Issuu on Google+

59ste jaargang - nummer 4 - WINTER 2008

Mens&Natuur Magazine voor leden en relaties van IVN B omen Special! vol tips!

Lok ze naar buiten Juist in de winter

www.ivn.nl

Kappen met kappen

Over wintervogels & winterbomen


Mens &inhoud Natuur

Beste wensen Rond de jaarwisseling zal iedereen elkaar weer het beste wensen. Ik begin daar nu al mee. Want na ruim twaalf jaar (mee)werken aan Mens en (&) Natuur, verruil ik het IVN binnenkort voor een andere werkgever. Na afronding van mijn natuurgidsencursus halverwege 1996 vroeg de toenmalige hoofdredacteur mij of ik vrijwillig redactielid wilde worden. Ik kreeg daarmee als Benjamin het voorrecht van nabij kennis te maken met de historie van IVN en natuurbescherming. Want mijn mederedactieleden waren van respectabele leeftijd. De één had Jac.P. Thijsse nog in levende lijve gezien, de ander was lid geweest van de NJN met later gezichtsbepalende natuurbeschermers en bestuurders, en de derde had de oprichting van het Instituut Voor Natuurbeschermingseducatie nog bewust meegemaakt en werd later zelf landelijk voorzitter. Toen in 2001 de eindredacteur naar Grasduinen vertrok, trad ik in dienst bij het IVN. Sindsdien is er veel veranderd, in de maatschappelijke omgeving, voor het IVN en aan Mens & Natuur. Anno 2008 markeren verschillende crises in de samenleving het begin van weer een nieuw hoofdstuk. Spannende tijden, ook voor beroepsorganisatie en vereniging IVN. Maar hoe dan ook: vrijwillige en beroepsmatige natuur- en milieueducatie is harder nodig dan ooit. NME kan mensen in contact brengen met de natuur en hun omgeving. Mens & Natuur wil daarbij inspireren en de verbinding leggen tussen NME-beroepskrachten en -vrijwilligers. Het beste dat ik elke IVN’er wens, is dat ieder vanuit zijn eigen rol blijft bijdragen aan een duurzame en leefbare toekomst, de kwaliteit van ons leven en onze leefomgeving, met de natuur als (inspiratie)bron.

Michiel de Wit Hoofdredacteur

59ste jaargang – nummer 4, winter 2008

Natuur in onze omgeving

4

Fotogenieke boomschors

Bomen zijn boeiend, in de winter valt de schors extra op. Hoe ouder, hoe mooier…

18

Kappen met kappen!

22

Overwinterende torpedo’s en dribbelaars

Flink wat IVN-afdelingen bemoeien zich terecht met hún bomen in hún buurt.

Vogelaar Arie Tamis van IVN Noord-Kennemerland over ‘zijn’ Hondsbossche Zeewering.

26

Natuurnieuws

Recente feiten en weetjes over blikseminslag, vleermuizen, Google Earth et cetera.

30

10 vragen aan

Deze keer: een interview met Koos van Zomeren vanwege zijn nieuwe (bomen)boek.

Educatie

9

8 tips voor natuurgidsen

Zo benut je die bomen die er altijd staan, als een baken vol informatie.

10

Winterwandelen en méér

Wat kun je als IVN’er doen om mensen juist in de winter naar buiten te lokken?

23

Met belgerinkel naar de winkel

Nieuws over de succesvolle campagne die velen (weer) op de fiets kreeg.

Winterbomen

Het winterseizoen breekt aan. Soms word je tijdens dit jaargetijde getrakteerd op een landschap waar je stil van wordt. Kennelijk heeft sneeuw een betoverende werking. Nu zijn er zeer velen die tegenwoordig honderden kilometers reizen om zich te laten trakteren. Hoe ver ga jezelf? Ik kom er niet uit. Kun je dicht bij huis niet verrast worden? Natuurlijk wel. Stel je voor dat we met elkaar zouden afspreken dat vlak land en regen ook mooi zijn. Zou heel wat fileleed en CO2 uitstoot besparen. Ik bedenk wat in ons land het toefje slagroom op het winterlandschap is.

Het zijn de bomen! In een bos, in een houtwal, solitair in het landschap of gewoon bij je in de straat. Bomen in hun oervorm, als sieraden in het landschap slechts beschermd door hun bast met takken als grote grijparmen. Alle elementen trotserend, soms krakend in hun voegen, doch zelden brekend. Als de tijd van de vallende bladeren achter de rug is tonen de bomen zich in hun winterse eenvoud. Het grote genieten kan beginnen, met een beetje geluk al bij de voordeur. Tekst en foto: Rob van de Bor (lid IVN Ede)

IVN en IVN’ers

8 13

Fotowedstrijd

Doe mee aan de IVN-Winterbomen-Fotowedstrijd!

Nieuws uit het veld

5 pagina’s vol berichten van, over en vóór IVN’ers.

31

Hier in…

IVN’ers in Gouda-Reeuwijk pakken het probleem van de veenafbraak aan.

Jong!

24

“Kinderen vergeten die boom nooit meer”

Jaarlijks trekken basisschoolkinderen eropuit om ‘hun’ boom te planten.

28

WoesteLand

Voor de jongeren van de IVN is geen boom veilig, zeker de bospest niet.

Vaste rubriek

Foto cover: Paul Böhre. Foto roodborst: Jelle de Jong, IVN Nijkerk

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 3


Kijken naar bomen is een boeiende, slechts door weinig mensen bedreven liefhebberij. Onze ogen zijn blijkbaar gefocust op snelle bewegingen van dieren, en eerder geneigd de grond af te zoeken naar zeldzame planten. Zonde, want er is aan bomen veel te zien. Zoals de fotogenieke veelzijdigheid van boomschors.

Fotogenieke boomschors Hoe ouder, hoe mooier E

lk onderdeel van een boom leeft, behalve het zogenaamde kernhout en de schors aan de buitenkant. De schors beschermt de boom tegen uitdroging, maar ook tegen insecten, schimmels, extreme warme en koude. Zonder gezonde schors sterft een boom binnen korte tijd onherroepelijk af.

Stevig skelet Bomen kunnen honderden jaren oud worden. Dit omdat ze - in tegenstelling tot bijvoorbeeld de mens - in staat zijn zich steeds weer te verjongen. We moeten naar een dwarsdoorsnede van een boom kijken om te begrijpen hoe dit kan. De algemene opbouw vindt van binnen naar buiten plaats: kernhout, spinthout, cambiumlaag, bast en schors. Het kernhout van een boom bestaat uit dode cellen, opgevuld met afvalstoffen.

Leuk weetje over bomen Laat op stoom

Groeven en scheurtjes in de schors vormen bepaalde patronen, die kenmerkend zijn voor de boomsoort. Vooral in de winter zijn de structuur en kleur van de schors het meest voor de hand liggende en snelste kenmerk om een boom op naam te brengen. Dit is nog niet te zien bij jonge bomen. De schors is - op enkele uitzonderingen na - in het begin altijd glad, en meestal ook nog niet op kleur. Pas na een halve eeuw komen bomen op stoom en ontwikkelen ze hun specifieke kenmerken.

Oude beuk

4 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 5


hij op zoek is naar een prooi, houdt hij zijn kop omhoog, als een slang die op het punt staat om toe te slaan. Houtwespen hebben een lange, stevige legboor die op een lange angel lijkt. Ze legt hier echter haar eitjes mee, diep in het zachte hout van dode of afstervende bomen. Zo’n schors zit dus vol leven. Vandaar dat spechten, boomklevers en boomkruipers continue in de weer zijn om de kieren en spleten te inspecteren, op zoek naar al deze insecten.

‘Bomen kunnen honderden jaren oud worden’ Het is meestal donkerder van kleur dan het spinthout. Het neemt niet langer deel aan de stofwisseling van de boom. Toch heeft het een belangrijke functie: het voorziet de boom van een stevig skelet, dat hem weerstand geeft tegen omwaaien.

Dwarsdoorsnede De diktegroei van de boom is te danken aan het cambium, een soort groeilaag. Het is een vliesdunne, maar uiterst actieve laag die de boom zijn lange levensduur bezorgd. Ze produceert voordurend drie soorten cellen. Aan de binnenzijde nieuwe cellen voor de opbouw van het spinthout. Hierin vindt het saptransport met voedingsstoffen uit de grond plaats van de wortels naar de kroon. Hoe jonger (en dus dichter bij de cambiumlaag) de cellen zijn, des te intensiever nemen ze deel aan dit transport, ter-

Leuk weetje over bomen Naaldval

Niet alle naaldbomen houden ‘s winters hun naalden vast. Zo kleuren de naalden van lariksen in de herfst oranjebruin en vallen ze vervolgens van de boom. In maart en april komen dan weer de nieuwe frisgroene naalden tevoorschijn. Het dikke pak naalden zorgt voor een zeer zure bodem, waar nauwelijks iets groeit.

6 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

wijl de dichter bij het midden gelegen cellen afsterven en deel gaan uitmaken van het kernhout. De tweede soort cellen die het cambium maakt, zijn de cellen die het zelf nodig heeft om de diktegroei van de boom ‘bij te houden’, zodat het met zijn één-celdikke vlies het spinthout blijft omgeven. Aan de buitenkant van de cambiumlaag wordt met behulp van de derde cellen het bastweefsel (floëem) gevormd. Door de bast daalt de sapstroom met koolhydraten die door de bladeren onder invloed van het zonlicht zijn gevormd naar de wortels af. Samen met de kurkhuid of schors dient de bast ook als een beschermende laag tegen uitdroging, infecties, vorstschade en beschadigingen. Naarmate de boom in dikte toeneemt, scheurt de schors. Bij esdoorn, beuk en hulst blijft ze echter nog lang intact, herkenbaar aan de gladde bovenlaag van de stam.

