Mens en Natuur # 4 2022 winter

Page 1

4 73ste jaargang winter 2022 Zelf het weer voorspellen Groen strand Omarm het donker Er tegenaan!

Een andere techniek voor een warmere vloer Geeft meer besparing en is het meest duurzaam

Wil je effectief energie besparen en comfortabel wonen? Kies dan voor comfortverbetering en een aangenamere temperatuur thuis met TONZON Vloerisolatie. Veel begane grondvloeren in Nederland zijn niet voorzien van (goede) vloerisolatie. De koude vloer genereert een gevoel van optrekkende kou waardoor mensen de thermostaat hoger zetten. TONZON Vloerisolatie met Thermoskussens is gebaseerd op andere natuurkundige principes en isoleert effectiever dan andere vloerisolaties. Door de Thermoskussens wordt de vloer sneller warm en houdt de vloer de warmte langer vast. De vloer wordt zelfs warmer dan de luchtlaag vlak boven de vloer. Het beter isolerend effect zorgt voor een hogere energiebesparing en bij vloeren met vloerverwarming kan men nog meer besparen.

Milieuvriendelijk

Woningisolatie is goed voor het klimaat. Volgens Milieu Centraal wordt de energie om isolatiemateriaal te maken, tijdens de levensduur 40 tot 400 keer terugverdiend. Bij de Thermoskussens bedraagt deze factor maar liefst 6.500. Zo gering is de energie-inhoud van deze Nederlandse uitvinding.

Duurzame cadeaus

TONZON HR-Radiatorfolie, vensterbankfolie of bandagefolie, leuke duurzame cadeas voor de feestdagen.

Scan de QR-code

tonzon.nl info@tonzon.nl +31 (0)53-433 23 91

Scan de QR-code en lees meer over TONZON Vloerisolatie

TONZON werkt met een dubbele aanpak. De Thermoskussens worden tegen de onderkant van de vloer aangebracht en de Bodemfolie dekt de bodem van de kruipruimte af. De Bodemfolie is een stevig zeil die zorgt voor een schone en droge kruipruimte. Het stopt de verdamping van vocht uit de kruipruimtebodem en remt radongas. Onafhankelijk onderzoek laat zien dat het vloerisolatiesysteem van TONZON het milieu het minste belast.

‘Als het even kan, ben ik buiten. In het weekend loop ik zodra de zon op is in het bos met mijn camera. Dan is het nog rustig en is het licht het mooist. Twee jaar geleden zag ik voor het eerst takken vol met witte haren. Ik moest opzoeken wat het is. IJshaar is een bijzonder fenomeen. Het ontstaat door een schimmel in de tak waarbij water door kleine openingen uit het hout naar buiten wordt geperst. Dat bevriest en zo ontstaat ijshaar. Zodra de zon gaat schijnen, smelt het. De natuur is zo geweldig, dat het onder specifieke omstandigheden zoiets moois laat groeien.’

beleef de winter

FOTO WENDY KLAVER 3 mensennatuur

Wil je Mens en Natuur (ook) digitaal ontvangen? Dat kan! Stuur een mail naar info@ivn.nl en zet erbij of je het blad ook nog op papier wilt ontvangen of niet. Wil je het blad helemaal niet meer ontvangen, en daarmee je lidmaatschap opzeggen, stuur dan een mail naar info@ivn.nl

Mens en Natuur Uitgave van IVN Natuureducatie

Maakt een kruisspin een groot spinnenweb met lange draden? Dan is er mooi weer op komst, waarbij er veel vliegjes te vangen vallen. Als de spin het midden van het web verlaat om te schuilen, zal het weer omslaan.

Paardenbloem, madeliefje en krokus sluiten hun bloemen als het bewolkt is.

Lopen de mieren allemaal netjes in een rij? Dan is er slecht weer op komst. Lopen ze juist alle kanten op? Dan kun je mooi weer verwachten. Als je ziet dat mieren de ingang van hun mierenhoop dichtmaken, weet je dat het gaat onweren.

Tripsen (‘onweersbeestjes’ of ‘donderbeestjes’) voorspellen – zoals hun naam al aangeeft – onweer. Ondanks hun vleugels kunnen ze niet goed vliegen. Normaal bevinden ze zich in de kelken van bloemen, maar vlak voor een onweersbui, als het windstil is, vliegen ze massaal op.

Vorst kun je zien aankomen als de ganzen in de winter hoog in een V-vorm naar het zuiden vliegen.

Bron: Alle kinderen naar buiten! Het grote Natuuractiviteitenboek. Marieke Dijksman en Jasper de Ruiter. KNNV Uitgeverij en Het bosboek, Sarah Devos, Manteau 2017. Illustratie: Anabella Meijer

inhoud colofon

Het was een zwoele zomeravond, ik wandelde door een donker bos naar huis. Ineens hoorde ik hard geritsel in de bosjes, alsof er familie zwijnen naast me stond. Met verhoogde hartslag ging ik op onderzoek uit. Het geluid was zo dichterbij dat ik m’n lampje niet aan durfde te doen. Ik hurkte en tastte voorzichtig de grond af. Er prikte iets, een soort bezem. Het was de herrieschopper: een klein egeltje, voortploegend door de bladeren. De duisternis maakte het een onvergetelijke ontmoeting. Op pagina 20 lees je meer over de magie van het donker – en waarom we lampjes soms beter uit kunnen laten.

Voor Mens en Natuur mocht ik meedoen aan een bosbadsessie in het Amsterdamse Vondelpark. Nooit gedacht dat ik midden in de stad zo’n sterke verbinding met natuur kon voelen! Gids Eefje Ludwig stelde de Bosbadbox samen, een mooi pakket waarmee je zelf het bosbaden kunt ontdekken. Je vindt hem in de rubriek Gespot van dit magazine. Ester Bullens, redacteur van Gespot, pagina 26.

Sinds ik voor IVN teken ben ik de flora en fauna die op mijn bord komt steeds aandachtiger gaan bestuderen en tekenen. En ik leer elke keer wat. Sinds deze editie weet ik dat dennenappels regen voorspellen. En dan is het voor mij de sport om zo’n feitje te koppelen aan populaire cultuur of een menselijke situatie: de dennenappel wordt de weerman! Anabella Meijer, illustrator van In Beeld, pagina 32.

Wie

maar houdt alleen winterrust? a. eekhoorn b. egel c. vleermuis

Kijk voor het antwoord op pagina 18.

5 mensennatuur redactioneel
8 Opmerkelijk Paddenstoel van het jaar: vliegenzwam 6 In het zonnetje Kinderactiviteiten IVN Heerenveen 14 Veldnieuws Nieuws van en voor IVN’ers 18 Scharrelkids Winterklaar maken 26 Gespot Boeken, films, sites, apps en meer! 34 Natuurvraag De neus van het wilde zwijn
doet geen winterslaap,
Nog geen lid van IVN? Word lid! Ga naar ivn.nl/word-lid

Natuurbeschermers van de toekomst

IVN Heerenveen is actiever dan ooit. De kinderactiviteiten lopen als een tierelier.

‘IVN Heerenveen had altijd al kinderactiviteiten, maar het was veel beperkter dan nu’, zegt secretaris Ria Wijngaard. ‘IVN’ers van onze afdeling wilden meer met kinderen doen. We zijn een samenwerking aangegaan met NME Drachten, waar we materialen lenen, en de NME­

coördinator heeft vanuit de gemeente financiën gekregen om ons te ondersteunen. Zij legt contact met de scholen en biedt onze programma’s aan. In het onderwijs komen leraren lang niet altijd toe aan natuureducatie. Op de foto zie je de Biologiedagen die we voor scholen draaien. Daarin werken we samen met Landschapsbeheer Friesland. De klas zaagt opgeschoten berken om, zodat

onderbegroeiing zoals varens weer licht krijgt.

Als een kind heel enthousiast is over een natuuractiviteit, geven we hem of haar een foldertje mee van de Wâldstruners, de groep die is opgericht voor zeven­ tot twaalfjarigen. Twee jaar geleden hebben twee IVN Natuurgidsen­in­opleiding die club samen met een paar bestuursleden opgericht. Eens per maand gaan

6 mensennatuur
TEKST KIRSTEN DORRESTIJN FOTO MARLEEN ANNEMA
inhetzonnetje

ze op stap. Er zijn al meer dan veertig kinderen aangesloten. Zij hebben broeihopen voor ringslangen aangelegd, er is iemand langsgeweest die verteld heeft over oeverzwaluwen en er staat een middag over vleermuizen gepland. We hebben heel wat nieuwe vrijwilligers binnen onze IVN­afdeling gekregen doordat er een Natuurgidsenopleiding is afgerond, maar ook doordat één van

onze vrijwilligers heel gericht is gaan werven in haar netwerk, met name onder gepensioneerde onderwijzers. We komen ook geregeld op scholen en als we merken dat juffen of meesters interesse hebben, nodigen we ze uit om mee te helpen.

Zelf ben ik kleuterleidster geweest, ik heb in de kinderopvang gewerkt en ik ben ecologisch hovenier. Als ik als

IVN’er met kinderen bezig ben, komt dat allemaal samen. Het is zo mooi en waardevol om kinderen te laten ervaren waar je paddenstoelen of bodemdiertjes kunt vinden en daarover te vertellen. Misschien herinneren ze zich zo’n ervaring nog als ze volwassen zijn. Zo geven we door hoe belangrijk de natuur is en gaan ze er hopelijk zorg voor dragen.’

