Issuu on Google+

62ste jaargang - nummer 1 - lente 2011

Mens&Natuur Magazine voor leden en relaties van IVN

Special r e v o N V I de grens

n e r u u t a N : n i e i t a c u d e u e i l i m

• het Zwin • Gelderse Poort • Marokko • de Antillen

Buitenschoolse educatie op de Antillen

Hoe groen zijn jongeren?

Voorjaarskriebels


Natuur kent geen grenzen Op donderdag 17 februari vond de kick-off plaats van het verenigingsjaar 2011. Een ‘officieel moment’, dat naast praktisch overleg ook was bedoeld als symbool voor een goede samenwerking tussen vereniging en stichting. Om te kijken naar wat ons bindt, en hoe we elkaar - als beroepskrachten en vrijwilligers - kunnen versterken. En dat is hard nodig. Want de natuur staat onder druk: verbindingen worden uit de Ecologische Hoofd Structuur geschrapt, Natura-2000 gebieden worden afgewezen omdat de ecologische waarde te gering is bevonden. Regelingen voor natuur zijn afgeschaft, of staan op de nominatie daarvoor. Meer en meer wordt een beroep gedaan op de eigen verantwoordelijkheid van de burger. Daarom is het belangrijk dat mensen de natuur beleven; dat ze erdoor geraakt worden en willen nadenken over hun gedrag. Met Hart voor Natuur, een gezamenlijke actie van alle groene organisaties in Nederland, laten we de beslissers van nu zien dat we het niet eens zijn met hun keuzes. Meer dan ooit wordt duidelijk waarom het belangrijk is dat jongeren, als beslissers van de toekomst, zich betrokken voelen bij natuur. Dat ze de mogelijkheid hebben om buiten te ravotten, dat ze geraakt worden door natuur, en die ervaring in hun hart te sluiten. Daarom besteedt IVN ook dit jaar speciale aandacht aan jeugd en jongeren. In de Groene Maand, met de website scharrelkids.nl en de campagne ‘Ieder kind heeft recht op natuur’. Samen – als één IVN- zetten we ons met natuur- en milieueducatie in voor een duurzame samenleving. In Nederland, maar ook daarbuiten… in Europa, en verder! Want natuur kent geen grenzen, alleen de grenzen die de mens heeft bedacht.

Rietzanger Ik had een vriend, met wie ik veel buiten was. In de natuur wandelen en fotograferen. Hij stug en zwijgzaam, ik druk en veel pratend. We

Redactie Mens&Natuur

fotografeerden meest vogels en landschap. Als IVN’ers gaven wij samen fotoworkshops. Het ging heel plezierig. De stille paste goed bij de bezige. Een vruchtbare vriendschappelijke samenwerking ontstond. Daarna werd hij ziek, later ernstig ziek. Ook in deze periode waren wij veel buiten. Op het Wekeromse zand in maart in de late middag streelde de zon het zand. Het mooie zachte licht. Je voelde het prille voorjaar. Ik fotografeerde hem geknield in het zand. Ter bemoediging zond ik hem die week nog een opname van een zingende rietzanger, heel fragiel in

Bij deze Mens&Natuur ontvang je een aandenken aan het Jaar van de Biodiversiteit 2010: een kalender die je precies vertelt welke groenten en fruit van het seizoen zijn in Nederland. Met het eten van seizoens­ producten geven we ook na 2010 een impuls aan de instandhouding van de biodiversiteit.

2 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

het gebroken riet. Deze lentebode uit het waterrijke gebied van het Lauwersmeer had iets bovennatuurlijks. Niet veel later overleed hij. De foto van hem op het zand, met het mooie licht, was op de rouwkaart afgedrukt. Maanden later bezocht ik het graf, de zon scheen op de herdenkingssteen. Een lichte huivering overviel me. Op de steen was uitgehouwen een zingende rietzanger. TEKST EN FOTO’s: ROB VAN DE BOR (LID IVN Ede)


Mens &inhoud Natuur 62ste jaargang – nummer 1, lente 2011

THEMANUMMER: IVN over de grens! EDUCATIE

4 8 10 18

NME op de Antillen: Doe meer met minder

Grensverleggend:

Duurzaam toerisme in de Zwinstreek

IVN traint vrijwilligers in Marokko ‘Zo breng je natuuronderwijs in de praktijk’

Hoe internationaal is een Nationaal Landschap?

Focus op de Gelderse Poort

NATUUR IN ONZE OMGEVING

6 12 26

Natuurnieuws

Tien vragen aan: Willem Ferwerda, directeur IUCN

Lentekriebels Het voorjaar komt er aan!

JONG

14 30

Grenzeloze generatie: Hoe ‘groen’ zijn onze jongeren anno 2011?

Plezier, daar draait het om Op ontdekkingstocht door de Douwelerkolk

IVN EN IVN’ERS

20 24 28

Nieuws uit ‘t veld Laatste nieuws van en voor IVN’ers

In de etalage: de Waddenvereniging stelt zich voor

Speciale aanbiedingen voor leden: ‘Goede reis, gierzwaluw’ en Scharrelkidspakket

29

Colofon

Vaste rubriek Foto cover: Zowel aan de Nederlandse als Belgische kant van het Zwin zijn regelmatig fossiele haaientanden te vinden (foto REECZ).

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 3


Uitbundige regenwouden met kleurrijke papegaaien, adembenemende koraalriffen vol tropische vissen, rode tapijten van flamingo, parelwitte zandduinen: de Nederlands Caribische tropische eilanden spreken tot de verbeelding. Natuur- en milieueducatie levert een belangrijke bijdrage aan behoud van de vaak fragiele biodiversiteit op de eilanden en in zee. Door buitenschoolse activiteiten wordt de jeugd actief betrokken bij natuur, ondanks een structureel gebrek aan menskracht en financiering.

