Mens en Natuur #4 2021

Page 1

4 Biomimicry Help dieren de winter door Interview: bioloog Auke-Florian

Tiny Sea Forest

72ste jaargang winter 2021


We komen met De beste vloerisolatie ookbesparing op de hoogste plekken zonder postcode.

Aangenamere temperatuur thuis

Ben je op zoek naar een uiterst effectieve manier van energie besparen en heb je wooncomfort hoog op je wensenlijst staan? Kies dan voor comfortverbetering en een aangenamere temperatuur thuis met TONZON Vloerisolatie. Veel begane grondvloeren in Nederland zijn niet of slecht geïsoleerd. De warmte die de vloer aan de onderkant uitstraalt, zorgt voor een koude zone onderin de woning. De koude vloer genereert in de winter een gevoel van optrekkende kou waardoor mensen ongemerkt de thermostaat hoger zetten. TONZON Vloerisolatie met Thermoskussens is gebaseerd op andere natuurkundige principes en isoleert daardoor effectiever dan andere vloerisolaties.

Milieuvriendelijk Woningisolatie is goed voor het klimaat. Volgens Milieu Centraal wordt de energie om isolatiemateriaal te maken, tijdens de levensduur 40 tot 400 keer terugverdiend. Bij de Thermoskussens bedraagt deze factor maar liefst 6.500. Zo gering is de energie-inhoud van deze Nederlandse uitvinding.

Duurzaam cadeau TONZON HR-Radiatorfolie, een leuk duurzaam cadeau voor de feestdagen. Scan de QR-code. tonzon.nl +31 (0)53-433 23 91

De vloer wordt met Thermoskussens zelfs warmer dan de luchtlaag vlak boven de vloer.

IVN Natuureducatie ontvangt een jaarlijkse bijdrage van de Deze jonge natuurliefhebber ervaart hoe heerlijk buitenspelen Het beterwerkt isolerend levert een veel hogere energiebesparing bij vloeren met vloerPostcode Loterij. Dankzij onzeen deelnemers kunnen wij naast IVN kan zijn. IVN Natuureducatie aan eeneffect (be)leefwereld waarin verwarming kan nog meer worden bespaard. Meneer Veerkamp uit Geeste merkte al gauw Natuureducatie meer dan 150 andere organisaties ondersteunen. contact tussen kind en natuur vanzelfsprekend is. IVN brengt Sinds alleen de oprichting van de Postcode Loterij huisgenoot in 1989 hebben we al de natuur dichtbij,verschil en faciliteert pedagogisch medewerkers, leerna het aanbrengen van TONZON. Niet hij, maar ook zijn zachte € 7,1 aan goede doelenzelfs kunnen schenken. krachten en ouders met opleidingen en lesmaterialen. Zo werkt inruim geniet van het verbeterde wooncomfort huis. Demiljard vloerisolatie bevalt zo goed dat de Samen voor een betere wereld: postcodeloterij.nl IVN aan een duurzame, groene en gezonde samenleving. kat des huizes zijn favoriete plek heeft verruild voor de comfortabele warmte van de geïso-

leerde vloer.

Dankzij u.


‘In de Loonse en Drunense Duinen zit de grootste “roest” van Noord-Brabant: zo’n 40 ransuilen komen hier in de winter samen. Bijna dagelijks ga ik erheen om te kijken, het is vijf minuten lopen van mijn huis. In december is de piek, daarna zoekt iedere uil zijn eigen territorium. De uilen zitten doodstil in de boom. Mensen die het niet weten, lopen er zo voorbij. Als coördinator van de ransuilenwerkgroep heb ik een ontheffing om na zonsondergang in het gebied te komen. Tegen de schemer gaan de uilen op jacht, dan vliegen ze uit tegen de heldere lucht. Zo tellen we de aantallen. Soms raken ze met een vleugel een tak, maar verder hoor je niks van het uitvliegen. Ik ga zitten en niks moet. Soms zie ik een ree langskomen en hoor ik een ransuil roepen. Zo laat ik het vallen van de nacht op me inwerken.’ Christien Hermsen, IVN Oisterwijk

Foto: Chiel Jacobusse

beleefdenatuur

mensennatuur 3


colofon

inhoud

Wil je Mens en Natuur (ook) “ digitaal ontvangen? Dat kan! “ Stuur een mail naar info@ivn.nl en zet erbij of je het blad ook nog op papier wilt ontvangen of niet. Wil je het blad helemaal niet meer ontvangen, en daarmee je lidmaatschap opzeggen, stuur dan een mail naar info@ivn.nl Mens en Natuur Uitgave van IVN 72ste jaargang – nummer 4 WINTER 2021 Postbus 20123 1000 HC Amsterdam E-mail: mensennatuur@ivn.nl www.ivn.nl/mensennatuur @IVNNatuureducatie @IVNNatuureducatie

10 Reportage Tiny Sea Forest

@IVNNederland Redactie Marloes Beerling, Ester Bullens, Kirsten Dorrestijn (coördinatie en eindredactie), Rob Meijers, Saskia Thomson, Wietske Teunissen, Teuni Verploegh (hoofdredactie en eindredactie). Medewerkers aan dit nummer Anne Kære Fotografie, Mirjam van der Hoek, Katja Keuchenius, Anabella Meijer (kanai.nl), August Swietkowiak, Paul Q. de Vries, Marianne Wilschut. Ontwerp en vormgeving WonderWorks, Haarlem Druk Senefelder – Misset, Doetinchem Advertenties Allround Media Services, Haarlem (023) 524 53 36 - amedia@xs4all.nl

28 Interview

Bioloog Auke-Florian Hiemstra

IVN is een van de goede doelen van de Nationale Postcode Loterij. www.postcodeloterij.nl

Mens en Natuur wordt gedrukt op FSC-gecertificeerd papier, gemaakt van houtpulp.

4

mensennatuur

34 In Beeld

Help vogels de winter door

20 Dossier

Samen naar de toekomst


redactioneel

8 Opmerkelijk Dagpauwogen zingen met hun vleugels

6 In het zonnetje De bijen- en vlinderveldjes van IVN Nuenen

14 Veldnieuws

Nieuws van en voor IVN’ers

18 Scharrelkids Slimme natuur

26 Gespot

Boeken, films, apps, duurzaam design en meer!

34 Natuurvraag Warme winters, bloeiende bomen

Nog geen lid van IVN ? Word lid! Ga naa ivn.nl/wo r rd-lid

Ik denk dat mijn zoon net een jaar was, toen ’ie tijdens een wandeling langs de Delftse grachten steeds hard begon te ‘keffen’. Ik brak m’n hoofd over waarom hij dat deed, tot een voorbijganger vroeg: ‘Doet hij nou een meerkoet na?’ En inderdaad, hij praatte met meerkoeten – een geluid dat ik na al die jaren in de stad niet eens meer bewust hoorde. Zonde eigenlijk. Bioloog en meerkoetfan Auke-Florian Hiemstra legt vanaf pagina 28 uit hoe bijzonder stadsnatuur is, en waarom het meer aandacht en onderzoek verdient. Teuni Verploegh, hoofdredacteur Op een regenachtige herfstdag gingen we naar de aftrap van Tiny Sea Forest. De kinderen stonden buiten te kleumen. Ik had medelijden met ze. Onzin, vond de fotograaf. “We zijn tegenwoordig veel te lief voor onze kinderen.” Even later stonden ze inderdaad met blote voeten in het water. Zoveel stoerder dan ik dacht. Katja Keuchenius, schreef de Reportage (pagina 10). Voor mij is de natuur een plek om met mijn zoontje in te spelen, te wandelen of fotograferen. Maar wist je dat we ook kunnen leren van de natuur? In de Scharrelkidsrubriek laat ik je zien hoe de natuur een bron is voor vernieuwende ideeën. Wietske Teunissen, schrijft Scharrelkids (pagina 18).

De huid van een haai is... a. glad, daardoor kan hij snel zwemmen; b. ruw, daardoor kan hij snel zwemmen c. hobbelig, maar aerodynamisch Lees het antwoord op pagina 19.

mensennatuur 5


TEKST KIRSTEN DORRESTIJN FOTO AUGUST SWIETKOWIAK

inhetzonnetje

De BIJ-tankstations van IVN Nuenen De werkgroep BijenVlinder van IVN Nuenen legde in vijf jaar negentien bijen- en vlinderveldjes aan op gemeentegazonnen. ‘Het groenbeheer van de gemeente was tot een paar jaar geleden vreselijk’, vertelt Regina Oors, oprichter van de Werkgroep BijenVlinder van IVN Nuenen. ‘In de periode dat bijen bloemen het hardst nodig hebben: WEG bloemen! Vanwege bezuinigingen werd ook nog besloten de struiken te

6

mensennatuur

vervangen door gazons. Achter mijn huis gebeurde dat ook. Het was mij een doorn in het oog. Ik heb de gemeente gevraagd of ik het stukje mocht gaan bijhouden. Als particulier kon dat niet, maar als stichting of vereniging wel. Ik was al langer passief lid van IVN – ik ging weleens mee naar plantenwandelingen of fietstochten. Ik heb contact opgenomen met het bestuur en zij zagen er wel wat in. Ze zagen ook mogelijk-

heden om het groter te maken dan dat ene veldje. Binnen een half jaar waren er zeven veldjes, en inmiddels zijn het er al negentien. Het waren allemaal IVN’ers die meteen enthousiast waren en ook een veldje wilden onderhouden. Als coördinator help ik mensen op weg, maar IVN’ers hoef ik meestal niet te helpen: zij hebben zoveel kennis in huis, van bijvoorbeeld moestuinieren of vlinders. De gemeente heeft het gras afgeplagd en


Veldbeheerders met als tweede van links Regina Oors.

ik ben gaan zaaien en planten. Ik zette planten uit mijn eigen tuin erin, heb er enkele gekocht. Als ik bezig was, stopten mensen soms en zeiden dat ze ook nog wel wat hadden staan. De voorkeur gaat uit naar inheemse planten, maar de vlinderstruik is bijvoorbeeld toch ook een mooi “BIJ-tankstation”, zoals we dat noemen. Ik fiets geregeld een stukje om, om een veldje van een andere beheerder te bekij-

ken. Sommige mensen zijn goed in het maken van bijenhotels, die hebben voor elk veldje zo’n hotel gemaakt. Binnen de werkgroep hebben we fietstochten langs de veldjes georganiseerd, en een zadenruildag. We maken alleen bloemrijke bermen op plekken waar eerst gras lag. Dus het is sowieso een verbetering. Toen ik begon, kwam ik letterlijk drie beestjes tegen in het stukje. Niet drie soorten, maar drie

stuks! De grond was dood. Nu zit er in elke vierkante centimeter leven: kevers, regenwormen, mieren, houtluizen, bijen, wespen. Ik zie zelfs bijzondere vlinders, zoals de silene-uil, de helmkruidvlinder en het vlasbekje. Dat is toch geweldig? En het mooiste is nog dat het beheer van de gemeente inmiddels is veranderd, waardoor rondom de veldjes de bloemen ook terugkomen.’

mensennatuur 7


opmerkelijk

IN OPMERKELIJK BELICHTEN WE OPMERKELIJKE ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN DUURZAAMHEID EN NATUUR. ONDER REDACTIE VAN: SASKIA THOMSON

De strijd tegen plastic in zee kan beginnen

The Ocean Cleanup

Ocean Cleanup, het initiatief van pionier Boyan Slat, heeft twee grote veegarmen in de Grote Oceaan. Die drijven over de zeespiegel en nemen als een C-vormige bezem alles mee wat ze tegenkomen. Het verzamelde afval kan vervolgens worden opgeschept en weggebracht. Daarnaast hebben ze drie ‘kruimeldieven’ gebouwd die op rivieren van wereldsteden worden ingezet om te voorkomen dat het afval de zee bereikt. Tijdens negen recente testen met een van de twee grote veegarmen in de Grote Oceaan werd 28.659 kilo plastic uit het water gehaald. De laatste testen bewijzen dat de technologie achter het project Ocean Cleanup werkt. De testfase wordt daarom afgesloten en het grootschalig opruimen van plastic in de Grote Oceaan kan daadwerkelijk beginnen, laat Slat weten. Bron: ANP/Vroege Vogels

Koffiedik tegen bodemverschraling Natuur en landbouw vullen elkaar aan Helpt de landbouw biodiversiteitsdoelstellingen om zeep? Uit onderzoek van Joachim Deru van het Louis Bolk Instituut blijkt dat de biodiversiteit hoger is wanneer een landschap divers wordt ingericht en beheerd: wanneer landbouw en natuur worden gecombineerd. De 20 onderzochte landbouwgraslanden in het westelijk veenweidegebied bleken meer soorten te hebben dan de 20 natuurgraslanden, maar de soorten die op de natuurgraslanden werden gevonden waren soortenrijker (26% meer soorten) dan landbouwgrasland. Daarnaast bleken de permanente landbouwgraslanden beter in staat om regenwater op te nemen dan natuurgraslanden. Dit komt doordat het bodemleven (zoals regenwormen) en de wortels zorgen voor een betere bodemstructuur die bij piekbuien sneller water kan opnemen. ‘Natuur en landbouw vullen elkaar aan op regio- en bedrijfsniveau’, concludeert onderzoeker Deru. Bron: Louis Bolk Instituut

8

mensennatuur

Er worden dagelijks in Nederland zo’n 40 miljoen kopjes koffie gedronken en dit levert 500.000 kg koffiedik per dag op. Rotterzwam verwerkt sinds 2013 maximaal 8.000 kilo koffiedik tot oesterzwammen, maar wil de rest van het koffiedik ook uit de verbrandingsoven redden. Met steun van de provincie Zuid-Holland en de Europese Unie heeft Rotterzwam de afgelopen drie jaar onderzoek gedaan naar het gebruik van koffiedik en substraat (het restproduct uit de oesterzwammenkweek) als bodemverbeteraar. Twee jaar lang zijn de verzamelde reststromen uitgereden over de akkers van akkerbouwer Arnout den Ouden die er uien en wintertarwe op plantte. Volgens Siemen Cox, eigenaar van Rotterzwam, ziet het er goed uit. ‘Er was op het oog geen verschil in opbrengst én door het hoge organische-stofgehalte in de reststromen zal de bodem op lange termijn verbeteren.’ Voordat de reststromen grootschalig uitgereden gaan worden op akkers moeten ze eerst worden goedgekeurd als meststof door De Commissie Deskundigen Meststoffen. ‘Of dit gaat lukken is nog heel spannend’ vertelt Cox. Bron: Rotterzwam


Ode aan de springstaart

Dagpauwogen zingen met hun vleugels De dagpauwoog is een dagvlinder die vanaf september tot in februari overwintert op een koel plekje. Hoewel de bovenkant van zijn vleugels fel gekleurd is met opvallende schijn-ogen, is de onderkant juist erg ingetogen bruin tot zwart. Het is een perfecte camouflagepak voor de dagpauwoog, die met zijn vleugels dicht slaapt. Wordt de vlinder tijdens zijn winterslaap verstoord, dan maakt hij met zijn vleugels een sissend geluid om vijanden af te schrikken. Zo is het een van de weinige dagvlinders die geluid kan maken. Bron: De Vlinderstichting

Dak- en kantpannen zijn favoriet bij gierzwaluwen Ruim 500 mensen gaven afgelopen zomer via Waarneming.nl de locatie van een gierzwaluwnest door. Om de nesten in kaart te brengen, deed Vogelbescherming daartoe een oproep. Onder een dakpan of kantpan bleek de favoriete plek (meer dan de helft van de 500 waarnemingen). Circa 10 procent nestelt in een kunstmatige nestgelegenheid, zoals een nestkast of inbouwsteen. De resultaten sluiten aan bij andere onderzoeken naar nestplekken van gierzwaluwen in Nederland, al is de variatie tussen gemeenten groot. Zo maken gierzwaluwen in Leiden en Delft bijna geen gebruik van inbouwnestkasten (minder dan 1 procent van de lokale populatie), terwijl in Amersfoort tot wel 25 procent broedt in inbouwnestkasten. Om de nesten te beschermen is het belangrijk om ze in kaart te brengen. Via platforms als Waarneming.nl of tuintelling.nl kun je jouw waarnemingen van gierzwaluwen en andere vogelsoorten blijven doorgeven. Bron: Vogelbescherming

De springstaart (5 millimeter) heeft onder het lichaam een ‘staart’ verstopt. Als hij deze met kracht uitklapt, kan dit beestje wel 8 centimeter ver springen. In tuinen leven honderden of duizenden springstaarten per vierkante meter. Ze helpen bladafval verwerken tot compost. Aglaia Bouwma beschreef in NRC het baltsritueel van de springstaart op zo’n beeldende manier dat deze vraagt om een weergave in de Ode. Volgens Aglaia is het een dans van ‘aantrekken en afstoten; een weergaloze flirt met opzwepend ritme’. Springstaarten hebben een ander voortplantingsmechanisme dan de meeste dieren. De mannetjes deponeren hun zaad niet rechtstreeks in een vrouwtje, maar plaatsen een pakketje met sperma op een ultradun steeltje. De vrouwelijke springstaart moet zich hier overheen bewegen om het op te nemen in haar voortplantingsorganen. De vrouwtjes zijn erg kieskeurig, dus het mannetje moet de juiste stappen zetten om haar te behagen. Dit begint met haar ten dans vragen, door met zijn kop tegen die van haar aan te gaan staan. Zit zij niet op deze vleier te wachten, dan zal zij zichzelf lanceren met haar staart om zo de dans te ontspringen. Een andere keer draait zij zich van de man af. Aan hem de taak om zijn bewegingen zo aan te passen dat hij zijn kop tegen die van haar houdt. Zij leidt, hij volgt. Omdat het mannetje aanzienlijk kleiner is, ziet dit er voor omstanders uit alsof hij heen en weer geslingerd wordt. Het draaien gaat op een gegeven moment over in een wederzijds heen en weer duwen. Zodra het koppel een bevredigend ritme heeft bereikt, maakt het mannetje snel een halve pirouette en draait zich direct terug om te zien of zij onder de indruk is. Zo ja, dan plaatst hij zijn pakketje sperma op het dunne steeltje. Als het vrouwtje niet zo tevreden was over de dans, eet ze het eiwitrijke pakketje gewoon lekker op. Bron: NRC Handelsblad

een ode? Laat het Welk dier verdient volgens jou naar de interessantste zoek ons weten en wij gaan op sennatuur@ivn.nl men r naa l Mai . feiten over dit dier

mensennatuur 9


reportage

Tiny Sea Forest Natuurbeleving onder water

De natuur onder water is grotendeels onzichtbaar. Met het Tiny Sea Forest in het Grevelingenmeer willen IVN, Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat het onderwaterleven beleefbaar maken. TEKST KATJA KEUCHENIUS BEELD ANNE KÆRE FOTOGRAFIE

10

mensennatuur

J

oëlle staat met korte laarsjes langs de kant van het water en reikt voorover naar een krab. ‘Juf, ik zie daar een mooie, maar ik kan er niet bij’, zegt ze. Een klasgenoot staat al bijna kniediep in het water en schiet te hulp. ‘Bedoel je deze?’ Hij pakt de krab vast en houdt hem vlak voor het

gezicht van het meisje. ‘Hij is dood’, zegt hij. ‘Kijk maar.’ Terwijl hij de krab ondersteboven draait, bewegen de gescharnierde pootjes nog verbazingwekkend echt mee. Joëlle kijkt vertwijfeld toe. ‘En daarom beweegt ‘ie?’ De kinderen van groep 7 en 8 van OBS Roxenisse zijn in het buitenlokaal op Middelplaat,


een klein eilandje in het Grevelingenmeer tussen ZuidHolland en Zeeland. Hier aan de oever komt het eerste Tiny Sea Forest van Nederland. Het onderwaterbosje moet een stukje zeebodem worden dat de biodiversiteit bevordert en laat zien wat er allemaal onder water leeft. De aanleg is een samenwerking van IVN, Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat. Grofweg zorgde Staatsbosbeheer voor de locatie, Rijkswaterstaat voor de inhoudelijke kennis en IVN voor het idee en de natuurbeleving.

Onderwatertunnel Hoewel het Tiny Sea Forest nog aangelegd moet worden,

mensennatuur 11


reportage

zijn de drie organisaties er al meer dan een jaar mee bezig. Verschillende basisschoolklassen hebben geholpen met het ontwerp van het minibos. Ze kregen eerst uitleg over wat er in dit zoutwatermeer groeit en mochten vervolgens tekeningen en kijkdozen maken, onder begeleiding van studenten van de hogeschool. Er zaten enthousiaste plannen tussen voor doorzichtige onderwatertunnels of speciale bruggen om het bosje te kunnen bekijken. ‘Die ideeën hebben serieus op tafel gele-

12

mensennatuur

gen’, zegt Dylan Haanappel, projectleider van Tiny Sea Forest bij IVN. ‘Maar dat werd toch echt te duur.’ Door het mee-ontwerpen kregen de kinderen meer eigenaarschap en leerden ze over de natuur in hun eigen ‘achtertuin’. De dode krab met de beweeglijke pootjes zorgt nog steeds voor opwinding. Joëlle is er niet meer bang voor en laat de pootjes nu bewegen voor de ogen van een klasgenootje - die schreeuwend wegrent. IVN organiseert samen met Staatsbosbeheer en NME

Schouwen-Duiveland elk jaar een buitenlesdag. Het Tiny Sea Forest biedt straks nieuwe mogelijkheden en is bovendien elke dag voor iedereen open. Vandaag mogen de kinderen de eerste bewoners van het Tiny Sea Forest uitzetten. In het water staat Helmut van Pelt van Staatsbosbeheer, gehuld in een waadpak, met een emmer slakjes onder zijn arm. Om de beurt stappen de kinderen naar voren om een slakje in het water te gooien. De een doet dat met ernstige

trots, de ander met een vies gezicht.

Oude perenbomen Omdat het water troebel is geworden van alle tumult, valt er nog weinig te zien van het toekomstige bosje. Toch ligt er al het een en ander. Ter demonstratie tilt Helmut een grote steen omhoog. Er groeien mosselen, oesters en een soort zeester op en er hangen wieren aan in verschillende kleuren. ‘Deze komt van verderop in het meer’, vertelt hij. ‘Want we


de onderkant kan een bijenkorf of een vuurtoren zijn’, zegt ze tegen een jongen. ‘Wat denk jij dat dit is?’ De jongen kiest voor de bijenkorf - een vrouwtje. Dat klopt, beaamt de IVN’er verheugd. ‘Vrouwtjeskrabben kwamen de laatste twee jaar minder voor in het Grevelingenmeer. Dat lijkt zich nu gelukkig weer te herstellen.’

Zeegras als sleutelsoort

willen geen vreemde soorten introduceren.’ De steen werd in het Tiny Sea Forest gelegd om verschillende soorten hier verder te verspreiden en om toeschouwers te laten zien wat de bedoeling is van het minizeebos. ‘Verschillende structuren onder water zijn belangrijk’, legt Helmut uit. ‘Op steen groeien weer andere planten en dieren dan op hout.’ Binnenkort legt het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) in het Tiny Sea Forest een paar dode perenbomen

neer. Er wordt ook nagedacht over 3D-geprinte structuren van aardappelzetmeel. Verderop langs de oever hebben klasgenoten van Joëlle al een paar krabben in een emmer verzameld. ‘Hoe moet je die eigenlijk vasthouden?’, vraagt een IVN natuurgids. Een meisje dat al behendig is, doet het voor en legt uit: ‘Aan de achterkant, zodat ‘ie je niet kan knijpen.’ Als het meisje de krab ondersteboven houdt, legt de gids uit hoe je kunt zien of het een mannetje of vrouwtje is. ‘Dit vormpje aan

Het herstel van de natuur in het Grevelingenmeer houdt Rijkswaterstaat al jaren bezig. De biodiversiteit gaat achteruit in dit voormalige stukje zee, gevangen tussen de Deltawerken. Meer begroeiing kan weer leven terugbrengen. De basis van het Tiny Sea Forest wordt daarom groot zeegras, vertelt Thijs Poortvliet van Rijkswaterstaat, die vandaag ook is gekomen voor de aftrap. ‘Groot zeegras is een sleutelsoort, omdat het in de bodem wortelt. Dat zorgt voor een belangrijke chemische reactie en het fungeert als schuilplaats voor allerlei organismen.’ Ooit begroeide deze waterplant nog vierduizend hectare van het Grevelingenmeer, maar dat is allemaal verdwenen. Rijkswaterstaat deed verschillende proeven om de bedreigde soort hier weer te herstellen en dat lijkt inmiddels goed te lukken. ‘Er zijn zelfs mensen vanuit Australische Great Barrier Reef komen kijken hoe we dat doen’, zegt Thijs trots. Maar naast dit soort specifieke bezoekers zien eigenlijk bar weinig mensen

iets van de projecten onder water. ‘Wat we in zee doen met maatschappelijk geld is niet zichtbaar’, zegt Thijs. Daarom vond Rijkswaterstaat het Tiny Sea Forest ook zo’n goed idee. Voor de buitenlesdag vandaag hebben twee IVN’ers tafeltjes uitgestald met allerlei lokale lekkernijen. Alle kinderen mogen een blaadje lamsoor proeven, net als kokkels en alikruiken. Op de vraag wie er een slakje met een satéprikker uit zijn huisje wil vissen, schreeuwt bijna iedereen ‘Jaaa!!’. Maar al snel volgen zenuwachtige twijfels: ‘Moet je hem dan ook opeten? Mogen we ze uitspugen?’ Dat mag van IVN’er Lenie Ponse. ‘In de bosjes, voor deze ene keer.’ Na een uitleg over het beschermhoedje dat als dekseltje op de slakkenhuisjes zit - ‘want vogels vinden ze natuurlijk ook heel lekker’ – houdt iedereen een gekruld slakje omhoog. Een deel daarvan verdwijnt uiteindelijk in de bosjes, maar dat maakt Lenie niets uit. Stralend smeert ze nog wat crackers met zelfgemaakte kruidenboter. In de toekomst komt er boven het Tiny Sea Forest een steiger die een stuk het water inloopt en een hoek maakt. Kinderen kunnen er zonder vertroebeld water van bovenaf van alles zien. Ze mogen bovendien onderwaterkijkers gebruiken en kunnen touwen omhoog trekken. Wat daar precies allemaal op gaat groeien, weet nog niemand precies. ‘Het is eigenlijk één groot experiment’, zegt Dylan. l

mensennatuur 13


gespot veldnieuws

Nieuws van en voor IVN’ers

ONDER REDACTIE VAN MARLOES BEERLING EN ROB MEIJERS

Tentoonstelling over na-aperij in de natuur IVN Woerden ontwikkelde afgelopen jaar een tentoonstelling over mimicry in NME-centrum InBredius. We spreken bestuurslid Gerrie Epping over hun tentoonstelling ‘List en bedrog in de natuur’. Wat is mimicry in de natuur? ‘De natuur zit vol handige trucs waarmee planten en dieren overleven. Mimicry is zo’n trucje. Mimicry betekent min of meer jezelf verdedigen door iets na te doen. In de natuur zijn heel wat vormen van deze na-aperij te vinden. Denk bijvoorbeeld aan een wandelende tak of een kameleon. Zij nemen het uiterlijk van hun omgeving aan, zodat ze niet opvallen.’ Waarom een tentoonstelling over mimicry? ‘Elke twee jaar organiseren we een tentoonstelling in het NME-centrum. Dat doen we als ‘huur’ voor het gebruik van het centrum voor onze afdelingsactiviteiten. Twee jaar geleden tipten twee bezoekers ons om voor de volgende editie het thema mimicry te overwegen. IVN Geldrop bleek in 2017 een tentoonstelling te hebben gemaakt over dit thema, waarvoor ze een prachtig filmpje hebben ontwikkeld. In het filmpje zie je in een notendop wat voor na-aperij er allemaal in de natuur gebeurt. In één

shot zie je zweefvliegen en wespen, in een ander shot zie je reeën die zich verstoppen. Door dat filmpje kwam alles in een stroomversnelling. Onze voorzitter André van Kleinwee is stadsecoloog, hij heeft ons veel informatie aangereikt. Samen met een andere IVN’er en iemand van het NME-centrum hebben we onze schouders eronder gezet. Dat was een flinke klus. Laten we het zo zeggen: je moet er gepensioneerd voor zijn en zin in hebben, haha.’ Wat zie en ervaar je tijdens de tentoonstelling? ‘We dagen bezoekers, vooral kinderen, uit om zelf op onderzoek uit te gaan. Zo staat er een bak met wandelende takken. Daar staat bij: “Doordat ik verstopt ben in het groen, kan ik overdag lekker slapen.” Dat snappen kinderen gelijk. Er is ook een grote boom waar allerlei vlinders in hangen. Daar leggen we uit dat sommige vlinders giftige dieren nabootsen om niet opgegeten te worden. Verder staat er een groot informatiepaneel,

is er een fotowand waarin biomimicry wordt uitgelegd, en staat er een soldaat in camouflagekleding… Te veel om op te noemen! Als je nieuwsgierig bent geworden, raad ik je aan om op zondag tussen 13-16 uur een keer te komen kijken in Woerden.’ De tentoonstelling is tot 1 april 2022 te zien. Kinderen zijn van harte welkom, voor hen zijn er speciale kinderactiviteiten. Meer informatie op ivn.nl/woerden

Meer na-aperij? Op pagina 19 lees je 4 voorbeelden van hoe wij mensen de natuur nadoen.

IVN Den Bosch wil graag jongeren betrekken bij de natuur, maar hoe? Om een antwoord op deze vraag te krijgen, werd de mening gevraagd van de Jongerenambassadeurs van Den Bosch (jadb.nl). Geïnspireerd door de IVN #2uurnatuur Challenge! werd het concept van 24UurNatuur bedacht; een groep jongeren kreeg een intensieve natuurbeleving en maakte meteen kennis met de afdeling. Het idee werd opgezet door een werkgroep van vier jongeren van IVN en Jongerenambassadeurs. Mara van Eijndhoven, Jongerenambassadeur, was lid van deze werkgroep. ‘Ik hou van fotografie en natuur, dus de uitdaging van IVN ging ik graag aan. Zo hebben we een event gecreëerd om jongeren kennis te laten maken met elkaar en de Bossche natuur om hen heen.’ Door middel van een zelfontworpen flyer en via mond-tot-mond-reclame

14

mensennatuur

Mara van Eijndhoven

24UurNatuur bij IVN Den Bosch werden de deelnemers geworven. Op 18 september was het zover: meer dan twintig jongeren, twee natuurgidsen en een enthousiast organisatieteam begonnen aan de 24UurNatuur bij het Engelermeer in Den Bosch. Vleermuizen spotten, een kampvuur maken, vogels kijken bij zonsopkomst en werken in een permacultuurtuin. Mara: ‘Het programma bestond uit interactief kennisdelen en natuurlijk een flinke lading gezelligheid. Het was superleuk om met ervaren gidsen op pad te gaan. Je kon zien dat zij met passie over hun expertise vertelden.’ Harry van Haren, co-voorzitter IVN Den Bosch: ‘Deze eerste 24UurNatuur vind ik een enorm succes en zeker voor herhaling vatbaar. We hebben er veel van geleerd. Het belangrijkste is wel dat jonge mensen minstens zo betrokken zijn bij de natuur als wijzelf.’


IVN Rijk van Nijmegen betrekt jongeren Jongeren betrekken bij de natuur, dat is de missie van Elly Gies van IVN Rijk van Nijmegen. Dat gaat met vallen en opstaan, maar gelukkig is het ook heel leuk. Waarom wil je jongeren betrekken bij de IVN-afdeling? ‘Jongeren zijn de toekomst. Hun mening mag daarom gehoord worden. Wat hebben jongeren nodig om te genieten van de natuur? En wat maakt hen bewust van de waarde ervan? Bovendien: werken met jongeren houdt me jong. Soms heb ik het idee dat ik meer raakvlakken heb met jongeren dan met leeftijdsgenoten, haha.’ Hoe geven jullie je werk met jongeren vorm? ‘We hebben een projectgroep jongeren binnen onze afdeling. Daarin zitten een IVN-beroepskracht, onze communicatiecoördinator, een wisselende groep jongeren en ikzelf. We zijn bewust een projectgroep in plaats van een werkgroep, want zo kunnen we lekker pionieren. We zijn in de beginfase, dus we proberen zoveel mogelijk te ‘infiltreren’ in de jongerenwereld. Dat betekent bijvoor-

beeld dat ik contact zoek met universiteiten, hbo’s en mbo’s om te kijken of we natuur onderdeel kunnen maken van hun opleidingen. Dat betekent ook dat ik me hard maak om zo mogelijk landelijke initiatieven voor jongeren naar Nijmegen halen. In juni organiseerden we samen met het Landelijk Bureau bijvoorbeeld een Nature Bit: een groep jongeren verdiepte zich een dag lang in een het thema rewilden. Dat vind ik fantastisch: jongeren die hun stem laten horen over

een actueel thema. Wat me het meest is bijgebleven: jongeren zijn zich ongelofelijk bewust van de uitdagingen in de toekomst. Tegelijkertijd zijn ze zoekende hoe ze daaraan kunnen bijdragen. Daarin kunnen wij ze op weg helpen.’ Wat is je ambitie voor jullie projectgroep? ‘Mijn droom is dat de projectgroep straks bestaat uit een wisselende groep jongeren die natuuractiviteiten en -initiatieven organiseert in Nijmegen. Op eigen initiatief, maar altijd in samenwerking met IVN Rijk van Nijmegen. Ik denk dat als de jonge en oude garde IVN’ers elkaar ontmoeten, er prachtige gesprekken kunnen ontstaan.’

mensennatuur 15


gespot veldnieuws

Mini-workshops over bijen in tuincentrum Hoe kun je een bezoeker van een tuincentrum binnen een paar minuten leren hoe ze hun tuin of balkon bijvriendelijk(er) maken? Judith Stroker, lid van IVN De Bilt e.o. en IVN Eemland, zag de oproep voor workshopgevers over bijen in tuincentra voorbij komen en gaf zich gelijk op. Judith: ‘Het gaat niet goed met de bijen, dat gaat me aan het hart. In Nederland zoemen 358 soorten bijen rond, de helft daarvan is bedreigd. Bijen worden niet blij van tegels of een strak gazon. Door bezoekers van het tuincentrum te benaderen, bereiken we ook – of juist – de doelgroep voor wie dit een ver-van-hun-bed-show is.’ Op zaterdag 2 oktober toog Judith naar

16

tuincentrum de Bosrand in Wassenaar. In haar eentje, want haar maatje was ziek. Maar dat mocht de pret niet drukken. In het tuincentrum zette ze haar standje klaar, met onder andere kleurplaten en informatieboekjes van Nederland Zoemt. Judith: ‘Ze hadden me in de bollenhoek neergezet. Een goede spot, want mensen die in deze tijd iets met hun tuin willen, kiezen voor bollen. Daarnaast had ik het geluk dat ik vóór de kerstafdeling stond. Als ik erna had gestaan, waren ze allemaal uitgeput langs me heen gestuifd denk ik, haha.’ Veel bezoekers zochten de stand van Judith zelf op. Zo niet, dan maakte de link met bollen het makkelijk voor Judith om

mensen te benaderen. Judith: ‘Om het ijs te breken, zei ik bijvoorbeeld: “Wat een keuze! Waar let u op bij het kiezen?” De meest voorkomende opmerking: ‘Als het maar bloeit, dan is het altijd goed.”’ Daarover ging Judith graag met hen in gesprek, want bloeien is niet genoeg. Ze adviseerde bezoekers om te kiezen voor inheems en biologisch, passend bij de grondsoort. Judith: ‘Het is leuk om te zien hoe je de ogen van mensen opent. Sommige mensen hadden eerst géén idee. Ergens in het gesprek zie je dat er een belletje gaat rinkelen: in mijn tuin of op mijn balkon kan ik ook iets doen voor de bij. Daar doe ik het voor!’

In samenwerking met SPA

Meerjarenvisie

IVN en mineraalwatermerk SPA werken samen om een extra impuls te geven aan natuur- en milieueducatie. SPA werkt mee aan de uitbreiding van het cursusaanbod ter bevordering van de wilde bij, Tiny Forests in de Benelux en jongeren laten adviseren over de aanpak van zwerfafval. Ook ondersteunen ze de IVN #2uurnatuur Challenge. Zo bereiken we een nog groter publiek met onze missie: het verbinden van mens en natuur.

Dit jaar hebben een team van IVN-leden en beroepskrachten een nieuwe meerjarenvisie opgesteld: de droom van IVN voor de komende vijf jaar. Samen willen we onze beweging vergroten zodat we meer impact kunnen maken. We werken toe naar een natuurinclusief Nederland. Lees in het Dossier (pagina 20) hoe we samen met partners die droom willen verwezenlijken. Benieuwd naar de meerjarenvisie? Download hem op ivn.nl/meerjarenvisie

mensennatuur


Bomenfestival Limburg Wilgen knotten met jongeren tijdens de natuurwerkdag in Born, een gegidste boswandeling voor senioren in Venray, een Tiny forest aanplanten in Hoensbroek; zomaar een greep uit de meer dan veertig activiteiten van het bomenfestival in Limburg in het najaar van 2021. ‘Bomen zijn zo belangrijk voor de biodiversiteit, ons welbevinden en onze gezondheid’, zegt Arie Boersma, voorzitter district Limburg. ‘Daarnaast kunnen we genieten van hun majestueuze pracht en praal, zeker in de herfst. We hebben het project ook opgezet om onze leden weer het plezier te geven om aan de gezamenlijke missie van IVN te kunnen werken.’ Alle afdelingen in Limburg doen mee met het bomenfestival. ‘Onze samenwerking maakt alles makkelijker’, volgens Arie. ‘Bestaande schroom wordt overwonnen, het besef groeit dat eigen activiteiten voor anderen heel bijzonder kunnen zijn. De keuze van activiteiten en de regie is in handen van onze afdelingen en dat maakt de opzet van het festival simpel: het moet alleen met bomen te maken

hebben. De gezamenlijke campagne zet een kers op de taart: extra publiciteit en veel deelnemers.’ Het bomenfestival Limburg is niet alleen een feestje. Leon Heemels, regiocoördinator Westelijke Mijnstreek: ‘Veel bomen

hebben het moeilijk: luchtvervuiling, droogte en bodemverschraling tasten hun veerkracht aan.’ Daar vraagt het bomenfestival ook aandacht voor door middel van excursies en lezingen over de gezondheid van bomen.

Het IVN Bloeiproject IVN is dit jaar de trotste winnaar van de Prins Bernhard Cultuurfonds Prijs. Een deel van het prijzengeld besteden we aan het IVN Bloeiproject: een icoonproject waarmee we de komende jaren nóg meer mensen met de natuur gaan verbinden. Drie projecten waren genomineerd, en vanuit heel Nederland hebben IVN’ers in november hun stem uitgebracht op hun favoriet. Zij hebben samen besloten dat IVN met het project ‘Proeftuin tot bloei’ echt impact kan maken. Een proeftuin is een stukje groen dat wordt omgetoverd tot een educatief mini-voedselbos. Kinderen, ouderen en de buurt gaan samen aan de slag om de proeftuin te bedenken en aan te leggen. Om er samen letterlijk de vruchten van te plukken. Er zijn nu drie proeftuinen gerealiseerd bij verzorgingstehuizen in Boxmeer, Haarlem en Oss. En het werkt! Niet alleen voor de bewoners, maar ook voor kinderen en andere buurtbewoners. Ze komen kijken of de aardbeitjes al rijp zijn en hoe de plantjes groeien. Het project verbindt mensen met de natuur én draagt bij aan

de biodiversiteit. Proeftuin tot bloei is een samenwerking van IVN-leden en beroepskrachten in de provincies Brabant, Utrecht, Noord-Holland, Zuid-Holland en van IVN-afdelingen in Oss, De Maasvallei,

De Ronde Venen en Uithoorn. Het team ontvangt € 75.000 om te investeren in het project. Daarmee willen de initiatiefnemers op meer plekken in Nederland proeftuinen aanleggen.

mensennatuur 17


SLIMME NATUUR

scharrelkids

ELK NUMMER BIEDEN WE INSPIRATIE AAN IVN’ERS EN (GROOT)OUDERS DIE KINDEREN OP VERRASSENDE WIJZE DE NATUUR WILLEN LATEN ONTDEKKEN. ONDER REDACTIE VAN WIETSKE TEUNISSEN

Maak een pijl en boog De natuur is niet alleen een inspiratiebron voor uitvinders. We gebruiken ook veel materialen uit de natuur, om te bouwen bijvoorbeeld. Met een pijl en boog van hout konden ze vroeger sneller en veiliger jagen. Maak jij ook je eigen pijl en boog?

Superlijm van slakken of treinen in de vorm van de snavel van een ijsvogel. Door goed te kijken naar de natuur kunnen wij mensen veel leren. Wie weet krijg jij er ook een superidee van?!

Wat heb je nodig? ● Tak van 1,5 – 2 cm dik ● Touw ● Schilmesje ● Snoeischaar Aan de slag Kies een soepele tak, van ongeveer 1,5 – 2 cm dik. Gebruik bijvoorbeeld een tak van de wilg, taxus, berk, eik, hazelaar

of ceder. Knip met een snoeischaar eventueel een stuk tak af. Hoe langer de tak, hoe groter de boog. Verwijder de zijtakjes. Met een aardappelschilmesje verwijder je de schors. Dat gaat zo: houd het mesje bijna plat, met de scherpe zijde van je af. Schaaf zo voorzichtig de schors van de tak. Doe dit met een volwassene in de buurt. Maak het touw aan één kant van de boog vast. Maak met een mesje eventueel een kleine gleuf, waar het touw in kan blijven liggen. Knoop het touw stevig vast. Trek het daarna heel strak, zodat het hout gebogen komt te staan en bind het touw aan de andere kant vast. Maak een pijl voor je boog door met het schilmesje een punt aan een tak te schaven. Aan de onderkant maak je een inkeping waarmee je de pijl straks op het touw kan zetten als je gaat schieten!

18

mensennatuur

Ik ben: Joep (4 jaar). Wat heb je gevonden? Een hele mooie paddenstoel: gele trilzwam. Waar heb je het gevonden? Toen ik met oma ging wandelen in het bos.

Waarom is het bijzonder? Als ik met het spiegeltje kijk, zitten er geen gaatjes of plaatjes. Wel is hij heel zacht en bibbert hij als ik eraan voel. Het zijn net lampjes.

Heeft jouw (klein)kind ook iets moois gevonden in de natuur? Stuur een foto van het kind met zijn of haar vondst naar de redactie van Mens en Natuur Magazine: mensennatuur@ivn.nl


Leren vanr de natuu D

e natuur heeft voor veel problemen oplossingen bedacht waar wij mensen ook wat aan kunnen hebben. Daarom hoeven wij niet altijd zelf iets nieuws te bedenken. We kunnen ook ‘afkijken’ van de natuur. In het boek Walvissen in de Wind, van Elvira Werkman, vind je voorbeelden van dieren en planten die met hun fantastische eigenschappen uitvinders op nieuwe ideeën hebben gebracht. Ben je nieuwsgierig geworden naar het boek? Lees de weetjes hieronder en doe mee met de winactie!

IJsvogels: geruisloze duikers IJsvogels kunnen het water in duiken zonder beweging van het water te veroorzaken. Het geheim is hun lange en puntige snavel. Dit inspireerde een Japanse ingenieur om de neus van een hogesnelheidstrein op dezelfde manier vorm te geven. De trein werd hierdoor een stuk stiller bij het uitrijden van een tunnel, maar ook sneller en zuiniger!

Haaien: snelle schone zwemmers De huid van een haai lijkt glad, maar als je van dichtbij kijkt, is het net schuurpapier. Dankzij deze huid kan hij razendsnel zwemmen. Er is nog iets bijzonders aan de hand: aan een haaienhuid kleeft geen viezigheid. Onderzoekers maakten een folie gebaseerd op de haaienhuid waar veel minder bacteriën aan blijven kleven. Dit wordt al in ziekenhuizen gebruikt op plekken die veel mensen aanraken, zoals deurklinken.

Bijen: meesters in de bouw Een honingraat bestaat uit alleen maar zeshoekige kamers die precies op elkaar aansluiten. Deze manier van bouwen kost de bijen zo min mogelijk materiaal en energie. De honingraat dient als voorbeeld voor bouwwerken die tegen een stootje kunnen en de ruimte goed benutten, bijvoorbeeld om vliegtuigen lichter en sterker te maken.

Slakken: krachtpatsers De tanden van een zeeslak zijn het allersterkste materiaal ter wereld. Uitvinders

Winactie

bekijken nu of het materiaal kan worden nagemaakt. Het idee is om het te gaan gebruiken in bijvoorbeeld racewagens, boten of vliegtuigen. Ook het slijm van slakken is ontzettend sterk en is als experiment gebruikt bij operaties. Wat blijkt? Het is drie keer zo sterk als andere medische lijm!

Wil jij het boek Wa lvissen in de Wind winnen? Teken of kn utsel jouw (fantasie) uitvinding die geïns pireerd is op iets uit de natuur. Ga na ar buiten, zoek iets wat jij mooi of bijzo nder vindt en ga aa n de slag. Laat je fan tasie erop los! Stuur uiterlijk 31 januari een tekening of fot o van een knutselwer k van jouw uitvindin g op naar mensennatu ur@ivn.nl o.v.v. wina ctie Walvissen in de Wi nd.

mensennatuur mensen mens ennatuur natuur 19


dossier

Bij grote dromen horen goede vrienden De toekomstvisie van IVN is ondubbelzinnig: vol inzetten op het herstel van de verbinding tussen mens en natuur. Dat betekent systeemverandering, en daarvoor is samenwerking met andere partijen essentieel. TEKST PAUL Q. DE VRIES ILLUSTRATIES MAARTJE VAN DEN NOORT

I

VN is als organisatie heel goed bezig, maar ondertussen gaat het met de natuur in Nederland steeds slechter. Dat was de wrange constatering die IVN deed bij een terugblik op de afgelo­ pen zestig jaar en het opstellen van een meerjarenvisie voor de toekomst. ‘De biodiversiteit neemt nog steeds af. We roeien als het ware tegen de stroom in’, zegt Jelle de Jong, algemeen directeur van IVN. Is het crisis? ‘Ik heb op zich niets tegen dat woord. De ontwikkelingen gaan steeds sneller: onze ecologische voet­ afdruk is geëxplodeerd, de wereldbe­ volking neemt fors toe. Maar tegelijker­ tijd zijn we ook nog nooit zo welvarend geweest als nu. Het is dus niet alleen maar slecht nieuws. Wat er echter wel gebeurd is, is dat onze verbinding met de natuur doorbroken is. En het probleem is dat we dat nog niet als probleem zien.’ Volgens De Jong zijn we op een ‘logisch

moment in de tijd’ aangekomen om weer te beseffen dat mens en natuur afhankelijk van elkaar zijn. ‘We moeten niet langer de natuur ondergeschikt maken aan menselijke wensen, maar meebewegen met de natuur. Dat is een omslag in ons denken die grote gevolgen zal hebben voor de economie, de politiek, en op de manier waarop we ons gedragen op de planeet.’

Laagdrempelig en dichtbij Met haar geformuleerde meerjarenvisie zet IVN vol in op het herstellen van die verbinding tussen mens en natuur. Het gaat om niets minder dan systeemveran­ dering, om een maatschappelijke tran­ sitie, en dat betekent dat samenwerking met andere partijen essentieel is. ‘Wij hebben bijvoorbeeld de droom dat kinderen elke dag in aanraking komen met natuur’, licht De Jong toe. ‘Dat is meer dan alleen groene schoolpleinen.

We denken ook aan de inhoud van de lessen en de lesmethoden. Dat betekent dat je er de scholen bij nodig hebt, de ouders, de PABO, de uitgevers van studiemateriaal, het ministerie van OCW, ga zo maar door. Bij grote dromen heb je goede vrienden nodig, want je kunt het niet alleen.’ Voorbeelden van de partnerschappen die IVN zoekt, en hoe er daarbinnen wordt gedroomd en samengewerkt, zijn in dit Dossier verzameld. Wat is de unieke bijdrage van IVN in die samenwerkin­ gen? ‘We helpen mensen om op een laagdrempelige manier, dicht bij ze in de buurt, met natuur in contact te komen. Met excursies, Tiny Forests, groene zorginstellingen, slootjesonderzoek en al die andere activiteiten.’ Ervaren en leren staan daarbij centraal. ‘Meer nog dan herstellers en tellers zijn we toch vooral vertellers. Die kernrol past goed als het gaat om verbinden met de natuur en we gaan daar fundamente­ ler naar kijken. Neem de Slootjesdagen. Groot succes, maar we mogen langer stilstaan bij waar het in de kern omgaat. Dat is het kind, dat heel voorzichtig, een beetje nerveus, zo’n waterbeestje uit het netje pulkt. Dat is de ervaring waar het om gaat, dáár ontstaat verbinding.’

Benieuwd naar de meerjarenvisie van IVN? Kijk op ivn.nl/meerjarenvisie

20

mensennatuur


‘Buitenspelen is leren leven in het klein’ Buitenspelen is op allerlei manieren goed voor kinderen, niet in het minst om respect voor en affiniteit met natuur te ontwikkelen.

K

inderen spelen steeds minder vaak buiten. ‘Van de huidige generatie grootouders speelde 66 procent dagelijks buiten, van de ouders 59 procent en van de kinderen van nu nog slechts 14 procent’, zegt Dave Ensberg-Kleijkers. Hij is directeur-bestuurder van Jantje Beton, dat zich inzet voor meer speelruimte en speelkansen voor kinderen en jongeren buiten de deur. ‘Kinderen zitten tegenwoordig meer achter een scherm en hun ouders zijn voorzichtiger

geworden waar het de buitenwereld betreft.’ Dat is problematisch, want buitenspelen is op allerlei manieren goed voor opgroeiende kinderen. ‘Ze ontwikkelen meer creativiteit, zelfvertrouwen, zelfstandigheid en sociale vaardigheden. En als ze buitenspelen in het groen krijgen ze ook meer affiniteit met de natuur en leren ze voor hun omgeving te zorgen.’ ‘Natuurlijk spelen’ is dan ook een van de speerpunten van Jantje Beton, dat daarin IVN aan zijn zijde vindt. Beide organisaties willen hun ambities verder intensiveren. ‘We werken samen in het project Gezonde Buurten, waarin we mensen stimuleren actiever te worden

en de buurt te vergroenen, en willen het aantal buurten uitbreiden van 15 naar 100. We willen samen een “natuurlijke speelrevolutie” ontketenen door de schoolpleinen van Nederland te vergroenen. En Jantje Beton gaat de aandacht richten op kinderboerderijen. Daar kun je leren respect voor dieren te krijgen.’ Het belang van buitenspelen is volgens Ensberg bijna niet te overschatten. ‘Ik zeg altijd: buitenspelen is leren leven in het klein. Dat geldt ook voor natuurverbondenheid. Kinderen die weten hoe regen voelt of hoe aarde ruikt, zijn hechter verbonden met de natuur. Dat hoeven ze dan later niet allemaal nog eens te leren.’

mensennatuur 21


dossier

‘Samen kunnen we een tweede Hoge Veluwe creëren’ Tel alle tuinen in Nederland bij elkaar op en je hebt een enorm potentieel aan natuur, biodiversiteit én natuurverbinding. De tuinbranche kan een aanjager zijn van de vergroening van Nederland.

E

r zijn 5,5 miljoen tuinen in Nederland. Dat is een oppervlakte van 10 keer de Hoge Veluwe. Als het ons lukt die tuinbezitters te bewegen om 10 extra vierkante meter in de tuin tot “natuurtuin” te maken, krijgen we er een natuurgebied bij ter grootte van de Hoge Veluwe.’ Brenda Horstra schudt de cijfers losjes uit haar mouw. Ze is adjunct-directeur van Tuinbranche Nederland, de brancheorganisatie waar onder meer tuincentra, importeurs en groothandels bij zijn aangesloten. Juist vanwege dat potentieel van tuinen voor de natuur is de tuinbranche een logische partner voor IVN. ‘We werken samen in diverse projecten, zoals “Bosje hier, bosje daar”, “Nederland Zoemt” en “Heuvelrugtuinen”. IVN heeft de inhoudelijke kennis van de natuur en weet die over te brengen, wij

22

mensennatuur

hebben het platform en het netwerk.’ Samen hebben IVN en Tuinbranche Nederland een belangrijke doelstelling: de vergroening van Nederland. ‘Ik wil dat de hele tuinketen een aanjager wordt van deze vergroening. We richten in de tuincentra groene klimaatpleinen in waar we voorlichting geven over biodiverse en klimaatadaptieve tuinen, over groene daken, inheemse planten die goed zijn voor vogels en insecten, over tegels eruit en planten erin.’ Horstra laat ook onderzoek doen naar ‘tuinbeleving’ en heeft gemerkt dat als mensen van tuinieren gaan houden, ze ook van de natuur gaan houden. ‘Om mensen aan te moedigen zich te verdiepen in wat er allemaal gebeurt in de tuin, bieden we bijvoorbeeld workshops aan, zoals die van IVN over wilde bijen. Mijn droom is dat we straks hele vlinder- en bijenroutes hebben in de steden, in een aaneengesloten netwerk van prachtige natuurtuinen.’


Een samenleving ‘dooraderd met natuur’ Groen is goed voor de gezondheid van mensen. Als mensen dan ook goed gaan doen voor de natuur, is dat natuurverbinding in optima forma.

I

n de natuur zijn is goed voor ons concentratievermogen, stressherstel, het werkgeheugen, bloeddruk en immuunsysteem. Steeds meer wetenschappelijk onderzoek toont dat aan, en dat moet kunnen helpen bij een systeemverandering naar een meer natuurinclusieve samenleving, vindt Jolanda Maas. Zij onderzoekt als socioloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam de heilzame effecten van natuur op lichaam en geest en heeft in diverse projecten samengewerkt met IVN. ‘We moeten de plekken

waar we veel tijd doorbrengen gaan vergroenen, zodat we automatisch meer in contact komen met natuur. Denk aan wijken, schoolpleinen, kantoren, verzorgingshuizen. En dan ook inzetten op optimaal gebruik daarvan: een groen schoolplein gebruiken als buitenlokaal, een ziekenhuistuin inzetten bij de behandeling.’ Maas vindt het belangrijk dat IVN zich blijft verbinden aan de wetenschap om deze inzichten ‘op te halen’. ‘En dan dat grote netwerk ermee gaan bestoken. Als in het hele land IVN’ers ermee aan de slag gaan, bereiken we uiteindelijk ook de ambtenaren, de politiek, en dan kan het snel gaan. Het is mijn droom dat we in de toekomst zullen wonen, werken, leren en zorg ontvangen in een veel

groenere omgeving.’ Goed voor ons, maar heeft de natuur er ook nog iets aan? ‘Als onze samenleving dooraderd is met natuur, is er ook meer ruimte voor natuur. Dat moet je gaan merken in biodiversiteit. Bovendien is de kans groot dat mensen die veel contact hebben met natuur zich ook meer inzetten voor natuurbehoud. Onze relatie met natuur wordt dan echt wederkerig. Veel mensen geven aan dat ze zich in de natuur verbonden voelen met een “grotere wereld”. Natuur kan ook als symbool verwijzen naar diepere overtuigingen en waarden die het benoemen van ultieme levensdoelen bevorderen. Natuur biedt daarmee zingeving, een essentiële vorm van natuurverbondenheid.’

mensennatuur 23


dossier

Piekervaringen op vakantie Het stimuleren van ‘groene recreatie’ is een van de aandachtsgebieden van IVN. Hoe belangrijk is natuur in de recreatiebranche, nu en in de toekomst?

H

eel belangrijk’, zegt Saskia Griep, medeoprichter van Avontuur Dichtbij, dat in Nederland en België actieve vakanties dichtbij huis organiseert, waaronder de IVN Trektochten. ‘Natuur is vaak de reden waarom we op vakantie gaan. Je komt voor een mooi landschap, strand, de blauwe zee. Zonder natuur zijn toerisme en recreatie niet goed denkbaar.’

24

mensennatuur

Dat betekent niet dat natuur en recreatie niet op gespannen voet kunnen staan; denk aan loslopende honden in het bos of de topdrukte in natuurgebieden tijdens de lockdown. ‘We moeten veel meer gaan spreiden: niet allemaal naar dezelfde plekken, maar ook in tijd: we zijn meer dan vroeger flexwerkers dus we hoeven niet per se allemaal op zondagmiddag de natuur in. In de branche is er nu veel aandacht voor deze en andere uitdagingen, zoals de CO2-uitstoot van vliegtuigen en hoe we verder gaan als na corona het reizen weer op gang komt.’ Kan recreatie ook bijdragen aan het gevoel

verbonden te zijn met de natuur? ‘Veel mensen zoeken verdieping op vakantie. Die kan komen van de verhalen van het land waar ze op vakantie zijn, of zoiets als een “local food experience”, maar ook van de kennis van een gids op een vogelexcursie dichterbij huis. Reisorganisaties kunnen daarin samenwerken met lokale gidsen bijvoorbeeld. Juist in je vrije tijd sta je open voor indrukken. Dat kan een piekervaring zijn als een zonsondergang midden op zee, maar ook zoiets als de dauw in het gras. Zo kun je verwondering over de natuur ervaren op een manier die bijblijft en diepgang heeft.’


Radicaal buiten de kaders denken Jongeren voelen de urgentie van de klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis. Het is hún toekomst die op het spel staat.

H

oe kunnen jongvolwassenen bijdragen aan een natuurinclusieve, duurzame toekomst? ‘Ze moeten de ruimte krijgen om met creatieve, outof-the-box-oplossingen te komen’, zegt Maryse Carbo. Zij liep stage bij IVN, bij het Groen Traineeship, is inmiddels als afgestudeerd antropoloog gespecialiseerd in mens-natuurrelaties en onderzoekt bij Natuur & Milieu Gelderland hoe je jongeren betrekt bij de natuurbeweging. ‘Jongeren zijn bij uitstek geschikt om buiten de kaders te denken. Gaan we het hebben over energiebesparing of over radicaal nieuwe manieren hoe we met energie omgaan? Het vereist wel lef voor natuurclubs om daaraan ruimte te geven.’

Komen jongeren bij een nette club als IVN terecht als ze ook naar Extinction Rebellion kunnen? ‘Niet iedereen is geschikt om de barricaden op te gaan om weggesleept te worden door de politie. Zo’n Groen Traineeship waar IVN aan meedoet en de kortdurende leertrajecten van IVN Nature Bits zijn heel aantrekkelijk voor jongeren. Ze zullen zich niet snel vastleggen om elke zaterdag op een vast tijdstip in een clubhuis te verschijnen, maar voor activiteiten met een duidelijk begin- en eindpunt is zeker interesse. Bovendien willen ze ook graag leren van oudere generaties, die veel kennis of levenservaring hebben. Wij zijn ook maar zoekende.’ Volgens Carbo is natuurverbinding een thema dat tot de verbeelding spreekt bij jongeren. ‘Ik zou zelf voor mijn scriptie naar het buitenland gaan, maar dat ging niet door vanwege corona, zelfs de Wadden was niet mogelijk. Toen ben ik heel dicht bij huis onderzoek gaan doen en kwam in aanraking met mensen die gepassioneerd vertelden over paddenstoelen en vogels. Dat gaf zo’n positief gevoel, bijna als een soort mindfulness. Dat is wat je nodig hebt om niet verpletterd te worden door alle doemscenario’s die op ons afkomen.’ ●

mensennatuur 25


gespot

ONDER REDACTIE VAN ESTER BULLENS

IVN webwinkel

Award

Alvast oefenen voor de Tuinvogeltelling in januari? Met dit mooi geïllustreerde memoryspel is dat een fluitje van een cent. Zoek van 25 vogelsoorten het mannetje en het vrouwtje bij elkaar. Leg de kaarten met de afbeelding naar beneden neer en probeer te onthouden waar de bijpassende vogel ligt. Een ideaal cadeau voor iedere vogelliefhebber! € 15,00 winkel.ivn.nl/vogelmemory

Alex Bocker/Comedy Wildlife Photography Awards 2021

Spel

Say cheeeese! Als je eenmaal begint met het bekijken van deze plaatjes, kun je bijna niet meer stoppen. En dat is precies de bedoeling! Met humor vragen de initiatiefnemers van de Comedy Wildlife Photography Awards aandacht voor wilde dieren wereldwijd. Een deel van de opbrengst gaat naar orang-oetangs op Borneo. Kijk zelf maar op comedywildlifephoto.com

Vind de leukste natuuraterialen beleving- en educatiem in de IVN webwinkel. in

Tentoonstelling Wil jij na het lezen van pagina 19 nog meer leren over biomimicry? Bezoek dan de tentoonstelling Spechten op de Fiets in Bezoekerscentrum de Kennemerduinen. Daar vind je allerlei mooie en verrassende voorbeelden van uitvindingen die tot stand zijn gekomen met de natuur als inspiratiebron. np-zuidkennemerland.nl

ijd 10% korting Als IVN-lid krijg je alt e bruik de kortingscod de IVN-webwinkel. Ge n! sse pa toe op IVN-LID-1202 en klik

Kalender Maak van 2022 een duurzaam jaar! Met de Go Greener-kalender verklein je jouw ecologische voetafdruk en vergroot je jouw positieve impact. Elke maand een nieuw thema met elke week een nieuwe actie. Zo maak je met kleine acties een groot verschil! € 20,00 winkel.ivn.nl/go-greener-kalender

Winactie

IVN geeft 5 Go Greener-ka lenders weg. Wil jij het nieuwe jaar duurzaam van start gaan? Ga naar ivn.nl/go-greener-kalender

26

mensennatuur

Tuinieren Nieuwe tuinvrienden maak je zo Sociaal Tuinieren werkt aan duurzame en groene verbindingen: vrijwilligers knappen tuintjes op bij ouderen en anderen die dat zelf niet (meer) kunnen. Van wieden en snoeien tot tegels wippen en onderhoudsarm, ecovriendelijk groen planten. Daarmee heeft het initiatief een positief effect op de gezondheid, op de leefbaarheid en de klimaatbestendigheid in de wijk. Mooi extraatje: zo ontstaan bijzondere contacten tussen mensen die elkaar anders niet zomaar zouden ontmoeten. Word jij ook tuinvriend? Sociaaltuinieren.nl


Product

Boekentips

Zuivere zeep

Knap uiltje

Jezelf lekker inzepen én de natuur een handje helpen? Dat kan met Savannezeep. Gemaakt van de vrucht van sheabomen uit de Sahel. Met het project Birds, Bees & Business werken Vogelbescherming en Cordaid samen: door nieuwe bomen te planten wordt het gebied weer aantrekkelijk voor bijen en voor onze Hollandse trekvogels die daar overwinteren. Tegelijkertijd zorgt het natuurherstel voor het behoud van de sheaboom: een belangrijke inkomstenbron voor vrouwen in West-Afrika. Prijs € 7,45.

Amper 22 centimeter groot maar toch een bekende verschijning in ons land: de steenuil. Je ziet dit bruin gevlekte bolletje vaak op een dak of een paaltje en als zijn felgele ogen je eenmaal hebben aangekeken, vergeet je de ontmoeting niet zomaar! Ronald van Harxen is al meer dan 25 jaar bezig met het onderzoeken en beschermen van de steenuil en schreef er dit bijzondere boek over. Uitgeverij Atlas Contact (deel 23 in de vogelserie) | ISBN: 9789045039855 | Prijs € 22,99

Vogeltelling Tel je mee? Hoe kouder de winter, des te meer grote bonte spechten de tuin opzoeken. Op 29, 30 en 31 januari kun je weer meedoen aan de Tuinvogeltelling, het grootste citizen science project van Nederland! Een half uur lang tel je de vogels in jouw tuin of op jouw balkon. Misschien zie je zelfs het winterkoninkje dit keer? Tuinvogeltelling.nl

Cursus

Winactie

van De We mogen 3 gratis exemplaren weggeven het boek! op kans je maak enuil de-ste steenuil. Via ivn.nl/

De ontdekking van de natuur Wist jij dat de pelikaan door de beroemde zoöloog Carolus Linnaeus in hetzelfde rijtje werd genoemd als de draak en de eenhoorn? En dat mensen lange tijd dachten dat de rups en de vlinder twee verschillende dieren waren? In De ontdekking van de natuur laat Hans Mulder ons in twintig kleurrijke verhalen kennismaken met de onderwerpen en mensen die een belangrijke rol hebben gespeeld in het ontdekken van de natuur. Het boek won de Jan Wolkers Prijs 2021. Uitgeverij Terra | ISBN: 9789089898432 | Prijs € 49,99

Word ontdekkingsreiziger en superspeurder! Een levende tuin Wil je aan de slag in de tuin, maar weet je niet zo goed waar je moet beginnen? We helpen je graag op weg met de gratis online cursus Een levende tuin. Duurzaam tuinontwerper Anne Wiegers laat zien hoe je makkelijk meer leven in je tuin krijgt, op een manier die bij jou past. Van het maken van een plan tot het onderhoud – na vijf modules weet je hoe je jouw tuin omtovert in een fijne plek voor jezelf, planten én dieren. natuuracademieonline.ivn.nl

Een vlot bouwen, een kampvuur maken of geheime boodschappen doorgeven... Dit nieuwe boek biedt eindeloos buitenspeelplezier en staat vol tips en weetjes voor spannende avonturen in de natuur. Voor de kinderen van nu, die soms vergeten hoeveel er buiten te beleven is. KNNV Uitgeverij | ISBN: 9789050118330 | Prijs € 17,95

Winactie

We mogen 3 exemplaren weggeven van Het grote geheime Boek! Ga naar ivn.nl/het-grote-geheime-boek om kans te maken op het boek.

mensennatuur 27


interview

‘Wij biologen moeten onze stem laten horen’ Bioloog Auke-Florian Hiemstra doet onderzoek naar de natuur in de stad en strijdt tegen plastic zwerfafval. ‘Wij mensen zien plastic als een wegwerpartikel, dieren leren ons dat het een kostbaar product is waar je zorgvuldig mee moet omspringen.’ TEKST MARIANNE WILSCHUT BEELD MIRIAM VAN DER HOEK

28

mensennatuur


mensennatuur 29


interview

D

e live science-zaal van het Leidse Naturalis Biodiversity Center is de lievelingsruimte van bioloog Auke-Florian Hiemstra. Deze gratis toegankelijke vleugel is de etalage van het natuurhistorisch museum en onderzoeksinstituut. Er zijn niet alleen enorme skeletten en opgezette dieren te bewonderen, je kunt er ook onderzoekers aan het werk zien en vragen stellen over hun werk. De herkenbare krullenbos van Hiemstra is ook regelmatig achter een van de bureaus te vinden. Het constante gezoem van de boortjes van de medewerkers die in dezelfde ruimte botten van dinosaurussen steenvrij maken, stoort hem niet bij zijn werk. ‘Ik vind het belangrijk om wetenschap uit de ivoren toren te halen en zo benaderbaar en toegankelijk mogelijk te zijn. Ik heb voor mijn onderzoek naar meerkoetnesten veel aan mensen te danken die mij helpen, dus wil ik de drempel om op mij af te stappen zo laag mogelijk houden.’ Op de afdeling live science is een vitrine ingeruimd voor Hiemstra’s onderzoek naar meerkoetennesten. In plaats van riet, takjes en waterplanten maken sommige meerkoeten hun nesten tegenwoordig vooral van plastic afval. In de vitrine liggen onder andere rietjes, folie

5 favorieten van... Auke Florian Hiemstra Favoriete natuurgebied? ‘De Balg, de uithoek van Schiermonnikoog.’ Met wie ga je daar het liefst naartoe? ‘Met mijn vader.’ Favoriete seizoen? ‘De herfst, dan is de natuur lekker ruig.’ Favoriete dier? ‘De bultrug, de eerste walvissoort die ik in het wild heb gezien.’ Favoriete plant/boom? ‘De tamme kastanje uit de tuin van mijn ouders. Als kind heb ik daar eindeloos aan geschommeld.’

30

mensennatuur

De nesten van afval zijn vaak prachtige bouwsels van sigarettenpakjes, snoeppapiertjes en zonnebrillen die in meerkoetennesten zijn aangetroffen. Sinds het coronatijdperk is aangebroken, treft Hiemstra ook regelmatig mondkapjes aan in de bouwsels. ‘Ik kan me voorstellen dat zo’n mondkapje fijn materiaal is om een nest mee te bouwen, maar er zitten elastiekjes aan en daar kunnen de vogels en de kuikens met hun poten in verstrikt raken.’ Waarom gebruiken meerkoeten plastic voor hun nesten, is er onvoldoende natuurlijk materiaal? ‘Dat zijn we nu aan het onderzoeken door middel van citizen science. We vroegen mensen om via een speciale site meerkoetnesten door te geven en kregen duizenden reacties. Naast het sturen van een foto van het nest, moest men ook iets zeggen over de begroeiing en of er in de omgeving afval dreef. Enkele van de meest vervuilde nesten hebben we, nu ze verlaten zijn, verzameld. Vanaf half november zijn we alle nesten hier in live science uit gaan pluizen. Ik ben heel benieuwd wat eruit komt, het voelt een beetje als een cadeautje uitpakken. Ondanks dat ze van afval zijn gemaakt, zijn het vaak prachtige bouwsels, soms heb ik echt een brok in mijn keel als ik ze uit elkaar moet halen. Wellicht is het zo dat vogels plastic afval als nestmateriaal gebruiken omdat het warm en stevig is en makkelijk voorhanden. Aan de andere kant zien we ook vogels die het opeten of erin verstrikt raken. Ik heb ooit zitten posten bij een nest in aanbouw op Urk en elke tien minuten kwam het mannetje wel met een rietje, snoeppapiertje of een andere verpakking aanzetten. Het zijn vooral verpakkingen van snacks die je onderweg kunt aanschaffen, maar ook cocaïneenvelopjes, ruitenwissers en condooms. Niet voor niets noem ik meerkoeten de vuilnismannen van de gracht. Het zijn sowieso interessante onderzoeksobjecten, je komt ze vrijwel overal tegen en je kunt ze makkelijk benaderen. Juist omdat ze zo algemeen zijn, vind ik ze interessant. En er is nog maar weinig onderzoek gedaan naar dieren die hun nesten bouwen met menselijk materiaal. Meld het me vooral ook als je een andere

vogel vindt die met zwerfvuil in de weer is, ik ben megabenieuwd.’ In tegenstelling tot veel andere mensen stemmen dergelijke vondsten Hiemstra niet triest. ‘Er kwamen enkele jaren terug veel geschokte reacties op beelden van een zwaan uit Amsterdam die nestelde op lege zakken chips en plastic flesjes. Ik probeer daar met een evolutionaire bril naar te kijken en vind het juist ingenieus van die dieren. Het toont de veerkracht van de natuur. Hoewel plastic gemaakt is om lang mee te gaan, zijn wij mensen het als een wegwerpartikel gaan zien. Vogels als meerkoeten en zwanen zien wel dat plastic een kostbaar materiaal is, daar kunnen wij wat van leren.’ Komt daar jouw interesse voor stadsnatuur vandaan? ‘Vooral in de stad komt het raakvlak tussen mens en natuur samen. Die combinatie vind ik spannend. Als mensen zeggen “ik ga de natuur in” dan bedoelen ze meestal dat ze de stad uitgaan, terwijl er in de stad misschien wel veel spannendere natuur is te vinden. Dieren in de stad zijn juist bijzonder omdat ze het met de mens vol kunnen houden. Zo heb ik een slechtvalk als buurman. Op de oude fabriek tegenover mijn huis, midden in de stad, zit een grote nestkast. Vanuit mijn slaapkamer heb ik daar perfect zicht op, elke dag kijk ik even via de webcam. Zelfs stadsduiven zijn bijzonder. Iedereen denkt dat duiven dom zijn, maar ze zijn juist heel slim. Uit onderzoek blijkt dat ze hun spiegelbeeld herkennen en dat ze schilderijen van schilders als Picasso en Monet er aan hun schilderstijl uit kunnen pikken. Veel kinderen komen nooit buiten de stad en voor hun is een duif misschien wel de eerste natuur waarmee ze kennismaken. Daarom vind ik het belangrijk om er op te wijzen hoe bijzonder stadsnatuur is.’ Heb jij ‘de natuur’ van huis uit meegekregen? ‘Mijn ouders namen mij als kind regelmatig mee naar Schiermonnikoog. Elke dag gingen we het strand op, en ging ik schelpen zoeken. Er is daar ook een schelpenmuseum, Paal 14. Daar kreeg ik voor het eerst door: “Hé, er zijn allemaal


Cv Auke-Florian Hiemstra Auke-Florian Hiemstra (1992) studeerde biologie in Leiden. Tijdens zijn studie zag hij vanuit een onderzeeër zelfs zwerfvuil liggen op de bodem van de diepzee. Hij presenteerde dierenitems in het programma Willem Wever en geeft geregeld toelichting bij onder andere het Jeugdjournaal, Jinek en Op1. Ook schrijft hij columns voor meerdere kranten en bladen. Hiemstra is promovendus bij Naturalis waar hij onderzoek doet naar het gebruik van menselijk afval in de bouwsel van dieren, waaronder meerkoeten. Zelfs internationale media zoals CNN, The Guardian en National Geographic schreven over zijn onderzoek. Instagram/Twitter: @aukeflorian

verschillende soorten!” Later namen mijn ouders me mee naar Naturalis en raakte ik betoverd door de vele andere diersoorten. We liepen over de toenmalige loopbrug van het museum en onder ons fietsten studenten. “Dat zijn vast biologiestudenten”, zei mijn moeder en toen viel het kwartje dat je ook biologie kunt studeren. Dat ben ik in Leiden gaan doen en toen was ik een van die studenten die onder de brug door fietste. Dat ik nu Naturalis mijn nest mag noemen, vind ik heel bijzonder.’ Het is een moeilijke tijd om bioloog te zijn, heb je weleens gezegd. Wat bedoel je daarmee?

‘In de tijd van Darwin viel er voor biologen nog veel te ontdekken aan nieuwe soorten. Nu valt er voor biologen vooral te ontdekken hoe slecht het gaat met de natuur. Denk aan de plastic soep die in de oceanen drijft, klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit. Het maakt mij weleens somber. In Europa is Nederland, op Malta na, het land waar de meeste natuur is verdwenen. Daarom vind ik het ook belangrijk om de publiciteit op te zoeken en laat ik geregeld van me horen in programma’s als Vroege Vogels en Op1. Ook geef ik lezingen en ben ik druk op social media. Ik denk dat het belangrijk is dat wij biologen onze stem laten horen en laten zien wat er gebeurt.’

Je staat ook op de barricade als het gaat om zwerfafval. Mede dankzij jouw inspanningen hebben Leiden en andere steden wegwerpbekers in de ban gedaan. Hoe is dat gekomen? ‘Mijn collega-bioloog Liselotte Rambonnet en ik ergerden ons aan de hoeveelheid single-use bekertjes die met evenementen als Koningsdag en Leidens Ontzet in de gracht belandden. Met kano’s gingen we die eruit vissen. Alleen al op een stuk van 100 meter gracht vonden we 7000 wegwerpbekertjes. Door elke dag foto’s van die bekers op Instagram te plaatsen, oefenden we druk uit op het stadsbestuur. Dat is uiteindelijk overstag gegaan en andere steden hebben het Leidse voorbeeld gevolgd. Het laat zien dat je als individu een verschil kunt maken. Tegenwoordig gaan we nog steeds elke zondag onder de noemer Grachtwacht met onze kanovloot vol vrijwilligers op pad om zwerfafval uit de grachten te vissen. Zo zijn we op het eerste dierlijke slachtoffer van corona-afval in Nederland gestuit: een baars die in een wegwerphandschoen was gezwommen en er niet meer uitkon. Het materiaal dat ons beschermt, is voor de natuur juist een gevaar. Dat beeld ging de wereld over.’ Merken jullie al een positief effect van het invoeren van statiegeld op kleine plastic flesjes? ‘Ja, dat scheelt echt zakken afval per week. Statiegeld is een belangrijk middel om zwerfafval te voorkomen. Iets wat voor de meeste mensen waardeloos is, ken je ineens waarde toe. Ik kan dan ook niet wachten totdat er ook statiegeld op blikjes wordt ingevoerd.’ ●

mensennatuur 31


inbeeld

Help de dieren de winter door

Help de dieren de winter door

Voor dieren en planten maak je de tuin winterklaar door hem NIET winterklaar te maken en hem lekker rommelig te laten. Veel dieren overwinteren onder bladeren en takken. Bladeren, takken, stukken hout of lang gras: kleine diertjes overwinteren er graag onder en in. Onder bladeren blijven kiemplantjes warm. Nachtvlinders overwinteren als pop in de grond, dus schoffel ’s winters liever niet. Vlinders en rupsen overwinteren in een houtstapel of in een haag, of ze gaan tussen het uitgebloeide, lange gras zitten en in oude bloemknoppen. Ze houden niet van kale grond.

Voedsel het hele jaar door Bied jaarrond nectar voor insecten aan, bijvoorbeeld door klimop, ijzerhard, hazelaar of sneeuwklokjes in de tuin te zetten. Poot (biologisch) bloembollen, zodat de eerste bijen in het vroege voorjaar voedsel kunnen vinden. . Je koopt biologische bollen bijvoorbeeld online bij Sprinklr. Plant voor vogels struiken die in de winter bessen dragen, zoals zuurbes, meidoorn of hulst.

32

mensennatuur


Luxe onderkomens

Gewoon ‘n rommelhoekje was ook goed geweest, hoor!

Wilde bijen overwinteren in de grond, in holle stengels van planten, in holtes van rommelige hoekjes, maar soms ook in bijenhotels, schuren of onverwarmde zolders en spouwmuren. Er bestaan naast vogelkastjes ook speciale egel- en vleermuizennestkasten.

Vijveronderhoud Haal bladeren uit de vijver: ze kunnen het water verzuren en dat is niet goed voor de vijverfauna. Maak een wak in het ijs voor de ijsvogels.

Binnenshuis Sommige diertjes kruipen je huis binnen om te overwinteren. Er is niet voor niks een mot die ‘huismoeder’ heet. Buiten is het te koud voor deze diertjes. Laat ze rustig zitten. Sommige vlinders houden een zogenoemde ‘diapauze’: ze lijken dood, maar dat zijn ze niet! Het is belangrijk dat ze koud blijven, anders worden ze wakker.

Illustratie: Anabella Meijer

gezelliger... en lekker warm!

mensennatuur 33


natuurvraag

Warme winters, bloeiende bomen ‘Eind november liep ik in het Wilhelminapark, hartje Utrecht, en zag daar een boom vol bloesem. Vreemd, vond ik. Iemand vertelde me dat het om een winterkers ging, een exoot die in het land van herkomst ook in de winter bloeit. Maar ik zie wel vaker bloeiende bomen in november. Hoe zit dat? Kunnen bomen bijvoorbeeld van de leg raken door de hoge temperaturen in de stad? En welke beestjes bestuiven die winterse bloeiers dan?’ Judith Algra, IVN Vecht en Plassengebied ‘De gekweekte winterbloeiende sierkers kan afhankelijk van de soort van november tot april bloeien. Hij komt oorspronkelijk uit Japan en is eind 19e eeuw naar Europa gekomen. De boom wordt door mensen gestekt of geënt, hoeft dus niet bestoven te worden en draagt in Nederland zelden vruchten.’ Tineke de Jong, Natuurgids bij IVN Maastricht ‘Als jij op een warme, winterse dag je jas uitdoet, ben je dan van de leg? Bomen raken niet van de leg, bomen passen zich aan. Als de zomers langer worden, vliegen bijen langer door. Ze vliegen dan op laatbloeiers. Dikke kans dat dat vooral exoten zijn: bomen die wij tijdens onze reizen rond de wereld hebben meegenomen. Is dat erg? Dat weet ik niet. Ik vergelijk het met een vogel die een besje van een boom pikt en de pit ergens anders uitpoept – het is allebei natuurlijk gedrag.’ Jeroen Heindijk, oudebomenspecialist, inventariseert via de app Bomen op de kaart alle bomen van Nederland

34

mensennatuur


We Wekomen komen ook ookop op plekken plekken zonder zonder postcode. postcode.

IVN Natuureducatie IVN Natuureducatie ontvangt ontvangt een jaarlijkse een jaarlijkse bijdrage bijdrage van devan de Deze jonge Deze jonge natuurliefhebber natuurliefhebber ervaartervaart hoe heerlijk hoe heerlijk buitenspelen buitenspelen Postcode Postcode Loterij.Loterij. Dankzij Dankzij onze deelnemers onze deelnemers kunnen kunnen wij naast wij IVN naast IVN kan zijn. kan IVN zijn. Natuureducatie IVN Natuureducatie werkt aan werkt een aan (be)leefwereld een (be)leefwereld waarinwaarin Natuureducatie Natuureducatie meer dan meer150 danandere 150 andere organisaties organisaties ondersteunen. ondersteunen. contact contact tussentussen kind en kind natuur en natuur vanzelfsprekend vanzelfsprekend is. IVNis.brengt IVN brengt Sinds de Sinds oprichting de oprichting van devan Postcode de Postcode LoterijLoterij in 1989inhebben 1989 hebben we al we al de natuur de natuur dichtbij, dichtbij, en faciliteert en faciliteert pedagogisch pedagogisch medewerkers, medewerkers, leer- leerruim €ruim 7,1 miljard € 7,1 miljard aan goede aan goede doelendoelen kunnen kunnen schenken. schenken. krachten krachten en ouders en ouders met opleidingen met opleidingen en lesmaterialen. en lesmaterialen. Zo werkt Zo werkt SamenSamen voor een voor betere een betere wereld: wereld: postcodeloterij.nl postcodeloterij.nl IVN aan IVN een aan duurzame, een duurzame, groenegroene en gezonde en gezonde samenleving. samenleving.

Dankzij Dankzij u. u.


Op zoek eennatuur origineelcadeau? cadeau? Wie geefnaar jij de Verras familie, vrienden of kennissen met hét duurzame cadeau voor de feestdagen: een IVN-lidmaatschap.

Kijk op ivn.nl/cadeau