7 mensennatuur

Slaperdijken vol leven

Slaperdijken, ook wel binnendijken genoemd, zijn dijken die door inpoldering landinwaarts zijn komen te liggen. In 2020 startten verschillende natuurorganisaties in Groningen met een project om deze dijken natuurrijker te maken. Hierbij werken ze samen met agrariërs die de dijken in beheer hebben. Om het effect te meten, worden dijkvakken met aangepast beheer vergeleken met andere dijkvakken. De metingen laten zien dat er meer leven is op en rond de dijken die minder intensief beheerd worden. Zo is er meer muizenactiviteit en zijn er meer wintergasten, waaronder bijzondere soorten zoals pieper en grauwe gors. Door extensief maaibeleid is er hogere vegetatie, waardoor er meer broedvogels zijn. Ook werden er meer spinnen en loopkevers aangetroffen.

Paddenstoel van het jaar: vliegenzwam

Waarom is natuur gevoelig voor stikstof?

Je hoeft de tv maar aan te zetten, door een nieuwsapp te scrollen of naar de radio te luisteren of het gaat erover: stikstof. En dan met name in de vorm van discussie. Maar hoe zit het nou precies met stikstof? Wat gebeurt er feitelijk in de natuur? Natuurorganisaties krijgen hier vaak vragen over. Daarom organiseerde SoortenNL een natuurevent bij Nationaal Park Dwingelderveld, zodat mensen met eigen ogen konden zien wat de gevolgen zijn en uitleg kregen van experts. Ook maakten ze een video ‘Waarom is natuur zo gevoelig voor stikstof’, met concrete voorbeelden. De video is via YouTube terug te kijken.

Bron: Nature Today

Dit jaar is de vliegenzwam uitgeroepen tot ‘Paddenstoel van het Jaar’. Om de soort in het zonnetje te zetten, organiseerden NMV, KNNV, Waarneming.nl en IVN een grote publieksinventarisatie om de verspreiding in kaart te brengen. Dit gebeurde voor het laatst in 2000. Half oktober waren er al meer dan 15.000 waarnemingen doorgegeven. Met deze nieuwe waarnemingen kan onderzocht worden of verzuring, vermesting en klimaatverandering invloed hebben op het voorkomen van deze soort. Je kan nog tot het eind van dit kalenderjaar waarnemingen invoeren via waarneming.nl/events/Vliegenzwam/?

Bron: Nature Today

8 mensennatuur opmerkelijk OPMERKELIJKE ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN DUURZAAMHEID EN NATUUR. ONDER REDACTIE VAN MARLEEN POPPEN

Minder zeehonden in Waddenzee

De drie landen die aan de Waddenzee grenzen, Nederland, Duitsland en Denemarken, hebben dit najaar veel minder zeehondenpups geteld dan normaal. Nederland en Duitsland telden ook minder volwassen zeehonden. Het is nog onduidelijk wat de oorzaak is. In de Waddenzee komen gewone en grijze zeehonden voor; de grootste roofdieren van dit gebied. Twee keer per jaar worden ze geteld, in juni en in augustus. In juni werd er al een flinke afname gezien. Wetenschappers denken dat de limiet misschien is bereikt. Er is dan niet meer voldoende voedsel voor alle dieren. Pups lijden daar het eerst onder. Toch lijkt de afname niet alleen daardoor te verklaren, omdat er een totale daling is, dus ook bij de volwassen zeehonden. Uitgebreid onderzoek is nodig om de oorzaak te achterhalen.

Omgekeerd winkelen

Ode aan de toverhazelaar

Sinds half oktober kan je bij een van de grootste aanbieders van sportartikelen omgekeerd winkelen. Onder de naam Nolhtaced (Decathlon achterstevoren) neemt de keten sportartikelen terug, herstelt ze indien nodig en verkoopt ze tweedehands en met garantie door. Allerlei sportproducten zijn welkom, zelfs als ze niet bij Decathlon gekocht zijn. Als ze maar in goede staat zijn. Als je als consument iets inlevert, krijg je daarvoor tegoedbonnen terug. Doel is om hergebruik te stimuleren. Nu zijn er drie filialen in België die dit doen, waarschijnlijk wordt dit concept binnenkort ook in Nederland wordt gelanceerd.

Wandel je in januari door een park of wijk en ruik je een frisse, zeepachtige geur, dan zou het kunnen dat er een toverhazelaar (Hamamelis) vlakbij is. Nog voor de appel-, peren- en kersenbomen in bloei staan, fleurt deze prachtige winterbloeier de omgeving op. Er zit overigens wel verschil in bloeitijd per soort. Zo laten sommige soorten al in januari, of bij zacht weer in december, hun feestelijke, tentakelachtige bloemen zien, terwijl andere pas in februari of maart bloeien. En sowieso is dat altijd onder voorbehoud. Want is er vorst, dan krult het blad zich op om zich te beschermen, om daarna alsnog volop te gaan bloeien. De struiken met gele bloemen komen het meest voor, maar je kan ook een toverhazelaar met vurige oranje of rode bloemen tegenkomen. En wat veel mensen niet weten: ook in het najaar is de toverhazelaar prachtig van kleur, dan zijn het de gele tot geeloranje bladeren waar je van kunt genieten. De toverhazelaar heeft een zogenaamde doosvrucht; een droge, openspringende vrucht met meer dan één zaadje. In de winter, als de plant volop in bloei staat, vindt de bestuiving plaats. Maar de plant stelt de bevruchting maanden uit en in de zomer zijn de vruchten pas rijp. Dan explodeert hij open en schieten er twee glimmend zwarte zaden uit, tot wel tien meter weg. De toverhazelaar is, ondanks wat zijn naam doet vermoeden, geen familie van de gewone hazelaar (waar hazelnoten aan groeien). Het blad van beide bomen lijkt wel op elkaar. Het is een plant die gekweekt wordt voor tuinen en dat is waarschijnlijk de reden dat je de soort niet tegenkomt in een bomenboek. De meeste toverhazelaars worden geënt op de stam van een Amerikaanse soort. Ook zijn er kruisingen met een Chinese en Japanse soort. Over de Amerikaanse soort zijn overigens veel verhalen te vinden, vooral over de geneeskrachtige werking ervan. In Nederland worden producten van de toverhazelaar gebruikt in de alternatieve geneeskunde.

Bronnen: wikipedia.nl, avn.nl

Welk dier verdient volgens jou een ode? Laat het ons weten en wij gaan op zoek naar de interessantste feiten over dit dier. Mail naar mensennatuur@ivn.nl

9 mensennatuur
Bron: duurzaamheid.nl
Bron: RTV Noord
Roman Yanushevsky / Shutterstock.com
10 mensennatuur reportage

Meer leven op een Groen Strand

Op Camperduin wappert een groene strandwimpel, uitgereikt door het project Het Groene Strand. Een heleboel organisaties werken hier samen aan meer ruimte voor natuur. Met succes.

11 mensennatuur
TEKST KATJA KEUCHENIUS FOTO’S LIESBETH DINGEMANS

Het waait vandaag hard bij Camperduin. Het lichtbruine haar van IVN’er Foppe de Haan waait wild in het rond als hij zijn lievelingsstrand opstapt. Een tiental gekleurde kites danst in de lucht. Verder zijn er weinig mensen te bekennen. ‘Het is hier altijd lekker rustig’, zegt Foppe. Boven hem kijkt een meeuw om zich heen, rustig drijvend op de razende wind. ‘Er liggen hier soms heel veel scheermesjes’, zegt Foppe. ‘Andere keren zijn het rugschilden van inktvissen of zeekatten, of eikapsels van de wulk.’ Die worden gelukkig niet machinaal weggehaald, zoals weleens gebeurt op andere stranden. Bij Camperduin wappert niet voor niets een groene strandwimpel. De vlag is voor stranden waarvan de gemeente, ondernemers en omwonenden hun best doen om de natuur meer ruimte te geven. Natuurlijke aanspoelsels mogen hier lekker blijven liggen.

Rustig broeden ‘In vers zeewier krioelt het vaak van de standvlooien’, zegt Foppe. ‘Dat is heel interessant eten voor zeevogels.’ Zelf is hij ook op zoek naar ander soort aanspoelsels. Hij bukt en pakt een ronde steen op. ‘Dit is een van de drie plekken in Nederland waar stenen op het strand liggen’, zegt hij. ‘Die zijn honderdduizend jaar oud, hierheen gekruid tijdens de ijstijd.’ Foppe volgt de Natuurgidsenopleiding bij IVN Noord-Kennemerland, voor als hij over een jaar klaar is met zijn werk als strategisch adviseur op het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Hij heeft bewust gekozen wat hij in die nieuwe fase wil doen. ‘Ik ga voor natuur.’

Dat doet ook het strand van Camperduin. IVN en andere natuurorganisaties van het project Het Groene Strand zagen hier kans om natuur te laten floreren. Er werd een stuk strand en duinen afgeschermd voor loslopende honden zodat vogels rustig kunnen broeden. Strandpaviljoens werken aan een plasticvrij terras, zonder wegwaaiende bakjes en bekers. En verschillende vrijwilligers uit de buurt bekommeren zich gezamenlijk om de natuur op het strand door het met de hand schoon te maken. Camperduin is inmiddels een van de acht Nederlandse stranden met een groene wimpel. Een ander belangrijk onderdeel van het project Het Groene Strand is natuurbeleving. Daarop mikt Foppe met zijn toekomstige excursies. Bewonderend kijkt hij naar het zand dat voor hem uit stuift. Elk schelpje ligt op een heuveltje. Een steen lijkt bijna te zweven op het

IVN’er Foppe de Haan: ‘Helmgras is zo’n fantastische plant, bijna de enige plant die hier overleeft.’

zand dat alleen in een langgerekte luwte is blijven liggen. ‘Deze is te zonde om op te pakken’, zegt Foppe. ‘Moet je die lijnen zien!’ Even later breekt hij een ronde kei in tweeën. ‘Dit is veen’, legt hij uit. ‘Uit de tijd dat je vanaf hier nog zo naar IJsland kon lopen, zo’n tienduizend jaar geleden.’

