Page 1

Anatomia i fizjologia dla bystrzaków Autor: Donna Rae Siegfried T³umaczenie: Cezar Matkowski ISBN: 978-83-246-1904-7 Tytu³ orygina³u: Anatomy and Physiology for Dummies Format: 180x235, stron: 376

Ca³kowite obna¿enie cia³a Ka¿dy z nas posiada rozleg³¹ wiedzê w jakiejœ dziedzinie, dla jednych jest to ksiêgowoœæ, dla innych jêzyki obce albo szczegó³owa znajomoœæ ¿yciorysu Alberta Schweitzera. Jednak zaskakuj¹co niewielu z nas zna dobrze w³asne cia³o! Kiedy wszystko funkcjonuje prawid³owo, nikt nie zawraca sobie nim g³owy. Tymczasem instrukcja obs³ugi w³asnego organizmu powinna byæ naszym obowi¹zkowym podrêcznikiem! Czy wiesz, ¿e w jednej tylko d³oni znajduje siê a¿ dwadzieœcia siedem koœci? Czy zdarzy³o Ci siê zastanawiaæ nad tym, jak w Twoim organizmie rozwijaj¹ siê choroby? Twoje cia³o to fascynuj¹ca konstrukcja — coœ pomiêdzy doskona³ym dzie³em sztuki a precyzyjn¹ maszyneri¹. Rzecz tak pozornie banalna jak oddychanie, jedzenie, kr¹¿enie krwi czy gojenie siê ran okazuje siê procesem równie pasjonuj¹cym co dobry film sensacyjny. Zajrzyj do wnêtrza i poznaj siebie z ka¿dej strony! Na uk³ady nie ma rady • Mapa organizmu — identyfikacja organów i czêœci Twojego cia³a. • Sekrety uk³adu kostnego — szczegó³owy przegl¹d od stóp do g³ów. • Uk³ad nerwowy — jak pracuje Twój mózg, na czym polega dzia³anie zmys³ów. • Dzia³anie uk³adów: kr¹¿enia, oddechowego, trawiennego czy rozrodczego. • Up³yw czasu — co dzieje siê z Twoim cia³em w ci¹gu ca³ego ¿ycia.

Ponadto znajdziesz tu dekalogi: 10 sposobów na utrzymanie dobrego zdrowia i 10 dobrych stron internetowych poœwiêconych anatomii i fizjologii. DODATEK SPECJALNY: ¯yj zdrowo — proste zasady do przestrzegania ka¿dego dnia


Spis treci O autorce .......................................................................................................................... 11 Dedykacja ......................................................................................................................... 13 Podzikowania od autorki ................................................................................................. 15 Wstp ............................................................................................................................... 17 O ksice ................................................................................................................................ 17 Konwencje zastosowane w ksice ....................................................................................... 18 Czego nie czyta .................................................................................................................... 18 Naiwne zaoenia .................................................................................................................. 19 Jak podzielona jest ksika .................................................................................................... 19 Cz I: Pozycjonowanie, czyli studia nad anatomi ...................................................... 20 Cz II: Anatomia od stóp do gów ................................................................................ 20 Cz III: Przejdmy do fizjologii ................................................................................... 21 Cz IV: Tworzenie nowych organizmów .................................................................... 21 Cz V: Dekalogi ............................................................................................................. 21 Ikony wykorzystane w ksice .............................................................................................. 22 Co dalej .................................................................................................................................. 22

Cz I: Pozycjonowanie, czyli studia nad anatomi ....25 Rozdzia 1: Czci jednej caoci ...................................................................................... 27 Sekcja anatomii, fizjologii i patofizjologii ........................................................................ 28 Anna Tomia i jej krewni ................................................................................................... 28 Funkcja fizjologii .............................................................................................................. 29 Budowa ciaa: od atomów do organów ................................................................................ 30 czenie atomów w czsteczki ......................................................................................... 32 Separowanie komórek: podstawa ycia ............................................................................ 33 Kwestia tkanek .................................................................................................................. 33 Organy (nie myli z instrumentem) ................................................................................ 34 Organizowanie organów .................................................................................................. 34 Nazywanie czci ciaa .......................................................................................................... 34


4 Anatomia i fizjologia dla bystrzaków Hej, patrzymy na Ciebie! ...................................................................................................... 35 Na pozycje ......................................................................................................................... 35 Podzia anatomii ................................................................................................................ 37 Mapa okolic ciaa ............................................................................................................... 39 Jamy ciaa ........................................................................................................................... 40 Nikt nie jest doskonay: kiedy co si psuje ......................................................................... 41 Wiedzie, co jest dla Ciebie dobre ........................................................................................ 42

Rozdzia 2: Upyw czasu: co si dzieje z Twoim ciaem w cigu caego ycia ..................43 Ciao w ruchu: metabolizm .................................................................................................. 43 Dlaczego Twoje komórki metabolizuj? ......................................................................... 44 Jak przebiega metabolizacja .............................................................................................. 44 Obieg energii: miejsce organizmu w wiecie ...................................................................... 48 Równowaga w ciele: homeostaza ......................................................................................... 49 Poruszanie si: nie jeste drzewem ....................................................................................... 51 Przeduanie gatunku: rozmnaanie .................................................................................... 52 Wzrost: wymiana komórek i rozwój .................................................................................... 53 Materia genetyczny: DNA, chromosomy i geny ........................................................... 53 Tworzenie DNA i chromosomów ................................................................................... 55 Czowiek skada si z klocków ......................................................................................... 59

Rozdzia 3: Tworzenie podstaw .........................................................................................63 Komórki (ale nie te, z których si dzwoni) .......................................................................... 63 Ty zwierzaku! .................................................................................................................... 63 Wewntrz komórki ............................................................................................................ 64 Organizacja komórek w tkanki ............................................................................................. 69 Cigo nabonka: skóra .................................................................................................. 69 czenie si z tkank czn .............................................................................................. 70 Sia wiedzy o tkance miniowej ...................................................................................... 73 Nerwowo w tkankach? .................................................................................................. 74

Cz II: Anatomia od stóp do gów ........................... 75 Rozdzia 4: Nagie fakty na temat ukadu kostnego ...........................................................77 Kostne to ............................................................................................................................... 77 Melduj si na rozkaz: zadanie koci ............................................................................... 78 Podzia koci ...................................................................................................................... 78 Struktura koci ................................................................................................................... 79 Zacznijmy od rodka: koci szkieletu osiowego .................................................................. 83 Trzymaj gow wysoko: czaszka ....................................................................................... 83 Jak trzyma si prosto, gdy krgosup jest krzywy .......................................................... 86 Klatka nie jest rzecz z .................................................................................................... 87


Spis treci Poczenie: kociec ko czyn ................................................................................................. 89 Obrcze: kademu po dwie .............................................................................................. 89 Rce i nogi ......................................................................................................................... 91 Zgicie w stawach ................................................................................................................. 93 Skaczce stawy ................................................................................................................... 93 Do czego zdolne s stawy ................................................................................................. 94 Patofizjologia ukadu kostnego ............................................................................................ 96 Czemu si krzywisz? ......................................................................................................... 96 Dna z dna? ......................................................................................................................... 97 Kopoty z osteoporoz ...................................................................................................... 97

Rozdzia 5: Prenie muskuów ......................................................................................... 99 Ile mona wycisn z mini? ............................................................................................... 99 Róne rodzaje tkanek .......................................................................................................... 100 Skurcze mini poprzecznie prkowanych ...................................................................... 101 Elementy odpowiedzialne za skurcz .............................................................................. 102 Do dziea! ........................................................................................................................ 104 Przerwa w dziaaniu ........................................................................................................ 105 Skd si bierze tonus minia ......................................................................................... 107 Grupy mini ....................................................................................................................... 107 Praca z synergikami ......................................................................................................... 107 Konflikt interesów: antagonici ...................................................................................... 108 Umiejscawianie mini szkieletowych w ciele .................................................................. 108 Jak zrozumie misie ? .................................................................................................. 108 Nazwy mini, od góry do dou ..................................................................................... 109 Patofizjologia ukadu miniowego ................................................................................... 119 Skurcze mini ................................................................................................................ 119 Dystrofia mini .............................................................................................................. 120

Rozdzia 6: Wielka przykrywka: skóra ............................................................................. 121 Potrójna ochrona ................................................................................................................. 121 Dotknicie naskórka ....................................................................................................... 122 rodek ze rodka: skóra waciwa .................................................................................. 124 Wejcie pod skór: warstwa podskórna ......................................................................... 125 Przydatki skórne .................................................................................................................. 125 Wosy ............................................................................................................................... 125 Paznokcie ......................................................................................................................... 126 Par sów o gruczoach ................................................................................................... 127 Chroni swoj skór ........................................................................................................... 128 Wytwarzanie witaminy D ............................................................................................... 129 Leczenie ran ..................................................................................................................... 129 Kontrolowanie termostatu .............................................................................................. 131 Czu, co si dzieje ........................................................................................................... 131

