Page 1

Geld en groen voor grind bij Grensmaas Marjon de Hond: “Klimaat niet van later zorg” Balkenende ontvangt Duurzaam Koffertje Bij ons in… Muntendam 57ste jaargang - nummer 3, Najaar 2006

Mens en Natuur Magazine voor leden en relaties van IVN

Groene Maand: Ontdek Nederland-Waterland!

www.ivn.nl


Herfstgevoel De zomer, zo laten de media weten, moet vooral zon brengen en warm zijn. Veel mensen delen die mening. Voldoet de zomer niet aan dit verwachtingspatroon, dan zijn ze teleurgesteld. Maar ik ben verontwaardigd als de weerman zegt dat de zomer jammer genoeg is afgelopen. Geef mij maar de herfst. Op de herfst ligt niet zo’n druk. Je kunt in dit jaargetijde van alles verwachten. Schijnt de zon, heerlijk! Regent het een halve dag, het zij zo. Het is tenslotte najaar. Na de warmte en droogte afgelopen zomer groeit misschien wel het aantal fans van dit jaargetijde. Voor wie van kleur, wolken en water houdt is dit seizoen verwennerij. Geel, rood, oranje en bruin waar eerst het groen overheerste. Regenwater blijft staan op de paden. Druppels glinsteren als parels op de bladeren. En dan de geur die vrijkomt in een najaarsbos. Heerlijk! Maar het wordt pas echt genieten als felle zon en donkere wolken elkaar afwisselen. Vooral boven water is dat prachtig. Rob van de Bor (lid IVN Ede) Foto: Rob van de Bor

2

Wat geeft u een herfstgevoel? Vertel het en laat het zien aan: mensennatuur@ivn.nl


Foto omslag: Alexandra Brouwer (IVN)

Mens en Natuur 57ste jaargang - nummer 3, Najaar 2006

Inhoud >

NATUUR EN LEEFOMGEVING

10 Grensmaas: geld en groen voor grind Water in overvloed?

Limburgse IVN’ers zijn kritisch over het Grensmaasproject (‘groen voor grind’). “Geld is toch de sturende factor. Ecologisch zou er veel meer haalbaar zijn.”

Nederland staat wereldwijd bekend als waterland. Velen vinden op en rond het water ruimte voor ontspanning en vermaak, en ook onze dijken en deltawerken zijn toeristische trekpleisters. Nieuw is, dat er enerzijds door het veranderende klimaat steeds meer regen valt, terwijl anderzijds door ingrepen het grondwaterpeil daalt waardoor de voor trekvogels belangrijke natte gebieden verdrogen. Het is van groot belang dat ook in de toekomst bedreigde trekvogels hier op krachten kunnen komen. Daarom ben ik zeer verheugd met de gunstige ontwikkelingen rondom het Naardermeer. Vele mensen - waaronder mijn persoon, als natuurliefhebber en streekbewoner verzetten zich tegen de plannen om een tunnel onder ons oudste beschermde natuurgebied aan te leggen. En met resultaat, de plannen gaan waarschijnlijk niet door!

26 “Veel mensen vinden teken enge beesten”

10

De beet van een teek kan verstrekkende gevolgen hebben. In Nederland komen steeds meer teken voor. Wageningen Universiteit en IVN’ers doen er onderzoek naar. >

E D U C AT I E E N CO M M U N I C AT I E

14 Zeegidsen betrekken mensen bij zee-natuur De redenen om deel te nemen aan de zeegidsencursus lopen uiteen. Gemeenschappelijk is het enthousiasme om mensen te betrekken bij zee-natuur. Vier deelnemers vertellen.

15 Watergids: brug tussen instanties en publiek

14

Watergidsen. Brabant telt er binnenkort dertig. Ook andere provincies zijn begonnen met de opleiding van watergidsen. Want water is actueel.

22 Klimaat: waar steek jij je energie in? Op Duurzame Dinsdag (5 september) vragen maatschappelijke organisaties politieke aandacht voor duurzame ontwikkeling. Minister-president Balkenende neemt het Duurzame Koffertje in ontvangst, dit jaar vol klimaatvriendelijke initiatieven, wensen en statements van burgers.

Het veelzijdige onderwerp water leent zich goed als thema om een Groene Maand lang onder de aandacht van een breed publiek te brengen, met meer dan 400 activiteiten. IVN’ers laten daarbij vooral ook het spannende en avontuurlijke van water ontdekken én beleven. Ik ben trots dat zoveel IVN-afdelingen hun bijdrage leveren, want daarmee laat het IVN aan velen zien wat het te bieden heeft: een plezierige, actieve ‘bijdrage aan een duurzame samenleving door mensen te betrekken bij natuur, milieu en landschap!’ Vooral in september, een maand om volop te genieten van onze rijke waternatuur.

>

VERENIGING EN VRIJWILLIGERS

16 Groene Maand: ontdek Nederland-Waterland!

16

Al eeuwen houdt Nederland zich bezig met watermanagement. Tijdens de Groene Maand-activiteiten ervaart iedere deelnemer hoe we in Nederland omgaan met water en waterbeheer.

21 IVN-ambassadeur Funda Müjde IVN-ambassadeur Funda Müjde wil dat allochtonen én autochtonen de schoonheid van het Nederlandse landschap leren kennen. “Je moet allochtonen niet betuttelen, maar meteen inzetten als natuurgids!”

Peter Rombouts Voorzitter IVN

21 Vaste rubrieken 4 13 19 23

Uit het veld Thuis in de natuur Marjon de Hond: “Klimaat niet van later zorg” WoesteLand De stelling van Amsterdam “Landbouw kan niet zonder ont- en afwatering”

24 27 28 29 31

Agenda Gesignaleerd Jubilea / Geslaagden Lezersaanbiedingen Bij ons in... Muntendam 3


IVN-dag: vernieuwende educatie

Uit het veld Berichten uit IVN, natuur, leefomgeving, educatie en communicatie

Natuurwerkdag 4 november Op de zesde editie van de Landelijke Natuurwerkdag gaan weer duizenden mensen tegelijk aan het werk in natuur en landschap. Op ruim 260 locaties is er voor jong en oud van alles te doen. Bomen knotten, takken zagen, vennen schoonmaken, heide plaggen, maar ook kunstwerken van hout bouwen of knutselen met natuurlijke materialen. Kom ook, werk mee en help de natuur een handje! Informatie: www.natuurwerkdag.nl

Op 11 november in Burgers’ Zoo in Arnhem: de landelijke IVN-dag, met als thema ‘Vernieuwende educatie’. Inspirerende workshops, uitdagende debatten, een interessante informatiemarkt, spannende rondleidingen en leuke ontmoetingen met IVN’ers uit het hele land. Een dag voor álle IVN’ers: beroepskrachten en leden, landelijk, provinciaal en lokaal actief en soms wat meer recreatief. IVN-leden ontvangen een gratis toegangsbewijs voor Burgers’ Zoo en een bon voor een gratis lunch. Introducés zijn welkom. Speciaal voor kinderen zijn er spannende en leerzame activiteiten. Meer dan 500 IVN’ers hebben zich al aangemeld. Aanmelden kan tot de eerste week van september. Informatie: IVN Nederland, tel. (020) 6228115.

Nacht van de Nacht Op 28 oktober 2006 vindt voor de tweede maal de Nacht van de Nacht plaats. Stichting Natuur en Milieu en de provinciale Milieufederaties zijn initiatiefnemers van de nachtactiviteiten, die vorig jaar zo’n tienduizend bezoekers trokken. Tijdens de Nacht van de Nacht zijn in alle provincies tientallen activiteiten die de duisternis in het zonnetje zetten. Zo openen sterrenwachten hun deuren voor bezoekers die de sterrenhemel willen bewonderen, biedt Natuurmonumenten avondwandelingen in natuurgebieden aan en organiseert Staatsbosbeheer avondexcursies per boot. Ook dierentuinen, aquaria en duikverenigingen zijn benaderd om mee te doen met de avondopenstellingen. IVN werkt ook op veel plaatsen mee. Met deze nacht vragen de initiatiefnemers aandacht voor de schoonheid van de duisternis en de bedreiging ervan door de toenemende verlichting in Nederland. Nederland is een van de meest verlichte landen ter wereld. Te veel licht is hinderlijk voor mensen en verstoort het dag-nachtritme van dieren. De organisatoren roepen steden op om op 28 oktober de verlichting van één of meerdere symbolen uit te zetten. Verder roepen ze zo veel mogelijk andere organisaties op de Nacht van de Nacht te ondersteunen door ook nacht- en avondactiviteiten te organiseren. Informatie: www.nachtvandenacht.nl

Foto: Natuurwerkdag

Burgers hechten belang aan NME Acht van de tien Nederlanders vinden het belangrijk om bezig te zijn met en te leren van natuur en milieu. Zij zijn het eens met de stelling: ‘De overheid heeft de taak organisaties te ondersteunen die activiteiten organiseren waar je dingen over natuur en milieu leert’. Dat blijkt uit een onderzoek dat de ministeries van VROM en LNV dit voorjaar lieten uitvoeren onder burgers. Informatie: www.vrom.nl 4

Foto: Martine Sprangers


>

GRONINGEN

Toppers van Noord-Groningen Ruim 65 Groningse vrijwilligers genoten op 17 juni van de jaarlijkse Regiodag. De organiserende afdeling presenteerde traditiegetrouw de mooiste stekjes in het eigen gebied aan collega-vrijwilligers. Die verzamelden zich onder een stralende hemel bij het Schathoes van de Menkemaborg in Uithuizen. Na de ‘kovvie mit kouke’ - koffie met koek - keken ze rond in de prachtige, volgens historische tekeningen aangelegde tuin en in het huis van de Menkemaborg. Daarna stapten ze op de fiets voor een rondleiding langs de mooiste plekjes van het Hoge Noorden. Een lange rij fietsers slingerde als een kleurig lint langs cultuurhistorisch interessante plaatsen, zoals De Dinge waar eeuwenlang in de open lucht recht werd gesproken en de drie rijen sterke dijken, aangelegd door respectievelijk monniken, boeren en arbeiders. Op de dijk tussen het Groninger Land en het Groninger Wad streek de groep neer voor een broodje en een sapje, genietend van het uitzicht over het Wad; je kon helemaal tot Borkum kijken… Aan de landkant van de dijk in een plasje met zoute kwel foerageerden lepelaars, kluten en bergeenden die zich ongestoord lieten bespieden.

>

GRONINGEN

Zout, zoet en brak water In de noordoosthoek van Groningen ligt de Dollard, een uniek buitendijks natuurgebied van tien bij tien kilometer. Met de buitendijkse kwelders en slikken is de Dollard een van de laatste brakwatergetijdenlandschappen in Europa. Daar, vlak aan de grens met Duitsland in het estuarium van de Ems, is een laarzenpad over de kwelders aangelegd. Het pad leidt naar de Kiekkaaste, een vogelobservatiehut op de rand van eb en vloed. Bij laag water kun je er het meest genieten van de op de slikken fouragerende vogels. Raadpleeg voor de beste tijd www.getij.nl of de tabel bij Nieuwe Statenzijl. Bij springtij kan het Marcelluspad van en naar de Kiekkaaste flink onder water komen. De Dollard is eigendom van Natuurmonumenten maar het Groninger Landschap beheert het natuurgebied. Het Groninger Landschap bezit de kwelders en niet te vergeten de Polder Breebaart, nabij de Punt van Reide. Tussen zeedijk en zomerdijk is in korte tijd een natuurgebied gecreëerd waarbij zout en zoet elkaar ontmoeten. Dollard en polder staan met elkaar in verbinding door een duiker die binnen bepaalde regelstanden water in en uit doet stromen. Polder en zoetwater van het vaste land zijn ook met elkaar in verbinding gebracht door middel van een vijzel. Die zo is gemaakt dat stekelbaarsjes en paling onbeschadigd de brakke polder in kunnen en door kunnen naar zee. Bij de intrek van vissen gebeurt dat andersom. In Informatiecentrum de Reidehoeve aan de Dallingeweersterweg 30 in Termunten is te zien hoe ingenieus zoet en zout met elkaar zijn verbonden. Zaterdag en zondag tussen 12.00 en 16.00 uur geopend, met een schitterend uitzicht over de Dollard.

>

FRYSL ÂN / GRONINGEN

Biografie vaarweg Lemmer-Delfzijl Aan de oevers van de vaarweg Lemmer-Delfzijl die als een levensader door Groningen en Fryslân stroomt schrijven op 1 september tachtig auteurs de ‘Biografie van de vaarweg Lemmer-Delfzijl’. Als landschapsschilders van het woord bemannen de auteurs een dag lang tachtig observatieposten langs de hele vaarwegroute. De biografie - een project van grafisch vormgever Vanessa van Dam en beeldend kunstenaar/publicist Sjaak Langenberg maakt deel uit van het overkoepelende GroningsFriese kunstproject ‘Woordenstroom’, waarin taal een centrale rol speelt. Dit project is ontwikkeld in opdracht van de provincies Groningen en Fryslân in het kader van het Masterplan Vormgeving vaarweg Lemmer-Delfzijl. Het boek met de biografie verschijnt eind dit jaar in een oplage van tweeduizend exemplaren bij de Friese Pers/Noordboek. Zie: www.lemmerdelfzijl.nl

>

OVERIJSSEL

Strijd om schoon water, Vecht! Welke onbedoelde effecten heeft de recreatie op de kwaliteit van de Overijsselse Vecht en het landschap eromheen? In Overijssel gaat de Groene Maand op 1 september van start met een forumdiscussie over de Overijsselse Vecht en de gevolgen die de veranderde functie van de rivier heeft beleid en beheer van de omliggende gebieden. Bij de oprichting van het toenmalige Zuiveringsschap West-Overijssel in 1972 kreeg de bevolking van Hardenberg de belofte dat de destijds zwaar vervuilde Vecht weer als een zilveren lint door het landschap zou stromen. Dat is gelukt. Van een rivier voor transport en de afvoer van industrieel water is de Vecht veranderd in een waardevol landschapselement, dat veel recreanten trekt naar plaatsen als Dalfsen, Ommen en Hardenberg. De forumdiscussie wordt gehouden op 1 september om 10.00 uur in Natuuractiviteitencentrum de Koppel. De Koppel vindt u aan de oever van de Vecht, Vechtstraat 8 in Hardenberg. 5


>

>

OVERIJSSEL

Overijsselse Nacht van de Nacht

OVERIJSSEL

Klimaat-uitwisselingsdag natuurgidsen Op 13 oktober is er een uitwisselingsdag voor Overijsselse IVN-natuurgidsen. Deze derde editie staat in het teken van de landelijke campagne ’Hier - Klimaatverandering in je achtertuin’. Het thema klimaatverandering kan een extra dimensie geven aan je publieksactiviteiten. Op de Uitwisselingsdag laat Arnold van Vliet (Natuurkalender) in een inleiding met praktijkwandeling zien t hoe je dat kunt doen, wat je boodschap is en vooral wat je met betrekking tot dit thema in de natuur kunt laten zien. Bovendien kun je werken met het infopakket dat bij de campagne hoort. De uitwisselingsdag vindt plaats op vrijdag 13 oktober bij het Milieucentrum Deventer. Aanmelden: Marijke Wester, Natuur en Milieu Overijssel, tel. (038) 4250969, e-mail: wester@natuurmilieu.nl >