Jonge duinen

Hij klimt een stukje omhoog om het helmgras beter te bekijken. ‘Zo’n fantastische plant’, zegt hij. ‘Dat is samen met biestarwegras bijna de enige plant die het hier overleeft. En het kruipt steeds omhoog totdat er een hogere duin ontstaat.’ Dit helmgras is betrekkelijk nieuw. Vlak voor de Hondsbossche Zeewering werd hier acht jaar geleden 30.000.000 kuub extra zand neergelegd en ruim 14 hectare helmgras geplant. Voordat we de duinen inlopen kijkt hij nog een keer uit over de zee. Hoge golven krullen om. Schuimvlokken vliegen over het natte zand. Tegen de grijze lucht

springt een kitesurfer in slow motion metershoog de lucht in. Foppe wijst op een rij windmolens aan de horizon. ‘Daar heb ik nog aan meegewerkt als secretaris van het energieakkoord.’

Camperduin is ook een Groen Strand omdat er goed wordt gemonitord hoe het gaat met de natuur. Dat doet strandwerkgroep Camperduin van stichting Anemoon hier al twintig jaar. ‘We maken elke twee weken een wandeling en inventariseren wat er is aangespoeld’, vertelt vrijwilliger Yvonne Koning over de telefoon. ‘Alle dierlijke en plantaardige organismen.’ In de gedocumenteerde vondsten zijn trends en cycli te herkennen. Yvonne: ‘De otterschelp was bijvoorbeeld jaren weg, maar wordt nu weer veel gevonden. Sinds enkele jaren treffen we naast de gewone zwemkrab steeds vaker de grijze zwemkrab aan.’

Steeds andere organismen

Ook menselijk ingrijpen heeft effect op wat er op het strand leeft. Zo heeft

12 mensennatuur

Camperduin sinds 2015 een lagune, een aangelegde brakwaterplas die wordt aangevuld door kwel- en regenwater en soms instromend zeewater. ‘Daar zagen we vorig jaar voor het eerst strandgapers en kokkels liggen’, zegt Yvonne. ‘Die kende ik zelf alleen uit de Waddenzee. Nu zie je ze veel in het slib liggen als de lagune ondiep is.’ Niet lang na het afschermen van het broedstrand werd dit jaar een nestje van de bontbekplevier ontdekt, vertelt Yvonne enthousiast. ‘Superleuk!’ Met de nieuwe windmolens aan de horizon verwacht ze dat weer andere soorten zullen aanspoelen. ‘Organismen die zich vestigen op die molens en er bij zware stormen worden afgeslagen.’

In de Hondsbossche duinen breekt plotseling de zon door. Het wuivende helmgras schittert groen en goudkleurig op de duinrand. ‘Prachtig hè’, zucht Foppe. ‘Het is niet voor niets dat de Nederlandse stranden altijd al kunstenaars trekken.’ Andere bezoekers genieten er ook van. Een man waadt in een trui en onderbroek

door het zeewater. En dan zijn er nog de kitesurfers. Foppe vindt het mooi. Hij ziet mensen graag recreëren in de natuur.

Opgejaagde vogels

Hetzelfde geldt voor Masja Gielstra, projectleider Groene Strand bij IVN. Maar dan wel met genoeg oog voor al het andere dat er leeft. ‘Als je de natuur met rust laat, ontstaat er nog veel meer moois. Dat kun je vervolgens ook weer

Het Groene Strand

beleven’, legt Masja uit. Dat is soms lastig, want een goed gecamoufleerd nestje zie je zo over het hoofd. Ze is blij dat ook de Vogelbescherming meewerkt aan Het Groene Strand. ‘Hoe je vogels beschermt, verschilt erg per locatie. Soms is het plaatsen van kooien rondom een nest genoeg, of je legt pellets neer waar vogels onder kunnen schuilen.’ IVN houdt zich in dit Groene Strandproject vooral bezig met educatie en natuurbeleving. Masja: ‘Er zijn cursussen voor ondernemers rondom het strand. Dat zijn bijvoorbeeld strandpaviljoens, maar ook vakantieparken. We leren wat zij kunnen bijdragen aan de natuur en aan de beleving van hun gasten.’ Er bestaan inmiddels strandzoekkaarten, strandbingo en een boekje over natuur op het strand (zie kader). Laatst deed een vereniging van strandhuisjes mee aan een training, vertelt Masja. ‘Veel mensen met een seizoenshuisje hadden geen idee van wat er allemaal op het strand leeft. Ze zeiden dat ze voorheen wel eens hun hond loslieten, maar dat ze dat nu niet meer doen.’ Honden mogen op grote delen van het strand wel los rennen, maar tijdens het broedseizoen niet op broedplekken, zoals direct achter de duinrand.

Die jonge Hondsbossche duinen zijn nog volop in ontwikkeling. De bovenste laag zand rolt er over de glooiingen. ‘Zo zie je het echt gebeuren’, zegt Foppe. ‘Duinen staan eigenlijk nooit stil.’ Hij hoopt dat hij hier over een paar jaar ook een nestje mag ontdekken. Het zou een mooi resultaat zijn in dit nieuwe duingebied. Binnen enkele minuten wandelen staat Foppe alweer op de dijk, met uitzicht op het polderlandschap. In de plas Putten, vlak achter de dijk, spot Foppe vaak de kluut, de grote stern en soms een lepelaar. Die verschillende biotopen en ecosystemen wil hij hier graag met elkaar verbinden. ‘Dat maakt het ook een prachtig gebied voor natuurexpedities.’ l

Het Groene Strand is een samenwerking tussen LandschappenNL, Stichting Duinbehoud, IVN Natuureducatie, Stichting Anemoon en Vogelbescherming Nederland om natuur en natuurbeleving terug te brengen op de Nederlandse stranden. Het Groene Strand is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van de Nationale Postcode Loterij.

Bestel het boekje Natuur op het strand via de Duinbehoud-webshop (€ 6,00 excl. verzendkosten): webshop.duinbehoud.nl/product/ natuur-op-het-strand/

13 mensennatuur
Rugschild van de sepia ofwel zeekat.

IVN Hoogeveen realiseert waterplan dankzij Groene Anjer Prijs

Eerder dit jaar ontving Grietje Loof, voorzitter van IVN Hoogeveen, bericht van het Prins Bernhard Cultuurfonds. De afdeling was één van de drie genomineerden voor de Groene Anjer Prijs 2022. ‘Yes! We zijn genomineerd’, was Grietjes eerste reactie, maar wat betekende deze nominatie en wat moest er vervolgens gebeuren?

Met ingang van 2021 reikt het Prins Bernard Cultuurfonds Drenthe jaarlijks de Groene Anjer Prijs uit. De prijs is gericht op het inspireren en in het zonnetje zetten van de vele vrijwilligers die zich inzetten voor natuur, landschap en biodiversiteit in Drenthe. ‘Wij zijn genomineerd door

ons brede scala aan activiteiten en onze initiatieven met focus op educatie en jeugd. Nadat we het te horen kregen was er werk aan de winkel. We maakten een ambitiedocument, om vervolgens toe te leven naar het moment

waarop de winnaar(s) bekend werden gemaakt’, aldus Grietje.

Droom

‘In het ambitiedocument gaven we aan in het Steenbergerpark aan de slag te willen

met alle facetten van water en een gedeelte zo in te richten dat spelen en educatie rondom water bij elkaar komen. Want mensen betrekken bij de natuur, kinderen leren over de natuur en een voorbeeld zijn voor de inwoners van Hoogeveen, dat is waar de afdeling voor staat.’ Op 16 september was de feestelijke uitreiking bij Museum De Buitenplaats in Eelde. De hoofdprijs ging naar Stichting Florakartering, maar IVN Hoogeveen ontving een prachtig bedrag van €1.000,De jury vond het mooi dat de link met water werd gelegd en dat de afdeling zoveel mensen bewust betrekt bij de natuur. Grietje: ‘Het is een geweldig bedrag om in te kunnen zetten voor het waterplan in het Steenbergerpark. We kijken uit naar een mooie samenwerking met onze gemeente.’

14 gespot veldnieuws
Nieuws van en voor IVN’ers ONDER REDACTIE VAN ESTER BULLENS, STEFAN HOEPERMANS EN FRANCISKA MAARSE
25 IVN’ers slaagden dit voorjaar in Tilburg als IVN Natuurgids na een uitdagende opleiding in coronatijd (niet allen op de foto). Petje af! Commissaris Jetta Klijnsma overhandigt de Groene Anjer Prijs aan IVN Hoogeveen

Natuurbeleving voor vluchtelingen

Je hobby gebruiken om anderen te helpen. Dat is de insteek van Jac de Cock (73) van IVN Maasvallei, die al jaren met vluchtelingen in de regio aan de slag gaat: van creatieve workshops met wilgentenen tot schoolpleinen vergroenen en natuurwerkdagen organiseren.

Hij woont in Stevensbeek, een bosrijke omgeving waar zich ooit het eerste asielzoekerscentrum van Nederland vestigde. Jac trof mensen buiten

Tierelier podcast

de poort van het AZC en vroeg ze naar hun dagelijkse bezigheden. ‘We doen niks’, kreeg hij vaak te horen. Door de verveling ontstond regelmatig overlast. Zo ontstond Jacs idee om ze mee op pad te nemen: de natuur in, handen uit de mouwen. De vluchtelingen kwamen onder de mensen, leerden Nederlands, kregen een goede maaltijd. En niet onbelangrijk: ze beleefden een paar leuke uurtjes en leerden iets nieuws!