Doe meer met Buitenschoolse educatie op de Antillen I

n 2005 kreeg een regionaal samenwerkingsverband van parkorganisaties uit Aruba en de Nederlandse Antillen (Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius en Sint Maarten) officieel vorm door oprichting van de Dutch Caribbean Nature Alliance, afgekort DCNA. Deze koepelorganisatie werkt vanuit Bonaire aan de bescherming van de bijzondere natuur in de regio en duurzaam beheer van de beschermde gebieden. En tegelijkertijd aan armoedebestrijding alsook de economische groei: de omvangrijke biologische rijkdom van de eilanden is immers de basis van één van de belangrijkste bestaansbronnen: het toerisme.

educatieve activiteiten De Nationale Parken op de Antillen zijn autonoom. Sinds de oprichting van DCNA coördineren zij hier de activiteiten. De medewerkers van de parkbeherende organisaties zijn betrokken bij uiteenlopende educatieve activiteiten, maar wat ze doen verschilt per eiland. Kalli De Meyer, directeur DCNA: “Er zijn wel veel overeenkomsten in de programma’s en initiatieven die worden uitgevoerd. De meeste

parken geven lezingen op scholen, en werken met thematische leskisten. Alle parken verzorgen naschoolse activiteiten, zoals zomerkampen en uitjes naar parken en botanische tuinen. Ook zijn er snorkelclubs en biedt één eiland (St. Eustatius, red.) met de ‘Junior Ranger’ een training aan het beroepsonderwijs. Sea Turtle Conservation op Bonaire heeft het meest vooruitstrevende programma. Zo is er een reeks materialen ontwikkeld, en organiseren activiteiten die gericht zijn op bescherming van de zeeschildpad. Dit jaar vindt een pilot plaats op diverse scholen in Bonaire. Helaas is dit werk onderbezet en zijn de financiën ontoereikend. De meeste eilanden hebben geen officiële educatieve medewerkers, en zijn gedwongen om voor de uitvoering van hun programma’s over te laten aan de rangers en vrijwilligers.”

bestuurlijke veranderingen De Meyer geeft aan dat de recente constitutionele veranderingen een rol kunnen gaan spelen bij natuurbescherming op de eilanden: “Er zijn kansen voor de BES-eilanden (Bonaire, St. Eustatius, Saba – red.) maar er is nog veel onduidelijk wat de gevolgen zullen zijn in de praktijk, omdat er de laatste tijd niet gefocust is op natuurbescherming en onze kwetsbare natuur. We hopen natuurlijk op meer hulpmiddelen en vooral financiële ondersteuning voor natuur- en milieueducatie op scholen. We zijn er als DCNA op gebrand te zorgen dat eventuele projectgelden voor de BES-eilanden ook ten goede komen aan Aruba, Curaçao en St. Maarten, in de hoop hun situatie ook te verbeteren.”

samenwerking met ivn DCNA is het meest verheugd dat er door bestuurlijke veranderingen meer wordt samengewerkt met Nederlandse organisaties, waaronder IVN. De Meyer: “In november 2010 organiseerde DCNA een workshop voor alle educatieve medewerkers, stafmedewerkers en managers van de parkorganisaties en afgevaardigden van IVN. Tij-

4 - MENS & NATUUR - LENTE 2011


minder! dens de workshop werden initiatieven gepresenteerd, en kregen deelnemers de kans om informatie, materialen en programma’s te delen om te kijken hoe we in de toekomst meer strategisch kunnen samenwerken. Eind februari 2011 tekenden IVN en DCNA een projectplan. In het kader van dit project wordt dit jaar gewerkt aan de ontwikkeling van twee leskisten voor scholen, wordt een haalbaarheidsstudie gedaan naar mogelijke lancering van een ‘Gastheer­ programma’ op Saba. Ook wordt gekeken hoe de huidige buiten­ schoolse programma’s gecombineerd kunnen worden tot één samenhangend regionaal programma. De bedoeling is dat dit project, dat gezamenlijk door IVN en DCNA wordt gefinancierd, aan het eind van dit jaar resulteert in een meerjarenproject waarin DCNA en IVN kennis gaan uitwisselen op het gebied van natuur- en milieueducatie.”

advertentie

Kamperen met gratis animatieteam

creatief met schaarse bronnen Dat we van elkaar kunnen leren staat vast, aldus De Meyer: “De Nederlanders kunnen van de eilanden leren om meer te doen met minder! De parken zijn door chronisch gebrek aan geld en personeel erg creatief en hebben geleerd om zoveel mogelijk te halen uit schaarse bronnen. De Nederlandse Antillen is een interessante plaats om nieuwe ideeën te testen. We gaan kijken of we succesvolle programma’s uit Nederland, zoals het Gastheerprogramma, kunnen toepassen in een kleine eiland opzet. Op de Nederlandse Antillen kan men ongetwijfeld leren van de goed geaarde educatieve programma’s in Nederland, en ook van de gidsencursussen in de Nationale Parken. Ik denk dat mensen in Nederland juist erg nieuwsgierig zijn naar de diversiteit van buitenschoolse programma’s op de eilanden.” Kijk voor meer informatie op www.dcna.nl en http://dcnanature. wordpress.com/2010/11/15/education-workshop-2010

Kamperen op een van de 140 Natuurkampeerterreinen is genieten van wat de natuur te bieden heeft! Met de Natuurkampeerkaart in Het Groene Boekje 2011 heeft u toegang tot de terreinen. De gids (m 14,95) is te koop op de Natuurkampeerterreinen, ANWB, reisboekhandels en op www.natuurkampeerterreinen.nl.

TEKST: LUDE MANSENS FOTO’S: DCNA

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 5


Natuur Nieuws Tekst: PAUL BÖHRE

2011 topjaar voor Noorderlicht

Wetenschappers verwachten dat 2011 een topjaar wordt om het ­spectaculaire noorderlicht te zien. Daarop vooruitlopend zijn er al ­diverse websites waarop je kunt zien hoe actief het noorderlicht is. Een absolute is aanrader is www.poollicht.be. Noorderlicht of poollicht wordt veroorzaakt door uitbarstingen van de zon waarbij enorme hoeveelheden geladen deeltjes het heelal in worden geslingerd. Deze stofdeeltjes worden door magnetische velden afgebogen naar de ­polen waardoor juist hier het verschijnsel poollicht ontstaat.

Vraag&Antwoord

NL in Beeld

Hoe krijg je het Nederlandse landschap in beeld? Door alle 36.000 kilometerhokken van Nederland systematisch te fotograferen! Nog nooit eerder is elke provincie compleet fotografisch vastgelegd. Daarom heeft de Stichting Saxifraga besloten om het project NL in Beeld te starten. De bedoeling is om van elk kilometerhok in Nederland vier foto’s te maken volgens een vaste methode. Door deze verzameling foto’s kan iedereen vaststellen hoe het Nederlandse landschap er nu uit ziet. Als zo’n project over tien of twintig jaar wordt herhaald, zijn de veranderingen eenvoudig te checken. SOVON en De Vlinderstichting steunen het initiatief. Alle foto’s zijn straks op een website te zien, die voor iedereen toegankelijk is. Het gaat natuurlijk om een megaproject, dat alleen met de hulp van veel fotografen uitvoerbaar is. Iedereen die een camera kan hanteren, wordt uitgenodigd om aan dit project mee te doen. Ook meedoen? Stuur een mailtje naar saxifraga@planet.nl. Op de website www.saxifraga.nl vind je een uitgebreidere projectomschrijving en de handleiding. Bovendien zijn daar de eerste resultaten al te zien.

