Mens en Natuur #2 2022

Page 1

2

73ste jaargang zomer 2022

IVN-tuinen Vlinders en hun verhaal Voedselweb op het strand

Meer (bio)diversiteit!


Vloerisolatie met Thermoskussens Een andere techniek voor een warmere vloer. Geeft meer besparing en is het meest duurzaam.

Milieuvriendelijk

Ga voor meer informatie naar tonzon.nl/vloerisolatie of scan de QR-code. tonzon.nl +31 (0)53-433 23 91

Woningisolatie is goed voor het klimaat. Volgens Milieu Centraal wordt de energie om isolatiemateriaal te maken, tijdens de levensduur 40 tot 400 keer terugverdiend. Bij de Thermoskussens bedraagt deze factor maar liefst 1.000 tot 2.000 keer. Zo gering is de energie-inhoud van deze Nederlandse uitvinding.

Aangenamere temperatuur thuis Ben je op zoek naar een uiterst effectieve manier van energie besparen en heb je wooncomfort hoog op je wensenlijst staan? Kies dan voor comfortverbetering en een aangenamere temperatuur thuis met TONZON Vloerisolatie. Veel begane grondvloeren in Nederland zijn niet of slecht geïsoleerd. De warmte die de vloer aan de onderkant uitstraalt, zorgt voor een koude zone onderin de woning. De koude vloer genereert in de winter een gevoel van optrekkende kou waardoor mensen ongemerkt de thermostaat hoger zetten. TONZON Vloerisolatie met Thermoskussens is gebaseerd op andere natuurkundige principes en isoleert daardoor effectiever dan andere vloerisolaties. Bij vloeren met vloerverwarming kan de besparing zelfs oplopen tot meer dan 40%. Goede vloerisolatie is dus de perfecte maatregel om mee te beginnen. Kijk op de website van de overheid (www.rvo.nl) wat je moet doen om in aanmerking te komen voor de verhoogde subsidie voor woningisolatie.


het is zomer! ‘Toen wij in 2016 in een nieuwbouwwijk in Diemen kwamen wonen, was het in hier één gele bloemenzee. De teunisbloem is een echte pioniersplant die houdt van zandige bouwterreinen of bermen. De bloem gaat pas ’s avonds open, om een uur of zes – hij richt zich op nachtvlinders. De gamma-uil bijvoorbeeld. Soms zie je die boven een veld teunisbloemen fladderen. Ik ken de teunisbloem via mijn vader, die koesterde er één in zijn tuin. Toen ik eind twintig was hebben we met z’n tweeën op een krukje zitten wachten tot hij openging. Dat is heel bijzonder om te zien, het lijkt net een time-lapse-filmpje.’ Marisa Stoffers, IVN Amsterdam Lees Marisa’s blogs over natuur via ivn.nl/amsterdam > blogs

mensennatuur 3


colofon

inhoud

Wil je Mens en Natuur (ook) digitaal ontvangen? Dat kan! Stuur een mail naar info@ivn.nl en zet erbij of je het blad ook nog op papier wilt ontvangen of niet. Wil je het blad helemaal niet meer ontvangen, en daarmee je lidmaatschap opzeggen, stuur dan een mail naar info@ivn.nl Mens en Natuur Uitgave van IVN Natuureducatie 73ste jaargang – nummer 2 ZOMER 2022

strand?

Postbus 20123 1000 HC Amsterdam E-mail: mensennatuur@ivn.nl www.ivn.nl/mensennatuur @IVNNatuureducatie

rand. lle g om

esten van aan zit.

Ik ben giftig... @IVNNederland

@IVNNatuureducatie

Redactie Ester Bullens (beeldredactie), Kirsten Dorrestijn (coördinatie en eindredactie), Rob Meijers, Marleen Poppen, Wietske Teunissen, Teuni Verploegh (hoofdredactie en eindredactie).

Blauwe zeedistel

heeft zich goed 10 De IVN-tuinen 20 Vlinders aangepast aan Vertellen ons hoe de natuur ervoor staan in bloei het ruwe klimaat staat Drie prachtige bloementuinen langs de kust: ter uitgelicht bescherming heeft hij een waslaagje op de bladeren.

Strandvlooien wij lopen zijn slechts 2,5 centimeter, ‘s nachts over maar kunnen het strand wel een meter aangepast aan hoog springen! het ruwe klimaat Ontwerp en vormgeving WonderWorks, Haarlem Ze eten planten langs de kust: ter en wieren en zijn bescherming heeft Druk op hun beurt Senefelder – Misset, hij een waslaagje Doetinchem op de bladeren. een belangrijke voedselbron voor Advertenties kustvogels en Allround Media Services, Haarlem Strijdt voor meer diversiteit (023) 524 53 36 - amedia@xs4all.nl kevers. in de natuurwereld Medewerkers aan dit nummer Reyer Boxem, Sharallya Egger, Anabella Meijer (kanai.nl),Blauwe Maartje zeedistel van den Noort, Tjeerd Visser, Paulzich goed heeft Q. de Vries, Marianne Wilschut.

28 Marrigt van der Valk

nd je et

Coverfoto: Reyer Boxem

Strandvlooien zijn slechts 2,5 centimeter, maar kunnen wel een meter hoog springen! eten planten IVN is een van de goedeZe doelen Da’s van en zijn enLoterij. wieren van de Nationale Postcode www.postcodeloterij.nl op hun beurt mij!!! een belangrijke voedselbron voor kustvogels en kevers. Mens en Natuur wordt gedrukt op FSC-gecertificeerd papier, gemaakt van houtpulp.

4

mensennatuur

Garnalen kunnen zich snel ingraven en houden hun oogjes net boven

wij lopen ‘s nachts over Garnalen kunnen zich snel ingraven het strand en houden hun

oogjes net boven het zand: net periscopen. Ze loeren om prooien te vangen die soms groter zijn dan zijzelf.

32 Voedselkringloop Ik eet Wie eet wie op het strand?

ook andere garnalen...

Ik eet ook andere garnalen...

Doen op het strand

Neem je afvalgrijper mee naar volgende strandwandeling. Doo stranden vaak met grote mach worden schoongemaakt, verdw waardevol voedsel voor planteI Handmatig is beter voor de nato

De bijzonderste strandvondste


redactioneel

8 Opmerkelijk Ode aan de eikelmuis

6 In het zonnetje Groningse erven hersteld

14 Veldnieuws

Nieuws van en voor IVN’ers

18 Scharrelkids Word waterexpert

26 Gespot

Boeken, DVD’s, sites, apps, design en meer!

34 Natuurvraag Slakken op warmtevlucht

Nog geen lid van IVN ? Word lid! Ga naar ivn.n l/wo rd-lid

‘Stippelmotten hebben bezit genomen van de kardinaalsmuts op de IVN-tuin te Rheden.’ Trouwe luisteraars van Vroege Vogels herkennen het vast: elke week vertelt Bertus van der Kolk hoe het ervoor staat in deze tuin aan de rand van de Veluwezoom. Afgelopen september was ik er voor het eerst. Bloemen bloeiden, vlinders fladderden en een sprinkhaan landde bovenop het hoedje van mijn zoon. Wat een mooie plek! Vanaf pagina 10 maak je kennis met deze én nog twee andere bijzondere IVN-tuinen. O, en heb je gemerkt dat we sinds de vorige editie Mens en Natuur op ander papier drukken? Dunner, minder glans en iets minder wit: weer net wat duurzamer! Teuni Verploegh, hoofdredacteur Sinds kort schrijf ik de berichten voor de rubriek ‘Opmerkelijk’. Heel leuk om te speuren naar interessante nieuwtjes. Voor deze uitgave mocht ik ook nog op pad naar het Westerkwartier in Groningen voor de rubriek In het zonnetje (pagina 6). Geen straf om naar deze prachtige omgeving af te reizen. Dat nog mooier en natuurlijker wordt door het project Erven & Tuinen. Marleen Poppen, redacteur Voor ‘Het grote verhaal’ (pagina 20) mocht ik verschillende vlinders illustreren. Eenmaal in de boeken en online foto’s gedoken kwam ik er weer achter wat een massa aan details elke vlinder heeft, prachtig! Normaal fladderen ze maar vluchtig aan je voorbij, dus het was fijn om ze wat langer te bestuderen. Maartje van den Noort, illustrator

Hoe heeft de blauwe zeedistel zich aangepast aan het ruwe kustklimaat? a. Door zijn puntige bladeren b. Door een waslaagje op de bladeren c. Door zijn diepe wortels Lees het antwoord op pagina 33.

mensennatuur 5


TEKST MARLEEN POPPEN FOTO TJEERD VISSER

inhetzonnetje

Groningse erven De gemeente Westerkwartier in de provincie Groningen kent een prachtig coulisselandschap met houtwallen en houtsingels, kleine boerenerven en landelijke tuinen. De laatste jaren gebruikten bewoners echter steeds vaker niet-streekeigen beplanting, wat niet past bij het landschap en niets toevoegt aan de natuur. Herman Woltjer van IVN Westerkwartier e.o. en Stieneke van der Wal van Het NoorderErf wilden daar iets aan doen. Met de natuurkennis van IVN en de kennis van Stieneke op het gebied van

6

mensennatuur

landschap en inrichten, vulden beide partijen elkaar goed aan en startten ze in 2018 met het project ‘Erven & Tuinen Westerkwartier’. Een project waarbij bewoners meer te weten komen over de inrichting van hun erf via workshops, ze tuinadvies op maat kunnen krijgen en ze gebruik kunnen maken van een subsidie om hun tuin of erf aan te passen. ‘Het mooie aan dit project is dat het niet alleen maar gaat om het overdragen van kennis, maar dat mensen ook echt zelf aan de slag kunnen met hun tuin of erf,’ vertelt Stieneke. ‘En dat is wellicht ook

de reden dat het zo’n groot succes is geworden. De afgelopen vier jaar hebben al ongeveer 250 inwoners de workshops gevolgd en adviezen gekregen. Een groot deel van hen heeft vervolgens ook nieuwe beplanting aangeschaft of is de tuin anders gaan beheren.’ IVN’ers ondersteunen bij alle onderdelen van de workshops: bij de theorieavond, de excursies en het praktijkgedeelte. Herman Woltjer: ‘Tijdens de praktijkochtenden kunnen onze vrijwilligers doen wat ze het liefst doen, namelijk met mensen de natuur in en de handen


n hersteld uit de mouwen steken. Want hoe plant je eigenlijk een boom, hoe snoei je een fruitboom of hoe leg je een takkenril aan? Door de workshops telkens op een andere locatie te organiseren, ontdekken bewoners prachtige nieuwe stukjes natuur in hun eigen omgeving. Er worden excursies georganiseerd naar verschillende tuinen in het gebied. Zo doen mensen inspiratie op bij buurtgenoten en krijgt het project ook een sociale component. Bewoners die eigenlijk vlakbij elkaar wonen, maar elkaar nog nooit hebben ontmoet, raken aan de praat.

Mensen worden geïnspireerd en vertellen het weer verder aan hun buurman of buurvrouw. Zo ontstaat er een lokale beweging.’ Na de workshops en excursies kunnen de deelnemers tuinadvies op maat krijgen van Stieneke en een vrijwilliger van IVN. Zo zijn ze al bij honderden tuinen en erven langsgeweest om samen te kijken welke mogelijkheden er zijn om de natuurwaarden te vergroten. ‘Sommige deelnemers pakten het rigoureus aan. Zo legde een jong stel dat hier net was komen wonen een hele boomgaard

aan, met een houtsingel en een landschappelijke meidoornhaag. Helemaal geweldig natuurlijk. Maar ik benadruk altijd dat juist ook kleine beetjes helpen. Plant eens een fruitboom, beheer je tuin een klein beetje anders, laat een hoekje wat verwilderen, gebruik streekeigen beplanting als je een nieuwe border aanlegt. Erven en tuinen zijn belangrijke stapstenen in de natuur. Als deze op een natuurvriendelijke manier worden onderhouden, zijn het paradijsjes voor tuinvogels, vlinders, bijen en allerlei andere insecten.’ ●

mensennatuur 7


opmerkelijk

OPMERKELIJKE ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN DUURZAAMHEID EN NATUUR. ONDER REDACTIE VAN MARLEEN POPPEN

Een geprint rif in de Waddenzee Mossels klampen zich graag vast aan bestaande schelpdierriffen. Op dit moment zijn er daar in de Waddenzee te weinig van en moeten mossels en oesters vaak alleen op een zandplaat overleven. En dat is lastig, want zo zijn ze een makkelijk hapje voor krabben. Daarom gaan onderzoekers van de Universiteit Utrecht, in samenwerking met het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee, mosselbanken van afbreekbaar plastic maken met een 3D-printer. Na verloop van tijd nemen de schelpdieren het zelf weer over en hebben ze hun eigen rif gevormd. Niet alleen mossels en oesters profiteren hiervan, maar ook andere dieren, zoals algen, krabben en visjes die tussen de riffen leven en die bij laag water weer voedsel zijn voor allerlei vogels. Bron: RTL Nieuws

Groen op en naast het spoor

Koffie, koffie lekker bakje koffie! Miljoenen Nederlanders beginnen hun dag met een bakkie. Maar wist je dat slecht 1 procent van de koffieboon daadwerkelijk in dat kopje koffie zit? De rest eindigt als koffiedik. En gezien de hoeveelheid koffie die we met z’n allen drinken, is dat nogal wat, namelijk zo’n 250.000 ton per jaar. Het Nederlandse koffiebedrijf Caffe Inc. vindt dat zonde en opent daarom een eigen recyclingfabriek voor koffiedik in Amsterdam. In de fabriek zetten ze koffiedik om in koffieolie en koffieblokken. De olie kan gebruikt worden voor persoonlijke verzorgingsproducten. Van het droge goedje dat overblijft, kan scrub worden gemaakt, maar het kan ook verwerkt worden tot plaatmateriaal. En zo kan het dus zijn dat je meubels tegenkomt, gemaakt van koffiedik. Bron: www.duurzaamheid.nl

8

mensennatuur

Bron: Vogelbescherming

Foto Albert Vliegenthart

Koffiedik recyclen

De trein is een duurzaam vervoersmiddel. Maar die duurzaamheid hoeft niet op te houden als je de trein uitstapt. Op een aantal stations zijn daarom insectenhotels geplaatst, zijn inheemse bloemenmengsels gezaaid, borders aangelegd en bakken met bloeiende beplanting geplaatst. Meer bloemen en planten betekent meer insecten en meer vogels. En dus een boost voor de biodiversiteit. En nog een voordeel: zo’n groene stationsomgeving is natuurlijk ook gewoon veel fijner als je als reiziger op de bus staat te wachten!


Ode aan de eikelmuis

Brildrager weer in beeld

In april werd er een bijzonder vondst gedaan in Zwijndrecht. Daar vond iemand een zogenaamde ‘brildrager’ in zijn val. En hoewel dat best een bijzondere naam is voor een nachtvlinder, was dat niet het verrassende. Deze soort was namelijk voor het laatst waargenomen in 1954 in Simpelveld, 68 jaar geleden dus. De brildrager is een nachtvlinder die behoort tot de familie van de uilen. Hij is te herkennen aan zijn bijzondere vleugelhouding, in de vorm van een driehoek. De gevonden brildrager is waarschijnlijk een zwerver, maar wie weet worden er over een tijdje wel meer waarnemingen gedaan. Bron: Nature Today

Ringslangen steken de grens over De ringslang komt in een groot deel van Nederland voor. In Limburg had deze soort tot voor kort echter weinig interesse. Alleen om te jagen en voor korte uitstapjes kwamen ze soms uit Duitsland en België de grens over. Daar lijkt verandering in te komen. In een broeihoop bij Vaals, aangelegd door vrijwilligers, werden onlangs eieren van drie ringslangdames ontdekt. Vroeger maakten ringslangen vaak gebruik van mesthopen om hun eieren in af te zetten, maar die zijn steeds meer uit het landschap verdwenen. De broeihopen lijken een goed alternatief. Bovendien trekken ze ook nog veel andere soorten dieren aan. Wil je de ringslang ook helpen? Op broeihopen.nl lees je hoe je dat kunt doen.

De eikelmuis, als je de naam hoort, krijg je daar meteen een beeld bij: een muisje dat lekker aan een eikeltje aan het knabbelen is. Niets is minder waar, want de eikelmuis is helemaal geen muis. En eet zeker niet alleen eikels. Het is familie van de slaapmuizen, maar net als dat vleermuizen geen muizen zijn, zijn slaapmuizen dat ook niet. Ze lijken eigenlijk een beetje op eekhoorns. Soms worden ze fruitdiefje of tuinslaapmuis genoemd. Je herkent ze aan hun boevenmasker en sierlijke pluimstaart. Eikelmuizen kunnen goed klauteren. Ze leven in de struiklaag van bossen, in boomgaarden, kleinschalige akkers, weilanden en tuinen van dorpsranden. Via heggen en hagen verplaatsen ze zich. Qua eten zijn ze niet zo kieskeurig, het zijn echte alleseters: vruchten, zaden, noten, insecten, spinnen, slakken, zelfs eieren en jonge vogels kunnen ze verorberen. Van oktober tot april houdt de eikelmuis een winterslaap, die hij opgerold in zijn nest doorbrengt. Nederland is steeds aangeharkter geworden en dat doet de eikelmuis geen goed. Het is dan ook het meest bedreigde knaagdier van ons land. Ze komen alleen voor in Zuid-Limburg. Waren er rond de jaren 50 nog 1500 tot 2000 exemplaren, in 2021 waren het er nog maar 100 tot 150. Als we niet willen dat dit beestje helemaal verdwijnt, is bescherming nodig. Maar hoe we dat moeten doen, is niet precies bekend. Het is onduidelijk wat eikelmuizen nodig hebben om te overleven. Hiervoor is meer onderzoek nodig. Wat we wel weten is dat een rommeliger en gevarieerd landschap het beestje ten goede komt. Bron: Zoogdiervereniging

een ode? Laat het Welk dier verdient volgens jou naar de interessantste ons weten en wij gaan op zoek sennatuur@ivn.nl men r feiten over dit dier. Mail naa

Bron: Nature Today

mensennatuur 9


reportage

Welkom in onze tuin Handen in de aarde, hoofd tussen de bloemen. IVN kent door het hele land talloze tuinen die door IVN’ers worden onderhouden. Zij genieten van het tuinieren, maar ook het sociale aspect wordt gewaardeerd. TEKST KIRSTEN DORRESTIJN FOTO’S SHARALLYA EGGER

Kasteeltuin Oud-Valkenburg “Ik was op slag verliefd op de tuin”

‘De Kasteeltuin van Oud-Valkenburg ken ik al sinds mijn jeugd’, vertelt Armand Harings, secretaris van IVN Valkenburg. ‘Ik ben in Valkenburg geboren. Als ik erlangs liep en ik zag mensen harken of snoeien, dacht ik: “Och arme…”. Mijn hele leven heb ik kantoorwerk gedaan, altijd binnen, in de financiële wereld. Met groen had ik niks. Na mijn pensioen heb ik vier maanden lang elke dag een wandeling in de natuur gemaakt, soms wel 25 kilometer, door de bossen van Zuid-Limburg. Toen sprong er ineens een lampje aan en wist ik: ik wil niet meer binnen werken, maar buiten! En ik wil met mensen werken. Ook wilde ik blijven leren. Toen ik weer eens langs de Kasteeltuin liep, zag ik een oproep hangen: “Gastheer gevraagd”. Ik ben op een maandagochtend langsgegaan toen de vrijwilligers aan het werk waren en was op slag verliefd. Ik vind het vooral leuk dat je met gepassioneerde

10

mensennatuur


Armand Harings, secretaris van IVN Valkenburg

mensen in aanraking komt die uit allerlei verschillende disciplines afkomstig zijn. Wij werken met vrijwilligers die met heel veel liefde en passie de tuin openstellen voor publiek. Binnen een half jaar begon ik aan de Natuurgidsenopleiding en inmiddels geef ik zelf lezingen, opleidingen en educatieprojecten. Al vrij snel kwam ik in het bestuur terecht en dat doe ik nu al 12,5 jaar.’

De vrijwilligersgroep voelt als een familie voor Armand. IVN Valkenburg heeft ongeveer 90 leden waarvan er 65 actief zijn. ‘Mijn taak is vooral om contact met hen te onderhouden. Zij kunnen hun verhalen bij mij kwijt. Er gebeuren net als in elke familie dingen die tegenvallen, maar ook dingen die puur genieten zijn. Als ik heb gehoord dat iemands echtgenoot is overleden, of juist dat iemand opa is geworden, vraag ik daarnaar. Net zoals in een gezond bedrijf een chef in de gaten houdt hoe het met zijn personeel gaat, kijk ik hoe mensen in hun vel zitten.’ In de Kasteeltuin van Oud-Valkenburg staan 400 inheemse planten opgedeeld in 19 thematische percelen, zoals de oudHollandse kruidentuin, wilde planten, veldgewassen en bosflora. Ook wordt soms de watermolen uit 1661 gedemonstreerd. De meeste vrijwilligers onderhouden hun eigen perceel.

Open voor publiek: woensdag t/m zondag 12.00-16.00 uur. Oud-Valkenburg 1, Schin op Geul. Entree: € 4,-.

mensennatuur 11


IVN-tuin Rheden “De tuin is een lusthof”

‘Het was 2011 en ik kwam uit een periode van mantelzorg voor mijn broer toen een buurman vroeg of het iets voor mij zou zijn om in de IVN-tuin te werken’, vertelt Paul Jongejan, coördinator van het tuinwerk. ‘Het sprak me aan om in een groep met de natuur bezig te zijn, dat vind ik leuker dan dingen die zich binnen afspelen. De tuin in Rheden ligt heel mooi, op de weg naar de Posbank. We mikken erop om de mooie omgeving door te laten spelen in de tuin. Het uiterlijk van de tuin is een lusthof, dat krijgen we te horen van bezoekers. Het IVNaspect zit ‘m erin dat ieder tuintje een thema heeft. Zo hebben we een vlindertuin, een stuk met geneeskrachtige planten en een perk met giftige planten. Ik probeer te overzien wat er in de tuin moet gebeuren, stel prioriteiten en instrueer vrijwilligers als dat nodig is. We zorgen dat bij de geneeskrachtige planten geen soorten staan die niet geneeskrachtig zijn en we zijn bezig om qr-codes te plaatsen voor meer verdieping.’ Het zelf bezig zijn in de tuin heeft iets zen-achtigs, vindt Paul. ‘We zijn een grote groep met op maandagen zo’n 25 mensen. Die hele groep leer je steeds beter kennen. Al die mensen leggen verhalen bij elkaar neer. Dat boeit mij ook heel erg.’ Een aantal vrijwilligers loopt al zo lang mee, die hoeft Paul niks te vertellen. ‘Een belangrijke figuur is bijvoorbeeld Bertus van de Kolk, die elke zondag te horen is op de Fenolijn van Vroege Vogels. Hij is al 89 jaar en draait nog volop mee.’ Paul zelf bemoeit zich voornamelijk met de zadenverzameling, het verzamelen en drogen van zaden. Dat is een bron van inkomsten voor de tuin. Iedere zondag worden ze verkocht. Ook vangt Paul als er scholen langskomen meestal een klasje op. ‘Zo’n klas komt altijd chaotisch en kwebbelend binnen, en na twee uur zijn de kinderen helemaal rozig.’

Dagelijks open voor publiek, vrij toegankelijk. Naast bezoekerscentrum Veluwezoom van Natuurmonumenten.

12

mensennatuur

Paul Jongejan


Carla Oostrik

Kruidentuin IVN Oldenzaal-Losser “We laten de bewoners ruiken en voelen”

In het Twentse Losser onderhoudt een groep van dertien IVN’ers een kruidentuin bij een verpleeg- en verzorgingstehuis. Coördinator Carla Oostrik volgde tientallen jaren geleden de Natuurgidsenopleiding, net als veel anderen van de groep. Eerder werkte ze als Schoolgids, en sinds 1991 pakte ze de kruidentuin erbij op. De meeste vrijwilligers zijn nu in de zeventig en sommigen werken al dertig jaar in de tuin. Elke eerste woensdag van de maand is er een gezamenlijke werkmiddag, daarnaast werkt de groep in tweetallen. Er wordt onkruid gewied en snoeiwerk verricht. In de kruidentuin staan zeker zestig soorten kruiden: medicinale kruiden, keukenkruiden en verfkruiden. Soms komen er bewoners van het verpleeg- en verzorgingstehuis langs met familie. ‘Als wij er zijn, vinden ze het heel leuk om van ons te horen wat er groeit en bloeit. We laten de bewoners ruiken en voelen. Zo af en toe hoor ik dan een opmerking als: “Mijn moeder heeft een

hele tijd geen reactie laten zien, maar het ruiken en zien van de kleurige bloemen rakelt herinneringen op.” Soms gaan bewoners op het bankje zitten, lekker genieten. In de zomer zit er heel veel kleur in de tuin en fladdert er van alles rond.’ Carla vindt het fijn om in de tuin met verschillende soorten planten bezig te zijn. ‘Om te kijken hoe het elk jaar weer opkomt, hoe het groeit. En het sociale aspect van op gezette momenten met de tuingroep bezig zijn, heeft ook meerwaarde.’ Buurtbewoners mogen van de kruiden plukken, maar dat doen ze niet zo snel, merkt Carla. Misschien voelen ze zich ongemakkelijk om uit de tuin te plukken, is het onwetendheid, of is het onhandig. ‘Ze lopen sneller langs de supermarkt dan dat ze op de fiets hiernaartoe komen. Ik neem zelf geregeld munt mee voor de thee, en verder selderie, peterselie, bieslook, maggiplant, bonenkruid, dragon, oregano, tijm en dille.’ ●

De kruidentuin is dagelijks vrij toegankelijk. Adres: Bernard Leurinkstraat 35 in Losser.

mensennatuur 13


gespot veldnieuws

Nieuws van en voor IVN’ers

ONDER REDACTIE VAN ESTER BULLENS EN ROB MEIJERS

Amfibieën lijden onder schimmel Op de cover van de vorige Mens en Natuur stond een kind met een pad op zijn arm. Als redactie vonden we dit een vrolijk beeld dat echte natuurbeleving laat zien. Maar we werden op de vingers getikt, en terecht, zo blijkt… Door amfibieën aan te raken kun je een exotische huidschimmel overdragen die dodelijk kan zijn voor het diertje.

Vuursalamander

We werden hierop gewezen door IVN’er Klaas de Jong. ‘Je hebt de neiging om ze op te pakken; ze zijn mooi, schattig, interessant. Het is heel jammer dat zo’n schimmel roet in het eten gooit, maar het is onverstandig.’ Tip van Klaas: ga zelf op je buik liggen en bestudeer de amfibieën in hun eigen biotoop. ‘Of maak een foto, dan kun je inzoomen en er langer van genieten.’ Betekent dit het einde van onze slootjesactiviteiten? Dat niet! Als je veldmaterialen, laarzen en dergelijken goed ontsmet voor gebruik, kun je zonder zorgen de sloot ontdekken. Hiermee voorkom je ook dat andere bestaande ranavirussen zich verspreiden.

1

73ste jaargang lente 2022

Wild in de haven Guerrilla gardening Weidevogels beschermen

Kom in actie! 01 COVER.indd 1

10-03-2022 08:05

Wil je meer weten over deze schimmels of het hygiëneprotocol downloaden? Kijk op ravon.nl

Over de huidschimmel De amfibieschimmel Batrachochytrium dendrobatidis (Bd) veroorzaakt de infectieziekte chytridiomycose, welke heeft bijgedragen aan de afname van ten minste 501 soorten (6,5% van alle amfibiesoorten) en heeft geleid tot het uitsterven van 90 soorten amfibieën. Deskundigen, waaronder het IUCN, noemen chytridiomycose de ‘ergste infectieziekte die gewervelden ooit heeft getroffen en een grote bedreiging voor de biodiversiteit’. Sinds 2013 is hier ook Bsal bij gekomen, een nieuwe amfibieschimmel die de Nederlandse populatie vuursalamanders nagenoeg heeft laten uitsterven. Deze schimmel houdt van vochtige milieus en heeft een relatief lage optimale groeitemperatuur (10-15 graden Celcius). Hierdoor is het Nederlandse klimaat zeer geschikt. Eenmaal besmet sterven de dieren binnen twee weken doordat de huid letterlijk wordt weggevreten. Bron: ravon.nl/zakelijk/ziektes

IVN Maas en Niers beweegt en ontmoet Door IVN regio Maasdal waait een frisse wind. Er wordt hard gewerkt om mee te gaan met de tijd en meer actieve leden te werven. Afdelingssecretaris van IVN Maas en Niers, Marcel Aaldering, vertelt over hun vernieuwende aanpak. Met zijn achtergrond in personeelsmanagement weet hij goed hoe je mensen in beweging krijgt. ‘Bewegen en ontmoeten’ zijn volgens hem sleutelwoorden voor IVN in deze tijd. Tijdens corona heeft de afdeling gezamenlijk een traject voor vernieuwing opgezet en doorlopen: ‘Licht & Gericht’, met de leden (via een enquête), actieve leden, werkgroepen en het bestuur. Bottom-up en integraal. Gestelde vragen zijn: wat vinden we goed en minder goed, waarop gaan we de focus leggen, wat gaan we niet meer doen? Zodat de afdeling met minder mensen méér kan doen. Het resultaat? Een effectiever bestuur,

14

mensennatuur

een heldere strategische koers inclusief een meerjarenplan en vooral: nieuw elan in de club. Actieve leden voelen zich gezien, denken mee en pakken meer taken op. ‘Werkgroepen werkten voorheen apart en komen nu opeens bij elkaar’, vertelt Marcel. ‘In die ontmoeting kun je samen projectgerichter werken en meer bereiken.’ Kortom: er is aantoonbaar meer beweging in de club. En meer plezier! En zeker dit laatste is belangrijk. ‘Want actieve leden en vrijwilligers doen het tenslotte in hun vrije tijd, ze houden van bevlogen mensen en gezelligheid om zich heen. Ze willen hun enthousiasme volgen en geen vastomlijnde functie of opgelegde taken uitvoeren. Heel simpel.’ Veel afdelingen hebben problemen met het vinden van nieuwe actieve leden. ‘Dat speelt overal. De natuur heeft mensen nodig, maar daarvoor moeten we wel uit ons huisje komen. Er zijn veel mensen die geen groene vingers hebben, maar

zich wel zorgen maken over het klimaat en willen bijdragen. Bij IVN moeten we hen die mogelijkheid bieden. Naar ze toe gaan, met ze praten en ze een podium bieden om te acteren.’ IVN zit in een transitie, dat betekent dat de organisatie zich moeten aanpassen. Minder formeel en hiërarchisch, meer netwerkstructuur. Het is zo belangrijk dat je elkaar ontmoet en samen bespreekt waar je over vijf jaar wil staan, welke keuzes we moeten maken. Natuurlijk vinden mensen het moeilijk om het vertrouwde los te laten. Het gaat erom dat we blijven doen waar we goed in zijn en stapsgewijs ruimte maken voor nieuwe ontwikkelingen. En nieuwe mensen.’ Marcel’s wens voor IVN? ‘Dat we één grote IVN-familie worden voor behoud van de natuur. Daarvoor moeten we samenwerken, elkaar helpen, zichtbaar zijn, eropuit gaan. Bewegen en ontmoeten.’


Verhoging adviescontributie en afdracht Elk IVN-afdeling draagt een deel van de contributie van de leden af aan de landelijke vereniging IVN. De landelijke raad heeft besloten dat deze afdracht vanaf 1 januari 2023 wordt verhoogd van 12 euro naar 12,50 euro per lid. Ook de adviescontributie wordt dan verhoogd van 24 euro naar 25 euro per lid. De afdelingen bepalen zelf of zij deze verhoging doorrekenen naar de contributie van hun leden en of zij de verhoging van de adviescontributie overnemen. Informatie hierover is op te vragen bij de eigen afdeling.

Hoewel april begon met stralend en droog weer regende het op de 27ste weer lintjes. Zoals elk jaar werden ook IVN’ers verrast door dit buitje. Namens heel IVN bedanken we hen voor hun jarenlange inzet voor IVN en voor de natuur! Ber Geijen Piet de Jongh Geert-Jan Steenhuis Otto van Asselen Tonnie de Gier-Middelweerd Dirk Brugman uit Dalfsen van Henny Hauschild Jos Versfeld Gerda Vinck-Thijssen Marijke Zoetelief Harrie Alberts Clemens Theunisse Toos Kunnen-Driessen Angeline Aben-Derks Kor Mulder Jan Larmit Paul Notten

IVN Helden IVN De Waerdman IVN Hengelo IVN De Ronde Venen-Uithoorn IVN Brummen IVN Zwolle IVN Hoogeveen IVN Den Bosch IVN Heeze-Leende IVN Vecht en Plassengebied IVN Diepenheim IVN Oss IVN Weert IVN de Maasvallei IVN Vries IVN Oisterwijk IVN Meerssen

IVN Bestuurdersconferentie Op 16 april vond de allereerste IVN bestuurdersconferentie plaats bij het Bomencentrum in Baarn. Onder leiding van de dagvoorzitter Ad van Alphen van IVN Westerkwartier werden de ongeveer 100 IVN-bestuurders uitgedaagd mee te denken over actuele thema’s zoals vergrijzing van de afdelingen, betrekken van jongeren, samenwerking met andere groene organisaties en meer. Dankzij het heerlijke weer konden veel workshops buiten worden gegeven. ‘De conferentie heeft mijn verwachtingen overtroffen’, aldus Arjen Faasse van IVN Walcheren. ‘Ik was blij verrast door de ontspannen sfeer en de spontane contacten’, zei Noor Föllings van IVN Heerlen.

MILLY BAKKER

Lintjesregen

mensennatuur 15


gespot veldnieuws

Hoe organiseer je een succesvol natuurfestival? Door het samen te doen! Bij Fête de la Nature is er niet één organisator, maar kan iedereen een feestje geven. Samen met IVN’ers, groene organisaties en enthousiaste mensen zijn vorig jaar ruim 150 natuurfeestjes georganiseerd. Niet van bovenaf geregeld dus, maar onder het motto ‘laten groeien wat wil groeien’. ‘Vier een feest in de natuur echt vanuit je hart’, zegt één van de organisatoren, ‘dan wordt het een succes’. Deze zomer organiseren we weer natuurfeestjes door heel het land met IVN’ers, vrienden van Fête en onze lokale organizers.

Vrienden van Fête Paul Otto, actief voor Land van Ons en voor de Korte Keten, geeft aan dat de wensen van Fête en Land van Ons heel dicht bij elkaar liggen: ‘Het decentrale hebben wij ook. We doen het met z’n

allen, maar de lokale invulling is heel belangrijk.’ Dit jaar viert Land van Ons feest op hun percelen. Paul hoopt op pannenkoeken van eigen meel. ‘En een lekker zonnetje, dan is het vanzelf al goed. Ik ben een eenvoudig mens.’ Gon van Oostrum is actieve vrijwilliger bij Stichting Gezond Natuur Wandelen. Met begeleide wandelingen in de buurt motiveren zij mensen om de frisse lucht op te zoeken en onder de mensen te komen. Net als bij Fête ligt de focus op toegankelijkheid, zodat mensen met een beperking ook mee kunnen doen. De boodschap van Gon: ‘Blijf niet thuiszitten, maar kom over die drempel!’

Lokale aanjagers Om zoveel mogelijk feestjes van de grond te krijgen, zijn Loes Kortenoever en Suze Geuke als lokale aanjagers actief in Nijmegen en Den Haag. Loes is veel bezig

met natuurverbinding en zoekt deze zelf op door veel buiten te zijn: dwalend door een bos, onder de sterren met vrienden en wroetend met haar handen in de aarde. Haar wens? ‘Dat we niet alleen tijdens Fête genieten van de natuur en elkaar, maar dat het inspireert om elke dag de natuur te vieren.’ Suze is sinds haar traineeship bij Fête razend enthousiast: ‘Het spreekt me aan dat het zo toegankelijk is en nog belangrijker, dat het feestelijk is.’ En in de feeststemming is ze al: ‘Elk bloemetje op de bieslook en elk bijtje bij de lavendelstruik kan gevierd worden!’

In het weekend van 2, 3 en 4 september organiseren we natuurfeestjes door heel het land. Wil jij ook een feestje geven? We helpen je graag op weg tijdens de inspiratiesessie op woensdag 29 juni: ivn.nl/fete-inspiratiesessie

Drie feestvierders in de spotlight Wennen aan beestjes Kinderen en ouders laten zien dat de natuur mooi, belangrijk en avontuurlijk is. Dat is waar het om gaat voor Marianne van der Toorn van IVN Groene Zoom. ‘Je ziet kinderen eerst een beetje schuchter kijken naar wat we doen. Zodra ze een beetje vertrouwd raken genieten ze volop. Beestjes zijn dan niet meer eng of vies!’ De afdeling combineerde vorig jaar het nieuwe seizoen van hun IVN Scharrelkids met Fête de la Nature. De kinderen beschilderden boomschijven, bestudeerden wolken én genoten zelfs van de pannenkoeken met buffalowormen. Ook dit jaar

16

mensennatuur

doet Marianne weer mee met de afdeling: ‘We hopen kinderen en ouders te boeien met alles wat groeit en bloeit.’

Feestkroon van wilgentenen Voor Lidy Ridder van IVN Twiske is Fête een mooie, laagdrempelige manier om meer mensen de natuur te laten beleven en om het natuurbeheerwerk van de afdeling te promoten. ‘Samen met verschillende werkgroepen hebben we op het Ratteneiland, een schiereiland in

Landsmeer, allerlei natuuractiviteiten opgezet.’ Enthousiaste ouders en kinderen hielpen mee met rietharken, maakten een feestkroon van


Een halve eeuw IVN West-Friesland!

IVN Natuureducatie in West-Friesland bestond op 16 maart 50 jaar. Dat werd in april feestelijk gevierd met de opening van Voedselbos De Haling. Het idee van een Voedselbos is in 2020 bij IVN’er Astrid Bijster ontstaan en in nog geen twee jaar tijd is haar droom in samenwerking met een groep vrijwilligers werkelijkheid geworden. Op 23 april werd het kersverse Voedselbos door de burgemeesters van Stede Broec en Medemblik officieel geopend. Leerlingen van het Martinuscollege hebben het naambord gemaakt. Het is een mooi stukje cultuurbos geworden, dat volledig aansluit bij de doelstellingen van IVN West-Friesland: natuureducatie, biodiversiteit en duurzaamheid. Niet alleen schoolkinderen kunnen hier leren dat voedsel niet in de supermarkt groeit, voedselbos De Haling is voor iedereen toegankelijk. Appels, kersen, aardbeien en nog veel meer lekkers mogen straks voor eigen gebruik worden geplukt. Nadat de burgemeesters als volleerde zaaiers lieten zien hoe je bloemenzaad over een stukje zwarte grond uitstrooit, werden bezoekers door IVN’ers rondgeleid door het Voedselbos. Eenmaal terug in het Streekbos Paviljoen werd er getoost op 50 jaar IVN West-Friesland. Het was een gezellig samenzijn waarbij mooie herinneringen werden opgehaald.

wilgentenen, gingen op de foto naast de grootste koningsvaren en vingen waterdiertjes in de poel.

Mies en Kirsten op pad voor IVN

Mies links, Kirsten rechts, ieder met een spinnende waterkever.

‘Elke keer weer genieten’, is het voor IVN’ers Mies de Roode en Kirsten Lievenoogen van IVN Heerenveen. Allebei zetten ze zich al sinds eind jaren ’80 actief in voor IVN. Mies was jarenlang voorzitter en secretaris, Kirsten penningmeester. Vandaag de dag zitten ze nog steeds in het bestuur. Samen organiseerden ze talloze excursies; voor kleuters, middelbare scholieren, minder validen, bejaarden, slechtzienden… Kirsten: ‘Zo mooi om die deelnemers het verschil tussen een eik en een beuk te laten voelen.’ Tegenwoordig gaan ze meer met schoolklassen op pad. Basisscholen in Heerenveen vinden het belangrijk dat kinderen leren over de natuurlijke leefomgeving. En hoe afhankelijk mensen zijn van de levende natuur. Mies: ‘De aarde heeft er miljoenen jaren over gedaan om te worden zoals hij nu is. Wij zijn bezig om dat in zeer

Mies legt iets uit

korte tijd om zeep te helpen.’ Ze gaan met de kinderen waterdiertjes zoeken in de sloot, een wandeling maken in het bos of speuren naar paddenstoelen. ‘Kinderen zijn dan heel verbaasd, dat er ook piepkleine paddenstoeltjes bestaan. Zo zie je ze niet in een boekje of op je telefoon. Het is mooi om als vrijwilliger op die manier met kinderen bezig te zijn. Ze steken er altijd iets van op!’ Mies: ‘In mijn huis hangen veel spinnenwebben. Als ik een klas in huis heb en ze zeggen er wat van, dan krijgen ze als antwoord: “Dat zijn mijn vliegenvangers en ze zijn niet giftig!”’ Tips van Mies en Kirsten voor andere vrijwilligers: ‘Blijf enthousiast over slakken, spinnen en pissebedden. Ze zijn nuttig en er zijn prachtige verhalen in allerlei boeken. Lees en doe zelf ontdekkingen. Mensen willen allemaal vlinders, maar geen vraatzuchtige rupsen. Zonder rupsen geen vlinders. Dat moeten we leren, zo is het leven.’

Natuurfestival Het natuurfestival van IVN Almelo vorige zomer was een groot succes met in totaal 280 bezoekers. Tijdens het gratis festival in het bos deden bezoekers mee met ouder-kind yoga, liepen het blotevoetenpad of namen een kijkje bij de imker. IVN’er Elise Reimink heeft genoten van de blije gezichten: ‘Iedereen deed vrolijk mee! Dit jaar hopen we weer op een geslaagd natuurfestival om zo nog meer families te inspireren.’

Kirsten komt kijken of er al iets interessants gevangen is.

mensennatuur natuur 17


scharrelkids

ELK NUMMER BIEDEN WE INSPIRATIE AAN IVN’ERS EN (GROOT)OUDERS DIE KINDEREN OP VERRASSENDE WIJZE DE NATUUR WILLEN LATEN ONTDEKKEN. ONDER REDACTIE VAN WIETSKE TEUNISSEN

WORD WATEREXPERT De hele dag door gebruik je water: om te drinken, te wassen en de wc door te spoelen. Zo’n zeventig procent van onze planeet is ermee bedekt, en we hebben het nodig om in leven te blijven. Maar sta jij er wel eens bij stil hoe bijzonder water eigenlijk is? Lees de waterweetjes hieronder! Water is niet altijd hetzelfde. Er zijn drie verschillende vormen van water: vloeibaar, ijs en waterdamp. Waterdamp: water dat boven de 100 graden Celsius komt verandert in waterdamp. Als water heet wordt, komt er meer afstand tussen de kleinste waterdeeltjes - ook wel moleculen genoemd - en zo verspreidt waterdamp zich makkelijk door de lucht. IJs: water onder de 0 graden Celsius bevriest. Als vloeistoffen kouder worden, gaan moleculen dichter naar elkaar toe. Rond het vriespunt gebeurt er bij water iets geks: de moleculen vormen een bepaald patroon waardoor ze juist grotere ruimtes vrij laten om kristallen te vormen. Daardoor zet water uit als het bevriest. Vloeibaar water: vloeibaar water heeft een temperatuur tussen de 0 en 100 graden.

roren water uitzet? Doe de Met eigen ogen zien dat bev d tonnen beker tot aan de ran proef met ijs! Vul een kar . uur vier cht in de vriezer. Wa met water. Zet ‘m rechtop it enu bov kje stu een er dat het ijs Haal de beker eruit. Zie je an? sta n gaa bol ook er steekt? Misschien is de bek

Natuurschatten

Hoe heet je? Eva Bakker Hoe oud ben je? 8 jaar Wat heb je gevonden? Acht wormen Waar heb je ze gevonden? Ik heb meegedaan aan de wormentelling. We

moesten wormen tellen om te onderzoeken hoe goed de grond in Nederland is. Ik heb er acht gevonden bij onze telling in de moestuin, dus met onze moestuin zit het wel goed.

Heeft jouw (klein)kind ook iets moois gevonden in de natuur? Stuur een foto van het kind met zijn of haar vondst naar de redactie van Mens en Natuur Magazine: mensennatuur@ivn.nl

18

mensennatuur ennatuur en natuur


Maak je eigen waterfilter! Vervuild water kan je filteren met een waterfilter. Je kunt er ook zelf een maken om te zien hoe dat gaa t!

Lopen op water

Test deze e igenschap van water door een paperc lip voorzichtig in een glas water te late n zakken. Dankzij de oppervlakt espanning b lijft ‘ie drijve n.

Sommige insecten kunnen op water lopen, zoals de schaatsenrijder. Maar hoe werkt dat? Vul eens een glas met water, helemaal tot aan de rand. Gooi er nu een muntje in. Zie je dat het water een beetje bol blijft staan en niet meteen over de rand loopt? De watermoleculen blijven graag bij elkaar. Ze houden elkaar zo stevig vast dat ze een soort sterk vlies vormen. Dit noemen we oppervlaktespanning. De schaatsenrijder maakt hier gebruik van en loopt over dit vlies heen.

Zuinig op ons water Water heeft niet alleen bijzondere eigenschappen, maar gezond en schoon water is ook superbelangrijk voor mens en dier. Daarom kunnen we er maar beter zuinig op zijn. Zo kun je helpen: ● Gooi al jouw afval direct in de prullenbak, dan belandt het niet in de rivieren en zeeën ● Probeer maximaal 10 minuten te douchen ● Gebruik de kleine knop op het toilet ● Gebruik geen producten met microplastics. Microplastics zijn heel kleine deeltjes die bijvoorbeeld in sommige douchegels en tandpasta’s zitten en het water vervuilen.

Wat heb je nodig? ● Plastic fles ● Schaar ● Watten ● Keien ● Kleine steentjes ● Zand ● Vies water (slootwater of water gemengd met aarde) Aan de slag Snijd de plastic fles op ongeveer 1/3e van de onderkant open. Bewaar de onderkant: dit wordt de opvangbak voor het water. Zet hierin het bovenst e deel van de fles met de hals naar beneden. Doe eerst een laag watten in het filter. Druk ze goed aan, zodat er geen water langs kan. Daarna leg je het zand, de kiezelsteentjes en keien er laagje voor laagje in. Je filter is klaar! Gooi het vieze water bovenin, en wachten maar... Onderin de fles komt het schone water tevoorschijn. Maar het is nog niet schoon genoeg om te drinken hoor!

mensennatuur 19


het grote verhaal

Vlinders horen bij een zonnige dag

20

mensennatuur


Veenhooibeestje, pimpernelblauwtje, oranjetipje, kleine vos en grote beer – alleen al hun namen roepen associaties op met fladderen, mooie kleuren en lieflijke diertjes. Vlinders zijn de populairste insecten die er zijn. Dat komt goed uit, want ze hebben onze hulp hard nodig. TEKST PAUL Q DE VRIES ILLUSTRATIES MAARTJE VAN DEN NOORT

mensennatuur 21


I

n juli organiseert De Vlinderstichting weer de nationale tuinvlindertelling. Kars Veling, projectleider bij de Vlinderstichting, is zeer benieuwd naar de resultaten, want 2022 is goed begonnen voor vlinders. ‘We hebben een meetnet door heel Nederland waarin 1.300 vrijwilligers elke week een bepaalde telroute lopen. En ze telden er behoorlijk veel. Let wel: dit zijn natuurlijk dagkoersen, want vlinderpopulaties kunnen behoorlijk fluctueren per jaar en zelfs in een jaar.’ Kijk je naar de lange termijn, dan zijn de cijfers ronduit dramatisch: de aantallen dagvlinders zijn sinds 1990 met 60 procent gedaald. In 2019 publiceerden de Vlinderstichting en het CBS een onderzoek waaruit bleek dat als je terugtelt

22

mensennatuur

Voor vlinders krijg je gemakkelijk 1.300 vrijwilligers op de been tot 1890, de afname zelfs 84 procent is en er zijn sindsdien 15 soorten uit Nederland verdwenen. ‘In de jaren tachtig begonnen we door te krijgen dat er iets aan de hand was met de vlinders’, zegt Veling. ‘Het viel verzamelaars op – die had je toen nog – en tuiniers: “vroeger had ik dertig vlinders op mijn vlinderstruik, nu nog maar vijf”.’ In 1983 werd

de Vlinderstichting opgericht, in 1989 verscheen de eerste vlinderatlas en in 1990 ging het meetnet van start.

Elke vlinder haar eigen verhaal De oorzaken van de achteruitgang zijn inmiddels goed onderzocht. Veling: ‘De belangrijkste reden is het intensieve landgebruik in Nederland. Er is geen plekje meer waar niets gebeurt; overal wordt gemaaid, gekapt, geboerd, beheerd, gebouwd. Veel soorten gedijen in kruidenrijk grasland met veel bloemen, maar dat is schaars sinds we machinaal maaien en kunstmest gebruiken. Een andere factor is stikstof. Zandgronden verzuren daardoor, en met name in de duinen en op de heide is de afname van de vlinders enorm. Via hun waardplanten – waar ze hun eitjes op leggen en waar de rupsen van leven – zijn vlinders kwetsbaar. De bruine vuurvlinder is bijvoorbeeld afhankelijk van zuring, maar als die te

veel stikstof krijgt, groeit hij anders en heeft hij niet meer de juiste kwaliteiten om als waardplant te dienen. En dan is er nog klimaatverandering. Die speelt de ene soort in de kaart, maar is voor de andere een grote bedreiging.’ Zo zijn de veenbessoorten – het veenbesblauwtje, de veenbesparelmoervlinder, het veenhooibeestje – in de problemen gekomen. ‘Ze houden nu nog stand in Drenthe, onze koudste provincie, zeg maar een stukje Scandinavisch Nederland. Maar ze zullen de komende tien, twintig jaar door klimaatverandering wel uit Nederland verdwijnen.’ Een algemene soort, de atalanta, was van origine een trekvlinder maar door de zachtere winters blijft hij tegenwoordig in Nederland. ‘Een riskante strategie, maar


hij lijkt het te redden.’ Zo heeft elke vlinder zijn eigen verhaal. Generalisten als het koolwitje en de dagpauwoog doen het relatief goed, de kleine vos profiteert van zachte winters maar niet als die erg nat zijn, het citroentje zit sinds 2005 zelfs in de lift als gevolg van klimaatverandering, en een soort als de argusvlinder is gewoon de klos. ‘Die zat verspreid door het hele land, maar is uit Oost-Nederland vrijwel helemaal verdwenen. De achteruitgang is meer dan 90 procent in 30 jaar.’

Infranatuur Een wereld met minder vlinders is natuurlijk sowieso slecht nieuws, maar welke ecologische gevolgen zijn er te verwachten? ‘Vlinders spelen een rol in de bestuiving van planten en ze zijn zeer belangrijk als voedselbron voor andere dieren, vooral als rups’, zegt Veling. ‘Zeventig procent van de vogels eet in meer of mindere mate insecten, van de koolmees tot de grutto. De enorme afname

van de veldleeuwerik hangt zeker samen met de teruggang van vlinders en andere insecten. Ook kikkers, vleermuizen en spitsmuizen zijn erg afhankelijk van insecten als voedselbron.’ De Vlinderstichting schiet de vlinders met zo’n 160 projecten per jaar te hulp. Die variëren van het stimuleren van ‘structuurrijke bosranden’ en ‘bouwstenen kringlooplandbouw’ tot onderzoek en monitoring (waaronder de bekende tuinvlindertelling),vaak in samenwerking met partijen als IVN, Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. ‘Momenteel zijn we onder meer bezig met Keurkleur-cursussen om ecologisch bermbeheer aan te leren: wanneer moet je maaien en wanneer niet, welke soorten laat je staan. Steeds meer provincies huren alleen nog aannemers in die zo’n keurmerk hebben. Bermen van wegen en spoorwegen zijn de enige stukjes Nederland die geen productiefunctie hebben, dus daar ligt een enorme kans

Nachtvlinders We zien nachtvlinders vaak als een mysterieuze variant op de dagvlinder, maar van de eerste zijn veel meer soorten (in Nederland circa 2.350) dan de laatste ( ± 60). Een specifiek probleem voor nachtvlinders is lichtvervuiling: het wordt in Nederland op veel plekken nooit meer echt donker. Dat is onder meer onderzocht door op de donkerste plekken die er nog zijn, bijvoorbeeld midden op de hei, een lantaarnpaal neer te zetten. Licht blijkt op bijvoorbeeld de grote beer een fatale aantrekkingskracht uit te oefenen en te interfereren met zijn natuurlijke gedrag. De kleine wintervlinder bleek alleen aan de donkere kant van bomen nog te paren, niet aan de lichte. Bij de kooluil verstoort licht zelfs de aanmaak van de feromonen waarmee de mannetjes en de vrouwtjes elkaar lokken. De Vlinderstichting werkt mee aan onderzoek naar welk type licht de vlinders het meest ontziet (rood licht, zo lijkt het vooralsnog). Ook beijvert ze zich om overheden en bedrijven te bewegen het licht ’s nachts uit te doen waar dat kan, of te werken met ‘slimme verlichting’ die alleen aan gaat als dat nodig is. Dit kan op plekken waar ’s nachts niet veel activiteit is, zoals bedrijventerreinen. Ook zou de verlichting op sportparken veel beter gericht kunnen worden, zodat het niet kilometers ver in de omgeving schijnt. Op 1 en 2 juli is weer de Nationale Nachtvlindernacht, waarin door het hele land excursies zijn om de vlinders van het duister te vinden.

mensennatuur 23


voor natuur. We werken met Prorail, Rijkswaterstaat en overheden om die “infranatuur” zo geschikt mogelijk te maken voor vlinders.’ Soms ligt de focus van de projecten op de bescherming van één specifieke soort, maar het doel is nooit de vlinder alleen, maar altijd biodiversiteit in het algemeen. ‘Neem het pimpernelblauwtje.. Dat was uitgestorven in Nederland en werd in 1990 opnieuw uitgezet in de Moerputten bij Den Bosch. Vijf jaar geleden heeft hij er met een groot natuurherstelproject vele

hectaren nieuw leefgebied bijgekregen, waar hij zich vorig jaar gevestigd heeft. Dat is echt heel snel. Goed nieuws voor het pimpernelblauwtje, maar ook voor andere soorten dieren en planten, want die hebben natuurlijk ook baat bij dat extra leefgebied. We willen bij elk project dat ook de overige natuur profiteert

van de beschermingsmaatregelen.’ Vlinders fungeren als een soort indicator-soorten waaraan je kunt aflezen hoe het in het algemeen gaat met die ‘overige natuur’. ‘Hun populatie-aantallen reflecteren als het ware de veranderingen in het landschap, omdat ze zo gevoelig zijn. Door alle verschillende stadia die ze doormaken – ei, rups, pop, vlinder – stellen ze telkens andere eisen. Daarnaast zijn vlinders vaak ook heel goed zichtbaar en telbaar, waardoor het goed te

Libellen De Vlinderstichting richt zich niet alleen op dagvlinders en nachtvlinders, maar sinds de jaren ’90 ook op libellen. De reden is dat libellen net als vlinders goede ‘indicatorsoorten’ zijn voor de kwaliteit van hun leefomgeving. Waar vlinders via hun verspreiding en populatiegrootte veel informatie geven over de stand van de biodiversiteit op het land, doen libellen dat voor het water. Ook voor libellen is er een meetnet waarbinnen vrijwilligers langs vaste routes lopen om vuurjuffers, watersnuffels, beekrombouts en gevlekte witsnuitlibellen te tellen. Libellenpopulaties laten vooralsnog niet dezelfde dramatische neergang zien als vlinders, het beeld wisselt nogal. Factoren hier zijn vooral waterkwaliteit (de laatste decennia sterk verbeterd, maar zeker nog niet optimaal) en klimaatverandering. Ook bij libellen speelt de status van waardplanten een rol. Zo zijn er aanwijzingen dat exotische rivierkreeften te veel krabbenscheer eten, de waterplant waar de groene glazenmaker haar eitjes op afzet. De Vlinderstichting doet daar verder onderzoek naar. De bedoeling is dat naast libellen ook andere dier- en plantensoorten profiteren van de beschermingsmaatregelen, net zoals bij de vlinders. Op vlinderstichting.nl staan tips hoe je tuinvijvers kunt aanleggen om libellen aan te trekken.

24

mensennatuur

monitoren is hoe het met ze gaat – en dus met de biodiversiteit.’

Kroeg en thuis Wat kunnen mensen zelf doen om vlinders te helpen? Op de website van de Vlinderstichting staan talloze plantensoorten genoemd die je in de tuin kunt zetten om vlinders aan te trekken. Veling: ‘Zie je tuin als een kroeg, een tapkast voor nectar, de brandstof waar vlinders op vliegen. Zorg voor vroege en late bloeiers zodat ze het hele jaar door voeding in je tuin vinden. De vlinderstruik natuurlijk, maar ook judaspenning, koninginnenkruid, hemelsleutel en klimop.’ Naast een kroeg is de tuin ook een huis voor vlinders. ‘Dan heb je het over planten waar rupsen op leven. Als we het over rupsen hebben in plaats van vlinders zie je veel tuinliefhebbers schrikken, maar van de meeste rupsen heb je nooit last. Ze vreten niet je hele tuin leeg en worden ook geen plaag. Je hoeft trouwens geen tuin te hebben, een pot


met een vuilboom op het balkon of bij de voordeur doet al wonderen.’ Veel mensen werken op deze manier al mee aan de bescherming van vlinders. ‘Ons donateurbestand groeit gestaag en we hebben 83.000 volgers op onze social mediakanalen, wat fantastisch is uit het oogpunt van educatie en informatieverschaffing.’ Wat zal helpen is dat vlinders bijna universeel mooi, lieflijk en zachtaardig gevonden worden, wat je niet hebt als je de Spinnenstichting of de Vliegenstichting zou zijn. ‘Vlinders spreken enorm tot de verbeelding. Hun kleuren, het spectaculaire verhaal van hun metamorfose. Je ziet ze ook meestal op zonnige dagen, wat onbewust ook bijdraagt aan die positieve associaties. Daarom zijn ze

zulke goede ambassadeurs, een “instapsoort” om natuur in het algemeen te beschermen. Voor vlinders krijg je gemakkelijk 1.300 vrijwilligers op de been. Zo bezien helpen vlinders bij hun eigen bescherming.’ ●

Vlinderkamp Veel IVN-afdelingen zijn voor vlinders in het geweer gekomen en hebben speciale vlindertuinen aangelegd. Tineke van den Berg onderhoudt samen met andere vrijwilligers van IVN Eelde-Paterswolde een Vlinderkampje in landgoed De Duinen. ‘Het lijkt wel alsof er elk jaar minder vlinders zijn. Evengoed zien we hier nog soorten als kleine vos, witje, oranjetipje, citroenvlinder, atalanta, boomblauwtje icarusblauwtje. ’s Morgens vroeg komen de en icarusblauwtje eikenpages naar beneden om dauw te drinken. Die zie je dan op de graspaden. En één keer hebben we een kolibrievlinder gezien, bij de vijver.’ De IVN’ers richten het terrein zo in dat vlinders en andere insecten zich er goed kunnen voortplanten en foerageren. Ze maaien de graspaden, verwijderen grassen en bramen, verspreiden compost, snoeien de eikenhaag en knotten de wilgen – ‘niet allemaal tegelijk, want de bijen zijn erg afhankelijk van de bloeiende wilgen.’ Het kampje ligt beschut door oude bomen, wat een goed klimaat biedt. Alle planten die er staan, trekken insecten aan. Van den Berg: ‘Het is vooral ook een plek om mensen te laten zien welke planten ze zelf in de tuin kunnen zetten om het vlinders naar de zin te maken.’

Doe mee aan de Tuinvlindertelling! Tel in juli een kwartiertje alle vlinders in de tuin of op het balkon. Noteer alle waarnemingen. Ga naar vlinderstichting.nl en voer bij ‘telling invoeren’ de gegevens in.

mensennatuur 25


gespot

ONDER REDACTIE VAN ESTER BULLENS

IVN webwinkel

Podcast Plastic Soup Surfer Merijn Tinga gaat op zoek naar het echte verhaal over plastic, vervuiling en verduurzaming. Verhalend spreekt hij verschillende gasten over actuele of duurzame onderwerpen. Van toonaangevende wetenschappers, CEO’s van grote bedrijven, tot politici en activisten.

Cursus Hoe vriendelijk is jouw tuin? Check het met de tuincheckkaarten! In het pakket zitten zes verschillende kaarten waarmee je ontdekt hoe vriendelijk jouw tuin is voor dieren, insecten en planten. De kaarten zijn op A4-formaat en scheur- en watervast. Ideaal om mee te nemen op een ontdekkingstocht in de buurt of in je eigen tuin. In één set zitten zes kaarten: • De Egelvriendelijke tuin • De Amfibievriendelijke tuin • De Vogelvriendelijke tuin • De Wilde plantenvriendelijke tuin • De Bodemdiertjesvriendelijke tuin • De Insectenvriendelijke tuin Hoe het werkt? Als echte tuininspecteur doorloop je jouw favoriete tuincheckkaart en onderzoek je of je echt te maken hebt met een Vriendelijke Tuin! Begin bij start en volg de groene route naar je doel. Bij elke rode uitkomst krijg je met de gele afslag eenvoudige tips om weer op het groene pad te komen! Heb je jouw tuin gecheckt met de tuincheckkaarten en heb je een vriendelijke tuin voor mens, plant en dier? Gefeliciteerd! Bestel dan je Vriendelijke Tuin bordje. Set tuincheckkaarten: € 4,96. ivn.nl/vriendelijketuin

Winactie

IVN geeft 3 pakketten met tuincheckkaarten weg. Wil je kans maken? Ga naar ivn.nl/tuincheckkaarten

Vind de leukste natuurbeleving- en educatiematerialen in de IVN webwinkel. Als IVN-lid krijg je altijd 10% korting in de IVN-webwinkel. Gebruik de kortingsco de IVN-LID-1202 en klik op toepassen!

26

mensennatuur

De wildernis begint bij je voordeur! Met de gratis Wilde Planten e-learning maak je kennis met de planten die groeien bij jou in de buurt en leer je hoe je de soortnaam van een plant achterhaalt. Je vindt de cursus via natuuracademieonline.ivn.nl

Tuiny Haag Goed nieuws, samen hebben we in Nederland al 19.000 m2 aan Tuiny Forest geplant! Wil jij de biodiversiteit ook een handje helpen, maar heb je geen ruimte voor een Tuiny Forest? Sinds kort kun je dankzij IVN en Sprinklr ook een Tuiny Haag planten van 2 meter bij 50-70 cm, als natuurlijke afscheiding in je tuin. Na een paar jaar heb je een geweldige kruiproute voor egels, een huis voor belangrijke inheemse insecten en een fijne broedplaats voor vogeltjes! Je kunt hem zo hoog en breed laten worden als je zelf wilt en hem vaker snoeien of juist wild laten groeien! Vanaf eind juni te bestellen via: ivn.nl/tuiny-haag

Dagje uit ‘Vergroenen’. Een woord dat we de afgelopen jaren veel hebben gehoord. Veel Nederlanders zien vergroenen als een lastige opgave: duur, een hele omschakeling qua levensstijl en vooral heel veel minderen. De Floriade denkt hier anders over en laat Nederland zien dat een groene stad een feest is voor jong en oud. Tot en met 9 oktober kun je de Floriade Expo 2022 met het thema Growing Green Cities bekijken in Almere. floriade.com


Boekentips

Met de zomervakantie in het vooruitzicht, tonen we deze editie een extra uitgebreid aanbod van de mooiste boeken over natuur!

Voor mooie of interessante dieren hoef je niet naar de andere kant van de wereld, ze zijn overal te vinden. Als je maar goed kijkt! Wat te denken van ons zevenstippelig lieveheersbeestje of de tuinslak? In Het boek van de kleine dieren (en de wat grotere) gaat onze Mens en Natuur-coördinator Kirsten Dorrestijn op pad met verschillende experts om te kijken hoe het met de Nederlandse fauna gesteld is. Hoe gaat het met onze egels, waar kun je boomkikkers vinden en hoe zorgen we ervoor dat hommels vrolijk blijven rondvliegen? In 25 enthousiaste reportages ontdek je het schitterende Nederlandse dierenrijk en leer je hoe we dat zo lang mogelijk kunnen behouden. Illustraties: Herwolt van Doornen. Uitgeverij Thomas Rap | ISBN 9789400408487 |€ 21,99

Winactie

boek van de We mogen 3 exemplaren weggeven van Het dieren maak je kleine ivn.nl/ Via re). grote wat de (en kleine dieren kans op het boek!

We hebben het veel over natuur. Maar wat ís natuur nou eigenlijk? Op die vraag geeft Kim Merel antwoord in dit prentenboek waarbij je je kunt blijven verwonderen. Want natuur zie je ook in de stad en vanuit het heelal. Het is overal ter wereld: op het land, in het water en in de lucht. Je kunt het zien… maar soms ook niet, omdat het bijzonder klein kan zijn. Het bestaat in de kou en in de warmte, in alle seizoenen. En zelf ben je ook een stukje van die natuur. Uitgeverij Lemniscaat | ISBN 9789047713609 | € 15,99

Planten en paddenstoelen vind je overal, je hoeft er je tuin niet eens voor uit. Met hun enorme verscheidenheid vormen ze een eindeloze bron van inspiratie. Geen wonder dat ze populaire onderwerpen zijn voor een natuurfotograaf! De hoogste tijd voor een boek dat helemaal gewijd is aan de meest fotogenieke soorten en talloze manieren om ze te fotograferen. Uitgeverij PiXFACTORY | ISBN 9789079588404 |€ 24,90

Wat drijft vogelaars? Wat doen ze, en waarom? Dit en meer onderzocht Debby Doodeman met behulp van ruim 1000 vogelaars. Het resultaat: een vrolijk boek over waarnemingen doorgeven, lievelingsvogels en veel meer. Met als doel af te rekenen met het clichébeeld van de vogelaar, maar ook anderen te inspireren om vogels te gaan kijken. KNNV Uitgeverij | € 22,50

Klimaatcrisis, we worden er bang van. De ijsbergen smelten, het wordt alsmaar warmer, de stikstof vernielt de natuur en de lucht die we inademen. En dat terwijl de aarde al zoveel miljoenen jaren voor ons zorgt! In Amerika wonen de ‘Haudenosaunee’, de oorspronkelijke bewoners die elke nieuwe dag begroeten met een ‘Dankjewel Moeder Aarde!’. Zij nodigen ons allemaal uit om dat ook te doen. Dit (voorlees)boek is een vrije vertaling van hun gelofte. Geniotic Publishing House | € 14,95

Wil jij de beste vogelkijkplekken en de verborgen parels van de Nederlandse wildernis ontdekken? Met zijn beeldende stijl neemt vogelaar Arjan Dwarshuis je mee op een ontdekkingstocht door zijn favoriete natuurgebieden in onze twaalf provincies. Hij bestudeert het gedrag van vogels en de vogeltrek, luistert naar hun zang en vertelt over de noodzaak om hun leefgebied te beschermen. Dwarshuis, die in 2016 de hele wereld over reisde en het wereldrecord vogelsoorten kijken verbrak (6852), laat zien hoe je van de Nederlandse natuur kunt genieten en hoe oneindig fascinerend vogels zijn. Uitgeverij Meulenhoff | ISBN 9789029095587 | € 24,99

Houd jij ook van vogels kijken? Kom dan op zondag 10 juli naar het vogelfestival in Nationaal Park Lauwersmeer! np-lauwersmeer.nl/ vogelfestival

Winactie

rgasten, We mogen 3 exemplaren weggeven van Zome gasten maak je zomer ivn.nl/ doortrekkers en overwinteraars. Via kans op het boek!

mensennatuur 27


interview

28

mensennatuur


Strijd voor meer diversiteit De Nederlandse groene sector kan wel wat kleur gebruiken. Marrigt van der Valk heeft als missie om de natuurwereld diverser en inclusiever te maken. ‘Wandelen in de natuur op zondag is nu nog vooral iets voor witte, hoger opgeleide mensen.’ TEKST MARIANNE WILSCHUT FOTO’S REYER BOXEM

mensennatuur 29


H

oor je de kieviten? En zie je die grutto die een kraai probeert weg te jagen bij zijn nest?’ Marrigt van der Valk (41) tuurt met haar verrekijker naar de lucht boven de Friese weide vol boterbloemen. ‘Een grauwe kiekendief!’, klinkt het later enthousiast. Van der Valk is een vogelaar en insectenliefhebber. In haar auto die op groen gas rijdt, liggen dan ook standaard twee verrekijkers om bijzondere soorten mee te kunnen spotten. We staan in de Skrok, een weidevogelgebied in de Friese Greidhoeke dat wordt beheerd door Natuurmonumenten. Van der Valk heeft hier een paar jaar geleden vrijwilligerswerk gedaan. Sindsdien is ze fan van het gebied. ‘Een prachtige plek. Bij natuur moest ik altijd eerder aan bos en water denken, maar in het weidevogelgebied valt zoveel te ontdekken.’ In het begin voelde ze zich in het team weleens een vreemde eend in de bijt, qua leeftijd, maar ook qua kleur. ‘Vrijwilligers in natuurgebieden zijn meestal oude, witte mannen. Ook bij de vaste medewerkers viel ik uit de toon (Marrigt werkt als social media-expert voor Natuurmonumenten). Dat heb ik toen bespreekbaar gemaakt. “Hoe kan het dat ik de enige medewerker van kleur ben”, vroeg ik aan de leiding. Die reageerde

5 favorieten van... Marrigt van der Valk Favoriete natuurgebied? ‘De Wadden.’ Met wie ga je daar het liefst naartoe? ‘Met mijn dochter van 13. Ieder jaar gaan we wel een keer naar Vlieland. Ze is al een echt eilandkind geworden.’ Favoriete seizoen? ‘De lente, helemaal als je het eerste oranjetipje hebt gezien.’ Favoriete plant of boom? ‘De beuk: groot, robuust en krachtig.’ Wat moet elk kind voor zijn 10de hebben gedaan? ‘Krabben vangen op het strand en ze daarna weer vrijlaten.’

30

mensennatuur

In 2050 heeft meer dan 30% van de bevolking een migratieachtergrond verrast. “Nu, je het zegt. Dat is ons niet eerder opgevallen.”’ Van der Valk besloot in de rest van het land op onderzoek te gaan om te kijken of er bij andere afdelingen van Natuurmonumenten en andere natuurorganisaties meer mensen van kleur te vinden zijn, maar dat viel tegen. ‘Harde cijfers zijn er niet, maar wie in de groene sector werkt of weleens in een natuurgebied komt, kan beamen dat natuurbeleving kennelijk een witte aangelegenheid is. Bij mijn weten is er bij Natuurmonumenten maar één boswachter van kleur.’ Hoe komt het dat de groene sector zo kleurloos is? ‘Het is deels een cultureel ding. Een wandeling in een natuurgebied maken op zondag is toch vooral iets wat witte, hoogopgeleide mensen doen. Dat wordt versterkt door de uitingen van natuurorganisaties. In posters, folders, tijdschriften en op sociale media zag je tot voor kort maar weinig afbeeldingen van mensen van kleur of met een handicap. Als jij jezelf niet terugziet in het groen dan werkt dat niet uitnodigend. Daarnaast is natuurbezoek best elitair. Veel gebieden liggen veraf. Dat is een drempel als je in de stad woont en geen auto hebt. Wat ook meespeelt is dat beroepen in de groene sector minder status hebben bij Nederlanders van niet-westerse komaf. De opleiding Bos- en Natuurbeheer wordt niet aantrekkelijk gevonden. Bij die groepen zijn eerder studies als geneeskunde en rechten populair. Ik heb zelf een jaar bij het Groene Traineeship van IVN gewerkt, een project waarbij jongeren de kans krijgen om werkervaring op te doen bij een groene of duurzame organisatie. Daarvoor melden zich vooral witte, hoogopgeleide meiden aan.’ Hoe is jouw liefde voor de natuur ontstaan? ‘Met het gezin gingen we in het weekend vaak wandelen langs het Lauwersmeer. Ook gingen we regelmatig naar de Waddeneilanden. De natuur opzoeken was belangrijk, maar we moesten wel netjes blijven. Mijn moeder had liever niet dat ik ging slootjespringen of in een modderplas stampte, terwijl ik dat wel graag wilde. Ook ben ik altijd gefascineerd geweest door insecten en vlinders.

In de tuin stond een muurtje met losse stenen. Als ik die optilde dan krioelden daar pissebedden en ander klein grut. Ik probeerde die dan in een pot met wat groen erin in leven te houden. Later ging ik fotograferen en ik merkte dat vooral natuurfotografie me trok. Het geeft een kick om een oranjetipje of dagpauwoog vast te leggen. Hierdoor ging ik de natuur meer opzoeken en besloot ik om vrijwilligerswerk te gaan doen voor Natuurmonumenten.’ Van der Valk groeide op in Zwaagwesteinde en is een echte Friezin. Toch stond haar wieg in het Indonesische Jakarta. Toen ze tien weken oud was, werd ze geadopteerd door een Fries stel. ‘Mijn ouders hebben van mij en mijn zus, die ook uit Indonesië is geadopteerd, echte Friese Famkes gemaakt, compleet met Friese voornamen. Desalniettemin vielen wij, samen met nog een paar kinderen van kleur, op in het dorp. En dan worden er weleens nare opmerkingen gemaakt als “wat doe jij hier? Ga naar je eigen land”. Ook ben ik wel uitgescholden voor Chinees en Zwarte Piet.’ Heb je in de groene sector weleens met racisme te maken gehad? ‘Niet expliciet, maar in iedere organisatie tref je institutioneel racisme. Onbewust kies je toch eerder voor de mensen waar jij op lijkt, dat is een natuurlijk mechanisme. Neem bijvoorbeeld het beeldmateriaal waarin vooral witte mensen te zien zijn. Mensen zijn zich daar niet van bewust en bedoelen het niet verkeerd, maar het is wel goed om je daar bewust van te zijn, want je sluit anderen uit. Hier in Friesland is het eerste wat ik doe als ik mensen leer kennen Fries praten, zo maak ik kenbaar: ik ben van hier. Toch wordt er dan vaak in het Nederlands geantwoord of er wordt gezegd: “wat kun je mooi Fries spreken!” Soms zit racisme in zulke kleine dingen of grapjes die misschien niet kwaad bedoeld zijn, maar waardoor je je wel buitengesloten voelt.’ Het lijkt me moeilijk om je daarover uit te spreken. Waarom durf jij dit onderwerp aan te kaarten? ‘Al sinds 2017 ben ik bezig met een eigen


Over Marrigt van der Valk Marrigt van der Valk (1981) volgde onder andere de mbo-opleiding onderwijsassistent en de hboopleiding personeel en arbeid. Ze runde een tijdlang als franchisenemer een C1000-supermarkt in Groningen en is al jaren actief op allerlei sociale media platforms. In 2015 begon zij een eigen bedrijf in online marketing en trainingen op het gebied van sociale media en webcare. Datzelfde jaar organiseerde ze het eerste Twittercongres van Nederland. In 2018 begon ze met vrijwilligerswerk bij Natuurmonumenten in Friesland. In 2020 werkte ze mee aan het Groen Traineeshipprogramma van IVN. Sinds 2021 werkt Marrigt bij Natuurmonumenten als social media-expert. Ze spreekt regelmatig op evenementen over het thema diversiteit en inclusie.

Je ziet dan ook dat volkstuincomplexen al meer divers zijn. Speel daarop in door bijvoorbeeld meer voedselbossen in steden aan te leggen. Die link met voeding zou je ook meer in excursies kunnen leggen. En, zoals ik al eerder noemde, is representatie heel belangrijk. Voor mij was het een verademing toen Milouska Meulens ‘Vroege Vogels’ ging presenteren. Maar zij en Umberto Tan, die zich ook inzet voor de natuur, zijn uitzonderingen. Maak ook eens een natuurprogramma voor kinderen waarin eens niet een witte man met kinderen op pad gaat, maar bijvoorbeeld iemand van kleur of met een handicap.’

onderzoek naar hoe het kan dat ik een van de weinigen van kleur ben die van natuur houdt en met een camera en verrekijker op pad gaat. Door de Black Lives Matter-beweging durfde ik me daar meer over uit te spreken en ben ik mijn bevindingen via sociale media gaan delen. Ook spreek ik op evenementen en congressen over het belang van diversiteit in organisaties. In een groep van witte mensen ben ik vaak de enige die dat onderwerp aankaart. Dat kan soms heel pijnlijk zijn. Naar aanleiding van mijn posts op sociale media werd ik door de directie van Natuurmonumenten gevraagd of ik meer over diversiteit kon vertellen. Kort daarna is door enkele medewerkers de groep NM Inclusief opgericht, aanvankelijk een klein groepje waarin kennis en ervaringen werden gedeeld, maar inmiddels tellen we 130

leden. Onder andere door ons toedoen is de beeldbank voor media-uitingen kleurrijker geworden en wordt het belang van diversiteit nu in vacatureteksten genoemd. Het thema staat nu hoog op de agenda. Het belangrijkst is dat het bespreekbaar wordt: verandering begint bij erkenning en het benoemen.’ Wat kunnen natuurorganisaties als IVN nog meer doen om hun personeelsbestand en hun activiteiten inclusiever te maken? ‘Als je de natuur dichter bij iedereen wil brengen is het belangrijk om te investeren in natuur dichter bij huis. Jongeren van niet-westerse afkomst geven aan dat ze natuur belangrijk vinden, maar zoeken die liever dichter bij huis op door bijvoorbeeld met vrienden in het park te gaan zitten. Ook is de natuur in andere culturen meer met voedsel verbonden.

Toen je bij IVN werkte bij het Groene Traineeship zette je je ook in voor het thema diversiteit. De deelnemende jongeren hebben een enquête erover gehouden. Wat kwam daar uit? ‘Het blijkt dat jongeren natuur en klimaatverandering belangrijke thema’s vinden waar ze zich ook voor willen inzetten. Alleen vinden ze het vaak lastig om daar naast hun studie en bijbaan tijd voor vrij te maken. Maar je inzetten voor de natuur kan ook door een post te delen op sociale media of een petitie te tekenen. Daar zou je als organisatie meer op kunnen inspelen. En zorg dat er in en rondom steden meer te doen is op groen gebied, zodat jongeren daar makkelijk aan kunnen deelnemen. Het is belangrijk om die groep niet uit het oog te verliezen. Volgens het CBS heeft in 2050 meer dan 30 procent van de bevolking een migratieachtergrond. Als je draagvlak voor natuurbehoud wilt, zul je ook die groep moeten zien te bereiken.’ ●

mensennatuur 31


inbeeld

Wie eet wie op het strand? Elk jaar gaan miljoenen mensen naar het strand. Het strand is ook een uniek natuurgebied. Alle planten en dieren daar hebben elkaar nodig om in leven te blijven.

ILLUSTRATIE ANABELLA MEIJER

Ik ben giftig...

In de vloedlijn blijft alles liggen wat met de golven meekomt: resten van planten en wieren, dode krabben of schelpen waar nog vlees aan zit. Voedsel voor andere planten en dieren!

Zeewolfsmelk heeft wit, giftig sap als je de stengel of het blad breekt. De bontbekplevier broedt op afgelegen strandjes of schelpenbanken. Zijn broedgebied is steeds kleiner geworden, omdat de meeste stranden te druk zijn. In de geulen tussen de hoog- en laagwaterlijn vind je de kleine heremietkreeft. Hij heeft een kwetsbaar achterlichaam, waarmee ‘ie in het slakkenhuis van bijvoorbeeld een tepelhoren of alikruik kruipt. Het is een echte vechtersbaas, die met z’n grote linkerschaar heel wat af bokst. Soms vind je een schelp met een mooi rond gaatje. Dan is de tepelhoren op bezoek geweest. De tepelhoren is een echte rover. Hij ‘raspt’ met zijn tong een gaatje in de schelp van zijn prooi.

32

mensennatuur

mijn nestje vind je vast niet

Da’s van mij!!!

Help...


Blauwe zeedistel heeft zich goed aangepast aan het ruwe klimaat langs de kust: ter bescherming heeft hij een waslaagje op de bladeren.

Strandvlooien zijn slechts 2,5 centimeter, maar kunnen wel een meter hoog springen! Ze eten planten en wieren en zijn op hun beurt een belangrijke voedselbron voor kustvogels en kevers.

Garnalen kunnen zich snel ingraven en houden hun oogjes net boven het zand: net periscopen. Ze loeren om prooien te vangen die soms groter zijn dan zijzelf.

wij lopen ‘s nachts over het strand

Doen op het strand

Ik eet ook andere garnalen...

Neem je afvalgrijper mee naar de volgende strandwandeling. Doordat stranden vaak met grote machines worden schoongemaakt, verdwijnt ook waardevol voedsel voor planten en dieren. Handmatig is beter voor de natuur. De bijzonderste strandvondsten vind je bij eb, na een flinke storm. Ga mee op strandexcursie met één van de IVN-afdelingen aan de kust. Of ga mee korren! Dan sleep je met een groot net over de bodem en vang je bijvoorbeeld scholletjes, garnalen en krabbetjes.

Ik trek mossels open met mijn zuignappen! Bron: Natuur op het strand, uitgave van Het Groene Strand (2022) Het Groene Strand wil natuur en natuurbescherming terugbrengen op de Nederlandse stranden. Het is een samenwerking tussen LandschappenNL, Stichting Duinbehoud, IVN Natuureducatie, Stichting ANEMOON en Vogelbescherming Nederland. Het Groene Strand is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van de Nationale Postcode Loterij. Hetgroenestrand.nl

mensennatuur 33


natuurvraag

Alle slakken verzamelen! ‘Afgelopen zomer liep ik met mijn tante door de duinen van Katwijk. Daar zagen we iets vreemds. In lage plantjes die aardig verdroogd leken, waren een heleboel kleine slakken omhoog gekropen. Dit zag er al vreemd uit bij één plantje, maar toen we om ons heen keken zagen we dat er honderden slakjes in de dorre plantjes omhoog waren gekropen! Waarom doen ze dat?’ Caitlin Duivenvoorden, IVN Leiden e.o. ‘De slakken die Caitlin gezien heeft zijn zandslakken. Die zijn steeds meer te zien in ons land. De zandslak is een “zuidelijke opschuiver” die oorspronkelijk thuishoort in het gebied rond de Middellandse Zee. Ze leven vaak in flinke aantallen bijeen in droge en zonnige gebieden, meestal in de duinen aan de kust. Bij warmte kruipen ze omhoog in de stengels van planten of op palen en muren. Zo zijn ze ver weg van de hete, uitdrogende zandbodem. Ze kunnen hele perioden in “estivatie” – warmtevlucht – doorbrengen.’ Rykel de Bruyne, weekdierdeskundige bij Stichting ANEMOON

34

mensennatuur


Tijdens de IVN Slootjesdagen gaan kinderen op avontuur met een schepnet, zoekkaart en loeppot. Ze ontdekken welke bijzondere diertjes er in onze natuur te vinden zijn. Spelenderwijs leren ze over het belang van schoon water en over biodiversiteit. Basisscholen kunnen aan de slag met een bijpassend lespakket van IVN, vol proefjes en weetjes. Met natuuractiviteiten, cursussen en campagnes laat IVN Natuureducatie mensen ervaren hoe mooi en waardevol de Nederlandse natuur is.

Foto: Anne Kaere

We komen ook op plekken zonder postcode. IVN Natuureducatie ontving de afgelopen vijf jaar ruim € 12,3 miljoen van de Postcode Loterij. IVN Natuureducatie is één van de meer dan 175 organisaties die wij dankzij onze deelnemers kunnen ondersteunen. Sinds de oprichting van de Postcode Loterij in 1989 hebben we al ruim € 7,3 miljard aan goede doelen kunnen schenken. Samen voor een betere wereld: postcodeloterij.nl

Dankzij u.


Familieweekend in IVN Het Woldhuis IVN Het Woldhuis is een prachtig landhuis omringd door 200 hectare bosgebied. De omgeving biedt gegarandeerd een ultieme natuurbeleving. Het Woldhuis is te huur voor families, vrienden en verenigingen. Als IVN-lid maak je gratis gebruik van de educatieve materialen zoals schepnetjes, loeppotjes en zoekkaarten.

Hoe werkt het? • •

• •

Vrijdag 16.00 uur t/m zondag 11.00 uur Groep tot 40 gasten €1600,excl. toeristenbelasting en borg (speciale prijs voor IVN-leden!) € 45,- p.p. bij meer dan 40 gasten (max 94) Geef aan dat je via Mens en Natuur wilt boeken

Neem voor meer informatie contact op met Monique Smit via m.smit@ivn.nl of 055-3684010