Door de problemen met het AZC werd het steeds minder makkelijk om iets te orga­

niseren. De afgelopen tijd is Jac uitgeweken naar een vroegere camping in Sint Antonis, waar 59 Oekraïense moeders met jongen kinderen in grote woonwagens wonen. Daar leerde hij de kinderen vlechten met wilgentenen en hutten bouwen. Jac is ook jeugdleider bij IVN en hij helpt actief op scholen met natuureducatie. Hij pleit voor meer dóen met kinderen. ‘Want als je iets vertelt tijdens het doen, blijft de kennis beter hangen.’ Tijdens zijn workshops met wilgentenen vertelt hij over de dieren

die er graag in nestelen, de aspirine die ervan gemaakt wordt, en dat er vroeger zelfs mensen in wilgenhutten woonden. ‘Uiteindelijk gaat het echt om de beleving. Vertel niet alleen over uilen maar geef ze een uilenbal, dat vinden ze fantastisch.’

Met zijn enthousiasme spoort Jac mensen in zijn omgeving aan om ook hun hobby in te zetten: ‘Ik wil laten zien hoe makkelijk je anderen op een leuke manier kunt helpen. Of het nou om natuur, taalles of kleding gaat… Het kan heel simpel zijn.’

Verhoging adviescontributie en afdracht

Wist je al dat IVN Zuid­Kennemerland een eigen natuurpodcast opneemt? Elke week is via Spotify een nieuwe aflevering van Tierelier te beluisteren, waarin IVN’ers en andere natuurkenners vertellen over hun avonturen in Zuid­Kennemerland. Zo kan iedereen op afstand meegenieten van al het moois dat Nationaal Park Zuid­Kennemerland te bieden heeft.

Elk IVN-afdeling draagt een deel van de contributie van de leden af aan de landelijke vereniging IVN. Deze afdracht wordt vanaf 1 januari 2023 verhoogd van 12 euro naar 12,50 euro per lid. Ook de adviescontributie wordt dan verhoogd van 24 naar 25 euro per lid. De afdelingen bepalen zelf of zij deze verhoging doorrekenen naar de contributie van hun leden en of zij de verhoging van de adviescontributie overnemen. Informatie hierover is op te vragen bij de eigen afdeling.

15 mensennatuur
IVN’er Jac leerde Oekraïense kinderen vlechten met wilgentenen.

Tegels eruit, groen erin op het

Een schoolplein vol tegels: heet in de zomer en lang nat na een flinke bui. Antoin Hoovers, docent lichamelijke opvoeding op het Segbroek College in Den Haag, vond dat dit moest veranderen en kwam met een plan.

Antoin: ‘Inactiviteit en stress is een groot probleem bij onze leerlingen van 12 tot en met 18 jaar. Van een groene(re) omgeving is bekend dat het ontstresst, sociale contacten stimuleert en uitnodigt tot bewegen. Welke school wil

dat níet bieden aan leerlingen en personeel? Meer groen in combinatie met beweegaanleidingen zou de nieuwe standaard moeten worden binnen het onderwijs en zeker ook binnen het voortgezet onderwijs. Daar is het vaak nog enorm stenig, grauw en grijs.’ Als drijvende kracht ging Antoin op missie om voor de ruim 1200 leerlingen van de school een groene omgeving en een sport­ en beweegplek te realiseren. Zodoende kwam de samenwerking met IVN Den Haag tot stand en inmiddels zijn zij actief aan de slag gegaan met

Segbroek College

vergroening van het schoolplein.

Arbeidsintensieve klus Ingrid Piek, IVN Natuurgids en docent van de Natuurgidsenopleiding, stelde een plan op om het voorterrein te vergroenen en verduurzamen. Na goedkeuring door de schoolleiding zijn de eerste stappen gemaakt en is er maar liefst 130 m2 aan tegels gewipt. Een arbeidsintensieve klus. In de grond is biologisch plantgoed neergezet. Er werden verhoogde plantenbakken neergezet, die ook als zitplek gebruikt kunnen

worden. ‘Toen de leerlingen op de eerste dag na de vakantie de banken in gebruik namen, was dat voor mij een geweldig moment. Dan heb je met zijn allen iets neergezet. In het najaar zijn 500 narcissen en 20 bomen geplant. De sneeuwklokjes en krokussen volgen nog, zodat er in het voorjaar ook voedsel voor insecten is.’ Er komt ook nog een sport­ en beweegplek. David van der Wel, conrector van het Segbroek College: ‘Voor leerlingen wordt het veel aantrekkelijker om buiten te zijn in de pauze, waardoor zij ontspannen in de klas zitten.’

16 mensennatuur gespot veldnieuws

Op reis met de Expeditie Leden Activeren

Je wilt meer actieve leden binnen de afdeling, maar waar begin je? In september startten Marcel Aaldering (IVN Maas en Niers) en Ellen van de Zilver (IVN IJssel en Gouwe) de Expeditie Leden Activeren. Tijdens deze reis ‘herontdekken’ IVN’ers hun eigen afdeling, vanuit het oogpunt van de potentiële vrijwilliger.

De expeditie begon in september op het IVN­kantoor in Amsterdam. Deelnemers werden na een ochtend vol kennis van gedragspsychologie op pad gestuurd met een creatieve opdracht. ‘In de botanische tuin hebben we gekeken naar signalen die planten geven om aandacht te trekken of zichzelf te bescher­

men, zoals bloemen, felle kleuren en stekels. We leerden hoe je deze signalen kunt vertalen naar het werven van vrijwilligers. Op deze manier heb je niet direct een kant­enklaar plan, maar borrelen er wel leuke ideeën op om thuis verder over na te denken.’ Ellen wilde haar afdeling versterken, maar wist niet goed waar ze moet beginnen. De expeditie biedt haar een fijne structuur.

Jammen met verschillen

Na de startdag komen de deelnemers geregeld online samen om hun voortgang te bespreken. Ook wisselen leden en beroepskrachten in duo’s tussendoor kennis en vragen met elkaar uit. Het valt Ellen op dat iedere afdeling anders te werk gaat: ‘Dat is

leuk, want daar haal je nieuwe ideeën uit.’ Zo speelde Marcel met meerdere bestuursleden het Jam Cultures spel. Met dit spel duik je in de dynamiek van verschillen en macht: hoe creëer je een inclusieve cultuur die open is voor een diversiteit aan mensen? Net als een jamsessie, waarin je al improviserend muziek met elkaar maakt en waar ruimte is voor verschillende geluiden. Marcel: ‘De vragen van het spel waren precies wat we nodig hadden om bestaande problemen te herkennen en ter sprake te brengen.’

Afdeling in beweging

In december is de afsluitende sessie, waarbij de resultaten van ieders inspanningen samenkomen. Waar kan de vlag voor uit? En wat zijn vervolgstappen voor nog meer

succes? Marcel is positief over de expeditie: ‘Dit traject is geen quick fix. Je wordt samen uitgedaagd eens goed naar je eigen afdelingscultuur te kijken.’ Ellen geeft aan dat ze nog een lange weg te gaan hebben, maar ze is enthousiast: ‘Mijn verwachting is dat we door meer actieve leden, meer beweging in de organisatie krijgen. Zo kunnen we naast onze werkgroepen aansluiten bij grotere projecten buiten de afdeling en meer naar buiten treden op een manier van “kijk, dit is hoe je kan bijdragen aan een duurzamere samenleving.”’

Wil jij je afdeling ook versterken met (nieuwe) actieve leden? Meld je aan voor het nieuwe traject in januari 2023: ivn.nl/expeditie

17 mensennatuur

BEN JIJ WINTERKLAAR?

Winterjas uit de kast, warme trui aan, muts op en sjaal om: laat die winter maar komen! Wij komen de koude dagen zo wel door, maar hoe bereiden dieren en planten zich voor op de winterdagen?

Warme wintervacht

Sommige dieren, zoals wolven en reeën, krijgen een warme wintervacht. Die vacht bestaat uit holle haren die goed isoleren. Daarnaast gaan reeën in de winter ook in de ‘spaarstand’. Ze gaan dan zo zuinig mogelijk om met hun energie en teren in op hun vetreserves.

Winterrust

Voordat de winter begint verzamelen eekhoorns zoveel mogelijk voedsel: nootjes, dennenappels, zelfs paddenstoelen. Ze graven het eten in en verstoppen het. Als het koud wordt, gaan eekhoorns in winterrust. Ze slapen de hele winter, maar worden wel af en toe wakker om wat eten uit hun voorraad te halen. Na de maaltijd kruipen ze weer lekker in hun warme nest.

Winterslaap

Egels en vleermuizen brengen de winter slapend door. Egels slapen in een goed verscholen holletje en vleermuizen kiezen een donkere plek zoals een bunker, holle boom of spleet tussen de muren. Hun lichaamstemperatuur en hartslag daalt flink. Als de lente aanbreekt in maart of april ontwaken ze weer.

Natuurschatten

Hoe heet je? Koos

Hoe oud ben je? 4 jaar Wat heb je gevonden? Een dennenappel met allemaal minipaddenstoelen. Ik vind het bos het leukst

als er paddenstoelen zijn. Vooral de kleine, dat zijn mijn vriendjes. Waar heb je het gevonden? Op de Sallandse Heuvelrug

Heeft jouw (klein)kind ook iets moois gevonden in de natuur? Stuur een foto van het kind met zijn of haar vondst naar de redactie van Mens en Natuur Magazine: mensennatuur@ivn.nl

mensennatuur 18 scharrelkids
ELK NUMMER BIEDEN WE INSPIRATIE AAN IVN’ERS EN (GROOT)OUDERS DIE KINDEREN OP VERRASSENDE WIJZE DE NATUUR WILLEN LATEN ONTDEKKEN. ONDER REDACTIE VAN WIETSKE TEUNISSEN

De voordelen van winternatuur

d Je kan goed sporen zoeken door de vochtige grond of sneeuw. d In de winter zijn bossen gemiddeld 2 graden warmer, tot soms wel 12 graden! Dat komt doordat de bladeren en takken een isolatielaag vormen. d De dieren die niet in winterrust of -slaap zijn, kan je beter zien tussen de kale bomen en struiken!