6 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

Hoe voorkomen vogels dat hun poten bevriezen, zoals meeuwen en eenden die je soms op het ijs ziet rusten? Stephan Smit uit Haarlem Antwoord: Vogelpoten bevatten geen spieren, maar pezen, die weinig warmte nodig hebben. Ook zijn vogelpoten bedekt met schubben, en die kunnen niet bevriezen. Daarnaast maken veel vogelsoorten gebruik van een soort ‘warmtewisselaar’ waarbij het warme lichaamsbloed, op de terugweg naar het hart, langs het koude potenbloed stroomt. Zo houden ze hun poten net boven het vriespunt. Langdurig op het ijs staande eenden en meeuwen zouden op den duur bij strenge vorst wel aan het ijs kunnen vastvriezen. Zij gaan dan ook op het ijs liggen, en trekken hun poten op tussen de buikveren, om zo vastvriezen te voorkomen.


Hoge Veluwe wil contrasten behouden

Haai, rog, steur, tonijn, zeeduivel, zwaardvis en vis uit de Oostzee: je kunt ze maar beter helemaal niet meer eten. Want deze vissoorten worden bedreigd en ze zijn bovendien uitgesproken slecht voor je gezondheid, onder meer door de hoge concentraties kwik. Dit is één van de tien tips uit de video ‘Gezonde ZeeWijzer’, samengesteld door de vereniging Kust & Zee. De makers hopen hiermee inzicht te geven in de verschillende mogelijkheden om zelf een steentje bij te dragen aan een gezonde zee. Koop alleen vis dat een MSC-keurmerk heeft; of te boek staat als ‘prima keuze’ in de VISwijzer. Nog een tip: wie op het strand een zeehond ziet kan die beter met rust laten, tenzij het dier gewond is. Bij een gestrande bruinvis of andere dolfijn kun je het beste meteen de politie bellen. Kijk voor deze en andere tips naar de nieuwe video ‘Gezonde ZeeWijzer’ die te vinden is via de website van de Vereniging Kust & Zee: www.kustenzee.nl/ zeewijzer.

Foto: Martin Hierck

Nationaal Park De Hoge Veluwe wil de contrasten tussen landschappen in het park in de toekomst zoveel mogelijk behouden en versterken. Dat staat in een nieuw gepresenteerde visie over het grootste natuurpark dat onlangs is gepresenteerd. Het bijzondere aan de Hoge Veluwe is het contrast tussen dichte bebossing en weidse uitzichten over heidelandschap en zandverstuivingen. Het verschil in landschap draagt bij aan de ‘idylle’ die bezoekers ervaren, stelt de parkdirectie. De Hoge Veluwe trekt jaarlijks een half miljoen betalende bezoekers. Het 4.500 hectare grote park vierde in 2010 het 75-jarig bestaan. Het Park wil de erfenis van het echtpaar Kröller-Müller, de stichters van het Park, levend houden door de kunst en cultuur met elkaar te combineren. In het Park is ook kunstmuseum Kröller-Müller gevestigd. Toekomstige bebouwing dient samen te gaan met de natuur en mag niet hoger zijn dan de bomen. Het Park wil onder meer de entreegebouwen vernieuwen. Bron: De Volkskrant. Kijk voor meer informatie over Nationaal Park Hoge Veluwe op www.hogeveluwe.nl.

Tips voor een Gezonde Zee: iedereen kan zijn steentje bijdragen

Unieke roofvogeltweedaagse in de Oostvaardersplassen Ben jij ook zo gefascineerd door arenden, valken en haviken? Wil je ze niet alleen in levende lijve zien, maar ook graag fotograferen? Dan mag je de roofvogeltweedaagse op vrijdag 8 en zaterdag 9 april 2011 in de Oostvaardersplassen niet missen. Je kunt je er helemaal uitleven, want er worden de mooiste kijkers en telescopen aangeboden, er zijn roofvogellezingen en natuurlijk roofvogelexcursies. Deze twee unieke roofvogeldagen worden georganiseerd door Grasduinen, Swarovski Optik, Staatsbosbeheer en de winkel van Vogelbescherming. Er zijn stands vol kijkers en teles­ copen, lezingen over de herkenning van roofvogels. Ervaren roofvogeldeskundigen begeleiden roofvogelexcursies in het veld en wijzen je daar op hun belangrijkste kenmerken. Kijk voor een uitgebreid programma en aanmelding voor de excursies op www.grasduinen.nl.

Spin van het jaar: de labyrintspin Naturalis NCB heeft 2011 uitgeroepen tot het jaar van de labyrintspin, omdat er van deze spin, en vooral zijn verspreiding in Nederland, nog maar weinig bekend is. De labyrintspin maakt grote webben over vegetatie of dichte struiken, en ergens in het web mondt een lange tunnel uit. Deze tunnel gebruikt de spin als uitvalsbasis en vluchtroute, afhankelijk van wat er in het web terecht komt. NCB roept iedereen op informatie of waarnemingen te melden via www.naturalis.nl/eis.

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 7


Geen wonder dat vogels en mensen zo graag neerstrijken in de Zwinstreek. Middenin de rijke natuur en het imponerende landschap van de Nederlands/Belgische grensregio vind je immers rust en ruimte en een cultureel erfgoed dat veel vertelt over de strijd tegen de zee. De grens deelt het Zwin weliswaar in tweeën, maar juist natuur, cultuur, erfgoed en landschap vormen de belangrijkste ingrediënten voor een project dat over de grenzen heen reikt: Recreatie en Ecotoerisme in de Zwinstreek (REECZ).

Duurzaam toerisme in de Zwinstreek Grensverleggend D

e Zwinstreek, op de grens van Zeeuws-Vlaanderen en ­Belgisch Vlaanderen, kent een roerig verleden. Dappere en harde werkers doorkruisen de geschiedenis: verre voorouders die zich in de kuststrook, het schorrengebied en op de terpen vestigden, dijkbouwers die de strijd voerden tegen de zee, middeleeuwse handelaren die met hun kleine schepen over de zeeën voeren, voorvaderen die in opstand kwamen tegen de Spanjaarden, families die grootse plannen maakten om de streek toeristisch uit te bouwen... Ze slaagden erin het gebied leefbaar, bewoonbaar en vooral uniek te maken. De Zwinstreek kent bijzondere natuurwaarden. Planten- en diersoorten gedijen in het aangename zeeklimaat. En er strijken jaarlijks duizenden trekvogels neer, wat het gebied voor vogelaars extra spannend maakt.

8 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

grensoverschrijdende natuur Om de grensoverschrijdende beleving van natuur, landschap en erfgoed te versterken hebben organisaties aan beide zijden van de grens de handen ineengeslagen en samen het project ‘Recreatie en Ecotoerisme in de Zwinstreek’, afgekort REECZ, ontwikkeld. Via het bestaande grensoverschrijdende kustoverleg en het vorige Interreg project Natuur, Milieu en Burgers is IVN Consulentschap Zeeland betrokken geraakt bij REECZ. Rita de Ligt – van der Zee is namens IVN projectleider. ‘Door REECZ wordt de economische meerwaarde die het toerisme levert, geoptimaliseerd. Bovendien streven we ­ernaar de ecologische en cultuurhistorische waarde voor de bewoners en bezoekers beleefbaar te maken. Zo wordt gewerkt aan duurzame recreatie in de Zwinstreek.