Ook in Overijssel vindt op 28 oktober de Nacht van de Nacht plaats om aandacht te vragen voor de schoonheid van de nacht. Veel IVN-afdelingen en andere groepen doen ook dit jaar weer mee. Beatrijs van de Lisdonk (IVN Consulentschap Utrecht) organiseert hiervoor op 4 oktober een workshop waarin IVN-afdelingen kennismaken met nieuwe, spannende werkvormen. Op het programma staan activiteiten met intrigerende titels als ‘Nachtelijk bezoek’, Nachtverhaal, ‘De Horte by night’, ‘Venster op de nacht’ en ‘De nacht en ik’. Landgoed De Horte te Dalfsen, 4 oktober van 18.30 tot 23.00 uur. Kosten € 15,(incl. soep, broodjes en informatieboekje). Aanmelden: Marijke Wester, Natuur en Milieu Overijssel, tel. (038) 4250969, e-mail: wester@natuurmilieu.nl

UTRECHT

Zestig informatiezuilen Nationale Parken >

Wat is er allemaal te zien en te leren in de twintig Nationale Parken die Nederland rijk is? Dat staat op zestig informatiezuilen in deze parken, waarvoor IVN-coördinatoren tekst en beeld verzorgden. In juni onthulde koningin Beatrix symbolisch een informatiezuil in het Doornse Gat in Nationaal Park de Utrechtse Heuvelrug. De informatiezuilen zijn een cadeau van het ministerie van LNV en de ANWB, nog ter gelegenheid van het zilveren regeringsjubileum van de koningin. “Maar eigenlijk zijn ze een cadeau aan het hele Nederlandse volk. De natuur is immers van en voor zestien miljoen Nederlanders”, aldus minister Veerman van LNV bij de onthulling. De Nationale Parken, van de Oosterschelde tot de Alde Faenen en van de Meinweg tot de Texelse duinen, vormen volgens de minister een staalkaart van bijzondere Nederlandse landschappen. De informatiezuilen helpen de burger meer te leren over de natuur. “Indirect profiteert de natuur daarvan. Wat je kent ga je liefhebben en dat wil je beschermen,” aldus Veerman. In dat verband ziet hij een belangrijke taak weggelegd voor natuureducatie, in het bijzonder voor stadskinderen.

UTRECHT

Zoekmachine natuur en milieu Op zoek naar informatie over vleermuizen, het tropisch regenwoud, de straling van zendmasten of eerlijke kleding, die niet door kinderhanden is gemaakt? Of zoek je een leuke wandel- of fietsroute over de Utrechtse Heuvelrug? Sinds kort heeft de Utrechtse gemeentebibliotheek een zoekmachine voor natuur- en milieu-onderwerpen. Met deze zoekmachine/computer raadpleeg je snel en gemakkelijk de uitgebreide catalogus natuur- en milieuboeken en -tijdschriftartikelen van de bibliotheek van het Milieucentrum Utrecht. Deze milieuclub heeft een bibliotheek met meer dan 3500 boeken, ruim 80 tijdschrifttitels en een uitgebreid knipselarchief over de meest uiteenlopende natuur- en milieuonderwerpen. De samenwerking met de openbare bibliotheek maakt de collectie toegankelijk voor een breed publiek. De boeken zijn te leen zonder lidmaatschap maar je betaalt wel borg. De catalogus in ook online te raadplegen op www.milieuplein.nl 6

>

UTRECHT

Tovenaar Autumnus: herfst in het bos Kinderen en volwassenen kunnen in de herfstvakantie luisteren naar de verhalen van Autumnus, de herfsttovenaar die elk jaar zorgt voor paddenstoelen in het bos en bladeren in alle kleuren geel, rood en en oranje. Herfst wordt het niet zomaar; daarvoor moet je veel in je mars hebben. En dat heeft Autumnus. Hij beleeft elke dag veel avonturen op de Heuvelrug en vertelt de kinderen daarover. Zij kunnen daarna met eigen ogen zien hoe betoverend mooi de herfst op de Heuvelrug is. Autumnus is een supertovenaar! Bij de activiteiten en de VVV’s in de regio is een kleurrijke ‘Heuvelrug-ontdek-kaart’ voor kinderen verkrijgbaar. Hierop staan het verhaal van Autumnus en leuke doe-tips. De actviteiten rondom Autumnus worden verzorgd door het IVN Consulentschap Utrecht.


>

ZUID-HOLL AND

Publiekscampagne Groene Hart IVN Consulentschap Zuid-Holland organiseert deze zomer en dit najaar samen met andere Zuid-Hollandse natuur- en milieuorganisaties een publiekscampagne over het Groene Hart. Dat gebeurt onder de vlag van ConSept - de verenigde natuur- en milieuorganisaties in ZuidHolland - die zich sterk maken voor de ontwikkeling van het Nationaal Landschap Groene Hart. De campagne moet mensen op een aansprekende wijze informeren over en betrekken bij het Groene Hart. De aftrap werd begin juli gegeven met een bijeenkomst die in het teken stond van Leesbaar Landschap. Deze vernieuwende methodiek leert mensen op speelse wijze hoe ze snel landschappelijke kwaliteiten kunnen waarnemen en beleven. Onder begeleiding van een boswachter trokken de deelnemers het gebied in rondom het Fort Wierickerschans aan de rand van Bodegraven.

d]USZXOQVb

EWabXSROb\WSbOZZSd]USZaVSb VSZSXOO`W\<SRS`ZO\RPZWXdS\- 3`hWX\abO\Rd]USZaRWSVWS`OZbWXR hWX\S\b`SYd]USZaRWSVWS`OZZSS\ W\RSeW\bS`]Th][S`hWX\ EObRS\YXSWaX]ced]USZSS\ abO\Rd]USZ]TSS\b`SYd]USZ- 2WbYc\XS]]Y]^h]SYS\W\SS\ d]USZUWRa

>

Een fotowedstrijd daagt mensen uit aansprekende en verrassende fotoâ&#x20AC;&#x2122;s te maken van mooie plekjes van het Groene Hart die het landschap karakteriseren. Een deskundige jury beoordeelt de fotoâ&#x20AC;&#x2122;s en kiest hieruit drie winnaars. De Groene Hart-dag (9 september) op het terrein van Fort Wierickerschans vormt de uitsmijter van de publiekscampagne met onder meer boottochten, een expositie van de ingezonden fotoâ&#x20AC;&#x2122;sen infroamtie van natuur- en milieuorganisaties. Landschapsfotograaf Martin Kers reikt de prijzen van de fotowedstrijd uit. Informatie: www.ivn.nl/groenehart, Marjon Vlug, IVN Consulentschap Zuid-Holland, tel. (06) 52450982, e-mail: m.a.vlug@ivn.nl

>

NOORD-HOLL AND

Kandidaten voor Zilveren Maanprijs Milieufederatie Noord-Holland, Landschap Noord-Holland en IVN Consulentschap NoordHolland reiken in december voor de vijfde keer de Zilveren Maanprijs uit. Deze prijs zet vrijwilligers in het zonnetje die op bijzondere wijze hun handen uit de mouwen steken of anderen enthousiast weten te maken voor vrijwilligerswerk op het gebied van natuur, milieu of landschap. Iedereen die een geslaagd project of baanbrekende activiteit op het gebied van natuur, milieu of landschap in Noord-Holland kent dat tussen september 2005 en september 2006 is uitgevoerd door een enthousiaste vrijwilliger of vrijwilligersgroep, kan deze nu voordragen voor de prijs. Gegevens van kandidaten voor de prijs dienen vóór maandag 16 oktober binnen te zijn bij Landschap Noord-Holland. Informatie en aanmelden: www.zilverenmaanprijs.nl of IVN Consulentschap Noord-Holland, tel. (0251) 650783. Prijsuitreiking: 9 december tijdens de Noord-Hollandse Natuurdag. In 2005 ging de Zilveren Maan naar de Stichting Noordzeekanaalgebied voor het project â&#x20AC;&#x2DC;Sterk, Schoon & Slimâ&#x20AC;&#x2122;.

d]USZXOQVb

ESSah]abWZ[]USZWXYS\ZcWabS`]T XSSS\d]USZV]]`b;WaaQVWS\hWS XSS`SS\W\RSdS`bSAZcW^S`\OO` b]SS\^`]PSS`RSd]USZh]U]SR []USZWXYbShWS\ EObR]SbX]ced]USZ(aZO^S\dS`S\ ^]SbaS\\SabP]ceS\hW\US\ d]SRaSZh]SYS\SbS\-

NOORD-HOLL AND

Biodiversiteit in Netwerk Bezoekerscentra Dit jaar en volgend jaar organiseren de Nederlandse bezoekerscentra activiteiten rond het thema Biodiversiteit, zoals de 1001-soortendag. Vanaf nu kan iedereen ook zĂŠlf aan de slag met dit thema: de bezoekerscentra hebben hiervoor nieuwe activerende producten ontwikkeld. Met de Natuur Doe Kaarten (â&#x201A;Ź 5,50) kun je op pad in ieder willekeurig seizoen en natuurgebied en maak je van een gewone wandeling een boeiende ervaring. Het is een kaartenset met 50 natuuropdrachten die kinderen (4-12 jaar) in de natuur kunnen uitvoeren. Poeponderzoek doen, muziek maken met eikendopjes, zaden verzamelen, raadspelletjes, zoekopdrachten, fantasiespelletjes, weetjes, het zit er allemaal in. De sets zijn ook geschikt voor gezinnen of een (school)groep. De â&#x20AC;&#x2DC;Scheur door de natuurâ&#x20AC;&#x2122;-kalender (â&#x201A;Ź 8,50) biedt 365 dagen lang interessante wetenswaardigheden, schitterende fotoâ&#x20AC;&#x2122;s en mooie illustraties rond het thema Biodiversiteit, van wc-papier tot fossiele brandstof. De inhoud is gevarieerd en leuk voor iedereen: grappige anekdotes, striptekeningen, (doe)activiteiten, raadsels, gedichtjes, spelletjes en leuke weetjes. â&#x20AC;&#x2DC;Aan de slag met biodiversiteitâ&#x20AC;&#x2122; (â&#x201A;Ź 4,95) helpt excursieleiders met achtergrondinformatie, tips en suggesties om tijdens excursies bezig te zijn met het thema. Interesse om met je afdeling, tijdens een excursie of in je vrije tijd aan de slag te gaan met biodiversiteit? Voor informatie en het bestellen van materialen kun je terecht bij Netwerk Bezoekerscentra, Maria Mulder, tel. (0222) 317458, e-mail: m.mulder@ivn.nl 7


>

ZUID-HOLL AND

Opening Groene Maand Zuid-Holland Op 3 september wordt de Groene Maand in Zuid Holland feestelijk geopend in Scheveningen. Er is ondermeer een open podium voor zeepoëzie en zeeproza. Vissers en vuurtorenwachters vertellen (sterke) verhalen over hun confrontatie met de zee. Verder is er aandacht voor North Sea Trail, een kustwandelpad dat de kustprovincies samen met de Stichting Wandelplatform-LAW en Bureau Ecosouvenir hebben opgezet. Het pad maakt deel uit van het internationale North Sea Trail van alle landen rondom de Noordzee. Gedeputeerde Leen van der Sar verricht de feestelijke opening van de Groene Maan door met een traditioneel kornet zeediertjes te vangen. Vers opgeleide zeegidsen informeren het publiek over de vangst. IVN afdeling Den Haag organiseert die dag een excursie met speciale aandacht voor de bijzondere flora langs de kust, zoals het bloeiende zeebiet tussen de basaltblokken. Gedetailleerde informatie over het programma is te vinden op www.groenemaand.nl en de website van het consulentschap www.ivn.nl/zuidholland Meer informatie over het kustwandelpad is te vinden op ww.northseatrail.nl

>

ZUID-HOLL AND

Groene Maand natuur-wandelvierdaagsen Tijdens de Groene Maand wordt op twee plaatsen in Zuid-Holland een natuur-wandelvierdaagse georganiseerd. In Rotterdam organiseren het NIVON en het Rotterdams Milieucentrum op zondag 3, 10, 17 en 24 september de Groene4daagse. Het zijn stevige gemarkeerde wandelingen van 20 kilometer en meer van het Rotterdamse wandelpadennetwerk: het Erasmuspad, het Pad op Zuid, het Jeneverpad en het Ton Markesepad. Alleen deelnemers aan alle wandeldagen hebben recht op het ‘groene wandelkruisje’. Op dezelfde zondagen in september organiseert IVN Delft samen met de KNNV Regio Delft, de Midden-Delfland Vereniging, de Vereniging voor Natuur- en Milieubescherming Pijnacker de Natuur4daagse Delfland. De deelnemers maken tijdens een wandeling kennis met het landschap en de natuur rond Delft. De Natuur4daagse Delfland kent vier verschillende trajecten die elk in een ander gebied zijn uitgezet. Er is speciale aandacht voor het Groene Maandthema water. De routes zijn tussen de 5 en 10 km. De starttijd is tussen 10.00 - 12.00 uur, de aankomsttijd tussen 12.00 -15.00 uur. De deelnemers lopen op eigen gelegenheid op een routebeschrijving die ook veel vertelt over landschap en natuur langs de route. De deelnemer die drie routes loopt ontvangt een herinneringsmedaille. IVN Delft organiseert de eerste wandeling op 3 september, dieeen deel van het Paarse Paaltjes Pad volgt. De dag valt samen met de Open Bieslanddagen. De route voert daarom ook langs Hoeve Biesland van biologische boer Jan Duijndam. Informatie: Rotterdams Milieucentrum, www.groene4daagse.nl IVN Delft, www.ivndelft.nl, e-mail: info@ivndelft.nl o.v.v. ‘natuur4daagse’

>

BR ABANT

Zilva’s Ontdekpad laat kinderen Op Zilva’s Ontdekpak op Recreatiecentrum Ter Spegelt kunnen kinderen maar ook ouderen met een knapzak vol instrumenten van alles te weten komen over de planten en dieren uit het gebied. Het Ontdekpad is ontwikkeld door IVN Consulentschap Brabant; de eerste keer dat het Consulentschap iets dergelijks doet. Het idee achter Zilva’s Ontdekpad is de drempel naar natuurbeleving voor kampeerders op Ter Spegelt kleiner maken. “Kampeerders kunnen op informatieve en speelse wijze kennismaken met natuurlijke elementen die op de camping te vinden zijn,” vertelt John Rozema van IVN Consulentschap Brabant. “Als we verder 8


>

BR ABANT

Streekfestival Groene Woud Onder de noemer ‘Brabants grootste tuin op ’t zuiden’ werd op 2 juli het Streekfestival van Het Groene Woud gehouden op Landgoed Velder in Liempde. Net als vorig jaar was het festival een doorslaand succes. Het goede weer zorgde voor een grote aanloop naar het sfeervol ingerichte evenemententerrein. Zo’n 150 stands gerangschikt op thema’s als kunst, natuur, recreatie landbouw en culinair wisten elke doelgroep wat te bieden. Ook de stand van IVN Consulentschap Brabant trok veel geïnteresseerde bezoekers. Grote publiekstrekker was Gerard van Maasakkers die naast een kort optreden de prijzen uitreikte aan de jonge winnaars van de poëziewedstrijd.