Bij elkaar kruipen

Als de dagen kouder worden, zoeken ransuilen elkaar op. Overdag brengen ze door in groepjes en knappen ze gezellig samen in de boom een uiltje. Dat noem je ook wel ‘roesten’. Door dicht tegen de stam te gaan zitten, vallen ze met hun schutkleur nauwelijks op. Soms zitten er wel meer dan honderd ransuilen op één roestplaats.

Insecten in de winter

Insecten kunnen zichzelf niet opwarmen, dus zij zijn net zo koud of warm als de omgeving. Daarnaast is er voor hen minder voedsel te vinden. Veel volwassen insecten sterven daarom als de winter invalt, of ze zijn dan al dood. Voordat ze doodgaan leggen ze eitjes om te zorgen voor nageslacht. Andere insecten zoeken een beschut plekje om te overwinteren. Sommige lieveheersbeestjes en vliegen kruipen in groepen dicht bij elkaar.

Bladverlies

Bomen nemen met hun wortels water op en verdampen dit via hun bladeren. In de winter nemen wortels moei lijker water uit de grond op en soms is het water in de bodem zelfs bevroren. Om zichzelf te beschermen tegen uitdroging laten loofbomen in de herfst hun bladeren vallen. Er verdampt zo minder water en daardoor heeft de boom ook minder nodig.

Knutsel je eigen bosdier van natuurlijke materialen!

Wat heb je nodig?

l Eikendopjes l Kastanjes l Beukennootjes l Klei l Schaar l Wiebeloogjes

Aan

de slag

l Lijm l Witte punaises l Vilt l Blaadjes l Zwart vilt of een peperkorrel

Bedenk welk dier jij gaat maken, een egel of uil bijvoorbeeld. Maak van klei het lijfje van de egel en prik daar de beuken- nootjes in. Lijm op de klei de wiebeloogjes en maak een zwart neusje van een rond stukje vilt of een peperkorrel. Voor de uil prik je twee witte punaises door twee eikendop- jes. Prik ze daarna op de kastanje: dit zijn de ogen. Maak ze eventueel extra vast met een beetje lijm en plak er daarna de wiebeloogjes op. Knip van vilt de snavel en voetjes en plak deze ook aan de kastanje. Plak twee blaadjes aan de zijkant voor de vleugels van de uil en klaar ben je. Welk bosdier kan jij nog meer maken?

mensennatuur 19
Heb jij nog wat natuurvondsten liggen, zoals kastanjes, beukendopjes of bladeren? Maak er iets moois mee!

Laat de nacht weer donker zijn

Nederland is een van de meest lichtvervuilde plekken in Europa, en dat heeft ingrijpende gevolgen voor de nachtelijke natuur. ‘Dieren passen hun gedrag aan in tijd of ruimte.’

20 het grote verhaal mensennatuur
TEKST PAUL Q DE VRIES ILLUSTRATIES MAARTJE VAN DEN NOORT
21 mensennatuur

De uitstraling van kunstlicht neemt jaarlijks met 2,2 procent toe

Iedere natuurliefhebber heeft het wel eens gezien: talloze nachtvlinders en andere vliegende insecten die ’s avonds doelloos rond een straatlantaarn of tuinlamp fladderen. Het is het bekendste, maar zeker niet het enige effect van kunstlicht op de natuur, weet Kamiel Spoelstra. Hij is ecoloog en chronobioloog, de tak van de biologie die zich bezighoudt met de invloed van de tijd op levende wezens. ‘Denk aan het dag-nachtritme, wat praktische alle organismen op Aarde kennen, maar ook de ritmiek van seizoenen en getijden.’ Al op jonge leeftijd was hij gefascineerd door het nachtleven, en dan bedoelt hij niet het uitgaanscircuit. ‘Als middelbare scholier lag ik met mijn camera nachtenlang in de kelder van een oude kasteelruïne te wachten om de perfecte foto van vleermuizen te maken.’ Als onderzoeker aan het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) probeert hij nog steeds de ongeziene levens van nachtdieren aan het licht te brengen. Met de onderzoeksprojecten Licht op Natuur en het vervolg, Licht op Landschap, bestudeert hij de invloed van kunstlicht op de natuur. ‘We hebben op zes plekken op de Veluwe en een plek in Drenthe experimentele lantaarnpalen in de bosrand gezet. In de kleuren rood, wit

en groen, en er staan ook vleermuizendetectors en cameravallen.’

Conclusies tot dusver: bij sommige soorten zijn de effecten dramatisch, bij andere weten we er nog veel te weinig van.

Lichtvervuild

De wereld wordt steeds lichter. ‘De uitstraling van kunstlicht neemt jaar-

lijks met gemiddeld 2.2 procent toe’, zegt Spoelstra. Nederland kan al lange tijd tot een van de meest lichtvervuilde landen in Europa worden gerekend. Satellietbeelden van de lichtemissie na zonsondergang laten met name boven de Randstad en de kassen van het Westland grote ‘lichtvlekken’ zien. ‘Infrastructuur en glastuinbouw leveren het meeste verstorende licht op, maar ook boorplatforms, sportvelden, industrieterreinen en kantoorgebouwen spelen een rol.’ We raken het duister kwijt, en dat is een probleem voor veel dieren. ‘We zien dat ze hun gedrag aanpassen in de tijd of in de ruimte: door een ander moment of een andere plek te kiezen om actief te zijn.’ Hoe het bij verschillende soorten uitpakt en welke factoren er meespelen, ligt uiterst complex. ‘Neem zo’n nachtvlinder die maar rond een lamp blijft hangen. We weten niet goed waarom ze dat doen. Een theorie is dat ze altijd in een bepaalde hoek ten opzichte van de maan vliegen om zich te oriënteren. Omdat de maan ver weg staat, vliegen ze in een vrij rechte lijn. Maar als ze een lamp voor de maan aanzien, die natuurlijk veel dichterbij is, raken ze in de war en vliegen ze in een soort spiraalvorm telkens weer naar die lichtbron toe.’ Zo putten de nachtvlinders zichzelf uit en zijn ze een gemakkelijke prooi voor vleermuizen. Bovendien verstoort het licht ook nog eens hun feromoonproductie en dus de voortplanting.

Vleermuizen hebben dus profijt van kunstlicht? ‘Nee. Vleermuizen houden niet van licht omdat het ze kwetsbaar maakt voor bijvoorbeeld uilen. Een soort als de dwergvleermuis waagt zich wel in het licht om insecten te vangen, maar bijvoorbeeld de watervleermuis, de baardvleermuis en de franjestaart verlaten hun leefgebied als het niet meer donker is. En dat zijn nou net de minder algemene soorten.’

Dagdieren

Ook andere zoogdieren mijden het licht. Spoelstra: ‘Bosmuizen blijven op minstens 50 meter van een lantaarnpaal en zelfs de steenmarter, die veel door de

22 mensennatuur

bebouwde omgeving struint, neemt bij voorkeur de donkerste route.’ Andere soorten reageren weer anders. Edelherten lijken er minder gevoelig voor, van konijnen weten we het niet, en de vos wordt actiever bij kunstlicht. ‘Misschien omdat ze al zo lang vlakbij mensen wonen. Wie weet associëren ze kunstlicht met voedsel. Het is speculeren.’

Ook bij andere diergroepen is het beeld niet eenduidig. Padden loeren wel op insecten onder een straatlantaarn, maar tijdens de nachtelijke trek vermijden ze lichte plekken. ‘Uit onze studies blijkt dat koolmezen die veel kunstlicht in de omgeving hebben ’s nachts rusteloos zijn, minder goed slapen, en eerder in het jaar eitjes gaan leggen. Mogelijk doet hun bioritme door al dat licht alsof het al lente is. Maar dat gebeurt dan weer alleen bij een koud voorjaar. Ook hier is het dus weer ingewikkelder dan je zou denken.’

Vogels beginnen ’s ochtends ook eerder

met zingen onder invloed van kunstlicht. ‘Het roodborstje soms wel twee uur eerder. Bij de vink, de merel, de koolmees en de pimpelmees zien we dat effect ook, maar minder sterk. Bij pimpelmezen is ontdekt dat eerder zingen gevolgen heeft. Pimpelmezen zijn niet erg trouw: mannetjes hebben vaak “buitenechtelijke” jongen in nestjes van andere paartjes. Nu blijkt dat mannetjes die eerder gaan zingen, meer van dat soort jongen hebben. Dat is op zich voordelig voor ze.’

Deze vogels zijn allemaal dagdieren, die over het algemeen minder sterk beïnvloed worden dan nachtdieren. Hoe zit dat met de uil, misschien wel het meest iconische nachtdier? ‘Ze hebben waarschijnlijk niet direct last van het licht, maar hun prooien, zoals muizen, trekken zich wel terug in het duister. Uit onderzoek blijkt al dat kerkuilen steevast de donkerste plekken zoeken om te jagen.’

Nachtbloeiers

Bij trekvogels, vaak dagdieren die doorgaans ’s nachts reizen, zijn de effecten veel dramatischer. ‘Er is zijn gevallen bekend waarbij zo’n honderdduizend koperwieken rond een helverlicht boorplatform bleven vliegen. Het contrast met de donkere zee is natuurlijk enorm. Bij de jaarlijkse herdenking van de aanslagen van 11 september, in New York, worden twee gigantische lichtzuilen

Aandacht voor de nacht

Steeds meer natuurorganisaties vragen aandacht voor de nacht. Staatsbosbeheer organiseert nachtdierexcursies en vollemaanwandelingen en is betrokken bij de oprichting van Dark Sky Park op de Boschplaat op Terschelling en het Lauwersmeer. IVN’ers zijn ook volop in de ban van het duister en organiseren talloze activiteiten, variërend van beleveniswandelingen tot vleermuiswerkgroepen, van meetellen tijdens de Nachtvlindernacht van de Vlinderstichting tot het maken van lesbrieven over de nacht. Veel van die activiteiten concentreren zich rond de Nacht van de Nacht, die eind oktober, op de laatste dag van de zomertijd, wordt georganiseerd door de Natuur en Milieufederaties om aandacht te vragen voor lichtvervuiling. Het aantal bezoekers en activiteiten groeit gestaag, net zoals het aantal overheden, bedrijven en huishoudens dat tijdens de Nacht van de Nacht de lichten uit doet. Op nachtvandenacht.nl is onder meer een ‘inspiratiegids voor duistere activiteiten’ te vinden, en tips hoe je in samenwerking met buren, ambtenaren en ondernemers je omgeving wat donkerder kunt maken.