De economische waarde ligt tenslotte in de parels die de Zwinstreek biedt. Denk hierbij aan de voormalige Zwingeulen, kreken, schorren, slikken en polders, vestingsteden, Spaanse forten en linies, enzovoort.’

internationale uitstraling Natuurreservaat het Zwin vormt de kern van het gebied. Door ­REECZ kan het provinciaal Natuurpark haar vroegere rol weer innemen. Het streven is om het natuurreservaat een nationale en internationale uitstraling te geven met een breed natuureducatief programma. Het natuurreservaat is bovendien ankerpunt voor toerisme en recreatie in de Zwinstreek met bijzondere aandacht voor het unieke historische polderlandschap, de grensoverschrijdende samen­ werking ­tussen twee Vlaanderen (West en Zeeuws) en de relatie met de natuurlijke, historische en culturele ontwikkeling van het gebied.

Projectpartners

REECZ wordt financieel mogelijk gemaakt door het Europese Interreg IV-programma voor de grensregio Vlaanderen-Nederland met vijf partners aan Vlaamse zijde en twee partners aan Nederlandse zijde. Aan Vlaamse zijde werken mee de Provincie West-Vlaanderen (projectleider), het Agentschap Natuur en Bos (ANB), de gemeente Knokke-Heist, Westtoer en het Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK). Aan Nederlandse zijde werken de gemeente Sluis en IVN Consulentschap Zeeland gezamenlijk aan het project. De provincie Zeeland zorgt voor co-financiering. Inhoudelijk zijn zo’n dertig partners betrokken. Het project loopt tot augustus 2012 en heeft een budget van 5.841.575,32 euro, waarvan 50% door Europa wordt betaald.

Tekst: Arianne Jansen-Albregtse Foto’s: REECZ

Eerste resultaten Binnen REECZ wordt gewerkt aan vier thema’s: toeristische centra, wandel­ netwerken, natuur- en milieueducatie en communicatie.

Wandelnetwerken De projectpartners werken aan een grensoverschrijdend netwerk voor wandelaars, fietsers en ruiters. Ook worden specifieke wandelroutes ontwikkeld, zoals het blotevoetenpad.

Toeristische centra De bezoekerscentra aan Vlaamse en Nederlandse zijde worden zowel op elkaar afgestemd en zullen fungeren als toegangspoort en ankerpunt voor de Zwinstreek.

Natuur- en milieueducatie (NME) Binnen dit thema wordt gewerkt rond informatiedragers (infopanelen en brochures), gastheerschap gidsenwerk (opleiding van bestaande en nieuwe gidsen) en streek­

beleving (gps-tochten, landschapsbelevingskaart, uitkijkpunten, etcetera). Communicatie Voor de streek is een huisstijl ontwikkeld met daarbij behorende campagne. De campagne wordt ingezet om aan het brede publiek duidelijk te maken waarvoor de Zwinstreek staat en wat haar troeven zijn. Kijk voor meer informatie over de Zwinstreek op www.zwinstreek.eu.

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 9


IVN-vrijwilligers reisden in januari af naar Mohammedia, Marokko om training te geven aan een groep leraren natuurwetenschappen. Met onder andere als doel hun kennis bij te brengen zodat zij in de toekomst zelf een excursie voor kinderen van 7 tot 10 jaar kunnen voorbereiden en uitvoeren. Een sterk staaltje van professionalisering, voor een superenthousiast publiek!

‘Zo breng je natuuronderwijs in

IVN traint NME-vrijwilligers in Marokko

I

n januari 2011 verzorgen IVN-vrijwilligers Eleonora de Boer, Meinte Wildschut en Chris Maas Geesteranus, samen met Geja Roosjen een training in Mohammedia, Marokko. De training is onderdeel van het project ‘BADRA; développement durable au Maroc’ en bedoeld voor vrijwilligers van de Marokkaanse organisatie Association des Enseignants des Sciences de la Vie et de la Terre (AESVT); een vereniging van leraren natuurwetenschappen die in hun vrije tijd scholieren kennis over de natuur bijbrengen. De AESVT heeft op dit moment ruim 1200 actieve vrijwilligers in dertig afdelingen. Tien afdelingen beschikken over een lokaal educatief centrum, van waaruit educatieve activiteiten worden georganiseerd over natuur- en milieuonderwerpen.

professionalisering In het project BADRA ondersteunt IVN de AESVT bij haar professionalisering. Het driejarige project is gestart in 2009 en wordt geheel gefinancierd door MATRA; een fonds van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Het project bestaat uit drie trainingen in Marokko en een werkbezoek in Nederland. De training in januari 2011 – de tweede uit de serie van drie – was bedoeld om het netwerk en het functioneren van de educatieve centra te versterken. Om de vaardigheden van de ongeveer twintig deelnemende AESVT- vrijwilligers te ontwikkelen kwamen in de training ook allerlei aspecten aan bod die van belang zijn bij het voorbereiden en uitvoeren van een excursie. Zo gaf Eleonora de Boer (IVN West Friesland) een workshop ter bevordering van onderlinge samenwerking bij de uitvoering van projecten. Gedrag speelt daarbij een grote rol, aldus De Boer: “Voor een goede samenwerking is het geven van feedback belangrijk. Veel deelnemers waren geneigd om bij feedback in de verdediging te schieten en erover te discussiëren. Aan de hand van kleuren hebben

10 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

we ze bewust gemaakt van verschillende gedragstypen en dat elk type een andere benadering vergt. Dat was nieuw voor ze, ze hebben het er de hele cursus over gehad.”

excursie in de praktijk De gedragstypen werden in de praktijk meteen zichtbaar. De Boer: “Tijdens de excursie gaven deelnemers elkaar tips en ze luisterden naar elkaar. Natuurlijk kwamen ook praktische zaken tijdens de excursie aan bod, zoals: zet deelnemers niet met hun gezicht naar de zon… ga benedenwinds staan, anders hoort niemand wat je zegt… zet deelnemers in een halve kring, dan maak je makkelijker contact. En, wellicht nog belangrijker, kijk de kinderen aan als je iets aan ze


de praktijk’ vertelt en negeer ze niet als ze iets aan je vragen! Natuuronderwijs aan kinderen geven wordt in Marokko op een wetenschappellijke manier gedaan: ‘in en vanuit de schoolbanken.’ In de natuur of in de tuin van het centra de kinderen de natuur laten ervaren middels horen, ruiken, zien, voelen en proeven was voor de meesten nieuw.”