>

LIMBURG

IVN Limburg in race voor het Nationale Compliment Het project ‘De langste tuin van Limburg’ van IVN District Limburg is een van de twintig genomineerden uit 530 inzendingen voor het Nationale Compliment 2006. Deze inzending maakt deel uit van de campagne IVN NatuurNetwerk. Op 16 december is de uitreiking van Het Nationale Compliment (i.s.m. Make a Difference Day en Het GemeentenCompliment). Het IVN District verdient alleen al met deze nominatie sowieso € 1000,-. Elk jaar reikt Vereniging NOV in samenwerking met de Rabobank en het ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport twee belangrijke vrijwilligersprijzen uit: het Nationale Compliment voor het beste vrijwilligersproject en het GemeentenCompliment voor de gemeente met een actief vrijwilligerswerkbeleid.

>

LIMBURG

Ezelwandelingen In het Dubbbroek, een natuurgebied van Limburgs Landschap nabij Maasbree, kun je wandeltochten maken met ezels en door ezels getrokken huifkarren. Ezels dragen tijdens de dagwandelingen en meerdaagse tochten je bagage en kinderen kunnen als ze moe zijn een stukje ‘meeliften’. De organisatoren hebben ook diverse wandelroutes uitgezet door het Dubbroek (125 ha) dat in en bij een oude Maasbedding ligt tussen Maasbree, Baarlo en Hout-Blerick. In de jaren vijftig en zestig verdween er veel elzenbroekbos. Ervoor in de plaats kwamen populieren. Ook werden zeer natte hooilanden met populierenproductiebos beplant. In deze toestand kocht de eerste delen van het Dubbroek van de gemeente Maasbree Allerlei bostypen zijn beeldbepalend in het Dubbroek. In de laagste delen, waar vrijwel permanent water boven of dichtbij het maaiveld staat groeit elzenbroekbos. Op de overgang van de natte naar de droge gronden groeit essen-eikenbos met een soortenrijke struiklaag. Eind jaren negentig zijn in het gebied op drie plaatsen wilgen en riet verwijderd en is de waterbodem tot op de veenlaag afgegraven. Zo kan de voortgaande verlanding helemaal opnieuw beginnen. Informatie over de Ezelwandeltochten: tel. (077) 4654169, www.ezelwandelingen.nl

natuur ontdekken kijken hopen we natuurlijk dat kampeerders ook de natuur en het landschap buiten de camping op waarde zullen schatten en zullen gaan ontdekken.” Het Ontdekpad is in eerste instantie bedoeld voor kinderen, maar doordat de opdrachten op de infopalen makkelijk te wisselen zijn kunnen in het laagseizoen bijvoorbeeld vijftigplussers ermee aan de slag. De eerste ervaringen zijn volgens de commercieel directeur van Ter Spegelt erg positief. John Rozema sluit de ontwikkeling van dergelijke natuurbelevingprogramma’s elders in Brabant daarom ook niet uit. 9


Natuur en leefomgeving

Foto: Twan Wiermans

De kwaliteit en kwantiteit van het water zijn overal in Nederland actueel. Bij de Limburgse Grensmaas zijn er plannen voor natuurontwikkeling en hoogwaterbescherming in ruil voor grindwinning, onder het motto: ‘Groen voor grind’. IVN’ers uit de regio zijn kritisch. “Geld is toch de sturende factor. Ecologisch zou er veel meer haalbaar zijn.”

Grensmaas: geld en groen voor grind

Door Lieke Muyris

De Grensmaas is het ongestuwde en onbevaarbare deel van de Maas tussen Maastricht en Roosteren van ongeveer 45 kilometer, tevens de grens tussen België en Nederland. Het Grensmaasproject betekent verbreding van de stroomgeul en verlaging van de weerden (uiterwaarden) door grindwinning. Vervuilde dekgrond wordt geborgen in circa 20 meter diepe putten waaruit eerst grind wordt gewonnen. Daarna mag de natuur over een oppervlakte van minimaal 1000 hectare haar gang gaan, onder beheer van Natuurmonumenten. Oorspronkelijk had het Grensmaasproject tot doel te voldoen “Duivelsnaaigaren, kegelsilene, slangewortel, sofiekruid, kompassla… de eerste keer vonden we ruim tachtig soorten in anderhalf uur!” Hub de Rooy van IVN Elsloo (Zuid-Limburg) vertelt enthousiast over het inventariseren van de nieuwe natuur langs de Maas bij het dorpje Meers. Samen met vrijwilligers van zijn afdeling en buurafdeling Stein is hij deze zomer op verzoek van Natuurmonumenten begonnen met het inventariseren van het proefproject Meers, een voorbeeldproject voor natuurontwikkeling langs de Grensmaas.

Foto: Twan Wiermans

Groene Maand in de startblokken ‘Water in overvloed? Ontdek Nederland-Waterland’. De zevende editie van de Groene Maand staat in het teken van de invloed van water op ons landschap. Partners van de Groene Maand zijn dit jaar onder meer het Ministerie van Verkeer en Waterstaat en het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. In de Groene Maand brengen honderden kleinschalige activiteiten de waterrijke gebieden in ons land in beeld. Het officiële startschot voor de Groene Maand is dit jaar op 31 augustus in Kasteel Groeneveld in Baarn met aansluitend Waterdebat. Genodigden hierbij: kamerleden, dijkgraven, terreinbeheerders, vertegenwoordigers van uiteenlopende maatschappelijke organisaties en overheden. Onderwerp van het debat: de kwaliteit en kwantiteit van het water in ons land, het belang van schoon water en de rol van water in ons landschap. 10

aan de verplichting om 35 miljoen ton grind te leveren, om te voldoen aan de nationale behoefte. In ruil daarvoor: groen voor grind, oftewel de realisatie van nieuwe natuur. Na de hoogwateroverlast in 1993 en 1995 is daar de hoogwaterbescherming als doelstelling bijgekomen. De plannen en vergunningaanvragen met bijbehorende Milieu Effect Rapportage (MER) zijn momenteel formeel in procedure. Het werk zelf moet in 2007 beginnen en in 2021 zijn afgerond.

Vrij spel In het proefproject Meers is te zien hoe het er langs de gehele Grensmaas uit moet gaan zien. Daar is een ontgrinder al enkele tientallen jaren aan het werk. Van het totaal van 135 te ontginnen hectares zijn er 46 klaar. Natuur en rivier hebben daar nu vrij spel. Een deel van de gebied is omheind en wordt begraasd door Galloway-runderen en Konikspaarden. Tiental-


Waterbeleid: kansen voor natuur

len soorten planten hebben het gebied al in bezit genomen. “Je komt planten tegen die zo zeldzaam zijn dat je ze niet kent”, aldus natuurgids Fons Leerschool van IVN Stein. “Maar ook onverwachte kweekvormen. Vlinderstruiken, stokrozen, tomaten, het groeit nergens zo goed als daar”, voegt één van de inventariserende IVN’ers daaraan toe. Ook de watervogels hebben het gebied gevonden: diverse soorten eenden, ganzen, zwanen, aalscholvers, maar ook de zeldzame blauwborst en oeverloper worden er nu vaak gezien. Toch zijn de IVN’ers kritisch. Hub de Rooy: “Ik heb altijd moeite gehad met het grindverhaal. Ze hadden het beter kunnen laten zoals het was. Het gaat uiteindelijk om geld.”

Beperkte kwaliteit De budgettaire neutraliteit waarmee het Grensmaasproject moet worden uitgevoerd is volgens de IVN’ers uit Born en het Federatief Verband tegen Ontgrindingen (waarbij zij zich aangesloten hebben) funest voor de ecologische en morfologische ontwikkeling van het afgegraven gebied. Ze vinden het zelfs desastreus voor het behoud van de unieke kronkelwaarden, overblijfselen van oude Maasbeddingen. “Wij hebben helemaal niets tegen de maatregelen voor hoogwaterbescherming”, benadrukt Miel Jaspers. “Stel die ingrepen ten doel aan natuurontwikkeling en zorg voor verdere ontwikkeling van de natuur met instandhouding van de bestaande waarden. We respecteren zelfs de verplichting om 35 miljoen ton grind voor de nationale behoefte te leveren. Maar zoals de uitvoeringsplannen er nu uitzien wordt de nieuwe grindnatuur maar van een beperkte kwaliteit ten opzichte van het haalbare.” Omdat de natuurontwikkeling niet méér mag kosten dan de grindwinning opbrengt, zijn er compromissen gesloten wat de uitvoering betreft. In het stuk Grensmaas dat binnen het werkgebied van IVN Land van Swentibold valt, zijn er daardoor grote pijnpunten. Het begint al in het zuidelijke deel: daar steekt een aantal grote gasleidingen de Maas over. Omdat het

Het klimaat verandert en dit heeft gevolgen voor onze waterhuishouding. Het weer wordt extremer met korte maar hevige regenbuien, meer smeltwater dat via de rivieren ons land binnenkomt en stijging van de zeespiegel. Om te voorkomen dat dit tot meer wateroverlast leidt, hebben Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen het Waterbeleid 21ste Eeuw ontwikkeld. Water krijgt de ruimte, voordat het die ruimte zelf neemt, dat is de kern van het beleid. Stad en landschap krijgen ruimte om water op te slaan. Het beleid is er ook op gericht, te voorkomen dat gebieden verdrogen; voor veel natuurgebieden van groot belang. De grondwaterstand wordt voor de landbouw vaak kunstmatig laag gehouden. Het beleidsmotto is nu echter ‘vasthouden, bergen, afvoeren’, om te zorgen dat water langer in het eigen stroomgebied blijft. Watergangen worden breder en minder diep. Dat heeft - behalve hoger grondwaterpeil - als voordeel dat het water meer ruimte heeft en het overstromingsgevaar afneemt én dat natuurvriendelijke oevers ontstaan waar wilde planten en (water)dieren meer kansen hebben. Beken die ooit zijn recht getrokken voor snelle afvoer van water mogen weer meanderen. De flauw aflopende oevers van sloten bieden meer kansen voor padden, kikkers en salamanders die het land op willen. Binnen bebouwde gebieden zorgen bergingsvijvers en sloten ervoor dat bij wateroverlast de riolering minder belast wordt. Dat water kan dan ook weer voor natuurlijke en recreatieve doeleinden worden gebruikt. De Europese Kaderrichtlijn Water is bedoeld om de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater in Europa op een goed niveau te krijgen en houden, en stelt normen voor de chemische samenstelling ervan. Maar ook de ecologische kwaliteit speelt een rol. Bij de waterstaatkundige inrichting van gebieden wordt niet meer alleen naar het economische maar ook naar het ecologische belang gekeken. Zie ook: www.nederlandleeftmetwater.nl, www.kaderrichtlijnwater.nl, www.ruimtevoorderivier.nl

te duur is om die leidingen te verleggen, wordt de weerd er veel minder verlaagd dan zou kunnen. Iets noordelijker liggen een paar voormalige stortplaatsen uit de mijnperiode. Het is

>> 11


In Raalte-Noord komt regenwater terecht in speciaal aangelegde veldjes (wadi’s),

Natuur en leefomgeving

waardoor het grondwaterpeil hoger is.

>>

Grondwaterstand: groen of rood? Grondwatermeters laten zien hoe het is gesteld met de grondwaterstand. Interessant om te weten want de stand van het grondwater heeft gevolgen voor de natuur. Een grondwatermeter is een roestvrijstalen buis die boven de grond laat zien hoe hoog of hoe laag het grondwater staat. Door het gebruik van kleuren is de grondwaterstand eenvoudig af te lezen. Wijst de meter een waarde aan in het groene vlak, dan is de grondwaterstand gunstig voor de functie van het gebied. Een waarde in het rode vlak staat voor een te lage grondwaterstand. Er staan nu al veertien grondwatermeters in Drenthe, vijf in Utrecht, tien in Overijssel en vijftien in Noord-Brabant. De grote grondwatermeters hebben vooral educatieve waarde. Kijk op www.waterindepeiling.nl, ook voor het bestellen van begeleidende educatieve pakketten.

wel de bedoeling die vervuilde grond ooit op te ruimen, maar voorlopig wordt ervoor gekozen om daar niet te ontgrinden, maar een kunstmatig eiland te creëren door een nevengeul te graven. Daarmee wordt de beschermingsdoelstelling wel gehaald, maar is er geen kans op ontwikkeling van nieuwe grindnatuur.

Unieke kronkelwaarden “Als je zoals ik verliefd bent op dit gebied, kun je het niet eens zijn met wat er gaat gebeuren”, zegt Miel Jaspers, voorzitter van de Werkgroep Kingbeek. Deze werkgroep zet zich in voor herstel en behoud van het kronkelwaardenlandschap waardoor de Kingbeek stroomt. Het is een bescheiden beek van slechts zeven kilometers, maar wel een van een bijzondere schoonheid. De Kingbeek ontspringt in de gemeente Stein, loopt door het ontgrindingsgebied Koeweide om daar uit te monden in de Maas. Het beeklandschap is nét in oude

glorie hersteld, maar loopt nu gevaar door de ontgrindingsplannen. “De locatie Koeweide bevat grind van de hoogste kwaliteit, dus daar kijkt men gretig naar”, aldus Miel Jaspers. “De stroomgeul wordt daar dusdanig verbreed dat er 4600 kubieke meter per seconde water doorheen kan, terwijl een stuk stroomopwaarts en stroomafwaarts het maximum 3850 kub is. Bij normale Maaswaterafvoeren zie je daar straks een plas van 100 hectare water, geen mooie natuur.” De afgraving van de Koeweide gaat tot op amper 35 meter van de Kingbeek en dan meteen vele meters diep. “Op de locatie Koeweide wordt - en dat geldt ook voor Meers - over een te grote oppervlakte te diep ontgrind. In Meers mag dan wel duivelsnaaigaren en slangewortel voorkomen, het is een verkeerd voorbeeldproject. De MER is in dit verband duidelijk”, aldus Jaspers. Het Federatief Verband concludeert dat de huidige plannen voor de Grensmaas in ecologisch opzicht niet het maximaal 12

haalbare zijn; slechts één oever wordt aangepakt en door het nog steeds ernstig vervuilde Maaswater zullen de verlaagde weerden opnieuw vervuilen. Een aantal rivierkundige maatregelen komen bovendien niet overeen met de ideeën van een vrij stromende rivier. Lieke Muyris is redactielid/correspondent Limburg en lid van IVN Stein.

“Mensen betrekken bij kwaliteit en belang van water” “Hoe meer ik ermee bezig ben, hoe meer er bij komt kijken, een heel leuk en divers proces”, aldus Janneke Werneke, programmaleider Water en projectleider Groene Maand bij IVN Nederland. Water is voor de komende jaren een van de prioritaire thema’s van het IVN. Het kennisteam Water, waarin elke regio van de beroepsorganisatie is vertegenwoordigd, heeft onlangs de Visie Water geformuleerd. “In dit team komt de kennis en ervaring uit de regio naar boven. In elke regio speelt wat anders. Dat varieert van brak water, grondwater en verdroging tot zwem- en drinkwater, natuurlijke beken en beheersmaatregelen. Er zijn twee speerpunten gekozen, aansluitend op de expertise van het IVN: het betrekken van mensen bij de ecologische waterkwaliteit en bij het belang van water in het landschap door voorlichting, educatie en participatie.” Het programma wordt nu verder uitgewerkt. Er is een overzicht gemaakt van alle IVN-waterprojecten en een plan van aanpak voor de komende twee jaar is in de maak. Daarnaast wordt de mogelijkheid onderzocht van een landelijk project voor de ministeries van Landbouw, Natuur en Visserij en Verkeer en Waterstaat, dat zoveel mogelijk aansluit bij bestaande activiteiten van IVN-afdelingen en Consulentschappen.