23 mensennatuur

Omarm het duister

Het donker is niet alleen belangrijk voor de levens van nachtdieren, maar het kan ook voor een bron van inspiratie en reflectie voor onszelf zijn. Theatermaker en schrijver Marjolijn van Heemstra werkt aan de Nacht-Wacht, een project waarin de waarde van de nacht wordt onderzocht. Ze organiseert nachtwandelingen, onder andere om te zoeken naar de zeldzame glimwormen die ze twee jaar geleden ontdekte in het Vliegenbos in Amsterdam. In oktober schreef ze in de Volkskrant over het onzichtbaar worden van de Melkweg en de sterrenhemel boven onze lichtvervuilde steden: ‘Hoe hebben we ons grootste uitzicht, de oerbron van wetenschap en verwondering, zo geruisloos ingeruild voor lichtmasten en straatlantaarns?’ Volgens haar is de nacht bij uitstek een plek ‘waarin de mens heel even iets minder aanwezig is. Er komt ruimte voor andere wezens (…).’ Zo laat een donkere nacht je weer weten dat je onderdeel bent van de kosmos en het overige, grotendeels ongeziene, leven. De activiteiten van de Nacht-Wacht moeten in 2023 resulteren in het eerste Amsterdam Dark Festival, met een knipoog naar het bekende Amsterdam Light Festival.

geprojecteerd. Daar worden dan duizenden trekvogels in “gevangen”. Ook hier weten we niet exact waarom die vogels zo in de war raken. Mogelijk kunnen ze door het licht het aardmagnetisch veld, waarop ze navigeren, niet meer waarnemen. Het effect lijkt groter te zijn als de hemel bewolkt is.’

Hoe zit het met de plantenwereld –wordt die verstoord door het oprukkende licht? ‘De gevolgen zijn vrij mild, maar zeker bij hogere lichtniveaus blijken planten slechter te groeien. Ze hebben een donkere periode nodig voor bepaalde chemische processen.’ Maar planten, en in bredere zin het ecosysteem, worden natuurlijk ook geraakt als dieren zich anders gedragen. ‘Soorten als bosbes, avondkoekoeksbloem en kamperfoelie zijn nachtbloeiers die nachtvlinders lokken voor de bestuiving. Dat lukt niet als die nachtvlinders om lampen blijven fladderen.’

Wij mensen, tenslotte, zijn ook niet immuun voor al het kunstlicht dat we veroorzaken. ‘Licht heeft een sterke invloed op de aanmaak van melatonine, ons slaaphormoon. Als we niet goed slapen, kunnen we allerlei gezondheidsklachten krijgen. Maar ons bioritme wordt vooral verstoord door alle lampen in huis, en

het blauwe licht van televisie, telefoons en computerschermen. Het kunstlicht van buiten, waar de natuur zo door geraakt wordt, heeft in onze slaapkamers waarschijnlijk maar beperkt invloed.’

Schijnveiligheid

Met al die gevolgen van kunstlicht op verschillende dieren, plus alles wat we nog niet weten, is er voor de chronobiologie nog genoeg te onderzoeken. En de oplossing moet maatwerk zijn. ‘Zo wordt op boorplatforms en in kustgebieden soms groen licht gebruikt, omdat dit de vogels minder aantrekt. Maar voor vleermuizen is groen licht juist weer het meest verstorend en is rood licht beter. Het energiezuinige LED-licht dat nu veel gebruikt wordt, zit dichtbij blauw in het kleurenspectrum en dat is een heel ongelukkige kleur voor dieren; amberkleurig licht lijkt in veel gevallen de beste oplossing.’

Maar nog beter is natuurlijk: kijk waar het licht uit kan. ‘Op veel plekken brandt licht omdat we het zo gewend zijn, maar het is niet noodzakelijk. Waar wel licht moet branden, kun je werken met slimme lampen die uitgaan of minder fel schijnen als het minder druk wordt. Zorg dat het contrast tussen licht en donker zo klein mogelijk is, richt je lampen zo dat het licht niet de hemel in straalt.’

Spoelstra gelooft niet dat meer

24 mensennatuur

We hoeven niet bang te zijn voor het donker

duister ook altijd meer gevaar oplevert. ‘We voelen ons vaak onveilig in het donker, maar we zijn het niet. Vaak geeft licht een schijnveiligheid. Ik durf de stelling wel aan dat meer licht in veel gevallen zoiets als de verkeersveiligheid niet verbetert. Je ziet bijvoorbeeld dat mensen harder gaan rijden als de weg overvloedig verlicht is.’

Volgens Spoelstra moeten we vooral weer een beetje wennen aan het donker. ‘We zijn dagdieren, we vertrouwen enorm op ons zicht. Toen ik als tiener moederziel alleen in die donkere kasteelruïne zat, vond ik dat ook behoorlijk griezelig. Ik begrijp de neiging om alles zichtbaar te willen maken met licht. Maar we hoeven niet bang te zijn voor het donker. De nacht brengt ook veel moois. Als we haar weer donker laten zijn.’ l

Geuren en geluiden in de Nachttuin

Met lede ogen zag Nynke-Rixt Jukema, architect in het Friese Mantgum, hoe het duister in haar provincie steeds verder verdween door oprukkende kassen. ‘Waddenglas, noemen ze dat. Maar moet het er hier nu precies zo gaan uitzien als in het Westen? Waarom beroepen we ons niet op wat dit gebied te bieden heeft: stilte, frisse lucht en duisternis?’

Ze besloot een plek te creëren waar mensen de nacht kunnen beleven. ‘De meeste natuurgebieden mag je na zonsondergang niet in, dus ontwierp ik een nachttuin.’ Op een stuk land in Wier rondom de resten van een oude stins – een Fries landhuis – geeft Jukema met vrijwilligers de tuin vorm. Met lange zichtlijnen, zodat de bezoeker optimaal het duister kan ‘zien’ en de tuin niet als eng ervaart. ‘Maar we spreken ook de andere zintuigen aan. Met nachtbloeiers, die je ’s nacht kunt ruiken. Of een knisperend schelpenpad, zodat je hoort waar je loopt. Op heldere nachten reflecteert het pad het maanlicht.’ Nestkasten moeten uilen en vleermuizen trekken. ‘Dat kan even duren. Dieren zijn de meest kritische opdrachtgevers.’ Volgens Jukema bracht kunstlicht onmiskenbaar economische vooruitgang, maar zijn we erin doorgeschoten. ‘Hier in Friesland kan ik een boek lezen bij volle maan en zie ik elke nacht de Melkweg – dat is tegenwoordig een voorrecht.’ De Nachttuin is vrij toegankelijk: Lautawei in Wier.

25 mensennatuur

IVN webwinkel

Film

Kriebelbeestjes

Ieks, dat kriebelt! Met het Kriebelbeestjespakket kunnen kinderen volop kennismaken met de wereld van torren, spinnen, duizendpoten en andere insecten. In het pakket zit een verzamelbak, 3 zoekkaarten, een loeppotje, schepje, pincet, insectenzuiger, 15 petrischaaltjes en het boek Kriebelbeestjes. € 39,95

Vind de leukste natuurbeleving- en educatiematerialen in de IVN webwinkel.

Als IVN-lid krijg je altijd 10% korting in de IVN-webwinkel. Gebruik de kortingscode IVN-LID-1202 en klik op toepassen!

Hoe kunnen we leren van de natuur? Onder het Maaiveld neemt je mee op een fascinerende ondergrondse reis waar de kleine en microscopische wereld van onze bodem tot leven wordt gebracht. Onder het Maaiveld | van de makers van De Wilde Stad en De Nieuwe Wildernis | vanaf 2 maart te zien in Nederlandse bioscopen en filmtheaters.

Winactie

We mogen 5 x 2 kaarten weggeven voor de film! Kans maken? Ga naar ivn.nl/winactiefilm

Podcast

Door het hele land krijgen historische moestuinen bij kastelen en buitenplaatsen een nieuw leven: van een middeleeuwse kruidentuin tot moderne zelfoogstmoestuin. In deze podcastserie vertellen gepassioneerde vrijwilligers en vakkundige tuinbazen over vergeten groenten, oude tuintechnieken, biodiversiteit en de moestuin als verbindende plek voor jong en oud. Extra leuk: je kunt de tuinen ook zelf bezoeken!

Boek

Winterpakket voor vogels

De hele winter vogels bewonderen? Dit winterpakket bevat raamstickers om ze te leren herkennen, diverse voersoorten en een echte ‘birdswing’: een standaard voor op het raam om een vetbol aan te hangen. Plus een verwijzing naar het gratis lespakket, voor vogel-les op school! € 27,95

Heb je de smaak te pakken? Zet dan alvast 27, 28 en 29 januari in je agenda voor de Nationale Tuinvogeltelling!

De Jan Wolkers Prijs voor het beste natuurboek ging dit jaar naar Wolven op het ruiterpad van Tijs Goldschmidt. Een boek dat je meeneemt en betovert over de rijkdom die de natuur te bieden heeft. Uitgeverij: Athenaeum | ISBN 9789025312039 | € 20,99

Winactie

We mogen 3 exemplaren weggeven van Wolven op het ruiterpad! Wil jij kans maken? Ga naar ivn.nl/winactiewolven

26 mensennatuur gespot ONDER REDACTIE VAN ESTER BULLENS

Mode

Wat, vegan schoenen? De Zora schoen is gemaakt van 100% gerecycled katoen, hennep en linnen. Door de flinterdunne zool sta je in direct contact met de natuur. Wildling Shoes maakt schoenen met een duidelijke visie: natuur respecteren en behandelen als essentieel onderdeel van de samenleving. Samen met Rewilding Europe zet het schoenenmerk zich in voor het verwilderen van het Rodopegebergte in Zuid-Oost-Europa.