Schorsbewoners Wanneer er in de schors scheuren en kieren ontstaan, maken vele soorten insecten daar gretig gebruik van. Sommige maken gangen in het hout en leven er volledig verborgen voor roofvijanden. Zoals de iepenspintkever. Het vrouwtje legt eitjes in een gang die ze in de schors van een iep boort. De larven eten van de binnenkant van de schors en maken straalsgewijs lopende gangen terwijl ze eten en groeien. Op schors levende insecten zijn meestal goed gecamoufleerd, zoals stofluizen die minuscule schimmels en algen eten. Een ander schorsinsect, de kameelhalsvlieg, is een roofvijand. Waneer

Bonte variëteit Het bekendst van alle schorsen is de kurkeik. Deze eikensoort wordt in Spanje en Portugal gehouden om zijn buitenbast die wordt geoogst om kurken van te maken. Jonge bomen leveren na 20-25 jaar de eerste kurk. Daarna wordt om de 7-10 jaar van dezelfde boom kurk geoogst. Het is daarbij van levensbelang dat bij het verwijderen van de buitenbast de binnenbast niet wordt beschadigd, anders sterft de boom. Gaat dit goed, dan is de voortdurende winning van kurk zelfs een garantie voor het overleven

Dwarsdoorsnede boomstam

Leuk weetje over bomen Rare snuiter

De hazelnootboorder is een snuitkever met een opvallend lange snuit, die van de zaden van de hazelaar leeft. Zij legt haar eitje in de noot, wanneer de vruchtwand nog zacht is. De larve ontwikkelt zich in de noot en leeft van het nog jonge vruchtvlees. In de herfst bevrijdt de volgroeide larve zich uit de inmiddels afgevallen noot door zich een weg naar buiten te knagen. Let er maar eens op bij het zoeken naar hazelnoten: sommigen hebben een rond gaatje. De larve verpopt zich vervolgens in de bodem. De kever komt in het voorjaar uit de pop. van deze boomsoort en de talrijke diersoorten die van deze boom afhankelijk zijn. Ook de schors van een oude zomer- en wintereik is kenmerkend gescheurd en gegroefd en daardoor prachtig om te zien. Net als de vol-

Spinthout Schors Bast Cambium Kernhout

Illustratie: Marjolein van Wier

< Het aantal jaarringen verklapt hoe oud een boom is

groeide schors van grove den en zeeden. Zij krijgen niet alleen groeven en afbladderende schubben, maar ook de meest prachtige kleuren, van paarsgrijs tot donkerpaars. Daarentegen heeft de plataan juist een gladde schors, die in het najaar sterk afbladdert. Net als oude verf. Eronder is de nieuwe schors alweer te zien. Wat resulteert

in een bont kleurenpalet, variërend van lichtgeel tot donkergroen. Aan de voet van oude bomen is de schors dikker, schubbiger; hier vormen zich geen afbladderende stroken. Zo heeft iedere boomsoort zijn eigen specifieke schors. Magnifiek om te zien, en in detail zeer fotogeniek. Tekst en foto’s: paul böhre

v.l.n.r: Den, Plataan, Ruwe Berk

Leuk weetje over bomen Veelzijdige kegels

Kegels van naaldbomen zijn een weerstation. Als het droog of warm weer is, opent de kegel zijn schubben. Als het vochtig is of regent, zijn de schubben gesloten. Leg maar eens een paar kegels bij de voordeur of in de schuur en je weet wat voor weer het de komende dagen wordt. Veel zaden van kegels worden gegeten door vogels zoals de kruisbek. Die knipt met zijn gekruiste snavel de schubben doormidden zodat hij gemakkelijk bij de zaden kan . Een grote bonte specht klemt een kegel tussen de groeven van boomschors en hamert hem open. De plaats waar de specht zijn hakwerk verricht wordt daarom ook wel spechtensmidse genoemd. Onderaan de boom liggen vaak een heleboel geplunderde kegels bij elkaar. Probeer ze maar eens te vinden tijdens een boswandeling.

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 7


Winterbomen op de foto

Eropuit met de camera

Meedoen?

Stuur een e-mail met foto’s naar fotowedstrijd@ivn.nl, onder vermelding van: ‘winterbomen’. Enkele bijzondere beelden plaatsen we in het volgende nummer van Mens & Natuur. Voor de allermooiste foto is er het boek ‘Natuurwandelen in Nederland, Op zoek naar dier en plant’ van Grasduinen en Uitgeverij Tirion. Alle inzendingen zijn ook te bekijken op www.ivn.nl.

1ste Els Löhr IVN Leiden

2de Gerrit Oost IVN Emmen

3de Henk Breij IVN Amstelveen

4de Marcel Dijkman IVN Nijkerk

Grote Bloedsteelmycena

Oranje Aderzwam

Stobbezwam

Parelstuifzwam

8 - MENS & NATUUR - winter 2008


8

Ze staan er altijd, óók in de winter!

tips voor natuurgidsen Bomen zijn elk seizoen anders, laten zich gemakkelijk bekijken en zijn in excursies of routes simpel in te plannen. Want een boom die stáát er, als een baken vol informatie en verhalen.

1Winter en dood hout

5Enge ziektes

2Poëzie

6Lekkere bomen

‘s Winters lenen bomen, juist in parken en plantsoenen, zich voor excursies en routes die iedereen dicht bij huis kan lopen. Wat dan extra opvalt, zijn de dode, omgevallen bomen. Het leven in en rond dat dode hout is indrukwekkend!

Het krentenboompje is maar klein, maar waarvoor zou het groter zijn? Het eerste wit, het eerste rood, daarin is het krentenboompje groot Een kort gedicht (zoals dit van de Chinese dichter Li Boe Lo) is mooi om even voor te dragen terwijl mensen bij zo’n boom(pje) staan.

3Voelen

Bomen knuffelen, daar kun je lacherig over doen. Maar als een groep geïnteresseerd is, neem dan de rust en de tijd om echt ‘bomen te voelen’.

4

Bosbouwer

Altijd leuk om mensen op te wijzen: de gaai is dé bosbouwer onder de vogels. Hij legt in het najaar wintervoorraden aan van eikels en beukennootjes, die hij in de grond verstopt. Echter, het grootste deel van zijn opgebouwde voorraad vindt hij niet meer terug. Met als gevolg dat hij ongewild al heel wat nieuwe bomen op heeft laten groeien. Waren gaaien vroeger nog schuwe bosvogels, tegenwoordig komen ze steeds vaker voor in stadsparken en –tuinen. Vooral ‘s winters, ze zijn dol op pelpinda’s.

Bloedingen, scheuren en bulten; maak mensen opmerkzaam op die aantastingen. Maar probeer niet meteen met een verklaring te komen. Om de eenvoudige reden dat zelfs wetenschappers de oorzaken vaak (nog) niet kennen.

Walnoot, tamme kastanje, hazelaar; bekijk bomen eens van hun eetbare kant. Ook oude, vergeten appel- en perenrassen worden weer populair. Het is interessant om een excursie naar zo’n boomgaard te organiseren en de eigenaar over zijn of haar passie te laten vertellen.

7 Weetjes en getallen

Geef met ezelsbruggetjes de verschillen aan tussen paardenen tamme kastanje, tussen sparren en dennen. Laat raden met welke snelheid sap door een boom omhoog stroomt, hoeveel eikels er vallen, et cetera. Zo gaat iedereen met ‘bomenweetjes’ naar huis. De kans is groot dat ze die weer verder vertellen.

8 Houtzwammen

Houtzwammen, de naam zegt het al, hebben iets met hout. Ze groeien vooral op dode en levende bomen. Sommige soorten zijn zulke agressieve parasieten, dat ze houten boten kunnen laten zinken, anderen zijn vriendelijke afbrekers van dood hout. De meeste houtzwamsoorten zijn bijzonder taai en kom je ook in de winter tijdens de excursie altijd wel ergens tegen, zoals de tonderzwam, vuurzwam, witte bultzwam, elfenbankje en grijze gaatjeszwam. Tekst m.m.v. Dieuwke Donders, Hansje Herfst, Leontien Kuip, Cees Meijer, Monique Smulders.

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 9


Naar buiten

Een snerpend koude wind, gevoelstemperatuur onder nul. Eigenlijk zouden we het liefst dicht bij

Ook Staatsbosbeheer voert momenteel campagne met de veelzeggende titel ‘Naar buiten’. ‘Dit hangen we heel erg op aan de seizoenen’, vertelt Angelique van Helvoort, persvoorlichter van Staatsbosbeheer. ‘De insteek is enthousiasme overbrengen op mensen die minder in de natuur komen. De opzet is laagdrempelig en veel minder gericht op kennis spuien. Onze ervaring is dat wanneer de mensen eenmaal buiten zijn, ze ook erg genieten. De trekkers in de winter zijn zelf kerstbomen uit het bos halen, de kaarsjeswandeling op de Utrechtse Heuvelrug, sagenvertellingen en kerstverhalen in de natuur, maar ook snertwandelingen, warme chocomeltochten en stamppotexcursies.’

de kachel kruipen. Toch is de winter verrukkelijk om naar buiten te gaan want er zijn een aantal natuurschatten speciaal voor dit seizoen bewaard. Wat kun je als IVN doen om mensen juist in de winter naar buiten te lokken?

Winterwandelen Vijf tips om

Voorbeelden

mensen naar buiten te lokken

‘In de winter is goed te zien hoe bomen zich voorbeiden op de lente’, zegt Daan Kuiper, natuurgids van IVN Lunteren/Barneveld. Hij organiseert al een aantal jaren een knoppenwandeling in januari; goed voor ruim 40 deelnemers. Het succes zit volgens hem in de herkenbaarheid en tastbaarheid van bomen; ‘ze zijn overal.’ Maar ook in de locatiekeuze; ‘landgoed Erica is het mooiste bosgebied in de omgeving van Barneveld.’ Om de excursie spannend te houden heeft Kuiper de knoppenwandeling van 10 januari 2009 ‘warrelknoestenwandeling’ genoemd. Die naam trekt, heeft hij ervaren, want er hebben hem al verschillende mensen gebeld hierover. Zie ook artikeltje op pagina 13. Weinigen weten wat dat is en verklappen doet de Barnveldse gids het hier ook nog niet want waarschijnlijk wordt er een prijsvraag aan verbonden. Natuurgids Rien Loman van IVN afdeling Nijkerk is van mening dat excursies in de winter ‘spannend’ moeten zijn. Want zijn knoppenwandeling door het winterse centrum van Nijkerk trok de afgelopen jaren maar enkele belangstellenden, waarschijnlijk zo denkt hij, omdat mensen weinig verwachtingen hebben van bomen in de stad. Terwijl een winterexcursie onder zijn leiding naar het ‘bos onder water’ in de Flevopolder wel veel mensen op de been bracht. ‘Flevoland wijst enkele gebieden aan voor waterberging waar bos onder water mag staan’, legt hij uit. ‘Veel dode dennen, bomen met de voeten in het water. Spannend om te zien.’

Tip 2: Zorg voor een aantrekkelijk eetmoment Een trekker in de vorm van een winterse maaltijd in combinatie met een wandeling is ook een manier om mensen uit hun verwarmde

10 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

foto: Paul Böhre

Tip 1: Geef de excursie een spannende naam

Excursies met spannende namen: l Schemerexcursie over koninklijk landgoed De Horsten IVN Leiden, 14 december l Actieve verwondering, hoe blijven we warm in de wintermaanden IVN Oirschot, 14 december l Winterpad in kersttijd IVN Leiden, 21 en 28 december

huizen te lokken. Bezoekerscentrum Dwingelderveld in Drenthe heeft jarenlange ervaring met de zogeheten ‘snertwandelingen’. ‘De snert is zeker een lokker’, vertelt Axel Wiewel, medewerker communicatie van het bezoekerscentrum Dwingelerveld. ‘Want in de wintermaanden is er wat betreft fauna niet veel te beleven in Nationaal Park Dwingelerveld. Wel een uitstekende gelegenheid om te vertellen over het ontstaan van het heidelandschap, de historie van plaggen en schapen, de esdorpen en de mooiste plekjes te bewandelen waar je normaal niet mag komen. Maar ik denk niet dat de mensen alleen voor de snert komen. Ook om de natuur te ervaren in de winterse stilte en koude.’ Deze winterexcursies lopen net zo goed als zomers. De groepen die maximaal twintig personen mogen bevatten, zitten altijd vol.

Tip 3: Benadruk de exclusiviteit: ‘Je ziet soorten die je anders nooit ziet!’ De winter staat ook garant voor een zekere exclusiviteit. Er zijn verschillende dieren die alleen in de wintermaanden zijn te zien; onze wintergasten. Wie gaat voor een intense waarneming moet de polders langs de randmeren in waar de zachte zwanenzang van grote groepen kleine zwanen gonst over de graslanden. Wim Meijer van IVN Nijkerk loopt al jarenlang warm voor deze, maar ook andere prachtige winterdieren en sleept in de wintermaanden graag velen met zich mee voor zijn wintergastenexcursie in de polder Arkemheen. ‘Het is de uniciteit van de waarnemingen en de enorme aan-

Excursies met eetmomenten: Snertwandeling Dwingelderveld, Natuurmonumenten Drenthe, 13 en 20 december l Oliebollenwandeling IVN Lunteren/Barnveld, 30 december l Glühwijnwandeling IVN Eerbeek, 27 december l

tallen vogels op het land en in het water dat deze excursie in de winter zo bijzonder maakt’, aldus Meijer. ‘Ik doe de excursie al tien jaar maar iedere keer weer zijn de mensen ontzettend onder de indruk.’

Excursies met exclusieve winterdieren: Wintergasten polder Arkemheen IVN Nijkerk, januari 2009 l Wintervogelwandelexcursie in de kale duinen te Appelscha IVN Groningen/Haren, 17 januari 2009 l Watervogels/wintergasten in de Blaauwe Kamer bij Rhenen IVN Maas en Waal, 21 december l

Tip 4: Of speel juist in op dieren die in de winter verborgen zijn De winter biedt een prima dekmantel voor dieren die dan juist niet te zien zijn. Ze zitten ver weggedoken in hun winterholletje. Of ze komen hier alleen even uit om eten te verzamelen, maar laten wel hun sporen achter die in het kale bos goed te zien zijn. Of ze zijn juist goed te horen in de winter als de bosuilen die in de winter hun baltstijd beleven en hun lokroep door het donkere bos laten horen.

Tip 5: Organiseer een excursie met als thema fotografie Nodig een goede fotograaf uit voor een diapresentatie in combinatie met een foto-excursie. Doet het altijd goed in de winter. Lekker behaaglijk binnen naar mooie beelden kijken is altijd leuk, daarna buiten (leren) fotograferen trekt tegenwoordig veel mensen. Want omgaan met een digitaal fototoestel is en blijft voor velen een crime. Iedere tip is meegenomen. En er woont altijd wel een goede fotograaf in de buurt, die dit leuk vindt om te doen.

Excursies naar dieren die niet te zien zijn: Dierensporen IVN Helmond, 7 december l Natuurmonumenten gaat uitgebreid in op dit onderdeel van de winter en organiseert: Roepende bosuilen Oisterwijkse bossen en vennen, 13 en 20 december; Winterholletjes, Boekesteyn ’s-Gravelandse buitenplaatsen; 27 december en op dezelfde locatie Sporen in de winter, 28 december l

Foto-onderwerpen: Iedere winter is het weer spannend welke zogeheten invasiegasten Nederland aandoen. De pestvogel, notenkraker en grote kruisbek zijn voorbeelden van vogels die de ene winter wel en soms heel massaal en de andere winter helemaal niet in ons land zijn waar te nemen. Maar ook kleine zwanen en eenden zijn een mooi onderwerp. En natuurlijk winterbomen, stammen, takken.

Tekst: Mathilde van ravensberg

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 11


7 overhemden op 30Ë&#x161;

Lekker fris, denkt u misschien. Maar het betreft hier inderdaad een schone zaak. Want Essent gaat in samenwerking met een melkveebedrijf groene energie opwekken uit biogas. En dat biogas is afkomstig uit mest. Op deze manier wordt de CO2-uitstoot enorm verminderd. De biogasleiding die Essent hiervoor in de gemeente Leeuwarden aanlegt, van boerderij naar woonwijk, is de allereerste in Nederland. En levert elektriciteit en warmte voor maar liefst 800 woningen. Deze nieuwe vorm van stadsverwarming is een, al zeggen we het zelf, prachtig voorbeeld van duurzaam en anders omgaan met energie. Want Essent is niet alleen de grootste producent van groene energie in Nederland, wij zijn ook van plan om dat te blijven. Zodat we over 100 jaar nog steeds energie aan u kunnen leveren.

Energie vraagt om energie. Energie vraagt om Essent.

www.essent.nl

Essent_MensenNatuur_Koeiepoep_291 1

23-10-2008 14:07:54


Nieuws d l e v t ‘ uit

5 pagina’s met nieuws voor IVN’ers. Verzameld en geschreven door beroepskrachten, correspondenten en andere vrijwilligers.

Langs warrelknoesten

Bij de afdeling Lunteren/Barneveld staat op 10 januari 2009 de Warrelknoestenwandeling op het programma. Een prikkelende uitnodiging voor een excursie met aandacht voor bomen in de winter. Een oude vertrouwde wandeling, die de afdeling al jaren programmeert, maar dit keer in een nieuw jasje. Niet alleen de warrelknoesten krijgen aandacht maar ook heksenbezems en andere mystieke bezienswaardigheden aan bomen, die altijd weer tot de verbeelding spreken. Zelf zoeken naar de naam van de boom op basis van de zichtbare knoppen is een van de actieve onderdelen van de excursie om koude vingers in beweging te krijgen. De natuurgidsen vertellen waarom bepaalde bomen op specifieke plekken staan. De imposante iepenstoven langs een oude beekloop bijvoorbeeld zijn stille getuigen van een eeuwenoude hakhoutcultuur. Bomen in heden, verleden en toekomst vormen de rode draad tijdens deze ruim twee uur durende wandeling. Wat een warrelknoest is? Een woekering op een berkenstam als reactie van de boom op bacteriële indringers. Informatie: www.ivn.nl/lunterenbarneveld.

Wie schrijft die blijft

Na tien jaar staan alle bomen langs de bomenroute van het boekje ‘Mooi Mheenpark, een ode aan de bomen’ er nog. Een simpel kopieerbaar boekje, gemaakt door Apeldoornse IVN’ers die rondom dit park woonden. Toen nieuwbouwplannen het park bedreigden vermenigvuldigde de wijkraad het boekje om aan alle politici te geven tijdens een wandeling door het park. Nu, na tien jaar zijn de genummerde paaltjes aan vervanging toe. De afdeling groen van de gemeente Apeldoorn, het opbouwwerk in de wijk en het IVN kiezen voor paaltjes met naamplaatjes aan de voet van de bomen. Op 21 maart 2009 steken wijkbewoners van verschillende culturen zelf de handen uit de mouwen om de paaltjes te plaatsen. Eiken, beuken of bijzondere bomen, ze krijgen een naamplaatje. Op de websites van de wijk en van het Apeldoornse IVN zullen achtergrondverhalen over het park en de bomen te vinden zijn. De uitgave ‘Bomen en Beeld – een fietstocht’, maakt deel uit van een sociaalculturele reeks in Apeldoorn. IVN Apeldoorn zorgde in samenwerking met de afdeling groen van de gemeente voor de teksten. De route voert liefhebbers langs kleine en grote, jonge en oude parken met verhalen over de waardevolle bomen daarin. Verhalen die opgeschreven en doorverteld moeten worden!

Drents wandel- en fietsrouteboekje

Op de provinciale IVN-dag in Orvelte is onlangs het eerste exemplaar van het IVN-routeboekje ‘Drenthe grenzeloos’ uitgereikt aan gedeputeerde Munniksma. Dit boekje is de Drentse afsluiting van de landelijke campagne IVN NatuurNetwerk waarin ecologische verbindingen centraal staan. De twaalf Drentse IVN-afdelingen, het IVN District en het IVN Consulentschap hebben twee jaar gewerkt aan het routeboekje. Het boekje telt 200 pagina’s en beschrijft zeventien fiets- en wandelroutes door heel Drenthe in woord, kaart en beeld. Naast cultuurhistorie besteedt het boekje uiteraard veel aandacht aan landschap en ecologie. Aan de provinciale IVN-dag namen zo’n vijftig leden van de twaalf Drentse afdelingen deel. Doel was kennisuitwisseling en bijscholing. De jeneverbes was het dagthema. Het werd in de ochtend ingeleid door leden van het Drentse Jeneverbesgilde. Volgens het gilde (bestaande uit terreinbeheerders, Veldwerk Nederland, Landschapsbeheer Drenthe en het IVN) gaat het niet zo slecht met de jeneverbes. Bovendien kunnen beheersmaatregelen als struwelen laten betreden en dunnen de jeneverbes helpen in haar voortbestaan. Welke rol IVN-vrijwilligers hebben bij het behoud van de jeneverbes en het behoud van de natuur in het algemeen kwam ’s middags aan bod. Tijdens zes workshops werd geoefend met methodieken voor beheer, educatie, informatie en doelgroepgerichte activiteiten zoals een lesmethode voor de jeugd. Alle Drentse IVN-leden ontvangen binnenkort een exemplaar van het routeboekje ‘Drenthe grenzeloos’. Het boekje is ook te koop via de secretariaten van de Drentse IVN-afdelingen (zie www.ivn.nl) en boekhandels. Informatie: Marit Stokkentreeff, vrijwilligersconsulent IVN Consulentschap Drenthe, 06-50248898 of m.stokkentreeff@ivn.nl.

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 13


Green Dream

Wie duurzaamheid en vindingrijkheid aan elkaar kan koppelen moet even verder lezen… Een handzame windmolen op een vliegtuig om kerosine te besparen tijdens de vlucht? Een raceauto op waterstof? Met eigen spierkracht stroom opwekken in de sportschool? Zulke ideeën kunnen aan bod komen in het nieuwe National Geographic Junior programma Green Dream District. In Green Dream District gaan Joris Putman (bekend van GTST en Dancing on Ice) en Levi van Kempen (van ONM en Grease) op zoek naar de meest duurzame uitvinding van 2009. In iedere aflevering strijden drie jonge uitvinders uit één provincie tegen elkaar. Een vakjury bepaalt wie de winnaar is en wie er doorgaat naar de grote finale. Tijdens deze groots opgezette finale mogen de winnaars van alle provincies nog 1 keer hun uitvinding presenteren en wordt bepaald wie de hoofdprijs in de wacht sleept. Aanmelden van ideeën via website: www.greendreamdistrict.nl.

Leer ze (her) kennen: 15 bomen

Komend voorjaar gaat in Nijmegen voor de vijfde keer de ‘ bomencursus’ voor beginners van start. Aan het eind van de cursus - mei tot eind november – is het de bedoeling dat cursisten ongeveer 15 bomen kunnen herkennen. Niet alleen details in de verschillende seizoenen krijgen aandacht, ook de zintuigen worden ingeschakeld. Naast het verhaal over het leven van bomen en het belang van bomen komt ook de boomsymboliek voor het voetlicht . De ervaring leert het cursusteam dat het maken van een eigen bomenboek door cursisten een stimulerende opdracht is. Het veldwerk vindt plaats in het boomrijke Goffertpark. Voor deze succesvolle IVN-cursus is telkens veel belangstelling. Andere leden binnen de IVN-afdeling Rijk van Nijmegen richtten zich de afgelopen jaren op het gemeentelijk bomenbeleid. Om bomen een goede toekomst te geven en ze bijvoorbeeld tegen onterechte kap te beschermen, heeft de afdeling intensief meegewerkt aan het ‘Handboek Stadsbomen’. Na jaren van schrijven en schrappen, samen met de ambtenaren en Milieudefensie, staat een boomvriendelijk bomenbeleid nu helder op papier. Dit geeft houvast als het belang van bomen geschaad wordt. Info bomencursus: Lieke Vullings, (024) 377 88 85 of vullings@ xs4all.nl. Info Handboek Stadsbomen: Bea Peeters, (024) 344 40 35 of beapeeters@wanadoo.nl

14 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

10 jaar Delfts Refugium Het Refugium is een wijkplaats voor waterdieren langs een waterloop in de Delftse woonwijk Tanthof. IVN Delft heeft deze tien jaar geleden, bij gelegenheid van haar 15-jarig bestaan, gegraven in samenwerking met de gemeente Delft. Nu de afdeling 25 jaar bestaat, is er een brochure samengesteld over het Refugium. Want inmiddels is het een centrale plek geworden van waaruit vele activiteiten werden georganiseerd zoals excursies voor basisscholen en voorlichting voor omwonenden. Ook is de ontwikkeling en biodiversiteit van waterdieren en vegetatie gemonitord en jaarlijks werd de opdringende verlanding teruggedrongen. Het Refugium is echt een pilotproject geweest voor de ontwikkeling en aanleg van natuurvriendelijke oevers elders in de stad. Zo heeft IVN Delft met haar initiatief bijgedragen aan de discussie over natuurbeheer en -educatie. Het boekje is gratis te bestellen door een e-mail naar info@ivndelft.nl onder vermelding van ‘Refugium’.

COLUMN

Vrijwilligers van de toekomst Wandelen ‘Van Bieb naar Bieb’

In het kader van de Groene Maand werd er op 12 september in Oisterwijk een nieuwe natuurwandeling gepresenteerd. De wandeling is het resultaat van de samenwerking tussen IVN Oisterwijk en de bibliotheken in Oisterwijk en Moergestel. ‘Van Bieb naar Bieb’ leidt de wandelaar van, zoals de naam al doet vermoeden, de bibliotheek in Oisterwijk naar de bibliotheek in Moergestel door de prachtige Oisterwijkse Bossen en Vennen. Het is genieten van het prachtige natuurschoon, maar de samenstellers willen de wandelaars ook wat meegeven. ‘De klimaatverandering is een feit en de gevolgen daarvan zijn duidelijk merkbaar’, vertelt Walter Tuerlings van IVN Oisterwijk. ‘In de bijlage die de mensen bij de wandeling krijgen, geven we aan hoe mensen de gevolgen van het opwarmen van de aarde tijdens de wandeling kunnen ondervinden. Een voorbeeld hiervan is de zoektocht naar de tijgerspin, een subtropisch dier dat hier pas sinds een paar jaar te vinden is.’ Meer informatie en een gedetailleerde routebeschrijving zijn te vinden op www.ivnoisterwijk.nl.

Landschappen op TV

Speurtuin trekpleister Natuurbeleving in de 21e eeuw, dat is de Speurtuin die IVN Mierlo op 11 september opende. De IVN-tuin bestaat uit een kabouterpad, een speurhut en een geur- en voeltuin. Leny van de Coevering is als een van de drijvende krachten enthousiast over het eindresultaat. ‘We zijn er ruim een jaar mee bezig geweest, maar dat was de moeite waard. Voor de allerkleinsten is er het kabouterpad terwijl oudere kinderen spannende tijden beleven in de speurhut en de geuren voeltuin. We willen met de Speurtuin de natuurbeleving bij kinderen bevorderen.’ Dat doel lijkt in de eerste maanden meteen behaald: vele kinderen bezochten met de school of met de ouders de tuin. Allemaal waren ze even enthousiast toen ze met de doe- en ontdekbladen en loeppotjes op pad gingen. ‘Wat kinderen zelf ontdekken, zelf ruiken, horen en zien blijft ze het langste bij. We zijn erg blij met de realisatie van deze Speurtuin.’ De Speurtuin van IVN Mierlo is gesubsidieerd door IVN Noord-Brabant in het kader van de campagne NatuurNetwerk.

Vanaf volgend jaar, begin januari zendt de NCRV op Nederland 2 de serie Nationale Landschappen uit. (Op het moment dat deze editie van Mens & Natuur naar de drukker ging was de exacte avond én datum van de eerste uitzending nog niet bekend.) De serie wil in zes afleveringen de diversiteit van het Nederlandse landschap laten zien. In elke aflevering gaat een hoofdpersoon, die nauw betrokken is bij het landschap, het gebied in om de kijker mee te nemen naar datgene wat de moeite waard is aan natuur, recreatie en streekeigen activiteiten. De volgende Nationale Landschappen worden uitgelicht: De Graafschap in Gelderland, de Stelling van Amsterdam, het Rivierengebied van Utrecht en Gelderland, de Hoeksche Waard, Zuid-Limburg, de IJsseldelta, Zuidwest-Friesland en de Drentsche Aa. De serie belicht niet alle landschappen. In 2004 heeft de overheid twintig Nationale Landschappen aangewezen. Samen beslaan deze gebieden twintig procent van de oppervlakte van ons land en wonen er 2,5 miljoen inwoners. Elk landschap heeft een unieke combinatie van landschapskwaliteiten, zoals de flora en fauna, de bebouwing of het reliëf, en aantrekkelijke mogelijkheden voor recreatie en toerisme. De status van Nationaal Landschap is een eretitel, maar schept óók verplichtingen. Nieuwe ontwikkelingen moeten passen binnen het landschap, want de eigenheid en kwaliteit mogen niet worden aangetast. Tegelijkertijd mogen de landschappen geen openluchtmusea zijn. Mensen moeten in het gebied kunnen wonen, werken en hun geld verdienen.

Onlangs namen veel IVN-werkgroepen deel aan de landelijke Natuurwerkdag, die gelijktijdig plaatsvond met de vrijwilligersdag ‘Make A Difference Day’. Deze evenementen vestigen - evenals de internationale en nationale vrijwilligersdagen, op 5 en 7 december aanstaande - de aandacht op de waarde van vrijwilligerswerk. Het IVN draait al sinds haar oprichting op de inzet van vrijwilligers. Dat geldt overigens voor vele organisaties in onze samenleving. Zij zijn essentieel voor de gemeenschapszin. Momenteel denkt het kabinet na over de versterking van die gemeenschapszin. Sommigen verdenken het kabinet ervan dat het daarbij teveel denkt aan de gemeenschapszin, zoals die vroeger in onze samenleving bestond. Een soort verlangen naar vervlogen tijden dus. Of dat zo is laat ik hier even in het midden. Laten we ervan uitgaan dat de vrijwilliger van morgen een andere is dan die uit het verleden. Dit wordt ook onderkend in het Trendrapport vrijwillige inzet 2008 (Movisie). Het eerste verscheen in 1998. Dit rapport is geschreven uit zorg voor de toekomst van het vrijwilligerswerk. Het legt de nadruk op de kansen die voortvloeien uit humanisering, vergrijzing en regionalisering. Evenals de toegenomen waardering voor de kwaliteit van de lokale leefomgeving. Die kansen zijn er zeker ook voor de IVN-vrijwilligers. Daarom ben ik blij dat de Landelijke Raad inmiddels het IVN-vrijwilligersbeleid voor de toekomst heeft besproken en daar in december een besluit over neemt. Dit beleid omvat onder meer: beleidslijnen voor werving, aanmelding, inwerken, begeleiding van en voorzieningen voor onze circa 3500 vrijwilligers. Dit allemaal vooral onder verant‑woordelijkheid van onze 174 IVN-afdelingen zelf. We gaan ons vrijwilligersbeleid (niet de vrijwilligers zelf ) professionaliseren. Dat klinkt tegenstrijdig, maar is het niet. Het beleid wordt meer ‘toekomstproof’. Mooi dat dit onderwerp juist nu op de IVN-agenda staat! Peter Rombouts Voorzitter IVN

MENS & NATUUR - HERFST 2008 - A


Bellingwedde eert oprichters Twee jaar voor het 40-jarig jubileum van de afdeling Bellingwedde zijn de oprichters tot erelid benoemd. In 1970 kwamen Bert Veeman, huisarts te Bellingwolde, en Guus Sterenborg, leraar oude talen, elkaar tegen bij het boezemgebied van de Westerwoldse Aa tussen Vriescheloo en Blijham. In aanschouwing van het rietveld, waar onder meer de kiekendief broedt, kwamen de heren aan de praat over al het moois dat teloor dreigde te gaan. De kiem werd gelegd voor een club actieve mensen die de natuur een warm hart toedraagt. Ze sloten zich aan bij het IVN, de afdeling groeide, werd invloedrijk, en liet van zich horen. Zo heeft de afdeling tot in de Raad van State geageerd tegen de aanleg van een hoogspanningsleiding die de ganzenroute doorsneed van de kwelders van de Dollard naar de rustgebieden in het binnenland. De afdeling heft ook een belangrijke stem gehad bij de ruilverkaveling Vriescheloo in de gemeente. Om aan de natuur een stem te geven werden er tal van tentoonstellingen georganiseerd, lezingen gehouden, discussieavonden belegd en excursies gehouden.

Bomenmuseum

Even voorstellen… Peter Mol is sinds begin november vrijwilligersconsulent voor de Noord- en Zuid-Hollandse IVN-afdelingen, vanuit de consulentschappen in die provincies. Verder is hij projectleider voor landschapsprojecten in samenwerking met agrarische natuurverenigingen en landschapsbeheer. Peter (46) woont met vrouw en twee dochters in Oegstgeest en werkte eerder als tropisch bosbouwkundig ingenieur in de ontwikkelingssamenwerking. In zijn nieuwe werkveld hoopt hij inhoud te kunnen geven aan waarden als maatschappelijke betrokkenheid en natuur en milieu. ‘De fysieke wereld, de manier waarop we daarmee omgaan en het politiek-maatschappelijke debat daarover, heeft altijd mijn grote interesse gehad. Ik ben ervan overtuigd dat we ook in Nederland alternatieven moeten en kunnen vinden om het groeiende beslag, dat we als samenleving leggen op natuur en milieu, te keren. Organisaties als het IVN spelen daarin een belangrijke rol, door het actief betrekken van het publiek bij vraagstukken rond natuur, milieu en duurzaamheid. Ik kijk er erg naar uit om me in te zetten voor IVN.’

Vliegenzwammen-herfst

Natuurliefhebbers en toevallige passanten verbazen zich over de enorme aantallen vliegenzwammen in bos, berm en tuin. ‘Het is moeilijk te zeggen of het een algemeen beeld is,’ zegt Gerard Bosch, IVN-gids en -cursusleider in Eerbeek. Hij telde maar liefst 73 paddenstoelen met ‘rood en witte stippen’ in het Palisiumpark in zijn woonplaats. ‘Ik trof daar een ware vliegenzwamexplosie aan.’ De natuur herstelt zich, de luchtverontreiniging is veel minder dan vijftien jaar geleden en dat merk je aan de terugkeer van een aantal soorten paddenstoelen, weet Bosch. Uiteraard, door hun felle kleuren vallen de vliegenzwammen het meest op. ‘Vorige week waren we met een groep kinderen in het Loenense Bos. Die vroegen meteen: en waar is nou de paddenstoel met de rode en witte stippen? Toevallig zag je die daar niet. Maar ik heb hen gewezen op de talloze andere soorten die wat minder in het oog springen maar ook erg mooi zijn. Je moet er alleen wat meer naar zoeken.’

Onlangs opende minister Ronald Plasterk van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap het Bomenmuseum in de Haagse wijk Wateringse Veld. Hiermee is niet alleen Den Haag maar ook Nederland een uniek museum rijker. Als over een paar jaar de nieuwe Haagse wijk gereed is, staan daar zo’n 8.000 woningen en honderden verschillende boomsoorten. Al sinds 1996 groeit het bomenmuseum mee met de wijk. De bedenker van dit bijzondere ‘groene’ kunstproject is Herman de Vries. Het Bomenmuseum is het omvangrijkste kunstproject van Wateringse Veld. Het is een variant op het aloude arboretum, een park waarin van allerlei bijzondere en ‘gewone’ bomen één exemplaar voorkomt. Het uitgangspunt is om een zo groot mogelijke variatie aan boomsoorten in de wijk te planten. Bijna elke straat heeft zijn eigen boom. De door De Vries samengestelde lijst voor Wateringse Veld bestaat uit ruim driehonderd verschillende boomsoorten, waarvan de meeste in de straten en groengebieden van de wijk staan. Deze omvang is ongekend in Nederland. Soms staat er één soort in een straat en soms is er variatie.

16 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

4 aanraders

Wandelen langs bomen, door parken en landschappen… De redactie selecteerde vier inspirerende boeken.

De Nationale Parken van Nederland

Fototentoonstelling Grebbelinie

Het bomenboek

De twintig Nationale Parken in Nederland illustreren de grote diversiteit aan landschappen in ons land: weiland naast Limburgse heuvels, rivierduinen naast uitgestrekte heide, statig loofbos naast ongerept wad. In dit boek toont Michiel Roscam Abbing de specifieke kenmerken van ieder park, de ontstaansgeschiedenis en de toekomstige ontwikkelingen. Het prachtig beeldmateriaal maakt duidelijk dat de parken nog altijd een oase van rust vormen in het drukke Nederland en benadrukt daarmee het belang van het behoud ervan. Kosmos Uitgevers BV, 192 pagina’s, ISBN 978 90 215 3512 8, prijs: € 29,95.

Dit nieuwe boek van Koos van Zomeren is een selectie uit zijn rubriek ‘Boom voor Boom’ in NRC Handelsblad, waarvoor hij zich verdiepte in het wezen van de boom. Van Zomeren behandelt onder meer de problemen van bomen in de stad, hoe dik en oud bomen kunnen worden, de uitbundige bloei van zoete kers in de Limburgse heuvels, het harde bestaan van eikjes aan de Zeeuwse kust, wat mensen hebben met bomen (of hout) et cetera. Zie ook pagina 30. Uitgeverij De Arbeiderspers, 189 pagina’s, ISBN 978 90 295 6657 5, € 18,95.

Natuurwandelen

Boek van de landschappen

In ‘Natuurwandelen in Nederland - Op zoek naar dier en plant’ staan de mooiste wandelroutes op bijzondere plekken in Nederland uitgestippeld. Het uitgangspunt is een bijzondere plant of een specifiek dier; die betreffende soort kun je tegenkomen en bekijken. Het boek is een bundeling van 36 korte wandelroutes, verdeeld over het hele jaar en samengesteld door de redactie van het natuurtijdschrift Grasduinen. De wandelkaarten zijn – handig voor onderweg – los mee te nemen. Uitgeverij Tirion, 128 pagina’s, ISBN 978 90 5210 743 1, € 27,95.

In dit boek staat uit elke provincie één landschap centraal, geselecteerd door de Commissarissen van de Koningin. De journalisten Cees Stolk en Harry Weites wandelen en fietsen door de gebieden en geven hun impressies. Daarnaast beschrijven ze vanuit de beleidspraktijk hoe provincies werken aan de kwaliteit en diversiteit van het landschap. Jan Zeeman maakte er prachtige foto’s bij. De sfeerbeelden nodigen eropuit te gaan, bijvoorbeeld met de routes op www.ipo.nl. Sdu Uitgevers, 2008, 108 pagina’s, ISBN 9789012128681, € 29,75.

Van mei tot augustus vond de Fotowedstrijd Grebbelinie plaats, opgezet en uitgevoerd door het IVN Consulentschap Utrecht voor het Programma ‘De Grebbelinie boven water!’. Doel hiervan was om mensen te informeren en te betrekken bij de Grebbelinie. Veel mensen kennen de Grebbelinie nog nauwelijks, terwijl de oorsprong van de Grebbelinie toch al 400 jaar oud is. De Linie slingert als een 60 kilometer lang groen lint door het oosten van provincie Utrecht en een stukje door provincie Gelderland. Cultuurhistorisch, recreatief én vanuit oogpunt van natuur zeer interessant. De fotowedstrijd heeft vele verborgen aspecten van de Grebbelinie naar voren gebracht en laat een stukje zien van hoe men de Grebbelinie beleeft. Vanuit het Programmateam ‘De Grebbelinie boven water!’ wordt hard gewerkt om de Grebbelinie letterlijk en figuurlijk boven water te krijgen. In het programmateam zitten vele organisaties en gemeenten. Herstel van de linie maakt hem voor iedereen beter zichtbaar. Door informatie en activiteiten leert men de linie kennen. In dit kader werd de fotowedstrijd georganiseerd. Ruim 230 foto’s werden ingezonden. Met de ingezonden foto’s is de Fototentoonstelling Grebbelinie samengesteld. Begin oktober overhandigde gedeputeerde Anneke Raven de prijzen aan de winnaars en werd de tentoonstelling geopend, tegelijk met een mobiel bezoekerscentrum. Beide reizen een jaar lang door de provincie. Zie www.grebbeliniefotowedstrijd.nl voor alle inzendingen. Informatie: IVN Consulentschap Utrecht, Geert Koning (030) 221 05 99 of g.p.koning@ivn.nl.

MENS & NATUUR - HERFST 2008 - A


Solo amputaat Zeewolde

Flink wat IVN-afdelingen bemoeien zich met bomen in de buurt. De mensen van de Bomenstichting doen niet anders. Zij hebben lokale contactpersonen in 160 gemeenten door het hele land. Er liggen dus volop mogelijkheden voor samenwerking op lokaal én landelijk niveau. Die samenwerking komt nu van de grond.

IVN’ers en ‘hun’ bomen: ‘Kappen met kappen!’ E

r zijn dan ook veel voorbeelden van IVN-afdelingen en IVNleden die zich inzetten voor bomen in hun buurt.

IVN afdeling Zeewolde, Cees Meijer: ‘Toen we er een paar jaar geleden achter kwamen dat de gemeente Zeewolde achtduizend bomen in het buitengebied wilde gaan kappen zijn we er meteen op afgestapt’, vertelt Cees Meijer nog steeds strijdlustig. Hij is inmiddels IVN-voorzitter van de afdeling Zeewolde. ‘Bij de gemeente kregen we geen gehoor. Er stond E 94.000,- op de begroting dus de bomen moesten om. We zijn toen naar de provincie gegaan en die hebben de gemeente er van overtuigd dat het ook anders kon. Dus werden er ‘maar’ vierduizend bomen gekapt. Het toenmalige gemeentebestuur gebruikte argumenten als: de bomen staan te dicht op elkaar (acht meter). De kruinen groeien in elkaar en dat is gevaarlijk. Door de zaadjes van de bomen moeten mensen hun auto vaker wassen. Het veroorzaakt slijtage aan de auto. De boom neemt de zon weg uit de tuin. Er is hier zelfs een boze buurman geweest die een boom expres ziek gemaakt heeft zodat-ie wel gekapt moest worden. Daar is door de gemeente niks aan gedaan. Bovendien lieten ze stronken van anderhalve meter staan.’ (zie foto). ‘Gelukkig hebben we nu veel beter contact met het nieuwe gemeentebestuur. We zijn met hen in overleg over een lijst waardevolle bo-

18 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

De Anne Frank-boom Bij de verkiezing voor de beroemdste boom van Nederland zou de kastanje waar Anne Frank op uitkeek vanuit het Achterhuis in Amsterdam ongetwijfeld zeer hoge ogen gooien. De Bomenstichting heeft zich met succes ingezet voor het behoud van die boom. De boom blijft, inmiddels goed ondersteund, staan zolang het veilig kan. ‘Maar voor alle zekerheid zijn er stekjes van de boom genomen’, vertelt Annemarie Bekker van de Anne Frank Stichting. ‘Dat zijn inmiddels ook al weer flinke bomen, die bewaard worden bij een kweker in Groningen. Daar zijn ook kastanjes, drie jaar geleden hier geraapt, ontkiemd en inmiddels opgegroeid tot boompjes van zo’n meter hoog. Die boompjes zijn aangeboden aan alle ongeveer tweehonderd Anne Frankscholen in Europa. Dit voorjaar zijn ze verstuurd naar de scholen en eind oktober gaat er nog een stel vanuit Groningen Europa in.’

men. Daar staan nu nog maar twintig bomen op. Dat is wel erg mager.’ Cees Meijer is groot voorstander van samenwerking tussen IVN-afdelingen en de Bomenstichting. ‘Zij kunnen bijvoorbeeld beoordelen of een boom kan uitgroeien tot een monumentale boom. En als een boom op die lijst staat moet er een kapvergunning worden aangevraagd, als kappen aan de orde zou zijn. Hier in Zeewolde willen ze bomen met een verhaal op de lijst. Geplant bij gelegenheid van het huwelijk tussen Beatrix en Claus. Dat soort dingen.’

IVN afdeling Oirschot, Elly Pouwels: Zij heeft een recent succesverhaal te melden. In 2006 heeft IVN afdeling Oirschot bij gelegenheid van het 25-jarig bestaan van hun afdeling een lijst met bomen opgesteld die in gemeentelijke termen

‘De kruinen groeien in elkaar en dat is gevaarlijk’ “beeldbepalend en monumentaal” zijn. Ook wel bekend als “de lijst beschermde houtopstanden”. Het gaat bij dat soort lijsten om bomen op particulier terrein. Maar bomen op gemeentegrond vallen in feit onder dezelfde regels. Voor al die bomen is een kapvergunning noodzakelijk. Begin oktober besloot de gemeente de IVN-lijst over te nemen. Zoals dat hoort lag de lijst enige tijd ter inzage voor de burgers. Dat leverde een aantal bezwaren op tegen plaatsing van bepaalde bomen op de lijst. Geen van de bezwaren is door de gemeente overgenomen zodat in feite de IVN-lijst uit 2006 nu geldt voor de gemeente Oirschot.

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 19


Cees Meijer met rest omgekapte boom Zeewolde

‘Euro’s zijn in dergelijke gevallen dus veelal belangrijker dan bomen’

Meldpunt bomenkap VARA’s Vroege Vogels maakt samen met de Bomenstichting een inventarisatie van alle plekken in Nederland waar ook maar één boom gekapt dreigt te worden. Bestaat het gevaar dat een waardevolle boom gekapt wordt, reageer dan direct. Misschien is de boom nog te redden. Ga naar vroegevogels.nl en klik door op ‘Meldpunt kappen’, dan kun je daar je verhaal kwijt. Op www.bomenstichting.nl vind je ook veel informatie over ‘Kappen’.

‘Dat ging allemaal in zeer goed overleg met de gemeente,’ zegt Elly Pouwels. ‘Maar als er een particulier een boom van de lijst kapt omdat er een schuurtje gebouwd gaat worden moet nog blijken of en hoe de gemeente dan gaat optreden. Wij houden onze ogen goed open en hebben afgesproken dat de afspraken over twee jaar worden geëvalueerd.’

IVN afdeling Woerden, Ed van Keimpema: Het kan ook minder positief aflopen als je als IVN-afdeling voor bomen in de bres springt. Ed van Keimpema van IVN Woerden heeft daar een voorbeeld van. ‘Als het er op aankomt winnen euro’s het van bomen. In Woerden is een school gesloopt. Op dat terrein staat een aantal mooie bomen, waaronder een prachtige solitaire eik van zo’n tachtig jaar oud. Er liggen plannen om hier een appartementencomplex te bouwen. De eik ligt weliswaar buiten het te bebouwen terrein, maar toch te dichtbij om te handhaven vindt de gemeente, die een kapvergunning heeft afgegeven aan de projectontwikkelaar.’ Volgens de gemeente zou het plan niet meer rendabel zijn als er aanpassingen in zouden worden aangebracht om de eik te redden. IVN Woerden tekende bezwaar aan tegen het geven van de kapvergunning. Keimpema: ‘We zijn keurig gehoord door de gemeente. Ik heb ze gevraagd ons voor te rekenen dat het plan met aanpassing niet meer winstgevend zou zijn. Op dat verzoek hebben we nooit antwoord gekregen. De kapvergunning is er toch gekomen. Maar, een schrale troost, er mag pas gekapt worden als de bouw begint. En dat is nog steeds niet het geval.’ Ed van Keimpema weet heel goed hoe dergelijke zaken lopen: ‘Zo’n appartementencomplex levert de gemeente veel geld op, en zeker in tijden waarin veel gemeentes aan het bezuinigen zijn en de belastingen gaan verhogen is een dergelijk complex financieel heel belangrijk voor een gemeente. Euro’s zijn in dergelijke gevallen dus veelal belangrijker dan bomen.’

IVN afdeling Laarbeek, Bert Lemmens: In Laarbeek, een fusiegemeente van de kernen Lieshout, Mariahout, Beek en Donk en Aarle-Rixtel, bestaat er al jaren een vruchtbare samenwerking tussen de gemeente en de IVN-afdeling over behoud van het bomenbestand in de gemeente. Bert Lemmens is de IVN’er die zich onder meer met de bomen bezighoudt. Drie jaar geleden is een inventarisatie gemaakt van alle bomen in de gemeente, met foto’s van alle bomen erbij. Nu wordt gecontroleerd of alles er nog staat. Lemmens: ‘Er zijn er tot nu toe maar twee of drie verdwenen. Wie bomen kapt zonder toestemming krijgt hier een flinke boete en

20 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

Geamputeerde boom in Zeewolde

de verplichting de boom te vervangen voor een even groot exemplaar. En dat kan flink in de papieren lopen.’

IVN en Bomenstichting: een mooie combi ‘IVN en de Bomenstichting hebben een breed vertakt netwerk door het hele land, dus ligt samenwerking voor de hand’, vertelt Edwin Koot, bioloog, voorlichter en activist van de Bomenstichting. ‘Twee jaar geleden hebben we samen met IVN Consulentschap Gelderland een bomendag georganiseerd in Arnhem omdat er daar en elders veel bomen langs wegen volgens ons onnodig dreigden te worden gekapt.’ Die samenwerking beviel goed en ging dus verder. De Bomenstichting organiseert nu een paar keer per jaar regionaal thematische cursussen. Verder ondersteunt de Bomenstichting IVN-afdelingen met procedures, indien nodig tot en met de rechter. Edwin Koot: ‘Maar dat is lang niet altijd nodig. Wij kennen de procedures en hebben menskracht in huis om afdelingen te ondersteunen. Verder staat op onze website uitgebreid beschreven wat je kunt ondernemen als er bomen dreigen te verdwijnen waar geen goede reden voor lijkt te zijn. Mocht het tóch niet anders kunnen en moet de zaak door de rechter worden beslist dan geven we zowel juridische als financiële ondersteuning’. Niet dat de Bomenstichting bulkt van het geld. Ze krijgen geen subsidies en hebben vierduizend donateurs en enkele sponsoren. En zo’n tweehonderd vrijwilligers die lokaal opkomen voor het belang van bomen in de buurt. Edwin Koot: ‘Als het even kan samen met IVN-afdelingen.’ Tekst: Kor Al

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 21


Vogelaar Arie Tamis (75) van IVN Noord-Kennemerland weet het al zestig jaar. De Hondsbossche Zeewering is een bijzondere plek om overtrekkende en overwinterende vogels waar te nemen. Door de gevarieerde en voedselrijke omgeving, de beschutting die de zeewering biedt en de ligging aan zee, zijn er meer dan honderd soorten wintervogels te zien.

Overwinterende torpedo’s en dribbelaars

Vogels kijken langs de Hondsbosse Zeewering Z

foto Phil Koken

oals je aan de kust kunt verwachten zijn daar veel stelt- en strandlopers bij, driftig langs de vloedlijn dribbelend op zoek naar voedsel. Maar ook veel meeuwen, kluten, tureluurs, goudplevieren, kanoeten en een enkele lepelaar. Boven zee trekken soorten langs waaronder eidereenden, toppereenden, brand- en rotganzen, soms een zeldzamere dwerg. Maar ook Noordse sterns, aalscholvers en jan-van-genten. Deze laatste zijn Tamis’ favorieten. ‘Schitterende vogels! Laatst trof ik op een onverwacht moment vanaf het strand een groep van meer dan honderd jan-van-genten aan. Ze vangen vis door zich met een uitgekiende duikvlucht als torpedo pardoes in zee te laten vallen.’ Wind speelt bij de vogeltrek een cruciale rol. Harde noordenwind betekent pech voor de vogelaar. Grote groepen vogels vliegen dan massaal hoog over. Mooi trekweer is volgens Arie Tamis lage wind uit het zuiden. Dan zoeken ze beschutting bij de zeewering en komen goed zichtbaar voorbij. Vaak kiezen de vogels ervoor om in de omgeving van de zeewering neer te strijken voor een overnachting of een pleisterperiode.

Veel kustvogels in top 10

Tijdens de landelijke vogelteldag op 4 oktober 2008 werden dit jaar opvallend veel kustvogels geteld. De bonte strandloper (nr. 6), de aalscholver (nr. 7), de scholekster (nr. 8) en de kanoet (nr. 9) vlogen de top 10 binnen ten koste van de grauwe gans, meerkoet, kauw en veldleeuwerik. Andere nieuwkomer in de top 10 is de zanglijster, die de koperwiek van plaats 10 verdreef. Vrijwilligers telden op deze door Vogelbescherming Nederland georganiseerde dag een recordaantal van 584.219 vogels. Er werden 204 soorten waargenomen.

Jan-van-genten overwinteren op zee of langs de kust. Ze staan erom bekend dat ze schepen volgen. In de zomer broeden ze op steile kust‑ rotsen. Niet in Nederland dus.

Links naast paviljoen Minkema in Camperduin (aan de zuidkant van de Hondbosse) zitten bijna altijd wel vogelaars trek te tellen in een apart ‘telhokje’ dat hier speciaal voor geplaatst is. Zij willen vast wel helpen om de vogels op naam te brengen.

Eten en nog eens eten ‘Maar met vogels weet je het nooit,’ vertelt Tamis, ‘Soms zie je in de herfst een groepje naar het noorden vliegen. Dat slaat natuurlijk nergens op. Ze maken dan een tripje naar de wadden. Vogeltrek wordt ook sterk bepaald door temperatuur, voedselaanbod en de nukken van de sterkste in de groep. En het gaat er niet altijd zachtzinnig aan toe,’ voegt Tamis toe. ‘Waar het broedseizoen de zorgzame en beschermende kant van vogels naar boven haalt, kan de winter ze in echte barbaren veranderen. In de winter draait alles om eten. Wie voldoende voedsel heeft, komt ook aan rusten toe en kan bijvoorbeeld zijn verenkleed eens onderhanden nemen.’ Tekst: Monique de Boer

22 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

Kijk tip


Met de campagne ‘Met belgerinkel naar de winkel’ worden mensen gestimuleerd de fiets te pakken om hun boodschappen te doen.

Met belgerinkel naar de winkel

Er valt wat te winnen V

Volle spaarkaarten Deze campagne brengt het winkelend publiek en de winkeliers bij elkaar. Deelnemende winkeliers hangen een poster op het raam. Mensen die er boodschappen doen, krijgen een stempel op een spaarkaart. Een volle spaarkaart levert een kleine attentie op en iedereen die meedoet maakt kans op mooie prijzen. In de gemeente Nieuwegein zijn dit jaar 850 volle spaarkaarten ingeleverd bij de honderd deelnemende winkeliers. Dat wil overigens niet zeggen dat 850 mensen deelgenomen hebben, sommigen leveren meerdere volle spaarkaarten in en anderen hebben de spaarkaart niet vol gekregen. Rijwielhandelaren stelden diverse prijzen beschikbaar, waaronder ook een fiets. Gemeenten dragen de campagne en kunnen daarvoor gebruikmaken van materiaal dat door het IVN samengesteld is. Op de spaarkaart kunnen deelnemers tips kwijt voor een nóg fietsvriendelijker gemeente.

landelijk worden. Een peiling in de gemeente Breukelen (die in 2006 als eerste deelnam aan de campagne) heeft uitgewezen dat mensen ook na de campagne op de fiets boodschappen blijven doen. Wilt u dat uw gemeente volgend jaar óók deelneemt? Dat kan. In 2009 loopt de campagneperiode van 9 mei tot 27 juni. Tekst: Annechien cevaal

FototeamKenM

ervelend, ben ik vergeten een pak melk te kopen. Ik grijp naar mijn autosleutels en scheur naar de supermarkt. Een kwartiertje later zit ik met een vers glas melk aan de lunch.’ Een op de drie Nederlanders blijkt voor kleine boodschappen de auto te nemen en een derde van die autoritten is korter dan 7,5 kilometer. Dat kan anders! Daarom is het IVN in 2006 gestart met de campagne ‘Met belgerinkel naar de winkel’ om mensen te stimuleren om de boodschappen met de fiets te doen. Minder autokilometers dragen bij aan een beter milieu.

Winnaars ‘Met belgerinkel naar de winkel’ kent uitsluitend winnaars, want fietsen is gezond voor fietser en milieu. Het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen adviseert mensen om 30 minuten per dag te bewegen en ook de kleine ritjes naar de winkel tellen mee. De voordelen zijn legio… Fietsers hebben geen last van files of parkeerproblemen en fietsers zijn binnen de gemeente vaak sneller op hun bestemming dan automobilisten. Fietsen is gemiddeld 30 cent per kilometer goedkoper dan de auto en de fiets stoot geen CO2 uit. De luchtkwaliteit verbetert en woon- en winkelkernen zijn rustiger, veiliger en leefbaarder. Dit jaar hebben twaalf gemeenten in Utrecht en vier in Gelderland meegedaan en volgend jaar moet de campagne

Kijk voor meer informatie op de website www.belgerinkel.nl MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 23


De Boomfeestdag is een begrip in Nederland. Jaarlijks trekken basisschoolkinderen uit de bovenbouw erop uit om ‘hun’ boom te planten: leuk, leerzaam en belangrijk voor de toekomst. Want niet alleen meer groen, maar vooral de bewustwording die bij de kinderen ontstaat over de functie van bomen voor de samenleving is van belang.

“Kinderen vergeten de boom die ze zelf planten nooit meer” 100.000 deelnemers beleven de Nationale Boomfeestdag

Internationale dag De Nationale Boomfeestdag wordt sinds 1957 georganiseerd en is daarmee het oudste instituut in Nederland op het gebied van natuureducatie voor kinderen. In onder andere België en Duitsland zijn vergelijkbare projecten, echter onder een andere noemer. ‘Het is de bedoeling om in de toekomst meer op Europees niveau te gaan werken, dat wil zeggen een Europese/internationale Boomfeestdag’, vertelt medewerkster Dominique Smolders. ‘Binnen het Koninkrijk der Nederlanden zijn we buiten onze landsgrenzen actief in Curaçao waar afgelopen jaar de eerste Boomfeestdag heeft plaatsgevonden.’

24 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

foto: ANP Photo Ed Oudenaarden

H

oewel de Boomfeestdag sinds 1957 wordt georganiseerd, was er al in 1919 voor het eerst sprake van een boomplantdag in Nederland. Toen werd de oprijlaan van Kasteel Doorwerth door 240 leerlingen van alle Arnhemse lagere scholen van nieuwe beuken voorzien. In 1954 uitte de FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties, haar bezorgdheid over de ontbossing in veel landen. Om mensen bewuster te maken van de waarde van bomen werd een resolutie aangenomen, waarin werd opgeroepen tot een jaarlijks terugkerend ‘World Festival of Trees’. Naar aanleiding hiervan richtte Staatsbosbeheer in 1956 in Nederland een comité opgericht met als doel de belangstelling van het publiek voor bomen en bossen te vergroten, beginnend bij de jeugd. En daar begint de geschiedenis van de Stichting Nationale Boomfeestdag.

Aan het woord…

Rotterdam, 19 maart 2008 - Minister Gerda Verburg (groene sjaal) plant de eerste boom tijdens de 52e Nationale Boomfeestdag op Park Zestienhoven in Rotterdam.

Meedoen met ‘Spaar de Bomen’

De Nationale Boomfeestdag vindt komend jaar plaats op woensdag 18 maart 2009 met als thema: ‘Spaar de Bomen’. Stichting Nationale Boomfeestdag stimuleert activiteiten via bijvoorbeeld gemeenten en IVN-afdelingen. Er is lesmateriaal aanwezig evenals leuke gadgets voor de kinderen. Meer informatie en activiteiten: www.boomfeestdag.nl.

Stichting Nationale Boomfeestdag heeft als doelstelling kinderen van groep 7 (tien tot elf jaar) kennis, inzicht en begrip voor bomen en de functie van bomen voor de samenleving bij te brengen. Het actief bezig zijn is daarbij een belangrijk middel. ‘Kinderen planten hun eigen boom: dat vergeten ze nooit meer. Kinderen zijn de volwassenen van morgen en als zij het belang inzien van bomen in de natuur, zullen zij zich later inzetten voor een groene leefomgeving.’

Speciale betekenis Voor de kinderen is het vooral leuk om aan de Boomfeestdag mee te doen. Naar schatting zullen komend jaar weer ruim honderdduizend kinderen meedoen aan dit ‘Feest voor de Natuur’. Er worden allerlei soorten bomen gepland in steden en om het platteland. Amy en Ruben waren in maart 2008 van de partij tijdens de Nationale Viering in Rotterdam. ‘Kinderen hebben bomen nodig hebben voor lucht en spelen en zo’, vertelt Amy. ‘Maar bomen hebben ook de kinderen nodig omdat zij jong zijn en nog lang voor de bomen kunnen zorgen.’ Ruben vult aan: ‘Bomen geven ons zuurstof en zijn dus heel belangrijk om te kunnen leven.’

…Peter Derksen, directeur Stichting Nationale Boomfeestdag: ‘Boomfeestdag en IVN hebben alles met elkaar te maken. Gemeenten die met activiteiten deelnemen aan de Boomfeestdag, betrekken daar vaak IVN-afdelingen bij om op scholen het belang van bomen voor het voetlicht te brengen. Met de Consulentschappen van IVN wordt vaak samengewerkt in provincies die de Boomfeestdag in hun provincie promoten. Meestal is het secretariaat ook ondergebracht bij het Consulentschap. Vanwege die onmisbare bijdragen is IVN benoemd tot hoofdsponsor en zit de IVN-directeur al vanaf het begin met een zetel in het bestuur. IVN-afdelingen die nog niet betrokken zijn bij de Boomfeestdag, kunnen contact met ons opnemen. Wist u dat De Boomfeestdag een webshop met verschillende lespakketten en gadgets heeft?’

Bij de stichting is er naast de Nationale Boomfeestdag ook aandacht voor bossen met een speciale betekenis. Zo is er het Koningin Wilhelminabos in de gemeente Dronten dat Stichting Nationale Boomfeestdag realiseerde in samenwerking met Staatsbosbeheer en KWF Kankerbestrijding. In dit bos is een speciale gedenkplek, waar overleden dierbaren worden herdacht. De herinnering aan de dierbaren wordt gevormd door glaspanelen met daarop de namen voor wie een boom geplant is in het bos. Al meer dan 17.500 namen vormen op dit moment een blijvende herinnering: een bijzonder natuurmonument voor een bijzonder iemand. Zo zal komend jaar het Nationaal KinderBomenBos in recreatiegebied Bentwoud te Rijnwoude worden geopend waar bomen aangevraagd en daadwerkelijk geplant kunnen worden voor de geboorte van kinderen (zogehete Geboortebomen) en Gedenkbomen voor overleden kinderen. Tekst: Marcel Donks

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 25


Natuur s w u e i N Tekst: Gemma Venhuizen

Oer-Hollandse populier verdwijnt uit landschap

‘Denkend aan Holland/zie ik breede rivieren/traag door oneindig/ laagland gaan/rijen ondenkbaar/ijle populieren/als hooge pluimen/ aan den einder staan.’ Marsmans gedicht ‘Herinnering aan Holland’ roept een typisch Nederlands beeld op. Maar uit Wagenings onderzoek blijkt dat de oer-Hollandse zwarte populier zeldzamer wordt. Van 44 onderzochte bomen had ongeveer de helft puur Hollandse genen – de andere waren kruisingen met aangeplante Europese en Noord-Amerikaanse soorten. Onderzoeker René Smulders vermoedt dat de Hollandse zwarte populier dankzij natuurlijke selectie toch blijft bestaan. ‘En als dat niet zo is, en er ontstaat een nieuwe kruisingspopulatie die beter aangepast is aan de nieuwe omstandigheden, hoeft dat voor de natuur geen ramp te zijn.’

Verdringt Google Earth veldonderzoek? Biologen kunnen voortaan in hun luie stoel blijven zitten. Met Google Earth is het namelijk mogelijk om op de computer soorten te bestuderen. Zo ontdekten Duitse en Tsjechische biologen dat koeien en herten vaak met hun kop naar het (magnetische) noorden of zuiden gekeerd grazen. Daartoe analyseerden ze honderden satellietfoto’s op Google Earth. De onderzoekers vermoeden dat de dieren magnetisme kunnen waarnemen. Bioloog Menno Schilthuizen, werkzaam bij Naturalis, volgt via Google Earth uitstervende diersoorten. In Azië leven slakken met hele kleine leefgebiedjes. Als satellietbeelden tonen dat de rotsen waar de slakjes leven worden afgegraven voor cementwinning, laten ze daarmee tegelijkertijd zien dat een unieke soort het loodje legt... BRON: INTERMEDIAIR EN BESSENSAP

Vraag&Antwoord ‘Eichen soll man weichen, Buchen soll man suchen’, zeggen ze in Duitsland – met onweer trekken eiken namelijk sneller bliksem aan. Is dat waar? Nee, alle boomsoorten trekken in dezelfde mate bliksem aan. Wel bevatten eiken meer zetmeel dan beuken en staan hun diepe wortels in contact met grondwater, eigenschappen die voor een goede bliksemgeleiding zorgen. Verder is het spreekwoord gebaseerd op het gegeven dat beuken minder zichtbare schade hebben dan eiken. Langs de gladde beukenstammen kan regenwater naar beneden lopen als natuurlijke bliksemafleider. Een eikenstam is ruwer en als de bliksem niet langs de bast wordt afgeleid slaat het in de boom – daar verdampt inwendig water, zodat de eik ontploft. BRON: METEOCONSULT

BRON: WAGENINGEN UNIVERSITEIT

Wilt u ook een vraag aan een IVN-natuurgids stellen? Stuur een e-mail met uw vraag aan mens&natuur@ivn.nl.

Vleermuizen slachtoffer van windmolens Naast vogels zijn ook vleermuizen veelvuldig slachtoffer van windmolens, ontdekten Canadese onderzoekers. Niet omdat ze net als vogels een klap van de molenwiek krijgen, maar omdat hun longen worden opgeblazen door de luchtdrukdaling rond de windmolens. Deze luchtdrukdaling kunnen vleermuizen niet waarnemen met echolocatie. BRON: INTERMEDIAIR

Boomkap leidt niet tot gevarieerder bos

Bosbeheerders die de diversiteit in bossen willen verhogen, moeten niet rekenen op hulp van de natuur, concludeert bioloog Marco Dekker in zijn proefschrift. Ze kunnen beter zelf diverse soorten aanplanten. Een gevarieerd bos is gezonder dan een monotone aanplant en wordt aantrekkelijker gevonden door recreanten. Maar als in eentonig naaldbos bomen worden gekapt om kans te geven aan andere soorten, komt er vaak gewoon weer eenzelfde naaldbos terug. Dekker onderzocht welke boomsoorten opkomen in een bos waar Douglassparren waren gekapt. In eerste instantie vestigen zich soorten als Ruwe berk, Japanse lariks en grove den, maar Dekker voorspelt dat die het op de lange termijn toch afleggen tegen de Douglasspar. Vooral de dennen kunnen de gestage groei van de sparren niet bijhouden. BRON: WAGENINGEN UNIVERSITEIT

26 - MENS & NATUUR - WINTER 2008

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 27


Colofon

De zon gaat weer eerder onder, de blaadjes komen los van de bomen en het is weer tijd om in

Mens & Natuur Uitgave van IVN Nederland 59ste jaargang – nummer 4 WINTER 2008

gedachten verzonken achter het raam te zitten. Gedachten zoals aan de heerlijke WoesteLand-

Postbus 20123 1000 HC Amsterdam E-mail: mens&natuur@ivn.nl www.ivn.nl/mens&natuur

kampen, vol fijne mensen. Heerlijk eten, midden op de hei. Die gekke Deense muntjes, dat prachtige Ierse meer... Een mooie sage middenin de duinen

Redactie Michiel de Wit (hoofdredacteur), Kor Al, Monique de Boer, Paul Böhre, Caroline Dekker, Annemarie Kirch, Kees Loogman, Mathilde van Ravensberg. Medewerkers aan dit nummer: Rob van de Bor, Dieuwke Donders, Renate Duits, Hansje Herfst, Leontien Kuip, Cees Meijer, Monique Smulders, Naomi Nederlof, Mirjam Veerkamp, Gemma Venhuizen.

van Vlieland... Maar vooral ook veel herinneringen aan het werken. Aan bomen, meestal.

Hoe zaag of steek je een boom?

Correspondenten Annechien Cevaal, Frits Colnot, Marcel Donks, Arthur Hilgersom, Diane Houweling, Ineke Noordhoff, Henk Sijsenaar, Léon Willems, Yvonne Zwikker Redactionele begeleiding Grasduinen / Sanoma Men’s Magazines

WoesteLand steekt de handen uit de mouwen

O

p alle WoesteLand kampen wordt gewerkt. Vaak zitten we middenin een natuurgebied en helpen we dat beheren. Afhankelijk van de beheerder bestaat ons werk uit het steken van boompjes, het zagen ervan, of bijvoorbeeld het snoeien van een pad. Aan het begin van een kamp komt de beheerder op bezoek. Hij verteld ons wat we moeten doen, en vaak gaan we met het hele kamp op pad. We lopen door het natuurgebied, de beheerder verteld wat interessante dingen erover, en hij wijst aan waar er gewerkt wordt. Bijna altijd komt dat erop neer dat er dingen verwijderd moeten worden, door middel van steken of zagen. Daar houden we ook van, dat is leuk! IVN staat niet voor niets voor ik-verniel-natuur, zoals de grap wel eens gaat binnen WoesteLand.

Prunus trekken We slopen echter niet lukraak een natuurgebied, daar zit altijd een gedachte achter. Soms moeten er berkjes gestoken worden, omdat anders een vennetje helemaal dichtgroeit. Soms moeten er dennetjes gezaagd worden, omdat het een uitheemse soort is en de inheemse overwoekert. Heel vaak wordt er prunus (Amerikaanse Vogelkers) gestoken, gezaagd en getrokken. Prunus is een zeer snel woekerende exoot, dat vaak een probleem vormt in natuurgebieden. Maar niet voor ons, WoesteLanders!

Bomen herkennen Zeer zelden moet echt alles weg, meestal alleen een bepaalde soort. Het is toch jammer om niet alleen de Amerikaanse den weg te halen, maar ook meteen een zeldzame andere rode lijstsoort. Aan het

28 - MENS & NATUUR - HERFST 2008

begin van het kamp, en soms iedere ochtend, wordt er verteld waar je een bepaalde soort aan kunt herkennen. Bij de prunus is dat de karakteristieke geur, bij een den zijn dat de twee naalden die bij elkaar zitten en bij een berk is dat de stam/bast. Vaak nemen we ook een halve boom mee, om te vergelijken.

Instructies Een belangrijk aspect bij vooral het zagen van bomen, en speciaal de hele dikke, is de veiligheid. Daar wordt ieder kamp dan ook heel goed

Ontwerp en vormgeving WonderWorks, Haarlem Druk Senefelder – Misset, Doetinchem

opgelet, door (hopelijk) iedereen, maar vooral ook de begeleiding. Die geeft dan ook iedere ochtend, en bijna ieder moment, instructie over het gebruik van het materiaal en de veiligheid. Zo loop je bijvoorbeeld niet met een schop over je schouder, dan raak je te gemakkelijk iemand. Je houdt hem netjes naast je lijf, met het blad richting buiten. Als je dan valt komt hij namelijk niet in je been! Belangrijk onderdeel is natuurlijk ook, hoe zaag of steek je een boom? Dunnere boompjes zijn niet zo heel erg lastig, een persoon duwt de boom in de juiste richting, en de andere zaagt. Dikkere bomen vergen echter nog aardig wat inzicht, vaak moet er eerst een valkerf (een inkeping waardoor de boom makkelijker omvalt) gemaakt worden. Welke kant helt de boom op, van waar komt de wind? Dat zijn allemaal belangrijke dingen, wil de boom überhaupt om gezaagd kunnen worden, en niet bovenop iemand belanden.

Advertenties Allround Media Services, Haarlem (023) 524 53 36, amedia@xs4all.nl IVN is lid van: - Vereniging NOV (Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk) www.nov.nl - World Conservation Union IUCN www.iucn.nl - Federation for Environmental Education Nederland (FEEN) www.fee-international.org

Tekst: Naomi Nederlof

Wil je nu ook graag bomen zagen?

Dat kan binnenkort weer! Als dit nummer op de mat ligt kan er weer opgegeven worden voor de winterkampen. En reken maar dat we daar veel bomen een kopje kleiner zullen maken! Kijk voor meer informatie op www.woesteland.nl.

- supportgroep Dutch Caribbean Nature Alliance www.dcnanature.org IVN is een van de goede doelen van de Nationale PostcodeLoterij. www.postcodeloterij.nl Mens & Natuur wordt gedrukt op FSC-gecertificeerd papier, gemaakt van houtpulp. De kunststof omslag is recyclebaar en levert na verbranding geen schade­ lijke reststoffen op.

MENS & NATUUR - HERFST 2008 - 3

SCS-COC-00970


Hij is schrijver met hart voor de natuur. Het Bomenboek dat net verscheen bij De Arbeiderspers is doordesemd van het verschil tussen de beuk en eik. Een boek vol verwondering over het complexe mechanisme dat bomen doet groeien en doodgaan.

n a a n e g a r v 10

Koos van Zomeren

‘Meer dan vijftig. Ik ben 62 jaar en de langst schrijvende auteur van De Arbeiderspers.’

schrijft op papier. Waarom gebruikt u 2Ugeen computer?

‘Ik hou heel erg van bomen. Maar ook heel erg van papier. De NRC wil mijn getypte stukken nog steeds hebben, dat zie ik toch wel als een soort onderscheiding.’

3

Waarom koos u ervoor Het Bomenboek te laten illustreren door Erik van Ommen?

‘Bij de serie Boom voor boom, in de NRC stonden foto’s. Toen ik die stukken ging bewerken voor dit boek, vond ik tekeningen meer tegemoet komen aan de literaire ambities van een boek. Tekeningen zijn minder feitelijk en direct dan foto’s.’

4

Wat trekt u aan in bomen?

‘Bomen hebben geen brein, maar zijn wel in staat om prikkels te ontvangen en daarop te reageren. Dat zijn complexe processen, met ook een zekere sprookjesachtigheid. Een boom is toch iets anders dan een ding. Een vaasje valt kapot, dat gaat niet dood.’

5

Vindt u het een goed idee om bomen te importeren ter voorbereiding op klimaatverandering? ‘We doen het al sinds de Romeinen. Natuurlijk kun je vooruitlopend op de klimaatverandering vast wat bomen uit Zuid-Europa op de trein zetten. Ik ben niet heel erg onder de indruk van die redenering.’

foto’s: Martine Sprangers

1Hoeveel boeken schreef u?

actiegroep op duikt. Ik vraag me in dit boek af waarom controverses over bomen zo hoog oplopen. Alles in de stad is gericht op verandering, terwijl bomen juist conserverend zijn. Die heftige emoties duiden ook op een conflict binnen de mensen zelf. We hebben baat bij voortdurende verandering, maar tegelijkertijd ook behoefte aan consistentie.’

In uw verhalen figureren veel mannen van 7 rond de vijftig. Zijn bomen vooral een mannending? ‘Er is inderdaad een enorme oververtegenwoordiging aan mannen in de wereld van natuurbeschermers.’

8Aan welk seizoen geeft u de voorkeur?

‘De winter, vooral als het flink koud is. We hebben niet zo gek veel natuur in Nederland. Barre weersomstandigheden voegen daar iets aan toe.’

behoefte om over uw activistische 9Nog verleden verantwoording af te leggen?

‘Ik was destijds een van de oprichters van de SP. We hebben wel dingen gedaan waarvoor je je achteraf geneert. Ik doe regelmatig aan zelfonderzoek, ook in mijn boeken vind je dat terug. Dan vraag je je af: vanuit welke idealen en normen werkte je toen en zijn die nog geldig?’

Hoe komt u erbij dat Met welke hond wandelt u tegenwoor6 mensen zich vastklam- 10dig? pen aan bomen omdat ze veranderingen beu zijn?

‘Vooral in steden wordt tegenwoordig geen boom geveld zonder dat er een

30 - MENS & NATUUR - winter 2008

‘Stanley is een border terriër. Een echte hond en toch niet zo groot; er komt dus ook niet zoveel poep uit. Rekel, zijn voorganger kwam uit het asiel. Ik heb geen hond om mijn ego te vergroten.’ Tekst: Ineke Noordhoff


… n i Hier ...Gouda-Reeuwijk Jarenlang als vrijwilliger waardevolle stukjes landschap beheren en daarbij zien dat het laagveen onder je voeten vergaat. Letterlijk…

De leden van de werkgroep vrijwillig landschapsbeheer van IVN in Gouda-Reeuwijk zijn al meer dan 25 jaar in hun gebied bezig. Zij besloten hun vragen over de veenafbraak voor te leggen aan deskundigen. En daarover ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van hun afdeling in 2006 én 2007 een symposium te organiseren. Veendeskundigen van de Radboud-Universiteit in Nijmegen bespraken met mensen van natuurorganisaties, groenen waterbeheerders de problemen. Dit jaar komen die deskundigen nog een keer naar

foto: Theo Nering Bögel (IVN IJssel en Gouwe)

H

et zette Boudewijn Ridder (66) van IVN IJssel en Gouwe in Gouda aan het denken. Hoe komt dat? Wat is er aan de hand? Hij legde het de enthousiastelingen uit die op de Natuurwerkdag van 1 november met zagen en hakbijlen het geriefhoutbos in de polder Oudreeuwijk onderhanden namen. Ridders verhaal over die veenafbraak is boeiend, maar ook huiveringwekkend. Het komt er op neer dat veen vergaat doordat in droge tijden hard, fosfaatrijk rivierwater wordt ingelaten in de laagveengebieden. ’Dat harde water vermindert de zuurgraad en daarmee de weerstand tegen de afbraak van de organische stoffen waaruit veen voor 50 procent bestaat. Dat veen wordt dus vloeibare bagger. Als je weet dat we in Nederland duizenden kilometers veendijk hebben, is dat een beangstigend idee’, meent Ridder. Daar komt nog iets bij dat voor mensen die sinds jaar en dag rond Reeuwijk van de natuur genieten niet onopgemerkt bleef. Ridder: ’Reeuwijk was beroemd om zijn brede rietkragen. Ideaal leef- en broedgebied voor de grote karekiet, het wouwaapje, de roerdomp. De rietkragen zijn zo breed niet meer en het is vooral landriet. Die vogels hebben echter waterriet nodig en dat is weg. De vogels dus ook bijna allemaal.’ De verklaring: bij het vergaan van veen komen chemische stoffen in het water die giftig zijn voor bepaalde plantenwortels.

Reeuwijk om ‘gewone’ belangstellenden uit het gebied hun bevindingen mee te delen. Het symposium wordt geopend door de heer André van der Zande, Gouwenaar en secretaris-generaal van het ministerie van LNV.

Symposium Levende Oevers l Symposium Levende Oevers, IVN IJssel en Gouwe l Reeuwijk, woensdag 3 december, 16.30-22.30 uur l Toegang gratis l Voor soep en broodjes wordt gezorgd. l Zie http://levendeoevers.ivn-ijssel engouwe.nl voor: aanmelding, programma en route

Tekst: Jan uitzetter, ivn alphen a/d rijn

MENS & NATUUR - WINTER 2008 - 31



Mens & Natuur winter 2008