Foto’s: Sacha de Boer

Marjon de Hond (Tholen, 3 juni 1972). Sinds 1999 weervrouw bij het NOS Journaal. Opent Groene Maand Flevoland, zaterdag 2 september in Zeewolde. Opleiding: HTS Technische Natuurkunde, Dordrecht; Meteorologie en Fysische Oceanografie, Utrecht. Samenwonend, eerste kind op komst

“Klimaatverandering niet van later zorg”

Door Zefea Samson

“Sommige weersverschijnselen blijven je altijd bij. Ik herinner me nog de enorme rolwolk op 17 juli 2004. Die zag je vanuit de verte op je afstormen, waarna er hele zware buien volgden. Of de hagelstenen uit 1998, zo groot als eieren! Het weer is fascinerend. Alles buiten is mooi, ook in de regen. Ik ben een echt buitenmens. Op de hei of in het bos kan ik genieten van de rust en ruimte.

De Oostvaardersplassen zijn dicht bij mij in de buurt. Er zijn zeer veel dieren te zien, konikspaarden en herten. Toen ik er een keer wandelde zag ik een boswachter die net een hert had geschoten. Hij had de kop in zijn hand om te voorkomen dat het gewei zou worden meegenomen. Het is een bizar beeld dat in mijn geheugen staat gegrift. Ik ben een echte dierenliefhebber en een enorm gevoelsmens. Ik wilde dierenarts worden, maar ik zou nooit in een poot kunnen snijden.

Eens een Zeeuw, altijd een Zeeuw. Toen ik voor mijn studie in de stad ging wonen, was dat een grote schok. Ik mis de ruimte van het platteland. Mijn opa had een boerderij. Ik ben van kinds af aan met het buitenleven opgegroeid. Ik had een eigen moestuintje op de boerderij en was vaak met een schepnetje langs de slootkant te vinden. De aardappelen werden met de hand gerooid. Eén weekend per jaar moesten we met de hele familie rooien. Buiten zijn is me met de paplepel ingegoten. Boeren hebben veel kennis over het weer, dus dat heb ik ook als kind al meegekregen.

Thuis in de natuur

Op de rug van een paard, met je gezicht in de wind, vergeet je alles om je heen. Je bent helemaal alleen: jij, je paard en de omgeving. Dat is voor mij de fijnste manier om van de natuur te genieten. Ik vind het ergerlijk dat die natuur zo wordt ingepikt voor huizen en wegen. Meer wegen is geen oplossing voor het fileprobleem. Straks loopt Almere over in Amsterdam. En het beetje natuur dat er nog is, wordt vervuild door de mensen die er komen, mensen gooien van alles op de grond. Favorieten Het klimaat is onverwacht en onvoorspelbaar. We weten nog maar zo weinig. Als we het hebben over klimaatveranderingen gaan we maar van één scenario uit, dat het warmer wordt. Dat is wel het meest waarschijnlijk, maar ik vind dat we meer rekening moeten houden met heel andere mogelijkheden, we moeten breder kijken. Samen met het InnovatieNetwerk ben ik bezig met een onderzoek waarbij we vier scenario’s belichten: warm en droog, warm en nat, koud en droog, koud en nat. Wij, en vooral de overheid, moeten ons op alle opties voorbereiden. Kunnen we hier straks nog wel aardappels verbouwen? We hopen over een jaar een rapport met adviezen over de gevolgen van mogelijke klimaatsveranderingen voor onze voedselvoorziening en ruimtegebruik te presenteren. We kunnen nu echt niet meer zeggen dat gevolgen van klimaatveranderingen voor ons van later zorg zijn.”

Soort: paarden en mijn katten en konijnen. Gebied: mijn eigen achtertuin met de kikkers, konijnen en moesmanden. Nieuw-Zeeland is een droom voor wie van natuur houdt; vooral het zuidelijk eiland met gletsjers en prachtig groen.

Informatiebron: op internet vind je alles. Ik bekijk natuurlijk regelmatig weersites. Vara’s Vroege Vogels is informatief.

Vrije tijd: Fietsen, wandelen, paardrijden, buiten zijn.

13 13


Educatie en communicatie

De een wandelt graag langs de branding, de ander beseft dat hij onder de zeespiegel is geboren. Iedere deelnemer aan de zeegidsencursus in Noord- en Zuid-Holland heeft zo zijn eigen reden om zich aan te melden. Gemeenschappelijk is het enthousiasme om mensen te betrekken bij de zee-natuur. Vier deelnemers vertellen over de projecten die ze inmiddels hebben opgezet.

Een zeezak met een grondboor “Gek eigenlijk als je bedenkt dat je vlak bij zee woont en er niets van af weet.” Voor Margo Slot uit Haarlem was dat een van de redenen om zich aan te melden voor de cursus. Samen met vijf andere deelnemers van IVN-afdeling Zuid-Kennemerland organiseerde Margo het zeeevenement ‘Van vissers tot flessenpost’ tijdens de Week van de Zee (mei) in het Zandvoortse Juttersmuseum. Bezoekers konden een film over de natuur in de Noordzee bekijken, een jutter vertelde over flessenpost en een oude visser vertelde over de visserij in vroeger tijden. Kinderen konden terecht met vragen over hoe je vondsten uit zee kunt schoonmaken en bewaren.

Tentoonstelling “Omdat we onder de zeespiegel zijn geboren moeten we constant rekening houden met onze positie ten opzichte van de zee”, aldus Nelly Pot namens

Door Caroline Dekker

de drie deelnemers van IVN-afdelingen Nieuwkoop-Noorden en Alphen aan de Rijn. De ligging van Nederland ten opzichte van NAP en de invloed van de zee op het onstaan van het huidige landschap lopen dan ook als een rode draad door hun tentoonstelling en bijbehorende fietstocht ‘Van Heuvelrug naar Kust en Zee’. De tentoonstelling gaat open op 30 september en is te zien in bibliotheken.

Strand “We wilden graag meer en bredere informatie over de zee met zijn flora en fauna. We organiseren al regelmatig activiteiten aan het strand voor groepen”, zegt Joop Ettema. Hij en nog vijf deelnemers van IVN-afdeling Noord-Kennemerland maken een handleiding voor strandgidsen. Die kan worden gebruikt bij activiteiten langs het strand en ter ondersteuning voor nieuwe strandgidsen.

Zeegidsencursus De IVN-zeegidsencursus - eerder al met succes uitgevoerd in Groningen - bestaat uit vier bijeenkomsten en een terugkomdag waarop de deelnemers hun projecten presenteren. In de cursus komen het gebruik van de zee, de zeespiegelstijging, kusttypen, visserij, vervuiling, bouwen in zee en dynamisch kustbeheer aan de orde. Aan deze versie in Noord- en Zuid-Holland hebben meegewerkt: gastsprekers van het NIOZ, stichting De Noordzee en stichting Duinbehoud; de strandwerkgroep van IVN Noord-Kennemerland (kennismaking kornetvissen). De deelnemers waarderen vooral het bezoek aan de visafslag in IJmuiden en de uitleg over dynamisch kustbeheer. Er komt een evaluatie van de cursus. Daarna wordt duidelijk of en hoe de cursus een vervolg krijgt. 14

“Al jaren zetten we ons in om kinderen enthousiast te maken voor de natuur”, vertelt Simone Jongepier namens de vier deelnemers van IVN-afdeling Voorne-Putten-Rozenburg. “Op de cursus hebben we ervaringen uitgewisseld. Dat was prettig, want je hoeft het wiel niet twee keer uit te vinden!” De groep ontwikkelde een doe-route naar en op het strand voor jongeren van twaalf jaar en ouder. Zij krijgen op deze route een zogenaamde ‘zeezak’ mee, een rugzak met doe-activiteiten en een grondboor. “Nu we dit terrein hebben ontdekt gaan we vaker activiteiten op en rond het strand organiseren.” Caroline Dekker is redactielid/correspondent Noord-Holland en lid IVN Zuid-Kennemerland


Educatie en communicatie

Door educatie en communicatie een brug vormen tussen waterinstanties en het grote publiek. Dat is in het kort de taak van de watergids. Brabant telt er binnenkort dertig. Ook andere provincies zijn begonnen met de opleiding van watergidsen. Want water is actueel.

De watergids: brug tussen instanties en publiek De watergidsencursus is een samenwerkingsverband van de provincie Noord-Brabant, de Brabantse waterschappen en IVN Consulentschap Brabant. Het initiatief sluit naadloos aan op de ontwikkelingen op het gebied van water en waterbeheer. Er is veel nieuw beleid ontwikkeld dat bij het grote publiek nog amper bekend is. Hoe krijg je meer aandacht voor water en waterbeheer? Hoe overtuig je burger en bestuurder van het belang van water? En hoe krijg je water terug op de maatschappelijke en politieke agenda? Allemaal vragen waarop de cursus in acht bijeenkomsten een antwoord geeft.

Door Marcel Donks

Didactiek en inhoud De groep cursisten in Brabant is vrij divers. Zo telt de groep naast IVN’ers ook mensen van de Brabantse Milieufederatie (BMF), milieueducatieve centra en waterschappen. Maar er zijn ook mensen bij die een uitdaging zien in het werken als watergids. Aan de toelating zijn hoge eisen gesteld op het gebied van didactische vaardigheden, inhoudelijke kennis en inzetbaarheid na de cursus. De cursus gaat in vier modulen in op ecologie en waterlandschap, en het belang en gebruik van water. Ook beleidsontwikkelingen rond water en watereducatie komen uitgebreid aan bod.

Andere opdrachtgevers José de Jonge is als projectleider nauw bij de opleiding van watergidsen betrokken. Ze legt uit waarom de cursus in Brabant bijzonder is. “Wij doen het anders dan de provincies die de watergidsencursus al eens hebben gegeven. Elders ligt de nadruk toch vooral op eigen IVN-projecten, terwijl wij tijdens de cursus al contact zoeken met allerlei instellingen die zich met water bezighouden. Onze gidsen zijn straks actief op het gebied van voorlichting en educatie over water. Niet alleen voor IVN, maar ook voor andere opdrachtgevers. Dit maakt het draagvlak van de cursus een stuk groter.”

Marcel Donks is correspondent Brabant en lid van IVN De Waerdman

Winst Samenwerking is dus van groot belang voor de nieuwe watergidsen. Dat blijkt ook uit het feit dat de acht bijeenkomsten steeds op locatie worden gehouden. Zo zijn de cursisten op bezoek geweest bij De Kleine Aarde, de provincie, waterschappen, maar ook bij een viskwekerij. Ze gingen aan de slag met lespakketten, excursies en themabijeenkomsten. José: “Excursies organiseren en verzorgen, scholen begeleiden bij veldwerk, folders schrijvers, publieksdagen organiseren; allemaal activiteiten die tot het takenpakket van de watergids behoren. Zo kunnen de watergidsen een brug vormen tussen instanties die met water bezig zijn en het publiek. Daar is grote winst te boeken.”

15


Vereniging en vrijwilligers

Foto: Alexandra Brouwer

Nederland-Waterland: al eeuwen houdt Nederland zich bezig met watermanagement. Nu is dat actueler dan ooit: we willen geen natte voeten, maar tegelijkertijd is er toch veel droogte. Tijdens de Groene Maand-activiteiten ervaart iedere deelnemer hoe we in Nederland omgaan met water en waterbeheer.

Ontdek Nederland-Waterland! >

Door Zefea Samson

G R O E N E M A A ND SE PTE M B E R 2 0 0 6 Kikkers lokken Volgens het beroemde kinderboek ving Dik Trom op de volgende manier kikkers. Hij pakte een stok, met daaraan een touwtje met een rood lapje van 3x3 cm. Hij bewoog dat heen en weer, boven water met kikkers. Van alle kanten kwamen kikkers aanspringen, bovenop het lapje! Probeer met een lange stok met een rood lapje of jou dit ook lukt.

Drijvende zaadjes Peuter een rijpe zaaddoos van een gele lisvrucht open. Laat wat zaadjes in het water vallen: ze blijven drijven. Haal van enkele andere zaden het kurken buitenlaagje af en laat deze zaadjes in het water vallen: ze zinken onmiddellijk. Zo zinken zaadjes in de natuur. Eerst drijven ze weg en na het verrotten van het kurklaagje zinken ze naar hun groeiplaats op de bodem. Deze en andere doe-tips in ‘Ontdek de waterkant’. Het gidsje is schriftelijk, zonder postzegel, te bestellen: Hexspoor, Antwoordnummer 16524, 5280 WJ Boxtel. O.v.v.:OB 41. IVN-ledenprijs € 4,95,- niet-leden € 5,95.

16

Foto: Alexandra Brouwer

De Groene Maand, die zijn zevende editie beleeft, is een promotie-evenement van 37 organisaties die zich inzetten voor natuur, milieu, landbouw, recreatie, toerisme en water. De Groene Maand probeert op een leuke manier zo veel mogelijk Nederlanders te betrekken bij natuur en landschap door ze de natuur in te laten trekken. Daar is veel te beleven en te leren. Daarom worden honderden ‘groene’ publieksactiviteiten georganiseerd in het hele land. Wandelingen en fietstochten met gids, rondleidingen, tentoonstellingen, informatiemarkten, kinderactiviteiten en themalezingen. Het grootste deel van de activiteiten wordt georganiseerd door de IVN-afdelingen. Daarnaast bieden de partners aantrekkelijke groene kortingen, arrangementen en bijzondere acties.

Lage grondwaterstanden Dit jaar belichten de activiteiten het thema water. We moeten zorgen dat we geen natte voeten krijgen en tegelijkertijd is er droogte. In ons landschap moet ruimte worden gemaakt voor het water. Los van de deltawerken en de dijken gebeurt dat in de vorm van uiterwaarden en baggerwerkzaamheden, nieuwe nevengeulen, singels en sloten. In ons cultuurlandschap worden lage grondwaterstanden aangehouden, waardoor grote delen van het land verdroogd zijn. Lage grondwaterstanden zijn gewenst voor de landbouw en komen door winning van drinkwater en industriewater. Hierdoor komen


Feestelijke openingsevenementen Groene Maand Naast de landelijke opening van de Groene Maand vinden in diversie provincies feestelijke evenementen plaats. Meer informatie op www.groenemaand.nl

veel dier- en plantensoorten behoorlijk in gevaar. Als er niets verandert, verdwijnt onze rijke flora en fauna en blijven alleen de veelvoorkomende soorten als riet en brandnetels bestaan.

Ontdek de Waterkant IVN-afdelingen hebben veel kennis over water. Veel afdelingen hebben hun programma op het thema water afgestemd. Maar ook met kleine aanpassingen wordt een reguliere wandeling al een wateractiviteit. Om afdelingen op weg te helpen ontvingen ze in mei het gidsje ‘Ontdek de Waterkant’. Hierin staan ideeën en tips voor natuurgidsen, jeugdleiders en leerkrachten om met eenvoudige middelen jong en oud de natuur te laten beleven. Waarnemen, meten en onderzoeken, maar ook belevingsactiviteiten voor een avontuurlijke sfeer bij het buiten bezig zijn. Deze publicatie is een heruitgave. De eerste versie werd in 1999 samengesteld door de District Kadervorming (DKV) van IVN-district Zuid-Holland onder eindredactie van IVN’er Ton Lommers. “In de bundel wordt geen aandacht besteed aan het vangen, uitzoeken en bekijken van waterdiertjes. Dat zijn wel belangrijke waterkant-activiteiten, maar daar is al veel informatie over beschikbaar en bovendien is het moeilijker even in een excursie toe te voegen,” belicht Ton Lommers de inhoud van de gids. “Wij vonden het vooral belangrijk dat de activiteiten leuk zijn voor iedereen, veel of weinig kennis, jong of oud. Ze moeten gemakkelijk uit te voeren zijn en niet locatiegebonden. Het belangrijkste is de actieve, persoonlijke en avontuurlijke sfeer.”

Drenthe > Zaterdag 2 september, werkschuur Staasbosbeheer, Molensteeg 2, Oudemolen, 11.00 tot 16.00 uur. Nationaal park Drentsche Aa. Informatiemarkt, excursies, ontdekkingstocht voor kinderen door het beekdal van de Drentsche Aa. Informatie: www.drentscheaa.nl. Agnes Bakker: a.bakker@ivn.nl of (0592) 371740. Georganiseerd door IVN Consulentschap Drenthe. Flevoland, Utrecht, Gelderland > Zaterdag 2 september, Roode Schuur, Dasselaarweg in gemeente Zeewolde, 12.00 tot 14.00 uur. Programma: Officiële start door Marjon de Hond en Coby Adema, directeur IVN regio Midden. Activiteitenmarkt, Waterproof waterproef met bestuurders, presentatie grondwatermeter. Excursies, waterverhalen, levend ganzenbord, waterkringloopspel, kano-doeton, watch, bisel en activiteiten van de recreatiesector. Georganiseerd door IVN Consulentschappen Flevoland, Utrecht, Gelderland en IVN-afdeling Zeewolde. Noord-Holland > Zondag 3 september, Bezoekerscentrum Ilperveld, Landsmeer, 11.00 tot 17.00 uur. Onthulling eerste grondwatermeter in het gebied. Publieksactiviteiten met demonstratie binoculairs en microscopen, vaarexcursies, grondboring en doe-activiteiten voor kinderen. Georganiseerd door IVN Consulentschap Noord-Holland. Zuid-Holland > Zondag 3 september, Scheveningen haven, 12.00 tot 14.00 uur. Tevens North Sea Trail dag, met prijsuitreiking kilometervreterwedstrijd, IVN-excursie ‘Eten uit de haven?’. Open podium met culturele optredens over de Noordzee, van gedichten tot klederdracht-modeshow en verhalen vertellen. Zelf meedoen aan het open podium van North Sea Trail met een leuk verhaal, mooie foto of gedicht? Digitale bijdragen voor 21 augustus opsturen naar info@ecosouvenir.nl. De drie mooiste foto’s en verhalen worden geplaatst in Toeractief. Fotowinnaars krijgen een fraaie print van hun foto. Georganiseerd door IVN Consulentschap Zuid-Holland en North Sea Trail. Noord-Brabant > Zondag 3 september, braderie Bergen op Zoom. IVN-promotiekraam met waterdiertjes en een steltloper. > Zondag 17 september, Bezoekerscentrum de Kraaijenberg, Bergen op Zoom. Watch-doemiddag, interactief waterorkest, fietstocht en diverse informatiekramen. Georganiseerd door IVN Consulentschap Brabant. Overijssel > Vrijdag 1 september, Natuuractiviteitencentrum de Koppel, Vechtstraat 8, Hardenberg, 10.00 tot 12.00 uur. ‘Een zilveren lint door het landschap’, debat over recreatie in en rond de Vecht met gedeputeerde, wethouder en pers. > Zaterdag 2 september, Natuuractiviteitencentrum de Koppel, Vechtstraat 8, Hardenberg, vanaf 13.00 uur. Publieksdag met hoogwerker, boot- en fietstocht, infomarkt en fotowedstrijd. Georganiseerd door Natuur en Milieu Overijssel. 17


Jeugd en jongeren

De zomerkampen zijn achter de rug. Spannende avonturen op een fort in Zeeland, een heerlijke wandeltrektocht door het Rothaargebergte, relaxen in Polen en bikkelen met een huifkar door Drenthe. Op de Veluwe werd op leven en dood gestreden en in Ierland genoten we van landschap en gemeenschapsleven. We kijken uit naar de reĂźnie!

Zomerimpressie WoesteLand 2006

Door Marieke van Geel

De vloek van Ellewoutsdijk (Fort Ellewoutsdijk, 7 t/m 12 augustus) De vloed trotseren en het fort van zijn vloek verlossen.

In de voetsporen vanâ&#x20AC;Ś (huifkartrektocht door Drenthe, 28 juli t/m 5 augustus) Het paard bepaalt het tempo. In de voetsporen van verplaatsende dieren. Onderweg gaan de handen uit de mouwen.

De Winter van

18

Meer informatie kampen van Wo 18-30 jaar: 27 t/ 12-15 jaar: 27 t/ 16-30 jaar: 2 t/ Zie: www.woest


Das wuβte Wald (wandeltrektocht door het Duitse Rothaargebergte, 11 t/m 18 juli) Wandelend van berghut naar berghut. Boompjes zagen op de hoogheide. De bosbouw eens wat beter bekijken. Koken op kampvuur.

Op zoek naar de wortels (Noordoost-Polen, 25 juli t/m 3 augustus) KanoĂŤnd door een eeuwenoud cultuurlandschap. Lekker luieren als beloning voor hard werken.

WoesteLand over de winteresteLand: m 31 december m 31 december m 6 januari eland.nl


6FFOLBOT [JKFFOLBOT

%F/BUJPOBMF1PTUDPEF-PUFSJKJTEF

)JFSNFFLBO*7//FEFSMBOEPOEFS

.FFEPFOJTFFOWPVEJH 

HSPPUTUF(PFEF%PFMFO-PUFSJKWBO

BOEFSFOBUVVSFONJMJFVFEVDBUJFWF

CFM DQN PGNFMEVBBO

/FEFSMBOE"GHFMPQFOKBBSLFFSEF[JK

QSPKFDUFOFODBNQBHOFTWPPSU[FUUFOFO

WJBJOUFSOFUXXXQPTUDPEFMPUFSJKOM

NJMKPFOFVSPVJUBBOSVJN

WFSEFSVJUCSFJEFO

7PPSȽ QFSMPUTQFFMUVBMNFF "MWBTUIBSUFMJKLEBOLWPPSVXEFFMOBNF

PSHBOJTBUJFTEJF[JDIJO[FUUFOWPPSEF CFTDIFSNJOHWBONFOTFOOBUVVS

/BUVVSFONJMJFVFFOLBOT NBBSVPPL 8BOUUFHFOPWFSVXTUFVOTUBBOHSPUF QSJK[FO;PBMTEF1PTUDPEF,BOKFSWBO

PQCSFOHTUWBOEFMPUFSJK EJUKBBSNFU

 NJMKPFOFVSPFOIPOEFSEEVJ[FOEFO

FFOCJKESBHFWBO NJMKPFOFVSP

BOEFSFQSJK[FO

'PUP'PUP/BUVSB

20

0PL*7//FEFSMBOEEFFMUJOEF


Vereniging en vrijwilligers

Foto’s: Martine Sprangers

IVN-ambassadeur Funda Müjde wil dat allochtonen én autochtonen de schoonheid van het Nederlandse landschap leren kennen. “Veel allochtonen hebben trouwens veel kennis van eetbare en geneeskrachtige planten. Je moet hen niet betuttelen, maar meteen inzetten als natuurgids!”

Funda Müjde: “Allochtonen meteen inzetten als natuurgids!” Funda komt uit de beboste bergen van Turkije. “Veel allochtonen komen uit een bergachtige omgeving. Het groene, waterrijke Nederland is in het begin heel mooi, maar ook al snel saai. Ik ben gewend dat, zoals in mijn geboortestad Adana, palmbomen midden in de stad groeien en dat als je in de zee staat, je je eigen voeten kunt zien. Pas later leerde ik dat bruin-groen water heel schoon kan zijn. Ik ben gek op varen en tijdens zo’n tocht spring ik wel eens in het kanaal.” Wekelijks loopt ze negen kilometer door de weilanden en langs het water rond Amsterdam-Noord, richting Landsmeer en Den Ilp. Op één bruggetje blijft ze altijd staan om de overhangende wilgen te bewonderen.

Kunstparadijs De IVN-ambassadeur denkt een goede brugfunctie te kunnen vervullen, omdat ze er belang aan hecht om allochtonen én autochtonen de schoonheid van het Nederlandse landschap te leren kennen. “Nederland is zoveel mooier dan veel mensen denken. Ik probeer steeds weer terug te gaan hoe ik zelf in het begin Nederland bekeek. Alles ziet er perfect uit, maar het heeft geur noch smaak. Wilde eenden mag je niet opeten en bloemen niet plukken. Nederland is een kunstparadijs, dat verveelt na een tijd.”

Door Zefea Samson

Eindeloos genieten

Die trots, liefde en passie zijn volgens Funda de basis voor betrokkenheid bij de natuur. “Soms doen we of allochtonen en jongeren van een andere planeet komen. Als je een keer met iemand op pad bent geweest, dan ben je nog niet klaar. Liefde overbrengen kost tijd. Je moet daadwerkelijk samen van de natuur genieten. Maar ook openstaan voor de ervaring van de ander. Veel allochtonen hebben trouwens een enorme kennis van eetbare en geneeskrachtige planten. Je moet hen niet betuttelen, maar meteen inzetten als natuurgids! Wat ons bindt is enthousiasme en dat reikt verder dan afkomst of leeftijd.” Funda Müjde Met haar eigen enthousiasme heeft IVN-ambassadeur Funda Müjde is cabaFunda zelf al heel wat mensen de natuur retière en columniste voor de Telegraaf. in gekregen. “Ik laat anderen zien dat Daarnaast heeft ze geacteerd in een hetzelfde plekje elk seizoen, elke dag, aantal tv-series (Vrouwenvleugel, Zeg ‘ns zelfs ieder uur weer anders is. Daarom Aaaa, Hallo Holland) en de film Julia’s kan ik zo eindeloos genieten van de nageheim (1987). tuur. Als ik het dieprood van de onderVerder schreef ze het boek Algemeen Begaande zon zie, dan kan ik huilen van schaafd Turks! (Thomas Rap/De Bezige geluk. Een wandeling staat voor mij gelijk Bij, 2004). aan mediteren, zoveel rust en ontspanOp Duurzame Dinsdag 2005 overhanning geeft het me.” digde ze - samen met IVN-directeur Jurr van Dalen - het Duurzame Koffertje aan minster Verdonk. Website: www.fundam.nl

Miljoen walvissen Nederlanders mogen van Funda best wat van de chauvinistische trots overnemen die in andere landen zo gewoon is. “Als je in het buitenland de weg vraagt, krijg je allerlei anekdotes over de omgeving te horen. Wij hebben ook prachtige oude plaatsen met kastelen, heide en duinen, hunebedden en huifkarren waarover veel te vertellen is. Toen ik Neeltje Jans bezocht, leerde ik dat 100 jaar geleden Nederland de grootste walvisvangst van de omgeving had. Er zwom een miljoen walvissen in de Noordzee. Hoeveel mensen weten dat nu nog?”

21


Educatie en communicatie

Op 5 september is het voor de zevende keer Duurzame Dinsdag. Maatschappelijke organisaties vragen hierbij politieke aandacht voor duurzame ontwikkeling. Symbolisch gebeurt dit door het Duurzame Koffertje te overhandigen aan minister-president Balkenende. Het Duurzame Koffertje zit vol initiatieven, wensen en statements van burgers.

Fonds 1818 Haaglanden Ter stimulering van regionale betrokkenheid bij Duurzame Dinsdag reikt Fonds 1818 dit jaar voor het eerst de Duurzaamheidsprijs uit voor initiatieven uit de regio Haaglanden. Deze prijs bestaat uit een totaalbedrag van € 30.000.

Klimaat: waar steek jij je energie in? >

Door Claudia Vijge

D U U RZ A M E DI N SDAG 2 0 0 6 Om mensen extra uit te dagen tot initiatieven en ideeën hebben IVN en de andere deelnemende organisaties voor het eerst gekozen voor een thema: klimaat. Het klimaat verandert immers sterk. We krijgen steeds meer te maken met de nadelige gevolgen. Er zijn meer droogtes maar ook heviger regenval, overstromingen en andere natuurrampen. Bovendien nemen armoede en ziektes toe en ontstaan steeds vaker conflicten, bijvoorbeeld over water en vruchtbare grond. Maar waar ligt de oplossing voor het klimaatprobleem? Niet ergens ver weg, maar hier. Bij jezelf. Door zelf iets te ondernemen of een voorstel te doen. Door ergens energie in te steken, alleen of juist samen met anderen. En andere dingen juist te laten. Duurzame Dinsdag sluit hiermee aan op HIER, de klimaatcampagne van de 38 goede doelen van de Nationale Postcodeloterij. Tot 5 september kan iedereen een bijdrage leveren. En dat gebeurt volop: elke dag komen er initiatieven bij. Zo is er een organisatie die zich inzet om festivals en evenementen milieuvriendelijker te maken. Er is ook iemand die met kinderen en kunstenaars kunstwerken wil maken van afval en die wil verkopen. De opbrengsten gaan naar een goed doel dat de

kinderen zelf kiezen. Of neem dat bedrijf dat een systeem wil ontwikkelen om op een goedkope manier drinkwater uit zeewater of vervuild water te maken zodat ook de allerarmsten schoon drinkwater hebben. Of: de Brabantse Duurzame Driehoek als vliegwiel voor duurzame ontwikkeling in de regio. Geldprijs Dit jaar maken burgers met hun initiatieven kans op een geldprijs om hun idee te helpen realiseren. Het ministerie van VROM heeft een totaalbedrag van € 25.000 ter beschikking gesteld voor de meest aansprekende burgerinitiatieven. De beoordeling vindt plaats door een deskundige jury met vertegenwoordigers uit politiek, bedrijfsleven en de samenleving onder voorzitterschap van Thom de Graaf. Duurzame Dinsdag zelf vindt plaats in de Oude Zaal van de Tweede Kamer in Den Haag. Frans Weisglas, voorzitter van de Tweede Kamer, verricht de opening. De initiatiefnemers gaan daarna in gesprek met kamerleden, vertegenwoordigers van bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties over de mogelijkheden van verschillende initiatieven. De dag wordt afgesloten door ‘Opa Aarde’, Hayrettin Karaca. Hij is oprichter van TEMA-NL, een Turkse natuur- en milieuorganisatie met meer dan 230.000 vrijwilligers. Duurzame Dinsdag wordt georganiseerd door IVN Nederland, de Nederlandse Vrouwen Raad, de Decade for Education on Sustainable Development, Tema Nl, SME Advies, SMS, Forum, Nationale Jeugdraad, in samenwerking met tal van maatschappelijke organisaties. Meer weten? Kijk op www.duurzamedinsdag.nl Claudia Vijge is projectmedewerker bij IVN Nederland

22


Foto: René Ros, Stelling van Amsterdam

“Landbouw kan niet zonder onten afwatering” Land- en tuinbouwbedrijven produceren in nauwe verwevenheid met de omgeving. Omdat de grond onder druk van de internationale concurrentie, dalende prijzen en een krimpend landbouwareaal intensiever wordt gebruikt kan spanning ontstaan met omgevingsfactoren zoals natuur, milieu, landschap en water. Nat en droog De land- en tuinbouw produceert efficiënt en behaalt optimale opbrengsten met zo weinig mogelijk negatieve invloeden op de omgeving. Het waterbeheer is daarbij een wezenlijke randvoorwaarde. De moderne land- en tuinbouw stelt eisen aan de bewerkbaarheid van landbouwgronden, het opbrengend vermogen en de oogstzekerheid. De behoefte groeit om de productieomstandigheden en de externe invloeden beheersbaar te maken. De landerijen mogen niet te nat en niet te droog zijn en er moet een stabiel en geleidelijk peilverloop zijn. Belangrijk is ook de beschikbaarheid van voldoende en schoon water.