Website

Milieu Centraal is dé praktische online gids voor duurzame tips en adviezen. Hoe kan ik in mijn vloer isoleren en wat bespaar ik dan? Wat is een klimaatvriendelijk gerecht? Hoe groot is de impact van mijn vliegvakantie? Met Milieu Centraal ontdek je wat je zelf kunt doen, en hóe. milieucentraal.nl

Bosbaden

Heb jij wel eens gehoord van bosbaden? Met verschillende oefeningen verdiep je de relatie met natuur en versterk je de verbinding met jezelf. Bosbad-gids Eefje Ludwig ontwikkelde de BosbadBox vol uitnodigingen om de natuur op een verrassende manier te beleven. Een cadeautje voor jezelf, of voor een andere natuurliefhebber! Uitgeverij Samsara | ISBN 9789493228689 | € 24,90

Otje en ik is een fantasieverhaal over een jongen die een bijzonder huisdier kiest: een axolotl. Hij vindt dit salamandertje een beetje zielig nadat hij ontdekt dat zijn soort vrijwel niet meer in het wild leeft, maar voornamelijk in laboratoria. Thuis ontdekt hij nog meer over zijn ‘waterdraakje’. Zo blijkt dat hij voor altijd een baby blijft en beschikt over bizarre superkrachten. Uitgeverij Taal & Teken | ISBN 9789066200449 | € 17,99 | Leeftijd 10+

Podcast

Boek Boek

Je eigen katapult maken, je richting bepalen aan de hand van de zon, of leren van wie die pootafdruk is. Wildzoekers in het bos is prachtig geïllustreerd en bevat meer dan 150 doe-ideeën voor kinderen van 6 tot 10 jaar. Met dit boek in je tas hoef je je nooit te vervelen! Uitgeverij Lemniscaat | ISBN 9789047714576 | € 14,99

Winactie

We mogen 3 exemplaren van Wildzoekers in het bos weggeven. Ga naar ivn.nl/winactiewildzoekers om kans te maken!

27 mensennatuur
Interviews met planten en dieren? Jazeker! Groene Oren is een podcast van Staatsbosbeheer met onder andere Paulien Cornelisse, Gijs Naber en Marcel Musters. Zij kruipen in de huid van een plant of dier uit de Nederlandse natuur. Dat levert hilarische gesprekken op, waar je ook nog wat van leert. Te luisteren via Spotify of staatsbosbeheer.nl/groene-oren
mensennatuur 28 interview

Stadsnatuur samenwerkenvergt

Voormalig stadsecoloog Remco Daalder besteedt nu al zijn tijd aan het schrijven over de natuur. De mens en de samenleving spelen in zijn werk altijd een centrale rol. ‘Alleen als je de verbinding tussen de natuur en economie weet te leggen, kun je iets bereiken.’

29 mensennatuur
TEKST MARIANNE WILSCHUT FOTO’S LIESBETH DINGEMANS

Dat de natuur in de stad veelzijdig is, valt vanaf het balkon van Remco Daalders huis in Amsterdam-Noord goed te merken. In de kruinen van de essen in zijn straat laten de halsband- en grote alexanderparkiet luid van zich horen, net als een groepje staartmezen. ‘Alleen al in onze portiek hebben we zo’n vijftig soorten nachtvlinders gevonden’, wijst Daalder naar beneden. De sperwer die regelmatig zangvogels in Daalders tuin vangt, laat zich even niet zien, evenals de jonge merel die graag snoept van de druiven die langs de balkonrand hangen. Daalder: ‘Tijdens de

5 favorieten van... Remco Daalder

Favoriete natuurgebied?

‘Het strand en de zee bij Zandvoort, daar hadden mijn ouders vroeger een huisje en ben ik deels opgegroeid.’

Met wie ga je daar het liefst naartoe?

‘Met mijn vrouw Marieke natuurlijk! Zij is veldbioloog, haar hoef ik niet uit te leggen waarom het mooi is om naar het roodborstje te kijken dat in onze tuin baddert.’

Favoriete dier?

‘De mens, ondanks dat er wat merkwaardige exemplaren rondlopen, is 90 procent heel oké. Mensen zijn in staat tot mooie dingen als kunst en literatuur.’

Bestudeerde als kind?

“Alles wat ik in mijn schepnetje ving.”

Meest bijzondere natuurervaring?

“Ooit kwam ik in Schotland op een bootje in de zee bij de Hebriden in een storm terecht. Daar kon ik zien hoe stormvogels en pijlstaartstormvogels in die ruwe omstandigheden juist helemaal in hun element waren.”

Je moet stedenbouwers niet als vijand zien

lockdown kon ik hier uren naar de vogels kijken. Ik maakte er een sport van om tijdens één kop koffie zoveel mogelijk soorten te tellen. Mijn record staat op 31.’ Zo waren Daalder en zijn partner Marieke getuige van de eerste onhandige paringspogingen van het houtduivenpaartje dat in hun tuin nestelde. ‘Het duurde even voordat het mannetje doorhad wat hij moest doen, maar daarna kon hij er geen genoeg van krijgen. Ik haal er veel voldoening uit dat ik de vogels herken waarmee ik mijn buurt deel. Ik heb ook het idee dat zij ons kennen. Wij mensen observeren niet alleen vogels, maar omgekeerd observeren zij ons ook.’ Mensen die vogels observeren staan centraal in Daalders jongste boek ‘De Soortenjager’.

Een fascinerende soort die soortenjager, zeldzame vogels brengen een hoop teweeg bij mensen. Hoe verklaar je dat? ‘Onderzoekers als Charles Darwin, Alfred Russell Wallace en Alexander von Humboldt jaagden nog letterlijk op vogels, maar dat deden ze vanuit wetenschappelijk oogpunt. De fascinatie van de huidige generatie vogelspotters met het zien van zoveel mogelijk soorten kan ik minder goed begrijpen. Sommige mensen gaan zelfs zo ver dat ze liegen en bedriegen over het aantal vogels dat ze hebben gezien. Ik denk dat het nog het best te vergelijken is met topsport. Fanatieke vogelaars krijgen vaak een wazige blik in hun ogen en deinzen er niet voor terug om een ander opzij te duwen. Ik was laatst op Texel en daar zag ik ineens zo’n hele klont auto’s geparkeerd op de dijk waardoor de hele grasstrook aan gort was. Allemaal vogelaars die voor een foto van de oostelijke gele kwikstaart kwamen. Sommigen reden meteen weer naar huis zodra ze die foto hadden. Dat heeft in mijn ogen weinig met natuurbeleving te maken. Ik moet wel een kanttekening maken voor de mensen achter de Dutch Birding Association. Die leveren een belangrijke wetenschappelijke bijdrage in het onderzoek naar treken broedvogels en naar de systematiek van vogelsoorten.’

Vanaf Daalders balkon zijn behalve vogels ook heimachines te horen die bezig zijn met de fundering van de nieuwe wijk

Elzenhagen die rond metrostation Noord komt. ‘Een goede zaak’, vindt Daalder. ‘Een metrostation is een enorme investering, die kun je er maar het beste uithalen door zoveel mogelijk woningen eromheen te bouwen. Bovendien stimuleer je zo het gebruik van het ov.’ Als stadsecoloog was Daalder jarenlang projectleider van de Structuurvisie Amsterdam 2040 waarbij zijn team moest woekeren met de beschikbare ruimte. ‘Amsterdam staat voor een enorme woningbouwopgave. Naast al die woningen moet er ook oppervlak komen voor wegen, bedrijven, groen en duurzame energie. Dat is een ongelofelijke puzzel. Gelukkig heeft Amsterdam de hoofdgroenstructuur, daarin is vastgelegd dat groen groen moet blijven. Zo worden nu in het Schinkelkwartier 10.000 woningen neergezet. Nog voordat die woningen er staan, is al geïnvesteerd in de oeverlanden, een groengebied rondom die wijk.’

In welke delen van Amsterdam kunnen we jouw hand als stadsecoloog terugzien? ‘Ik ben in 1993 begonnen als beheerder van het Amsterdamse Bos. Onze opdracht was om de natuurwaarde van het bos te vergroten zonder dat de beheerkosten toenamen. We hebben toen onder andere Schotse hooglanders geïntroduceerd en zijn begonnen met natuurlijk bosbeheer waarbij je dood hout laat liggen. Bij iedere ingreep zorgden we ervoor dat we de bezoekers meenamen, onder andere door excursies te organiseren en de lokale omroep AT5 uit te nodigen voor het maken van een reportage. Door voortdurend te vertellen wat je doet en waarom, krijg je de mensen mee in jouw verhaal.