5


6 Anatomia i fizjologia dla bystrzaków Choroby skóry ..................................................................................................................... 132 Rak skóry ......................................................................................................................... 132 Oparzenia ......................................................................................................................... 134

Cz III: Przejdmy do fizjologii ............................. 137 Rozdzia 7: Granie na nerwach: ukad nerwowy .............................................................139 Dobrze utkana sie .............................................................................................................. 139 Poruszanie si po ukadzie nerwowym .......................................................................... 140 Integracja wejcia z wyjciem ......................................................................................... 141 Zacznijmy od komórki nerwowej .................................................................................. 143 Przekazywanie impulsów .................................................................................................... 144 Myle o mózgu .................................................................................................................. 148 Zachowanie wiadomoci: Twój mózg .......................................................................... 149 Twój módek ................................................................................................................. 149 Solidna podstawa: pie mózgu ....................................................................................... 150 Zawarto komórki ......................................................................................................... 152 Regulowanie systemów: midzymózgowie ...................................................................... 152 Dochodzi do zmysów ....................................................................................................... 153 Syszenie .......................................................................................................................... 153 Widzenie .......................................................................................................................... 155 Wch ................................................................................................................................ 156 Smak ................................................................................................................................. 157 Patofizjologia ukadu nerwowego ...................................................................................... 157 Stwardnienie rozsiane ..................................................................................................... 157 Zwyrodnienie plamki ótej ........................................................................................... 158 Choroba Alzheimera ....................................................................................................... 158

Rozdzia 8: Marudzenie o hormonach: ukad wydzielniczy ..............................................161 Czym s hormony? ............................................................................................................. 161 Przegld rodzajów hormonów ....................................................................................... 162 Jak dziaaj hormony ....................................................................................................... 164 Utrzymywanie normalnoci: homeostaza ..................................................................... 166 Grupy gruczoów ukadu wydzielniczego ............................................................................. 166 Zarzdcy: podwzgórze i przysadka mózgowa ................................................................ 167 Tarczyca i Ty ................................................................................................................... 170 Poznaj swoj grasic ........................................................................................................ 171 Paski jak trzustka ............................................................................................................ 171

odek: nastpny gruczo .............................................................................................. 172 Testowanie jelit ............................................................................................................... 173 Nad nerkami: kora nadnerczy ........................................................................................ 173 Gonady ............................................................................................................................. 175


Spis treci Patofizjologia ukadu wydzielniczego ................................................................................ 176 Cukrzyca .......................................................................................................................... 176 Niedoczynno tarczycy kontra choroba Gravesa-Basedowa ...................................... 178

Rozdzia 9: Woy w co cae swoje serce: ukad krenia .......................................... 181 Transport towaru: Twoja krew i jej zawarto .................................................................. 181 Rozcie czanie krwi: osocze ............................................................................................ 182 Transport tlenu: czerwone krwinki ............................................................................... 183 Dobre samopoczucie: biae krwinki .............................................................................. 183 Ukadanie pytek ............................................................................................................. 185 Wyymanie koci ............................................................................................................. 185 Odkrywanie przedsionków i komór: serce ............................................................................ 185 Id za gosem serca: fizjologia minia sercowego ............................................................ 188 Pocztek cieki: droga krwi wiodca przez serce i ciao .............................................. 188 Wytwarzanie elektrycznoci: cykl serca ......................................................................... 190 Trzyma rk na pulsie ................................................................................................... 191 Jak dziaaj naczynia krwionone ....................................................................................... 191 Analiza ttnic i y ........................................................................................................... 192 Wymiana tlenu: naczynia wosowate ............................................................................. 194 Patofizjologia ukadu krenia ............................................................................................ 195 Nadcinienie .................................................................................................................... 195 Choroby serca i wylew krwi ........................................................................................... 198 Anemia sierpowata .......................................................................................................... 199

Rozdzia 10: Odetchn z ulg: ukad oddechowy .......................................................... 201 Anatomia ukadu oddechowego ......................................................................................... 202 Wszenie .......................................................................................................................... 202 Przeykanie faktów .......................................................................................................... 203 Przez tchawic do puc ................................................................................................... 204 Wycióka puc ................................................................................................................ 205

yciodajny oddech .............................................................................................................. 205 Przejcie przez bon oddechow ...................................................................................... 207 Wymiana gazów pomidzy krwi i komórkami ................................................................ 209 Co moe pój nie tak ......................................................................................................... 210 Astma ............................................................................................................................... 210 Zapalenie oskrzeli ........................................................................................................... 212 Zapalenie puc ................................................................................................................. 213 Grulica ........................................................................................................................... 214 Rozedma puc .................................................................................................................. 215 Rak puc ........................................................................................................................... 215

Rozdzia 11: Rozkadanie na czynniki pierwsze: ukad trawienny ................................... 217 Droga poywienia ............................................................................................................... 217 Z penymi ustami ............................................................................................................ 218 Tchawica i przeyk, czyli jak si zakrztusi .................................................................... 220

7


8 Anatomia i fizjologia dla bystrzaków Przewracanie w odku ................................................................................................. 221 Jak mocne s jelita ........................................................................................................... 222 Rozkad chemiczny ............................................................................................................. 225 Organ dla aroków — trzustka ..................................................................................... 225 Filtr organizmu — wtroba ............................................................................................ 226 Krótka wycieczka przez woreczek óciowy .................................................................. 227 Dlaczego ó nie jest óta ............................................................................................. 227 Zaburzenia i choroby ukadu trawiennego ........................................................................ 228 lepa furia: zapalenie wyrostka robaczkowego .............................................................. 228 Brak wody: zaparcie ........................................................................................................ 229 Choroba Leniowskiego-Crohna ................................................................................... 229 Dokd biegnie biegunka ................................................................................................. 230 Syzyfowe prace: kamienie óciowe ............................................................................... 231 Skd si bierze wirusowe zapalenie wtroby .............................................................. 231 Zespó jelita nadwraliwego ........................................................................................... 233 Zapalenie trzustki ............................................................................................................ 233 Wrzodziejce zapalenie jelita grubego ............................................................................ 234 Wrzody odka ............................................................................................................... 234

Rozdzia 12: Oczyszczanie: ukad moczowy .....................................................................237 Odwalanie brudnej roboty .................................................................................................. 237 Wyrzucanie mieci: nerki ................................................................................................ 239 Usuwanie mocznika z komórek ..................................................................................... 241 Tworzenie moczu w nerkach ......................................................................................... 242 W dó moczowodów ....................................................................................................... 244 Skadowanie moczu w pcherzu .................................................................................... 245 Wydzielanie moczu na zewntrz .................................................................................... 245 Utrzymywanie homeostazy ................................................................................................ 245 Równowaenie ................................................................................................................ 246 Monitorowanie cinienia krwi ........................................................................................ 246 Regulowanie pH .............................................................................................................. 248 Zaburzenia i choroby ukadu moczowego ....................................................................... 249 Infekcja dróg moczowych ............................................................................................... 249 Liczenie kamieni nerkowych .......................................................................................... 250 Problemy z prostat ......................................................................................................... 251 Nietrzymanie moczu ...................................................................................................... 251

Rozdzia 13: Uczciwa walka: ukad odpornociowy ........................................................253 Jak pokocha swój ukad limfatyczny ................................................................................. 254 ledziona .......................................................................................................................... 257 Grasica i limfocyty ........................................................................................................... 258 Polowanie i atak: komórki systemu odpornociowego ..................................................... 259 Zapalenie to gruba sprawa .................................................................................................. 260 Na kopoty — neutrofile! ............................................................................................... 261 Monocyty dobrze walcz ................................................................................................ 261


Spis treci Obrona zdrowia przed napaci ......................................................................................... 261 Ukad dopeniacza .......................................................................................................... 262 Odpowied odpornociowa swoista .............................................................................. 263 Odpornociowa odpowied komรณrkowa ...................................................................... 264 Rozwijanie odpornoci ....................................................................................................... 266 Szczepionki ...................................................................................................................... 266 Odporno bierna ........................................................................................................... 267 Co moe si sta z ukadem odpornociowym ................................................................. 267 Choroby autoimmunologiczne ...................................................................................... 267 Alergie .............................................................................................................................. 269 HIV i AIDS ...................................................................................................................... 269

Cz IV: Tworzenie nowych organizmรณw ..................271 Rozdzia 14: Co za produkcja! To reprodukcja! ............................................................... 273 Tylko gupiec i kanalia lekceway genitalia ....................................................................... 273 Kobiety przodem: kobiecy ukad rozrodczy ...................................................................... 274 Menstruacja bez tajemnic ............................................................................................... 275 Elastyczna pochwa .......................................................................................................... 279 Co jest na zewntrz ......................................................................................................... 279 Mska sprawa: mski ukad rozrodczy .............................................................................. 280 Dziaanie mskiego ukadu rozrodczego ....................................................................... 281 Zewntrzne narzdy ukadu rozrodczego mczyzn .................................................... 283 Cia .................................................................................................................................... 284 Zapobieganie ciy .............................................................................................................. 286 Dla panรณw ....................................................................................................................... 286 Dla pa ............................................................................................................................. 286 Patofizjologia ukadu rozrodczego ..................................................................................... 287 Choroby weneryczne ...................................................................................................... 288 Bezpodno .................................................................................................................... 290 Rak ................................................................................................................................... 291

Rozdzia 15: Narodziny i rozwรณj ....................................................................................... 295 Trzy trymestry ..................................................................................................................... 295 Bruzdkowanie: pierwszy trymestr ................................................................................. 296 Brzuch bez widoku na morze: drugi trymestr .............................................................. 299 W stron wiata: trzeci trymestr .................................................................................... 300 Komplikacje ......................................................................................................................... 302 Przyjcie na wiat ................................................................................................................. 304 Droga w dรณ: faza pierwsza ............................................................................................. 304 Wyjcie na wiat: faza druga ........................................................................................... 306 Sprztanie: faza trzecia .................................................................................................... 307 Kopoty od samego pocztku ......................................................................................... 308

9


10 Anatomia i fizjologia dla bystrzak贸w Rozw贸j przez cae ycie, czyli co si dzieje po narodzinach ............................................. 309 Zaczynamy od zera: okres niemowlcy i dziecicy ....................................................... 309 B贸le dorastania ................................................................................................................ 310 Wiek dorosy i starczy ..................................................................................................... 311

Cz V: Dekalogi .................................................. 315 Rozdzia 16: Dziesi sposob贸w na utrzymanie zdrowia i dobrej formy .........................317 Pij wod ............................................................................................................................... 317 Jedz warzywa i owoce .......................................................................................................... 318 wicz regularnie (nie tylko od wita) .............................................................................. 319 Nie auj kremu do opalania ............................................................................................... 320 Powicaj od 7 do 9 godzin na sen ..................................................................................... 321 Odpr si ............................................................................................................................ 321 Jedz owsiank i inne ziarna ................................................................................................. 322 Myj rce ............................................................................................................................... 322 Przeprowadzaj samodzielne badania piersi lub jder ........................................................ 323 Uczszczaj na regularne badania ........................................................................................ 324

Rozdzia 17: Dziesi dobrych stron internetowych powiconych anatomii i fizjologii ..............................................................325 Medisa.pl .............................................................................................................................. 325 Anatomia czowieka ywego ............................................................................................... 326 Przychodnia.pl ..................................................................................................................... 326 Wikipedia.pl ......................................................................................................................... 326 Resmedica.pl ........................................................................................................................ 327 Anatomy and Physiology .................................................................................................... 327 Tangentscientific.com ......................................................................................................... 327 Bio201 .................................................................................................................................. 328 Innerbody.com .................................................................................................................... 328 Madsci.org ........................................................................................................................... 329

Skorowidz .......................................................................................................................331


Rozdzia 5

Prenie muskuów W tym rozdziale:  Przedstawimy poszczególne rodzaje tkanki miniowej.  Zginanie kontra rozciganie.  Dowiesz si czego o miniach czcych czci Twojego ciaa.  Sprawimy, e kociec zacznie si porusza.

C

o by si stao, gdyby czowiek nie mia mini? Có, najprawdopodobniej wygldaby jak bezksztatna masa narzdów. Jego koci nie mogyby si porusza, a jego narzdy wewntrzne nie mogyby dziaa. Poza tym waciwie nie mógby y, gdy nie posiadaby równie pompujcego krew minia znanego jako serce. Minie s niezwykle wan czci naszego ciaa, a ich skuteczna praca umoliwia funkcjonowanie pozostaych narzdów. W niniejszym rozdziale znajdziesz informacje na temat wielu rónych rodzajów mini, ich pooenia w ciele, mechanizmu ich napinania, a take moliwych problemów z ich dziaaniem.

Ile mona wycisn z mini? Zapewne zdarzyo Ci si widzie miniaków czsto przesiadujcych w siowniach, powicajcych czas na dwiganie ciarów, ubranych w obcise bezrkawniki i noszcych zote a cuchy czy wieccych zotymi zbami. W tym rozdziale nie bdziemy si nimi zajmowa. Bdziemy mówi o czym znacznie waniejszym, a mianowicie o Twojej zdolnoci do poruszania si. Pewnie, chwalenie si napitymi muskuami przed innymi moe by przyjemne, ale niektórzy czerpi wystarczajco du przyjemno ze zdolnoci ich napinania przy chodzeniu czy wykonywaniu innych czynnoci. Minie pozwalaj bowiem na wiele rónych dziaa :

9 Dziki miniom moesz sta prosto. Grawitacja na Ziemi jest

do silna, wic gdyby nie napicie mini, wgniotaby Ci w podog. Pozwala nam ono si jej przeciwstawia. Miara tego, jak duemu ciarowi mog przeciwstawi si Twoje napite minie, nosi nazw siy.


100

Cz II: Anatomia od stóp do gów

9 Minie umoliwiaj poruszanie si. To, e minie pozwalaj Ci

na chodzenie czy bieganie, wydaje si rzecz oczywist, ale zmiana ich napicia umoliwia te przyjmowanie rónych pozycji. Czy moesz sobie wyobrazi, e poruszasz si sztywno jak Blaszany Drwal z ksiki Czarnoksinik z krainy Oz? Minie pozwalaj na bardzo szeroki zakres ruchów, poczwszy od drobnych, takich jak mruganie powiek, rozszerzanie renicy czy umiechanie si.

9 Minie pozwalaj trawi i usuwa produkty przemiany materii.

Narzdy ukadu pokarmowego s otoczone miniami umoliwiajcymi przesuwanie trawionego pokarmu przez przeyk, odek i jelita oraz wydalanie go na zewntrz. Ich skurcze nosz nazw ruchów perystaltycznych. Zacinity zwieracz utrzymuje mocz w pcherzu i ka w odbytnicy do chwili, w której zdecydujesz si na ich wydalenie. Kiedy rozlunisz minie, Twój organizm bdzie w stanie usun je na zewntrz.

9 Minie wpywaj na przepyw krwi. Naczynia krwionone, takie

jak yy i ttnice, pokryte s tkank miniow umoliwiajc im zwanie si (zwalniajc przepyw krwi) lub rozszerzanie (przyspieszajc przepyw). Skurcze mini w innych partiach ciaa równie s odpowiedzialne za przepyw krwi przez yy do serca, które pompuje j do ttnic.

9 Minie scalaj Twój kociec. Wizada i cigna cz poszczególne koci ze sob, wzmacniajc konstrukcj szkieletu.

9 Minie pomagaj w utrzymaniu temperatury. Skurcze mini s

procesem fizjologicznym, który, jak wikszo takich procesów, stanowi reakcj chemiczn. W czasie skurczu wydzielana jest energia pozwalajca utrzyma temperatur ciaa (przez cay czas tracimy nieco ciepa, wydzielajc je przez skór). Kiedy jest nam zimno, zaczynamy dre. Jest to spowodowane szybkimi skurczami mini majcymi wytworzy energi ciepln. Zwró uwag na to, e kiedy jedzisz na nartach w mrony dzie , moesz si spoci, podczas gdy siedzc w ciepym mieszkaniu, moesz poczu chód. Tak wic staraj si rusza jak najczciej!

Róne rodzaje tkanek Istniej trzy podstawowe rodzaje tkanek, niezbdne dla procesów yciowych: sercowa, gadka i poprzecznie prkowana.

9 Tkanka minia sercowego: Zbudowane jest z niej serce. Wókna tej tkanki s silnie rozgazione, prkowane, zawieraj jedno jdro i maj przekrój cylindryczny. Splataj si one ze sob, co umoliwia jednolite skurcze caego narzdu. Pomidzy skurczami minie rozluniaj si cakowicie, aby nie doprowadzi do przemczenia. Na szczcie skurcze


Rozdzia 5: Prenie muskuów serca s cakowicie niezalene od naszej woli, co oznacza, e nie musimy by nawet wiadomi jego bicia. Cykl jego dziaania opisany zosta szerzej w rozdziale 9.

9 Tkanka miniowa gadka: Wystpuje w cianach narzdów

wewntrznych majcych w rodku pust przestrze (np. w odku, pcherzu, jelitach i pucach). Jej komórki równie posiadaj jedno jdro, przyjmuj ksztat wrzecionowaty i uoone s w linie równolege. Dziki swojemu ksztatowi mog one tworzy paty tkanki miniowej. Skurcze mini gadkich s niezalene od naszej woli, dziki czemu nie musimy skupia si na przesuwaniu pokarmu wzdu przewodu pokarmowego. Kurcz si one powoli (dlatego nie ulegaj szybkiemu zmczeniu) i mog trwa w tym stanie duej ni minie poprzecznie prkowane. Odgrywaj wan rol w funkcjonowaniu ukadu pokarmowego.