De stelling van Amsterdam Waterconservering Om een perceel in een landbouwkundig goede conditie te krijgen is een goede ontwatering en afwatering nodig. Er mag niet te veel water worden afgevoerd; verdroging is ook voor land- en tuinbouw een probleem. Het zo veel mogelijk vasthouden (conserveren) van water is daarom in veel provincies al praktijk. Waterconservering leidt niet alleen tot meer water in de beek, maar ook tot een extra ‘schijf’ grondwater in de bodem. De landbouwgewassen maar ook de natuurgebieden profiteren hiervan. Een extra schijf water veroorzaakt immers tegendruk tegen het water dat via de ondergrond uit de natuurgebieden wil wegzijgen. Hoogwatergolf Een zekere drooglegging betekent ook ruimte voor waterberging. De laatste jaren zien we steeds vaker wateroverlast in laaggelegen kwetsbare gebieden, zoals dorpen in beekdalen en steden langs rivieren. Deze overlast kunnen we voorkomen door op het juiste moment water in het achterland vast te houden. Naast de aanleg van retentiegebieden biedt ook de berging in beken en in de

bodem oplossing. Gebieden die van nature erg nat zijn of die worden vernat, reageren bij hevige neerslag als een verhard oppervlak. Water wordt meteen afgevoerd en komt als hoogwatergolf op het concentratiepunt aan. Goed peilbeheer Het belang van een goede ontwatering en afwatering van landbouwpercelen reikt dus verder dan alleen de drooglegging van de landbouw zelf. Het is wel heel belangrijk dat het peilbeheer actief wordt gestuurd. Het haarvatensysteem speelt daarin een wezenlijke rol. Door dit goede peilbeheer ontstaat een technische veerkracht, die in staat is te bemiddelen tussen alle belangen in het gebied: van landbouw, natuur en waterveiligheid. John Tobben (Limburgse Land- en Tuinbouwbond), Mara Lindenberg (LTO Noord)

Reageren op deze stelling? Ga naar www.ivn.nl/forum

Neemt u zelf ook stelling en heeft u een uitgesproken mening over een onderwerp dat een relatie heeft met natuur, milieu en educatie, stuur deze dan in maximaal 400 worden naar: mensennatuur@ivn.nl De hier ingenomen stelling geeft uitsluitend de mening weer van de auteur, niet van de redactie of het IVN.

23


Herfstexcursie:

Door het bos heen en over het water terug

Agenda Feestelijke openingsevenementen Groene Maand 31 augustus Landelijke opening van de Groene Maand op Kasteel Groeneveld in Baarn. 1, 2, en 3 september Feestelijke evenementen in diverse provincies. www.groenemaand.nl

Duurzame Dinsdag 5 september Den Haag www.duurzamedinsdag.nl

Rond het thema ‘water’ organiseert IVN Montferland een uitgebreide en veelzijdige excursiedag door het Bergherbos (20 km ten oosten van Arnhem). Een heuvelachtig bos, dat ligt op een stuwwal uit de voorlaatste ijstijd. Aangrenzend ligt ’s-Heerenberg met het imposante kasteel Huis Bergh. Deelnemers kunnen met een routebeschrijving zelf 2,5 km wandelen. Onderweg komen ze IVN-gidsen tegen die over de omgeving uitleg geven. Een daarvan is Henk ten Brink. “Deze omgeving is zeer de moeite van het bezichtigen waard. Alleen al over dit wereldberoemde kasteel met al zijn kunstschatten zouden we een hele dag kunnen vertellen”, licht hij enthousiast toe. In De Plantage, het parkbos achter kasteel Bergh, krijgen de wandelaars uitleg over het ontstaan en de specifieke begroeiing. De tocht voert naar het riviertje De Wetering, die de grens met Duitsland markeert. “Dat wordt mijn post,“ zegt Henk. “Deelnemers krijgen daar informatie over waterkwaliteit, visstand, geologie en de historie van het landschap.” Als de waterstand hoog genoeg is, kunnen de deelnemers met waterfietsen de weg over het water vervolgen. De excursie eindigt bij het NME-centrum waar een waterkar staat. Hier kunnen deelnemers waterbeestjes met loepjes en schepnetjes onderzoeken. Datum: 23 september - Start 10.00 uur, einde 15.00 uur. Startplaats: Emmerikseweg (Grenscafé de Peer) ‘s- Heerenberg Informatie: IVN Montferland, Henk ten Brink, tel. (0314) 661619 of Maarten Blom, tel. (0314) 344314. Website: www.ivnmontferland.nl; www.huisbergh.nl

Meer herfstexcursies en vele andere activiteiten van IVN-afdelingen op www.ivn.nl, ook voor links naar afdelingssites. Veel informatie van en voor natuur- en milieueducatieve centra is te vinden op en via www.podiumonline.nl

> GRONI NGEN Van Afschuw tot Passie

Rondje Delta

Natuurwerkdag 2006

Vanaf zaterdag 9 september 17.30 uur, Nederland 1 In het nieuwe NCRV-natuurprogramma Rondje Delta vaart presentatrice Mieke van der Weij over de ZuidHollandse, Zeeuwse en NoordBrabantse wateren. Langs schorren en slikken, vissersplaatsjes en waterstaatkundige kunstwerken. www.ncrv.nl

4 november Jaarlijks terugkerende activiteit op de eerste zaterdag van november. Je fysiek inzetten voor natuur en landschap is voor veel mensen een welkome manier om betrokkenheid te tonen bij de eigen leefomgeving. www.natuurwerkdag.nl

Nacht van de Nacht Zaterdag 28 oktober Een kennismaking met de schoonheid van de duisternis. www.nachtvandenacht.nl

24

Landelijke IVN-dag 11 november In Burgers’ Zoo, Arnhem. Voor IVNvrijwilligers en beroepskrachten.

Tot en met 31 december Levende reptielen en voedseldieren, maar ook een unieke fotocollectie en opgezette dieren. Natuurmuseum Groningen. www.natuurmuseumgroningen.nl

> FRI ESLA ND Schommels in netwerken Tot en met 1 oktober In de fraaie tuin rond de historische gebouwen toont kunstenaar Chiel Kuijl zijn ambachtelijk en kunstzinnig vormgegeven schommels die je wil en mag aanraken. Museum Joure, Centrum van cultuur, Geelgietersstraat 1-11 Joure, www.museumjoure.nl


> FR I E S LA N D

> NOORD-BRA BA NT

Volgelringen De Geheime Tuin

16 september Excursie over het vangen en ringen van vogels. Opgeven verplicht. KNNV Drachten: (0512) 520986 www.natuurcentrumdrachten.nl

Tot en met januari 2007 Familietentoonstelling naar een idee van beeldend kunstenares Othilia Verdurmen. Een magische wereld voor kinderen vanaf 6 jaar. Gebaseerd op het boek De Geheime Tuin van Frances H. Burnett. Milieu Educatie Centrum, Genneperweg 145, Eindhoven, www.mecehv.nl

> OVE RI J S S E L De fossiele tuin Van 8 oktober tot 25 februari 2007 Expositie over de ontwikkeling van het plantenleven op aarde. Natura Docet, Oldenzaalsestraat 39, Denekamp, www.naturadocet.nl

NachtvlinderNacht 23 september De tweede Nationale NachtvlinderNacht staat in het teken van herfstvlinders. Ook veel aandacht voor de jeugd. www.natuurmilieu.nl

16e Pompoen- en Kalebasdagen en Pompoenweging 14 tot en met 22 oktober Diverse wedstrijden op het gebied van pompoenen, kalebassen en creaties. Ostaderstraat 23, Asten, www.museumdepeel.nl

> ZUI D- HOLLA ND

> NOORD-HOL LAN D Wolkje boven Texel Tot en met 30 oktober Tentoonstelling over het weer op Texel en de ‘weer’slag op de natuur. Ook aandacht voor gevolgen van klimaatverandering en het beleid. Speciaal gericht op kinderen. Ecomare, Ruijslaan 92, De Koog, www.ecomare.nl

Werkpaarden & Troeteldieren

> G E LDE RLAND City of Insects 18 tot en met 24 september Het Laboratorium voor Entomologie van Wageningen Universiteit organiseert het groots evenement ‘Wageningen - City of Insects’. Activiteiten voor alle leeftijden op het gebied van insecten. www.insect-wur.nl

Ontdekkingstochten 2006 Tot en met 13 december Spannende ontdekkingstochten door de natuur voor kinderen van 8 tot 12 jaar. Elke maand een ander onderwerp. Natuurmuseum Nijmegen, Gerard Noodtstraat 121, Nijmegen www.natuurmuseum.nl

Dijk, dijker, dijkst Tot en met 31 december Expositie over dijken in Nederland. Bijna tweederde van het Nederlands grondgebied zou onder water staan als er geen dijken of andere waterkeringen (dammen, duinen en kaden) zijn. Watermuseum, Zijpendaalseweg 26 - 28, Arnhem, www.watermuseum.nl

Tot en met 29 oktober Geneeskunde van het gezelschapsdier. Natuurhistorisch Museum Rotterdam,Westzeedijk 345, Rotterdam, www.nmr.nl

Politieke Arena 23 september Spraakmakend debat over duurzaamheid in Zoetermeer. Stadhuisplein, Zoetermeer www.ivn.nl/zuidholland

Proef de streek 23 september Op een steenworp afstand van de stad is ook veel te genieten. Op het Stadionplein in Amsterdam zelf proeven, ervaren en zien wat er allemaal voor handen is nét buiten de stad. Stadionplein, Amsterdam. www.proefdestreekinoudzuid.wocvondelpark.nl

Extreem: overleven in extreme natuur Vanaf 13 oktober tot en met 26 augustus 2007 Tentoonstelling over leven en overleven in extreme natuur. Foto’s, filmpjes, interactieve spelletjes en experimenten. Ontdek met welke trucs planten en dieren onder de meest barre omstandigheden kunnen overleven. Naturalis,Darwinweg 2, Leiden, www.naturalis.nl

Noord-Hollandse Natuurdag 9 december Op de Noord-Hollandse Natuurdag presenteren Natuuronderzoekers hun meest recente onderzoeksbevindingen. Aristozalen, Station Amsterdam Sloterdijk, Amsterdam. www.landschapnoordholland.nl/ nhnatuurdag2006.php

> U T RE C H T Autumnus is op de Heuvelrug Van 21 tot en met 29 oktober Op verschillende plekken in Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug is het nieuwe Autumnus-verhaal te horen. Vorig jaar maakte

Autumnus een reis door de tijd. Dit jaar gaat hij op zoek naar sporen in het Nationaal Park. Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug, www.nationaalpark-utrechtseheuvelrug.nl

Foto: Het Utrechts Landschap

25


Natuur en leefomgeving

Het is een klein beestje van slechts anderhalf tot twee millimeter. Maar de beet van een teek kan verstrekkende gevolgen hebben. In Nederland komen steeds meer teken voor. De Universiteit van Wageningen doet er onderzoek naar en IVN-vrijwilligers helpen daarbij.

“Veel mensen vinden teken enge beesten”

Door Inez de Jong en Renate Duits

Teken dragen soms de Borrelia-bacterie bij zich. Een beet van zo’n teek kan mensen met deze bacterie besmetten en zo de ziekte van Lyme veroorzaken. Volgens Arnold van Vliet van Universiteit Wageningen is ongeveer vijftien procent van de teken besmet met de Borreliabacterie. Teken komen overal voor en hun aantal neemt toe. ”We weten niet precies hoe dat komt”, zegt Van Vliet. “We vermoeden dat de uitbreiding van bossen en natuurgebieden een steentje bijdraagt. Maar ook de akkerkanten die met EU-gelden ecologisch worden beheerd en nauwelijks meer worden gemaaid vormen ideale plekken voor de teek. Wellicht is ook het veranderend klimaat van invloed. Om daarachter te komen doen we onderzoek.” Op 25 plaatsen in Nederland worden sinds juli dit jaar tot december 2007 twee keer per maand teken gevangen die in Wageningen worden nagekeken op de Borrelia-bacterie. Een aantal IVN-vrijwilligers doet hieraan mee. Een van hen is Carin Brinker van de afdeling Hellendoorn-Nijverdal.

Waarom doe je mee aan dit onderzoek? “Het is lastig mensen te vinden voor dit project. Veel mensen vinden teken toch enge beestjes. Ik heb gezien wat de ziekte van Lyme met mensen doet en vind onderzoek daarom belangrijk. We zijn met drie vrijwilligers. Ik ben vaste deelnemer, de anderen rouleren.”

26

Hoe gaat het teken vangen precies? “We zetten een parcours uit van acht trajecten van 25 meter in een dennenbos, waar onder de bomen bosbessen groeien. Daar zitten veel teken. Je sleept een wit laken achter je aan en draait na een traject het sleepdoek voorzichtig om. Met een pincet vis je de teken tussen de rommeltjes uit en doet ze in een potje met alcohol. In een logboek noteren we ondermeer de weersomstandigheden, het aantal teken en hun levensfase. De potjes gaan naar het laboratorium voor onderzoek.”

Weet je nu meer van teken dan voorheen? “Wel wat meer, ja. Bijvoorbeeld over de levensfases die ze doorlopen. De meeste mensen denken dat teken toevallig op je vallen, maar ze ‘wachten’ op een dier of mens om op mee te liften. Mijn hond en ikzelf zijn trouwens al een paar keer te pakken genomen door teken. Met het verwijderen van teken heb ik geen moeite. Dat gaat heel goed met de tekenlasso: je wikkelt een touwtje om het lijfje en trekt hem er zo uit. Dat gaat makkelijker dan met een tekentang.”