Voor die aanpak koos ik ook als stadsecoloog. Je moet stedenbouwers niet als vijand zien, je moet ze juist helpen. Dan krijg je het meeste voor elkaar. Vroeger leefde bij de planologen en ontwikkelaars het idee dat ecologen vervelende zeurpieten waren die je verplicht moest raadplegen, maar waar je zo snel mogelijk vanaf wilde. Ik heb altijd geïnvesteerd in goede contacten. Als projectleider van de Structuurvisie Amsterdam 2040 hadden ze vaak niet eens door dat ik ecoloog was en zo kon ik juist veel voor elkaar krijgen. Zo komen er twee nieuwe eilanden bij IJburg, een strandeiland, dat dicht

30 mensennatuur

Over Remco Daalder

Bioloog en schrijver Remco Daalder (1960) studeerde ooit af op het thema biologie en samenleving. Hij deed elf jaar onderzoek naar waterplanten. In 1993 werd hij beheerder van het Amsterdamse Bos. In 2000 ging hij aan de slag als stadsecoloog van Amsterdam. In die hoedanigheid was hij onder andere projectleider van de Structuurvisie Amsterdam 2040. Daalder schreef verschillende natuurboeken waaronder recent ‘De soortenjager’. In 2014 won hij met ‘De Gierzwaluw’ de Jan Wolkersprijs voor het beste natuurboek. Volgend jaar verschijnt van hem ‘Amsterdamse beestjes’, een verzameling van de columns over stadsdieren die hij voor NRC schrijft.

bebouwd wordt en een natuureiland dat juist groen blijft. Ook konden we de aanleg van de Kinseldam bij Durgerdam realiseren door dat project bij de begroting van IJburg onder te brengen. Daar broeden nu lepelaars. Op een begroting van miljarden is zo’n project peanuts, terwijl als je het als natuurproject apart indient worden de wenkbrauwen opgetrokken van ‘is dat wel nodig?’. Dat oude vijandbeeld tussen groen en rood is inmiddels gelukkig verdwenen. Ecologen hebben tegenwoordig veel meer oog voor planologie, en architecten en bouwkundigen hebben meer oog voor ecologie en duurzaam bouwen. Architecten beginnen tegenwoordig zelf over vleermuizen en andere soorten.’

Groen is dus gebaat bij meer samenwerking? ‘Ja. Ik zat ooit een keer aangeschoten in een kroeg op de Zeedijk en raakte aan de praat met een CEO van Shell die ook in

kennelijke toestand was. Hij zei tegen mij: “We hebben alle technologie in huis om de wereld te redden, maar dat gaan we natuurlijk pas doen als we eraan kunnen verdienen.” Het is cynisch, maar zo werkt het wel. De enige manier waarop we iets kunnen bereiken om biodiversiteitsverlies en klimaatverandering tegen te gaan is door de koppeling met economie te leggen. Een goed voorbeeld is het LOFAR-project bij het Drentse Borger. Rond de grote radiotelescoop die daar stond, zijn de voormalige maïsakkers omgevormd tot ruige moeras- en weidenatuur waar grutto’s en leeuweriken zich thuis voelen. En ook belangrijk, maak het leuk en word vooral niet belerend. Zorg dat je de mensen meekrijgt in jouw verhaal. Dat geldt ook voor het natuurinclusiever maken van de landbouw. Zie de boeren niet als vijand, maar als bondgenoten, er zitten zoveel kansen voor de natuur in de kleinschalige landbouw.’

Toch ben je gestopt met je werk als stadsecoloog ‘Het is de mooiste baan ter wereld, ik zou er zelfs voor betalen om dat werk te doen. Maar op een gegeven moment is het goed om als oude, witte man plaats te maken voor een nieuwe generatie. Ik hoorde mezelf net iets te vaak dezelfde mantra’s herhalen en dan wordt het tijd voor wat nieuws. Bovendien wilde ik graag meer tijd hebben voor het schrijven van mijn columns voor de Amsterdam-bijlage van NRC en mijn boeken. Het is heerlijk om de hele dag te kunnen schrijven.’

Wat kunnen stadsbewoners doen voor de natuur in hun stad? ‘Genoeg. Ga bijvoorbeeld tegels wippen zodat er in je tuin of buurt meer ruimte komt voor groen en water beter in de grond kan zakken. Of maak een voedselbos van je tuin. In onze tuin hebben we behalve druiven ook een vijg, een stoofperenboom en een appelboom. Dat is lekker voor jezelf en voor de vogels. Of begin een voedselbos of moestuin met je buurtgenoten. Je zult versteld staan hoeveel opbrengst zo’n voedselbos heeft, het is echt een alternatief voor grootschalige landbouw. Ook op bedrijventerreinen zie ik wat dat betreft kansen. Verder is de natuur in de stad toch grotendeels afhankelijk van het beheer. Amsterdam had ooit een plantsoenendienst, nu worden er aannemers ingehuurd die met groot materieel uitrukken en de boel overhoop rauzen. Hierachter is een parkje met veel water en vroeger hoorde je hier in de zomer constant kikkers, nu helemaal niets meer.’ l

31 mensennatuur

Voorspel het weer

Een dennenappel is een natuurlijke vochtmeter. Als het gaat regenen is de dennenappel gesloten, is het droog, dan openen de schubben zich. Zet de dennenappel thuis buiten op je vensterbank of hang hem aan de deur met een touwtje. Zo weet je altijd of je een paraplu nodig zult hebben.

Snateren eenden en kwaken kikkers langer en harder dan normaal? Dan gaat het regenen. Ook krekels tsjirpen dan harder.

Vliegen de zwaluwen laag? Dan gaat het later op de dag regenen. Zwaluwen pikken al vliegend insecten uit de lucht. De insecten worden meegenomen door de lucht. Hoe warmer het wordt, hoe meer de lucht opstijgt. Vliegen de zwaluwen juist hoog in de lucht? Dan blijft het droog!

Als er regen op komst is, trekken honingbijen zich terug in hun bijenkast. Blijft het mooi weer, dan vliegen ze van ’s ochtends vroeg tot laat in de middag.

Als je goed oplet, kun je aan het gedrag van dieren en de bewegingen van planten aflezen wat voor weer er op komst is. Zon, regen, onweer, vorst? Midden in de natuur heb je geen weerapp nodig!
32 mensennatuur inbeeld
Gaat het regenen? ja nee

Maakt een kruisspin een groot spinnenweb met lange draden? Dan is er mooi weer op komst, waarbij er veel vliegjes te vangen vallen. Als de spin het midden van het web verlaat om te schuilen, zal het weer omslaan.

Paardenbloem, madeliefje en krokus sluiten hun bloemen als het bewolkt is.

Lopen de mieren allemaal netjes in een rij? Dan is er slecht weer op komst. Lopen ze juist alle kanten op? Dan kun je mooi weer verwachten. Als je ziet dat mieren de ingang van hun mierenhoop dichtmaken, weet je dat het gaat onweren.

Tripsen (‘onweersbeestjes’ of ‘donderbeestjes’) voorspellen – zoals hun naam al aangeeft – onweer. Ondanks hun vleugels kunnen ze niet goed vliegen. Normaal bevinden ze zich in de kelken van bloemen, maar vlak voor een onweersbui, als het windstil is, vliegen ze massaal op.

Vorst kun je zien aankomen als de ganzen in de winter hoog in een V-vorm naar het zuiden vliegen.

Bron: Alle kinderen naar buiten! Het grote Natuuractiviteitenboek. Marieke Dijksman en Jasper de Ruiter. KNNV Uitgeverij en Het bosboek, Sarah Devos, Manteau 2017. Illustratie: Anabella Meijer

33 mensennatuur

natuurvraag

Een fijn neusje

‘Wilde zwijnen wroeten graag in de grond, het maakt ze niet uit of er steenpuin in zit of niet. Maar ik zie nooit een zwijn met een kapotte neus, terwijl deze er zacht en kwetsbaar uitziet. Hoe kan dat?’ Emiel van Dongen, IVN De Groene Zoom

‘Als boswachter op de Veluwe heb ik – uiteraard op afstand – goed kunnen bekijken hoe wilde zwijnen wroeten zonder hun neus te beschadigen. Hun neus gebruiken ze om voedsel mee te zoeken, eikels en beukennootjes bijvoorbeeld. Zwijnen kunnen heel goed ruiken. De bodem omscheppen doen ze echter niet met hun neus zelf, daar is de neusdop inderdaad te kwetsbaar voor. Voor het ‘shovelen’ gebruiken zwijnen een hard, leerachtig randje dat net boven hun neus zit. Vervolgens kunnen ze met hun hoektanden en onderkaak de grond als een bulldozer wegdrukken. Een fascinerend schouwspel!’

Florian Bijmold, boswachter bij Staatsbosbeheer

mensennatuur 34

We komen ook op plekken zonder postcode.

Deze jonge natuurliefhebber ervaart hoe heerlijk buitenspelen kan zijn. IVN Natuureducatie werkt aan een (be)leefwereld waarin contact tussen kind en natuur vanzelfsprekend is. IVN brengt de natuur dichtbij, en faciliteert pedagogisch medewerkers, leerkrachten en ouders met opleidingen en lesmaterialen. Zo werkt IVN aan een duurzame, groene en gezonde samenleving.

In 2021 steunden onze deelnemers meer dan 175 goede doelen. Samen met organisaties zoals IVN Natuureducatie werken we aan een rechtvaardige, groene en gezonde wereld voor iedereen. Sinds de oprichting van de Postcode Loterij in 1989 hebben we al ruim € 7,3 miljard aan goede doelen kunnen schenken.

Samen voor een betere wereld: postcodeloterij.nl

Dankzij u.

Korting op weekendje weg met vrienden of familie

De komende wintermaanden krijg je als IVN-lid 20% korting* op je boeking bij De Veldhoeve in Orvelte. Dus ben je nog op zoek naar een mooie locatie voor een weekendje weg met vrienden of familie? Kom naar onze prachtige accommodatie middenin de Drentse natuur. Er kunnen maximaal 63 personen in de boerderij.

Bij De Veldhoeve valt alle stress van je af zodra je het terrein oprijdt. Je hoort alleen de vogeltjes fluiten en bent omringd door natuur. Vanaf de boerderij loop je zo het bos in en de hei op. Ook het gezellige Museumdorp Orvelte is wandelend te bereiken. Wil je de prachtige fietsprovincie Drenthe uitgebreider ontdekken, dan staan er huurfietsen voor je klaar.

*Deze korting geldt voor een verblijf in de maanden december 2022, januari 2023 en maart 2023.

of direct
www.ivn.nl/veldhoeve
Meer informatie
boeken: