ավելի հապշտապ քայլեցինք, հետինները վազում էին, որ մեզ հասնեն: Նրանց վերջից գալիս էր պատին բախվողը: Նա կաղում


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

էր, իսկ մենք նրան չէինք օգնում: Գյուղացի երկու կանայք նրա [165] ճակատին արյուն էին քսել: Պատին բախվողն էլ` ճակատին մատղած աքլորների կարմիր արյունը, շտապում էր: Մենք անցնում էինք կիսամութ դահլիճներն ու թանձր դեղին լույսով ողողված բակերը: Սալիկները ռիթմով արձագանքում էին մեր վազքին: Մենք շտապում էինք, առջևից գնացողները շտապում էին: Մենք տեսնում էինք նրանց քրտնաթոր թիկունքները ու կոշիկների ներբանները: Նրանցից ինչ-որ մեկի կոշիկի ռետինե կրունկի մեջ մի փոքրիկ քար էր խրված: Հետևից գնացողներս տեսնում էինք կրունկն ու քարը, վերջից եկող կարմիր ճակատն էլ էր տեսնում: Մեզանից ամեն մեկն էլ համոզված էր, որ բոլորն էլ տեսնում են կրունկն ու քարը, կրունկն ու քարը` բարձրանումիջնում, գնում էր, մենք գնում էինք: Չգիտեինք` մեզանից առաջինը ով էր, որ մյուսներիս տարավ Դիլաքյանին որոնելու, բայց հաստատապես համոզված էինք, որ դա կրունկ ու քարը չէր, մեզանից ամեն մեկը հավատում էր, որ նա գոռաց. «Դեպի արևը գնալ…»: Ու արդեն խղճում էինք կարմիր ճակատին: Հետո ուժեղ հարվածի ձայն լսվեց, առաջինները բախվել էին պատին: Ասին. «Մերկ պատեր են»: Ընկածներին բարձրացրինք: Մեկը երկար ու ձիգ գոռաց` ձայնը գնաց ու եկավ, հետո սկսեցինք խմբովի, կարմիր ճակատն էլ գոռաց. «Դիլաքյան…Դիլաքյան…»: Լռության մեջ մենք սուր առնում էինք խոնավ հողի մրմռացնող հոտը: Այն հողի, որը մարդկանց ու աշխարհին հավերժական սեր և խաղաղություն էր պարգևում: Հողի բուրմունքը դեռ ռունգերին` մեկը ասավ. «Մեռելներին դեմքով դեպի արևն են թաղում, նշանակում է արևը գերեզմանոցից է դուրս գալիս, պիտի գնալ դեպի գերեզմանոց…»: Առաջինները դարձան հետին, հետինները` առաջին: Բոլորս էլ մեր առաջ տեսնում էինք կրունկն ու քարը, մեզանից ամեն մեկս համոզված էինք, որ նա չէր «Դեպի արևը գնալ…» գոռացողը: Հետո չէինք կարողանում որոշել, մենք ինքներս էինք մեր ներսում գոռացել, թե կրունկն ու քարը և մենք վազքի ընթացքում սեղմում էինք նրան դեպի պատերը, մեջ-մեջ առած` ուսերով տրորում: Չէինք ուզում, որ նա առաջինների մեջ լինի ու նրան հրմշտելով գցեցինք ետ, այնտեղից էլ` խմբից դուրս: Ու նա գալիս էր հետինների վերջից` տարածություն պահած, կարմիր ճակատին համընթաց: Սալիկները ռիթմով արձագանքում էին հետ մնալ չցանկացողներիս վազքին, դատարկ դահլիճներն ու խցերը կրկնապատկած չափով էին վերարտադրում մեր շնչառությունը: Եկեղեցու բակում առատ դեղին լույս էր ու թանձր կապտավուն ստվերներ: Գյուղացի երկու կանայք կարմիր կատարներով աքլորներ էին մատաղ անում: Անցանք նրանց մոտով, մատուռի մոտով, աղավնու ձագի մոտով, արևի տակ այրվող վանականի գանգի մոտով: Մեկն ասաց. «Վանականին թաղել է պետք, թեկուզ առանց արկղի, փաթաթենք վերնաշապիկի մեջ ու թաղենք…»: Հետո չէինք


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[166] կարողանում որոշել, ինչ-որ մեկը բարձրաձայն է ասել, թե ամեն

մեկս մտքի մեջ գոռացել: Գնում էինք դահլիճներով ու խորաններով, կրնկակոխ առաջիններին: Հետո ուժեղ հարվածի ձայն լսվեց: Նրանցից մեկը բախվել էր պատին ու թավալգլոր գոռում էր. «Դիլաքյան, Դիլաքյան…»: Հետո հոգնած հարցրեց. «Ախր ո՞վ է նա»: Ասինք. «Մենք որոնում ենք նրան…»: Նա թե` «Չեմ ասել, չէ՞ ձեզ, որ կինս այսօր կամ վաղը երեխա է ունենալու»: Ասինք. «Մենք որոնում ենք և պիտի գտնենք նրան, դու էլ ես որոնում նրան…»: Մենք միմյանց դեմքերը չէինք տեսնում, նայում էինք մեզ մոտեցող կարմիր ճակատին ու լսում մեկս մյուսին` խցերում վերարտադրվող, կրկնապատկված շնչառությունը, ու հեռու դահլիճներից, մեզանից սահման պահած, միայնակ կրունկ ու քարի փութաջան քայլքի արձագանքը: Հետո ինչ-որ մեկն ասաց. «Պիտի գնալ դեպի եկեղեցի»: Կարմիր ճակատը լսելի ասավ. «Սպասենք կրունկ ու քարին…»: Նրան ասին. «Կաղ…»,- հետո մեկս մյուսին. «Պիտի գնալ դեպի եկեղեցի…»,- նրան. «Չոլախ, դու քեզ իզուր ես երևակայում»: Ետիններս դարձանք առաջին, առաջինները` ետին: Խմբից դուրս թողնված կարմիր ճակատը դարձավ առաջին, կուչուձիգ էր անում, ուզում էր չերևալ` մնալ նրանց մեջ: Նրան տեսանք` տրորելով, մեջ-մեջ սեղմրտելով, արմունկներով բոթբթելով, ոտքի կոճերը, չոր ոսկորները կոշիկների ամուր քթերով լպոկելով, դարձյալ ետ գցեցինք վերջը: Մեզ բոլորիս լարում, գրգռում էին նրա ճակատի վառվող կարմիրը և մի ակնթարթում ճերմակած գլխի մազերը: Ետինների շնչառությունը լսվում էր մեր թիկունքից, իսկ նրանց թիկունքից` կարմիր ճակատի շնչառությունը: Մենք նրան թողած` գնում էինք, նա գալիս էր: Ասի. «Եթե այնտեղ էլ չլինի, ես ինձ կկախեմ»: Հետո չէի կարողանում որոշել քարն ու կրունկը և կարմիր ճակատն են գոռացել, թե ես, անընդհատ մտովի եմ կրկնում: ՈՒ թախծոտ կարոտ զգացի քար ու կրունկի և կարմիր ճակատ` չոլախի համար: Հետո պատկերացրի, թե գյուղի այն երկու կանայք լուսնի կաթնագույն լույսի տակ ոնց են իջեցնում իմ ճոճվող մարմինը: Նրանց ձեռքի դանակը կտրում է ինձ խեղդող պարանը` ինչպես քիչ առաջ տաք արևի տակ` մատաղացու աքլորների բարակ ու երկար վիզը, կտրում է` ինչպես պատերազմի դաշտում միայնակ ու վիրավոր, լքված հայրս փոսի մեջ կտրեց փորոտիքից դուրս լցված իր տաք աղիքները… Մենք անցնում էինք դահլիճներն ու թանձր, դեղին լույսով ու կապտավուն ստվերներով լցված բակերը: Ետինները վազում էին, որ մեզ հասնեն, նրանց շնչառությունը բարձրից ցածր, ցածրից բարձր ուժով, արձագանք դարձած, պայթում էր ամայի խցերում: Մենք հետդարձի ճանապարհին` դահլիճներում և միջանցքներում դեմընդառաջ չհանդիպեցինք քար ու կրունկին: Մինչև եկեղեցի հասնելը մերթընդմերթ կանգնում էինք և


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ուշադիր լսում. ոչ մի տեղից սալապատ հատակը այլևս չէր [167] արձագանքում նրա փութաջան քայլերին: Կարմիր ճակատը հանկարծ գոռաց. «Ուղղություն վերցրեք դեպի լռությունը, կրունկն ու քարը այնտեղ է, ես լսում եմ ծառերի սրսփոցը…»: Նրան ասին. «Կաղ»,- հետո մեկս` մյուսիս, առաջիններին. «Գնացեք դեպի եկեղեցի»,- նրան. «Չոլախ, դու լավ գիտես, որ նա խաբել է…»: Եկեղեցու որմնաքարերը պատմում էին մարդկանց սիրելու ժամանակը: Պտղի հասունության և ամլության ուժը: Ծիծաղելու և տխրելու, ապրելու և մահվան ժամանակը…և միամիտ մարդկանց աչքերով հզոր աստվածներին… Հետո ուժեղ հարվածի ձայն լսվեց, մեզանից մեկը դարձյալ բախվել էր պատին…


Կարմիր կոշիկներ

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[168]

սին՝ Թբիլիսիից պրոֆեսոր է եկել: Մենք գնացինք Ախալքալաք: Հետ գալուց վերին գյուղերը գնացող ավտոբուսից իջանք Քոռ կամրջի մոտ: Հայրս Սոխակին ձեռների վրա էր վերցրել, մայրս նրան համընթաց էր քայլում, ես հետ էի մնացել, եղեգների մեջ նստած քոռ մկներին էի քարկոծում ու ցանցապարկով քաղաքից առած սպիտակ հացն էի բերում: Տատս մեզ դռանն էր սպասում, հետո հորեղբայրներս էլ եկան, նրանք ծխում էին, տատս էլ նրանց հետ, հետո հորս հարցրեց. «Իր գործը իմացող պրոֆեսո՞ր էր»: Հայրս ասաց. «Հա՛»: Տատս հարցրեց. «Ակնոց կա՞ր աչքին»: Հայրս ասաց. «Հա՜»: Տատս ասաց. «Աստծո կամքն է»: Հորեղբայրներս ծխեցին, տատս էլ նրանց հետ: Գնացին: Մորս հետ թոնրի վրա ջուր տաքացրին, Սոխակին տաշտի մեջ լողացրին: Հետո Սոխակի մազերը սանրեց, հյուսք արեց, ասաց. «Մենք պատրաստ ենք»: Հայրս ասաց. «Վերջ տուր, հարսանիք չես գնում»: Հետո մեզանից խռով, արդեն տասը տարի երթալ-գալ չունեցող հորս հորեղբոր տղան՝ Մերուժը եկավ: Տատս ասաց. «Բա՜, Մերուժ տղա, էն ժամանակ խոսքիդ չափը պիտի իմանայիր, կնգանդ խելք չդնեիր»: Հայրս ասաց. «Ա՛յ կնիկ, այ աբա, տարիքիդ նայիր, հիմա դրա՛ ժամանա՞կն է»: Հետո տնքտնքալով բարեկամ ու հարևան եկան, դոշաբ ու շաքար էին բերել: Առավոտյան ղոչը արոտ չուղարկեցինք, Սուրբ Հովհաննես տարանք: Ես ու մայրս պարանով կապած ղոչին յոթ անգամ պտտեցրինք պարսպի շուրջը, մեր հետևից, ձեռների վրա առած, հայրս Սոխակին էր բերում: Տատս տաք արյունով Սոխակի ու իմ ճակատին խաչ դրեց: Սոխակի հյուսքից կապույտ ժապավենը արձակեց ու կապեց մասրենուն: Ծառի բոլորը փայտիկով շրջանակ գծեց: Սոխակը ժապավենն էր ուզում: Տատս ասաց. «Եթե լացդ չկտրես, մատաղն ընդունելի չի լինի»: Նա լացը չէր կտրում: Գնացի, արձակեցի ժապավենը: Տատս ասաց. «Արածդ եղա՞վ, մատըմքաշ կախգլուխ, կապանքը բացեցիր, դու շրջանագծի մեջ մտար: Սրբերը թող քո դատդ կապեն: Սո՜ւրբ Օվանես, խելք տուր էս մանչուն»: Մատաղը

Ա


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

թասերով ամբողջ գյուղին բաժանեցինք: Գիշերը, Սոխակին [169] թիկունքով նստած, կարի մեքենայով մայրս ու տատս սպիտակ ձյունանման սավան ու բարձիկ էին կարում: Հեռու մի տեղ՝ գյուղին մոտիկ բուն էր կանչում: Առավոտյան խանութից լուր ուղարկեցին, թե մանկական կոշիկ կա: Մայրս ասաց. «Ես չեմ կարող, սիրտս չի բռնում»: Տատս չգնաց, հորս հետ նստած՝ ծխում էին: Ասաց. «Ձիու ոտքր մաշվել է, հայրդ էլ ձին է նալելու»: Ինձ ուղարկեցին: Ճանապարհին իմը գցել էի, նոր կարմիր կոշիկներն էի հագել ու չէի հանում: Փայլում, փայլփլում էին, նրանց տարօրինակ, քաղցրահամ բուրմունքը արևի ջերմության հետ լցվում էր քիթս ու փռշտացնում: Տատս սարսափած տեղից թռավ, ասաց. «Գետինը մտած, տակի պադոշը լոպկտես, տեսնողն ի՞նչ կասի»: Չէի մոտենում, գիտեի, որ բռնեն, ոտիցս կհանեն: Տատս ասաց. «Մա՛նչս, բե՛ր տուր, հարևանների առաջ խայտառակ մի անի: Դրանք աղջկա կոշիկ են, դրանք Սոխակի համար ենք առել»: Ասի. «Նրան կոշիկ պետք չի»: Հայրս ձիու դողացող, հզոր ոտքը ծալել, սեղմել էր կրծքին: Ոտքի հետ ինքն էլ էր դողում, ցնցվում ու կեռ դանակով սմբակի կարծր եղջյուրն էր տաշտշում: Տատս քանի մոտենում էր, ես փռշտալով փախչում էի: Ասաց. «Կախգլուխ շուն, քո տեղը ուրիշ ախպեր լիներ, լացելով կմեռներ: Էդ անելո՞ւ բան է, որ դու ես անում»: Ասաց. «Ա՛յ տղա, արի տուն, հայրդ որ եկավ՝ կսատկացնի»: «Նա չի կարող բռնել, ձին էլ չի կարողանում նալել, ձեռները դողդղում են»: Ասաց. «Լսո՞ւմ ես, քույրդ ոնց է մղկտում, բեր տուր՝ մեղք է, մի լացացնի»: Ասի. «Նրան էլ կոշիկ պետք չէ»: Հայրս ծխում էր, տատս ծնկներին խփեց, մայրս գնաց խանութ, մի զույգ էլ բերելու: Ասել էին՝ էլ չկա: Նստեց հորս կողքին: Տատս գնաց ներս, դուրս եկավ, գոռաց. «Գիտե՞ս՝ ով է եկել, Ձմեռ պապին: Օսիկ տղա, արի լիմոնադ խմիր»: Ասի. «Գարնանը Ձմեռ պապին չի գալիս»: Լիմոնադը լցրեց բաժակի մեջ, ասաց. «Բա քո կարծիքով՝ սա որտեղի՞ց: Սոխակին էլ խաղող է բերել: Ներսում նրանք զրուցում են, էսա ուր որ է, գնալու է»: Ես փռշտացնում էի, ինքը քիչ-քիչ մոտենում էր, բաժակը տվեց ձեռս ու սեղմեց գետնին: Մեջքիս պառկեցրել էր ցանկապատի տակ, կճանների վրա՝ կարմիր կոշիկների կապերն էր արձակում: Քիթ ու բերանով սեղմվել էի գետնին՝ կճանի, էլի ինչ-որ խոտի ու խոնավ հողի բուրմունք էր գալիս: Դիտմամբ քարերով տված կոշիկների քթներին նայեց ու կոշիկի կրունկով գլխիս խփեց: Սոխակի կապույտ ժապավենն էլ գրպանիցս հանեց, ասաց. «Կռապաշտ շուն»: Արդեն բաց էր թողել, ասի. «Դու էլ գոզոտ ես»: Ասաց. «Էնքան որ հերդ լսեր, թող հերդ լսեր, էն ժամանակ կիմանայիր»: «Թող լսեր, ձին էլ չկարողացավ նալել»: Հայրս, պատահական քարի նստած, տան պատին հենված, ծխում էր, մայրս կողքին էր՝ թևերը ծնկներին թափված: Պրոֆեսորի ասած հինգ օրն անցավ: Հայրս ու մայրս գնացին սար՝ հնձի: Տատիս


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[170] ասին. «Դու կամաց-կամաց օղին քաշի»: Ձին չտարան, ասին.

«Ձին թող մնա, պետք լինի, թող Օսիկը շուտ գա»: Ասի. «Օսիկը սար եկող չէ, ձին թոփլում է, մեխը ներս ես խփել, մեխը գնացել է ձիու ոտքը»: Հայրս ասաց. «Վերջ տուր»: Ես դարձյալ ատամ ներիս արանքից ճտտացնելով թքում էի դույլով ջրի մեջ: Ասաց. «Ինչի՞ ես թարսվել, տղա, հոգիներս կերար, վերջ տուր»: Ուժեղ ապտակեց: Ես թքում էի, ջուրը ալիքվում էր, առանց դադարի շարունակում էի էլի ու էլի: Ասաց. «Կսատկացնեմ»,– գրպաններում երևի ծխախոտ էր փնտրում: Տատս ասաց. «Ինչ ես գլուխդ դեմ տվել, կանգնել, փախիր, մանչս»: Ես թքում էի, դույլով ջուրը ալիքվում էր. արևածաղկի վրա դեղնաթաթախ մեղու կար: Տատս ասաց. «Մատըմ երեխա է, երեխուն էդպես կխփե՞ն, սրա գլուխը ի՞նչ է, որ էդպես գլխին ես խփում»: Հայրս ասաց. «Իր ամբողջ կյանքում մի դույլ ջուր բերե՞լ է, որ ջուրը փչացնում է: Ինչ է, նրա քույրն է, մեր ոչ մի բա՞նը»: Ասի. «Բա կարմիր կոշիկները ինչի՞ պահեցիք»: Ասաց. «Սոխակի բարձի տակն է, չենք պահել, դու տեսա՞ր՝ ինչքան էր ուրախացել»: Հետո նրանք ճամփա գնացին ու հետ եկան, հայրս ինձ գոտիով ծեծեց ջրի ծակ տիկի համար: Նրանք ուրիշ ջրաման վերցրած՝ նորից գնացին, տատս ինձ խաղողի ողկույզ էր տվել ու դռան քարին կողքիս էր նստել: Ես խաղող էի ուտում, նրանք քանի գնում, հեռանում էին, տատս ծնկին դրած գլուխս էր քորում, գոգնոցով անդադար մաքրում քիթս ու բերանս, պաղ քամին թույլ ուժով միջանցիկ փախավ խոտերի ու տաք օդի միջով: Հաջորդ օրը արև էր, շոգի հետ ուրցի և բովվող գոմաղբի հոտը շունչ էր դաղում: Գետում լողացող երեխաների ձայներն ու դրսի հանդարտությունը բաց դռնից ներս էին հասնում: Տատս Սոխակին մինչև ծնկները հասնող նախշուն գուլպա էր հագցրել ու համոզել էր, թե հագցրածը գուլպա չէ, նասկի է: Պոչով ամանով անկողնու կողքը թան էր դրել, ինքը գոմում օղի էր թորում: Երդիկից սյունանման արևի շողքն էր իջել: Կապտականաչավուն ճանճը հավասարաչափ, անխախտ բզզոցով պտտվում էր լույսի ու ստվերի մեջ: Խոնչայից ալրահատիկներ էին պոկվում, գալիս արևի շողքի մեջ իջնում ու բարձրանում: Թանով ամանի մեջ մի ճանճ էր խեղդվել: Կապտականաչավուն թևերովը եկել, օդի մեջ կանգնել էր ուղիղ ամանի վրա ու ձայնի նույն հնչյունով բզզում էր: Միևնույն կետից եկող ձայնի հնչյունից ես ու Սոխակը չէինք հոգնել, միալար բզզոցից թախծում էինք: Մենք պոչով ամանին էինք նայում ու իրար կենտրոնացած հայացքից գիտեինք, որ ընկնելու է թանի մեջ: Հետո ճանճը բարձրացավ ու միևնույն բզզոցով իջնում էր: Հանկարծ Սոխակի շնչառությունը ընդհատվեց, հետո հանգավ: Նրան, երբ տանից դուրս հանեցին, կարմիր կոշիկներն էին հագցրել, օդի մեջ մի ծանոթ բուրմունք կար, ու ես սկսեցի փռշտալ, ու հետո էլի ու էլի:


Նամակ Երևան

արև, սիրելիս: Պատասխանե՞լ, թե՝ չէ, տատանումներիս պատճառով լռությունս շատ երկարեց: Չնայած ահագին ժամանակ անցնելուն, գրում ես, թե տասնհինգ տարուց ավելի է, որ բոլոր գյուղերում, քաղաքներում որոնում, դարձյալ հիշում ես ինձ: Իսկ ես հիշում եմ այն տունը, որտեղ վարձով էիր ապրում և պառավին՝ սրունքներին քարհանգուստ, վարիկոզյան կարմրակապտավուն երակներով, բուխարու կրակի դեմ նստած. թիկունքում թաքուն համբուրվում էինք քննություններին պատրաստվելիս: Այստեղ՝ մեր քաղաքի շրջակայքում, շատ տեսարժան վայրեր, հնագույն հուշարձաններ կան: Թեև լեռներից իջնող վարար ջրերը համարյա շուրջբոլորակի կալել են մեզ, հողը երերուն է դարձել, այնուամենայնիվ, շատ հաճախ գնում ենք զբոսանքների՝ ծառերի տակ, քաղցրահամ աղբյուրների ակունքներին խնջույքներ անելու: Անցյալ անգամ, երբ գնացել էի «Կարմիր մատուռի» շրջակա դաշտում տեղադրված փեթականոցը՝ մեղուներին խնամելու, պատկերացնո՞ւմ ես այդպիսի բան, խեղդվում էի: Խոտն ու գետինը ծեծված՝ ծանոթ արահետով անցնելիս հանկարծ ոտքերիս տակ հողը փուլ եկավ, ինձ վերցրեց անատամ, փափուկ լնդերի մեջ, ծծում էր: Դուրս գալու համար սեզաճիլերից, ձեռքս ինչ պինդ բանի էր հանդիպում, կառչում էի: Երկնքով չորացած խատուտիկ, մի թռչուն էր անցնում, անգամ նրանցից էի հայացքով կախ ընկնում, ջրերը ափլփում: Երբ ճահիճը բռնում է, հատկապես այդ ժամանակ ես զգում առարկաների՝ արևի,

Բ

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

«Օ, հոգս մարդկային, օ, այս արևի տակ [171] որքան անիմաստություններ կան: – Ո՞վ կկարդա սա: – Ահա ա՞յս: ՈՉ ՈՔ: – Դու հավատացա՞ծ ես: – ԵՐԿՈՒՍԸ կամ ընդհանրապես ՈՉ ՈՔ»: ԱՎԼԱ ՊԵՐՍ ՖԼԱԿՍ Հռոմեացի պոետ (34-62թթ.)


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[172] ջրի, խոտերի, թփերի անշարժությունը: Թաց, կավագույն տիղ-

մե մակերեսի վրա կուրացուցիչ բռնկումներով հոսում են արևի փայլատակումները: Սև ծալքերով հողաթմբե ջրափոսերի մեջ, մասուրի կարմրով ծաղիկներ են վառվում: Եղեգնուտի խորքում հազվադեպ բխկբխկում է ճահիճը, օդը բաց է թողնում, ջուրը լցվում է տեղը, կոկորդը խմում է: Ստորջրյա պարպումները հավասարաչափ, խոշոր ալիքներով հասնում, օրորում են, հետո դարձյալ մածուցիկ տիղմը, դադար է: Անդադար խարխափում էի որ կողմի վրա էլ պատահի՝ լող տալու ձևով, փորիս վրա՝ ջրառվույտներից կառչած, ճահիճը դարձյալ ետ էր ծծում: Խորքում ոտքերս ծանր էին: Քոռ մկները ճողփացնում էին ջրերը: Հետո՝ հորիզոնը, կապույտը, դարձյալ հորիզոն: Հեռվում՝ տները, ինչպես մառախուղ: Օր ու գիշեր քայլել եմ քաղաքի փողոցներով, ճանաչում եմ հոտը, կանգառներում սպասել եմ տրամվայ-ավտոբուսների: Ամեն ետնաբակի գինետան գարեջրի և սուրճի համը գիտեմ: Ամենահեռու, նեղ և քիչ բանուկ, փակուղի տանող փողոցներն եմ ճանաչում: Այսքան տարիներ ապրել եմ քաղաքում, հիմա նրա կողքին կորչելու եմ: Կզակով հասել եմ ջրերին, մակերեսին տաք է, ինչպես ամռանն ավտոբուսի մեջ, երբ ժամը երեքին շարժիչի այրած օդի հետ խփում է տոթը: Հեռվում տների կտուրներից կապտասպիտակավուն ծուխ է բարձրանում: Մարդիկ վառարանները կպցրել, կեսօրվա ճաշն են պատրաստում: Քաղաքն արևելյան կողմից քարակույտի նման գե-րեզմանատունն է շրջափակել: Այնտեղ իմ հայրն ու մայրն են դժվարությամբ թաղված, զոհված մարտական հերոս իմ ընկերները: Մի՞թե առօրյա ճանապարհին, տանս այդքան մոտիկ անհետանալու եմ բրոնզագույն տիղմի մեջ: Այս միջավայրում ամեն մի տեսանելի և անտես առարկա ծանոթ է՝ ձկի, խնջույքների, որսի եմ գնացելեկել: Ջուրը, թուփը, կենդանին, քարը, ոչ մի բան երբեք փեշիցս չի բռնել: Սունկ հավաքելու դանակով լայնացնում եմ կուրծքս սեղմող տարածքը, սայրը խրում եմ դիմացինիս մեջ, ականջիս հասնում է ձայնը, որ գոռում եմ ճահճի վրա: Այդպես մի անգամ հեռվից լսեցի ձայնդ՝ խոսում էր ինձ հետ, երբ առաջին անգամ սողնակով փակվեցինք քո վարձով տանը: Կանգնած էիր սենյակի կենտրոնում, փայլատակող մերկությունդ, ինչպես ծանրություն, բնակարանը ոտքերիս տակ աջ ու ձախ էր ճոճում: Նիհար, վրձնի պես բարակ-բարակ իրանիդ վրա՝ խոշոր գլուխ՝ գանգուր մազերով: Ամաչում էիր պեպենոտ ուսերիդ, մեջքիդ պատճառով և հպարտանում նռան չափի, պիրկ, կանգուն ծծերիդ համար: Կրքի կտրատող պահին ականջիս անվայել��ւչ բառեր ասացիր, ինչքան էլ հանկարծակիի էի եկել, այդպիսի խոսքեր լսելը ստիպում էր դաժան վերա-


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

բերվել քո մարմնին: [173] Փոքրուց միաժամանակ և խորթ, և հարազատ մայր ունեիր: Հայրդ՝ հարբեցողության վերջին փուլում, մանկամիտի խելքով, մեր երկրի ամենահայտնի դերասաններից մեկն էր եղել: Ժամը գիշերվա երկուսն անց կես դարձավ, թևիս վրա դեմքով լուռ պառկած էիր, պատշգամբի տակ շուն էր հաչում, սպասում էինք բուխարու մոտ նստած պառավի անկողին մտնելուն, որ գնայի: Չնայած քեզանից տասներկու տարով մեծ, արդեն մեռնել-ապրելու փորձով տղամարդ էի, նրան հավատացրել էինք, որ կուրսեցիներ ենք, դժվար քննությունները հանձնելու համար երկուսով պիտի պարապենք: Հաղորդումները չէին ավարտվել, պատի ռադիոն դեռ խոսում էր տարբեր կուսակցությունների քաղաքական գործիչներին եղեռնի մասին հարցեր են տալիս: Միայն թե չսխալվեմ, դու չէիր ցանկանում կյանքում պատահած ինչ-որ բանի համար իմ միջոցով վրեժ լուծել: Պարզապես ինձանով ելք էիր որոնում փակուղուց՝ անընդհատ հավատացնելով, թե սերը և մարմնական մերձեցումը բացարձակ տարբեր բաներ են: Մի շաբաթ հետո, երբ վերադարձա, գյուղում ինձանից փոքր քրոջս թաղումն էր, վարձով տանն այլևս չկայիր: Պառավի մոտ հասցե, հեռախոսի համար չէիր թողել, շշմել էի կատարվածից: Ինն օր անց Կարենի հետ տեսա: Շատ թեթևամիտ, անհեռատես, թուլակամ պահվածք դրսևորեցի: Գիշերը, երբ ծեծում էի արվեստանոցի պատուհանը, տեղյակ էի՝ ներսում ես: Հետևել էի, միաժամանակ ձևացրի, թե չգիտեմ այնտեղ լինելդ: Խաղաղ, միամիտ ժպիտով Կարենը կանգնել էր դեմս, կիսաբաց դռնից երաժշտություն էր լսվում: Հավատացած եմ՝ լսում էիր մեր խոսակցությունը, հատկապես իմը, դիտմամբ էի բարձր խոսում, թե մի բան կանեմ ինձ հետ, եթե քեզ չգտնեմ: Մտածում էի՝ այդպես կվերադառնաս: Նա համոզում էր՝ գնամ տուն, խոսելուս հապաղում ներն ու դեմքիս ճերմակը տեսնելով՝ կարծում էր՝ շատ վատ եմ: Ասում էր՝ հիվանդ ես, վաղը միասին կորոնենք, ինքը մի տեղ գիտե, ուր հնարավոր է՝ լինես: Չնայած իմ ամենամոտ ընկերն էր, երբեք նրան շնորհքով նկարիչ չէի համարել: Ժպտում է, երբ աչքի առաջ մայթեզրին կանգնած արտասահմանյան ամենաթանկագին մեքենան սկսեցի քարով ջարդել, որ տերերը դուրս թափվեն: Մինչև շտապ օգնության մեքենայի գալ-տանելը և հիվանդանոցում յոթ օր պառկելս, դուրս չեկար արվեստանոցից, չվերադարձար: Երբ հասա այս քաղաքը, կանգ առա փողոցներից մեկում, ճամպրուկները դրեցի՝ շունչ քաշելու, այնպիսի մի վիճակում էի, կարծես թե շատ գիշերներ առանց դադարի վազել եմ: Այս քաղաքում սպիտակեց մորուքս, և ահա նրա կողքին կործանվում էի: Տարբեր հնարքներով ուզում էի դուրս լողալ, ոտքերիս տակ դատարկ, փափուկ էր: Բռնածս պոկվում, մատներիս արանքից


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[174] հոսում, գնում էր: Մկաններս աստիճանաբար թուլանում էին:

Հոգնությունը, հետո՝ թախիծ: Հենարան չունեի, ուզում էի մնալ մակերեսին, գոնե այն դիրքով, որ կայի մինչև հիմա: Ահագին հեռու, ջրերի, թմբերի վրա, դանդաղ բարձրանալիջնելով՝ երկու կրիաներ կռվում էին: Հարվածներից խեցե պատյանները խուլ դմփդմփում են: Նորից ու նորից զարկվում են, մեկը մյուսին շուռ տվեց մեջքին, այդպես ընկած պիտի մնար մինչև բազեի գալը: Սեզաճիլի միջից երևում էր տարօրինակ դեղին փորը: Եղեգնուտում` բխկբխկալով ճահիճը դարձյալ թողնում է, որ օդը դուրս գա, տեղը լցվում է ջրով, կոկորդը խմում է: Ստորգետնյա պարպումները հավասարաչափ, խոշոր ալիքներով հասնում, օրորում են ինձ, հետո դարձյալ օխրայագույն տիղմը, ամեն բան անշարժ է: Արևելքի ուղղությամբ, աչքս ինչքան կտրում է, կետ եմ որոնում, մի հյուլե: Գերեզմանատան հարևանությամբ մշուշի պես երևում է բարձր, ձյունածածկ լեռը: Այնտեղից մշտապես սպասում էինք հպարտությամբ մեր թշնամու հարձակմանը: Իսկ գերեզմանոցում՝ ակացիայի տակ, թաղված է ավտովթարից զոհված ավագ որդիս՝ երիտասարդությանս պտուղը: Առաջնեկի իրավունքով՝ ուժիս և զորությանս սկիզբը: Նրան էի տվել իմ ամենալավը՝ նպատակասլացությունս, խիզախությունս, լայնատարած հեռուներ նվաճելու կատաղի խենթությունս, տոկունությունս: Նա, անցյալ պարունակների մի տեղից փոխանցված, երկրավոր իմ մարմնի խոնջանքների ծնունդն էր: Կարող է այդպես է՝ սերը և մարմնական մերձեցումը բացարձակ տարբեր բաներ են: Արդեն մի ժամ կլինի՝ ականջիս մետաղի զնգոց է հասնում, հավանաբար քաղաքում դարբինները մուրճերն անդադար սալերին են զարկում: Մի՞թե չեմ կարողանա դուրս գալ այս կլանող խորությունից ու տանս առօրյա ճանապարհին, զանգակատանը, անկողնուս, թաղերի լվացքի պարաններից կախված գունավոր վերնաշապիկների կողքին աննկատ հանգչելու եմ, իսկ կապույտ տանիքով տանը, ինձ այսչափ մոտիկ, կրտսեր որդիս է: Կյանքիս երկրորդ՝ ետմիջօրե գլորվող կեսի տրտմության և խնդության ակունքը: Հաստ, ամրակուռ ոսկորներով տղամարդկությանս զավակը: Նրան էի ժառանգություն հասցրել անօթևան թափառումներիս փորձով վաստակած ամենաթանկը՝ երկայնամիտ ոգիս, իմաստությունս և պատրանքները հեռվից ճանաչելու խորաթափանցությունս: Սաստկանում է շոգը, երկինքը մուգ կապույտ է դառնում, ճահճի վրա թափանցիկ, մանուշակագույն մշուշ է: Զանգակատան գմբեթի բարձրությանը հասնող տարածքներից, մթության վիթխարի ծավալով, մինչև ճահիճն են իջնում փեթակը լքած, արևի դեմ փայլատակող արծաթաթևերով՝ ձագ տված


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

մեղվի բազմաթիվ պարսեր: Սպիտակ սեզառվույտների արանք- [175] ներով, ջրերի մեջ շորորալով՝ քայլող զույգ ուրվապատկերներ են երևում, չգիտես կտցարնե՞ր են, ճահճակուղբե՞ր, թե՞ բադեր: Զգում եմ ցրտի անցնելը՝ արագ, թեթև: Հայացքս թփերին, հեռվի վրա, նրանցից անդին գիծը փլվում է: Արևազարկ, ճանճերից նեղված, խոշոր, սև կովը կողքից կողք շորորալով` ջրի է գալիս: Կճղակով փորում, հողից հոտ է քաշում. փնչալով պառկեց ճահճի ափին, ոնց որ ռոյալը բեմին, ողնաշարը փայլփլում է արևի տակ, պատրանք է թվում: Հետո մեկն էլ եկավ, նրա ետևից՝ մյուսը, երեք խոշոր, սև ռոյալներ նվագում են ափին: Եթե մայրամուտից հետո չվերադառնան, որոնողները կգան նրանց հետքերով, կհասնեն ճահճին: Ուժեղ շողարձակումների մեջ ծիածանի գույներով արծաթափայլ երկթև ջրաբզեզներ են պտտվում: Փորիս, արմունկներիս վրա առաջ եմ գնում, ինչքան հնարավոր է հեռու, ճահիճը դարձյալ ետ է քաշում: Անընդհատ բարձրաձայն խոսելու կրքոտ ցանկություն ունեմ: Մի բառ եմ արտասանում, որ խոսքի նման չէ, հաջորդն էլ է անիմաստ, ինքս չեմ հասկանում ասածս, բայց խոտերի մեջ ճողփաց ջուրը, մի թևաբախյուն լսվեց: Հեռվից՝ թաղերից քամու հետ հասնող, անորոշ կանչերը բռնկվում, մարմրում են: Քաղաքի շշեր հավաքողի ձայնն է: Մեր փողոցով կանցնի, հիմա կապույտ գույնով՝ իմ դարպասի դեմ է կանգնել, շղթայակապ կարմիր շունը, չենթարկվելով դուրս ելած կնոջ սաստում ներին, հալածում է նրան: Կնոջ նկատմամբ հոգատար եղա ու պաշտպան: Արևածագի հետ սկսած աշխատանքով և խելքով վաստակած հարստությունը ծախսեցինք խորը հիմքեր փորելու, հաստ պատեր շարելու համար: Կնոջ հետ մեր զավակների համար կառուցեցինք տունը, որ այնտեղ մեր նախնիների և որդիների ոգին օթևան գտներ: Մի՞թե ուժերս ավելի շուտ կլքեն, քան կհասցնի ինձ օգնել վտանգի դեմ հաջողակ լինելս, խորագիտությունս, փորձս և գրասեղանիս, բարձիս, գրչիս այսքան մոտիկ կհանգչեմ անընդհատ թանձրության խորքն իջեցնող լռության մեջ: Համարյա քնած էի, երևի թմբիր էր, դեմս թռչկոտում էին կանաչ, կապույտ գույների ծավալներ՝ անվերջ փոխակերպվելով երկրաչափական տարբեր պատկերների. միանգամից զարթնեցի, որովհետև այդ վայրենին, այդ կրակը, տաքը, անտանելի հուրը հեռանում էր երկնքից: Մթնում է: Ձայները ձայների ետևից մարում, ստվերները ստվերների թիկունքից գալիս, խավարեցնում, զարկում, ջարդում էին օրը: Հանգչում էր հրաբորբ երկնակամարը, լայնատարած, անձայն գալիս է գիշերը: Կովերը բարձրանում են, որ գնան. կտրուկ լռություն է: Գոռում,


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[176] աղաչում եմ՝ մի քիչ էլ մնան, ժամանակ կա: Անորոշ ուրվապատ-

կերներ մթան միջով դեպի քաղաք են գնում: Ես եմ հեռվում, հետո լուռ է, քիչ էր մնում քնեի, երևի քնել էի: Ճահիճը անշարժ է, մնում եմ: Նրա եզրին լսվում է քաղաքի աղմուկը, այսքան մոտիկ. ճահիճը կշարունակի իր հավերժ լինելը:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

[177]

Կորեացին

ագոնի թախտին արաբի նման ծալապատիկ նստած, պատուհանից դուրս, ցերեկվան ու գիշերվան նայելով՝ երեսունվեց ժամ ճամփա գնացի: Իմ հեռանալու վեցերորդ ամսին՝ գիշերվա ժամը չորսին, վեր թռա քնից. անձրևը ցնցում էր տնակը: Մթան միջով անցնող խոշոր կաթիլների արագընթաց զարկը, հողը ցնցելը, հողի հետ՝ տնակը, տնակի հետ սև շանն ու թիթեղյա տանիքը ծեծելը միայն առաջին օրերին էր անսովոր, ցերեկվա ծանր աշխատանքից հետո մեր քունը քանի գնում, ինքնամոռաց ուշագնացության էր նմանվում: Ոտքերս կախեցի մահճակալից, մթան մեջ հենց աչքերս բացեցի, արդեն գիտեի կին ուզելս: Միտքս շուկայի գիշերային սրճարանի կանանց մասին էր: Նրանք ժամը մեկին-երկուսին գարեջրից արդեն արբած էին լինում, սկսում էին հաճախ վազել կամրջի տակ՝ պպզելու: Այդ ճանապարհին կարելի էր վարձել նրանց: Մտածեցի սրճարանի դռանը հանդիպած՝ դեմի ատամ ները փտած, կիսաջարդ կնոջ մասին, երբ քիչ էր մնում՝ քսան ռուբլով գնայի նրա մոտ: Դրանից հետո գիշերները գործատեր հայի մոտից հաճախ էի փախչում շուկայի սրճարանը: Մոսկվայում, ամեն քայլափոխի միլիցիոներները փաստաթուղթ են ստուգում, երկրի թշնամուն են որոնում: Արդեն շատ հեռվից, շուրջբոլորակի մի հայացքով, նրանց դարանանման ընտրած դիրքը գիտեմ, գիտեմ՝ որտեղից է դուրս գալու: Սեղմելու է մետրոյի մուտքի դռներին, պատերի մութ անկյուններին, փոստի գովազդային վահանակին, պատկերասրահի անցուղու բազրիքներին: Ինչքան հեռանում եմ, ինքն էլ է գալիս: Լայնատարած փողոցներում հոսում են մեքենաները, մարդիկ: Սև: Աղմուկի մեջ եմ, վնգում է ներսս գվվոցն այդ դեղին: Լիալուսնի ամբողջ առաջին քառորդը անձրևելու է: Պատահում է՝ հնարավոր չէ խույս տալ, գործատեր հայի կեղծ կնիքով իմ գրանցման մասին տեղեկանքն եմ ցույց տալիս: Եթե սուտը բացում, կաշառք են ուզում՝ իբրև տուգանք: Պետք է ասեմ.

Վ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[178] «Շինարար եմ, մի տարի է՝ աշխատում ենք, դեռ աշխատավարձ

չենք ստացել, խղճացեք»: Գործատեր հայն է սովորեցրել այդպես խոսել, ասել է. «Դա էլ որ չանցնի, կգնաք մի վեց ժամ կնստեք բաժնի խցում, հետո բաց կթողնեն, պահեն ի՞նչ ��իտի անեն»: Ինքը մեզ փակ «Ուազով» էլ տանում է աշխատանքի՝ ժամը վեցին: Վարորդը և նրա կողքին նստածը պիտի ճանապարհաշինարարի հագուստով լինեն, այդպես ստուգումները քիչ հավանական են: Հացը հենց փողոցում են տալիս, քսան հոգով՝ միանման նարնջագույն ժիլետներով, հուլունքաշարի նման ձգվել ենք մայթին, ծնկների վրա, թղթե ափսեներից ուտում ենք անալի, գունդ-գունդ սառը մակարոնը, քըթներիս թացը վեր-վեր քաշելով՝ նայում ենք գույնզգույն անձրևանոցներով անցնողդարձող կանանց քայլվածքին, նրանց մասին ըղձալի դատողություններ անում: Մանր, չնկատվող անձրևի թացով թրջվում է քաղաքը: Այդ ճաշից հետո գործատեր հայը, միայն հաց ու ջրով, մինչև տասնմեկը-տասներկուսը աշխատեցնում է, երբեմն նաև ամբողջ գիշերը, ասում է. «Խոմ չենք թողնի ասֆալտը «Կամազի» շալակին սառի,– ասում է,– ով դժգոհ է, ով չի ուզում փող աշխատի, թող թողնի-հեռանա»: Ինձ ասում է. «Դե, ել գնա, բոլ եղավ: Չեմ հասկանում ինչի՞ց ես դժգոհ: Հաց չունեիր, տուն չունեիր, փող չունեիր, գրանցում չունեիր, փողոցից վերցրի, բերի, էն էլ ֆլեյտայիդ խաբնվեցի, դեռ պարզ էլ չի, նվագել գիտե՞ս, թե չէ, վեց ամսվա մեջ քո ֆլեյտան անգամ կատվի նման չմլավեց, մի անգամ տուփից չհանեցիր, հունարը չգիտեիր, իսկ ես այդ տուփին խաբնվեցի, տեսքդ ինտիլիգենտի տպավորություն էր տալիս: Հիմա տղերքին կասկածելի, չհավատալու բաներ ես ասում: Ինչո՞ւ ես տղերքին իմ դեմ հանում,– ասում է,– ֆլեյտադ վերցրու, դե, ել գնա»: Մի քանի օգնական էլ ունի՝ կոստյումների տակ, մեջքներին անօրինական զենք են կրում: Նրանք էլ են ասում. «Ֆլեյտադ վերցրու, դե, ել գնա»: Գործատեր հայը ծոցագրպանից մի քանի թղթադրամ է հանում, ասում է. «Առ: Ֆլեյտադ վերցրու, դե, ել գնա»: Չեմ վերցնում: Ասում է. «Ինձ համար մեկ է, վեց ամիս ես աշխատել, թե մեկ, այդքան է հասնում, չե՞ս ուզում, էդ էլ չենք տա, և ասում է, և հանկարծ չհոխորտաս, գրանցում էլ չունես, ինչ ասես կարող է պատահել քեզ հետ: Ես հիմա չեմ էլ կասկածում, հաստատ գիտեմ՝ ֆլեյտա նվագել էլ չգիտես, թե չէ այս տեղերում ի՞նչ գործ ունեիր, դու ո՞վ ես: Հանկարծ չհոխորտաս, գիտե՞ս»: Մի քանի օգնականները՝ մեկը «Ուազն» է վարում (մեզ աշխատանքի տանող-բերողն է), մյուսը, որտեղ ապրում ենք, քաղաքի մյուս ծայրամասից ճաշն է բերում, էն մյուսը՝ բանկից դրամ ստացողն է, բոլորով վրա են գալիս, ասում են. «Ֆլեյտադ վերցրու, շուտ արա, դե, ել գնա»:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Վրայիցս պոկում են նարնջագույն ժիլետը, մայթից հրում են [179] փողոց, ասում են. «Դե, ել գնա, և ասում են, և քո ի՞նչ գործն է, աշխատավարձ կտա՞նք, թե՝ չէ: Քեզ հաց տալիս էինք, սովա՞ծ չէիր, էլ ի՞նչ էիր ուզում»: Շուրթերիցս քաշում, ոտքերի տակ են գցում ծխախոտս: Ասում են. «Ֆլեյտադ վերցրու, դե, ել գնա»: Մինչև փողոցի վերջը՝ տների շրջադարձին հասնելը մտածում էի՝ կարող է մատնեմ: Ետ նայեցի. տղաները քսան հոգով, նարնջագույն ժիլետներով պեծկլտում էին սև, նոր փռված նավթահոտ ասֆալտի վրա: Սառնարան, վագոն-մեքենաներից ձուկը գիշերն են դատարկում: Կորեացին զբաղվում է արգելված ձկնատեսակների վերավաճառքով: Նրա սեփական տունը քաղաքի արվարձանում է: Մարդաբոյ, յոթանասուն-ութսուն կիլոգրամանոց ձուկը բերում, գցում են ալյումինե թիթեղով երեսպատված սեղանին, տակով էլեկտրական ջեռուցիչ է անցնում, հալոցքից ծովի, մեզի, աղի հոտ է տարածվում: Չորս հոգով՝ երկուսս մի կողմում կանգնած, երկուսը՝ մյուս, կտրատում ենք ձուկը: Շերտերը հինգ-հինգ շարում՝ ցելոֆանե ծրարների մեջ: Պայմանը մինչև լուսաբաց աշխատելն է: Կորեացին մեզ խոստացել է, կվճարի: Սեղանի մյուս կողմում կանգնածը և կողքինս ուկրաինացիներ են, նրանց էլ փողոցից է բերել, մյուսը՝ իմ դիմացինը, որ բարակ շերտերը ծրարների մեջ է շարում, կորեացու աղջիկն է: Օրերով չի խոսում, անընդհատ ձեռներիս է նայում և իր գործն անում: Ժամը երկուսին գնում է քնելու: Մենք ամբողջ գիշերն ենք աշխատում: Կորեացու հարևաններն անընդհատ հետևում են նրան ու մատնում: Քնում ենք լույսը բացվելուց հետո, այգում՝ փայտե կոճղերի վրա դրված «Ուրալ» մեքենայի հերմետիկ թափքում: Կորեացին արկղավորված ձուկը վրա-վրա շարում է մեքենայի խցիկում, տանում է քաղաք՝ խանութպաններին բաժանելու: Այդ ժամանակ էլ այգուց աննկատ դուրս եմ գալիս: Նենեն գնում է ռուսաց լեզվի դասընթացների, հետևում եմ: Թիկունքից սեռը չի ջոկվում՝ պատանեկան կլոր հետույք: Երկու կանգառ ենք անցնում, թևանցուկ է անում: Փոքրիկ, պինդ ստինքը թևս է շոշափում: Հայրն ուզում է նրան ասիական ծագում ունեցող ինչոր մեկի հետ ամուսնացնել, որը Բուդդային է հավատում և փող ունի: Ինչ առնում է ճանապարհին, վայրկենապես ուտում եմ: Երկու գարեջուր է վերցնում: Իմ մշտական անփողությունը համարյա լացացնում է ինձ: Ոչ մի գնով ֆլեյտան չեմ վաճառի: Նենեն ասում է. «Անգամ ձուկը կտրատելիս՝ մատներդ նվագում են, ես անընդհատ լսում եմ»: Համբուրում եմ ծոծրակը, միանգամից ընկնում եմ այս դեմքի, սեռը չնկատվող այս մարմնի, այս դեղինի, այս դեղին համի մաշկի մեջ: Սիրտս խընդում է, մարմ նիս մեջ իրար են հաջորդում տաքն ու պաղը: Տեղ չկա, որ մենակ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[180] մնանք, ոչ մի ծածկի տակ չենք կարող գնալ: Ինքն էլ չգիտի:

Եկեղեցի ենք գնում, խցերից մեկում մոմ ենք վառում, համբուրվելիս՝ նկատում է հոգևորականը, դիտողությունը շուրթերին՝ մեզ դուրս է անում: Թափառում ենք աղմուկի մեջ, վնգում է մեջս գվվոցն այդ դեղին, անցնում ենք փողոցե փողոց՝ ֆլեյտան թևիս տակ: Նինա Սերգեևնան: Սիկտիվկարից էր՝ ռուս: Կապույտ աչքեր ուներ: Ընդգծված մարմին: Նուրբ դիմագծեր: Սպիտակ ատամ նաշար ուներ: Արդեն կոնյակի երրորդ, թե չորրորդ բաժակն է խմել, ես խմիչքին ձեռք չեմ տալիս, կորեացին արգելել է՝ կարող է մեքենան վարեմ: Նինա Սերգեևնան երկու ափերով երկու ստինքներին է ձեռք տալիս, ասում է. «Եթե մեզ՝ կնանոցս թույլ տան, ձեզ չեչեններիդ, մեր ծծերով կխեղդենք, դուք ո՞վ եք»: Ասում եմ. «Ես չեչեն չեմ»: – Ասում է. «Կապ չունի, դուք՝ կովկասցիներդ, բոլորդ էլ չեչեն եք»: Նինա Սերգեևնան նոր է դադարեցրել Նենեի՝ չդադարող արյունահոսությունը: Նրա աշխատասենյակի դուռը անընդհատ բացում են, գոռում է. «Չի կարելի»: Կոնյակ ենք խմում: Կորեացին ամեն կերպ ուզում է նրանից խոսք պոկել, թե այդ ի՞նչ արյունահոսություն է, ինչի՞ հետ է կապված: Անընդհատ նպատակադիր խոսում է: Ասում է. «Նինա Սերգեևնա, գիտե՞ս, հազար ինը հարյուր յոթանասունինը թվականին, Նենեն երբ մի տարեկան էր, մսաղացի պտուտակը կուլ տվեց, և փառք Բուդդային, առանց վիրաբուժական միջամտության անցավ»: Արձագանք չկա: Լուսնի առաջին քառորդից սկսած անձրևում է քաղաքի վրա: Ասիական ծագում ունեցող, Բուդդային հավատացող փեսացուն եկավ: Զանգահարել տուն՝ իմացել է: Գաղտնագիր կողպեքով, մաքուր կաշվից կարված պայուսակը դեղին ձեռքից կախ, կանգնել է բոլորիս դիմաց: Զննելիս է սեռը նկատվում: Կորեացին աթոռ է դնում նրա տակ: Լիալուսնի երրորդ քառորդն էլ այսպես անձրևելով կանցնի: Մտքումս խնձորի պատկեր է ծագել, զարգանում՝ երկրորդ հարկի՝ Նենեի պառկած հինգերորդ սենյակն էլ կա: Կորեացին դարձյալ նպատակադիր խոսում է, կոնյակ եմ խմում, շրջվել է դեպի ինձ, թե. «Գիտե՞ս, արմյան, հազար ինը հարյուր ութսունմեկ թվականին, երբ Նենեն երեք տարեկան էր, խաղալիք մեքենայի ղեկը կուլ տվեց և, փառք Բուդդային, դարձյալ առանց վիրահատական միջամտության անցավ»: Նինա Սերգեևնան չի արձագանքում, ինձ ասում է, թե. «Ի՞նչ պարտություն, եթե մեզ թողնեն, ռուս կնոջ ծծերի փափկությունը բերաններիդ դրած՝ մենք ձեր ամբողջ Չեչնյան խեղդամահ կանենք»: Դարձյալ զույգ ձեռքերով հափռում է զույգ ստինքները: Խնձորին եմ նայում: Նրան ասում եմ. «Մենք քրիստոնյա ենք»:


ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

Ասում է. «Կապ չունի, ամբողջ Կովկասը չեչեններ են»: [181] Ճանապարհին կորեացին ասում է. «Նինա Սերգեևնան լավ գինեկոլոգ է, բայց՝ հարբեցող»: Դեռ գլխի չի ընկել, ամեն կերպ ուզում է իմանալ՝ Նենեի հետ ի՞նչ է պատահել: Ասում է. «Գիտե՞ս, արմյան, հազար ինը հարյուր իննսունմեկ թվականին, երբ Նենեն տասներեք տարեկան էր, մեր աղախնու հետ, իմ նկուղից դուրս գալը տեսավ, դռան բանալին կուլ տվեց և, փառք Բուդդային, դարձյալ առանց վիրաբուժական միջամտության անցավ»: Ինչքան միտքս գնում է, հեռվում որոնում եմ խնձորը: Գիշերը, Նենեի փոխարեն մայրն է իմ դիմաց կանգնել, ձկան բարակ շերտերը շարում է ծրարների մեջ: Երեք-չորս ժամից միանգամից ընդհատում է աշխատանքը: Ոչ ինձ, ոչ էլ կորեացուն՝ գետնին է նայում: Գլխապտույտ ունի: Գնում է: Հաջորդ օրը՝ գիշերը, նրան կորեացին է փոխարինել, դեմ դիմաց ենք, ձկան բարակ շերտերը շարում է ծրարների մեջ, հանկարծ կանգնում է, նայում աչքերիս մեջ, անբնական գոռոցով կողքին դրված դանակը նետում է ինձ վրա: Շուրջը դարձյալ ուրիշ, ինչ-որ սպանող բան է որոնում: Գոռում է. «Արմյան, ձեռքդ կկտրեմ, մատներդ գեղեցիկ են, աղջիկս սիրահարվել է մատներիդ»: Ուկրաինացիներից մեկը նրա թևերից է կառչել, մյուսը ինձ դուրս է տանում: Դրսում՝ մթան մեջ, ուղեղիս վրա դեռ զգում եմ կրով սպիտակեցված նկուղի ճերմակ-ճերմակը: Ամբողջ գիշեր փողոցում գնալ-գալով՝ ծխում եմ: Հաջորդ օրն ինքն է կանգնած դիմացս, Նենեն դեռ չի եկել հիվանդանոցից: Երեք ժամ արդեն աշխատել ենք, կես մետրանոց տապորն է շպըրտում ինձ վրա, աղաղակում է, թե. «Արմյան, սիրտդ կկտրեմ, մատներդ շատ գեղեցիկ են, աղջիկս սիրահարվել է մատներիդ»: Ուկրաինացին ինձ դուրս է տանում, բոլոր այդպիսի հարձակում ներից հետո հստակ չէի կարողանում պատկերացնել, թե ուզածս ինչ է: Այգում ծխում ենք վրա-վրա: Առավոտյան կորեացին տոմսի փող է տալիս, ասում է. «Որպեսզի գիշերը քնած տեղդ չխեղդեմ, գնա՝ որտեղից եկել ես»: Նենեն դեռ չի եկել հիվանդանոցից, ֆլեյտան թևիս տակ՝ հեռանում եմ: Աղմուկի մեջ եմ, վնգում է մեջս գվվոցն այդ դեղին:


2

Ուղղահայաց

Սա կարևոր է. երգվող փորձը ամենախիզախ ճանապարհորդների որոնած` թանկագին քարի ընդամենը չնչին մի փշրանքն է: Սակայն այդ չնչինը, այդ փշրանքն է, որ հայրենիքի սահմանները ոչ միայն հորիզոնական է տեսնել տալիս, քան նրանք կան հիմա, այլ ուղղահայաց` ավելի հեռվին են հասցնում:

Հատվածներ հարցազրույցներից


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[184]

[2004]

*Նվարդ Ալեքսանյանի հարցազրույցից

(«Զանգուլակներով կույր անցորդը», «Ազատ Արցախ», 31 հուլիսի, 2004թ.)

*** «Խնկի ծառեր» վիպակն ավելի վաղ էր գրվել, Գյումրիում, կարծեմ երկու տարվա ընթացքում: Հայրս մահացել էր, հորեղբայրներս մահացել էին, հայտնվել էի ա��ապատի կենտրոնում, այնպիսի վիճակում էի՝ անընդհատ թվում էր՝ անհայտ, չորս կողմից գլխիս հարված եմ ստանալու, զարմացած անհայտին՝ չորս կողմից հարվածողին էի դիտում, որոնում էի, փորձում գուշակել՝ ո՞ր կողմից է զարկելու, ո՞վ է ՆԱ: Պաշտպանված լինելու համար գնացի խնձորի այգին մեր հին: Դա Էրզրումն է: Էրզրումն ինձ համար փլված, քարե ցանկապատով խնձորի այգի է: Չընկնելու համար իմ նախնիների հետ հանդիպեցի, նրանք բարեհաճ գտնվեցին, եկան, ձեռքիցս բռնած՝ անդունդի վրա բացված մազե կամուրջով անկացրեցին: Արդյունքում «Խնկի ծառեր» վիպակը գրվեց, այնտեղ մի ես՝ մի հերոս կա, որ բոլոր սերունդների հետ ապրում, ոչ մեռնում է, ոչ էլ ծերանում՝ ինչպես ժամանակը: Որ դիտենք, էպոսի Մհերը կերևա, թե արևամուտի մեջ ինչպես էր մենամարտում Աստծո հրեշտակի հետ, իսկ քիչ հեռվում՝ ծփացող Վանա լճի վրա, ձկնորսներն իրենց գործին, ծնկները նավակների կողերին հենած՝ ուռկաններն էին նետում ալիքազարկ, ճերմակ ջրերը... Անգամ Աստծո հրեշտակի հետ պատերազմելուց հետո, չպարտված փակվել էր Ագռավաքարում, այնտեղ է ՆԱ՝ Հայոց Ավետարանը: Դարեր են տիեզերական հաշվարկից պակասում, սերունդներ են անցնում, քաղաքակրթություններն են ծնվում, ոչնչանում, ինքը՝ ոչ ծերանում, ոչ էլ մեռնում է: Սպասում, հանդիպում է բոլոր սերունդներին: ՆՐԱՆ այնտեղից հանել է պետք, կգան կանչվածները, գալու են... թեպետ կուրորեն խարխափելու վախն էլ կա... Ժամանակակից մտքի համար հեշտ է ասելը. «Աստծո հրեշտակի հետ կռվեց», միայն հո Մովսեսը գիտեր՝ այդ ինչ հանդիպում էր հրեշտակի հետ. քառասուն տարի մի ժողովուրդ գցած ետևը անցնում էր անապատով, անապատը ոչ վերջանում, ոչ էլ աճում էր, անապատը մի փակ շրջան էր կամ մի ճահիճ էր, որ ամեն նոր դարի հետ հայրենիքիդ, քաղաքիդ, դռանդ շեմի տակ է հայտնվում, ոչ կուլ է տալիս, ոչ էլ ազատ է արձակում: Ավագ որդիս, «Խնկի ծառեր» վիպակը միաժամանակ դարձան երկու տարեկան, հիմա երկուսն էլ քսանհինգ են: Եթե իմ կամքով


*** «Սև գիրք, ծանր բզեզ»-ի ժամանակն ուրիշ էր: Մի տարիք կա, երբ ծունկդ չի ծալվում հայրենիքիդ ծանրության տակ, եթե ծնկում կամ խրամատում պառկում էլ ես, ինչպես ամենաթանկ կնոջ վրա՝ որդեսերման սերմը տալու: Մեղքեր գործած էի վերադարձել մեր պատերազմից, այնքան էի հզորացել, ինքնավստահ՝ շուրջս հոգու աչքով ոչինչ չէի տեսնում, միայն աչքերի լույսով էի տեսնում, դարձյալ ասում էի. «Կանցնեմ բոլոր մեղքերի միջով ու անմեղ կմնամ» հետո, դրանից հետո սկսվեց խելացի տառապանքի ժամանակը: Կարծեմ գրքի վերնագիրն էլ է ինչ-որ բան հուշում. «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վերնագիրը կույր աշխարհի սարսափեցնող տեսքն է ընդգրկում, որտեղ կշեռքի նժարներին մշտապես հավասարակշռվում են արարումը և ոչնչացումը: «Ծանր բզեզ»՝ խոսքը փարավոնների բզեզի մասին է, որը նրանց համար հարստության, երջանկության, հզորության սիմվոլ էր: Մի փորձիր հիշել քո տեսած այն երկու կոյաբզեզներին, որոնք դաշտի հողոտ ճանապարհի վրա թրիքից կերտած կլոր գունդն են պտտեցնում, հենց դրանք էլ այն ժամանակ համարվում էին երկրագնդի պտույտը, անվտանգությունը ապահովողը՝ գլորելով առաջ պիտի տանեին հողագնդի հավերժությունը: Ոչ թե ցանկություն ունեի թշնամուն նսեմացնել, հաղթել, այլ՝ մերի օրինակով գրել երկրագնդի վրա կատարվող բոլոր պատերազմների դեմ, ընդհանրապես, մարդու փոքրիկ ուղեղում բռնկվող խոշոր պատերազմի դեմ: Չարենցն արել է, չէ՞, «Դանթեականում», ինչ խոշորածավալ համայնապատկեր է, իմ իմացած լավագույն գործերից է՝ գրված պատերազմի դեմ: Հետո՝ այդ «Ոսկե եղեգն» պետական մրցանակը, եթե իմանայի, կհրաժարվեի, իմ ընկերներից շատերին կորցրեցի, անդունդը բացվեց, պիտի միայնակ մնայի, դա մի իրավիճակ է, երբ անընդհատ կաթացող մի կաթիլ ջուրը չեչաքար է ճաքեցնում: Հետո, միջավայրը, որի միջով անցնում ես, արվեստում գործող միջավայրի դիտավորյալ դառը անվստահության ժամանակաշրջանն էլ է դրսևորվում դեմ հանդիման, որը 40-50 տարեկան, դեպի կատարելություն ընթացող արարողների է սպանում:

*** Պատմությունը ի՞նչ է գրողի համար՝ նյո՞ւթ, թե հենք, որի վրա գրողը կառուցում է իր հետագա գործունեությունը: Գրել պատմական տեսանկյունով՝ ժամանակակից, սթափ և

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

լիներ, շատ բաներ կխմբագրեի երկուսի մեջ էլ, մի բան կպակա- [185] սեցնեի, մի ուրիշը կավելացնեի: Գիրը, քրոմոզոմն ո՞վ է կարողացել խմբագրել, մի՞թե երբևէ խմբագրվել են զանգուլակներով անցնող այս կույր ճշմարտատես ճամփորդները: Ինձ էլ է մաշելու մարդկության հավերժական կասկածը...


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[186] ռացիոնալ մտածող մարդու համար, անկասկած, կթվա անհեռա-

նկար, ապագա չունեցող, ինչ-որ չափով նույնիսկ վտանգավոր գործ: Հիմա աշխարհում անցյալի թեմաներով վեպեր այլևս չեն գրվում: Բայց, եթե ամբողջ պատմության ընթացքում մարդու կատարած աշխատանքը և նրա կողմից ստեղծած մտածողության սիստեմն արդեն գոյություն ունեն ավարտված տեսքով, ինչպես Ամերիկայի, Եվրոպայի երկրների ժողովուրդների դեպքում, հենց դա էլ երևի հնարավորություն է տալիս որոշակի եզրակացություններ անելու՝ պատմության մեջ նրանց և մեր տեղի ու նշանակության մասին: Նրանք պատմական անցյալում իրենց երկրների սահմանների նշանացույց սեպագիր սյուները կանգնեցրել են, տարածքները քարտեզագրել, հիմա էլ՝ տիեզերագնացության, անհատականության, ուրբանիզացիայի դարում հրաժարվում են թագավորների վեճերից, բողոք են բարձրացնում ազգերի պատմության վերանայման պահանջի դեմ, որովհետև նրանց համար ժողովուրդների ոգին անհատի ոգու հետ համեմատած՝ մոնումենտալ կցորդ գոյություն է: Անհատի ոգին են ուզում փրկել: Մեր պատմական անցյալը փակ համակարգ է, ծա՞ղր է՝ ի՞նչ է, ինպես մի ճահիճ, որ ամեն դարի հետ հայրենիքիդ, քաղաքիդ, դռանդ շեմի տակ է բացվում, ոչ կուլ է տալիս, ոչ էլ ազատ է արձակում: Վեճը, ինչպես կար I-V, IX-XIX դարերում, հարյուրամյակներ կա, մինչև այսօր գալիս է, նրա հետ գալիս է պատմավեպ գրելը: Իմ կարծիքով՝ լրիվ արդարացի, գուցե մյուս ժողովուրդների պատմական անցյալի մեջ վեճ չկա, գուցե իրենց պատմությունն ավարտել-ամբողջացրել են, մերը չի ավարտվել, մերը շարունակվում է, թելադրում է՝ պատմական գրքեր, ժողովրդի զանգվածներ, համայնապատկեր, տեղաշարժեր: Պատմավեպը և անհատական, և մոնումենտալ մտածողություն է: Ինչքան էլ անհատի, մարդու՝ իր խորքերում իրեն որոնելու, քարոզչության ժամանակաշրջան է, ինչքան էլ՝ «ամեն ինչ հոսում է», ամեն տեսակի հավատ կաթվածահար անող այս օրենքն է գործում դարի սրտում, միևնույնն է, չէ՞ որ մեր հոգու խորքում ինչոր բան ոչ թե անհատականությունից, այլ ժողովրդից, հասարակությունից, ամենայն մարդկությունից կա: Ինչ-որ բանում մենք մաս ենք հանդիսանում՝ մեկ-ամբողջական ոգու, մեկ ամբողջական համաշխարհային մտածողության, մեկամբողջական երկրագնդի հողի փոշու, որից կերտվեց մեկ ամբողջական Ադամը, նրա ռունգերի մեջ փչած մեկ ամբողջական շնչից: Վեպում նկարագրվող ժամանակը նորից ու նորից սեռական ճանապարհով այս աշխարհ վերադարձող մարդու պատմությունն է: Չկա պատմական կամ ներկա ժամանակ: Ժամանակը Աստծո ժամանակն է, որով ՆԱ սպանում է մեզ: Աստծո հեռավորության


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

չափով, հինգերորդ դարից մինչև այսօր, մի վայրկյան է անցել: [187] Այդպես՝ հեռավորություն նշելիս մարդն է ասում. «հինգերորդ դար», Անսահմանությունը կամ Աստված ասում է. «Մի ակնթարթ»: Այդտեղից էլ վեպում նկարագրվող դեպքերը, դիպվածներն այսօրվա Հայաստանի իրադարձություններն են: Ինչպես և այն ժամանակ՝ ուժերի գերագույն լարումով գոյատևել՝ փոքրաքանակ ժողովրդի աշխարհի երեսից չվերանալու գերզարգացած ինքնապահպանման բնազդ՝ դրանից էլ բազմապատկվելու՝ մեկը երկու դառնալու միստիկական գերզգայուն խորհուրդը: Տասնվեց դար է անցել (Աստծո ժամանակով մեկ վայրկյան, գուցե մեկ րոպե) նույն ժողովուրդը՝ նույն չլուծված խնդրով: Շատ և բազում կաթողիկոսներ, եկեղեցիներ է ունեցել, եկեղեցիներում աստվածներ, տասնվեց դար իր հոգու մաքուր աղոթքը հղել է նրանց, իսկ արհավիրքները եկել ու եկել են: Իր ճանապարհի ընթացքում երբեմն կասկածվել է Աստված, երբեմն՝ եկեղեցին, երբեմն՝ թագավորն ու կաթողիկոսը, իսկ գենետիկորեն իրար փոխանցած ազատության ոգին՝ երբեք, որը թևածում էր Արևելքի և Արևմուտքի միջև՝ պահպանելով իր տեսակի առանձնահատկությունը, այդ տեսակն այս արևի տակ ապրելու իրավունք էր նվաճում...

*** Ահա, հիմա երբ արդեն հոգին կատարել է հեռավոր ճանապարհորդություն, երբ այս հողագնդի վրա մարմինն էլ սկսել էր ծերանալ, երբ երկրազարկ մարդկային հոգսերը թուլացրել, մաշել էին կառուցվածքս, սպիտակ թուղթը և սև թանաքը պակասեցրել էին աչքերիս լույսը, երբ հիվանդությունները ցավի դռներ էին բացել մարմ նիս մեջ, ու լեռներում, տափաստաններում ցրտահարված ոտքերիս պատճառով դողդոջ են դարձել ծնկներս, գիշերները ողնաշարս տնքում է շամփրող ցավերից, երբ գեղասքանչ մարմինս թղթի նման պատառել է բժշկի դանակը, երբ մարդկային խարդավանքները սարդոստայնի նման հազար անգամ էին որսացել հոգիս, երբ ամենահարազատներն էին ուրացել ու ես նրանց էի թողել, երբ գործած մեղքերս էին վերադարձել, գիշերները կատվի նման ծնկներիս վրա էին քնում, երբ ոչ թե կարկուտի, ոչ անձրևի, ոչ էլ կայծակի որոտների զարկերն են հասնում, այլ քնած տեղս տառապանքն է իր լռությամբ ավելի հուժկու խփում, արթնացնում: Անքնությունից բարձրացած ճնշման պատճառով՝ երեկոները ականջներիս մեջ անդրաշխարհից եկող սուլոցներ են լսվում, անքուն սիրտս, շնչառությունս, կաթվածահար են լինում: Մարմինս մաշվում, կորցնում է իր երբեմնի խտությունը, մոտենում էր հոգու տեսողության լույսին, ահա հիմա էր հեքիաթ պատմելու իմաստությունը բացվել... Հիմա զգացի՞ր, թե ե՞րբ դարձյալ վերադարձ եղավ Էրզրումին՝ խնձորի այգուն մեր հին, չէ՞ որ այդ հեքիաթները Էրզրումի նորից վերապատմվող հեքիաթներն էին:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[188]

*** Վրացի ծանոթ ռեժիսոր ունեմ. ամեն ինչից հրաժարվեց, գնաց վանք մտավ, նրանց հայտնի ռեժիսորներից էր, ութ ամիս հետո դանակն առած հարձակվել էր իր սրտի վրա, երեք տեղից կտրել էր: Քանի անգամ, քանի անգամ ես մտքիդ մեջ ինքդ քո դեմ սպանության զենքի կոթը բռնում: Քրիստոնեությունը այս մտքից սարսափում է՝ ինչպես ոտքի տակ հանդիպած օձից: Բայց Եսենինը, Հեմինգուեյը, Ցվետաևան, Հուդան այս անհաշտ վեճի պատճառով հեռացան, կարծում եմ՝ Աստծուն շատ էին սիրում: Հաշտ լ��նել հնարավո՞ր է, երբ տասներկու ժամ ապրում եմ ցերեկվա, տասներկու ժամ՝ մութի մեջ՝ գիշեր և ցերեկ, խավար և լույս, երբ գրվելիք թուղթդ սպիտակ է, թանաքդ՝ սև: Ընդհանրապես հաշտություն չկա: Թումանյանը, Տերյանը, Չարենցը, Ջիվանին՝ ի՞նչ անհաշտություն, ներսի հետ ի՞նչ ծավալների վիճաբանություն՝ մինչև տիեզերք ընդգրկող տառապանք:

*** Սկզբից էր Բանը, և Բանը Աստծո մոտ էր, և Բանը Աստված էր... Ի՞նչ է այս Բանը, որ այսքան հասկանալի է, միաժամանակ այդքան անըմբռնելի՝ իրար ետևից ասված երեք նախադասության մեջ, երեք անգամ կերպարանափոխ է լինում: Մի՞թե սա մշուշի միջից հայտնվող, չքացող Բանը չէ, որ բռնել էր Չարենցին, որին Նավզիկե է կոչում. Մերթ աղջըկա նման, մերթ մանկական տեսքով, Մերթ որպես կին՝ տեսած երազի մեջ,Մերթ որպես կույս անեղծ, մերթ մի Մանոն ԼեսկոՊատկերացել է ինձ− իմ Նավզիկեն: Կարծես ԱՅՆ առեղծվածային յոթ սարի ետևում է գտնվում, մութ աշխարհ՝ ճանապարհին սիրեններն էլ են երգում, ջրահարսերն էլ նավեր են խորտակում: Բայց մարդկությունը, դարձյալ ու դարձյալ, իր լավագույն որդիներին այդ հազարան բլբուլին՝ առեղծվածային թռչունին, բերելու համար այնտեղ է ուղարկում: Մենք միայն մի Մոցարտի, մի Չարենցի, Տերյանի, Բունյուելի, Մատիսի գիտենք: Չգիտենք՝ քանի-քանիսն են գնացել ԲԱՆԻ ետևից ու չեն վերադարձել, չգիտենք նրանց անունները: Չգիտենք՝ ինչ է ԱՅՆ, որ մարդու որդիներին՝ լավագույններին, զոհ է վերցնում: Չարենցն անուն էլ է դնում ՆՐԱՆ՝ Սոմա կոչելով փորձում է տեսանելի դարձնել:


Ի՞նչ է ՆԱ, այդ յոթ սարի ետևում գտնվողը՝ թու՞յն, թախի՞ծ, թե՞ բույր: Գուցե ԲԱՆԸ մեր կյանքի աղբյուր հանդիսացող սրտի խորքում է կամ ավելի ճիշտ՝ այդ գաղտնի էությունը մշտապես փակված է այնտեղ, այն տեղում, որտեղ ապրում է մեր սրտի բնական ջերմությունը, որի մեջ է բոլոր գոյերի պտղաբեր ներքին ուժը: Ինչպես որ ձվի մեջ աներևույթ արևն է ապրում, դա դեղնուցի մեջ գտնվող արևային կետն է՝ ձվի սաղմնային բջիջը, որը սովորական աչքով չի դիտվում, զարմանալի բան է տիեզերածավալ արևը, այնքան փոքր է, որ անգամ չի երևում, բայց նույն ուժով է, նույն զորությամբ: Այնուամենայնիվ, ահա այստեղ է հրաշքը՝ առեղծվածը, ԲԱՆ-ի ետևից, յոթ սարի ետև, լույս ու մութ աշխարհ գնացած մարդու որդիներից քչերի համար է այդ ձվից հազարան բլբուլը ծնվում, շատերի համար նրանից սովորական թռչուն՝ հավ է դուրս գալիս: Շատերն են կանչված, քչերը՝ ընտրյալ... Այսքանից հետո ի՞նչ ասեմ, թե ո՞ր հերոսին եմ նման, թե որի՞ն եմ նախանձում, այսքանից հետո կասվի՞, երբ դեռ յոթ սարի ետևից չես վերադարձել:

[2005]

*

Հասմիկ Վարդանյանի հարցազրույցից («Թաքցնելն ինձ ավելի է օգնում մեծանալու համար», «Հոգևոր Հայրենիք»,12 դեկտեմբեր, 2005թ.)

*** Եթե գրողը հաջորդ օրն ավելի հասուն չէ, քան երեկ էր, դա նրա մահն է: Նա ամեն օր պետք է աշխատի` նախ հասուն մնալու համար, ապա ավելի հասունացումն արդեն կլինի ինքնաբերաբար:

*** Գիրքը գրելիս, քո ամբողջ տառապանքը, ուրախությունն արդեն տալիս ես: Այդ ամենից հետո ավելի շատ ունայնության զգացողություն ես ունենում, թեև այդ դատարկության մեջ էլ իհարկե

[189] ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

Սոմա, ես գիտեմ՝ մի աղջիկ ես դու, Երկնային մի քույր, Որ տալիս է մեր սուրբ ծաղիկներին Թույն, թախիծ ու բույր:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[190] երջանկություն կա: Դու շատ հեռու ես նրանից: Հինգ տարի որևէ

գրքի վրա աշխատելով` դու քեզ կաթիլ-կաթիլ սպառել ես. սպառել ես ուրախությունն էլ, երջանկությունն էլ, տխրությունն էլ: Իսկ դրանից հետո գալիս է ունայնությունը և մենակությունը: Գրելիս դու վստահ էլ չէիր` հաջողվելո՞ւ է, ընթերցողը հավանելո՞ւ է: Երբ ավարտում ես, արդեն իրենից էլ ես հեռանում, ինչպես սիրած աղջկանից բաժանվելու ժամանակ, արդեն նա է հեռու, հողն է հեռու, պատմվածքն է հեռու: Դու այնքան ես տալիս, որ այլևս ոչինչ չունես տալու...

*** Կան շատ գրողներ, որոնք հարցազրույցների ժամանակ և ընդհանրապես հաստատուն պնդում են, թե իրենք գրելու ընթացքում մտածում են իրենց ընթերցողների մասին: Գուցե դա իսկապես այդպես է, բայց ոչ ինձ համար: Գրելու ժամանակ ես աշխատում եմ գրել, երևի առաջին հերթին բավարարել ինքս ինձ: Դա մեծ պահանջ է, որ ներսում է կուտակվում: «Սև գիրք, ծանր բզեզ» գիրքն ամբողջությամբ մարդկության հորինած պատերազմի դեմ է, այն մարդկության կենսագրության ամենաողբերգական մասն է, դրանից պետք է խուսափել ամեն գնով: Գիրքն էլ չպետք է արժևորել պատերազմով: Եթե չլիներ այդ գիրքը, այդ հինգ տարիների ընթացքում ավելի հրաշալի գիրք կարող էր լինել, և ողբերգությունն այն է, որ էն մի ուրիշ հրաշալի գիրքը չգրվեց ու գրվեց հենց այս մեկը: Պատերազմի մեղքն այդքանով է մեղք:

*** Ինձ համար երբեք չկա կին-տղամարդ առանձին հասկացությունը` հատուկ ընդունակություններով: Կինն այնքանով է հերոս այս գործում, ինչքանով որ անհրաժեշտ է: Նույնքան էլ տղամարդը: Կինը միաժամանակ գեղեցիկ է, կինը հրաշալի է: Ի վերջո կնոջ համար է, որ տղամարդը գնում է զոհվելու:

*** Լինում են դեպքեր, երբ ստեղծագործության սյուժեն հատված է իրական կյանքից, որի հերոսին դուք կարող եք նաև չսիրել, արդյո՞ք ներկայացնում եք այն ձեր տեսանկյունից, թե՞ օբյեկտիվորեն եք մոտենում: Հերոսը գուցե բացասական է, բայց ոչ ինձ համար: Ես իմ ներսում սիրում եմ նրան: Անգամ թշնամու գերի ընկած զինվորը մարդ է, որի մահը կամ խաթարումը ցավ է պատճառում: Ես որևէ մեկի մահով չեմ ուրախանում: Կարծում եմ, որ դա ազգային պատկանելություն չի ճանաչում: Աշխարհի բոլոր արվեստագետներն էլ, կամ ցանկացած խիղճ ունեցող մարդ ցավ է զգում մարդու կործանման համար:


Անգամ սիրած էակը, որ թանկ ու հարազատ է, համբուրում ես, սիրում ես, էլի մի բան է մնում չասված: Այդ «մնացածը» գուցե իմաստության քարն է, որն անընդհատ մշակելու, լրացնելու կարիք ունի: Նույնն էլ պատմվածքում է, այն պետք է մշակի, ավելացնի ընթերցողը` դարձյալ թողնելով մի չասված բան: Եթե դու անկեղծ ես սպիտակ թղթի առաջ, վախենալու ոչինչ չունես: Այդ ընթացքում ուրիշ ուժեր են տրվել, դու մաքրվել ես: Գրելուց հետո, երբ քայլում ես, փողոցում հայտնվող կենդանին գիտե քո մաքրության մասին, և գալիս է դեպի քեզ: Գրելու դեպքում դու նույնանում ես սահմանի ու անսահմանի հետ: Անկեղծությունը մոտեցնում է անբարոյական կնոջ վարքագծին, նրան, ով վերջացնում է գործը, գնում եկեղեցի մոմ վառելու: Մարմինն է ծերանում, իսկ հոգին մնում է քսան-քսանմեկ տարեկանի: Կատարյալ է արևը, կատարյալ է օվկիանոսը, գույնը: Անկատար է միայն մարդը:

*** Ի՞նչ հաշտի մասին է խոսքը, երբ կա գիշեր, կա ցերեկ, կա սպիտակ թուղթ, սև թանաք, երբեմն արևն է քեզ սիրելի, երբեմն լուսինը: Սրանք արդեն անհաշտություններ են: Իմաստությունը պիտի տանի խաղաղության, դա է կարևորը: Բայց չգիտեմ` երբևէ որևէ իմաստուն հասե՞լ է խաղաղության: Չէ, ինչ-որ բան էլ եմ թաքցնում... Թաքցնելն ինձ ավելի է օգնում մեծանալու համար: Երբ չեմ գրում՝ դա իմ ողբերգությունն է: Երբ խռովում ես քեզանից, Աստված էլ երես է թեքում քեզանից, լքվածության զգացում է ու... Ամեն անգամ, երբ փորձում եմ գրել, Աստծուց ուժ եմ խնդրում` խոստանալով այլևս երբեք չգրել, որովհետև թվում է` այլևս ուժ չկա: Անցնում է ժամանակ, նորից Աստծո դուռն եմ գնում` աներես երեխայի պես: Երկունքի նման է, երբ կինը երեխա է ունենում, դու փորձում ես օգնել ծնունդին, և երբ երեխան աշխարհ է գալիս, դու փորձում ես այդ աղոթքով արդեն օգնել մարդուն` ապրել երբեմն դաժան, երբեմն տխուր այս աշխարհում:

*** Ինչպես Աստծո կողմից ուղարկված առաքյալները, այդպես էլ արվեստագետներն են գալիս, գալիս են երկրագնդի վրա իրենց աղոթքը անելու, որպեսզի մահկանացուի կյանքը թեթև, հեշտ, գեղեցիկ լինի:

[191] ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

***


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[192]

Դու աղոթել ես, դու աղոթել ես ծնկաչոք, դու արդեն չգիտես` Աստծուն կհասնի՞ քո աղոթքը, թե՞ ոչ...:

[2006] *«Մարդուն վստահված աշխատանքը», դեկտեմբերի 20, 2006թ.)

1. Արվեստագետը Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում և այսօր Այն ժամանակ մեծ կարգախոսներ կային` գրեթե մեծ օրենքների չափանիշներով գործող, անհատին, արվեստագետին ամլացնող, ամենադժվարը սրանցից փախչելն էր: Շատերն էին այս փախուստի ճանապարհին, և կործանվում, և փրկվում` մեկը Եվրոպա էր հասնում, մյուսը` Ամերիկա, էն մյուսը` Սիբիրի տայգաները: Սա եղել է: Հո չե՞նք կարող հրաժարվել: Ինչ խիզախումներ կային` Սոլժենիցին, Սախարով, Բրոդսկի, Զատիկյան, էլի շատերը, որ անընդհատ ճրագը վառ էին պահում: Իհարկե, կային և պսեվդո արվեստագետների տեսակներ, որոնք գովերգում էին ռեժիմը, սիրամարգի փքվածությամբ բացում էին գույնզգույն պոչերը, մոնումենտալ, ահռելի լեռների խոշորությամբ հուշարձաններ էին կանգնեցնում, անհոգի, լայնածավալ կտավներ նկարում, հարյուր հազարների հասնող տիրաժներով գրքեր էին տպագրում և նրանք էլ վայելում էին ռեժիմի «դրախտի» քաղցրահամ պտուղները, իսկ եթե նրանց հարցնեիր. «Ո՞ւր է քո եղբայրը», Կայենի նման կձևացնեին, որ չգիտեն, թե ինչու է Սիբիրում իրենց եղբայրը: Չէի ասի, թե այսօր իրավիճակը շատ բանով փոխված է` ռեժիմից մնացած դեռևս շատ բաներ իներցիայով շարունակվում են: Նախկին Կոմունիստական կուսակցության ծաղիկը` «Կոմսոմոլը», այսօր լուրջ պաշտոններ է զբաղեցնում իշխանական համակարգում և գործը իր իմացածի պես է առաջ տանում: Անցյալի արատավոր հետևանքներից ձերբազատվելու համար, երևի մեզ, դեռ էլի մեկ-երկու սերնդափոխություն է պետք: 2. Արվեստագետի` հատկապես գրողի առաքելությունը Գրողը` հողագնդի այդ խանձված քաղաքացին, երկրի հիմնն է, դրոշակը: Հակառակորդը, երբ գրավում է քաղաքը, տանիքից` ամենավերջինը այդ երկրի դրոշակն է իջեցնում: Հիմա այնպիսի իրավիճակ է ստեղծվել` շուկայական հարաբերություններ և այլն, որ գրողը կախվածության մեջ է հայտնվել: Գիրքն այնքան սակավ տպաքանակով է լույս աշխարհ գալիս, որ նյութական ոչ մի ապա-


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

հովություն չի տալիս գրողին: Իմ կարծիքով հենց այստեղից էլ [193] առաջ են գալիս նրա հետագա խարխափումները, դեգերումները: Իմ շփումը եվրոպական երկրների գրողների հետ թույլ է տալիս ասել, որ փոքր երկրների գրողները հովանավորվում են տպարանների կողմից` պատվերներ և բարձր հոնորարներ ստանալու միջոցով, չնայած` հիմա կարծիքներ են հնչում, թե գրողի գոյությունն այնքան էլ նշանակալից չէ, այնքան էլ կարևոր չէ նրա առաքելությունը, կարող է հասարակությունը առանց նրա էլ գոյատևել: Նման հայտարարությունները վա��ուց են սկսել հնչել` 5-րդ դարից, թերևս` դրանից էլ առաջ. Մովսես Խորենացին վերադառնալով Բյուզանդիայից` պատմագրությունը համարում էր քաղաքակիրթ ազգ լինելու պայման: Նրան մեղադրեցին արևմտամետության մեջ, պատմագրությունն էլ անվանում էին անպտուղ գիտություն: Ամեն դարաշրջան իր փրփուրն ունի, որ ամենայն լուրջի հակոտնյան է, կործանարարը, իր ճերմակ թեթևության տակ ծածկում է ամեն բան: Սակայն պատմության ընթացքում ցանկացած ազգ ունենում է իր մեկ մութ օրը, ահա այդ ժամանակ է , որ միայն գրողն է տեսնում քաղաքին մոտեցեղ յոթ գլխանի դևին: Նա է արթունը` զանգերը քաշողը: 3. Հոգևոր կյանք Հայ մարդու հոգևոր կյանքը միշտ ինձ լույս ու ստվեր է թվացել: Կարգախոսներ ենք առաջ քաշում` մեր 1600-ամյա քրիստոնյա լինելու վերաբերյալ, բայց իրականում այդքան երկար հոգևոր ճանապարհ անցած ազգի վարքագիծ չունենք: Երբեք իմ հիշողությունից չի ջնջվի 1999թ. հոկտեմբերի 27-ին Խորհրդարանում ութ հոգու, հնձած հասկի պես, գետնին թափվելը: Սրա նախադեպը մենք շատ վաղ անցյալում էլ ունենք. Անակը եկավ մեր թագավորին սպանեց` նրա որդուն կարգեցինք մեր երկրի Լուսավորիչ: Լույս ու ստվե՞ր է, թե՞ չէ: «Մեկ ազգ, մեկ հայրենիք, մեկ մշակույթ» իմաստուն միտքը մի՞թե կարգախոսության, աչքակապության նման մի բան չէ, երբ երկու ուղղագրություն ունենք: Երբ չենք կարողանում լիարժեք օգտվել մեր 1600-ամյա մշակույթի հոգևոր հարստությունից, որովհետև նոր ուղղագրության հետ կորցրել ենք նաև հինը յուրացնելու հոգևոր բանալին: Մեզանից իմաստություն և խիզախություն է պահանջվում` ուղղելու 1922թ. կատարված մեծ սխալը, ավանդական ուղղագրության վերականգնումը ազգի համար ոչ միայն հոգևոր նշանակություն ունի, այլ նաև` ֆիզիկական փրկության` թշնամի երկրներով ենք շրջապատված: Նույն այս հարցի հետ է առնչվում նաև երկու կաթողիկոս ունենալու ծանր խնդիրը, նրանց միասնությունից է սկսվելու ուղղագրության լուծումը: Կարելի է հազար ու մի պատճառաբանությամբ արդարացնել բաժանված լինելու երևույթը, բայց դրանք բոլորն էլ աշխարհիկ պլանի արդարացումներ կլինեն, որովհետև խնդիրը հոգևոր ոլորտին է վերաբերվում: Ազգին խի-


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[194] զախման օրինակ է պետք, այն էլ` հոգևոր առաջնորդներից,

տեսնենք երբ կլինի այդ թռիչքը` Աստծո օրհնությամբ: 4. Հին և նոր երաժշտություն Նախ և առաջ պիտի խոսել Կոմիտասի մասին. թե ոնց այդ հանճարն արժեվորեց մեր հազարամյա անցյալի ժառանգությունը: Ինչ հզորությամբ մոտեցավ Արևելք և Արևմուտք խնդրին: Ինչ զուլալության հասցրեց հայ գեղջկական երգը, որը հպարտանալու առիթ է տալիս: Սակայն այսօր սահմանները բացվելու հետ Արևելքն է թափանցել` իր կլկլոցներով, մուղամներով, պորտոպարերով. անգամ, նախարարներից մեկի մեքենայի մեջ «Հաբիբի» երգն է լսվում: Էլ ինչ կարելի է ասել երիտասարդության մասին: Շքեղ մեքենաների հետ ընտիր հեռախոսներ են պահում, սակայն դրանցից արևելյան մուղամն է հնչում, ինչի դեմ ամբողջ մի կյանք պայքարեց Կոմիտասը` մերը մաքրեց ու կոկեց, ասաց` ահա ձերը, գնացեք նրա հետևից: Չենք գնում: Հուսանք, որ օտար ներխուժումները մերի մեջ արժեք չի դառնալու` կիրառական ապրանքի գործածության նման է լինելու, արթնանալու է մեր մեջ քնած իմաստությունը, չ՞է որ կարդալ չիմանալով` ազգն իր բարձի տակ Նարեկացի էր դնում, դա իմաստության նկատմամբ պաշտամունքի հասնող բնազդն էր: 5. Հայրենիքը, մեր բարոյական հատկանիշները պատերազմից առաջ և հետո Պատերազմից առաջ ամբողջ ազգն էր ուրիշ: Այնքան վեհանձն էինք, որ անգամ փողոցում ծեծվող շանն էինք տեր կանգնում: Լավ դասեր ունեինք, պատմական գրքեր, որոնցից մեջբերումներ էին կատարում մեր մեծագույն գրողները` Չարենց, Թումանյան, Վարուժան, Սիամանթո, Տերյան, մենք էլ հավատում էինք նրանց, թե մեր փոքր գործերում, թե մեր խոշոր գործերում: Խոշոր գործը պատերազմն էր, որը մղելու համար կանգնեցինք երկրագնդի չորս ծագերում ապրող մերոնցով: Կարելի է ասել` դարեր շարունակ, ասենք` 14-15 դար, պարտվելուց հետոյի հաղթանակ էր, այսինքն` դարերի կուտակված մղկտոցի հաղթանակ, կարծում եմ` վերլուծել պետք չէ, թե դա ինչ նշանակություն ուներ Արցախի և Հայաստանի համար. սրա մասին այն ժամանակ անգամ մանկապարտեզի երեխան գիտեր: Հաղթանակներ կան, որ ազգային հոգևոր գանձարանում արժեք են դառնում, ասենք ինչպես եկեղեցին, Սևանա լիճը, Սրբազան մեծ լեռը, Ղևոնդ Ալիշանը: Սակայն վատթարը հետո կատարվեց, երբ չկարողացանք ճիշտ քարոզել դրա նշանակությունը, որ երբեմն ուշացումով էինք խոսում նրա մասին, երբեմն էլ` քամահրանքով, իբրև թե այնքան շատ նվաճումներ ենք ունեցել: Հայրենիքի համար զոհված զինվորին, երբ եկեղեցին սուրբ է հայտարարում, իսկ մահկանացու մարդը, ով է որ, նրա հաղթանակը չի արժեվորում: Այսպիսին է


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

մեր մշտական ազգային ներքին հակասությունը: Կարող էինք և [195] պարտավոր էինք` հաղթանակը երիտասարդության դաստիարակության դպրոց դարձնել: Բոլոր մեծ ազգերը` ռուսները, ֆրանսիացիները, անգլիացիները, շատ ու շատերը օգտվում են դրանից, մենք ինչո՞ւ պիտի չօգտվեինք, ի՞նչ է, Թուրքիան չի՞ օգտվում դրանից: 6. Կրթության ոլորտը Այն, եվրոպական երկրների կրթության բնագավառի հաջողությունների և անհաջողությունների կրկնությունն է, ավելի շատ կապկումը` հիմքում շատ չնչին ազգայինով: Սրանից մի քանի տարի առաջ Խաչատուր Աբովյանի «Նախաշավիղ»-ը կարդացի, զարմացել էի` ազգը պահպանելու ինչ մեծ իմաստությամբ էր գրված: Այդ գիրքը ավելի ժամանակակից էր, քան եվրոպականի այսօրվա կրկնությունը: Չէ որ, անգամ, հին դարերում համալսարաններ ենք ունեցել, ինչու՞ չի կիրառվում նրանց փորձը, հոգևոր հարստությունը: Մյուս կողմից էլ գիտեմ, որ վատատեսությունն այնքան շատ պիտի չլինի, որ իմ խոսքից հանկարծ պատ փլվի, դրա համար էլ հավատում եմ, որ ավելի լուսավոր ապագա է գալու:

[2008]

*Կարինե Հարությունյանի հարցազրույցից

(«Լևոնը պատրաստ վերադարձել է», «Ժամանակ», փետրվարի 29, 2008թ.)

*** Միշտ էլ ես մերժվածի կողմն եմ: Եթե քաղաքով մի օտարական անցնի, և մեկը օտարականին ծեծի, ես օտարականի կողմից կլինեմ: Եթե փողոցում տասը հոգի մի հոգուն ծեծեն, ես էդ մի հոգու կողմից կլինեմ: Եթե փողոցում մարդը շանը ծեծի, ես շան կողմից կլինեմ, ոչ թե մարդու: Սա է: Մերժված են` ես իրենց կողմն եմ:

Ժողովուրդը իր փողոց դուրս գալով, իր հրապարակ դուրս գալով հաստատել է դա. իր ճշմարտության հետևից է գնում: Ճշմարտությունը` ազատությունն է: Հրապարակ եկող շատ մարդիկ կան, որ ամեն ինչ էլ ունեն, ապահովված են, բայց իրենք հոգևոր ազատություն են ուզում, հոգևորի հետևից են գնում: Եթե այսքան մարդ հրապարակ է


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[196] դուրս եկել, ուրեմն իր ճշմարտությունը այնտեղ է: Ժողովուրդն

այսօր գնում է և գնալու է իր առաջնորդի հետևից:

*** Ես ժամերով քայլում եմ ժողովրդի մեջ և... մեծ մասը երիտասարդներ են: Լույսի պես երեխեք են, որոնք հավատ ունեն, մկանուտ են, պինդ են և ոգի ունեն: Նշանակում է` մեր ազգի ողնաշարն այնտեղ է: Ուրեմն, ի՞նչ պետք է անել, նկատի ունենալով, որ իրավիճակը անընդհատ սրվում է, քանի որ քաղաքում նախապատրաստական ուժեր կան: Հարկավոր է, որ ամեն մտավորական Ազատության հրապարակում լինի, որպեսզի իրենով պաշտպանի երիտասարդներին: Որպեսզի թույլ չտա մահակ բարձրացնել որևէ մեկի վրա: ...Մահակ բարձրացնելու զգուշացումներ, ձերբակալություններ, հետապնդումներ: Այս ամենով հարցը չի լուծվում: Չորսին-հինգին ձերբակալելուց հետո տասն է ոտքի կանգնելու, տասնհինգը, հարյուրը... Հարցի լուծումը պետք է որոնել Սահմանադրական դատարանում: Եթե մենք մեր Սահմանադրական դատարանի վրա էլ հույս չդնենք, նշանակում է, որ փակուղի ենք մտնում: Մենք պիտի հավատանք, և Սահմանադրական դատարանն ինքը պիտի հավատա իր առաքելությանը:

*

Հեղինե Մանուկյանի և Մարինա Բաղդագուլյանի հարցազրույցից («Ուղտը որ անցավ ասեղի ծակով», «Ժամանակ», 5 հունիսի, 2008թ.)

*** Ենթադրում եմ` գրողը, գրականությունը կապ ունի անգամ` հազար տարի առաջ, Հայոց 465 թվականին, հնձի օրերին, ցերեկվա պայծառ ժամին երկնքում գիսավոր աստղի երևալու հետ կամ այդ տարի առաջին անգամ Առաջավոր Ասիայի դռներին հայտնված` տարօրինակ արտաքինով, աղեղնավոր, կանանց նման հերարձակ, նետողաց ազգի, որ սփռվեցին մեր աշխարհի երեսով մեկ և նրանց ձիերի սմբակները մաշեցին մեր լեռներն ու բլուրները: Նա Արարատյան հարթավայրի հետ էլ է աղերսվում, որտեղ ծանր շոգը խոշոր քարեր հրկիզեց: Գրողի գեղարվեստական հիշողությունը, դեռևս, լոլիկի դաշտում աշխատող, արևով եփված, կուպրի պես սև, տախտակի նման հարթ կնոջ արգանդը ընկնել` իրենով հղիացվելուց առաջ արձագանքում, հունցվում էր տիեզերական շշուկների հետ: Անգամ լսում էր անձրևից հետո ծառի տերևներից ընկնող կաթիլների ձայնը: Դա, անհասկանալի պատճառներով, անպայման գրողին փոխանցված գեղարվեստի


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

թաքնագիտական ժեստերի պատճառով է, որին միայն դու ես [197] տիրապետելու, այնուհետ` ծիծաղի և մորմոքի հետ հարաբերվելու համար: Ինչպես խուլհամրերն են իմանում նշանների լեզուն, ինչպես արևն ու լուսինն են առանց խոսքի օգնության մութուլուս նշանները ցույց տալով հողագնդին` կատարում շատ դժվարին պարտականություն: Գրողն էլ հասարակության մեջ ցույց է տալիս թմրամոլին, գողին, պետության մահակի տակ ընկած-ծեծվածներին, մահացու ախտով բռնվածներին, փառապանծ մահապարտ-կամավորականներին, անգամ` մեռել-զոհերին` քաղաքով մեկ շրջող նրանց ուրվականներին, բայց մերժվածների հանդեպ այս համակրանքը սատանայապաշտություն չէ: Գրողը դեպի կրակը թռչող գիշերաթիթեռի նման խավարի հակակշիռն է ստեղծում` բացելով խելացի տառապանքի ճանապարհը:

*** Ոչ թե հնարավոր չէ թերագնահատել ունեցածներս, այլ խնձորի որդի պես ամբողջ մի կյանք իմ ներսում են ապրել, ուտելով` մոտեցրել են ծառից ընկնելու ժամանակը. այդ քաղցր որդը: Ինչպես` քեզանից կատարյալը վերցրած քո որդին` երազանքներիդ խաչափայտը, որ երբեք հարազատ հոգի չի դառնում, շրջված պատկերը` սրտիդ մեջ չղջիկի պես գլխիվայր կախված` քո կենսական ուժերով սնվող հակոտնյա նմանակդ: Գիրը մարդու տառապանքների մասին է, այս մենավոր հողագնդի վրա խարխափող, օգնություն կանչող միայնակ մարդու, որ լավ գիտե` մի խավար ժամանակ խաչմերուկին շեփորող հրեշտակին չի հանդիպելու, որովհետև ինքը նրա զավակը չէ: Գիշերը, երբ ջրաղացպանի քունը չի տանում, գնում, գլխաբաց կանգնում է մոլորակին համընթաց պտտվող ալրաղաց քարի մոտ: Անդինում ապրող մի բան էլ կա, որ նրան այդպես էլ ոչ գրիչն է բռնում, ոչ` միտքը: Նրա գոյությունը միայն կռահելի է, խնդության նման դյութանք է, որ ամբողջ մի կյանք տանում է իր հետևից կամ յոթ սարից այն կողմ ապրող մի հավք է, որի համար տնից հեռացած շատերը հեքիաթի հերոսների նման կես ճամփին քար են դարձել: Կարծում եմ` բոլոր արվեստագետներն էլ գիտեն ՆՐԱՆ , որ ապրելու աղն է, սակայն նրա մասին անհնար է հանրության առաջ խոսել: Եվ գուցե նա է արվեստի հավերժական լինելու գաղտնիքը:

*** Ասել, թե 15-ի վերաբերյալ մեծ գործ չլինելը խնդրի մեծության կամ արվեստագետի փոքրության պատճառով է, կնշանակի կասկածել բնության փորին, հավատալ նրա չբերությանը ու չտեսնելու տալ օվկիանոսների և ծովերի տեղատվություններն ու մակընթացությունները, որոնցով շնչում է տիեզերքը: Ըստ իս, կան թեմաներ, որոնց մասին մարդկային հասկացության ոչ այսօրվա և ոչ վաղվա չափանիշներով չեն գրվում,


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[198] ինչպիսին` 15 թվականի եղեռնագործությունն է: Արվեստը մշտնջե-

նականի ոլորտի արժեք է, ուստի այսօրն ու վաղը նրա խորքում գուցե և մարդկային հասկացության չափանիշներով երկու-երեք հազար տարվա տևողություն ունենա, իսկ տիեզերական ժամանակի մեջ` երկու-երեք րոպե: Ինչպե՞ս է ծաղկափոշուց մեղրը հունցվում առանձնության մեջ, փեթակի մթության խորքում. այդպես էլ 15-ի մորմոքը հեռու մի տեղ` տիեզերքի բանականության մեջ հունցվում է գալիք գրողի շաղախի հետ, որը գուցեև երկու-երեք հազար տարի կամ երկու-երեք շաբաթ հետո է գալու. սպասենք նրան:

*** Ի ցավ մեզ, պատերազմներն ու գաղթերը, որ մշտապես ամայացրել են երկիրը, ավերել ու չեն խնայել նաև մեր հոգևոր կառույցի ամբողջականությունը: Իսկ նման ողբալի փլուզումներն ավելի մեծ ձախորդությունների են հասցրել, քան թշնամին` իր գրաված գյուղ ու քաղաքներով: Ի՞նչ արեցինք մարտի մեկին և գիշերը: Խավարի մեջ փողոցները, ապակիները, ասֆալտը ղողանջում էին պղնձի նման: Հրդեհի բոցերը դեղին կատուների պես ավտոբուսների, տրոլեյբուսների, մարդատարների շալակներն էին ելել: Դպիրի գրի տողաշար ճշգրտությամբ նշանառուի գնդակի ծանրությունն ուռչում էր բոլոր շերտերի` պատերի, մարդկային մարմնի, խաչմերուկների մեջ: Ամեն բան զրնգոցով ճողվեց, փողոցները լայնացան, տները հոսեցին իրենց տեղերից, ճեղքերը բացվեցին և ուղտն անցավ ասեղի ծակով: Ահա թե ինչ արեցինք այդ գիշեր, տասը զոհ տալով, ուղտին անցկացրինք ասեղի անցքով, համազգային ողբերգությունը հասցրինք մեր տները: Հիմա այդ հրապարակը պաղպաղակի արկղի պես է` սառույցով լցված, որը չի հալվելու ամռան ամենաթեժ օրերին անգամ, այնտեղից մշտապես սողալու է ցուրտը` արագիլի պես մի ոտքին կանգնած Երևանի վրա: Այսքանից հետո ճիշտ ժամանակն է` կանգնել, որովհետև կառուցել` նշանակում է կռվել երկրի դատարկության դեմ: Բանակցությունները, քաղբանտարկյալներին ազատելուց հետո, ԵԽԽՎ-ի չորս կետերի պահանջների շուրջ, հենց այսօր շատ կարևոր են: Անդրկովկասյան իրադարձությունների զարգացում ները ցույց են տալիս, որ մեր ազգային ինքնությունը վտանգված է: Արտաքին թշնամուն դիմակայելու համար մեր փեշերից քար է պետք թափել: Հուսահատված հասարակության հավատը, միաբանությունը վերականգնելու միտումով մարտի 1-2-ի դեպքերն ուսումնասիրող անկախ հանձնաժողով է հարկավոր ստեղծել, որտեղ հավասարապես վճռորոշ ձայնի իրավունքով ներառված կլինեն բոլոր կողմերը: Արդեն անհեթեթության է հասնում խորհրդարանի, թերթերի, հեռուստատեսության միջոցով աբսուրդի հասնող այն բանավեճը, որ մեկս ասենք` արևն


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

արևելքից է ծագում, մյուսս ժխտենք, թե` չէ, արևմուտքում է մայր [199] մտնում: Իսկ ինչո՞ւ պիտի բանակցություններ չստացվեն, եթե իշխանությունները փորձեն հասկանալ ներկայիս հասարակական պայթունավտանգ տրամադրությունները, որ այն ոչ թե Լևոն ՏերՊետրոսյանի քարոզչությամբ է պայմանավորված, այլ` հասարակության արժանապատիվ կյանքի պահանջով: Ինչքան էլ ասվի, թե ընդդիմադիրները հասարակության քիչ տոկոսն են կազմում, և չտեսնելու տալ երկիրի ջղաձիգ պրկվածությունը, նշանակում է, խաղաղությունը թողած` մեծամտության կողմը բռնել: Չէ որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ու Սերժ Սարգսյանը ժամանակին միասին աշխատելիս խոսել են իրար հետ: Դե, թող հիմա էլ խոսեն մեր ժամանակների և վառված հացի դառնահամ լեզվով: Քամահրել ենք հարևանի տգիտությունը, միշտ հպարտացել մեր երեքհազարամյա մշակույթով, առաջին քրիստոնյան լինելով, Անդրկովկասի ազգերի մեջ առաջին գիրը ունենալով, մեր գործարար, բանիմաց խելքով: Այո, այս բոլոր արժեքները անժխտելի են, ունեցել ենք դարերի խորքից եկող նման առավելություններ, ինչն էլ հիմնարար զորություն է տվել, որ մինչև 20-րդ դարի կեսերը Անդրկովկասում լինեինք ազգային ինքնագիտակցությամբ օժտված, ամենաաչքի ընկնող ժողովուրդը, երբ դեռ այդ ժամանակ մեր հարևանները փորձում էին իրենց ազգային պատկանելությանը վերաբերող հարցեր ճշտել: Խնդրում եմ, խնդրում եմ հիմա դեպի հյուսիս` Վրաստանին նայեք, արևելք` Ադրբեջանին դիտեք, մեր թիկունքում էլ` թփերի մեջ յաթաղանով մարդն է նստած: Մի՞թե նկատելի չէ, որ հատուկպայմանավորվածությամբ, Կարս-Ախալքալաք-Թբիլիսի երկաթուղին շրջանցում է մեզ: Ինչքան էլ ասեն` նա փոխվել է, այլևս նախկինը չէ, սակայն անժխտելի է, որ մեր պետությունը տնտեսական շրջափակման ենթարկելով, 21-րդ դարի լուսաբացին ցեղասպանության մեթոդները հղկելով` հասցվել է նրբագույն գիտական չափանիշների: Կամ, Եվրոպայի սրտում այսօր էլ, հայ լինելու համար կացնով սպանեցին սպային: Ցեղասպանությունն էլ ինչպե՞ս է լինում: Մեզ սրանից խոշոր էլ ինչ վտանգ է սպառնալու, որ բանակցենք իրար հետ, այսինքն` խոսենք: Մեծ ու փոքրավորով հիշել է պետք, թե մեծն Չարենցն ինչպես էր մղկտում «Երկիր Նաիրի»-ում` անհեթեթ պատճառներով հայրենիք կորցնելու համար: Հույսը` դարավոր մեր փորձը, իմաստությունն է լինելու, պիտի որ այն մի բան նշանակի: Մեր խառնակ ժամանակների մեջ է օտարը շահ փնտրել: Ինչպես հիմա, այնպես էլ վաղնջական ժամանակներում աշխարհի հզորները և կռվել են մեր տան համար, և ձեռք են տաքացրել հրկիզված մեր տան կրակի վրա` ինչպես դա պատահեց ոչ անցյալ` 15 թվականին: Այս ամենը պատճառներ են բոլորիս համար` քենն ու խռովությունը մի կողմ


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[200] դնելու: Աշխարհի պրակտիկայում նախադեպեր կան, երբ պետու-

թյուններն իրենց ազգային շահի համար, մեծ խաղաղություն ունենալու նպատակով` խորհրդարաններ, նախագահական պաշտոններ են լուծարել. իսկ ի՞նչն է խանգարում մեզ դա անել: Հասարակության համար գնահատելի կլինի` կալանքի տակ գտնվող ազատամարտիկների և քաղբանտարկյալների, մինչև դատավարության փուլի ավարտը, խափանման միջոցը փոխելով` ազատ արձակելը: Որովհետև,ինչքան էլ նրանք հայրենասեր միտք, պինդ ոգի ունենան, միևնույն է, բանտը վնասելու է նրանց: Ինչպես որ ազատության մեջ լինելն է վնասելու նրանց, ովքեր նրանց դեմ սուտ ցուցմունքներ են տալիս: Կալանավորվածների ուղղորդած ցույցերը, Ազատության հրապարակում ժողովրդի բարձրացրած որոտներն ինչքան էլ պախարակվեն հակաքարոզչության միջոցով, այնուամենայնիվ, առաջընթացի օրենքով չեն թողնում, որ հասարակությունը վերածվի խոնարհ ու հնազանդ զանգվածի: Ոչ միայն ազատամարտիկները, այլև նրանց ընտանիքները ցմրուր ճաշակեցին պատերազմի դառնությունները: Ժողովրդի ծոցից ելած այդ խիզախ ոգիները ոչ մահվան առաջ կանգ առան, ոչ էլ Աստծուն ծաղրեցին: Նրանց դատերին էլ եմ մասնակցում, մասնակցում ու նրանց տեսնելով ձեռնաշղթաներով` ամայանում, մասնակցում եմ ու կծկվում: Երեք փամփուշտի, մի ատրճանակի, տանկի դեմ կռվելու նռնակի համար դատվում են, երբ դեռ պատերազմի առաջին օրերին նրանցից շատերն էին ունեցվածքը վաճառում` երեք փամփուշտ կամ մի ատրճանակ ունենալու համար: Եթե ազատամարտիկ են` խուզարկության ժամանակ նրանց տնից զենք էին գտնելու, հո եղ ու մեղր չէի՞ն գտնելու: Պատմության բավիղներում բազում դժվարին հակառակորդներ ենք ունեցել, շատերն են փորձել մեր սեփական տնից քշել, որպես կատվի` պարկն են գցել, տարել են գետի ջրերում խեղդելու: Այսօր ամեն մի հայ իր տանը զենք պիտի ունենա: Փոքրաքանակ ժողովրդի համար կամավորական-մահապարտի կարևոր գործոնը դարերի ընթացքում ձևավորված ավանդույթ է, որ սերնդեսերունդ մինչև մեզ փոխանցված ամենալավն է, ինչ մենք ունենք այսօր` մեր տեսակը պահպանելու համար: Հիշենք` ինչքան էինք ուրախացել, երբ ռազմաճակատում պարտվողական դրությունը փրկելու համար, ամենաճակատագրական պահին Վազգեն Սարգսյանը հեռուստաելույթով ազգից հինգ հարյուր մահապարտներ խնդրեց և երբ ինը հարյուրը ստացավ: Մեզ մոտ իր վաղեմությամբ կամավորական–մահապարտի ավանդույթն ավելի հին է, քան եվրոպական երկրների շատ մայրաքաղաքներ: Հինգերորդ դարում Վարդան Մամիկոնյանը կամավոր-մահապարտներով, Արաքսից ոչ հեռու, ճակատամարտ տվեց Պարսից պետության դեմ: Ճակատամարտը դեռ չսկսված, ռամիկ զինվորները փախուստի դիմեցին: Երկու հարյուր ութսունյոթ ուխտ կապած կամավորական-մահապարտներ մինչև վերջին շունչը կռվելով` Կարմիր Վարդանի հետ գլուխները դրեցին հայրենիքի


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

համար: [201] Իսկ ո՞վ էր Սողոմոն Թեհլերյանը, մյուսները, շատ-շատերը, մարտիրոսվածները: Զարմանալ կարելի է` Շուշիի հատուկ գնդի հրամանատար Ժիրայր Սեֆիլյանին քաղաքացիություն չշնորհելու, բայց աքսորելու տարբերակներ արծարծելու տրամաբանության վրա: Լիբանանում իրենց կամքն են թելադրում «Համաս» ու «Հըզբոլլահ» կազմակերպությունների ազգայնականները: Ինչքան էլ նրանք հայկական գաղութների նկատմամբ չեզոք են, բայց դաժան են ցանկացած մահմեդական երկրի դեմ կռված մարդու նկատմամբ. ի՞նչ է, մեր զինվորին աքսոր ենք ուղարկում, որ նրան այնտեղ գնդակահարե՞ն: Երբ փորձառու հրամանատարները, հաշմանդամները, մարտական խաչը կրծքին զինվորները փամփուշտ կամ զենք ունենալու համար ազատազրկվում են, դրանով անխոհեմաբար կտրում ենք դարեր շարունակ մշակված մեզ պահպանող ազգային գոյատևության տրամաբանությունը, որը մեր կամային սկիզբն է եղել, նրանով ենք հատուկ պնդությամբ, վստահ, աշխարհի հետ ներդաշնակորեն, բարձր և մարդկային պարզությամբ կյանքի և ապրելու կամք դրսևորել:

*«Ազնիվ խոսքի պահանջարկ կա...»,

«Ժամանակ», հուլիսի 19, 2008թ.)

*** Գրողը խղճի ճանապարհով լույսի զինվորն է: Համաժողովը ճիշտ կաներ որոշում կայացներ իշխանություններին ուղղված, որպեսզի բոլոր քաղբանտարկյալներին ազատեին բանտերից: Առաջին հերթին այդ խնդիրը պիտի դրվեր:

*** Էպոխա է անցել և նոր էպոխա է ստեղծվել: Եվ գրողները իրենց առաջ խնդիր պիտի դնեին մշակութային ժամանակաշրջան ստեղծելու... Մենք ասում ենք` «մեկ ազգ` մեկ մշակույթ», բայց անցյալ էպոխայի մեր պրոբլեմները քարշ ենք տալիս հիմա էլ այս դար: Ո՞նց կարող է լինել մեկ մշակույթ, մեկ ազգ, երբ հիմա ունենք ուղղագրության խնդիրը: Մենք պիտի վաղ թե ուշ անցնենք մեր նախկին, ավանդական ուղղագրությանը: Ո՞նց կարող է լինել «մեկ ազգ` մեկ մշակույթ», երբ ունենք երկու եկեղեցի, երկու կաթողիկոս... Սրանք հարցեր են, որ պիտի համագումարը այս հարցերին մոտենար, ազգի համար կարևոր նշանակություն ունեցող հարցեր են:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[202]

*** Ինչ վերաբերում է մեդալից հրաժարվելուն` ես հրաժարվել եմ, որովհետև, եթե երկրում կան քաղբանտարկյալներ, ուրեմն չէի կարող որևէ մեդալ կամ շքանշան ստանալ: Առավել ևս, որ այդ` կալանավորված ազատամարտիկներից շատերը իմ մարտական ընկերներն են: Միակ բանը, որ գրողը կարող է անել` ազնիվ խոսք ասելն է: Գրողի զենքը իր ազնիվ խոսքն է... Այսօր ազնիվ խոսքի կարիք կա, պահանջարկ կա:

[2009]

*

Հովհաննես Այվազյանի հարցազրույցից («Ադամի գալը», «168 ժամ», հունվար, 2009թ.)

*** Ինքս էլ չգիտեմ` ինչ է գրականությունը: Երբ նրա վերաբերյալ կարճ, ավարտուն ձևակերպմամբ նման հարց են տվել, միշտ զայրույթ է առաջացրել: Իսկ ի՞նչ է մարդկային ԴՆԹ-ի միայն մեկ մոլեկուլում հարյուր միլիարդ ատոմ պարունակվելը, ի՞նչ է պատերազմը, իսկ ի՞նչ են աստղերը կամ աստղը, որ արդեն հանգել է նախաստեղծ աշխարհարարման օրերին, բայց հազարավոր տարիներ առաջ ճանապարհ ընկած նրա լույսն այսօր է մեզ հասնում, քանի՞ սերունդներ են այդ ընթացքում եկել-գնացել, քանի՞ քաղաքակրթություններ են կործանվել, քանի՞սն են ծաղկել: Խավար գիշերներին բաց օվկիանոսներում հայտնված քանի՞ նավավարներ են այդ պատրանքային աստղով կողմնորոշվելով` մարդկության լավագույն գանձերով լցված թանկագին նավերը ափ հասցրել, նրանցից քանի՞սն են իրականում չեղած աստղի խաբկանքին հավատալով ճանապարհ ընկել, բախվելով խութերին` խորտակվել: Իսկ ի՞նչ է` սկզբից էր Բանը, և Բանը Աստծո մոտ էր… Ծագում և ավարտ չունեցող առեղծվածային նախադասությունը: Գուցե Բանը որպես Հավիտենությունը ճանաչելու իղձ է դրվել գրողի սրտի մեջ, որ ողջ կյանքի ընթացքում ընկնել-ելնելով` բոլոր շրջադարձերին, ջրհորների մոտ մոգական այդ միակ խոսքն է փնտրում, որը զորություն պիտի ունենար` ազդելու իրականության վրա, մեղմելու աշխարհից` մարդուն հեղեղող, հալումաշ անող վախերը, մահվան հետ դեմառդեմ միայնակ մնալու սարսափը, մինչև դրախտի դռները հասնելը ամայի ճանա-


*** Պատերազմն այն ժամանակ է սկսվում, երբ շուրջդ` երկնքին, ծառին, ջրին, թռչունին ես նայում, այդ պահին ականանետի բեկորը տանում է գլխիդ կեսը, բոլորը` երկինքը, ծառը, թռչունը, մարդը, կոծող տանեցին գիտեն, որ դու մեռել ես, բացի քեզանից բոլորը գիտեն: Այս տարածաշրջանում գոյատևելու համար, մեզ նման փոքրաքանակ ազգը, ինքնապահպանության բնազդով երեք ձեռք պիտի ունենա: Երրորդ ձեռքը զենքն է: Դարերի փորձը ապացուցել է` ժողովուրդը, երբ զենք է պահել գոտկատեղին կամ տանը, միայն այդ դեպքում են քրիստոնյա կամ մահմեդական հարևանները նրան հանգիստ թողել: Այսօր էլ աշխարհի գոյատևման համար դարի միտումը զենքն է: Եթե ավտոմատը համեմատենք լվացքի մեքենայի կամ համակարգչի հետ, կտեսնենք` այնքան է պարզեցվել ոչնչացնելու մեխանիզմը, որ որևէ ուսում, կրթություն պետք չէ, ընդամենը ավտոմատի մեն մի ապահովիչն է պետք իջեցնել, որը կարող է անգամ քաղաքակրթություն չտեսած վայրենին էլ կատարել: Այնինչ, համակարգիչ կիրառելը դասընթացներ է պահանջում, մարդասպանության հետ համեմատած ավելի է բարդացված, տասնյակ կոճակներ է պետք սեղմել` Վան Գոգի «Արևածաղիկները», Հոմերոսի «Իլիականը» գտնելու կամ ամենալուսավոր միտքը նրա կայքերում տարածելու համար:

*** Հիմա ուրիշ գրականության, մարդկանց ուրիշ պահանջների ժամանակներ են: Երկրագնդի, հայրենիքի, ընտանիքի համար համընդհանուր բռնած ոչնչացման վախն էլ քո ասած ունայնությունն է ծնում: Կարծում եմ` ոչ թե նրանից վախենալով վիրտուալ աշխարհ է պետք գնալ, այլ ունայնության մեջ ապրելով` նրանից չվախենալու մասին է պետք գրելով խոսել: Երկրաշարժը, պատերազմը, իմաստուն մարդը, անհամաձայնությունը, մեծահարուստը գալիս, ունայնության միջով են անցնում` առաջացնելով նրա շարժումը ու հանկարծ` դատարկ, սառն այդ ոչ մի բանը հավերժական կյանքը վերարտադրող արգանդ է դառնում: Միշտ կարծում էի` մարդիկ աղքատությունից, իրար հաջորդող աղետներից են ավտոբուսներն ու ինքնաթիռները կահկարասիներով բարձած` հանուն տան, հանուն սերնդի, մերը թողած` փախչում օտար բարեկեցիկ երկրներ, հետո հասկացա` այդ ենթադրությունը միակողմանի է, որ կասկածում եմ, եթե այդպես էր, եթե միայն աղքատությունը, ապահովությունն ու աղետն էին

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

պարհներին ուղեկցող ոչ մի հրեշտակի չհանդիպելու [203] զարհուրանքը: Այդ խոսքին հանդիպելու նպատակով է գրիչ վերցրած օրվանից նա դերվիշի նման թափառումների ելնում` մի ոտքը Ադամի արարման կավին է լինում, մյուսը` երկնքում, որտեղ Բանից ծագող սկիզբն է:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[204] պատճառը, այդ դեպքում, ապահով կյանք ձեռք բերելուց հետո

ինչո՞ւ են նորից վերադառնում հարազատ բնակավայրերը: Ինչո՞ւ է մի սերունդը փախչելով երկրից` ազատվում երկրաշարժից, մյուս սերունդը վերադառնալով` տունը կրկին կառուցում երկրաշարժի ճանապարհին, երբ միանգամայն պարզ է, որ ավերիչ ալիքը ուղենշված` միևնույն երակով է գալիս նրանց տանելու: Մի՞թե Գյումրիի 1926 թվականի խոշոր և 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժերից հետո քաղաքը դարձյալ նույն տեղում վերակառուցելը դա չի հաստատում: Նորից ու նորից կրկնվող իրավիճակները հուշում են. կարծես մարդկությունը տիեզերքի խավար ունայնության մեջ խարխափելով` իր գոյության պատասխանն է որոնում: Ինձ թվում է` նման հուսահատ կեցության պատճառով է գրողը արարում կնոջ երկնային կերպարը, որ զորեղ է երկրաշարժից, պատերազմից, գիտությամբ իմաստնացածից, անհամաձայնությունից, ոսկեբեր մեծահարուստից, հողագնդին հակառակորդ, խարխլող բոլոր ուժերից: Կարողանում է տղամարդուն տանել` հանդիպեցնելու ունայնության իր իսկական ճակատագրի` միայնության հետ:

*** Գրելու համար հեշտ ու դժվար չկա. կամ գրվում է, կամ` ոչ: Մի բառն էլ է գրվել նշանակում, տասը էջն էլ: Անգամ լինում է` օրական յոթ-ութ ժամ նստում ես գրասեղանի առաջ, ուղեղիդ մեջ, պարբերաբար, դեմդ դրված թղթի երեսից ճերմակի ալիքն է բռնկվում: Մի կյանք ուղեկցող, քաղցր, մահացու ճերմակ: Լուսաբացը դեռ չի բացել երկինքը: Սուրճից, ծխախոտից, անքնությունից առաջացած ուժասպառության սրտխառնուքին են միախառնվում ամայությունն ու թախծոտ տխրությունը: Արդեն օրեր, շաբաթ են անցել, առանց որևէ բառի նստած ես թղթի առաջ, աչքերիդ մեջ բռնկվող ճերմակ առեղծվածային կրակը խոցում է ուղեղդ, թևի ժամացույցի կաթկթոցով աշխատելն անտանելի է դարձել, օրերով կախված ուռուցքված ոտքերիդ երակների մեջ սրտիդ զարկերը քանի գնում, հարթվում, թելանման են դառնում, իսկ դու դեռ առաջին նախադասությունն էլ չես գտել. այդպիսի չգրելն էլ գրել է: Պիտի կարողանալ լռության հետ աշխատել: Պատմվածքի, վեպի մեջ լռությունը օգտագործելն ինձ դուր է գալիս: Չէ՞ որ մարդու մարմինը, վերջիվերջո, լռության մեջ հանգչելով է ավարտվում: Գեղարվեստական հիշողությունն ինչքան որ երկնային է, այդքան էլ երկրային է: Անգամ նախորդ օրվա հարբածությունը նշանակություն ունի կամ թե սպասվելիք հոնորարդ չստանալուց հետո հանապազօր հացի համար ումից ես պարտք ուզել, աղիներդ գիշերը իրենց սովորական ռիթմով են գործել, թե ոչ, դիվահարի պաղ քրտինքը ճակատիդ` քանի՞ անգամ ես քնից վեր թռել, կամ թե երեկ տասը մարդ են սպանել, արդյո՞ք լռել ես, թե` մորմոքացել հրապարակավ: «Միակ բանը, որ գրողը կարող է անել՝ ազնիվ խոսք ասելն է:


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

Գրողի զենքը իր ազնիվ խոսքն է… Այսօր ազնիվ խոսքի կարիք [205] կա»: Կարծեմ նման բան «Ազատություն» ռադիոկայանով եմ ասել, երբ Արամ Բարեղամյանն ու Սասուն Միքայելյանը, որոնք հողից ու կրակից են, բանտախուց տարվեցին, երբ ռազմի դաշտում հակառակորդին ապրել-մեռնելու օրենքը Սասունն էր թելադրում, և ամեն օր 30-40 կիլոգրամանոց մետաղե ծանրությունը շալակներիս և երկրին, և իրար խնայելով, զոհերին էլ գերի չթողնելով` ամիսներ էինք քայլել, երբ արդեն Ազատության հրապարակի բողոքի որոտներից, խիզախումներից հետո քաղբանտարկյալներ կային, այսօր էլ դեռ այնտեղ գտնվող Գրիգոր Ոսկերչյանին` մտավորականին, որ ամենաթույլ ինքնապաշտպանված օղակն է, ծեծի են ենթարկել. չպիտի թքել այն ջրհորի մեջ, որից ժողովուրդն է օգտվում: Եվ այն ժամանակ համոզմունքների համար նաև հալածվողները քիչ չէին, և հասարակական միությունները, 1937 թվականի զտումները հիշեցնող, «Ազատության հրապարակ» դուրս եկած մարդկանց դատապարտող հայտարարություններ էին հրապարակում և դրանց տակ կոլեկտիվ ստորագրություններ էին դնում: Ինչպես որ պետության թույլ իշխանություն ունենալու ժամանակ են դրամանենգները շատանում և իսկականի հետ կեղծ դրամները միախառնելով` շրջանառության են հանում, այդ օրերին էլ խարդախված ճշմարտությունն էր շրջանառության մեջ դրվել: Խոսք էի ուղղել Գրողների միությանը, թե գրողը խղճի ճանապարհով` լույսի զինվոր է, ճիշտ կլիներ, որ իշխանություններին դիմեին` քաղբանտարկյալներին բանտերից ազատելու կոչով: Եթե հնչելու է գրողի ձայնը, ուրեմն, այն լինելու է ազնիվ խոսք ասելը… Հիմա էլ նույն համոզմունքին եմ` գեղարվեստական լավ գործը ազնիվ խոսքի արդյունք է` լինի ապրելու ժամանակ, մեռնելու ժամանակ, թե քար կտրելու ժամանակ. գրվող բառը աշխարհաճանաչողական փորձից պիտի ծնված լինի:

*** Արձակագիրը ժամանակ չունի մուսային սպասելու: Առանց դրան էլ մի գիրք գրելը հինգ-վեց տարի է պահանջում, եթե ներշնչանքին էլ սպասի` տասնյակ տարիներ պետք կլինեն: Ժամանակի ընթացքում փորձով հոգևոր այնպիսի մի վիճակի է հասնում, որ կարողանում է մշտապես աշխատել: Հնարավոր է, որ պատմվածքը մի բառային հիշողությունից, հոտից, համից ծնվի: Ձմեռ էր, անցն��ւմ էի փողոցով, հանկարծ վառված կտորեղենի հոտ առա, միանգամից հիշեցի, թե ինչպես էին մեր գյուղում վրացիները այն տնից, որտեղ երեխա էր լույս աշխարհ գալիս, սատանային հեռու քշելու համար` կտոր վառելով խանձահոտ հանում: Միայն այդ հոտն էր, էլ ոչինչ չգիտեի, ոչ գաղափարական կառույց, ոչ սյուժե, միայն խանձահոտն էր, և ծնվեց «Սպասում» պատմվածքը: Ինձ թվում է` այդ պահերին որևէ գրող ինքն էլ վերջնական չգիտի` ինչ է կատարվում իր հետ,


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[206] ինչպես որ ուշաթափվողը գլխի չի ընկնում, թե երկրի վրայից մի

քանի րոպե բացակայության ժամանակ որտեղ էր գտնվել ինքը: Այլուրից եկող այդ զգացողությունը անհատական ընկալում է, ամեն մեկին բանալին յուրովի է տրվում: Գործեր էլ կան, որ ստեղծվում են մի ակնթարթում, հանկարծ մի վայրկյանի տևողություն, և գիտես պատմվածքի առաջին տողից մինչև վերջինը, պարբերությունները, տողադարձերը: Լինում է, որ միայն զգացողություն է, առանց մտքային հասկացության, ամիսներով, տարիներով քեզ հետ պտտվում է շոգ կամ ցուրտ փողոցներում, թաղման կամ հարսանիքի տեղում, մինչև որ մի օր պատմվածք է դառնում: Ինչ վերաբերում է «հորինելուն», երևի այդ հատկանիշը գրողի ստացած պարգևն է: Պետք է կախարդ, պետք է օձահմա լինել որևէ իրավիճակի նկարագրության ժամանակ, պիտի այնպես դյութել, որ իրադարձությունների կենտրոնում եղած մարդը կարդա և, անգամ, ուզենալու դեպքում ինքն իրեն չճանաչի, իսկ այն մյուսը, որ իրադարձությունների հետ բացարձակ չի առնչվել, ընթերցելուց հետո հավատա, թե այդ ամենը հենց իր հետ է պատահել:

*** Զորավոր բառի որոնումը նման է ձկան, նաև նման է կատվի մուկ որսալուն: Պատկերացրու` տասնյակ անգամ ետուառաջ է արել, սխալվել, խաբուսիկ ճանապարհների վրա մոլորվել, բնազդով նորից գտել, հասել է մկան բնին, թաթը բարձրացրած սպասում է` երբ է դուրս գալու: Բնազդն է կանգնեցրել, կարող է օրերով ու շաբաթներով մի թաթը վերև քաշած, պատրաստ հարվածի` սպասել որսին` միակ բառին: Ապրողներից ոչ ոք չգիտի` իր գիրը կմնա, թե` ոչ: Պարզապես մշակի քո գործն ես անում: Հունձքի օրն է` արտը պիտի քաղես, եթե ուշացնես, ցորենը կծղել է, կթափվի: Գրողի մահից 50-70 տարվա անցած ժամանակն է որոշում նրա մնալ-չմնալու խնդիրը: Կենդանության օրոք մեծամեծ հայտնիներ են եղել: Արվեստին շատ հատուկ է` առաջինները դառնում են վերջին, վերջինները` առաջին: Մարկեսի ասածը գուցե և ճիշտ է իր պարագայում. գրելը շատ անհատական դրսևորում է: Քիչ առաջ մշակի, հնձվորի մասին էինք խոսում, երբ նա լուսաստղի ծեգի հետ հանդ է գնում, պատահում է` կարկտի, անձրևի տակ է մնում, թունավոր օձն է կծում, բայց երբեք չի ասում` խոտհնձին կյանքից բան է դրել, դա իր ապրելակերպն է:

*** Ֆոլքները, մեծերից էլ չեմ հիշում թե ով, ազդեցության մասին դիպուկ խոսք է ասել. «Երբ տուն եմ կառուցում, օգտագործում եմ ձեռքիս տակ ընկած ցանկացած իր, որ կօգնի շինարարությունը ավարտին հասցնել»:


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

Տիեզերքի բանականությունը մեզանից այնքան մեծ հեռավորու- [207] թյան վրա է գտնվում, որ մի մարդու յոթանասուն տարվա կյանքը չի բավարարում նրա խորքում գտնվող ճշմարտությանը հասնելու համար, մի քանի, գուցե և բազում յոթանասուն տարիների տևողության կյանք է պետք իրար գումարած` այդ ճշմարտության աներևույթ սաղմնային կետին հասնելու համար: Նման օրենքները պահելով է, որ ավանդույթ է մշակվում, մի սերունդը իր գեղարվեստական իմաստությունը փոխանցում է մյուսին, և համազգային մշակույթի արևային զորությունը մի աստիճանից մյուսն է բարձրանում: Նույնիսկ անհրաժեշտություն, պահանջ է` քո յոթանասուն տարիների սխալվածը, սայթաքածը, մոլորությունը, դառնությունը, մի պտղունցի չափ գտած թթխմորը ճանապարհի վերջում նորերի` պարկերով բերված հունցվող ալյուրին փոխանցել: Ազդեցությունը կապկելը չէ. ինձ դուր են գալիս Ագաթանգեղոսի միֆական ազդեցությունը, Խորենացու նահապետական, տխրաթախծոտ հայրենասիրությունը, Փավստոսի` դեպքերի իրազեկությամբ, մյուս իմաստակություններով լեցուն պատմական հուշարձաններից տարբերվելը, Կորյունի ճարտասանական, շրջուն դարձվածքներով վշտասացությունները, Եզնիկի` կատարյալ ոճով, հայ գրականության պանծանք «Եղծ աղանդոցը», Հրանտ Մաթևոսյանի մարգարեի խորքային արթնությունը: Այս բոլոր մեծերի տարաբնույթ զորության գումարվածն է իմ տեսակին, ոչ թե ոճերի նմանություն պիտի որոնել` ինչով ենք նման, այլ` ինչով ենք տարբեր:

*** Որևէ գործի ավարտից հետո գալիս է ամայության ժամանակը` ոչ ուրախություն, ոչ հաղթանակի զգացողություն: Քանի գործը գրվում էր` մեկ ամիս, երկու ամիս, բոլոր ապրումները գրասեղանի վրա ես սպառել, հիմա թախծոտ, ամայի է` կարևոր մի բան անվերադարձ կորցնելու պես: Նրա հետ կապը միանգամից կտրված չէ, պորտալարի պես դեռ կապված է. եթե պատմվածք է` մի ամսի չափ էլ ծոցագրպանում ես ման գալիս, եթե մեծ, սեղանին դրված գործ է, առավոտները ափդ ես սահեցնում թղթի գրի վրայով` եկեղեցու դռանը տերտերին բարևելու պես, հավատալով-կասկածելով, թե նրան թիկունք դարձնելուց հետո արդյո՞ք կաղոթի հետևիցդ` փրկության համար, շատ անձնական պահ է, խոսքեր բարձրաձայնելը և՛ ամոթ է, և՛ անհնար: Հետո, երբ ձեռագիրը դառնում է համակարգչի տպագիր, այդ պահից կտրվում է պորտալարը, այլևս որևէ բառ (անգամ սրբագրության համար) չեմ կարողանում կարդալ: Ինչ ինձ տալու էր` տրվել էր, ինչ ինձանից վերցնելու էր` վերցվել էր: Հաղթանակածի հպարտության մասին խոսք լինել չի կարող. երբ գիտես` ինչ մեծամեծեր են անցել հողագնդի վրայով և նրանցից հաղթող չեն եղել: Արվեստը ամենակատարյալին ձգտումն է, բայց արդյո՞ք կարելի է երբևէ հասնել նրան: Գրելը,


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[208] նվագելը, նկարելը կատարյալին մոտենալու ճանապարհին

մարդկային տառապանքի փորձի դրսևորումներն են:

*** Գեղարվեստական մտքի ընկալելը կենսական պահանջ է, մարդն է այդպես ստեղծված: Բնությունը մեծահարուստի և աղքատի համար հոգևոր արժեքների համահավասար իրավունքով է արարվել, որ ոչ առնել, ոչ վաճառել է հնարավոր արևի մայրամուտը, օվկիանոսի կապույտը, գիշերային երկնքի աստղային միստիցիզմը, մենության մեջ գիրք կարդալը: Այս արժեքները բոլոր ժամանակներում, բոլոր դարաշրջաններում հարազատ են եղել մարդկությանը: Տաղանդի էներգիայով գրված գրքերը երկու էջ կարդալուց հետո միանգամից գրչի, մտածելու, երազելու ցանկություն են առաջացնում: Հավատում եմ, որ ցանկացած դարի հեռվից տաղանդը, անգամ մի բառի միջոցով, կարող է ուրախացնող, տխրեցնող կամ մահացու էներգիա փոխանցել: Հաճախ լավ գրքերի ընթերցանությունը չեմ կարողանում ավարտել` ամենազորավոր պարբերության վրա կանգառ է լինում, հավանաբար, վայելքի խորհուրդը ներսում երկար պահելու պահանջ է, կարող է երեք-չորս ամիս, մի տարի հետո կարդալը նույն պարբերությունից շարունակվի: Չկան այնպիսի հեղինակներ, որ մշտապես սիրվեն, հոգևոր վիճակից է կախված, այս անգամ կարող է Տերյան ուզես, մեկ ուրիշ ժամանակ` Չարենց ու Թրակլ…

*** Գրում ես, որովհետև չես կարող չգրել: Թվում է` հարցն էլ է կարճ, պատասխանն էլ, բայց երբեք չեմ կարողացել հստակ ձևակերպել: Հիշու՞մ ես, քիչ առաջ մշակի մասին խոսեցինք` հունձքի պիտի գնա, որ տնտեսությունը, ինչ վստահված է իրեն, ապրի, կամ գուցե քո տեսակն այնպես է ստեղծված, որ չգրելու դեպքում ունայնությունը միանգամից կոչնչացնի քեզ: Իսկ ինչու՞ է ծաղիկը կապույտ, գուցե կապույտը սիրող միջատի միջոցով մեկ ուրիշ կապույտ ծաղկի մեջ ապրելու համա՞ր, կամ, ո՞վ գիտե, տիեզերական այս անսահմանության մեջ մի տաք սիրտ էլ քո խոսքի ուրախությանն է սպասում: Գրքի տպագրության հարցում երբեք չեմ շտապել, տարիների ընթացքում մեջս խաղաղություն է մշակվել տպագրության և ընթերցողի նկատմանբ: Գրաքննադատի կարծիքն ավելի շատ հեռու է ինձանից, քան մոտիկ, ավելի շատ նա իր ուղեղում թափառող մտքերի հետևից է գնում, քան` իմ մտահղացման: Բոլոր ապրումներն ունեցել ես մինչև գրքի տպագրությունը, արդեն թախծի, տխրության և դատարկության ժամանակն է գալիս: Խուլ ամայությունը դուրսուներսից այնպես է տակնուվրա անում, անգամ այդ պահին սխալմամբ բջջայինիդ եկած զանգն էլ փրկություն է թվում, միայն թե այդ ձայնը, ումից փախել, անիծել,


*** Մրցանակները նյութական նշանակություն ունեն, միջոցներ են, որ հաշիվ ես փակում պարտքատերերի հետ: Երբեմն մրցանակ չստանալն ավելի մեծ բարիք է: Այնպես է պատահել` ծիտը քեզ է տեսել, նստել է ուսիդ. հիշու՞մ ես հեքիաթի այն թռչունին` առաջնորդ ընտրելիս բաց են թողնում ժողովրդի մեջ: Ընտրվելը ընտրվում ես, դրանից հետո քինոտությունն աննկատ թունավորում է գինուդ բաժակը` օր օրի ջլատելով, բամբասանքը զորացնում է սիրտդ: Սկսվում է մենակությունը` երկրորդ ծննդի, նոր սկզբի, նոր փուլի` այլուրից եկած գերազանցիկ օտարականի ժամանակը: Իսկ ճանաչման արժանանալու մասին մեր զրույցը այլ կերպ է ընկալվել: Այն, գրողի` ինչ-որ չափով աշխարհի և հայրենի մշակույթի փաստերին հասու լինելու և կյանքի այն ժամանակահատվածի մասին էր, երբ կարողանում է արածը ներքին ճանաչողությամբ արժևորել, հանկարծ, մեկ էլ հասկանալ, որ այս աշխարհից հեռանալուց հետո տիեզերքի անսահման մեծության մեջ, անգամ, ամենահարազատ մարդիկ, որ փորձության պահին միմյանց համար թույն կխմեին, երակ կբացեին, հավերժորեն կորցնելու են իրար տիեզերքի անդունդներում, այլևս երբեք չեն հանդիպելու: Այս անսահմանության, այս հեռավորությունների, միլիարդավոր տարիների խորությունների մեջ ծնված Նարեկացիներին, Թումանյաններին, Տերյաններին, Մաթևոսյաններին, Չարենցներին գտնել, իրար կողք դնել ու քեզ էլ այդ հազարամյակների մեջ նրանց մոտեցնել` մի՞թե սահմռկեցուցիչ, կասկածելի, վախենալու չէ:

*** Մարդն Ադամի ժամանակներից էլ օգնություն էր կանչում, տիեզերքից ձայն չլսելու պատճառով մենակ է համարում իրեն, ինչպես որ մարդն է մենակ, այնպես էլ` հայրենիքը: Վիհերի խորություններից վախենալով ենք որոնում, ձգտում մոտենալ մեկ այլ մարդու ոգուն: Երկրներն էլ մենակ են, վախենում են երկրաշարժից, ջրհեղեղից, ահաբեկչությունից, պատերազմ ներից, ատոմային ռումբերից: Լավ թարգմանությունը մայրցամաքից մայրցամաք, ծովից ծով, լեռներից լեռներ, երկրներ է քայլեցնել տալիս, մշակույթներ է հանդիպեցնում, մի ժողովրդի ոգին գտնում, հանդիպեցնում է մեկ այլ ժողովրդի մշակույթի հետ:

*** Երբեք չեմ կարծել, որ գրողը պիտի ազգ փրկող, ազգի կյանք կազմակերպող, պատմություն կերտող լինի: Ուրեմն կամ թույլ պետություն ենք ունեցել, կամ ընդհանրապես չենք ունեցել, որ հին և հետագա դարերի ընթացքում գրողը նման հանձնակատա-

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

հրաժարվել, դառնացել ես, մարդկային ձայնը լսես, որ հավատաս, [209] թե այս հողագնդի վրա միայնակ չես:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[210] րություն է վերցրել: Իմ կարծիքով նման առաքելության սկիզբը

387 թվականի Տիզբոնի բանակցություններից հետո դրվեց, երբ միասնական Հայաստանը կորցրեց թագավորին և բաժանվեց Բյուզանդիայի ու Պարսկաստանի միջև: Այդ ժամանակներից էլ սկսվեց մեր մշակույթի մարդկանց դեգերումները քաղաքականության, կուսակցականության, պետական կառավարչության ասպարեզներում: Այնինչ, գրողը ընդհանրապես գործ չպիտի ունենա այն ամենի հետ, ինչը կոլեկտիվ համախմբված կյանքին է առնչվում: Ինքը միայնակ իր անհատական կյանքն է ապրում, ինքը հեռվում է կանգնած, ինքը տեսանողն է: Հաճախ է Թումանյանի հասարակական գործունեության մասին խոսվում, բայց որևէ մեկը չի ասում, թե արդյունքում ինչքան է տուժել ազգային հոգևոր առաջընթացը, թե այդ տարիներին ինչպես էր Թումանյանը իշխանուհի Մարիամին գրած նամակներում գանգատվում, որ հասարակական գործունեության պատճառով չի կարողանում ստեղծագործել: Ու դեռ պարզ չէ` ազգային վեճերի ժամանակ սպիտակ դրոշը ձեռքին դիրքից դիրք անցնելով մի գյուղ փրկե՞լն էր կարևոր, թե՞ մի ստեղծագործության արարումով` ներկա և ապագա դարերի համար ամբողջ մի հոգևոր հայրենիք: Ստեղծագործության առաքելությունն է այդպիսին: Բայց կարծում եմ` համընդհանուր վտանգվածության մի սահման կա, երբ ստեղծագործողը ներքին ձայնին է լսում, երբ փողոցներում տասը մարդ է սպանվում, նրանց հոգիները անարդար վերաբերմունքից ուրվականներ դարձած դեռ շրջում են քաղաքում, երբ աղբարկղերից կերակուր հանողներ կան, երբ անապահովության պատճառով մարդիկ լքում են իրենց նստակյաց տեղերը, երբ ապրուստ որոնող մեր որբ աղջիկը Թուրքիայի նկուղներում է խարխափում: Գրողը հանուն հայրենիքի շինարարության, բռնության դեմ խոսելով` հանուն ապագայի պիտի խոսի:

*** Աշխարհն իր ամբողջականությունը չկորցնելու համար հետևողական ուշադիր է միայն ինքն իր գոյությունը պահպանելու նպատակներով արարած երևույթների նկատմամբ: Այնինչ, մենք նրա գործունեության, մարդկության նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի հիմքում բարություն ենք դնում, նրա մասին քրիստոնեացված դաստիարակության պատկերացումների արդյունքներով ենք դատում: Աշխարհը հո կատարյալ և վերջնական տեսքով չի՞ արարված` այնքան բան պիտի լիներ, որ չկա: Իսկ ի՞նչ է, այսօր, որ գրականությունը, երաժշտությունը, գեղանկարչությունը գոյություն ունեն, այսքան անամոթություններ չե՞ն կատարվում աշխարհում: Անդրկովկասը խանձող պատերազմները, ազգերի անհամաձայնությունը, ահաբեկչությունները, աֆրիկյան երկրները խորտակող սովը, էլ չեմ ասում` ատոմային ռումբի` մարդկությունը մարելու սպառնալիքը, մի՞թե այս ամենը գրականության` Նո-


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

բելյան մրցանակներ ստանալուն, լեփ-լեցուն դահլիճներում [211] դասական երաժշտության ունկնդրություններին, Լուվրի սրահներում ցուցադրվող գեղանկարչություն դիտելուն զուգահեռ չեն կատարվում, մի՞թե 1999թ. խորհրդարանում ութ մարդկանց, 2008թ. տասը երիտասարդների սպանությունը, երկու հազար հինգհարյուրամյա մշակույթ և գրականություն ունենալու, նաև մեր 1700-ամյա քրիստոնյա լինելու պարագայում չկատարվեց:

*** Իմ կյանքը ոչ թե ուղենշված այս կամ այն չափանիշով եմ ապրում, այլ` իմ տեսակի առաջնորդությամբ:

*

Լուսինե Ստեփանյանի հարցազրույցից («Տունդարձի ժամանակը», 6 հոկտեմբերի, 2009թ.)

*** Ջուրը և հայելին մեր առաջին փիլիսոփայությունն են: Մարդուն չի տրված` իր աչքերով իր դեմքին նայել: Պետք է մարդկության փորձի վրա հենվելով` հայելու միջի արտացոլանքին հավատա, որ երևացող կերպարը և ինքը նույնն են… Ազատությունը երբեմն շատ հեռու` յոթ ծովից, յոթ սարից այն կողմ է, երբեմն էլ շատ մոտիկ` հոգու մեջ է, ազատությունը մարդու արտացոլանքն է, եթե չհավատանք նրան, չտեսնենք հեռվում բոցկլտացող լույսը, մեր կյանքը կիսատ կմնա: Կարծում եմ` ֆիզիկական և հոգևոր կարգում ամենաներդաշնակ, վեհ զգացողությունն է ազատությունը: Առաջին մարդն անգամ դրախտից դուրս մնաց` խոստացված անմահությունը փոխարինելով բարին և չարն իմանալու ազատությունով: Դրանից հետո էր, որ մարդկությունը նկարիչների, բանասացների, երգահանների միջոցով իր լավագույն որդիներին սովորեցրեց` մեծ նահատակությունների արահետներով գնալ ազատությունը որոնելու: Պրոմեթևսը, Իկարը, Մհերը, Դավիթը, Չարենցը… նրանք էին լույսի զավակները, որ միշտ հայտնվում էին խավարի ճանապարհներին: Հարցն այնպես չպիտի հնչեցնել, թե արդեն Խորհրդային Միության զսպաշապիկ ասվածը չունենալով` վնասվել ենք: Մատնագրերով, գնդակահարություններով, հոգեբուժարաններով, ռադիո-լրագրերի մշակված քարոզչական շանտաժի մեթոդներով, միլիոնավոր մարդիկ աքսորի ճանապարհներով, անծայրածիր ցրտաշունչ Սիբիրի հազարավոր դարերի տայգաներում էին հայտնվում, որտեղ ժամանակը հետ էր հոսում, անհաշիվ «խուլ» բարաքներում, անգամ, իրենց դատապարտվածության ժամկետներն էին մոռանում: Չնայած բռնության այդ ձևի մեջ դարձյալ կային խիզախ ոգիներ` Մահարին, Սոլժենիցինը,


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[212] Բրոդսկին…, որ թանկ գնով Սիբիրի ճանկերից մարդկությանը

ազատության լինելիության մասին լուրեր էին բերում: Կարծում եմ` իր ստեղծման օրից մարդկության նվաճած ամենախոշոր արժեքը առաջին սահմանադրությունն է, որ արձանագրեց մարդու ազատ լինելը: Ինձ թվում է` թերահաս սոցիալիզմի զսպաշապիկը, որ հողագնդի ամենամեծ խոտանն էր, անկախ Հայաստանի մարդը թոթափելով այն` ոչ մոլորվել է ազատության մեջ, ոչ էլ տուժել է: Ջրի և հայելու փիլիսոփայությունը շատ կարևոր ճանապարհ է, պարտավոր ենք հավատալ` հողագնդի ազատ երկրների փորձին:

*** Հայ-թուրքական արձանագրությունները մեր ժողովրդի կամքի արտահայտությունը չեն: Իբրև թե նրա շուրջ քննարկումներ են կատարվում հասարակական կազմակերպություններում, մամուլով, հեռուստատեսությամբ, որոշակի հեղինակություն և որոշակի դիրք ունեցող մարդիկ են հանդես գալիս, իրականում իմիտացիա է այդ ամենը, որևէ կերպ չի արտահայտում ժողովրդի ցանկությունները: Այնպես, ինչպես որ թմբկահարվում է, թե Ազգային ակադեմիան քննարկել է փաստաթուղթը և հավանության է արժանացրել, այդպես չէ: Այնտեղ էլ իմաստուն, վառ հոգիներ կան. բա ո՞վ էր սոցիալիզմի 70 տարիներին մեր հոգևոր հայրենիքի մասին կրակը վառ պահում: Ինքնին հարց է ծագում. եթե արձանագրություններն արդեն ստորագրվել են և նրանցում որևէ բան փոխելն անհնար է (Նալբանդյանի և Էրդողանի վկայությամբ), էլ ինչ հասարակական քննարկումների մասին կարող է խոսք լինել: Ասես` այդ ամենն արվում է միայն մի նպատակով` ինչքան շատ լինեն թատերականացված քննարկումներին մասնակից մարդկանց բազմությունը, ապագայում այնքան չքմեղանալը և ապացուցելը հեշտ կլինի, որ գործած մեղքին ամբողջ ազգն է մասնակից եղել: Միշտ էլ կողմ եմ եղել, որ Թուրքիան սահմանը բացի, բայց ոչ այն գնով, որ պահանջում է, ոչ էլ այն շտապողականությամբ, որ գլխապատառ գիրկն ենք նետվում: Գերմանիան, անգամ, որ Եվրոպայի ամենազարգացած երկրներից մեկն է, դեմ է նրա` Եվրոմիությանը անդամակցելուն, պատճառաբանությամբ, թե ոչ իրենց մշակույթը, ոչ էլ տնտեսությունն է պատրաստ 70 միլիոնանոց Թուրքիայի հետ խաչաձևվելուն: Հիմա մենք մեր այս վիճակում մի՞թե ունենք սև հեղեղի դեմն առնելու զորությունը: Էլ չեմ ասում` ստորագրված արձանագրությունների մի քանի կետերի մասին, որոնք ընդհանրապես անընդունելի են: Մի՞թե կարելի է, որ նա այդպես մեր արժանապատվությունը վիրավորի` մեկ ու կես միլիոն մարդ է երկրի երեսից վերացրել, ինչ` ջուրը, ինչ` արյունը, հա՞, արդյո՞ք ներողություն է խնդրել մեր ժողովրդից, թեկուզ գաղտնի, մի հայի դեմ ծո՞ւնկ է չոքել կամ որևէ գրողի, դրամատուրգի բերանով մի գեղարվեստական գործում, մի ներկայացման մեջ ասե՞լ է` ես մեղա, ես անարդար էի, կամ


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

թողության խոստովանությու՞ն է արել իր մեջիթի, կամ դերվիշի [213] առաջ: (Օ. Փամուկի անունը մեջտեղ չբերես. նա պրզապես Նոբելյան ստանալու համար հայկական հարցը ամենաարհեստավարժ աճպարարի պես խաղացրեց Եվրոպայի աչքի առաջ, այնինչ, այդ ամենաարդար ամբիոնից իր ճառի մեջ պիտի ասեր, որ եղել է ցեղասպանություն: Գուցե դրանից հետո հասկանալի դառնար այդ ազգը): Ինքն է փակել սահմանը, բացելու համար գին պիտի վճարենք, այն էլ` միջազգային ասպարեզներից «ցեղասպանություն» բառը հանելով, Հայ դատի պահանջատիրությունից հրաժարվելով կամ Ղարաբաղի յոթ շրջաններն էլ պիտի տանք Ադրբեջանին, դեռ պահանջած հանձնաժողովն էլ պիտի փորձի ապացուցել, որ Դեր-Զորի անապատներում թափառող ուրվականներն էլ մերոնք չեն: Որևէ դիվանագիտություն, անգամ` հաղթանակած, ոչ մի արժեք չունի, եթե նման գին է պահանջվում, եթե ազգի ողնաշարը, քրոմոսոմն է տրոհվում… Բայց փաստն այն է, որ դարձյալ երես առ երես կանգնել ենք Թուրքիայի 900-ամյա դիվանագիտության և «ասկյարի» դիմաց: Դու էկրանին` Էրդողանին զննիր, քո դեմ փողկապով և ժամանակակից հագով «ասկյարն» է: Կանգնել է Եվրոպայի պարիսպների տակ, բայց նրա պատերազմը չի ավարտված: Նա դեռ զինվոր է, մի ձեռքով Եվրոպայի դարպասներն է թակում, մյուսով` մեր պատմական հայրենիքն է վերցրել, էն մեկով` Կիպրոսը, էն մյուսով` Նախիջևանը, մեկով քրդերին է մեռցնում, մյուսով` Իսրայելի նախագահի երեսին է թռնում, էս մեկով` Անդրկովկասում անկայունություն գցելով է աշխարհին սպառնում, մյուսով` Ամերիկայի նշանակած թիկնապահին է հարվածում, և այլն, և այլն: Զինվոր է, կռվում է: Եվրոպայի համար` վայրի մեղրի պես դառը, քաղցրահամ: Ահա, թե ով է մեր երկիրը մտնելու` զարգացած տնտեսությունով, բազմաձև ազդեցիկ մշակութային ծավալներով, 70 միլիոնանոց մի հզոր պետություն: Արդյո՞ք մենք, հայտնի փորձություններից հետո, բարոյա-հոգեբանական այսպիսի ճաքով պատրաստ ենք դիմակայելու նրան` ով դարեր շարունակ մեզ ֆիզիկապես բնաջնջելու իր նպատակը չի էլ թաքցրել: Իսկ ո՞վ է ասում, թե կրնկի վրա բաց դռներով մեր երկիրը մտնելուց հետո, մեր որդիների հետ ավելի բարյացակամ է լինելու: Սկսած ամենահին ժամանակներից, երբ հարցն ազգային անվտանգությ��նն է վերաբերել` ժողովուրդը աշխարհաժողովների միջոցով կարողացել է պետությանն իր կամքը թելադրել, անգամ, թագավորների` գահին մնալ-չմնալու խնդիրն է լուծել: «Հայոց պատմության» մեջ Բուզանդը հիշատակում է, որ 4-րդ դարում ժողովուրդն Արշակ թագավորին աշխարհաժողովով է գահից հրաժարեցրել: Մեկ ուրիշ աշխարհաժողովի մասին է հիշատակվում` դարձյալ չորրորդ դարի 353 թվականին, երբ Ներսես Մեծին Ամենայն հայոց կաթողիկոս են ընտրել: (Բուզանդ, չորրորդ դպրություն, գլ. ԾԱ և գլ. Գ): Հիմա ևս նույնանման իրավիճակ է` հայ-թուրքական արձանագրություններն իրենց լուսումութ կողմերով որոշելու են մեր


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[214] ապագան: Մի խնդիր, որ համայն հայությանն է վերաբերում և

միայն ժողովրդին է տրված` նման արձանագրությունները վավերացնել կամ` նախագահի հրաժարականի գնով կանգնեցնել վտանգավոր գործընթացը: *** Բոլոր ժամանակներում էլ իշխանության և ժողովրդի միջև մրցակցություն է ընթանում: Իշխանությունները միշտ էլ ժողովրդական հերոսներին զուգահեռ` իրենց ստեղծած կեղծ (պսևդո) հերոսներին են ասպարեզ հանում, որոնք հասարակությանը ուղղորդելու, ցանկացած պահի նրա միակամության մեջ խառնակչություն առաջացնելու, հեշտ կառավարելու ատրիբուտներից մեկն են: Բայց, ի վերջո, ժողովրդի միջից ելած հերոսն է ապրում: Ժողովուրդը չգիտակցված, բայց գոյություն ունեցող մի զգայարանով, որով աստղի ընկնելը, տարվա երաշտ լինելը, կնոջ` տղա կամ աղջիկ բերելն են գուշակում, այդպես էլ հերոսին` Անդրանիկին, Նժդեհին, Մանթաշովին է ճանաչում: Նրան կորցնելուց` ամբողջ մարմինը տնքում է, ինձ թվում է` հերոս դառնալու խորհուրդը հենց այդ տնքոցի մեջ էլ թաքնված է: Օրինակը հինգերորդ դարն է, երբ Պարսկական միապետության դեմ կրոնական շարժում սկսվեց, և Վարդանը կար, և Վասակը, որ պարսից շահերն էր պաշտպանում: 1600 տարի է անցել, բայց ժողովուրդը Կարմիր Վարդանին է հիշում, որ 287 մարդով պարսից կանոնավոր բանակի դեմ ճակատամարտելիս նահատակվեց: Ճիշտ է, հիշողության մեջ Վասակն էլ կա, բայց եկեղեցիները Վարդանի անունով են կոչվում:

*** Ափսոս, ցավեցնող, բայց տեսանող քննադատությունը, որ չորացած թզենին պիտի ծաղկեցնի, չի ընդունվում: Այն դասական հասկացությունը, թե ծաղրածուն թագավորի երեսին ճշմարտություն ասելով երկիրը պիտի փրկի` փոխվել է: Քանի գնում` երեսպաշտությունն է ավելանում, ոսկե կուռքերի տապանակներ են պտտեցնում փողոցներում: Չեմ էլ կասկածում` գուցե և ժամանակ գա, խոհարարական գիրքը կհռչակվի ամենաբարձրարժեքը:

*** Ի՞նչ է Սահմանադրությունը, որ ծիածանի նման զվարթ և անկասկածելի յոթ գույն պիտի ունենա, արդյո՞ք գործում է հոգին, որ արժեք ունենար` տասը մարդ կզոհվե՞ր: Խորհրդարանական հանձնաժողովը, որ պիտի պարզեր` ինչ էր պատահել նրանց հետ և ովքեր են մեղավորները, մեկուկես տարի որոնեց, բայց ոչ մեկին չգտավ, հայացքը փախցրեց ճշմարտության աչքերից: Գյուղացին կալ անելիս, քսան տոննանոց գարու շեղջի միջից, անգամ, մի քարի հատիկն է գտնում: Երկրի հեռադիտակները նույնիսկ Մարս մոլորակի ջրերով լցված լճերն են գտնում: Հիմա տասը զոհ-


*** Երբ սահմանադրական կատարյալ երկիր կունենանք, երբ ազգովի օրենքի առաջ հավասար կլինենք, երբ սև ջիպերը միայն իրենց խոշորության առավելությունով ճանապարհդ չեն կտրի. բանկերը կծաղկեն, մանուկները կչկչալով դպրոց կհաճախեն, ծերերը չեն տնքա հացի պակասից, երբ ընտանիքները դրամագլուխներ կունենան ու արդեն ջլապնդվող արու զավակները հայելիների առաջ քյանքյուլները ուռեցնելով` կպտտվեն լիքը դրամագրքույկների շուրջը և հարևանից` վախը ծխի պես կչքանա:

*** Տիեզերքի անսահմանության մեջ իր ամբողջ կյանքի ընթացքում մարդը գրելով, երգելով, նկարելով, պատերազմել` հող ազատելով` հարազատ ոգի և հայրենիք է որոնում: Երբ սկսում են բացակայել շուրջդ եղած մարտական և հոգևոր ընկերներդ, սենյակում լույսը վառել-մարելու պես է` փոխնեփոխ հայտնվում ես ուժեղ ճերմակի, հետո` ուժեղ սևի մեջ: Շատ հաճախ թվում է` գուցե այդ հերոս, մարտի ելած տղաների և խիզախ հոգիների` հայրենիքի համար պատերազմը երազում է շառաչել:

*** Երբ արվեստագետները չեն մասնակցում քաղաքական անցուդարձին, նշանակում է` կատարյալ է տվյալ երկիրը: Լռության համար ոչ թե պիտի պարսավել նրան, այլ` խրախուսել: Նրանք լռության մեջ են մասնակցում երկրի շինարարությանը: Կարծում եմ` լռության ժամանակ է գտնվում ամենահեռավոր լուսապայծառ միտքը, որը և գուցե տասնյակ ոսկեհանքերի, լավ զինված բանակների, հայրենիքի ճակատին փողփողացող մի դրոշակի արժեք ունենա: Նրա տեսակն է այդպիսին` կապիկի նման մենակ` անծայրածիր ջունգլիներում, բայց միշտ ամենաբարձր ծառերի կատարներին: Իսկ երկրի համար կենաց-մահու պահերին մի վճռորոշ ժամանակ կա, որ ոչ միայն արվեստագետի, մտավորականի, այլ բոլորի տունդարձի` հայրենիքի հետ լինելու ժամանակն է:

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

վածների հարազատները և նրանց գումարած` բարեկամ- [215] ազգականները, տես` ինչքան կլինեն, հետո էլ ասում են` մարդը Սահմանադրությամբ պաշտպանված բարձրագույն արժեք է:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[216]

[2010]

*Գայանե Դանիելյանի հարցազրույցից («Մշակույթն է ազգի արժանապատվությունը», «Ազատություն» ռադիոկայան, 2 փետրվարի, 2010թ.)

*** Դարերի ընթացքում ժամանակներ են եղել, երբ նույնիսկ պետություն չենք ունեցել, բայց միշտ, բոլոր պայմաններում պահվել է ազգը՝ մշակույթի շնորհիվ: Ես մտածում եմ, որ մշակույթն է ազգի արժանապատվությունը, իսկ արժանապատվություն լինում է միայն ու միայն մշակույթի շնորհիվ: Երբ ցանկացած քաղաքացի իր ազգի պատմությունը լավ գիտի, նա նաև հպարտ է լինում, նրա ողնաշարը պինդ է լինում, և հողի վրա կարողանում է հպարտ ման գալ: Սա է մշակույթ ասածը ինձ համար: Մշակույթը, անկախ ամեն ինչից, ինքը զարգանում է: Պարզապես հեռուստատեսությունները, թերթերը անուններ կան՝ շատ են տալիս, անուններ կան՝ իսպառ չեն տալիս: Մշակույթի գործիչը ինքը մշակ է... Ինքը իր համար, գլուխը կախ իր գործը անում է: Գրողներ կան, որ հիմա տանը նստած իրենց գործը անում են: Պարզապես քարոզչություն է հիմա գնում, թե մենք արվեստ չունենք... Շատ լա՜վ էլ ունենք»:

[2011]

*

Նվարդ Ալեքսանյանի hարցազրույցից («Եղիցի լույս», «Ջրերի վրայով թռչող մեղուն», 10 սեպտեմբերի, 2011թ.)

*** Մարդու և գրականության ժամանակները նույնը չեն: Առանձին վերցրած` մարդու մի սերունդը իրեն հատկացված մի կյանքով թույլ, մոռացկոտ, ծերությամբ մահկանացու է, բայց իրար շաղկապված սերունդները միասին տիեզերական հավերժության մեջ մշակութային հավաքական հիշողությամբ ուժեղ, անմահ են: Համենայնդեպս «Գիլգամեշի», «Մհերի դռան», «Վեդաների», սկանդինավյան «Սագաների» համեմատ, ամենախոշոր բանակներ շարժող կայսրություններ, քաղաքակրթություններ են հող դարձել, օրենսդիր պետություններ են գետնի տակ անցել, անծայրածիր օվկիանոսների ջրեր են ցամաքել, անհուն երկնքում գալակտիկաներ են հանգել, աստղաբաշխ քարտեզներով և ամենավսեմ անուններով հանդերձ` փիլիսոփայական մատյան-


Գրողը ճանապարհ է դուրս գալիս, առավոտ կանուխ, բոլորից առաջ, երբ աքաղաղն անգամ առաջին կանչն արած չի լինում, բայց երբեք որևէ տեղ չի հասնում, նրա կարևորությունը միշտ գնալու մեջ է: Երիտասարդ օրերին է` մի առավոտ վանականի կամ դերվիշի նման ուժեղ ոտքերով դուրս գալիս վանքից, գնում է ճշմարտության խոսքը` թանկագին քարը որոնելու: Հստակ չգիտե, միայն գուշակելու, կռահելու նման է ընկալում` ինչ է այն: Ցնորք: Գուցե տիեզերական լուսումութ անդունդներով թափառող Զրադաշտը, Բուդդան, Մհերը, Քրիստոսը, Մուհամմեդն էլ ճշմարտության խոսքն էին որոնում, որ երկիրը երկրին, մարդը մարդուն պիտի ասեր ու ընդամենը խոսքով պիտի վերանար անհամաձայնությունը, թանկագին քարը մարդկությանը պիտի փրկեր կործանումից: Գուցե միջնադարում էլ, երբ ալքիմիկոսները փորձում էին անհայտից թանկագին քարը ձուլել` ինկվիզիցիայի դեմ ճշմարտության խոսքն էին որոնում:

*** Գրողն իր ճանապարհին, մեկ էլ մի օր, երբ մութը վրա է հասնում, կանգնում է, այդ ժամանակ կարող է արդեն հարյուր, հարյուր քսան տարեկան` երկրային ժամանակով ծերացած լինի, մորուքը ծնկներին է հասել, միզելուց կոշիկների քթերն է թրջում, ատամնաթափ է, հիվանդության ախտերը ներսն են թափանցել, ճանապարհներին բազում քաղաքներն ու գյուղերը հսկող շները սրունքները, ամայի անապատներում շնագայլերը հոշոտելով` մարմնի վրա ծառի փչակների նման անցքեր են բացել: Նախկին անաղարտ, գեղեցկատես մարմինը կնճիռներով է պատվել, բայց ծառի փչակների նման անցքերով մարմինը երգում է չորս ծագերից փչող քամիների ժամանակ: Սա կարևոր է, երգվող փորձը ամենախիզախ ճանապարհորդների որոնած` թանկագին քարի ընդամենը չնչին մի փշրանքն է: Սակայն այդ չնչինը, այդ փշրանքն է, որ հայրենիքի սահմանները ոչ միայն հորիզոնական է տեսնել տալիս, քան նրանք կան հիմա, այլ ուղղահայաց` ավելի հեռվին են հասցնում: Ինչ վերաբերում է «կույր անցորդի զանգուլակի ձայնին», թե հիմա ո՞ւր է հասել, չգիտեմ, ձայներ լսողը լսելու է: Մարդը հողագնդի քամիների ու փոթորիկների բերանին գլորվող ավազահատիկն է, գերեզմանի պորտալարը:

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

ներով գրադարաններ են հրո ճարակ դարձել, Բաբելոնյան [217] աշտարակաշինությամբ Աստծո դեմ ըմբոստացած ազգեր են եկելանցել, այնուամենայնիվ, գրականությունը մշտապես ապրելու կարողություն է ունեցել:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[218]

Մի անգամ Ծաղկաձորի անտառներում լսեցի` լուցկու չափ մի թռչուն էր երգում, էդ ոնց էր չորս-հինգ գրամանոց ծտի ձայնը ծակծկում երկրագունդը, մաղ էր դարձրել, երգը էդ ուր էր հասնում, գնում, վեց-յոթ կիլոմետր հեռավորության վրա լսելի էր դառնում: Հազարավոր դարերի հեռավորությունից ձայներ են գալիս, լսելի դառնում` «Երկնէր երկին, երկնէր երկիր, Երկնէր և ծովն ծիրանի...», կամ «Առավոտ լուսո Արեգակն արդար...», կամ` Նարեկացի, Չարենց, Տերյան, Կոմիտաս, Մաթևոսյան: Ամենազարմանալին գրականությունն է, ամենազարմանալին փափուկի կռիվն է կարծրի դեմ, նման է մարդու` ջրով քար կտրելուն, խոսքով պատերազմի դեմ կռվելուն: Հոգին է դառնում գրականություն:

*** Չգրելը որոշումով չէ, ինչպես հանկարծազարկ վթարը, պարզապես մի օր այլևս չես կարողանում գրել: Երբեք կողմ չեմ եղել քաղաքականությամբ զբաղվելուն, բայց քաղաքացիական հաստատուն կեցվածքին կողմնակից եմ, երբ զանգերը ղողանջում են, թող այնտեղ լինի: Մարդն ի ծնե կենդանակ��ն բնազդային կապվածություն ունի տարածքների հետ, հողը կորցնելու տագնապները նրան ծագման պահից ի վեր ամենից շատ են արյուն հեղել տվել: Վախը 387 թվականից է գալիս` մեկ ընդհանուր Հայաստանի Արևելյան և Արևմտյան մասերի կոտորակումից: Ազդեցությունը` ողնաշարը ջարդված և նորից ապաքինված մարդու ծուռ մեջքով քայլելուն է նման, որ ամեն վայրկյան գիտակցում է ոչ միայն ընկնելու, անգամ սայթաքելու դեպքում ողնաշարը կրկին ջարդելու վտանգը: Եթե դարերի միջով հետևենք հայրենիքը կորցնելու ենթագիտակցական վախի ելևէջներին, կտեսնենք` սարսափը ընդհանրապես մեզ չի լքել: Ես չեմ հիշում որևէ ժամանակ մեր մեջ եղած լիներ, անգամ, ամենաբարձր մտավոր պայծառությամբ օժտված հանճարեղ մեկը, որ կարողանար խաղաղության մեջ ապրել, չվախենար թաշկինակի չափ մնացած երկիրը կորցնելու մտքից: Նման իրավիճակը ինչքան որ օգնել է պահպանելու մեր ինքնությունը` նույնքան վնասել է, մեկուսացրել է ինտեգրացումից: Կարծում եմ` երբեք էլ օրենսդիր Հռոմը, Բյուզանդիան, մեր օրերի Եվրոպան մեր որոնող մտքից չեն բացակայել: Անձնական կորուստների ժամանակ, հեռացողների համար կսկիծը մի առանձնությամբ, մի պատմվածքով, մի մտահղացմամբ սփոփվել է, բայց համընդհանուր աղետալի փորձությունների


Եվրոպայի ամենամեծ նվաճումներից մեկը, դարերով ինքն իր դեմ մղած կործանարար պատերազմներից հետո, երկիրը երկրին, մարդը մարդուն, մոխիրը մոխրին, գործած մեղքը կարողանալ խոստովանելն էր: Մինչդեռ այսօր էլ իշխանություն ունենալու համար խոշոր տերությունների կողմից Այսրկովկասում կրակը բորբոք է պահում մահաբեր բոցը` պատրաստ է ցանկացած պահի լեռներից լեռներ, մայրաքաղաքից մայրաքաղաք մոլեգնելու, տարածվելու տնից տուն:

*** Ինձանով լինի` մեր դռան շեմի տակից հեռու պիտի քշենք անմիաբանությունը, ողջը պիտի ոգեկոչվի` Բագրատունիների մարգարեական մտահայացությունը, Մամիկոնյանների նահատակության հասցված խիզախությունը, ոտքի պիտի լինի քաղաքացին, հերոսը, զինվորը: Սրբազան ծիսակարգ կատարող Աստվածաշնչի նման պիտի գործի Սահմանադրությունը, օրենսդիր մատյանների դեմ հավասար պիտի լինեն առաջիններն ու վերջինները:

*** Պիտի դադարեցնել մտավոր և աշխատավոր հասարակության բողոքավոր արտահոսքը, կուսակցությունների` երկիրը բզկտող անհամաձայնությունը, բոլորս լռելյայն անճարակությամբ մեր կանանց մեր` համար մեկ հակառակորդի դուռն ուղարկելը, այդ ամենի հետ միաժամանակ աղետ է մեր հետամնացությունը, սոցիալական թուլությունը: Եթե գերհզոր տերություններն անգամ, որտեղ դեմոկրատիայի առաջընթացը տասն արդար պատվիրաններին է մոտեցել, չեն հրաժարվում եկեղեցուց, գնալով զորացնում են իրենց կրոնը, առավել ևս, մեզ նման փոքրաքանակ, տնտեսապես թույլ ազգը իրավունք չունի չարափառ հարձակումներով քայքայելու առաքելական եկեղեցին, որն իր տարիքով ավելի մեծ է, քան պապերի Վատիկանը, քան արևմտյան շատ մայրաքաղաքներ, որտեղից տարատեսակ աղանդներն են գալիս: Սակայն ևս մի դժվար փորձությունների ժամանակաշրջան անցկացնելու համար մահաբեր լռության հրապարակի վրա հասարակությունը կաթողիկոսի բարեփոխումների խոսքին է սպասում, որովհետև բոլորով մեկ ընդհանուր դարավոր ժամանակի մեջ ենք: Հարևաններին անհանգստացնող մեր ինտելեկտը կարող ենք առավելություն դարձնել:

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

ժամանակ չեմ կարողացել խույս տալ անզորության և [219] ունայնության զգացողությունից, որ ամիսներով ընկճել, դեպրեսիայի մեջ է պահել:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[220]

*** Ստեղծագործական ամեն մի մտահղացում բազմակերպ է` մտքի մեջ այլ է, թղթի վրա ուրիշ: Սկսելուց առաջ դեռևս չկազմակերպված մտքերը, անորոշությունը, չձևավորված կառույցը, վախը ցավեր են պատճառում: Գրելը երբեմն, նույնիսկ լավ բերքի ժամանակ, լիքը փորով ջրերի վրայով թռչող մեղվի է նմանվում, որտեղով երբեք պարզ չէ` տեղ կհասնե՞ս, թե քո ծանրությունը քեզ կխորտակի գետերի վրա: Երևի այդ ծանրությունն է, որ փորձում է խորամանկել Աստծուն կամ էլ չգիտեմ` ում, անգամ գրասեղանին` այդ փայտե կուռքին եմ դիմում օգնի` խոստանալով այս մի գործը ավարտելուց հետո այլևս չգրել: Սակայն ամիսների աշխատանքից հետո նոր պատմվածքի քնաբեր դյութանքը, հաջողվածության անկասկած հավատն այդ օրերին այնքան հեռուն են տարած լինում, որ արթնացած մարդկային ինքնահավան վստահությունը մոռացնել է տալիս առաջին խնդրանքներն ու պաղատանքները, կամ ով կարող է ասել` էլի մասնակից ինչ ուժերի արդյունք էր այդ ստեղծագործությունը: Արդյոք չե՞մ վախենում մի ամբողջ սերնդի պատասխանատվությունը ստանձնելուց. ձեր տված հարցը բարոյախոսական, հռետորական է հնչում: Գրելու ժամանակ նման հարցերի շուրջ մտածելն ամենավտանգավորն է: Գործի հաջողությունը կախված է նաև ստեղծագործական մտքի առաջին պլանում երբեք նման հարցեր չպահելուց: Էպոսը պարզապես անհատնում կավի այն հանքն է, որ իր ճկունությամբ, իր բաղադրությամբ, կարծրությամբ, հրակայունությամբ, հոգի առնելու պատրաստակամությամբ ամենից շատ է համապատասխանում իմ շինարարությանը: Աշխարհի չորս գույնի մարդուն հավերժը սպիտակ, սև, դեղին, կարմիր կավից ծեփեց, սակայն ամենակարևորը` գույների հակադրությունից կարողանալ մարդու միևնույն տեսակին կենդանություն տալն էր:

[2011]

*Էդիկ Բաղդասարյանի հարցազրույցից

(«Ոսկե խնձորը», www.hetq.am, 2 օգոստոսի, 2011թ.):

*** Որևէ անհատ, կուսակցություն, իշխանություն գործում է այն չափով, ինչքանով ընկալում է ազգային կառույցի միջուկը: Ժողովրդի հասունության չափը, ապագայի խորություններին հայացք գցելու կարողությունը, փորձի վերլուծությունը. հենց


Հին դարերից մինչև մեր օրերը թանկագին կորստի այնպիսի հիշատակներ կան թիկունքներիս, ինչքան էլ նրանք կանչում, աղաղակում են, անգամ վախենում եմ հետ նայել` առասպելի հայտնի հերոսի պես քար չդառնալու համար: Հենց այդ թանկագին, բացակա հիշատակներն են մեղրի թունդ անուշի պես այրում մեր ներսը: Այդքանից հետո փորձը, թեկուզ գուշակության չափ, մի բան սովորեցրած պիտի լիներ: Գիտեք, չէ՞, մեր բարի, հին հեքիաթների վերջում ինչ է ասվում. «Երկնքից երեք խնձոր ընկավ. մեկը` լսողին, մյուսը` ականջ դնողին, էն մեկը` պատմողին»: Լսողի և ականջ դնողի միջև մեծ տարբերություն կա, այսինքն` ականջ դնողը պատմության իմաստնությունը սովորողն է, մարդկության` փորձով նվաճված արժեքները առաջ տանողը: Սակայն իմաստություն տվողը խնձորներից մեկն է, բայց երեքի ներդաշնակ միասնությունից է հեքիաթի խնձորը իմաստության ոսկե խնձոր դառնում: Ազգային թերության պես մի բան է դեպքերից առաջ ընկնելը, իրադարձություններին խոտորնակի, համընթաց չքայլելը: Իշխանությունն էլ պակաս չէ, փոփոխություններ առաջարկողների դեմ մահակը լավ է օգտագործում, օրինակ` այդքան մեծ աղմուկ կար գնաճի` էլեկտրաէներգիա, ջուր, գազ և այլնի պատճառով, էլ չեմ ասում սահմանամերձ գոտիների թշվառության, օրեցօր հողը կորցնող գյուղացու մասին, հողը էլ չի խոսում գյուղացու հետ` ահա և ունենք իմաստնությունը կորցրած գյուղացիություն, եթե դեմոկրատիան այս վիճակում է, էլ փոփոխություն որտեղի՞ց լինի: Ազատության արդյունք է և փոփոխությունը, և սպասումը:

*** Եթե հենվեմ պատմական անցյալի օրինակների վրա, նման իրավիճակներում, երբ երկիրը ճգնաժամի մեջ է հայտնվել, ազգը աշխարհաժողովներ է հրավիրել, նույնն է, թե այսօր էլ ներքևից վերև նոր ընտրությունների կարիք կա: Բայց այս դեպքում էլ հարց է առաջանում. ժողովուրդը, իշխանությունը պատրա՞ստ են այդ նոր ընտրություններին: Կարծում եմ` չէ, մեր չորս կողմը աշխարհներ են ծաղկում, կանաչ-կարմիր նորանոր արևներ են ծագում, իսկ մենք պտտվում ենք դեռևս ի շրջանս յուր: Մեր վարքը նման է պղպեղին` այն կանաչ, մուգ կանաչին, այն բարակ երկարին, որ ինչքան բերանդ այրում է` հետը կռիվ տալու պես կրկին ուտում ես:

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

սրանք են, որ վճռում, ուղեգծում են ազգերի պատմության [221] սահմանները: Շատերը նույնիսկ չգիտեն` սիրո՞ւմ են, արդյոք, իրենց երկիրը, թե՞ հենց այնպես ապրում են այնտեղ: Այնինչ ամենախորքային հասկացությունն է, ահավոր խորհրդավոր է «հայրենիք» բառն իր զորությամբ:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[222]

*** Մեր լեզուն մենք չենք հորինել, մինչև գրավոր դառնալն այն կար, Աստված էր տվել: Իսկ պետություն և եկեղեցի հաստատություններն ինքնապաշտպանության համար ազգն է ստեղծել: Լեզուն է, որ ժողովրդի արյան մեջ որպես ոգի է բոցկլտում:

*** Ես քաղաքագետ չեմ, գրողի տեսանկյունով եմ նայում: Ավելի շատ խղճի անունից եմ խոսում. ժողովրդի խոշոր հատվածը քաղցած է, պետությունը պիտի խոհանոցները մտնի, ժողովրդին օգնել է պետք, իսկ ըմբոստությունը շղթա կտրել է, ժողովուրդը պատրա՞ստ է, վախեցած չէ՞, կցանկանա՞ ազատագրվել: Բայց հարցը մյուս երեսն էլ ունի` երկիրը կդիմանա՞ նման ևս մի ցնցումի… չէ՞ որ մարտի 1-ի տասը հոգու հանգիստ չառած ուրվականները դեռևս թափառում են քաղաքում…

*** Ամբողջականությունն է ծնում ազգային հոգեբանություն, քաղաքական տրամադրություններ և ուղեգիծ: Արտագաղթը սմքեցնում է երկիրը, մանավանդ երիտասարդ մտավորականների և կանանց դուրս գալը: Ինձ միշտ սարսափեցրել և դաղել է աղջիկների մայրացու գենոֆոնդի և մտավորական տղաների մատրիցայի զորության` համար մեկ հակառակորդի դուռը գնալը: Մեր այս երկու չափազանց մեծ արժեքները պետականորեն պաշտպանված չեն: Կարելի է կարծել` դա էլ է քաղաքականություն, այստեղ աշխատանք չկա. աղքատների, հագնել-ուտել ուզողների, բողոքավորների թիվը մեծ է, ինչքան շատ դուրս գան, այնքան հեշտ կլինի մնացողներին կառավարելը, վերջիվերջո, նաև արժույթներ կուղարկեն երկրում մնացած հարազատներին: Նման մտայնությունը, ասել է թե` աչք փակել ազգային անվտանգության մեծ հարցի վրա:

*** Մենք ունենք նաև գնացողների ենթագիտակցական մեղքի զգացողության ինքնաարդարացման փիլիսոփայություն: Ինչքան էլ ճշմարտությանը մոտիկ լինի, ես նման ըմբռնումը չեմ արդարացնում: Հիվանդոտ է, ունայնություն է, երբ մտածում ես. «Միշտ այդպես է եղել, միշտ լքել են երկիրը, դու քո երկրում տեղ չունես»: Հավատացած եմ` անհատը միշտ իր հայրենիքում է ծաղկում, ամբարները, յուղի կարասները լցնում, ծիծաղկոտ աչքերով երեխաներ ունենում, տնտեսությունը առաջ մղում: Ծաղկեցրու քո հայրենիքը, տես` տեղ կունենա՞ս, թե՞ ոչ, տես` օտար ափերում


*** Ո՞նց է, որ թուրքը, վրացին իրենց երկրներում կարող են երջանիկ լինել, իսկ մենք` ոչ: Պետք է երկրում իշխանությունը խղճով բանեցնել, որ բոլորս տեղ ունենանք, այդ ինչպե՞ս է` վեցյոթ տոկոսը շքեղության մեջ ծփում է, մնացածը փոր հացով է օրն անցկացնում, ի ամոթ մեզ` աղբարկղներից էլ ուտելիք վերցնողներ կան: Այդ ինչպե՞ս է` հրեան իր ունեցած-չունեցածը դնում, չի թողնում մի հավաքարար, մի կոշկակար, մի մուրացկան լինի իր ազգից: Ինչպես որ պետություն ունենալը, այնպես էլ մեծահարուստ լինել` դրամագլուխ ունենալն է մշակույթ, առավել ևս դրա ծախսելը: Տունդարձի ճանապարհին մեր մեծահարուստը պիտի վիրավորվի աղբարկղներին ձեռք գցողների համար:

*** Ինչքան էլ ԵԽԽՎ-ն, ԱՄՆ-ն, Ռուսաստանը և այլ երկրներ փորձեն պատերազմի դեմն առնել, կարծում եմ` սպառնալիքը կա, ավելի շատ Թուրքիայի դարավոր ուխտադրուժ հնարամտություններից եմ վախենում, քան նրանց լավատեսական հույսերին եմ հավատում: Որպեսզի ժողովուրդը պատրաստ լինի պատերազմի, նախ պիտի արձակել բոլոր տասնհինգ քաղբանտարկյալներին: Մեր մյուս թուլությունը աղքատությունը, թշվառությունը, անհպարտ մարդն է, որոնք երբևէ չեն եղել հաղթանակ խմորողներ: Միայն ինքնությունը զգացող, խղճով քաղաքացին և արժանապատիվ պետությունը կարող են հայրենիքի համար պատերազմ մղել: Ինչ վերաբերում է հողերի վերադարձին, ժողովուրդն իր լավագույն զավակների զոհողության գնով է ազատագրել, այս դեպքում ժողովրդին էլ պետք է հարցնել. համաձա՞յն է տալուն, թե՞ չէ: Քսաներորդ դարի վերջին իրականացավ ժողովրդի երազանքը: Հայաստանի մի հատվածը` փոքր, բայց կարևոր մասը` դեռևս ինքնությունը չկորցրած Արցախը, ազատագրվեց ադրբեջանական լծից: Այն արյունը, որ Արցախի համար վերջին անգամ Սյունիքարցախյան ազատագրական պատերազմների ժամանակ Դավիթ Բեկ-Մխիթար Սպարապետի և Եսայի Հասան-Ջալալյանի ու Ավան հարյուրապետի (յուզբաշի) գլխավորությամբ թափել էին հայերը, արդեն երեք դար է անցել:

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

հեծող քո արյունակիցները կվերադառնա՞ն, թե՞ ոչ: Ասել` հայն իր [223] հայրենիքում չի կարող ապրել, նման մտածելակերպը անաստվածության, անխղճության, ինքնասպանության պես բան է:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[224]

*** Ամեն մի դարագլուխ իր պաշտամունքային արժեքն է բերել, բայց պատմության խորքերը նայելով` համընդհանուր մարդկության համար դարձյալ հայրենիքն է մնում որպես ամենանվիրական իդեալ: Երիտասարդությունը հոգևոր և ֆիզիկական կառույցով պորտալարով կապված է պետության մարմնի հետ: Ցնցումները, որ պետությունն է կրում, կրում է երիտասարդությունը:

*** Գերմանիայի Հաննովեր քաղաքում աչքով եմ տեսել. մի աղջիկ գնացքում ուզում էր ոտքերը դիմացի ազատ նստարանին դնել, հագի բաճկոնը հանեց, գցեց նստարանին, նոր ոտքերը դրեց: Դա է իդեալը, հայրենասիրությունը, երբ քո բաճկոնից ավելի շատ ես սիրում գնացքը, որ քո հայրենիքն է:

[2012] *Աշոտ Ադամյանի հեղինակային հաղորդումից (ձայնագիր) *** Ցանկացած գրող, որ ժամանակի մեջ ծնվել է էդ ժամանակի մեջ էլ ապրում է: Ուրեմն էդ ժամանակը իրեն էր տրված, ուրեմն կանխորոշված էր էդ ժամանակ ինքը ծնվեր ու էդ ժամանակում ապրեր և միաժամանակ էնպես է լինում, որ նա ինքը իր ժողովուրդի հետ կիսում է էդ ժամանակի ճակատագիրը: էդ ժամանակի մեջ լինում են կորուստներ, պատերազմներ, երկրաշարժներ, բնական աղետներ և էդ բոլորի կրողը գրողն է: Գրողը օտարված չէ իր ժամանակից, պարզապես հարկավոր է գիրքը ճիշտ հասցեագրված լինի: Երբ գիրքը ճիշտ է հասցեագրված, էդ ժամանակ նա իր ընթերցողն ունի:

*** Իմ ամնամեծ կորուստներից մեկը, երբ հայրս մահացավ, գրելը միջոց էր կանգնեցնել իրեն, վերադարձնել, իրեն հետ բերել էդ անհայտից:

*** Գրելու ձգտումը գալիս է կորուստներց, ոնց որ հորդ ես կորցնում, մի օր տեսնում ես, որ քո երկրի մեջ մի կարևոր գույն է


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

կորել, մի իրադարձություն է լավ, կամ վատ կատարվել և փորձում [225] ես վերադարձնել, սա է, կորուստների վերադարձն է գրելը: Երբ որ հայրենիքից, երկրից մի գույն է կորում, դու քո գրելով վերադարձնում ես էդ գույնը: Ոնց որ պատից, շինությունից, բերդից, ամրոցից մի քար ընկնում է, պարտադիր էդ քարը, կամարը պետք է իր տեղը դրվի, թե չէ էդ պատը կփլվի, ամբողջ շինությունը կքանդվի, դրա համար դու էդ քարը դնում ես տեղը, դրա համար դու էդ պատմվածքը գրում ես, որպեսզի երկրի ամրոցը, գույնը չկորի էս տիեզերքում: Տիեզերքից վերցնում դնում ես տեղը: Փորձում ես էդպես: Երկրի մեջ գույն է կորում; Գրելը կորուստների վերադարձն է:

*** Երբ նստում ես գրասեղանի առաջ, վերցնում ես գրիչը և նստում սպիտակ թղթի առաջ, ճերմակ թուղթը ինքը հուշում է, թե ինչն է պակաս: Եվ սկսում ես էս պակասի ետևից գնալ: էդ ժամանակի մեջ ինչն է պակաս և ուզում ես դնել տեղը: Էդ ճերմակն է հուշում պակասության մասին: Ամենամեծ պատասխանատվությունը քո ներսում է, Էսօր ես ուզում եմ, որ ժողովուրդի աչքերի մեջ խինդ լինի, պայծառություն լինի: Ինչպես անհատը այնպես էլ ամբողջ ազգը, ժողովուրդը ունի իր մտածողությունը իր բանականությունը, ինչպես երկրագունդը, այնպես էլ ժողովուրդը մտածող էակը է, եթե ժողովուրդը թերահավատ է, ուրեմն էդ կառույցի մեջ պետք է որոնենք, թե ինչ որ պակաս բան չենք տվել ժողովուրդին: Թոռնիկի մեջ տեսնում ենք մեր թուլությանը փոխարինողին: Ազգի ոգին թուլացել է: Էս պահին հայրենիքի շահը պետք բարձր դասենք ամեն-ամեն ինչից և հայրենիքը էս փոթորիկների և ալեկոծությունների միջով առաջ տանենք և սա կլինի մեր հաղթանակը:

*** Գրել պատմական տեսանկյունով՝ ժամանակակից, սթափ և ռացիոնալ մտածող մարդու համար, անկասկած, կթվա անհեռանկար, ապագա չունեցող, ինչ-որ չափով նույնիսկ վտանգավոր գործ: Հիմա աշխարհում անցյալի թեմաներով վեպեր այլևս չեն գրվում: Բայց, եթե ամբողջ պատմության ընթացքում մարդու կատարած աշխատանքը և նրա կողմից ստեղծած մտածողության սիստեմն արդեն գոյություն ունեն ավարտված տեսքով, ինչպես Ամերիկայի, Եվրոպայի երկրների ժողովուրդների դեպքում, հենց դա էլ երևի հնարավորություն է տալիս որոշակի եզրակացություններ անելու՝ պատմության մեջ նրանց և մեր տեղի ու


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[226] նշանակության մասին: Մեր պատմական անցյալը փակ համա-

կարգ է, ծա՞ղր է՝ ի՞նչ է, ինպես մի ճահիճ, որ ամեն դարի հետ հայրենիքիդ, քաղաքիդ, դռանդ շեմի տակ է բացվում, ոչ կուլ է տալիս, ոչ էլ ազատ է արձակում: Վեճը, ինչպես կար 1-5-րդ, 9-19-րդ դարերում, հարյուրամյակներ կա, մինչև այսօր գալիս է, նրա հետ գալիս է պատմավեպ գրելը: Իմ կարծիքով՝ լրիվ արդարացի, գուցե մյուս ժողովուրդների պատմական անցյալի մեջ վեճ չկա, գուցե իրենց պատմությունն ավարտել-ամբողջացրել են, մերը չի ավարտվել, մերը շարունակվում է, թելադրում է՝ պատմական գրքեր, ժողովրդի զանգվածներ, համայնապատկեր, տեղաշարժեր: Պատմավեպը և անհատական, և մոնումենտալ մտածողություն է: Ինչքան էլ անհատի, մարդու՝ իր խորքերում իրեն որոնելու, քարոզչության ժամանակաշրջան է, ինչքան էլ՝ «ամեն ինչ հոսում է», ամեն տեսակի հավատ կաթվածահար անող այս օրենքն է գործում դարի սրտում, միևնույնն է, չէ՞ որ մեր հոգու խորքում ինչ-որ բան ոչ թե անհատականությունից, այլ ժողովրդից, հասարակությունից, ամենայն մարդկությունից կա: Ինչոր բանում մենք մաս ենք հանդիսանում՝ մեկ-ամբողջական ոգու, մեկ ամբողջական համաշխարհային մտածողության, մեկ-ամբողջական երկրագնդի հողի փոշու, որից կերտվեց մեկ ամբողջական Ադամը, նրա ռունգերի մեջ փչած մեկ ամբողջական շնչից: Վեպում նկարագրվող ժամանակը նորից ու նորից սեռական ճանապարհով այս աշխարհ վերադարձող մարդու պատմությունն է: Չկա պատմական կամ ներկա ժամանակ: Ժամանակը Աստծո ժամանակն է, որով ՆԱ սպանում է մեզ: Աստծո հեռավորության չափով, հինգերորդ դարից մինչև այսօր, մի վայրկյան է անցել: Այդպես՝ հեռավորություն նշելիս մարդն է ասում. «հինգերորդ դար», Անսահմանությունը կամ Աստված ասում է. «Մի ակնթարթ»: Այդտեղից էլ վեպում նկարագրվող դեպքերը, դիպվածներն այսօրվա Հայաստանի իրադարձություններն են:

*** Տոտալիտար երկիրը փլուզվել է, բայց, նրանից որպես բանդագուշանք մնացած, տոտալիտար կառույցը իր համայնավարական սկզբունքներով կա, ռեժիմն ինքն էլ ստեղծում է խումբը, խմբի շահերը` ինչպես եղել է յոթանասուն տարի: Հարկավոր է Գրողների միության կանոնադրության մեջ փոփոխություններ կատարել, այնպիսի կետեր մտցնել, որ ցանկացողները կարողանան դուրս գալ հին Գրողների միությունից, և որևէ գրական ուղղության, սկզբունքի, նորարարության շուրջ` իրենց պատկերացրած նոր անկախ գրողների ընկերությունները ստեղծեն, այն էլ` մի քանիսը: Նման մասնատման մեջ որևէ սարսափելի բան չկա: Այսպես է Ռուսաստանում, մեր հարևան ՎրաստանԱդրբեջանում, այսպես է ամբողջ Եվրոպայում: Գրողների միությունը, գրականության շահի համար,իր տնտեսություններով բաժանվելով մի քանի ընկերությունների` նախ հնարավորություն


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

կտա, որ ամեն մեկն իր թերթերով, ամսագրերով, տպագրած [227] գրքերով, մյուսի հետ պնդաջիլ մրցակցություն ունենա` կծաղկի տարբեր ուղղություններին հարող առողջ գրականությունը: Նման քայլը մեր գրականության շուրջ լռության շրջափակումը բացելու համար լավագույն ելքն է լինելու` ամեն մի ընկերություն իր փոքրիկ, թեթև խմբերով աշխարհի չորս ծագերի ուղղությամբ կռվելով առաջ կգնա: Ամենքս մի կողմի վրա` արևելքևարևմուտք, ես համոզված եմ` որևէ մեկը տեղ կհասնի, կհասնի արևելքին, կներկայանա մեր դարավոր մշակույթի անունից: Հանդգնություն պիտի ունենանք կեղևից դուրս գալու` մեր բողբոջը մեզանից դա է պահանջում: Միայն այդ ժամանակ հնարավոր կլինի բացվել: Մեզ համար միայն աշխարհը բացելը չէ կարևոր, այլ` ներդրում ունենալ համաշխարհային մշակույթի մեջ. ահա մեր գերխնդիրը: Եթե կարողանայինք այս 35 հազար քառակուսի (Արցախն էլ հետը) կիլոմետր փոքրիկ տարածքի վրա ապրող քիչ մարդկանցով պատմության քառուղիները անցած ժողովրդի մշակույթի խորհուրդը, բարոյականությունը, քմահաճ հողի և հպարտ մարդու փոխադարձ կնքած դաշինքը գեղարվեստական խոսքի զորությամբ աշխարհի սրտի մեջ դնեինք` ապա համակիր ունկնդիրներ կունենայինք: Շատ երկրներում եղածի իմ փորձով կարող եմ վկայություն տալ, որ մեր տեսակի գեղարվեստական ներսը հետաքրքիր է աշխարհի համար, պիտի թույլ տանք, որ լսի մեզ ու դարերի խորքերից բերած մեր հևքը ունենա: Այդ առաքելությամբ համաշխարհային գրականության մեջ ներդրվել կարողանալը դիտվելու է` որպես պատմաբանների, քրիստոնեու��յան դրոշի, դիվանագետների զորությամբ արված գործին հավասար: Բայց մենք այս առաջընթացով անորոշ հեռվի ճանապարհն ենք բռնել, Գրողների միության այսպիսի կառույցով ո՞ւր ենք գնալու, այսչափ վախվորածությունը ո՞ւր կհասցնի...

*** Բազմաքանակ, հարյուրներով, տարեկան տպագրվող, գրքերի անուններ են տալիս. շատ գրքեր տպագրելը դեռևս գիրք տպագրել չի նշանակում... Եթե դրանց գրական որակի համար Գրողների միությունը պատասխանատու չէ, գոն՞ե կազմակերպվող շնորհանդեսների, ավելի շատ կողմնակիցներ ձեռք բերելու նպատակով անընդհատ նորանոր մարդկանց անդամագրելու, համահարթեցման համար պատասխանատվություն կրո՞ւմ է...Կորել է գրական պրոֆեսիոնալիզմի պատվախնդրությունը` գրքահեղեղի պատճառով: Կորել է սպիտակ թղթի և սև թանաքի վիճաբանության երկյուղը: Փոխարենը սկսվել է մասսայական ճշմարտությունների ժամանակաշրջանը: Բողբոջի համար կեղև է պետք բացել:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[228]

*** Այսօրվա գրաքննադատությունը գրականության մուտքի համար նպաստավոր ասպարեզ, գեղարվեստական դաշտի մթնոլորտ չի ստեղծում: Տասնյակ տարիների ընթացքում առաջացած գրաքննադատությունը ինչքան էլ տապալված փուլեր է ունեցել, բոլոր դեպքերում ստեղծել էր ուղենիշը: Գրականության նկատմամբ ձևավորել էր քրիստոմատենիկ համակարգ, հիմա, տարիների ընթացքում մշակված այդ լուսավոր կորիզն ենք կորցնում: Գրաքննադատության դերը աշխարհում միշտ եղել է ու կա` գրականության տեսակն ու որակը իրարից զատել, պատմվածքը` պատմվածքից, պիեսը` պիեսից, գրողին գրողից բաժանել... Մեր գրաքննադատությունն այսօր մեկ ուրիշ կարգավիճակի է հասել, հենց ինքն իր վճիտ ակունքների սկզբունքներին հակառակ, ի հեճուկս, հենց ինքն իրեն, ամբողջ գրականությունը միատեղում, փորձում է բոլորին մի անկողնում անվեճ քնեցնել, այն ամուսինների նման, որոնք մի կյանք հաշտ ու խաղաղ ապրում են միասին, բայց օտար են իրար: Իսկ նպատակը ոչ թե իրար նմանեցնելը պիտի լինի, այլ` իրարից տարբերակելը:

*** Ուղղագրությունը՝ մեր հայրենիքի առաջ ծառացած ամենաբարդ հարցն է: Մի՞թե խորհրդավոր առեղծված չէ սա` ավանդական ուղղագրության գործածությունը արգելվելուց ութսուներկու տարի է անցել, դարձյալ այն բերկրանք է պարգևում մարդկանց, իրենով է անում շատ խոշոր վերլուծող մտքերին, հոգևոր հիշողությունների մեջ վերստին արթնացնում է նախնիների հետ հաղորդակցության կանչը, եթե կենդանության նշան չէ սա, ապա ինչպե՞ս է գիտակցությունների մեջ դառնում տենդ` անհաշիվ անտեսված խնդիրների, անհաշտ մտորումների, նուրբ և համարյա թե անմատչելի վերլուծությունների կիզակետ...

*** Ժողովողի իմաստությունից է. «...Սերունդ է գնում, սերունդ է գալիս, բայց երկիրը մնում է հավերժ: Քամին գնում է դեպի հարավ և դառնում է դեպի հյուսիս` պտտվելով պտտվում է, փչում է քամին և վերադառնում նորից իր շրջապտույտին: Բոլոր գետերը գնում են դեպի ծով, բայց ծովը չի լցվում և նորից գետերը վերադառնում են այնտեղ, որտեղով հոսել են...»: Վերադարձի մասին է խոսքը այս տիեզերքի հավերժության մեջ, արժեքների շարքում տեղը գտնելու, ծովի հետ ներդաշնակ գոյատևության խնդրի լուծման բանալին ունենալու մասին, այնպես անել, որ քեզանով ծովը չլցնես, բայց միաժամանակ այնպես լինել, որ ծովը չհափշտակի քեզ, գետի պես արձակում ունենալ` վերադառնալու այն հունով, որտեղով եկել էր ծովին խառնվելու` վերադարձի սկզբին... 1600 տարի առաջ մեր նախնիներն արդեն


*** Բայց հավերժի ճանապարհորդության անկման աղետը պատահեց 1922 թվականի Լուսժողկոմի նոր ուղղագրությանն անցնելու ռեֆորմով: Սրանով կարծես ավարտին հասցվեց Օսմանյան պետության կիսատ թողած ավերը: Մարտի 4-ին միանգամից կորցրինք նաև ազգի երկու հատվածների հոգևոր ամբողջությունը: Կարելի է ասել` այսօր միակ ժողովուրդն ենք երկրագնդի վրա, որ ունենք երկու ուղղագրություն: Յաթաղանների փայլփլուն սարսափը աշխարհով մեկ իր հետ տարած սփյուռքը, արդեն ոչ միայն ֆիզիկապես, ոչ միայն խոսակցականով, այլ նաև գրելաձևով է զատված հայրենիքից: Ահա անդունդը, ահա վիհը, որ պիտի անցնենք... Փաստորեն` Ստալին-Բերյայի ծրագիրը հասնում էր իր նպատակին: Նրա հիմքում առաջին հայացքից կարծես, թե դրված էր շատ անմեղ նկատառում, իբրև թե` հանուն անգրագիտության վերացման, զանգվածներին մատչելի էր դարձնում ուղղագրությունը: Բայց իրականում այդ դեկրետով ոչնչացվում էր հայոց դարավոր ինքնատիպ ոգին և մշակույթը, կտրվում էր կապը ոչ միայն անցյալի ամբողջ հոգևոր գանձարանի հետ, այլ նաև` անգիր ժամանակաշրջանի նախապատմության և քաղաքակրթության հետ: Մերոնք ընդդիմանում էին ռեֆորմին, որ առանց որևէ քննարկման ընդունվել և գործածության էր դրվել հակառակ ողջ հայ մտավորականության բողոքի: Ժամանակի լավագույն մտածողները` Շիրվանզադեն, Հովհաննես Թումանյանը, Իսահակյանը, Նիկողայոս Ադոնցը, Մուշեղ Իփեքճյանը, Հակոբ Կոջոյանը, Տ. Չիթունին, Անտուան Մեյեն, Մառը, Հրաչյա Աճառյանը, հստակ գիտակցում էին ազգին սպառնացող վտանգը:

*** Աշխարհի քաղաքակիրթ ու հին գրավոր հարստություն ունեցող ժողովուրդները, որպեսզի կապը չխզեն հնի ու նորի միջև, որպես կանոն խուսափում են ուղղագրության մեջ ռեֆորմային փոփոխություններ մտցնելուց: Վերոհիշյալ պատճառներով, ցավոք, մեր ժողովրդի կապը հնի հետ համարյա թե խզվել է, հոգևոր կապը` նաև Սփյուռքի հետ: Սա կատարվել է, փաստ է... Ավանդական ուղղագրության վերականգնումն ազգի համար ոչ միայն հոգևոր նշանակություն ունի, այլ նաև` ֆիզիկական, թշնամի երկրներով շրջապատված լինելով, իրավունք չունենք մեր արյունակից մարդկային պաշարներից հրաժարվելու, չէ որ Սփյուռքի որձը նաև զինվոր է մեր կողքին կանգնած, ինչն ապացուցեց արցախյան պատերազմը: Իսկ նրանց Աթա թյուրքը

ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

տիրապետել էին մշտնջենականության այս խորհրդին: [229] Տառաստեղծմամբ և նրա համակարգով սերունդների համար ապահովել էին գետի հունը, որտեղով դեպի ծովերը պիտի հոսեն և վերադառնան ի շրջանս յուր:


ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ

[230] ժամանակին ազգին պարտադրեց` արաբագրից անցնել լատինա-

գրին: Ժողովրդին ասել էր, որ եթե մեր բանակները չվերցրին Եվրոպան, ապա մեր նմանագիրը եվրոպականին կգրավի նրանց երկրները, կստիպի, որ Եվրոպան մեզ սիրի: Վերջերս Ադրբեջանն էլ իր 80 տարվա ստեղծածը թողեց, կիրիլյան գրերից անցավ լատինատառերին` Թուրքիայի հետ հոգևոր ամբողջություն ստեղծելու, այն դեպքում երբ ինքը նրանց հետ կարելի է ասել, անգամ, ոչ նույն ցեղախմբին է պատկանում, ոչ էլ նույն լեզվամտածողությունն ունի: Ձգտում են մշակութային ամբողջականության միջոցով ազգի ոգին ամրացնել: Ապա մենք , առավել ևս, որքան դրա անհրաժեշտությունն ունենք, երբ արյունակից եղբայրներ ենք:

*** Սփյուռք ենք կորցնում: Աբեղյանական ուղղագրությունը, որ անգամ ժամանակին համազգային քննարկման և հանրաքվեի չդրվեց, տարեցտարի օտարություն մտցրեց Հայաստանի և Սփյուռքի միջև, խզեց հաղորդակցության խորքային կապը, քանի գնաց` միմյանց լեզվամտածողության և հոգեբանության նկատմամբ անհաղորդ դարձանք, ինչը որ, շատ վաղուց ռուսական պանշովինիզմի երազանքն էր` հայկական երկու հատվածներին զրկել ազգային մտածողության և գաղափարախոսական խնդիրներից: Մեր արմատն է մեզ փրկելու, հակառակ դեպքում` ամենակատարյալ բիզնեսը, հաջողակ դիվանագիտությունը, լավագույն բանակները, եթե սեփական մշակույթի վրա չեն հենված` փլուզվելու կամ թափվելու են: Սա է հզոր պետականություն ունենալու ժամանակակից երկրների ուղենիշը: Իսկ ներկա իրավիճակի պատճառով Մերձավոր Արևելքի Հայ համայնքները նահանջում են հայերենից, Սփյուռքում շատ երիտասարդներ արդեն չեն տիրապետում հայերենին: Ապշած ենք, թե ինչո՞ւ է սկսվել հոգևոր անկում: Այստեղ էլ ժողովուրդը լքում է հայրենիքը` անգամ Թուրքիա է գնում: Պատրվակը միայն հացը չէ, հավատացած եմ, որովհետև բարոյականությունը, որ ցրտին, խավարին, սովին, պատերազմին էր դիմակայել, չխրախուսվեց: Նման հատկանիշը ապագայի ազգային ուղենիշ և կեցվածք չդարձավ: Հայոց աշխարհի հոգևոր դիմագիծը կոփելու, մեր երկու հատվածները վերականգնելու համար, նաև գրողների միությունը խիզախություն պիտի ունենա լծի տակ մտնելու` համազգային միասնական ուղղագրությունը վերականգնելու գործում: Որ ազգը երանի չի տա մեզ` 15 դար սեփական այբուբենն ու ուղղագրությունը անփոփոխ օգտագործելու համար: Երանելի ազգային պատվախնդրություն...

*** Հոգևոր իմաստով ազգային միասնական ուղղագրությանը վերադառնալը Հայքի գոյատևության հիմնահարցն է: Եթե այդպես


ՈՒՂՂԱՀԱՅԱՑ

չէ, եթե մեր ժողովրդի երկու հատվածներով միավորված չենք [231] գրական և հոգևոր միասնությամբ, ապա կեղծ է. «Մեկ ազգ, մեկ հայրենիք, մեկ մշակույթ» իմաստուն միտքը: Ավելի քան կարգախոսի, աչքակապության նման մի բան է դառնում, որովհետև տարբեր ուղղագրության պատճառով հասու չենք մեկս մյուսի գրական հոգևոր հարստությանն հաղորդակցվելու և կորցրել ենք խորհրդավոր բանալին` բացելու մեր 1600 տարվա մշակույթի ոսկե ներքնախորը: Սա է մեր դարերի ընթացքում կուտակած զորությունից օգտվել չկարողանալու, լավագույն ուժերը փնտրտուքի վրա ջլատելու պատճառը: Էլ ինչպե՞ս կլինի. «Մեկ ազգ, մեկ հայրենիք, մեկ մշակույթ», երբ միասնական ուղղագրություն չունենալու պատճառով, անգամ, չենք կարողանում օգտվել ժամանակակից էլեկտրոնային գրավոր հաղորդակցման միջոցներից:

*** Չէ՞ որ «Սասունցի Դավիթը» մեր ժողովրդի Աստվածաշունչն է, այնտեղ ասված է, որ Մհերը քարանձավում հավերժ չի փակված:

*


Լ ևոն Խեչոյան Պ

1991 1995 1999 2000 2002 2002 2003 2004 2007 2008 2011

Խնկի ծառեր Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի Սև գիրք, ծանր բզեզ ?i??? ????? (?? i?) Հունիսի hինգը և վեցը Տան պահապան հրեշտակը Հողի դողը ??????? ???? (??????) Ձայներ և տեսիլքներ Black Book, Weighty Bug (London) Փուշը, հա՛յր, փուշը

Լ ևոն Խեչոյան Պ

ատմվածքներ

ատմվածքներ


Levon Khechoyan. Short Stories. Excerpts from Interviews.