Page 1

Historia sztuki dla bystrzaków Autor: Jesse Bryant Wilder T³umaczenie: Marcin Machnik, Katarzyna Sapeta ISBN: 978-83-246-1855-2 Tytu³ orygina³u: Art History For Dummies Format: 180x235, stron: 512

Sama sztuka, ¿adnych sztuczek Czy wiesz, ¿e gwa³towny charakter Carravagia kosztowa³ go ¿ycie? Czy s³ysza³eœ o tym, ¿e za póŸne rzeŸby Augusta Rodina oskar¿ano o pornografiê? ¯ycie wielkich artystów, wci¹gniête w wir historii, odcisnê³o trwa³e piêtno na ich sztuce. Sztuka jest wszêdzie wokó³ nas. Nawet wroc³awski dworzec têtni histori¹ — jego g³ówna fasada zbudowana jest w stylu angielskiego neogotyku. Ile¿ tajemnic kryj¹ te obrazy, rzeŸby i budowle… Jednych fascynuj¹ naskalne malowid³a sprzed tysiêcy lat, innych religijna sztuka œredniowiecza; s¹ i tacy, których poruszaj¹ wy³¹cznie wspó³czeœni artyœci, operuj¹cy nowoczesnymi technologiami. Sztuka to nieprzebrane Ÿród³o wiedzy o nas samych i historii rodzaju ludzkiego, zaklête w piêknych przedmiotach. A Ty, czego w niej szukasz dla siebie? • G³ówne okresy i nurty w historii sztuki. • Tajemnice staro¿ytnych mistrzów. • Twarde œredniowieczne kanony. • Wp³yw rewolucji przemys³owej. • Sztuka XX wieku i nowe perspektywy. Ponadto znajdziesz tu dekalogi: 10 muzeów, które musisz odwiedziæ, 10 wspania³ych ksi¹¿ek napisanych przez s³ynnych artystów, 10 sposobów malowania, które zmieni³y œwiat. DODATEK SPECJALNY: Chronologia historii sztuki


Spis treci O autorze ........................................................................................................................... 17 Podzikowania od autora .................................................................................................. 19 Wstp ................................................................................................................................ 21 O ksice ................................................................................................................................ 22 Konwencje zastosowane w ksice ....................................................................................... 22 Czego nie czyta .................................................................................................................... 22 Naiwne zaoenia .................................................................................................................. 23 Jak podzielona jest ksika .................................................................................................... 23 Cz I: Historia ludzkoci w zwierciadle — wstp do historii sztuki .......................... 23 Cz II: Z jaskini do Koloseum — sztuka staroytna ................................................... 24 Cz III: Sztuka po upadku Rzymu — lata 500 – 1760 n.e. ......................................... 24 Cz IV: Rewolucja przemysowa i degradacja sztuki — lata 1760 – 1900 .................... 24 Cz V: Sztuka XX wieku i nowe perspektywy ............................................................. 25 Cz VI: Dekalogi ............................................................................................................ 25 Dodatek ............................................................................................................................. 26 Ikony uyte w ksice ........................................................................................................... 26 Co dalej .................................................................................................................................. 27

Cz I: Historia ludzkoci w zwierciadle — wstp do historii sztuki .............................29 Rozdzia 1: Artystyczna podró w czasie ........................................................................... 31 Dlaczego warto wraca do starych dziejów? ........................................................................ 32 Czy upadek Rzymu pogry sztuk, czy tylko zmieni jej kierunek? ............................... 32 Co napdzao machin sztuki w dobie rewolucji przemysowej? ...................................... 33 wiat wspóczesny w rozbitym zwierciadle ......................................................................... 35

Rozdzia 2: Cel i znaczenie sztuki ...................................................................................... 37 Co artysta mia na myli ....................................................................................................... 37 Religia, rytua i mitologia ................................................................................................. 38 Polityka i propaganda ........................................................................................................ 38 Mecenat, czyli malowanie na danie .............................................................................. 39 Wasne wizje ...................................................................................................................... 39


6

Historia sztuki dla bystrzaków Jak analizowa kompozycj ................................................................................................... 40 Ukad ................................................................................................................................. 40 Rytm ................................................................................................................................... 40 Równowaga ....................................................................................................................... 40 Kontrast .............................................................................................................................. 41 Emfaza (nacisk) ................................................................................................................. 41 Jak rozszyfrowa znaczenie ................................................................................................... 42 ABC narracji wizualnej ..................................................................................................... 42 Zrozumie symbol ............................................................................................................ 43

Rozdzia 3: Gówne okresy i nurty w historii sztuki ..........................................................45 Rónica pomidzy okresem a nurtem w sztuce .................................................................. 45 Nurty w sztuce .................................................................................................................. 45 Okresy w sztuce ................................................................................................................ 46 Przegld gównych okresów w historii sztuki ..................................................................... 46 Sztuka prehistoryczna (35 000 r. p.n.e. – 2500 r. p.n.e.) ................................................. 47 Sztuka staroytnej Mezopotamii (3500 r. p.n.e. – 500 r. p.n.e.) ..................................... 47 Sztuka staroytnego Egiptu (3100 r. p.n.e. – 500 r. p.n.e.) ............................................. 48 Sztuka minojska, staroytnej Grecji i hellenistyczna ...................................................... 48 Sztuka etruska i rzymska ................................................................................................... 49 Sztuka bizantyjska i sztuka islamu .................................................................................... 49 Sztuka redniowieczna (500 r. n.e. – 1400 r. n.e.) ........................................................... 50 Sztuka renesansu ............................................................................................................... 50 Sztuka baroku i rokoko ..................................................................................................... 51 Neoklasycyzm i romantyzm ............................................................................................. 52 Przegld gównych nurtów w historii sztuki ....................................................................... 52 Realizm (lata 40. XIX wieku – lata 80. XIX wieku) ......................................................... 53 Prerafaelici (1848 – lata 90. XIX wieku) i Arts and Crafts Movement (lata 50. XIX wieku – lata 30. XX wieku) ........................................................................ 53 Impresjonizm (1869 – pó ne lata 80. XIX wieku) .......................................................... 53 Postimpresjonizm (1886 – 1892) ..................................................................................... 53 Fowizm i ekspresjonizm ................................................................................................... 54 Kubizm i futuryzm ............................................................................................................ 54 Dadaizm i surrealizm ........................................................................................................ 55 Suprematyzm, konstruktywizm i De Stijl — abstrakcjonizm ........................................ 55 Ekspresjonizm abstrakcyjny (1946 – lata 50. XX wieku) ................................................ 56 Pop art (lata 60. XX wieku) ............................................................................................... 56 Sztuka konceptualna, performance i sztuka feministyczna (pó ne lata 60. XX wieku – lata 70. XX wieku) ............................................................ 57 Postmodernizm (1970 – ) ................................................................................................. 57


Spis treci

Cz II: Z jaskini do Koloseum — sztuka staroytna ...................................59 Rozdzia 4: Magiczne sztuczki myliwych i halucynacje artystów .................................... 61 Sekretne malowanie w zaciszu jaskini ................................................................................. 62 Polowanie na cianie ......................................................................................................... 62 Szalestwa szamana z pdzlem w rku ............................................................................ 63 Flirt z bogini podnoci ....................................................................................................... 65 O Stonehenge, menhirach i architekturze neolitu .............................................................. 66 Çatal Höyük i Skara Brae, czyli jak mieszkano w neolicie ............................................. 66 Tajemnica megalitów i menhirów ................................................................................... 67

Rozdzia 5: Zmienni bogowie, sztuka wojenna i narodziny pisma — sztuka staroytnej Mezopotamii .................................................................... 69 Pnc si ku niebu — architektura sumeryjska ..................................................................... 71 Zygzakiem do nieba — ziggurat ...................................................................................... 71 Wiea Babel ....................................................................................................................... 72 Rzut oka na rze biarstwo sumeryjskie ................................................................................. 72 Oddawanie czci wyrze bionym postaciom ..................................................................... 73 Zapatrzeni w boga — poski w wityni Abu ................................................................ 73 Grajc na lirze damy Puabi ................................................................................................... 74 Sztandar z Ur ........................................................................................................................ 76 ladami kamiennych wojowników — sztuka akadyjska ..................................................... 78 Wyryte w kamieniu — Kodeks Hammurabiego ................................................................. 78 Odkrywanie sekretów sztuki asyryjskiej .............................................................................. 80 Dziecko Babilonu — pastwo nowobabiloskie ................................................................ 81