‘kijk om je heen!’ Ook het inrichten van educatieve centra kwam in de training aan de orde. De Boer: “De meeste educatieve centra bestaan uit een

Leesbaar Landschap In het Atlas gebergte, in de buurt van Marrakech, ligt het AESVT centrum van Demnate. Hier wordt al enige tijd gewerkt met een methode die men ‘approche territoriale’ noemt. Deze methode doet denken aan de Leesbaar Landschap methode zoals IVN die hier in Nederland heeft ontwikkeld. De AESVT wil deze methode verder verspreiden onder de eigen centra omdat die een goede ingang biedt om mensen (ook jongeren) bij hun leefomgeving te betrekken. De AESVT heeft gevraagd of IVN kan helpen met het verder ontwikkelen en verspreiden van deze methode en of die kan worden aangevuld met elementen uit de IVN Leesbaar Landschap cursus. Deze training wordt begin september gegeven.

schoollokaal, met grote platen aan de muur, tafeltjes en computers. Er wordt weinig gebruik gemaakt van de natuur in de omgeving. En dat terwijl beleving met alle zintuigen juist belangrijk is: het zorgt voor interesse, respect en liefde voor de natuur. Ons advies was dan ook: kijk om je heen! Er is genoeg te zien in de buurt van je centrum ook al is het in de stad. Tijdens vier bezoeken aan educatieve centra in Marokko heb ik dat laten zien in de praktijk. Zo had één centrum een grote bak met fossielen en stenen, maar werd geen gebruik gemaakt van materialen uit de omgeving van het centrum. Ook was er een tuin, maar die was niet ingericht. Ik heb de vrijwilligers er op gewezen hoe ze daar bij hun activiteiten gebruik van kunnen maken. Het educatieve centrum in Demnate had een goed ingerichte tuin met een nat en een droog gedeelte. Maar ook daar werden kinderen bij regenachtig weer binnen achter de computer gezet. Terwijl je ze op dat moment ook kan laten zien wat voor bladeren er in de natuur om het centrum groeien, hoe ze eruit zien, hoe ze voelen… Mooi om te zien was dat de centra op sommige gebieden veel verder zijn dan wij hier in Nederland. De wetenschappelijke insteek, en de prachtige platen die ze hebben… daar kunnen wij veel meer mee doen!” TEKST: LUDE MANSENS FOTO’S: GEJA ROOSJEN EN ELEONORA DE BOER

meer weten? www.aesvt-maroc.org/projet-BADRA_r21.html www.aesvt-maroc.org/Visite-d-echange-aux-Pays-Bas_a777.html www.ivn.nl/internationaal

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 11


n a a n e g a r 10 v

Willem Ferwerda

IUCN (International Union for Conservation of Nature) richt zich in eerste instantie niet op individuele mensen, maar op organisaties, overheden en het bedrijfsleven. Met als voornaamste doel duurzaam beheer van biodiversiteit en ecosystemen wereldwijd te agenderen. IUCN is opgericht in 1948 en wereldwijd de grootste koepel van natuurorganisaties, wetenschappers en overheden ter wereld. In Nederland zijn 35 natuurbeschermingsorganisaties lid van IUCN NL, waaronder IVN, ANWB, Stichting Natuur & Milieu, NM, SBB, Vogelbescherming, Waddenvereniging, WNF en het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie. Willem Ferwerda is tien jaar directeur van IUCN NL, het ‘national committee’ van IUCN in Nederland. kunnen ‘gewone’ mensen iucn van ken1waar nen?

“Misschien kennen mensen ons van de internationale rode lijst van bedreigde dier- en plantensoorten, die we jaarlijks wereldwijd vaststellen. Daarop staat aangegeven hoe groot het risico is dat een soort uitsterft, en wat de oorzaken van de bedreigingen zijn. De IUCN Rode Lijst is de barometer van biodiversiteit.”

dat klinkt nogal formeel en institutio2 neel. wat betekent het werken voor een organisatie als iucn nl voor u zelf? Ferwerda vertelt ineens veel enthousiaster: “Van jongs af aan weet ik en voel ik dat we allemaal onderdeel zijn van de natuur. Maar de laatste vier- vijfhonderd jaar is de connectie tussen mens en natuur steeds minder geworden. Het is aan onze en toekomstige generaties de taak die verbroken verbinding weer te herstellen. Dat gaat over meer dan economie en ecologie. Naar ecologen werd voorheen nauwelijks geluisterd. Natuurbehoud werd als ‘luxe’ gezien. We hebben bij de opbouw van onze economie ‘groen’ laten liggen. Hoewel je anders zou denken, komt daar de laatste jaren verandering in.”

3

wat is uw drive om dit werk te doen?

“Het gaat allemaal om verbinding met de natuur”. Willem Ferwerda is bioloog van huis uit maar heeft na zijn studie een jaar of tien in het bedrijfsleven en onderwijs gewerkt. Hij was een van de mensen van het eerste uur bij SNP Natuurreizen. Ferwerda: “In de tropen heb ik gezien dat het ervaren van de verbinding met de natuur mensen kan veranderen, opener maakt. Indianen in Colombia hebben me met andere ogen leren kijken naar de realiteit. We kunnen heel veel leren van inheemse volkeren. Ook het zakenleven.

12 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

Steeds meer management goeroes zeggen hetzelfde: luister naar je eigen kracht, ga terug naar jezelf.”

4 enmee?wat moet men daar in het bedrijfsleven

“Ze gaan zien dat op die manier met natuur bezig zijn ook mogelijk in dollars en euro’s is uit te drukken. Mensen die deze verbinding hebben ervaren, gaan in hun bedrijf duurzaamheid concreter invullen en willen de negatieve invloed van het bedrijf op biodiversiteit echt verminderen.”

5 over wat voor bedrijven gaat het dan?

”We gaan met de grootste vervuilers om de tafel zitten. Praten met de energie- en mijnbouwbedrijven zoals Shell, Essent en Rio Tinto. Het is de kunst om - naast de zakelijke en wetenschappelijke argumenten - ook het hart van deze mensen te raken. Natuurlijk is dat niet altijd gemakkelijk. Mensen zijn vaak beter te benaderen als je er een persoonlijk tintje aan geeft, door bijvoorbeeld de toekomst van deze planeet in relatie te brengen met hun kinderen of klein­ kinderen. Je moet vaak dwars door het cynisme heenprikken.”

maak je niet erg snel vuile handen door zo 6 intensief met het bedrijfsleven samen te werken? Willem Ferwerda: “Vuile handen? Mij interesseert dat niet zo, wel of het leidt tot concrete resultaten en oplossingen, daar gaat het om. Daarbij blijven clubs als Greenpeace en Milieudefensie nodig. Die slaan alarm wanneer iets niet in de haak is. Samenwerking met het bedrijfsleven is een kentering want nog niet zo lang geleden stond de hele natuur- en milieubeweging en het bedrijfsleven lijnrecht tegenover elkaar. Deze situatie kunnen we ons niet meer permitteren.”