Wat kan het IVN doen rondom dit onderwerp? “We zouden deelnemers op excursies altijd moeten informeren over teken en tekenbeten. Ik vind het belangrijk de angst bij mensen weg te nemen. Als je de teek binnen 24 uur verwijdert is er niets aan de hand.”

Meer informatie over het onderzoek en een kaart waarop de gemelde tekenbeten staan is te vinden op www.natuurkalender.nl Inez de Jong is hoofd communicatie IVN Nederland Renate Duits is tijdelijk communicatiemedewerker IVN Nederland

Teken Teken zijn nauw verwant aan mijten en iets minder aan spinnen die evenals de teek acht poten hebben. Op de voorpoten zit het orgaan van Haller, dat volgens wetenschappers gebruikt wordt om gewervelde gastheren op te sporen. Ademuitstoot, geurverspreiding en een andere lichtinval zijn genoeg om de teek op de aanwezigheid van een ‘prooi’ te wijzen. De teek laat zich vallen, en zoekt een plekje in een huidplooi. Vrijwel niemand merkt dat, want tijdens de beet komt er een verdovende stof vrij die de pijn uitschakelt. Teken kunnen meer dan een jaar zonder voedsel, maar eenmaal genesteld in een prooi zuigt de teek zich in korte tijd boordevol met bloed. Dan kan de teek meer dan een centimeter groot worden. Voor de goede orde, alleen het vrouwtje zuigt bloed. Het mannetje doet dat niet en speelt derhalve geen rol bij het overbrengen van ziekten.


Winnen van de Bierkaai Dijksterhuis, K. Eigenzinnige pioniers voor natuur, landschap en milieu. 192 blz. ISBN: 90-6224-461-0. Prijs € 12,95 Winnen van de bierkaai bevat acht portretten van eigenzinnige Nederlanders die op een originele manier bezig zijn met de bescherming van landschap, natuur en milieu. De acht zijn scharrelveehouder Herman Kok, oerakkerbouwer Ruurd Walrecht, agrarische-natuurbeschermer Ben Koks, heggenvlechter Jaap Dirkmaat, bosbeheerder annex cultuurfilosoof Chris van Orden, waddenonderzoeker Theunis Piersma, uitvinder Sietze Leeflang, bouwer annex zonneenergeticus Hendrik Gommer. Allen zijn doorzetters die ondanks tegenwerking en regelgeving de bureaucratische en andere bierkaaien bleven bevechten. En met succes; zij wonnen het zelfs van de bierkaai. Enkele onderzoekers, beleidsmakers en natuurbeschermers geven bovendien hun kijk op elke zaak.

Nut & Noodzaak van de Mondiale Voetafdruk. Over de mondiale gebruiksruimte, duurzaamheid en mensenrechten Juffermans, J., uitgave i.s.m. Lemniscaat, Rotterdam 2006, 160 pagina’s, ISBN 90 5637 839 2, Prijs € 14,50 Als alle Chinezen en Indiërs het Westerse consumptiepatroon overnemen, zouden daarvoor zeker twee extra aardes nodig zijn. Jan Juffermans (Kleine Aarde) concludeert daarom dat duurzame leefstijlen dringend nodig zijn. Het boek gaat over alle aspecten van het model ‘Mondiale Voetafdruk’ en de grote verschillen in benutting en de verdeling van de mondiale gebruiksruimte. Dat is de ruimte op aarde, die biologisch productief is en die onder grote druk staat, zowel wat kwantiteit als kwaliteit betreft. Voor bestellen of downloaden, zie www.janjuffermans.nl

Gesignaleerd Waarom nonnetjes samen klaarkomen en andere wonderen van het Wad Piersma, T., Hondius, G. (KNNV Uitgeverij), 208 pagina’s, ISBN 9050112250, Prijs € 14,95 In dit boek vertelt de auteur op toegankelijke wijze over de wonderlijke verhalen en ontdekkingen over het leven op het wad. Het gaat over de biologische zoektocht naar het verhaal van nonnetjes kanoeten en andere dieren die zich in, op en boven het wad bevinden. Over het genot van onderzoek en de manier waarop biologische puzzelstukjes worden verzameld en uiteindelijk op hun plaats vallen. De illustratieve stripverhalen van Gerrie Hondius, bekend van haar strips in Opzij en Nrc.next, benadrukken deze kant van het verhaal.

Water in de tuin. Gids voor creatief gebruik van water in de tuin Driessen, J. (Roodbont Uitgeverij), ISBN 9075280645. Prijs € 11,50 Dat je véél meer kunt doen met water in de tuin dan de aanleg van een vijver, is te lezen in de gids Water in de tuin. Van simpel beekje tot spuitende beeld, van regenzuil tot mini-moeras: creatief gebruik van water brengt sfeer en leven in de tuin. Inclusief tips voor waterbesparing. Zo verdwijnt regenwater via de goot meestal direct het riool in. In ‘Water in de tuin’ leest u hoe u dit water op een leuke manier kunt opslaan in uw tuin, bijvoorbeeld door de aanleg van een mooie waterzuil. Goed voor uw portemonnee bovendien, want in droge perioden kunt u uw planten ermee besproeien. Daarnaast zorgt bijvoorbeeld de aanleg van waterdoorlatende bestrating of een gazon ervoor dat uw tuinplanten niet te veel water krijgen. Water in de tuin beschrijft talloze mogelijkheden die u heeft om water in de tuin een plek te geven en te integreren in uw tuinplan.

Door Leontien Kuip, IVN Kenniscentrum

DVD Opgewarmd Nederland (2): Visies en Nieuwsclips Stichting NatuurMedia en Uitgeverij Jan van Arkel, ISBN 978-90-6224-477-5. Prijs € 13,50 (Voorintekenprijs € 9,25) Deze maand komt de DVD Opgewarmd Nederland (2) uit met ca 10 korte films en clips over natuur, water en klimaat, totale speelduur ca 60 min. De dvd is het vervolg op het boek (+ dvd) Opgewarmd Nederland. Een deel van de films is in klein formaat te zien op www.opgewarmdnederland.nl Op de DVD (met keuzemenu) komen de films uit in een hoogwaardig en groot formaat. Ook zeer geschikt voor het onderwijs, zowel VWO als HBO. U kunt tot 15 september 2006 profiteren van de voorintekenprijs van € 6,75 + € 2,50 verzendkosten = € 9,25 (winkelprijs wordt € 13,50). Voorintekening kan uitsluitend door overboeking van € 9,25 op rekeningnummer 7708188 t.n.v. NatuurMedia, Amsterdam, o.v.v. OGN2 en uw naam en adres. 27


Evenementen-maand De dagen worden korter. Toch maken veel IVN’ers juist nu lange dagen. Voor de Groene Maand organiseren en coördineren beroepskrachten en vrijwilligers in heel het land een waterval aan activiteiten. Anderen steken volop energie in klimaatvriendelijke initiatieven; nu speciaal om deze initiatieven op Duurzame Dinsdag 5 september - onder de aandacht te brengen van politiek én media. De Groene Maand heeft dit jaar als thema ‘Water in overvloed? Ontdek Nederland-Waterland’. Feestelijke openingsevenementen vinden plaats in Brabant, Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel, NoordHolland, Zuid-Holland en Flevoland. Daarna volgen veel aantrekkelijke, informatieve publieksactiviteiten, die een beeld geven van zowel droge als waterrijke gebieden en hoe we in Nederland omgaan met water en waterbeheer. Zie voor een overzicht het magazine bij dit nummer en kijk op www.groenemaand.nl voor laatste nieuws en extra activiteiten. Voorbeelden: fietsexcursie met IVN-gids langs waterprojecten bij Overijsselse Vecht (Zwolle, Waterschap); kano-excursie door het Groene Hart (IVN Ronde Venen); waterberging Ooijpolder (Nederland leeft met water). Op Duurzame Dinsdag gaan in de Oude Zaal van de Tweede Kamer politici, ondernemers, maatschappelijke organisaties én initiatiefrijke burgers met elkaar in gesprek over duurzaamheid, dit jaar in het bijzonder: klimaat. Kamervoorzitter Weisglas opent de bijeenkomst, minister-president Balkenende neemt het Duurzame Koffertje met initiatieven in ontvangst, staatssecretaris Van Geel stelt stimuleringsprijzen ter beschikking. Elke dag worden er nog nieuwe initiatieven aangemeld! Zie www.duurzamedinsdag.nl voor alle initiatieven - of het alsnog aanmelden daarvan - en het voorlopige programma. Hopelijk krijgen we klimaat hiermee hoog op de agenda in het nieuwe kabinet! Een oud-Nederlands woord voor september is evenemaent (van avena=haver; september is immers oogstmaand). IVN maakt er een grootse evenementen-maand van! Jurr van Dalen Algemeen directeur IVN

40 jaar IVN Gooi Op zaterdag 16 september onder het motto: “Natuur is overal en het IVN laat je dat zien. Al 40 jaar!”, in de infoschuur van het Goois Natuurreservaat aan de voet van de natuurbrug over de Crailoseweg tussen Bussum en Hilversum. Start 13.00 uur met het overdragen van een ‘IVN-boom’ aan de rentmeester van GNR Henk Korten en een info-markt met de werkgroepen van de afdeling.

Jubilea / Geslaagden IVN Zuidlaren viert 25 jaar met fotowedstrijd Een programma voor de inwoners. Er wordt een boekje gemaakt met wandelingen in de omgeving. Daarnaast wordt er een fotowedstrijd georganiseerd. Op de dag van de verjaardag, 30 september, zal natuurfotograaf Harry Cock de winnaars bekend maken. Daarna worden ze geëxposeerd. IVN Consulentschap Fryslân viert 30-jarig jubileum Op donderdag 1 juni heeft het IVN Consulentschap Fryslân haar 30-jarig jubileum uitgebreid gevierd. Samen met de IVN Consulentschappen Groningen en Drenthe (beide 25 jaar) werd er voor alle relaties een jubileumcongres georganiseerd rond het thema ‘Verbinden’. IVN Consulentschap Gelderland 25 jaar Donderdag 30 november 2006 viert IVN Consulentschap zijn 25-jarig bestaan in het Openlucht Museum te Arnhem tijdens het symposium de Gelderse Ontmoeting 2006. 25 jaar IVN Consulentschap Limburg Op vrijdag 19 mei jl. vierde het IVN Consulentschap zijn 25-jarig bestaan natuurlijk samen met het Districtsbestuur, de werkgroep District Kadervorming /BCN, en de Natuurgidsen. Op 24 november wordt het jubileum jaar met een afsluitend feest gevierd voor relaties. 25 jaar IVN Consulentschap Brabant IVN Consulentschap Brabant viert 6 november het 25-jarig jubileum met een feestelijke dag voor relaties. De dag wordt afgesloten met een feestje voor de medewerkers, het district en de vrijwilligers.

Natuurgidsencursus IVN Apeldoorn Tino van Beek, M.D. Bijkerk-van Dijk, Joop Bothe, Olga Cevaal, Jolanda Keltjens, Yvonne de Groot, Annette Harlaar, Gerrit Jan Josef Heerbaart, Saskia Heinen, Hella Helsdingen, Diane Houweling, Karin Karlietis, Ineke Keesom, Elly van Kerkhof, Marchien van Looij, Jan Nijhuis, Peter Oosterkamp, Aja Spoorendonk, Willemien de Vilder, Monique van den Waarsenburg. Lees verder op pagina 30

28

>>


Lezersaanbiedingen Eenmalige Groene Maand-aanbieding De grootste en mooiste regenton van Nederland, met € 30,- korting!

Met 400 liter inhoud is de Regenzuil veel groter dan een gewone regenton (215 cm hoog, diameter 50 cm); door de hoogte vraagt hij weinig ruimte. De Regenzuil is bekroond met de ‘ICSID Excellence Design Award’, ‘s werelds grootste design-prijs voor industrieel ontwerp. Met de Regenzuil kunt u regenwater opslaan om de tuin te sproeien,

Prijs: Normaal € 249,-

Deze aanbieding

€ 219,- geldt alleen

ramen te lappen of de auto te wassen. De hoogte zorgt voor een goede

in september 2006 mét deze coupon. Be-

druk aan het einde van een tuinslang. In de winter moet de zuil leeg

stellingen alleen via de importeur: Kilian

zijn om vorstschade te voorkomen.

Water, Wageningen. De zuil is vervaardigd uit hoogwaardig poly-ethyleen, in de kleur Thuisbezorgen € 25,- (voor Zeeuws-Vlaanderen en

groengrijs-graniet. De regenzuil is eenvoudig te installeren en wordt

Waddeneilanden gelden andere tarieven)

compleet geleverd met regenautomaat, messing tapkraantje, installatiehandleiding en bevestigingsmateriaal. De regenautomaat zorgt voor

Kilian Water

aanvoer van het regenwater en overstort wanneer de zuil vol is.

Postbus 312 - 6700 AH Wageningen

Een ontwerp van Marc de Jonghe (ORSO Design, Antwerpen).

tel. (0317) 426436, info@kilianwater.nl

Levertijd drie weken; garantie 1 jaar.

15% korting op de entree van het Nederlands Watermuseum Het Nederlands Watermuseum is een

Zoet water wordt steeds schaarser. Er worden zelfs oorlogen om

leuk, eigentijds en interactief museum

gevoerd en de verwachting is dat water net zo kostbaar wordt als olie.

over alle aspecten van zoet water in

Het Nederlands Watermuseum vindt het van groot belang dat iedereen

Nederland en de rest van de wereld.

zich bewust wordt van deze problematiek. Want naast plezier geeft water ook problemen, want er is of te veel, of te weinig of het is te vies.

Tegen inlevering van deze bon krijgt u tijdens de Groene Maand 15% korting op de entree van het Nederlands Watermuseum.

Door een integrale aanpak van de problemen en een brede bewustwording in de samenleving kunnen wij een groot deel van deze problemen oplossen. Met de thema’s ‘water in de natuur’, ‘water in Nederland’ en ‘water in de wereld’ leer je hoe je verstandig met water om kan gaan. Kruip door het riool of fiets over de Rijn.

(Geldig van 1 t/m 30 september 2006, maximaal 4 personen per bon.)

Het museum beschikt ook over een Waterlab waar kinderen in het weekend zelf waterprofessor worden, een Watercinema, een Water

Voor openingstijden of meer informatie

Informatie Centrum, een Waterwinkel én een brasserie. Daarnaast zijn

kijkt u op www.watermuseum.nl

er wisselende exposities en buiten kunnen kinderen spelen in de Waterspeelplaats. Het Nederlands Watermuseum is een spetterend dagje uit voor jong en oud.

Wandel weg in Nederland 2 - Haro Hielkema - € 14,95 50 nieuwe wandelingen in eigen land.

Mens en Natuurlezers betalen geen bijdrage in de verzendkosten

Trouw-wandelredacteur Haro Hielkema

(normaal €2,50). Vul deze machtigingsbon in en het bedrag wordt een-

voert u mee langs de mooiste wandelrou-

malig van uw rekening afgeschreven. Leverbaar vanaf half oktober.

tes. Niet de afstand of de prestatie staat bij deze tochten voorop, maar het verhaal

Ja, ik bestel …. exemplaren van Wandel weg in Nederland 2 à € 14,95

achter het landschap, het genieten van

zonder verzendkosten. Ik machtig Trouw om het totaalbedrag van

het historisch element, van wat je onder-

deze bestelling eenmalig af te schrijven van het door mij ingevulde

weg ziet, proeft, voelt en fantaseert.

bank-/gironummer.

Haro Hielkema stond aan de wieg van de wandel- en fietsrubriek die sinds 1992

Naam:

iedere zaterdag in Trouw verschijnt.

Adres:

Voorletters:

m/v

Postcode/Plaats: Telefoonnummer: E-mail: Stuur de bon in een ongefrankeerde envelop naar

Bank-/girorekening:

Trouw, t.a.v. bestelservice, Antwoordnummer 2792,

Handtekening:

1000 PA Amsterdam.

29


(advertentie)

>>

Vervolg van pagina 28

Natuurgidsencursus

Waar begin je in vredesnaam met het oplossen van het klimaatprobleem?

IVN Noord-Holland Noord Marloes Anink, Elly Boddeke Stroomer, Petra Brasz, Joop Ettema, Arnold Goede, Jody Hille, Trudie Hink, Bert van ’t Hull, Joke van ’t Hull van ’t Veer, Nynke Jongbloed-Rameijer, Marga Kossen-Eriks, Agaath Laken-van Stein, Rita Leegwater, Annet van Loenen, Adri van Mil, Marjo Molenaar, Friedel Nijman, Mona Osman, Marga Sijs, Marleen Sluijs, Hermine Smit, Yvonne Stokman, Cees Verkerke, Dick Vermoolen, Netty ZwirsLigthart, Truus Ettema.

Jubilea / Geslaagden IVN Zutphen Warnsveld en IVN Eerbeek Lia Alberts, Stanley Booy, Wim Bosma, Ben Bouwman, Aart Brethouwer, Ineke Breukink, Henk de Bruin, Jacques Duivenvoorden, Anke Eshuis, Ronald Geerlof, Hans Giesselbach, Jouck Iedema, Els Klein Gebbink, Ineke Kuipers, Ans Lutgerink, Mirian Molenveld, Elly van Oorspronk, Ellen Paardekoper, Henk Pasman, Mai-Britt Peters, Els Verleg, Wim de Weerdt, Hannie Wijers, Lucie van Zeijts.

>

ADRESSEN IVN IVN Nederland Postbus 20123, 1000 HC Amsterdam tel. (020) 6228115 e-mail: ivn@ivn.nl www.ivn.nl

Jansbuitensingel 13, 6811 AB Arnhem tel. (026) 3512927 e-mail: consulentschap.gelderland@ivn.nl www.ivn.nl/gelderland

IVN Consulentschap Noord-Holland IVN Ledenservice Bereikbaar van maandag t/m donderdag, tussen 9.00 en 16.00 uur. tel. (020) 5308860 e-mail: ledenservice@ivn.nl

CO LO F O N <

IVN Consulentschap Gelderland

Dorpsstraat 65, 1901 EJ Castricum tel. (0251) 650783 e-mail: consulentschap.noordholland@ivn.nl www.ivn.nl/noordholland

Mens en Natuur Kwartaalmagazine voor leden en relaties van het IVN 57ste jaargang - nummer 3 Najaar 2006 Postbus 20123 1000 HC Amsterdam e-mail: mensennatuur@ivn.nl www.ivn.nl/mensennatuur

IVN Consulentschap Zuid-Holland IVN Consulentschap Drenthe Postbus 125, 9400 AC Assen tel. (0592) 371740 e-mail: consulentschap.drenthe@ivn.nl www.ivn.nl/drenthe

Ochterveltstraat 41 b, 3015 XL, Rotterdam tel. (010) 4779669 e-mail: consulentschap.zuidholland@ivn.nl www.ivn.nl/zuidholland

IVN Consulentschap Zeeland IVN Consulentschap Groningen Postbus 1020, 9701 BA Groningen tel. (050) 3135933 e-mail: consulentschap.groningen@ivn.nl www.ivn.nl/groningen

IVN Consulentschap Fryslân Postbus 538, 8901 BH Leeuwarden tel. (058) 2890463 e-mail: consulentschap.fryslan@ivn.nl www.ivn.nl/fryslan

Postbus 334, 4460 AS Goes tel. (0113) 211675 e-mail: consulentschap.zeeland@ivn.nl www.ivn.nl/zeeland

Correspondenten: Frits Colnot, Marcel Donks, Arthur Hilgersom

IVN Consulentschap Brabant

Medewerkers aan dit nummer: Renate Duits, Marieke van Geel, Leontien Kuip, Claudia Vijge

Postbus 883, 5280 AW Boxtel tel. (0411) 614111 e-mail: consulentschap.brabant@ivn.nl www.ivn.nl/brabant

IVN Consulentschap Limburg IVN Consulentschap Utrecht Oostbroek, Bunnikseweg 39, 3732 HV De Bilt tel. (030) 2210599 e-mail: consulentschap.utrecht@ivn.nl www.ivn.nl/utrecht

Redactie: Michiel de Wit (hoofdredacteur), Zefea Samson (redacteur), Annemieke Lenssinck (Bladen & co, eindredactie), Caroline Dekker, Diederik van Grieken, Ria van Griethuizen, Natascha Leenstra, Lieke Muyris, Tineke Velthorst

Godsweerderstraat 2, 6041 GH Roermond tel. (0475) 386460 e-mail: consulentschap.limburg@ivn.nl www.ivn.nl/limburg

Ontwerp en vormgeving: En-i, Nijmegen Druk: Hollandia - De Volharding, Amsterdam Advertenties: All-Round Media Services, Haarlem, tel. (023) 5245336, e-mail: amedia@xs4all.nl

Natuur en Milieu Overijssel IVN Consulentschap Flevoland Botter 11-37, 8232 JN Lelystad tel. (0320) 258980 e-mail: consulentschap.flevoland@ivn.nl www.ivn.nl/flevoland

30

Stationsweg 3, 8011 CZ Zwolle tel. (038) 4250960 e-mail: info@natuurmilieu.nl www.natuurmilieu.nl

IVN is lid van de World Conservation Union IUCN en de Vereniging NOV (Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk). De PostcodeLoterij steunt het IVN.


Foto: Frits Colnot

Bij ons in... Muntendam Door Frits Colnot Al sinds 1994 verzorgt het NME-centrum vanuit de Heemtuin in Muntendam de natuur- en milieueducatie voor circa 150 basisscholen in Oost-Groningen. Dat gebeurt op een aantal locaties die ver van de scholen liggen. Het Buitenlokaal brengt daarin verandering. Bij tien scholen zijn ‘natuur’gebiedjes gezocht waar educatie kan worden gegeven. Het buitenlokaal dient twee doelen. Leerlingen worden zich bewust van hun eigen,directe omgeving door kennis te maken met de flora en fauna dicht bij school. Daarnaast biedt het buitenlokaal de scholen de mogelijkheid vaker zelf met de leerlingen naar buiten te gaan. Het NME-centrum biedt ondersteuning met materiaal en kennis. Vorig jaar ging een samenwerking van start met Landschapsbeheer Groningen en Staatsbosbeheer. Sindsdien doen de leerlingen ook onderhoud in de gebiedjes. Daarnaast verzorgden de partners afgelopen schooljaar vijf activiteiten voor de tien deelnemende scholen. Landschapsbeheer richt zich vooral op het onderhoudsaspect en NME De Heemtuin verzorgt de educatie. Staatsbosbeheer heeft vooral een faciliterende rol. De organisatie stelt haar gebieden beschikbaar en ondersteunt het project financieel. Water speelt een grote rol in de aangeboden activiteiten. Water is immers belangrijk in onze directe omgeving. Het is voor leerlingen fascinerend om te ontdekken wat er zo dicht bij huis in het water allemaal voorkomt. Frits Colnot is correspondent Groningen en lid IVN Bellingwedde/Landelijke Raad IVN

Heeft uw werkgroep, afdeling, dienst of centrum ook een opmerkelijk of succesvol project? Meld het bij mensennatuur@ivn.nl

31


(advertentie)

Koude vloer blijkt oorzaak hoge stookkosten èn vochtproblemen De vloeren van de meeste huizen in Nederland zijn in de winter erg koud omdat ze niet of slecht geïsoleerd zijn. Hierdoor heerst er een sterke temperatuursgelaagdheid met bij het plafond een overmatige warme luchtlaag waardoor veel warmte onbenut verloren gaat. De lage temperatuur onderin de woning is oncomfortabel en veroorzaakt naast koude voeten ook nog vochtproblemen.

Betere vloerisolatie = warmere vloer én meer energiebesparing.

Deze vocht- en schimmelproblemen bij de koude vloer zijn erger als er dubbelglas aanwezig is. Het vocht dat voordien condenseerde op het enkelglas, trekt nu naar de niet geïsoleerde vloer. Deze is ineens de langste tijd het koudste oppervlak in huis. Het gevolg hiervan is; Veel meer huisstofmijten en schimmels in vloerbedekking, langs plinten en onder/achter op en in meubels.

Goede vloerisolatie bespaart veel energie. Dit blijkt uit analyses van praktijkprojecten waarbij als enige isolatiemaatregel vloerisolatie is toegepast. Wanneer TONZON vloerisolatie is aangebracht dan bedraagt de gemiddelde besparing zelfs 8,5 m³ gas per m² per jaar. Deze hoge besparing blijkt eenvoudig te verklaren.

Huisstofmijten (foto) telen wierig in vloerbedekkingen op niet geïsoleerde vloeren. Hun aantal neemt toe met gemiddeld 35% als dubbelglas wordt geplaatst en vloerisolatie achterwege blijft. De exponentiële stijging van het aantal allergiepatiënten loopt synchroon met de sterke toename sinds 1975 van het aantal onevenwichtig geïsoleerde woningen (wel dubbelglas/geen vloerisolatie).

Ventilatie? Het idee dat de toename van de vocht- en allergieproblemen veroorzaakt wordt door gebrek aan ventilatie is een hardnekkig misverstand. Het constant mechanisch afzuigen van warme binnenlucht kost energie en helpt maar een klein beetje. Dat geldt ook voor het permanent openhouden van het klapraampje. De overmatig warme luchtlaag bovenin de kamer ontsnapt door het klapraampje naar buiten nog voor het vocht bij de vloer heeft kunnen opnemen. De beste oplossing is het warm maken van de vloer door vloerverwarming of een goede vloerisolatie.

werkt u samen met TONZON aan het klimaatprobleem

Praktijkonderzoek Uit een vergelijkend praktijkonderzoek bleek al eerder dat de beste methode om de vochtproblemen bij de vloer op te lossen het TONZON vloerisolatiesysteem is. De stevige Bodemfolie op de kruipruimtebodem reduceert de toetreding van vocht uit de kruipruimte met 99% en remt daarbij ook radongas. De Thermoskussens tegen de vloer hebben een Rd-waarde van 3,80 tot 4,60m²K/W wat vergelijkbaar is met een pak van 17 tot 20 cm gewone isolatie. Door de hogere temperatuur onderin de woning verdwijnen de vochtproblemen bij de vloer als sneeuw voor de zon en de concentratie huisstofmijten daalt significant dankzij het kurkdroge klimaat in de vloerbedekking. De temperatuursverbetering van de andere systemen kwamen niet eens in de buurt. Bij bodemisolaties wordt de vloer in de winter zelfs kouder. Ook de schimmelvorming langs de plinten is met de TONZON aanpak het best bestreden. Bij het onderzoek kwam naar voren dat vrijwel alle systemen de koudebrug met de fundering versterken waardoor de plinten kouder worden. Bij het TONZON systeem worden de randen van de vloer wel warmer.

Naarmate de vloer beter is geïsoleerd, wordt ze sneller warm, warmer en houdt ze de warmte langer vast. Deze dynamiek heeft een grote invloed op de vochtigheid bij de vloer, het comfortgevoel en de energiebesparing. De extreme temperatuurgelaagdheid wordt genivelleerd. Het gevoel van optrekkende koude verdwijnt. Het stookgedrag wordt spontaan getemperd. De gemiddelde binnentemperatuur daalt soms wel met enkele graden. Het is al langer bekend dat de verlaging van de gemiddelde binnentemperatuur een forse besparing op het totale verbruik oplevert. Daarnaast wordt de dagelijkse stooktijd en de totale

sinds die man hier was hoeven ze mij niet meer van de bank te jagen

lengte van het stookseizoen steeds korter. Door deze effecten heeft goede vloerisolatie een veel grotere invloed op het totale energieverbruik dan andere isolaties. Dit effect is vergelijkbaar met dat van vloerverwarming, die het energiebesparend effect ook dankt aan het nivelleren van het grote temperatuurverschil.

Hoog rendement TONZON vloerisolatie kost soms iets meer dan een gewone vloerisolatie, maar bespaart wel veel meer energie en is daardoor toch rendabeler. Doe-het-zelvers verdienen de investering al binnen 2 jaar terug en mensen die het laten aanbrengen zijn gemiddeld binnen 7 jaar uit de kosten. Goede vloerisolatie is een van de weinige luxes die zichzelf terugverdienen. Naast vloerisolatie heeft TONZON nog andere producten met een hoog financieel en milieu rendement op het gebied van muur- dak- en badisolatie. Ook is er nu een Nieuwe Radiatorfolie die achterop de radiator zelf kan worden geplakt, keurig uit het zicht.

Muffe kruipruimtegeur? Bij veel huizen druipen de voordeuren soms van het vocht en kan men de bedompte geur vanuit de kruipruimte ruiken. Met de TONZON aanpak zijn ook deze problemen opgelost. De vieze natte kruipruimte is veranderd in een schone, droge ruimte waarin ook leidingen en ophangbeugels veel langer meegaan. Voor wie er niet tegenop ziet om zelf onder de vloer aan de slag te gaan, zijn er verhelderende videofilmpjes te bekijken en/of te downloaden op de website: www.tonzon.nl. Geen internet? Geen nood! Bel TONZON voor een gratis CD-ROM en/of schriftelijke informatie: 053-4332391.

innovatieve warmteisolatie

Met vloerisolatie op hoog niveau kan de CO2 uitstoot met 2,3 miljoen ton per jaar worden gereduceerd. Dat is 1% van het Nederlands totaal.

Het Thermoskussen is een prettig materiaal om boven het hoofd te verwerken. Geen irriterende vezeltjes, stof of giftige gassen. Dat stevige zeil ligt trouwens ook lekker schoon en droog Het TONZON Thermoskussen is een Nederlandse uitvinding en sinds de introductie in 1980 toegepast onder honderdduizenden woningen. Het is een schoon en licht (doch ijzersterk!) isolatiemateriaal met een subliem isolerend effect. Het is het enige isolatiemateriaal dat droog blijft in een Nederlandse kruipruimte. Het beschermt houten vloeren tegen houtrot en stopt ook het rottingsproces van betonvloeren zo blijkt uit 26 jaar praktijkervaring. Het materiaal kent ook veruit de laagste milieubelasting en heeft het Dubo-keurmerk gekregen.

Meer info op www.tonzon.nl tel 053-4332391.

Mens & Natuur herfst 2006  

Mens & Natuur is het kwartaalmagazine voor leden en relaties van IVN Natuur- en mileueducatie. Het bericht over natuur in onze omgeving, IVN...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you