Rozdzia 6: Jedn nog w grobowcu — sztuka staroytnego Egiptu ............................... 83 Staroytny Egipt w piguce ................................................................................................... 84 Paleta Narmera i zjednoczenie Egiptu ................................................................................. 85 Styl egipski ............................................................................................................................. 89 Architektura okresu Starego Pastwa .................................................................................. 89 Okres przejciowy i realizm redniego Pastwa ................................................................. 93 Sztuka Nowego Pastwa ...................................................................................................... 94 Echnaton i egipskie wartoci rodzinne ............................................................................ 95 Skarby z grobowca Tutanchamona .................................................................................. 96 Podziwiajc najpikniejsz na wiecie martw kobiet ................................................... 97 Czytajc Ksig Umarych ............................................................................................... 97 Rze ba zbyt wielka, eby o niej zapomnie ..................................................................... 99

7


8

Historia sztuki dla bystrzaków Rozdzia 7: Sztuka grecka, olimpijskie ego i wynalazcy nowoczesnoci ........................101 Minojczycy, czyli boginie o ciele wa, minotaury i akrobacje z bykami ........................ 102 Rze ba grecka — od surowej symetrii do delikatnej równowagi ..................................... 105 Od kurosów do posgu efeba duta Kritiosa .................................................................. 105 Rze biarze staroytni okresu klasycznego: Poliklet, Myron i Fidiasz .............................. 108 Rze ba z IV wieku p.n.e. ................................................................................................. 111 Greckie malarstwo wazowe ................................................................................................ 112 Uproszczone przedstawianie postaci — styl geometryczny ......................................... 112 Styl czarnofigurowy i czerwonofigurowy ...................................................................... 113 Bdzc wród ruin — architektura staroytnej Grecji ..................................................... 114 Grecja bez granic — hellenizm .......................................................................................... 116

Rozdzia 8: Sztuka etruska i rzymska — powtórka z Grecji ............................................121 Tajemniczy Etruskowie ...................................................................................................... 121 Kiedy witynia staje si grobowcem — wpywy greckie ............................................. 122 Umiech wyryty w skale, czyli wiecznie szczliwi Etruskowie .................................. 122 Upadek Republiki Rzymskiej ............................................................................................. 123 Sztuka jako zwierciado — rzymski realizm i rze bione portrety republikanów ........ 125 Realizm w malarstwie ..................................................................................................... 128 Mozaika rzymska ............................................................................................................. 130 Architektura rzymska — poczenie stylu greckiego i etruskiego .................................... 131

Cz III: Sztuka po upadku Rzymu — lata 500 – 1760 n.e. .......................... 137 Rozdzia 9: Kult obrazów a sztuka wczesnochrzecijaska, bizantyjska i islamska .......139 Powstanie Konstantynopola ................................................................................................ 139 Chrystianizacja Rzymu ................................................................................................... 140 Po upadku — podziay i rozamy ................................................................................... 140 Sztuka wczesnochrzecijaska na Zachodzie ..................................................................... 141 Sztuka bizantyjska osiga wietno godn cesarstwa ........................................................ 143 Architektura czasów Justyniana Pierwszego i wczesnobizantyjska .............................. 144 Niezwyke mozaiki — sztuka ukadania ........................................................................ 146 Ikony i ikonoklazm ......................................................................................................... 150 Sztuka islamu — przez architektur do Boga .................................................................... 153 Wielki Meczet w Kordowie ............................................................................................ 154 Olniewajca Alhambra ................................................................................................... 155 witynia mioci — Tad Mahal .................................................................................. 157

Rozdzia 10: Mistycy, rabusie i rkopisy — sztuka redniowiecza ................................159 Irlandzki promie wiata — iluminowane rkopisy ........................................................ 160 Ksiga z Kells, Ewangeliarz z Lindisfarne i inne rkopisy ............................................ 161 Drolleries — zabawny styl .............................................................................................. 162


Spis treci Karol Wielki — król swego prywatnego renesansu ........................................................... 163 Bitwa pod Hastings wyszyta na Tkaninie z Bayeux .......................................................... 163 Przyczyna starcia pod Hastings ...................................................................................... 164 Codzienne ycie w redniowiecznej Anglii i Francji .................................................... 164 Propaganda polityczna .................................................................................................... 165 Przekraczanie granic ....................................................................................................... 166 Pkate witynie architektury romaskiej ......................................................................... 166 Rze ba romaska ................................................................................................................. 170 Odrodzenie rze by rzymskiej ........................................................................................ 171 Relikwie i relikwiarze — cudowne szcztki ...................................................................... 171 Strzeliste kocioy, czyli majestatyczny gotyk .................................................................... 172 Wiksza i janiejsza ......................................................................................................... 173 Co nowego z czego starego ......................................................................................... 174 Ostatnie szlify i voilà! ...................................................................................................... 174 Rozwijanie snu o gotyku ................................................................................................ 176 Historia zaklta w witra .................................................................................................... 177 Rze ba gotycka .................................................................................................................... 178 Gotyk we Woszech ............................................................................................................ 180 Malarstwo gotyckie — Cimabue, Duccio i Giotto ........................................................... 181 Cimabue .......................................................................................................................... 181 Duccio ............................................................................................................................. 183 Giotto ............................................................................................................................... 184 Na tropie damy z jednorocem — mistyczne gobeliny z Cluny ..................................... 186

Rozdzia 11: Odrodzenie kulturalne — wczesny i dojrzay renesans ............................. 189 Wczesny renesans rozwijajcy si w rodkowej czci Woch .......................................... 190 Konkurs na projekt drzwi: Brunelleschi kontra Ghiberti — zwycizc zostaje... ....... 190 Katedra Santa Maria del Fiore (Duomo) we Florencji ................................................. 191 O co chodzi w perspektywie? ......................................................................................... 192 Sandro Botticelli — Wenus w wersji ogrodowej .......................................................... 196 Donatello — stawianie posgów z powrotem na nogi .................................................. 197 Dojrzay renesans ................................................................................................................ 198 Leonardo da Vinci — oryginalny czowiek renesansu .................................................. 200 Micha Anio — najlepszy kumpel ................................................................................ 205 Rafael Santi — ksi wród malarzy ............................................................................ 208

Rozdzia 12: Renesans wenecki, pó ny gotyk i odrodzenie na Pónocy .......................... 211 Podró gondol przez renesansow Wenecj .................................................................... 211 Pierwszy przystanek: Bellini ........................................................................................... 212 Na skróty do Mantegny i Giorgione .............................................................................. 213 Weneckie wakacje Dürera .............................................................................................. 215 XVI stulecie oczyma Tycjana ......................................................................................... 216 Wenecja Paolo Veronese ................................................................................................. 218 Tintoretto i renesansowe ego ......................................................................................... 219 Palladio — król klasycyzmu ........................................................................................... 220

9


10

Historia sztuki dla bystrzaków Pó ny gotyk — naturalizm flandryjski ............................................................................... 221 Jan van Eyck — mistrz pó nego gotyku ........................................................................ 221 Rogier van der Weyden — na pierwszym planie i w centrum ..................................... 223 Mistrzowie Pónocy — renesans w Niderlandach i Niemczech ..................................... 225 Mroczny Hieronim Bosch .............................................................................................. 225 Ponury symbolizm Grünewalda .................................................................................... 227 Wieczerza u Pietera Bruegla starszego ........................................................................... 228

Rozdzia 13: Rozciganie ciaa i umysu, czyli manieryzm ..............................................231 Pontormo — na pierwszym planie i w centrum ............................................................... 232 Bronzino — symbolizm i wymylna aranacja sceny ....................................................... 233 Parmigianino — to nie jest gatunek sera! .......................................................................... 235 Arcimboldo — sztuka z jadospisu ..................................................................................... 237 El Greco — rozciganie ciaa do granic moliwoci .......................................................... 238 Jak si odnale  w Palazzo del Tè Giulio Romano ........................................................... 239

Rozdzia 14: Kiedy renesans sta si barokiem ..............................................................243 Annibale Carracci — niebiaskie sklepienia ...................................................................... 244 Rzumy nieco wiata na temat Caravaggia i jego naladowców ...................................... 245 Orazio Gentileschi — raczej agodna forma baroku ..................................................... 246 Cienie i subtelny dramatyzm Artemizji Gentileschi ..................................................... 247 Niekoczca si ekstaza rze b Berniniego ......................................................................... 247 Jak rozumie barokow architektur .................................................................................. 249 Realizm holenderski i flamandzki ...................................................................................... 252 Misiste, byskotliwe i przesycone witoci dziea Rubensa ..................................... 253 Rembrandt — autoportrety i ycie w cieniu ................................................................. 255 Zdrowy miech Halsa ..................................................................................................... 256 Vermeer — muzycy, panny i dziewczyna z per .......................................................... 257 Francuska wystawno i barokowa gra wiatem ............................................................... 258 Perfekcjonista Poussin .................................................................................................... 258 Refleksyjne wiato wiec i Georges de La Tour ........................................................... 259 Wersal — architektura w subie propagandy Króla Soce ......................................... 259 Hiszpaski zoty wiek w wietle Caravaggia ...................................................................... 260 Ribera i Zurbarán — w cieniu Caravaggia ......................................................................... 261 Królowie i ksiniczki Velázqueza ................................................................................. 262

Rozdzia 15: Rokoko doda Ci skrzyde .............................................................................265 Antoine Watteau zrywa z barokiem .................................................................................... 266 Fragonard i Boucher — luksus, krzepa i rozrzutno ....................................................... 267 François Boucher ............................................................................................................ 268 Jean-Honoré Fragonard .................................................................................................. 268 Podniebne malarstwo Giovanniego Battisty Tiepolo ........................................................ 269 Rokoko light, czyli angielska wersja sielanki ..................................................................... 270 William Hogarth .............................................................................................................. 270 Thomas Gainsborough ................................................................................................... 271 Sir Joshua Reynolds ........................................................................................................ 271


Spis treci

Cz IV: Rewolucja przemysowa i degradacja sztuki — lata 1760 – 1900 ................................273 Rozdzia 16: Wszystkie drogi prowadz z powrotem do Rzymu i Grecji — neoklasycyzm ...... 275 Jacques-Louis David — król neoklasycyzmu .................................................................... 277 Okazao i formalizm w stylu retro .............................................................................. 277 Propaganda dla obu stron ............................................................................................... 279 Jean Auguste Dominique Ingres — ksi neoklasycznego portretu .............................. 280 Élizabeth-Louise Vigée-Lebrun — mia i naturalna ......................................................... 281 Canova i Houdon — grecki wdzik neoklasycznej rze by .............................................. 283 Antonio Canova — mistrz XVIII-wiecznej rze by ....................................................... 283 Jean-Antoine Houdon — ycie zaklte w kamie ........................................................ 283

Rozdzia 17: Romantyczne gesty i poszukiwanie duszy .................................................. 285 Nie wystarczy, e chcesz si caowa — musisz mie serce ............................................. 285 Wykroczenie poza siebie Williama Blake’a i Henry’ego Fuselego — mitologie umysu ..........288 Po drugiej stronie — Caspar David Friedrich ................................................................... 289 Rewolucyjni romantycy francuscy — Géricault i Delacroix ............................................ 290 Théodore Géricault ........................................................................................................ 290 Eugéne Delacroix ............................................................................................................ 292 Francisco Goya i groteska ................................................................................................... 294 Joseph Mallord William Turner wznieca ogie w niebiosach ......................................... 296

Rozdzia 18: Najwaniejsze jest widoczne dla oczu — realizm ...................................... 299 Courbet i Daumier maluj chopów i degradacj miast ................................................... 300 Gustave Courbet ............................................................................................................. 300 Honoré Daumier — zgrzyt codziennoci ..................................................................... 302 Szkoa z Barbizon i wyjcie na wie ................................................................................... 303 Jean-François Millet i jego szlachetni chopi ................................................................ 303 Jean-Baptiste Camille Corot — od nagiej prawdy do wystrojonej rzeczywistoci ..... 305 Trzymanie si faktów w Ameryce ...................................................................................... 306 Na zachód z Albertem Bierstadtem ............................................................................... 306 Przez morze w socu czy burzy z Winslowem Homerem ......................................... 306 odzi przez Ameryk z Thomasem Eakinsem ............................................................ 307 Prerafaelici — redniowieczne wizje i ilustrowanie literatury ......................................... 308 Dante Gabriel Rossetti — przywódca ruchu ................................................................. 309 John Everett Millais i subtelny symbolizm ...................................................................... 309

Rozdzia 19: Pierwsze wraenie — impresjonizm .......................................................... 313 M&M’s, czyli Manet i Monet ............................................................................................ 314 Édouard Manet amie reguy, aby uwolni dusz artysty ............................................. 315 Claude Monet — od plam do kropek ............................................................................ 317 Pikne kobiety i malowane damy Renoira i Degasa ......................................................... 319 Pikne jak z obrazka — Pierre-Auguste Renoir ............................................................ 319 Tancerki Edgara Degasa ................................................................................................. 321

11


12

Historia sztuki dla bystrzaków Morisot i Cassatt — kobiety w wiecie sztuki ................................................................... 322 Mary Cassatt .................................................................................................................... 323 Berthe Morisot ................................................................................................................ 323

Rozdzia 20: Rozwijanie wasnych impresji — postimpresjonizm ..................................325 Najwaniejsze punkty obrazu, czyli pointylizm i Georges-Pierre Seurat ........................... 325 Sztuka spod czerwonych latarni — Henri de Toulouse-Lautrec ..................................... 327 Paul Gauguin poda ladem „szlachetnego dzikiego” ..................................................... 328 Obrazy z Bretanii ............................................................................................................ 328 Obrazy z Tahiti ............................................................................................................... 329 Niespoyta energia Vincenta van Gogha ................................................................................ 330 Mio zaklta w kamie — Rodin i Claudel .................................................................... 331 Auguste Rodin ................................................................................................................. 332 Camille Claudel .............................................................................................................. 333 Maska ukryta za twarz — James Ensor ............................................................................. 334 Geometryczne krajobrazy Paula Cézanne’a ....................................................................... 334 Art Nouveau, czyli maria sztuki z technologi ................................................................ 336 Baniowe kaprysy i katedra jak zamek z piasku — Antoni Gaudí .................................... 337

Cz V: Sztuka XX wieku i nowe perspektywy ......... 339 Rozdzia 21: Od fowizmu do ekspresjonizmu ...................................................................341 Fowici — kolory walcz jak dzikie zwierzta ................................................................... 342 Henri Matisse .................................................................................................................. 342 André Derain ................................................................................................................... 344 Maurice de Vlaminck ...................................................................................................... 344 Ekspresjonizm niemiecki — forma ksztatowana przez uczucia ...................................... 345 Die Brücke i I wojna wiatowa ....................................................................................... 346 Der Blaue Reiter .............................................................................................................. 349 Ekspresjonizm austriacki ..................................................................................................... 351 Gustaw Klimt i jego omdlewajce damy ........................................................................ 351 Egon Schiele — ja  wystawiona na pokaz ................................................................... 352 Oskar Kokoschka — mroczne sny i wewntrzne burze ............................................... 353

Rozdzia 22: Kubistyczne puzzle i futurystyczna droga szybkiego ruchu .........................355 Kubizm — wszystkie perspektywy jednoczenie .............................................................. 356 Pablo Picasso ................................................................................................................... 356 Kubizm analityczny — rozbijanie na kawaki ............................................................... 359 Kubizm syntetyczny — klejenie fragmentów ............................................................... 360 Fernand Léger — kubizm dla szarego czowieka .......................................................... 361 Futuryzm — sztuka, która amie ograniczenia prdkoci ................................................. 362 Umberto Boccioni .......................................................................................................... 363 Gino Severini ................................................................................................................... 364


Spis treci Rozdzia 23: Najwaniejsze jest niewidoczne dla oczu — od sztuki nieprzedstawiajcej do abstrakcyjnego ekspresjonizmu .............................................................. 367 Suprematyzm — ponowne odkrycie przestrzeni przez Kazimierza Malewicza ............. 368 Konstruktywizm — obnaanie szkieletu ............................................................................. 370 Wiea Tatlina ................................................................................................................... 371 Taniec czasu z przestrzeni — Naum Gabo ................................................................. 371 Piet Mondrian i ruch De Stijl ............................................................................................. 373 Dadaizm przewraca wiat do góry nogami ........................................................................ 373 Dada, prowokacja i Cabaret Voltaire ............................................................................. 374 Marcel Duchamp — pisuary, stojaki na kapelusze i koa rowerowe ........................... 376 Hans (Jean) Arp — w krainie dada ................................................................................ 378 Surrealizm i dziwne marzenia senne ................................................................................. 379 Max Ernst i jego alter ego Loplop .................................................................................. 380 Salvador Dalí — topniejce zegary, senne krajobrazy i mrówki .................................. 381 René Magritte — wiat zdezorientowany ..................................................................... 382 Rozdarta Frida Kahlo ...................................................................................................... 383 Mój dom to maszyna — modernistyczna architektura ..................................................... 385 Frank Lloyd Wright — wniesienie zewntrznej strony do rodka .............................. 385 Walter Gropius i bloki Bauhausu ................................................................................... 386 Le Corbusier — mieszkalne maszyny i Notre Dame du Haut .................................... 388 Abstrakcyjny ekspresjonizm — fajerwerki na pótnie ....................................................... 390 Arshile Gorky .................................................................................................................. 390 Jackson Pollock ............................................................................................................... 391 Willem de Kooning ......................................................................................................... 393

Rozdzia 24: Wszystko moe by sztuk — bajeczne lata pidziesite i psychodeliczne lata szedziesite .......................................................... 395 Pretensjonalne rysunki — pop-art ..................................................................................... 396 Wiele twarzy Andy’ego Warhola .................................................................................... 396 Wtem! Komiksy trafiaj na pótna — Roy Lichtenstein ............................................... 398 Realizm fantastyczny ........................................................................................................... 399 Ernst Fuchs — ojciec realizmu fantastycznego ............................................................. 400 Domy Hundertwassera ................................................................................................... 400 Oszczdna sztuka Rothko, Newmana, Stelli i innych ...................................................... 402 Barwne paszczyzny marze — Rothko i Newman ..................................................... 402 Minimalizm w mniejszym lub wikszym stopniu ........................................................ 404 Hiperrealizm ....................................................................................................................... 405 Richard Estes — wyostrzone spojrzenie ........................................................................ 405 Chodne zblienia Chucka Close’a ................................................................................ 406 Performance i instalacje ...................................................................................................... 406 Fluxus — na przeciciu sztuk ........................................................................................ 407 Joseph Beuys — rozwijanie moliwoci Fluxusa .......................................................... 407

13


14

Historia sztuki dla bystrzaków Rozdzia 25: Fotografia — od nauki do sztuki ................................................................411 Narodziny fotografii ............................................................................................................ 411 Od nauki do sztuki .............................................................................................................. 412 Alfred Stieglitz — chwytanie ulotnych chwil .................................................................... 414 Henri Cartier-Bresson i „decisive moment” ..................................................................... 415 Grupa „f/64” — Edward Weston i Ansel Adams ............................................................... 417 Dorothea Lange — susza i Wielki Kryzys .......................................................................... 418 Margaret Bourke-White — od kominów fabrycznych i hut elaza do obozu w Buchenwald i mierci Gandhiego ................................................................................ 420 Szybki rozwój — nastpne pokolenie ................................................................................ 422

Rozdzia 26: Nowy wspaniay wiat — postmodernizm .................................................423 Od modernistycznych piramid do pokrconych, tytanowych ksztatów — postmodernistyczna architektura ................................................................................ 424 Viva Las Vegas! ................................................................................................................ 425 Chestnut Hill — doskonay przykad ............................................................................ 425 Philip Johnson i meble w centrum miasta ..................................................................... 426 I.M. Pei i jego pryzmatyczny projekt ............................................................................. 426 Dekonstruktywistyczna architektura Petera Eisenmana, Franka Gehry’ego i Zahy Hadid ................................................................................. 428 Twórczo czy oszustwo? Postmodernistyczna fotografia i malarstwo ........................... 431 Cindy Sherman — przeksztacanie siebie ........................................................................ 431 Gerhard Richter — czytanie midzy warstwami .......................................................... 433 Instalacje i sztuka ziemi ....................................................................................................... 434 Judy Chicago — proszona kolacja dla wielkich nieobecnych ....................................... 434 Sztuka odpowiedniego opakowania — Christo i Jeanne-Claude ................................ 435 Robert Smithson i sztuka ziemi — dokopywanie si do znacze ................................ 436 Króliki wiecce w ciemnociach i ywa, genetyczna sztuka ............................................ 438

Cz VI: Dekalogi ................................................. 441 Rozdzia 27: Dziesi muzeów, które musisz odwiedzi .................................................443 Luwr (Pary) ........................................................................................................................ 443 Galeria Uffizi (Florencja) ................................................................................................... 444 Muzea Watykaskie (Rzym) ............................................................................................... 444 Galeria Narodowa (Londyn) .............................................................................................. 444 Metropolitan Museum of Art (Nowy Jork) ...................................................................... 445 Prado (Madryt) .................................................................................................................... 445 Ermita (Sankt Petersburg) ................................................................................................. 445 Rijksmuseum (Amsterdam) ................................................................................................ 446 Muzeum Brytyjskie (Londyn) ............................................................................................ 446 Kunsthistorisches Museum (Wiede) ............................................................................... 446


Spis treci Rozdzia 28: Dziesi wspaniaych ksiek napisanych przez synnych artystów .......... 447 Leonardo da Vinci, Traktat o malarstwie ........................................................................... 447 Giorgio Vasari, ywoty najsawniejszych malarzy, rze biarzy i architektów .................. 448 Micha Anio Buonarroti, Poezje wybrane ........................................................................ 448 Eugéne Delacroix, Dzienniki ............................................................................................. 448 Vincent van Gogh, Listy do brata ....................................................................................... 449 Sztuka, August Rodin — rozmowy spisane przez Paula Gsella ....................................... 449 Wasyl Kandyski (Wassily Kandinsky), O duchowoci w sztuce ........................................ 449 Rozmowy z Picassem, spisane przez Gilberte’a Brassaia .................................................. 450 Salvador Dalí, Dziennik geniusza ...................................................................................... 450 Andy Warhol, Filozofia Warhola od A do B i z powrotem ............................................... 450

Rozdzia 29: Dziesi sposobów malowania, które zmieniy wiat ................................ 453 Czowiek, który rozpowszechni malarstwo olejne — Jan van Eyck ............................... 453 Có to za mga? Leonardo da Vinci ................................................................................... 454 Zagubieni i wyowieni z cieni Rembrandta ....................................................................... 455 Gdzie s moje okulary? Monet i impresjonizm ................................................................ 455 Punktujcy styl Seurata ....................................................................................................... 456 Owadnity szaem pdzel van Gogha ............................................................................... 457 A moe na niebiesko? Picasso ............................................................................................ 457 Malowanie melodyjnych barw — Kandinsky ................................................................... 458 Rzucajcy farb Pollock ...................................................................................................... 458 Richter i malowanie gumowym wakiem ............................................................................. 459

Dodatek: Adresy internetowe ..................................461 Skorowidz ....................................................................................................................... 475

15


Rozdzia 3

Gówne okresy i nurty w historii sztuki W tym rozdziale:  Okrelimy rónic pomidzy nurtem a okresem w sztuce.  Zgbimy gówne okresy w sztuce.  Przeanalizujemy najbardziej znaczce nurty w sztuce.

H

istoria sztuki dzieli si na okresy i nurty. W tym rozdziale przyjrzymy si kademu z nich w porzdku chronologicznym.

Rónica pomidzy okresem a nurtem w sztuce Nurty i okresy w sztuce ukazuj dziaalno artystyczn grupy twórców w okrelonym przedziale czasu. Rónic pomidzy tymi dwoma pojciami rozwaa si w kontekcie czasu i zamierzenia.

Nurty w sztuce Nurt w sztuce zapocztkowywany jest wiadomie przez ma grup artystów, którzy chc promowa lub prowokowa zmiany. czony jest on zazwyczaj z konkretnym stylem w sztuce i jak ideologi. Tak samo jak ruch kobiet czy ruch na rzecz przestrzegania praw obywatelskich, ruch czy nurt w sztuce moe popycha w kierunku nowych moliwoci lub konkretnych problemów. Przedstawiciele danego ruchu mog na przykad przeciwstawia si wojnie albo jakiemu konkretnemu systemowi politycznemu. Czasem pisz oni manifesty, aby jasno okreli swoje cele, i zwouj spotkania. Zazwyczaj czonkowie danego nurtu trzymaj si razem i prezentuj swoje prace na grupowych wystawach.


46

Cz I: Historia ludzkoci w zwierciadle — wstp do historii sztuki

Okresy w sztuce Okres w sztuce nie jest zwykle wiadomie rozpoczynany przez artystów. Okresy trwaj zazwyczaj duej ni nurty i rozwijaj si stopniowo, ksztatowane przez kultur i polityk. Czsto okres w sztuce pokrywa si z epok historyczn. Tak jest na przykad ze sztuk wczesnochrzecija sk, która tworzona bya w epoce wczesnego chrzecijastwa. Artyci tego okresu tworzyli dziea zwizane z chrzecijastwem i sami byli wyznawcami tej religii. Nie pisali jednak manifestów ani nie zwoywali spotka, na których dyskutowaliby o ideologii i dzieliliby si wskazówkami dotyczcymi stylu. Historycy sztuki przyporzdkowuj ich jednak do tej samej grupy, poniewa yli w tym samym czasie, powicali swoje obrazy tym samym tematom i kierowali si tym samym duchem — duchem swoich czasów, religii i kultury.

Przegld gównych okresów w historii sztuki Okres w sztuce moe trwa od ponad 20 000 do 50 lat — w zalenoci od tempa zmian kulturowych. Sztuk jaskiniow tworzono od okoo 35 000 roku p.n.e. a do pó nego paleolitu, czyli lat 10 000 p.n.e. – 8000 p.n.e. (ludzie zamieszkujcy tereny bliej cofajcego si lodowca parali si tym rodzajem sztuki nieco duej). W tym okresie kultura zmieniaa si prawie w takim tempie, w jakim topnia lodowiec — a musimy pamita, e globalne ocieplenie miao dopiero nadej. Z kolei inny okres w sztuce, neoklasycyzm, trwa tylko okoo 65 lat (od 1765 do 1830 r.). Rewolucja przemysowa przypieszya tempo zmian spoecznych i kulturowych w drugiej poowie XVIII wieku. Czasami rónica pomidzy okresem a nurtem jest bardzo niewyra na. Okres dojrzaego renesansu — nazywany przez niektórych podokresem 150-letniego renesansu, przez innych z kolei postrzegany jako nurt — trwa zaledwie okoo 25 lat (1495 – 1520). Jego schyek wyznaczaj daty mierci czoowych artystów tej epoki. Co prawda y jeszcze wtedy Micha Anio, ale aden nurt ani te okres nie moe mie tylko jednego przedstawiciela — nawet jeli jest to posta tak wybitna. Manieryzm równie by uwaany za okres, ale teraz postrzega si go raczej jako nurt zapocztkowany w latach dwudziestych XVI wieku pracami takich artystów, jak Rosso Fiorentino, Jacopo Pontormo czy Parmigianino. Co ciekawe, wyej wspomniani twórcy nie nazywali tego, co robili, manieryzmem. Twierdzili raczej, e ich prace stanowi rozwinicie dokona Rafaela i innych artystów dojrzaego renesansu. Mniej lub bardziej wiadomie, razem z Michaem Anioem zapocztkowali nowy, inny styl tworzenia, który przerodzi si w nurt.


Rozdzia 3: Gówne okresy i nurty w historii sztuki

Sztuka prehistoryczna (35 000 r. p.n.e. – 2500 r. p.n.e.) Sztuka prehistoryczna powstawaa w paleolicie i neolicie. Ludzie uywali wtedy kamiennych narzdzi, trudnili si zbieractwem, mylistwem i ryboówstwem (w paleolicie), a nastpnie rolnictwem (w neolicie) i nie znali pisma. Chocia niepimienni, ludzie prehistoryczni potrafili doskonale malowa i rze bi. W paleolicie malowali zwierzta na cianach jaski oraz wykonywali kamienne rze by przedstawiajce postacie ludzkie lub zwierzce. Sztuka bya prawdopodobnie czci magicznego lub szamaskiego rytuau — wczesn form wizualizacji — który mia pomaga ludziom w polowaniu. Sam akt tworzenia by ju prawdopodobnie czci tych rytuaów. Jednak pomimo faktu, e w neolicie ludzie dysponowali lepszymi kamiennymi narzdziami, stadami udomowionych zwierzt i w miar staymi osadami, sztuka malarska zacza wówczas podupada. Dziedzin sztuki, która zacza si gwatownie rozwija, bya architektura. To wtedy powstay potne grobowce, takie jak Stonehenge, witynie i pierwsze miasta.

Sztuka staroytnej Mezopotamii (3500 r. p.n.e. – 500 r. p.n.e.) Na sztuk staroytnej Mezopotamii skada si dziaalno artystyczna kilku cywilizacji:

9 Sumerów, którzy wynale li pismo (zwane pismem klinowym), 9 Akadyjczyków, 9 Asyryjczyków, 9 Babiloczyków. Sztuka staroytnej Mezopotamii to gównie sztuka wojenna, propagandowa, religijna lub nagrobna. Chocia kada z cywilizacji wniosa co innego do kultury Mezopotamii — na przykad waleczni Asyryjczycy rozwinli narracj wizualn — to sztuka ta powstawaa na tym samym terenie (którego granic wyznaczay rzeki Tygrys i Eufrat), gdzie róne ludy pozostaway pod swoim wzajemnym wpywem. Sztuka staroytnej Mezopotamii jest czasem przesadnie mska, ale bywa równie wyrafinowana, a niekiedy komiczna i pomysowa.

47


48

Cz I: Historia ludzkoci w zwierciadle — wstp do historii sztuki

Sztuka staroytnego Egiptu (3100 r. p.n.e. – 500 r. p.n.e.) Sztuka egipska mogaby zosta nazwana „sztuk mierci”, poniewa wie si ona bezporednio z grobowcami. Styl egipski charakteryzuje symetria, surowo, ale jednoczenie elegancja. W duej mierze jest on niezmienny, niezwykle kolorowy i zawiera wiele symboli. Artyci egipscy równie tworzyli narracje wizualne, ale byy one mniej dramatyczne ni te powstajce w Mezopotamii (patrz wczeniejszy fragment).

Sztuka minojska, staroytnej Grecji i hellenistyczna Podboje Aleksandra Macedoskiego (w latach 356 p.n.e. – 323 p.n.e.) i pó niejszy romans staroytnego Rzymu z kultur greck sprawiy, e sztuka, która powstawaa w pastwach-miastach staroytnej Grecji, odcisna swoje pitno na terenach od Wysp Brytyjskich po Indie. Wczeniej wpyw na kultur greck miaa kultura minojska. Jej osignicia nie byy jednak tak znaczce jak to, co dziao si w sztuce staroytnej Grecji pó niej.

Sztuka minojska (1900 r. p.n.e. – 1350 r. p.n.e.) Okres rozwoju kultury i sztuki minojskiej by zdecydowanie krótszy ni sztuki staroytnego Egiptu czy Mezopotamii. Jest to sztuka artobliwa, która skupia si na tematach takich, jak ycie, sport, rytuay religijne i przyjemnoci ycia codziennego. To chyba pierwszy przykad sztuki, która szczerze zachwala uroki zwykych dni.

Sztuka staroytnej Grecji (ok. 850 r. p.n.e. – 323 r. p.n.e.) Sztuka grecka, w której mona wyróni okres archaiczny (starszy) i klasyczny, coraz bardziej zbliaa si do realizmu. Grecy wymylili nowe techniki malarskie, na przykad styl czerwonofigurowy, wprowadzili kontrapost (patrz rozdzia 7.) oraz zaczli posugiwa si perspektyw, eby przedstawia wiat jak najbardziej realistycznie. Ale pomimo faktu, e klasyczna sztuka grecka stawaa si coraz bardziej realistyczna, bya ona równie wyidealizowana. adna grecka statua nie przedstawia postaci ze sterczcym brzuchem, niedoskonaociami cery czy zakolami. Klasyczny (czyli szczytowy) okres w sztuce staroytnej Grecji charakteryzuje troch nierealny spokój i pikno.


Rozdzia 3: Gówne okresy i nurty w historii sztuki

Sztuka hellenistyczna (323 r. p.n.e. – 30 r. p.n.e.) Pocztek okresu hellenistycznego wyznacza mier Aleksandra Macedoskiego, a koniec samobójstwo Kleopatry (które popenia, wystawiajc si na ukszenie mii). Sztuka hellenistyczna bardzo przypomina sztuk greck, tyle e odarta jest z idealizmu (chocia nie we wszystkich przypadkach). Wikszo posgów hellenistycznych zachowuje fizyczn doskonao, ale ich twarze nie s ju niezmiennie pogodne. Potrafi wyraa zo, smutek lub strach. Sztuka hellenistyczna jako pierwsza teatralnie i realistycznie daa wyraz tym emocjom.

Sztuka etruska i rzymska Sztuk etrusk i rzymsk mona by okreli mianem naladowczej. Kada z nich w znacznym stopniu wzorowaa si na sztuce greckiej, ale kada wniosa te co nowego.

Sztuka etruska (VIII w. p.n.e. – IV w. p.n.e.) Etruskowie zamieszkujcy Etruri (dzisiejsz Toskani) nie zostawili po sobie zbyt wielu dzie architektonicznych. Rzymianie, którzy ich podbili, na miejscu ich osad wznieli nowe. Jednak grobowce etruskie pozostay nienaruszone, dlatego wiedz dotyczc tego ludu zamieszkujcego Etruri czerpiemy gównie z jego sztuki nagrobnej. Co zaskakujce, sztuka ta bya bardzo radosna, poniewa pierwsi Etruskowie postrzegali mier jako przyjemn kontynuacj ycia.

Sztuka rzymska (300 r. p.n.e. – 476 r. n.e.) Rzymianie równie wzorowali si na Grekach, jednak historycy sztuki dalecy s od nazywania sztuki rzymskiej powtórk z dokona Greków. Podobnie jak Etruskowie, Rzymianie nie tylko naladowali, ale równie dodawali co od siebie. Do architektury Rzymianie wprowadzili uk rzymski — konstrukcj, która umoliwia im budowanie najwikszych sieci dróg i akweduktów, jakie kiedykolwiek ujrzay wiato dzienne. W malarstwie i rze bie Rzymianie rozwinli realizm w wikszym stopniu ni Grecy w okresie hellenistycznym. Senatorzy i pierwsi wadcy przedstawiani byli zazwyczaj jako silni, zwyczajni mczy ni w rednim wieku.

Sztuka bizantyjska i sztuka islamu Sztuka bizantyjska to inaczej sztuka chrzecijaska Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego, która narodzia si po upadku Cesarstwa Zachodniego w 476 roku n.e. Sztuka i architektura islamu z kolei rozprzestrzeniy si na obszarze Bliskiego Wschodu, Afryki Pónocnej i Hiszpanii jako nastpstwo fali podbojów islamskich w latach 632 n.e. – 732 n.e.

49


50

Cz I: Historia ludzkoci w zwierciadle — wstp do historii sztuki

Sztuka bizantyjska (500 r. p.n.e. – 1453 r. p.n.e.) Sztuka bizantyjska to poczenie wietnoci okresu pó norzymskiego, greckich tradycji artystycznych oraz tematyki chrzecijaskiej. Jest ona symboliczna i mniej naturalistyczna ni sztuka grecka czy rzymska, z których czerpie inspiracj. Skupia si bardziej na tym, co bdzie, ni na tym, co jest. Najpopularniejsz form malarstwa w sztuce bizantyjskiej byy ikony (wizerunki Jezusa, Marii i witych) wykorzystywane przy modlitwach. Artyci bizantyjscy tworzyli równie mozaiki (obrazy wykonane z drobnych kamyków lub kawaków szka).

Sztuka islamu (VII wiek – ) Tak jak Mojesz, Mahomet potpia bawochwalstwo, wic w sztuce islamu brak wyobrae istot ludzkich. W pastwach Bliskiego Wschodu i Afryki Pónocnej, które przyjy religi islamu, bardzo rozwinita bya wiedza matematyczna i geometryczna, z której czasem korzystano przy tworzeniu dzie sztuki. Dowodem tego mog by niesamowicie skomplikowane wzory na dywanach, manuskryptach, wyrobach ceramicznych czy budowlach autorstwa islamskich artystów.

Sztuka redniowieczna (500 r. n.e. – 1400 r. n.e.) Sztuka redniowieczna to przede wszystkim sztuka chrzecijaska, która rozwijaa si w Europie po upadku Cesarstwa Zachodniego i przed nastaniem renesansu. Motywy dominujce w sztuce redniowiecznej to witrae, iluminowane manuskrypty, srebrne i zote relikwiarze (bogato zdobione pojemniki na relikwie — koci lub inne czci ciaa witych), reliefy oraz katedry romaskie i strzeliste katedry gotyckie. Sztuka redniowieczna jest przesiknita mistycyzmem oraz symbolizmem i skupia si gównie na yciu po mierci.

Sztuka renesansu Renesans to inaczej odrodzenie. Artyci tego okresu wracali do klasycystycznych wzorców w malarstwie, rze biarstwie i architekturze. Sztuka zwizana z religi chrzecijask wci bya dominujca, ale historie i wizerunki przedstawiane w dzieach sztuki przejawiay tendencje do wysawiania czowieka i rzeczy doczesnych. Wzrost wartoci indywidualizmu, a co za tym idzie coraz wiksza liczba zamówie indywidualnych sprawiy, e powrócono do malowania portretów — gatunku malarstwa, który prawie zanikn w redniowieczu.


Rozdzia 3: Gówne okresy i nurty w historii sztuki Takie zainteresowanie chwil obecn sprawio, e realizm sta si równie wany jak symbolizm. Aby nada obrazom i reliefom charakter bardziej trójwymiarowy (na ksztat okien otwierajcych si na prawdziwy wiat), artyci renesansowi rozpracowali matematyczne prawa rzdzce perspektyw.

Dojrzay renesans (1495 – 1520) Leonardo da Vinci, Micha Anio i Rafael Santi stworzyli razem nurt, który mona okreli jako dojrzay renesans, mimo e ich prace czsto bardzo si od siebie róniy. Wszyscy trzej artyci dyli do osignicia doskonaoci, któr znajdowali nierzadko w zrównowaonych, geometrycznych kompozycjach. Renesans w swoim rozkwicie cechowa idealizm. Wspomniani trzej artyci przedstawiali wyidealizowane postacie nawet, jeli modelem by niespokojny, mody wojownik, jak miao to miejsce w przypadku niezapomnianego Dawida Michaa Anioa. Aura pikna i spokoju to znak firmowy renesansu.

Manieryzm (1530 – 1580) Po tym, jak artyci nauczyli si przedstawia obraz wiata, zaczli go celowo deformowa. Wyduali i wykrzywiali postacie ludzkie, znieksztacali pejzae, a w obrazach doszukiwano si symboliki i erotycznej lub duchowej energii. Sztuka przestaa by oknem na wyidealizowan wersj prawdziwego wiata; zacza by oknem ukazujcym bogat i fantazyjn wyobra ni artysty.

Sztuka baroku i rokoko Artyci barokowi zamienili renesansowe kompozycje geometryczne na sztuk teatraln wymagajc zaangaowania widza. Przedstawiciele rokoka z kolei zrezygnowali z barokowej teatralnoci na rzecz dekoracyjnoci.

Barok (1600 – 1750) Sztuka baroku zbiega si w czasie z kontrreformacj (XVI-wieczny prd odnowy Kocioa katolickiego) i szybko staa si broni propagandow w religijnych starciach pomidzy katolikami a protestantami, do których dochodzio na przeomie XVI i XVII wieku. Koció katolicki chcia, aby sztuka odwoywaa si bezporednio do emocji i w ten sposób przykuwaa uwag zwykych ludzi i wizaa ich z Kocioem. Pene przepychu barokowe witynie wypenione rze bami o teatralnych pozach doskonale speniay to zadanie. W krajach protestanckich artyci barokowi marginalizowali witych. Sigajc po bardziej symboliczne tematy, takie jak pejzae, sceny rodzajowe (obrazy ycia codziennego opowiadajce jak histori) i owoce — sugerujce doczesno ludzkiego ycia, skaniali si raczej ku moralistyce. Artyci barokowi tworzyli równie na zamówienie królów i ksit, sawic ich bogactwo i wadz.

51


52

Cz I: Historia ludzkoci w zwierciadle — wstp do historii sztuki

Rokoko (1715 – 1760) Rokoko to szalona wersja sztuki baroku. Bya wspierana przez królów, ksita i dostojników kocielnych, którzy nie wiedzieli, co zrobi ze swoimi pienidzmi. Dekoracyjno rokokowego malarstwa, rze by i architektury liczya si duo bardziej ni ich wymowa ideowa.

Neoklasycyzm i romantyzm Neoklasycyzm i romantyzm rozwiny si w okresie owiecenia oraz rewolucji amerykaskiej, francuskiej i przemysowej. W pewnym sensie neoklasycyzm i romantyzm byy nie tylko okresami, ale równie nurtami w sztuce, poniewa artyci dokonali kilku wiadomych wyborów — dotyczcych stylu, który mia nie ze sob jakie polityczne i (lub) duchowe przesanie.

Neoklasycyzm (1765 – 1830) Neoklasycyzm (neo oznacza „nowy”) to kolejny powrót do klasycznych tradycji grecko-rzymskich. To bardzo dostojna sztuka prezentujca kobiety i mczyzn epoki stylizowanych na greckich bogów i bohaterów. Ich pozy i majestatyczne gesty s czsto mocno przerysowane.

Romantyzm (przeom XVIII i XIX wieku) Artyci romantyczni unikali tematu rewolucji przemysowej, atakowali królewskie wybryki i bronili praw jednostki. Niektórzy szukali schronienia w naturze, inni poszukiwali pobudzajcej mieszanki lku i podziwu, któr odnajdowali we wspaniaych pejzaach. Wyobra nia przez due W i natura przez due N byy ródem nieograniczonej inwencji twórczej.

Przegld gównych nurtów w historii sztuki Wraz z pojawieniem si nurtów w sztuce przestano wydziela w jej historii okresy. Poczwszy od XIX wieku, kierunek rozwoju sztuki nie jest wyznaczany przez koció czy pastwo, ale przez samych artystów.


Rozdzia 3: Gówne okresy i nurty w historii sztuki

Realizm (lata 40. XIX wieku – lata 80. XIX wieku) Przedstawiciele tego nurtu umocnili integralno wiata fizycznego, odrzucajc romantyczne marzycielstwo i nieostro. Ukazywali wiat, kierujc si bezwzgldn uczciwoci — a przynajmniej tak twierdzili.

Prerafaelici (1848 – lata 90. XIX wieku) i Arts and Crafts Movement (lata 50. XIX wieku – lata 30. XX wieku) W poowie XIX wieku prerafaelici tworzyli w Anglii sztuk, która miaa zrównoway negatywne skutki rewolucji przemysowej, czyli zanieczyszczenie miast, bied i tym podobne. Odrzucali materializm spoeczestwa przemysowego i wycofywali si w mistycyzm wieków rednich, przedstawiajc histori króla Artura i inne redniowieczne legendy w formie obrazów lub witray. Arts and Crafts Movement — nurt zapocztkowany przez Williama Morrisa, jednego z prerafaelitów, popiera rzemioso rczne, przeciwstawiajc si jednoczenie kapitalistycznym zakadom wykorzystujcym si robocz. Przedstawiciele tego nurtu preferowali rcznie wykonywane meble i sztuk zdobnicz, która rozwijaa si w maych warsztatach lub osadach artystycznych.

Impresjonizm (1869 – pó ne lata 80. XIX wieku) Impresjonici przedstawiali fragmenty codziennego ycia w naturalnym wietle: ludzie na pikniku, spacer po parku, letni taniec na wieym powietrzu. Ale sztuka impresjonistów nie zamraa ycia, jak dzieje si to w przypadku malarstwa klasycystycznego. Zamiast tego, oddajc subtelne zmiany nastroju i owietlenia, impresjonici przekazuj to, co ulotne w yciu.

Postimpresjonizm (1886 – 1892) Postimpresjonizm nie jest nurtem sensu stricto, ale raczej kategori obejmujc bardzo zrónicowanych artystów, takich jak Vincent van Gogh czy Henri de Toulouse-Lautrec, którzy tworzyli u schyku impresjonizmu.

53


54

Cz I: Historia ludzkoci w zwierciadle — wstp do historii sztuki

Fowizm i ekspresjonizm Obydwa te XX-wieczne nurty pchny sztuk w kierunku abstrakcji, upraszczajc lub znieksztacajc form i stosujc ekspresyjn raczej ni realistyczn kolorystyk.

Fowizm (1905 – 1908) Fowizm by bardzo krótkotrwaym nurtem, którego gównymi przedstawicielami byli Henri Matisse i André Derain. Artyci tego nurtu upraszczali form, stylizujc j. Spaszczyli równie perspektyw, co doprowadzio do tego, e ich obrazy nie sprawiay ju wraenia „okna na wiat”, ale raczej tapety. Wiodcy przedstawiciel fowizmu Henri Matisse twierdzi, e sztuka powinna inspirowa, zdobi i bawi. Sztuka fowistów rzeczywicie ma w sobie co z tapety. Obrazami artystów tego nurtu mona by wyoy dziecicy pokój — pod warunkiem e nasze dziecko nie zada podobizny Wielkiego Ptaka czy Ciasteczkowego Potwora.

Ekspresjonizm (1905 – 1933) Ekspresjonizm tworzyy dwa niemieckie stowarzyszenia: Die Brücke („Most”) i Der Blaue Reiter („Bkitny je dziec”). Kade z nich miao nieco inne cele, ale artyci obu uywali podobnej techniki i powicali swoje prace tej samej tematyce. Ekspresjonici znieksztacali zewntrzny wygld ludzi i miejsc po to, aby ukaza ich wntrze. Na pótnach ekspresjonistów krzyk wyraony jest nie tylko grymasem twarzy, ale caym ciaem. Podobnie wewntrzne szalestwo zakadu dla obkanych odciska swe pitno na budynku, sprawiajc, e on równie wyglda jak „szalony”.

Kubizm i futuryzm Zarówno kubici, jak i futuryci rozbijali rzeczywisto na drobne kawaki, ale robili to z dwóch rónych powodów.

Kubizm (1908 – lata 20. XX wieku) Kubizm mógby zosta nazwany reprezentacj teorii wzgldnoci Einsteina w sztuce. Wszystko jest wzgldne; to, co widzimy, zaley od naszego punktu widzenia. Georges Braque i Pablo Picasso stworzyli kubizm, aby ludzie mogli obserwowa czowieka lub jaki przedmiot z kadej strony w tym samym czasie.

Futuryzm (1909 – lata 40. XX wieku) W przeciwiestwie do przedstawicieli innych nurtów, którzy odwracali si od tzw. Machine Age (era maszyn), futurystów interesowaa technologia, prdko oraz, niestety, przemoc i faszyzm. Wierzyli oni, e faszyzm to jedyny


Rozdzia 3: Gówne okresy i nurty w historii sztuki rodzaj rzdów, który umoliwi kulturalne oczyszczenie potrzebne spoeczestwu. Nurt futurystyczny rozwija si gównie we Woszech i w przedrewolucyjnej Rosji.

Dadaizm i surrealizm I wojna wiatowa bya przyczyn niespotykanych wczeniej zniszcze i nieszcz w Europie. Reakcj rozczarowanych artystów byo odrzucenie tradycyjnych wartoci i form artystycznych bdcych czci kultury, która, w ich mniemaniu, doprowadzia do wojny.

Dadaizm (1916 – 1920) Szalestwo I wojny wiatowej sprowokowao nowy nurt zwany dadaizmem, który powsta w neutralnej Szwajcarii i szybko rozprzestrzeni si po caej Europie. Dadaici chcieli wymia istniejc kultur, cznie z popkultur, za pomoc demonstracji, „akcji” i sztuki przemiewczej. Zaoyli oni, e racjonalne rozumowanie doprowadzio do wojny, wic antidotum na cae zo musi by mylenie irracjonalne.

Surrealizm (1924 – lata 40. XX wieku) Surrealizm by zainspirowany dadaizmem i freudowskimi teoriami podwiadomoci. Podobnie jak dadaici, surrealici (z których wielu byo dadaistami) chcieli uratowa ludzko, odpychajc wiat racjonalny. Ale zamiast wymiewa wczeniejsz sztuk, jak robili to dadaici, przedstawiciele surrealizmu poszukiwali sposobów nawizania kontaktu z gbsz, instynktown rzeczywistoci, jak jest nasza podwiadomo. Malowali swoje sny, kierowali si zasad wolnych skojarze i wywracali do góry nogami racjonalny porzdek wiata, zestawiajc w swojej sztuce elementy, które normalnie nigdy ze sob nie wystpuj: odkurzacz podczony do drzewa, lokomotywa wyjedajca z ogniska, topniejcy zegar zwisajcy z gazi martwego drzewa.

Suprematyzm, konstruktywizm i De Stijl — abstrakcjonizm Fowizm, kubizm, dadaizm i surrealizm pozwoliy artystom zgbia rzeczywisto w nietypowy sposób. Suprematyzm, konstruktywizm i De Stijl cakowicie odrzucay sztuk figuratywn, podajc raczej w stron czystego abstrakcjonizmu.

55


56

Cz I: Historia ludzkoci w zwierciadle — wstp do historii sztuki

Suprematyzm (1913 – 1934) Twórca suprematyzmu — Kazimierz Malewicz dy do uwolnienia uczucia od formy, oddzielenia go od sztuki figuratywnej. Wierzy, e realizm fotograficzny — jaki mona zobaczy na obrazie Mona Lisa — tworzy mur pomidzy obserwatorem a uczuciem, które artysta chce wyrazi. Twierdzi, e wikszo ludzi po prostu widzi obraz i nie dowiadcza adnego „wewntrznego uczucia”. Postanowi on pozby si obrazu, aby to uczucie uwolni.

Konstruktywizm (1914 – 1934) Rosyjscy artyci konstruktywistyczni nie godzili si na tworzenie sztuki do galerii i muzeów. Chcieli tworzy sztuk praktyczn, któr zwykli robotnicy wykorzystaliby w yciu codziennym i która reprezentowaaby utopijny z zaoenia socjalizm.

De Stijl (1917 – 1931) De Stijl to artystyczna geometria powstaa z kilku ksztatów i podstawowych kolorów — czerwonego, niebieskiego, ótego — oraz czarnego i biaego. Gówny twórca nurtu — Piet Mondrian twierdzi, e istniej dwa rodzaje pikna: subiektywne (dowiadczane za pomoc zmysów) i obiektywne (które jest uniwersalne i abstrakcyjne). Celem przedstawicieli tego nurtu byo przedstawienie pikna obiektywnego, unikali wic fotograficznej prezentacji (realizm), poniewa wyzwala ona obiektywne odczucia.

Ekspresjonizm abstrakcyjny (1946 – lata 50. XX wieku) Po II wojnie wiatowej amerykascy artyci jakby zrzucili bomb na niemiecki ekspresjonizm, niszczc jego figuratywn cz i pozostawiajc jedynie nag ekspresj. U niemieckich ekspresjonistów emocje znieksztacay rzeczywisto (w taki sam sposób jak ekstremalne emocje znieksztacaj ludzkie twarze), za rzeczywisto u ekspresjonistów abstrakcyjnych bya tak bardzo zdeformowana, e trudno j byo rozpozna. Jeden z najbardziej znanych przedstawicieli tego nurtu — Jackson Pollock uzyskiwa taki efekt, wychlapujc farb na pótno.

Pop art (lata 60. XX wieku) Przedstawiciele nurtu pop art adaptowali do swoich potrzeb nowe style w reklamie, gwiazdorskie fantazje i konsumpcyjne zapotrzebowanie na cigle nowe rzeczy, które charakteryzowao powojenne spoeczestwo amerykaskie. Czasem trudno odróni ich sztuk od reklam i filmów, z których czerpali inspiracj.


Rozdzia 3: Gówne okresy i nurty w historii sztuki

Sztuka konceptualna, performance i sztuka feministyczna (pó ne lata 60. XX wieku – lata 70. XX wieku) U schyku lat szedziesitych XX wieku wiat sztuki rozpad si na tyle drobnych odamów, e trudno byoby je wszystkie opisa. Jeden z najbardziej radykalnych z nich zakada, e w ogóle nie trzeba tworzy adnych dzie sztuki (w pewnym stopniu podobnie jak dadaici), ale po prostu generowa koncepcje i pomysy. W praktyce sztuka konceptualna czsto przyjmowaa form performance’u lub „happeningu”, czsto bardzo spontanicznego i sterowanego przez widzów. Czasami sprowadzaa si do zwykego malowania na cianie. Jeden z artystów wczesnej sztuki konceptualnej rozbi obóz w galerii sztuki i zamieszkiwa w nim razem z kojotem, aby zwróci uwag ludzi na problem traktowania Indian. Sztuka feministyczna równie wskazywaa na nierówno, tyle e dotyczc traktowania kobiet, i miaa na celu wprowadzenie jakiej zmiany. Nurt ten nie uksztatowa ustalonego stylu. rodkiem wyrazu sztuki feministycznej móg by obraz na pótnie lub te grupa kobiet przebranych w kostiumy goryli zakócajcych jakie wydarzenie publiczne i rozdajcych ulotki.

Postmodernizm (1970 – ) Sztuka postmodernistyczna to taka, która powstaa „po modernizmie”. Modernizm z kolei to termin odnoszcy si do sztuki tworzonej w latach 1890 – 1970. Myliciele postmodernistyczni postrzegaj wspóczesne spoeczestwo jako rozdrobniony wiat bez spójnego rodka, pozbawiony prawd bezwzgldnych i kulturalnego punktu odniesienia. Jednak jest to wiat zbudowany na przeszoci, która miaa tych cech pod dostatkiem. Jak wyrazi mozaik bezadnego wiata postmodernistycznego za pomoc malarstwa i architektury? Artyci i architekci postmodernistyczni robi to czasami, sigajc do przeszoci i mieszajc stare style w taki sposób, aby powsta nowy styl, który w peni da wyraz wspóczesnemu spoeczestwu.

57

Historia_sztuki_dla_bystrzakow_hisztu  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you