9 Tkanka miniowa poprzecznie prkowana: Kiedy syszymy

o miniach, zwykle wyobraamy sobie wanie minie poprzecznie prkowane, czyli np. napity biceps, paski misie grzbietu czy twarde ydki. Minie te, zwane te szkieletowymi, scalaj kociec i umoliwiaj poruszanie si. Ich wókna posiadaj wiele jder i cechuj si prkowaniem. Ich cylindryczny przekrój pozwala im cign si przez cay odcinek minia i osiga znaczn dugo. Dalsza cz tego rozdziau zostanie powicona gównie temu rodzajowi mini.

Miso zwierzce jest dobrym przykadem wókien biegncych przez ca dugo minia. Jak by na to nie patrze, miso to nic innego, jak tkanka miniowa.

Skurcze mini poprzecznie prkowanych Ukad miniowy kontrolowany jest przez ukad nerwowy (patrz rozdzia 7.). Czasami nasze reakcje s mimowolne, jak cofnicie ko czyny po dotkniciu czego ostrego lub gorcego (take w rozdziale 7. opisane zostao dziaanie uków odruchowych). W innych przypadkach moemy minie kontrolowa, np. w sytuacji, gdy grajc w tenisa, decydujemy si podbiec do siatki i ci pik, aby zdoby punkt. To wanie minie s odpowiedzialne za dobiegnicie do siatki i wyprowadzenie odpowiedniego uderzenia. Rysunek 5.1. pokazuje poczenie midzy ukadem miniowym i nerwowym, a take mechanizm skurczu minia.

101


102

Cz II: Anatomia od stóp do gów

Rysunek 5.1. Budowa minia poprzecznie prkowanego. Po czenie midzy miniem a uk adem nerwowym (z lewej) oraz przekrój przez w ókno miniowe (z prawej)

Skurcze mini wymagaj wspódziaania kilku elementów. Na szczcie na co dzie nie trzeba si o to martwi, gdy cay proces przebiega cakowicie automatycznie. W nastpnych dwóch sekcjach przedstawi wszystkie te elementy oraz wyjani ich funkcje i sposoby ich wspópracy.

Elementy odpowiedzialne za skurcz Aby doszo do skurczu minia, potrzebne s dwa zasadnicze elementy: wókno miniowe i ATP (adenozynotrójfosforan, patrz te rozdzia 3.), czyli zwizek chemiczny nadajcy miniowi konieczn do tego energi. Przyjrzyjmy im si teraz bliej.

Napinanie mini Minie skadaj si z wókien (patrz rozdzia 5.1.). Moesz je sobie wyobrazi jako dugie, cienkie pasma zoone z miofibryli, przypominajcych cieniutkie nitki. Miofibryle s uoone równolegle, dziki czemu misie

odznacza si wyran prkowan struktur, kada z nich skada si za z jeszcze mniejszych filamentów cienkich oraz filamentów grubych.

9 Filamenty cienkie miofibryli zawieraj dwie nici aktyny, biaka majcego ksztat podwójnej helisy (przypominajcego DNA). Towarzysz jej te czsteczki troponiny i tropomiozyny.

9 Filamenty grube zawieraj biako zwane miozyn. Nici miozynowe

posiadaj na ko cach kuliste ciao, a kierunek ich przebiegu w filamentach


Rozdzia 5: Prenie muskuów grubych jest zmienny. Grub ni atwo jest zidentyfikowa wanie na podstawie obecnoci wspomnianych kulistych zgrubie na obu jej ko cach. Pojedyncza jednostka ukadu prkowanego, noszca nazw sarkomeru, skada si z czci ciemniejszej, otoczonej z obu stron o poow mniejszymi fragmentami o janiejszej barwie. Miofibryle zbudowane s z uoonych w jednym rzdzie sarkomerów. Filamenty aktynowe i miozynowe ustawiaj si w miofibryli tak równo, jak onierze podczas musztry. Te pierwsze cz si z zewntrzn krawdzi jasnego prka, noszcego nazw linii Z. Po nich wystpuj ciemne filamenty miozynowe, nie czce si z ni. Ukad taki mona porówna do konstrukcji potu. Linie Z stanowi w tym przypadku odpowiednik supków (pionowych), które poczone s za pomoc poziomych belek (filamentów aktynowych). Filamenty nie s jednak cige, lecz posiadaj w rodku przerw zwan stref H. Filamenty miozynowe znajduj si pomidzy filamentami aktynowymi i wydaj si „pywa”, gdy nie s bezporednio poczone z liniami Z. Ten ukad nastpujcych po sobie jasnych i ciemnych prków wystpuje na caej dugoci miofibryli. Jeden sarkomer (jednostka skurczu) biegnie od zewntrznej krawdzi jasnego prka (linii Z) do zewntrznej krawdzi nastpnego jasnego prka (drugiej linii Z). Innymi sowy, dwie kolejne linie Z wyznaczaj granice pojedynczego sarkomeru. Dua ilo rónych biaek w miniach sprawia, e miso jest bardzo bogatym ródem biaka zwierzcego.

Energia dla mini: ATP Komórki przetwarzaj energi z poywienia w ATP, czyli komórkow „walut” (wicej na ten temat w rozdziale 3.). Prawie adne komórki Twojego ciaa (jedyny wyjtek stanowi komórki nerwowe) nie potrafi wykorzystywa glukozy bezporednio (w rozdziaach 2. i 3. znajdziesz wicej informacji na jej temat), ale musz przeksztaca j w inn, bardziej przystpn form energii, czyli wanie ATP. Wytworzony adenozynotrójfosforan uywany jest do wspomagania reakcji chemicznych zwizanych z metabolizmem komórek. ATP jest take konieczne do zapocztkowania reakcji skurczu. Wókna miniowe zawieraj go wystarczajco duo, aby podtrzymywa skurcz przez jedn sekund. Jeli zatem chcesz przeduy t reakcj, musisz zadba o dostarczenie ATP do mini. By moe jeszcze tego nie wiesz, ale cz z nich jest napita przez cay czas, a stan cakowitego rozlunienia jest w ich przypadku mitem. Nie zapominaj te, e Twoje serce take jest miniem i potrzebuje staego dopywu ATP.

103


104

Cz II: Anatomia od stóp do gów Kiedy zuyjesz cay zapas tlenu, Twoje ciao straci moliwo tworzenia ATP na drodze tlenowego oddychania komórkowego (jak to ma miejsce w wikszoci przypadków, patrz rozdzia 2.), ale nie zmieni to faktu, e wci bdziesz go potrzebowa. W takiej sytuacji organizm wykorzysta inny mechanizm oddychania, w którym ATP produkowane jest z kwasu mlekowego. Kwas mlekowy jest wytwarzany w czasie oddychania beztlenowego (patrz rozdzia 2.), ale minie nie s w stanie wykorzysta tego zwizku bezporednio. Energia potrzebna do ich skurczu gromadzona jest w czsteczkach fosfokreatyny, zoonych z ATP i kreatyny, tworzcych si w chwili spoczynku minia. Mówic „spoczynek”, mam na myli krótkie okresy pomidzy jego skurczami, a nie dugi czas, w którym misie jest bezczynny. Fosfokreatyna ulega szybkiemu rozkadowi, uwalniajc potrzebne ATP. Organizm jest jednak sprytny i potrafi wykorzysta take powstajce w czasie skurczu dwie czsteczki ADP (adenozynodwufosforanu), z których tworzy dodatkow moleku ATP. Pozostaa grupa fosforanowa zuyta zostaje do wytworzenia jednej czsteczki adenozynomonofosforanu (AMP). Kiedy ilo ATP w komórce wzrasta, zapocztkowany zostaje proces glikolizy (patrz rozdzia 2.), w którym powstaje go wicej. Innymi sowy, Twój organizm robi, co tylko jest w jego mocy, aby zapewni dopyw energii do Twoich komórek.

Do dziea! lizgowa teoria skurczu opisuje dziaanie minia. Zastanawiasz si, dlaczego mówi ona co o lizganiu? Bardzo dobrze, ciekawo to pierwszy stopie do wiedzy. W czasie skurczu minia ATP wie si z jednym z kulistych zako cze

filamentu miozynowego, po czym rozpada si na ADP i czsteczk nieorganicznego fosforu (Pi). Zarówno ADP, jak i Pi pozostaj zwizane z filamentem miozynowym. Pamitasz moe czsteczki troponiny i tropomiozyny, o których wspominaam wyej? Nie wystpuj one w miniach bez przyczyny. Jony wapnia wice si z troponin wypieraj tropomiozyn, odsaniajc tym samym miejsca wiza na filamentach aktynowych. Jon to atom (lub grupa atomów) posiadajcy adunek elektryczny i powstajcy po utracie lub uzyskaniu elektronów. Ich utrata nadaje jonowi adunek dodatni, tymczasem ich przyczenie skutkuje adunkiem ujemnym (patrz rozdzia 2.).


Rozdzia 5: Prenie muskuów

Ostatni skurcz Wszystkie zwierzta, nie wy czajc cz owieka, kiedy umieraj. Cia o martwej istoty staje si zimne i sztywne. Wiesz, dlaczego tak si dzieje? Otó po ustaniu funkcji yciowych komórki nie wytwarzaj ATP. P uca przestaj przyjmowa tlen z powietrza, serce nie pompuje krwi, a mózg nie wysy a ju sygna ów. Bez tlenu, sk adników odywczych czy bodców z mózgu komórki zatrzymuj swoje reakcje metaboliczne. Zaprzestanie produkcji ATP sprawia, e pozbawione go miofibryle nie s w stanie ulega skurczom. Z tego samego powodu nie moe równie doj

do ostatniej fazy skurczu, czyli rozlunienia minia. Aby to nastpi o, ATP musi bowiem po czy si z miozyn i zlikwidowa jej mostkowe po czenie z aktyn. Kiedy jednak jego brak uniemoliwia przeprowadzenie powyszego procesu, minie zastygaj w ostatnim skurczu, znanym szerzej pod nazw stenia pomiertnego. Dlaczego za martwe cia a s zimne? Otó, jak pewnie pamitasz, minie wydzielaj ciep o, a wic kiedy ustaje ich naturalna reakcja fizjologiczna, a take zatrzymany zostaje dop yw ciep ej krwi, temperatura cia a zaczyna spada.

Po odsoniciu miejsc wizania aktyny, miozyna moe si z ni poczy, cho musi zrobi co, dziki czemu bdzie w stanie to poczenie „utrzyma”. Musi zatem uwolni ADP i Pi uzyskane z rozpadu ATP. Po uwolnieniu ADP i Pi kulisty koniec filamentu miozynowego ulega zmianie. Powoduje ona „zelizgnicie si” w stron rodka sarkomeru, i cignicie do siebie linii Z, co z kolei wywouje zaniknicie strefy H. W wyniku tego cae wókno miniowe ulega skurczowi. Po przyczeniu kolejnej molekuy ATP do ko ca czsteczki miozyny most czcy j z aktyn zanika, a cay proces zaczyna si od nowa. Co ciekawe, jest to zmiana tak szybka, e podczas czytania ostatnich dwóch stron niektóre z Twoich mini mogy skurczy si kilkaset razy. Nigdy nie naley zapomina o dostarczaniu do organizmu waciwej iloci wapnia, gdy jony tego pierwiastka s niezbdne do prawidowego dziaania mini. Dlatego pij mleko, jedz szpinak i od czasu do czasu popijaj jogurt. Taka dieta naprawd pomoe zwikszy Twoj si.

Przerwa w dziaaniu Kiedy si poruszasz, Twoje minie kurcz si, ulegajc skróceniu (patrz „Energia dla mini: ATP” wczeniej w tym rozdziale). Tego rodzaju zmiany w nich nosz nazw skurczu izotonicznego. Czasami jednak skurczowi mini nie towarzyszy ruch adnej czci ciaa. Kiedy zwisasz z drka na sali gimnastycznej, Twój biceps napina si, ale mimo to Twoje rami nie zmienia swojego pooenia. Taki rodzaj napicia nazywamy skurczem izometrycznym. Jest nim te np. napicie minia poladkowego wielkiego, kiedy siadasz do lektury niniejszej ksiki.

105


106

Cz II: Anatomia od stóp do gów

Hipertrofia lepsza ni atrofia! Z pewnoci wiele razy zdarzy o Ci si s ysze, jak korzystne dla Twojego organizmu s wiczenia fizyczne. Zapewne znasz te powiedzenie, e „kto nie idzie naprzód, ten si cofa”. Kiedy budujesz swoj tkank miniow, nie tylko rozwijasz musku y, ale take zdobywasz okazj do zuycia energii zawartej w tkance lipidowej. Przyspieszony (z racji zwikszenia liczby miofibryli) metabolizm zmniejsza ilo jej komórek. wiczenia aerobowe pozwalaj wic rozbudowa minie i spali nadmiar t uszczu. Jeeli jednak zmuszasz minie do gwa townych i d ugich skurczów, jak np. przy podnoszeniu ciarów, to wzrost iloci komórek (a zatem take tempo metabolizmu) ulega jeszcze wikszemu przyspieszeniu. Doprowadzajc minie przez kilka minut i kilka razy w tygodniu do skurczów, w których uzyskuj one poniej 75% swojej objtoci spoczynkowej (co mniej wicej odpowiada obcieniu na tyle duemu, by zmczy Ci po dwóch, trzech powtórzeniach wiczenia), moesz dowiadczy hipertrofii, czyli wzrostu masy miniowej zwikszajcego si  i szybko metabolizmu (drogie Panie, nie powinnycie obawia si takich wicze, gdy hormony kobiece powanie utrudniaj uzyskanie masywnych bicepsów, o czym wicej w rozdziale 8.). Jeeli prowadzisz siedzcy tryb ycia i tylko sporadycznie napinasz minie, moesz dowiadczy ich atrofii (zaniku), czyli stanu, w którym objto w ókien miniowych zmniejsza si, os abiajc przy tym ogóln si  mini i zdolno metaboliczn tej tkanki. Prawdopodobnie dobrze wiesz, o czym mówi, jeli zdarzy o Ci si nosi gips na rce lub nodze. Na szczcie wiczenia polegajce na napinaniu mini po-

magaj odbudowa utracon si . Maj one te inne zalety:

9 zmniejszaj prawdopodobiestwo wystpienia raka piersi, macicy, jej szyjki, jajników oraz odbytu; 9 zmniejszaj prawdopodobiestwo zawa u serca; 9 poprawiaj poziom cholesterolu; 9 ograniczaj zmczenie i depresj; 9 zmniejszaj obrzk i ból stawów; 9 pomagaj utrzyma w aciw wag, obniajc prawdopodobiestwo zachorowania na cukrzyc typu II; 9 zapobiegaj osteoporozie.

wiczenia mog by bardzo przyjemne. Jeeli nie lubisz spdza zbyt wiele czasu w sali gimnastycznej, moesz je praktykowa na wieym powietrzu, np.: chodzi na spacery, biega, uprawia jogging, jedzi rowerem, gra w tenisa, pi k non lub koszykówk, p ywa albo jedzi na nartach. Jeeli lubisz wiczy w towarzystwie, do cz do grupy ludzi czynnie uprawiajcych jakie sportowe hobby. Zapisz si do klubu tenisowego. Zacznij taczy. Kup psa i zbierz grup ludzi spacerujcych wspólnie ze swoimi zwierzakami. Rób wszystko, by rozwija minie i poprawia funkcjonowanie ca ego cia a. Moesz to robi w wolnym czasie, aby odpry si i zredukowa poziom stresu. Jeeli nie masz nic przeciwko wiczeniom na sali, id na aerobik, wykonuj wiczenia w domu, ogldajc filmy instruktaowe, lub wicz jog. Próbuj rónych dzia a i sportów, dopóki nie trafisz na co, co szczególnie przypadnie Ci do gustu. Trafny wybór pomoe Ci cieszy si lepszym zdrowiem przez bardzo d ugi czas.


Rozdzia 5: Prenie muskuów

Skd si bierze tonus minia Niezalenie od tego, co robisz, cz Twoich wókien miniowych pozostaje zawsze napita. To lekkie napicie mini szkieletowych nosi nazw tonusu. Bez niego Twoje ciao momentalnie wyldowaoby na pododze. Naprawd. Gdyby cz Twoich mini nie pracowaa w danej chwili, ciao byskawicznie mogoby „zoy si” pod wasnym ciarem. Aby zapobiec tej nieprzyjemnej sytuacji, niektóre z wókien miniowych pozostaj nieustannie aktywne, umoliwiajc Ci zachowanie stosownej postawy. Dziki temu jeste w stanie sta prosto, z podniesion gow, wcignitym brzuchem i cignitymi opatkami. Aby zachowa napicie, Twoje minie korzystaj z receptorów, czyli specjalnych wókien nerwowych poczonych bezporednio z wóknami miniowymi. Centralny ukad nerwowy (mózg i rdze krgowy) kontaktuje si za pomoc receptorów z Twoimi miniami szkieletowymi, a one wysyaj do niego informacje o pozycji Twojego ciaa. Dane te przetwarzane s nastpnie przez mózg, który ocenia, czy konieczna jest jaka zmiana. Jeeli tak, za porednictwem rdzenia krgowego wysya on do mini sygnay, które maj odpowiednio zmieni ich napicie.

Grupy mini Sowa takie jak „unerwione”, „synergiczne” i „antagonistyczne” kojarz si raczej z psychologi lub inynieri ni anatomi, ale odnosz si one do specyficznych grup mini. Wszystkie minie mona okreli mianem unerwionych, gdy cz ich wókien czy si z nerwami, które wysyaj impulsy pobudzajce skurcze. Niektóre minie dziaaj wspólnie z innymi (synergicznie), inne za maj dziaanie przeciwne do nich (antagonistyczne). W kolejnej czci tego rozdziau opisz obie te grupy, a take wyjani, dlaczego naley pracowa nad wzmacnianiem swojej muskulatury.

Praca z synergikami Sowo „synergia” jest dzi naduywane w wiecie biznesu. W mojej ksice telefonicznej znalazam caa stron powicon firmom zawierajcym je w nazwie. Jest wród nich Synergy Brokerage, Synergy Films, Synergy Outdoors, Synergypaintball Enterprises (sic!) czy te Synergy Worldwide. Co prawda, sama nazwaam swoj firm Synergy Publishing Services, ale przynajmniej zrobiam to na dugo przed tym, jak sowo to zyskao popularno! W rzeczywistoci jednak synergia jest terminem medycznym oznaczajcym wspóln prac. A, jak zapewne dobrze wiesz, cz narzdów ludzkiego organizmu wspópracuje z innymi, aby osign wspólny cel.

107


108

Cz II: Anatomia od stóp do gów Niektóre czci ciaa poruszane s przez cae grupy wspópracujcych ze sob mini. W takiej sytuacji mówimy o dziaaniu synergicznym. Misie

wykonujcy wikszo pracy nosi nazw gównego minia motorycznego, podczas gdy muskuy pomagajce mu w niej nazywa si miniami synergicznymi.

Konflikt interesów: antagonici Minie antagonistyczne wzgldem siebie maj dziaanie przeciwne, ale osigaj one w ten sposób zamierzony efekt. Przykadowo, kiedy zginasz przedrami, Twój biceps si kurczy, ale towarzyszy temu rozlunianie si tricepsa, znajdujcego si po przeciwnej stronie ramienia. Dziaanie tych dwóch mini jest generalnie przeciwstawne, ale do zginania rki potrzebne s oba. Kiedy j prostujesz, dziaaj one odwrotnie: biceps ulega rozlunieniu, za triceps zaczyna si kurczy.

Umiejscawianie mini szkieletowych w ciele Dobrze. Teraz ju wiesz, e minie pozwalajce na poruszanie si i utrzymanie szkieletu w caoci stanowi okoo poowy Twojego ukadu kostno-miniowego. Ukad ten jest „skorup” lub „karoseri” Twojego ciaa, zawierajc w swoim wntrzu wszystkie narzdy, nerwy i naczynia krwionone. Poniej postaram si przedstawi przede wszystkim ukad kostny oraz wyjani, jak nazywaj si poszczególne minie.

Jak zrozumie misie ? Anatomowie stworzyli cay system terminów sucych do opisu poszczególnych mini, aby kada nazwa bya przejrzysta i mówia jak najwicej o charakterze danego minia. Pochodzi ona najczciej od funkcji, jak peni on w organizmie. Przykadowe cechy brane pod uwag przez anatomów znajdziesz w tabeli 5.1. Wiele okrele uywanych w anatomii i fizjologii wywodzi si z aciny i greki, przez co ich analizowanie i rozkadanie na czci moe rozwin Twoj wiedz. Na pewno pamitasz ju, e bi- oznacza „dwa”, tri- oznacza trzy, a max- znaczy „najwikszy”. Co prawda w terminologii polskiej dominuj terminy rodzime, ale poszerzajc wiedz na temat budowy ludzkiego ciaa, bdziesz spotyka si z coraz wiksz iloci terminów pochodzenia obcego. Uwierz mi. Wiem, co mówi, po tym jak musiaam si zmaga ze zginaczem dugim palców czy miniem skonym zewntrznym brzucha.


Rozdzia 5: Prenie muskuów Tabela 5.1. Cechy wpywajce na nazwy mini Cechy

Przykady

Wielko minia

Najwikszy misie poladków nosi nazw minia poladkowego wielkiego, za mniejszy misie umieszczony w tym rejonie nazywamy miniem poladkowym mniejszym.

Po oenie minia

Misie potyliczno-czoowy znajduje si w przedniej czci g owy.

Kszta t minia

Misie czworoboczny grzbietu ma kszta t czworoboku.

Dzia anie minia

Prostownik palca jest miniem odpowiadajcym za prostowanie palców.

Liczba przyczepów mini

Biceps (misie dwugowy ramienia) czy si z koci w dwóch miejscach, za triceps (misie trójgowy ramienia) — w trzech.

Kierunek w ókien miniowych

Misie prosty brzucha biegnie pionowo wzd u brzucha.

Nazwy mini, od góry do dou Poniej postaram si przedstawi nazwy poszczególnych mini. Zgodnie z tytuem, posuwa si bd od czubka gowy do stóp (tak, nawet palce stóp posiadaj wasne minie).

Patrzc od góry Twoja gowa posiada minie odpowiedzialne za trzy podstawowe funkcje: przeuwanie, mimik oraz ruchy szyi. Nie jestem jednak pewna, czy do powyszych kategorii da si zaliczy np. poruszanie uchem. Przeuwanie umoliwiaj minie uchwy, z których najwikszym i najwaniejszym jest wacz, biegncy od uku jarzmowego do uchwy. Jak nietrudno si domyli, jego nazwa pochodzi od funkcji, któr peni. Jego miniem synergicznym jest posiadajcy wachlarzowaty ksztat misie skroniowy, pomagajcy w otwieraniu i zamykaniu szczki. Jego nazwa pochodzi od pooenia, gdy przebiega on nad koci skroniow. Na rysunku 5.2. moesz zobaczy, jaka jest lokalizacja poszczególnych mini gowy i szyi. Aby si umiechn, wykrzywi czy zmarszczy brwi, musisz wykorzysta kilka mini. Misie potyliczno-czoowy (patrz rysunek 5.2.) oraz niewielki misie marszczcy brwi zmieniaj pooenie i kt ustawienia brwi, co umoliwia wyraanie rónych uczu. Misie okrny oka otacza oko, umoliwiajc zamykanie i otwieranie powiek, a take jest odpowiedzialny za „kurze apki” pojawiajce si w kcikach oczu. Misie okrny ust otacza usta i zwykle napinamy go, gdy chcemy kogo pocaowa.

109


110

Cz II: Anatomia od stóp do gów

Rysunek 5.2. Minie g owy i szyi ródo: LifeART®, Super Anatomy 1, Lippincott Williams & Wilkins, 2002

Jeeli grasz na trbce lub podobnym instrumencie dtym, na pewno wiesz, na czym polega dziaanie minia policzkowego. Pomaga on przytrzyma poywienie pomidzy policzkiem a zbami, a take umoliwia Ci gwizdanie. Czy pamitasz jeszcze, e uk jarzmowy znany jest te pod potoczn nazw koci policzkowej? Biegn od niej rozgazione minie jarzmowe, czce si z kcikami ust i umoliwiajce umiech. Na rysunku 5.3. znajdziesz te inne minie ludzkiej twarzy. Kiedy chcesz pokiwa gow, potwierdzajc co, zaprzeczajc lub wyraajc wahanie, musisz skorzysta z mini szyi. Nale do nich dwa minie mostkowo-obojczykowo-sutkowe umieszczone symetrycznie po jej obu stronach. Ta duga nazwa doskonale oddaje ich pooenie, gdy przyczepione s do mostka, obojczyków i wyrostków sutkowatych koci skroniowej. Ich skurcz pozwala na skierowanie gowy w dó i zgicie szyi. Napicie tylko jednego z nich sprawia, e obracamy gow na boki (w stron przeciwn ni ta, po której znajduje si napity misie ). Jeeli chcesz odchyli gow, popatrze w niebo lub wzruszy ramionami, musisz natomiast napi misie czworoboczny. Misie czworoboczny jest antagonist minia mostkowo-obojczykowosutkowego. Jak sama nazwa wskazuje, ma on ksztat zbliony do rombu. Biegnie od podstawy czaszki do krgu lecego w pobliu garda i dodatkowo czy si z opatkami. Jak zatem wida, oba wspomniane minie cz Twoj gow z tuowiem, do omówienia którego przejdziemy za chwil.


Rozdzia 5: Prenie muskuów

Rysunek 5.3. Minie twarzy ródo: LifeART®, Super Anatomy 1, Lippincott Williams & Wilkins, 2002

Skrty tuowia Minie tuowia (patrz rysunek 5.4.) peni wiele wanych funkcji. Nie tylko podtrzymuj one ca konstrukcj ciaa, ale take umoliwiaj Ci poruszanie ko czynami, pozwalaj na wdechy i wydechy oraz chroni narzdy wewntrzne. Zaczn od omówienia mini biegncych po przedniej stronie ciaa (zwanych miniami brzusznymi), a nastpnie przejd do lecych po stronie przeciwnej (zwanych miniami grzbietowymi). Misie piersiowy wikszy (patrz rysunek 5.5.) czy Twój tuów z ko czyn górn, mocujc ko ramieniow do mostka i obojczyków. Minie piersiowe chroni take klatk piersiow, serce i puca. Ich prac atwo jest wyczu, kiedy np. krzyujesz rce na piersiach. W klatce piersiowej znajduj si take minie umieszczone nad i midzy ebrami. Wewntrzny misie midzyebrowy unosi i opuszcza klatk piersiow podczas oddychania. Minie klatki piersiowej, cho cechuj si sporymi rozmiarami, s przy tym nieco mniejsze od mini brzucha.

111


112

Cz II: Anatomia od stóp do gów

Rysunek 5.4. Minie tu owia i szyi, widok z ty u ródo: LifeART®, Super Anatomy 1, Lippincott Williams & Wilkins, 2002

Minie brzucha tworz centraln cz Twojego ciaa. Im s one silniejsze, tym bardziej gitki jest krgosup, gdy pomagaj one wprawia krgi w ruch. Z drugiej strony, zesztywnienie krgosupa wpywa negatywnie na ich si i elastyczno. Co wicej, minie brzucha i grzbietu cz si z górnymi i dolnymi ko czynami, przez co wszelkie problemy z tymi miniami mog rzutowa na sprawno ruchu wszystkich ko czyn. Minie brzucha s delikatne, ale ich wókna biegn w rónych kierunkach, co znacznie zwiksza ich si. Kiedy pisaam ten rozdzia, moja córeczka poprosia mnie o pomoc przy budowie wiey z klocków. Powiedziaam jej, e kiedy bdzie ka kolejne warstwy klocków prostopadle do poprzednich, caa konstrukcja stanie si bardziej wytrzymaa. Potem doszo do mnie, e dokadnie w ten sam sposób funkcjonuje ukad mini brzucha. Jak wida, zabawa klockami stymuluje wyobrani nie tylko dzieci, ale i dorosych.


Rozdzia 5: Prenie muskuów

Rysunek 5.5. Minie klatki piersiowej i brzucha ródo: LifeART®, Super Anatomy 1, Lippincott Williams & Wilkins, 2002

W osi brzucha, w górnej warstwie mini, rozciga si misie prosty brzucha, czc ebra i mostek z koci onow. Jego zadaniem jest zginanie krgosupa oraz utrzymywanie prawidowej pozycji narzdów lecych w jamie brzusznej. Inne warstwy mini brzucha pomagaj utrzymywa narzdy lece w bocznych czciach jamy brzusznej, a take wzmacniaj tuów i zwikszaj zakres jego ruchów. Minie skone zewntrzne brzucha cz si z omioma niszymi ebrami i biegn w dó tuowia, schodzc skonie w kierunku miednicy. Z kolei minie skone wewntrzne brzucha le pod zewntrznym (co jest do oczywiste, prawda?) i rozcigaj si od grzebienia koci biodrowej do niszych eber. Wewntrzne i zewntrzne minie skone krzyuj si, przypominajc ksztatem liter „X”. cz one wszystkie koci tuowia i utrzymuj jego ksztat. Pooony najniej misie poprzeczny brzucha biegnie poziomo, w poprzek przedniej czci tuowia. Jego zadaniem jest wypychanie przepony ku górze w czasie oddychania oraz pomoc w zginaniu tuowia do przodu. Misie ten czy si z niszymi ebrami i krgami ldwiowymi, a take otacza grzebie koci onowej i kres bia, czyli pas tkanki cznej cigncy si pionowo od wyrostka mieczykowatego mostka do spojenia onowego (pasma tkanki cznej czcej koci biodrowe).

113


114

Cz II: Anatomia od stóp do gów Minie grzbietu (patrz rysunek 5.4.) zapewniaj si, cz tuów z górnymi i dolnymi ko czynami, a take chroni narzdy lece w grzbietowej czci ciaa (np. nerki). Misie naramienny czy bark z obojczykiem, opatk i koci ramienn. Pomaga on w unoszeniu odwiedzionego ramienia (do poziomu, patrzc od przodu lub od tyu). Misie najszerszy grzbietu jest z kolei szerokim miniem o ksztacie trójkta, który odchodzi od dolnej czci krgosupa (krgów ldwiowych oraz piersiowych) i biegnie ukonie do koci ramieniowej. Pozwala on na ciganie wyprostowanej rki w dó oraz na wykonywanie gestu sigania (pracuje take przy bieganiu czy pywaniu).

Rozkadanie skrzyde Twoje ko czyny górne, a w ich obrbie m.in. ramiona, posiadaj do duy zakres ruchów. Jest rzecz oczywist, e rce poczone s z tuowiem. Jednym z tych pocze jest misie zbaty przedni, lecy poniej pachy i biegncy wzdu boku klatki piersiowej, aby poczy si z opatk i górnymi ebrami. Z minia tego korzystasz, kiedy pchasz jaki przedmiot lub podnosisz rk wyej ni do poziomu. Jego skurcze przemieszczaj opatk w przód i w ty. Chocia minie dwugowe i trójgowe ramienia (bicepsy i tricepsy) znajduj si w ramiennej czci ko czyny górnej, to umoliwiaj one ruch przedramienia. Na rysunku 5.6a. znajdziesz obraz przedniej strony rki. Prac bicepsa mona atwo wyczu, gdy wykonasz przedramieniem ruch, taki jak przy obracaniu pokrta. Jego nazwa nawizuje do faktu, e posiada on dwie gowy, jak równie dwa miejsca przyczepu (konkretnie za czy si w dwóch miejscach z opatk), a nastpnie biegnie do koci promieniowej i okciowej. Z kolei triceps to jedyny misie biegncy po tylnej stronie ramienia (patrz rysunek 5.6b.) do koci okciowej. Nazwa ta pochodzi, jak nietrudno si domyle, od faktu posiadania trzech gów oraz miejsc przyczepu: dwóch na opatce i jednego na koci ramiennej. Ruch tricepsa mona wyczu przy pchaniu bd uderzaniu czego pici. Poza tymi dwoma miniami w ko czynie górnej znajduje si te misie ramienno-promieniowy, odpowiedzialny za zginanie rki w okciu, oraz misie grzebieniowy, pozwalajcy na obroty ramienia wokó jego osi wzdunej (jak przy odwracaniu rki grzbietem do góry i do dou). Wród mini doni znajduj si takie, które pozwalaj na poruszanie caego nadgarstka i doni, a take takie, które odpowiadaj za ruch poszczególnych palców. Kiedy piszesz na klawiaturze lub grasz na pianinie, uywasz zginaczy i prostowników palców, które pozwalaj na ich podnoszenie i opuszczanie, a take przenoszenie do innego rzdu klawiszy. Kiedy podnosisz ca do , korzystasz z mini nadgarstka. Zginacz promieniowy nadgarstka (przyczepiony do koci promieniowej) oraz zginacz okciowy nadgarstka (przyczepiony do koci okciowej) pozwalaj na wyprost doni w stron grzbietu przedramienia. Prostownik promieniowy dugi nadgarstka (przechodzcy przez jego koci), prostownik promieniowy krótki nadgarstka oraz prostownik okciowy nadgarstka pozwalaj za na zginanie go w gór i w dó.


Rozdzia 5: Prenie muskuów

Rysunek 5.6. Minie koczyny górnej: widok z przodu (A) i z ty u (B) ródo: LifeART®, Super Anatomy 1, Lippincott Williams & Wilkins, 2002

Noga do nogi Twoje ko czyny dolne, czyli nogi, cz si z poladkami, które z kolei poczone s z biodrami. Na rysunku 5.7. znajdziesz cay ukad, który moemy okreli mianem ko czyny dolnej. Misie biodrowo-ldwiowy czy ko czyn doln z tuowiem. Skada si on z trzech mniejszych: minia ldwiowego wikszego (czcego udo z krgosupem), minia ldwiowego mniejszego i minia biodrowego, czcego

Kciuk w gór! Cech charakterystyczn wszystkich naczelnych jest kciuk, czyli palec przystosowany do chwytania i obejmowania przedmiotów. Wiele zwierzt posiada chwytne palce, ale tylko naczelne potrafi bra przedmioty w d onie, do czego niezbdny jest w anie kciuk. Wyobra sobie, e Twoje palce zronite s b on. Czy moliwe by oby wtedy chwytanie czegokolwiek? Dlatego w anie zwierzta takie jak psy, koty lub ptaki trzymaj przedmioty w swoich pyskach (lub dziobach). Naczelne, czyli ma py (cz ekokszta tne

i niecz ekokszta tne) oraz ludzie, z atwoci potrafi jednak chwyta róne przedmioty kciukiem i innymi palcami. Mimo to, z nich wszystkich jedynie cz owiek posiada kciuk przeciwstawny, czyli taki, którym moe dotkn pozosta ych palców. Dziki takiemu ich u oeniu jestemy w stanie wykonywa bardzo precyzyjne ruchy d omi. Kiedy czysz kciuk z ma ym palcem, d o wygina si w uk, co jest charakterystyczne wy cznie dla ludzi i wynika z relatywnie ma ej d ugoci palców.

115


116

Cz II: Anatomia od stóp do gów

Rysunek 5.7. Minie koczyny dolnej ródo: LifeART®, Super Anatomy 1, Lippincott Williams & Wilkins, 2002

biodro z koci udow. Oprócz nich w rejonie tym znajduje si te misie

krawiecki (spajajcy biodro z wewntrzn czci piszczeli). Ten dugi i cienki misie biegnie od biodra po wewntrzn cz kolana, stabilizujc ko czyn doln i dodajc jej siy do podtrzymywania ciaru ciaa. Niektóre minie nóg pozwalaj na szeroki zakres ruchów uda. Minie poladków umoliwiaj wyprostowanie nogi w biodrze podczas chodzenia, wspinaczki lub skoków. Misie poladkowy wielki (najwikszy misie ludzkiego ciaa, patrz rysunek 5.7.) jest antagonist minia biodrowo-ldwiowego odpowiedzialnego za napinanie uda. Misie poladkowy redni, lecy za wielkim, pozwala na unoszenie nogi na bok (czyli odwodzenie uda). Istnieje te kilka mini przywodzcych (czyli umoliwiajcych powrót odwiedzionej ko czyny do dawnego pooenia), takich jak misie grzebieniowy i przywodziciel dugi oraz przywodziciel wielki i misie smuky — lece po wewntrznej stronie uda.


Rozdzia 5: Prenie muskuów

Rysunek 5.8. Minie koczyny dolnej, widok z ty u ródo: LifeART®, Super Anatomy 1, Lippincott Williams & Wilkins, 2002

Inne minie uda pomagaj w poruszaniu doln czci ko czyny dolnej. Na wyprowadzanie kopni pozwalaj cztery z nich znajdujce si w przedniej i bocznej czci uda i tworzce misie czworogowy. S to: misie prosty uda, misie obszerny przyrodkowy, misie obszerny poredni oraz misie obszerny boczny. Na rysunku 5.7. znajdziesz widok ko czyny dolnej z boku, za na rysunku 5.9. — z przodu.

Skd bior si nazwy mini? Niektóre minie wyróniaj si do niezwyk ymi nazwami. Przyk adowo misie p aszczkowaty zawdzicza swoj specyficznemu kszta towi przywodzcemu na myl p aszczk (lub w asnej p askoci, co zreszt na jedno wychodzi).

Nazwa minia krawieckiego wzi a si std, e odpowiada on za krzyowanie nóg podczas siedzenia. Dawniej krawiec czsto musia usi w ten sposób na duym p acie materia u, aby go unieruchomi podczas przycinania (kto wie, moe dzi te si to tak robi), co da o nazw temu konkretnemu miniowi.

117


118

Cz II: Anatomia od stóp do gów

Rysunek 5.9. Minie koczyny dolnej, widok z przodu ródo: LifeART®, Super Anatomy 1, Lippincott Williams & Wilkins, 2002

Misie czworogowy uda ma te swoich antagonistów, do których nale: misie dwugowy uda, misie póboniasty oraz misie pócignisty, znajdujce si po tylnej stronie uda (patrz rysunek 5.8.) i pozwalajce na zginanie nóg i prostowanie bioder. cz si one z koci kulszow i piszczel w podudziu. cigna czce si z tymi miniami moesz wyczu za kolanem. Minie ydki i goleni pozwalaj rusza kostk i stop. Misie brzuchaty ydki biegnie od koci udowej i czy si ze cignem Achillesa znajdujcym si za pit. Napina si on wyranie, gdy stajesz na palcach. Jego antagonist jest misie piszczelowy przedni biegncy od powierzchni piszczeli wzdu goleni, a nastpnie czcy si z komi ródstopia od strony pity. Skurcz tego minia mona wywoa, próbujc na niej stan. Minie strzakowe (dugi i krótki) cign si po zewntrznej stronie podudzia i cz ko strzakow z komi stawu skokowego, pozwalajc na ruchy stopy, natomiast prostownik dugi palców i zginacz dugi palców cz ko piszczelow ze stop, umoliwiajc zginanie i prostowanie jej palców.


Rozdzia 5: Prenie muskuów

Patofizjologia ukadu miniowego W kadym ukadzie ludzkiego ciaa mog pojawi si problemy i ukad miniowy nie jest pod tym wzgldem wyjtkiem. Minie mog doznawa skurczów, wywoujc ból i ograniczajc zakres ruchów, a cigna i wizada mog pka, co zwykle wymaga dugiej rehabilitacji. Ponadto istniej te choroby atakujce sam tkank miniow.

Skurcze mini Ciko mi zliczy, ile razy przydarzay mi si takie skurcze, ale za kadym razem byy czym bardzo nieprzyjemnym. Skurcz mini wywouje silny ból i ogranicza zdolno poruszania si. Co prawda nie jestem nadmiernie pobudliwa, ale nie oznacza to, e cay czas jestem spokojna i zrelaksowana. Niestety, moje minie te zwykle bywaj napite i czasami musz za to paci. Kilka akapitów wczeniej opisaam misie poladkowy wikszy i redni. Oprócz nich istnieje te misie gruszkowaty, który od czasu do czasu moe wywoywa nieprzyjemny ból dolnej czci ciaa. czy on ko kulszow i krzyow z górn krawdzi krtarza wielkiego, znajdujcego si w górnej czci koci udowej. Dziaanie tego minia polega na przesuwaniu uda w paszczynie poziomej. Kiedy co si z nim stanie, skutki s bardzo nieprzyjemne. Skurcz minia to mimowolny skurcz wókien miniowych, który nastpuje szybko i bez ostrzeenia, wywoujc zwykle bardzo silny ból. W przypadku minia gruszkowatego jest to naprawd nie do wytrzymania, gdy, z racji jego pooenia, skurcz wywouje dugotrway ból w krgosupie, dolnej czci pleców, poladkach i biodrach, a czasami moe te podrani nerwy krzyowe. Jego sia jest na tyle dua, e poruszanie si w takim stanie jest do mocno utrudnione. Osobicie mam najwiksze problemy z miniem gruszkowatym, ale skurcz moe nastpi w dowolnym innym. Nie wszystkie skurcze s bardzo bolesne. Przykadem moe by czkawka, bdca w rzeczywistoci skurczem przepony, który jest denerwujcy, ale raczej nie jest bolesny. To samo dotyczy tików nerwowych twarzy. Z drugiej strony, powszechne skurcze mini ydki na ogó bywaj do nieprzyjemne, a czasami wrcz uniemoliwiaj poruszanie si.

119


120

Cz II: Anatomia od stóp do gów

Dystrofia mini Dystrofia mini jest wrodzonym zaburzeniem chromosomalnym szkodliwie wpywajcym na funkcjonowanie mini. Dystrofia miniowa Duchenne’a (DMD) jest najpopularniejszym, cho niejedynym, rodzajem tego zaburzenia. Jak pisaam wyej, dystrofia mini jest dziedziczna i najczciej przechodzi z matki na syna. Dotyka ona przede wszystkim chopców, a jej objawy staj si widoczne przed osigniciem trzeciego roku ycia. U osób cierpicych na dystrofi Duchenne’a minie ulegaj osabieniu, skróceniu i degeneracji. W miar postpowania choroby stopniowo zanikaj. W wieku 12 lat chorzy zwykle nie s w stanie porusza si o wasnych siach. Zastpowanie ich tkanki miniowej cz i tuszczow wywouje postpujce osabienie funkcji serca i puc, przez co umieraj oni zwykle w wieku lat kilkunastu. Miotoniczna dystrofia miniowa wystpuje zarówno u kobiet, jak i u mczyzn i moe rozwin si w dowolnym wieku. Pocztkowo chorzy odczuwaj bóle i sztywno mini, jednak szybko zaczynaj zauwaa u siebie problemy z przeykaniem (wynika to z faktu, e minie rozkurczaj si wolniej ni zwykle). Pierwsze objawy obserwuje si zwykle w miniach twarzy i szyi, a nastpnie w miniach ko czyn. W miar postpowania choroby coraz trudniejsze staje si obracanie gowy czy podnoszenie przedmiotów. Stan chorych zwykle stopniowo si pogarsza, przez co w pewnym momencie przestaj oni opuszcza óko bd zmuszeni s do poruszania si przy pomocy wózka inwalidzkiego.

Anatomia_i_fizjologia_dla_bystrzakow_anfiby  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you