7 gaat dat lukken?

“Ik ben een realistische optimist. Zie het als een nieuwe fase in de evolutie van de mens, die noodgedwongen door de wereldwijde schaarste aan grondstoffen, energie, ruimte, een nieuwe stap moet maken. De geschiedenis van de mensheid heeft dit niet eerder meegemaakt. Indien het ons lukt om die verbinding tussen natuur, hart en ratio te slaan, zal een onbenut deel van ons brein worden aangesproken om verstandig met onze planeet om te gaan.”

bent u in feite heel concreet met be8 zoleidsbeïnvloeding en politiek bezig.

“Dat klopt, maar natuur staat los van links, rechts of andere politiek­ idealistische stromingen. We hebben een systeemverandering ­nodig, die de natuur centraal zet in het denken van de financieeleconomische wereld. Dit vergt lange termijn visies. Zodra het op korte termijn partijpolitiek gaat lijken wordt het ranzig.”

komt u aan geld voor al dat pracht9 hoe werk? “IUCN NL heeft een begroting van circa 10 miljoen euro per jaar. Daarvan krijgen we per jaar circa zes miljoen van het ministerie van Buitenlandse Zaken (ontwikkelingssamenwerking) omdat we met onze concrete biodiversiteitprojecten vooral focussen op het buitenland. Daar doen lokale partners het werk ter bevordering van de biodiversiteit. Daarnaast zijn we een van de goede doelen die jaarlijks geld, een miljoen, krijgen van de Nationale Postcode Loterij en incidenteel wat meer voor speciale projecten.”

10 waar liggen kansen voor ivn?

“IVN’ers moeten vooral doorgaan met waar ze goed in zijn: natuur inspiratie geven aan geïnteresseerden. De kunst is om altijd kansen te blijven zien en vergeet bij het overdragen van kennis over de natuur en enthousiasmeren nooit je hart open te houden.”

Tekst: Kor Al

CV Willem Ferwerda (1959): Willem Ferwerda, tropisch ecoloog, directeur van IUCN NL. IUCN verbindt wereldwijd 900 natuurorganisaties, 12.000 wetenschappers en 110 landen. IUCN NL financiert biodiversiteitprojecten in tal van landen en brengt bedrijven, politiek en NGO’s bij elkaar in het streven naar behoud van biodiversiteit. Ferwerda studeerde ecologie in Amsterdam en Bogotá. Hij heeft 15 jaar ervaring in beheer en herstel van ecosystemen wereldwijd, en werkte daarvoor als ondernemer in de toerismesector en het onderwijs. Is oprichter van Leaders for Nature – een platform dat het bedrijfsleven betrekt bij biodiversiteit. In 2006 vroeg hij 80 CEO’s een open brief te sturen aan de politiek over het belang van biodiversiteit en ecosystemen. In 2010 tekende IUCN NL en VNO-NCW een samenwerkingsverklaring over biodiversiteit. En als adviseur en/of bestuurslid verbonden aan verschillende instellingen, waaronder het Natuurcollege en Hortus Botanicus Amsterdam en het Prins Bernhard Cultuur Fonds.

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 13


Jongeren van nu kennen fundamenteel andere waarden dan hun ouders. Dat blijkt uit onderzoek. Om een voorbeeld te noemen: de jongere generatie is minder milieubewust. Dreigt er daarom een milieuramp? We vroegen het aan acht jongeren tussen vijftien en twintig jaar oud.

Hoe groen zijn ze anno 2011?

Tien trends onder jongeren de grenzeloze generatie Op basis van ruim tien jaar waardenonderzoek onder 22.000 Nederlanders brengt Motivaction de ontwikkeling van de jongste generatie en hun opvoeders in kaart. Wat blijkt? De ‘grenzeloze generatie’ van jongeren tussen de 15 en 23 jaar leeft intens, gefascineerd door uiterlijk, kicks, status en netwerken. Hun opvoeders hebben het ‘forever young-ideaal’ omarmd, en opvoeden met gezag is taboe verklaard. Het belang van zelfbeheersing en het nemen van verantwoordelijkheid wordt gebrekkig overgedragen, met als gevolg een groeiende jeugdproblematiek.

kwetsbaar Uit het onderzoek van bureau Motivaction blijkt dat er een opkomende tweedeling is binnen de jongste generatie. Een groep van 42% is zelfredzaam en pragmatisch ingesteld: ondernemend, onafhankelijk, vaak hoger opgeleid. De wereld ligt aan hun voeten. Maar dat is slechts één kant van de medaille. Een bijna even grote groep van 41% is namelijk veel minder zelfredzaam, heeft moeite met de complexiteit van onze samenleving en vraagt om duidelijke richting. Deze groep, vaak lager opgeleide jongeren, is door het gebrek aan structuur die zij van hun opvoeders en leraren meekrijgen kwets-

14 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

baar voor het maken van schulden, schooluitval en het ontwikkelen van een ongezonde leefstijl.

acht stemmen De jongeren van nu kennen fundamenteel andere waarden dan de protestgeneratie. Wat voor waarde hecht de jongere generatie van nu aan natuur en milieu? En hoe kan de betrokkenheid van jongeren bij natuur en milieu worden vergroot? We vroegen het aan acht jongeren en op deze pagina’s laten we ze aan het woord. Niet om het onderzoek van Motivaction nog eens in het klein over te doen, maar om u de acht stemmen uit het veld te laten horen. Esther, student wetenschappelijk onderwijs (WO) (20 jaar) ‘Ik hecht wel waarde aan het milieu en de natuur, maar ik kan niet zeggen dat ik er veel mee bezig ben. Ik ben vegetariër, wat wel bijdraagt aan het verbeteren van het milieu, maar dat is niet de reden dat ik vegetariër ben. Volgens mij kun je het best beginnen bij kinderen die nog op de basisschool zitten wil je nog veel kunnen veran-


deren aan de manier waarop ze de dingen zien en met de natuur omgaan.’ Dirk, middelbare scholier (16 jaar) ‘Als ik op mijn fiets zit en er een SUV met één persoon erin langs mij rijdt – dan denk ik aan het milieu. Maar toch komt er wel steeds meer bewustzijn dat we straks geen natuur meer hebben, als we zo doorgaan. Ik heb er dus wel vertrouwen in dat het goed gaat komen. Jongeren zijn vaak met heel andere dingen bezig, daarom is het lastig ze bij de natuur te betrekken. Op scholen en in jongerenbladen zou meer voorlichting kunnen worden gegeven.’ Rosalie, student HBO (18 jaar) ‘Ik denk dat veel jongeren zoiets hebben van ‘Het zal wel goed blijven gaan zo! En ach, er gebeuren wel veel natuur- en milieurampen, maar hier in Nederland zitten we nog wel veilig.’ Niet dus! Er zou op school nóg meer aandacht aan besteed moeten worden, ik heb namelijk gemerkt dat dat helpt.’

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 15


Jelle, student WO (20 jaar) ‘Of jongeren echt bij natuur en milieu betrokken willen zijn moeten ze zelf beslissen. Je zou ze moeten uitdagen. Als je bijvoorbeeld weet dat natuurlijke energiebronnen ons onafhankelijk kunnen maken van instabiele olielanden, dan denk ik dat veel meer jongeren hier aandacht voor kunnen krijgen. Dus: vooral de raakvlakken zoeken met de interesses van de ‘grenzeloze generatie’. Wat is bijvoorbeeld de relatie tussen natuur, milieu en status en hoe kan dit verbeterd worden. Laat jongeren zelf meedenken. Geef ze verantwoordelijkheid. Krijgen ze die niet, dan zijn er natuurlijk altijd wel ‘interessantere,’ ‘nuttigere’ en ‘urgentere’ dingen te bedenken.’ Tove, student WO (20 jaar) ‘Ik denk dat ik in vergelijking met mijn medestudenten behoorlijk milieubewust ben. Ik ben vegetariër, doe het licht uit in ruimtes waar ik niet ben en zet als ik weg ga de verwarming lager. Dat komt omdat ik thuis heb geleerd; ik beschouw het als normaal dat we om onze omgeving geven. Ik merk dat vrienden die dit niet van huis uit hebben meegekregen heel anders tegen milieuproblemen aankijken dan ik. Ik denk dat het belangrijk is om kinderen op de lagere school al enthousiast te maken voor natuur. Dit heeft een grote impact op hun houding op latere leeftijd.’ Martijn, student WO (19 jaar) ‘Hoewel ik het milieu wel belangrijk vind, en ik vind dat je wel duurzaam moet leven komt daar in praktijk bij mij weinig van terecht. Ik denk dat veel jongeren gericht zijn op gemak en dat duurzaam leven daarvoor teveel moeite kost. Om jongeren duurzamer te laten leven, moet het gemakkelijker of beter zelfs: aantrekkelijker worden.’ Nelis, student HBO (23 jaar) ‘Ik heb niet zoveel met het milieu en de natuur. Ik vind de natuur zoals de meeste mensen best mooi, maar ook weer niet zo mooi dat ik er comfort voor op wil geven of er meer voor wil betalen. Ik denk dat duurzaamheid minder als marketingstrategie gezien moet worden, maar meer als standaard. Dan zou het voor mij ook vanzelfsprekender worden om net als iedereen duurzame producten te kopen.’

16 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

Marjolein, student HBO (19 jaar) ‘Iedere jongere is anders en daarom is het ook moeilijk om ze allemaal op dezelfde manier te bereiken. Zo vind ik het normaal om afval te scheiden, terwijl ik merk dat dit bij veel jongeren niet het geval is. Op de middelbare school was ik helemaal niet met natuur bezig. Toen wilde ik gewoon lol maken. Maar bij ieder jaar dat ik ouder werd, groeide mijn verantwoordelijkheid. Ik denk dat de oplossing daarom gezocht moet worden bij nuttige zaken voor jongeren. Praat niet over de toekomst en over eventuele kinderen en kleinkinderen, maar zorg dat duurzaamheid voor jongeren actueel wordt. Als ze er zelf iets aan hebben dan zijn ze eerder bereid om eraan mee te werken.’ TEKST: KEES LOOGMAN EN INEZ DE JONG

Tien trends onder jongeren volgens Motivaction: 1. Geboren netwerkers 2. Milieubewustzijn neemt af 3. Hang naar hiërarchie neemt toe 4. Groep verantwoordelijken neemt af 5. Traditionele sekserollen meer in zwang 6. Vaker boosheid, verveling en irritatie 7. Meer blijdschap en verlangen 8. Sterk gericht op uiterlijk en merken 9. Minder afwijzing van geweld op tv 10. Zeer open voor vernieuwing Wilt u meer informatie? Zie www.motivaction.nl en het boek ‘De grenzeloze generatie en de eeuwige jeugd van hun opvoeders’.


Reis mee naar bijzondere vogelgebieden in binnen- en buitenland! Reisprogramma 2011 Hong Kong 12 tm 23 apr Spanje 27 apr tm 8 mei Terschelling 18 tm 22 mei Finland 21 tm 27 mei Schotland 4 tm 11 juni Kenia 7 tm 20 aug Texel 24-27sep en 6-9 okt Hongarije 1 tm 8 okt Oman 10 tm 22 okt

Aruba en Curaçao 12 tm 23 okt Diepholzermoor 28 tm 31 okt Ethiopië 18 okt tm 9 nov Suriname 18 nov tm 2 dec India 7 tm 22 dec Deltaweekeinde dec Gambia 9 tm 21 dec Nepal jan 2012

Bekijk ons volledige programma aan reizen en dagexcursies op www.stichtingvogelreizen.nl Stichting Vogelreizen: info@stichtingvogelreizen.nl /tel: 0263723990

Verblijf in ons hotel of in één van de vrijstaande 6-persoons vakantiewoningen. Kom genieten van onze Texelse specialiteiten in ons à la carte restaurant. Gelegen nabij vogelgebieden ‘De Schorren’, ‘De Razende Bol’ en de ‘Slufter’.

Hotel, Bungalowpark en Restaurant Prins Hendrik Texel Tel. (0222) 363020 • www.prins-hendrik.nl • info@prins-hendrik.nl VOGEL- EN NATUURREIZEN NAAR WERELDWIJDE BESTEMMINGEN! GROEPSREIZEN · INDIVIDUELE REIZEN · FOTOREIZEN · CRUISES

E! NIEUWE WEBSIT IN 2011 ORGANISEERT BIRDINGBREAKS ONDER MEER: 7 SPECIALE FOTOREIZEN, EN… NIEUW IN 2011: 5 CRUISES NAAR ONDER MEER SPITSBERGEN! KIJK SNEL OP ONZE VERNIEUWDE WEBSITE VOOR HET OVERZICHT EN VRAAG ONZE REISGIDS 2011 AAN. HIERONDER EEN SELECTIE. BESTEMMING DUUR (DAGEN) VERTREK CRUISES West-Afrika Pelagic 9 2 mei 30% KORTING Atlantic Odyssey 31 26 mrt Spitsbergen IJsbeer special 8 26 jun GROEPSREIZEN Limburg 3 Lesbos, vogeleiland 1 8 Bulgarije 9 Kazachstan * 13 of 16 Zuid-Turkije 11 Georgië 11 Spanje, Extremadura 8 China, Beidahe en Happy Island 14 Roemenië Donaudelta 8 Finland, Lapland en Varangerfjord 10

PRIJS v.a. 990 v.a. 3995 v.a. 2650

15 apr 315 22 apr 1345 29 apr 1495 5 mei 2945 / 3745 5 mei 1795 5 mei 2195 7 mei 1345 8 mei 2675 17 of 31 mei 1395 30 mei 2395

BESTEMMING DUUR (DAGEN) VERTREK China, Sichuan en Tibet 16 10 jun Schotland (extra reis) 8 11 jun IJsland 8 13 jun Peru 20 13 jul Brazilië 16 24 aug Amerika, vogels in Arizona 11 26 aug Zweden, vogeltrek bij Falsterbo 8 8 okt Helgoland 6 8 okt Azoren 9 15 okt Oman 10 22 okt Madagascar 16 19 nov FOTOREIZEN Lesbos Spitsbergen Noorwegen, Varanger

8 8 7

22 apr 2 jun 8 juni

PRIJS 3195 1395 1995 3995 3995 2495 1045 1045 2175 2695 3745

1345 2195 1595

Meer informatie? Kijk op www.birdingbreaks.nl, info@birdingbreaks.nl of bel met Ed Opperman of Laurens Steijn 020 7792030. BB-adv 185x135-MensEnNatuur_mrt2011-02.indd 1

03-03-11 13:41


De twintig Nationale Landschappen zijn écht Nederlandse landschappen. Sommige liggen tegen België of Duitsland aan. Houdt voorbij de grens zo’n landschap dan ineens op? De redactie legde het vergrootglas op een van die ‘grens-landschappen’: de Gelderse Poort.

Focus op de Gelderse Hoe internationaal is een Nationaal Landschap? gelderse poort Het Nationale Landschap Gelderse Poort is typisch Nederlands. Het is het soort landschap dat sterk beïnvloed is én nog steeds wordt door water. Water dat daar in grote hoeveelheden ons land binnenkomt via de Rijn die zich vervolgens vertakt in Waal, Nederrijn en IJssel. Op veel plaatsen langs de Waal hebben steenfabrieken gestaan, waarin de rivierklei tot bakstenen werd gebakken. Die oude kleiputten vind je dan ook overal, in de Gentsche Waard, de Millingerwaard en de Lobberdensche Waard. Soms zie je zelfs het smalspoor nog lopen waarmee de klei naar de fabriek werd vervoerd. Een ander restant uit vervlogen tijden zijn de ‘wielen’ die hier en daar langs de rivierdijken liggen. Vroeger bezweken de dijken regelmatig; nadat de schade weer hersteld was bleven de enorme plas

water, de wielen, achter. Inmiddels vormen veel van die wielen waardevolle natuurgebiedjes tussen het boerenland.

grensoverschrijdend Een groot deel van de Gelderse Poort grenst aan Duitsland. Als het landschap rond ‘onze’ rivieren zo typisch Nederlands is, is het dan ineens, een paar kilometer oostelijk anders? Zijn er zichtbare verschillen? De Gelderse Poort grenst aan het vergelijkbare rivieren- en stuwwallenlandschap in Nordrhein-Westfalen met zo’n 10.000 hectare ‘Landschafts- und Naturschutzgebiet’. In dergelijke gebieden worden vergelijkbare kernkwaliteiten en doelen nagestreefd als in een Nederlands Nationaal Landschap. Aansluiting op dit uitgestrekte rivieren- en stuwwallenlandschap biedt dus een mooie kans. Er zijn al jaren plannen voor de grensoverschrijdende, ecologische verbindingszone Veluwe-Reichswald. Die is dóór de Gelderse Poort gepland. Maar de actuele vraag is natuurlijk of de Nederlandse overheid nog geld in dergelijke plannen wil steken…

duitsland - nederland Joop Bons woont op de grens bij Nijmegen, net aan de Duitse kant, in het hart van de Gelderse Poort. Hij is coördinator van de werkgroep Excursie van de IVN-afdeling Rijk van Nijmegen. Zijn werkgroep organiseert regelmatig excursies in het Duitse Reichswald en fietstochten waarmee je beide kanten van de grens bezoekt. Ga je met zo’n excursie mee, dan zul je verschillen ontdekken in natuur en landschap tussen Duitsland en Nederland. ‘Het Reichswald bijvoorbeeld,’ vertelt Joop Bons, ‘is nog een echt productiebos. Aan onze Groesbeekse kant onderhoudt Staatsbosbeheer het bos op de wijze zoals we die inmiddels in Nederland gewend zijn. We geven de na-

18 - MENS & NATUUR - LENTE 2011


Poort tuur de ruimte. Maar het Reichswald wordt nog echt gekenmerkt door rechte paden en veel paaltjes die de houtpercelen markeren. Ook in de polders zie je dat verschil. De Duitse boeren beheren het poldergebied vrij traditioneel, er zijn nog veel oude sleedoorn- en meidoornhagen. Mooi hoor! De Nederlandse boeren zijn een aantal jaren geleden met behulp van een landinrichtingscommissie het vizier gaan richten op recreatie. Een belangrijk gevolg is dat het Nederlandse poldergebied meer open van structuur is. Daardoor is het toegankelijker geworden voor bijvoorbeeld wandelaars.’ Joop Bons merkt dat de behoudende Duitse aanpak veel Nederlanders toch wel bevalt. ‘Omdat de Duitsers het dicht proberen te houden is het aan hun kant stiller en groener. Dat wordt gewaardeerd. Aan de andere kant is het natuurlijk wel goed dat de het landschap toegankelijk is. Veel mensen willen hier hun vrije tijd doorbrengen, dus die Nederlandse ontwikkeling is ook goed. Daarom: ik denk dat die trend toch ook in Duitsland zal doorzetten. Zeker door de toenemende invloed van Europese wetgeving.’ TEKST: Kees Loogman Foto’s: Edwin Giesbers

Water zonder grenzen Het water dat op de hogere stuwwal van de Gelderse Poort inzakt, komt in het lager gelegen bekken van Groesbeek als kwel en in beken weer aan de oppervlakte en stroomt dan Duitsland in. Vervolgens gaat het door de Nederlandse Ooijpolder samen met polderwater uit Duitsland naar het Hollands-Duits Gemaal aan de Waal bij Nijmegen. Water laat zich niet begrenzen!

Naast de Gelderse Poort zijn er nog vier Nationale Landschappen die aan de grens liggen. Op deze kaart staan de Nationale Landschappen alle twintig grafisch weergegeven. Wie méér over de diverse landschappen wil weten vindt op de websites www.mooierlandschap.nl en www.nationalelandschappen.nl veel achtergrond­informatie. Ook nieuws en activiteiten rond de landschapen zijn hier te vinden.

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 19


Nieuws d l e v t ‘ uit 3 pagina’s met nieuws van en voor IVN’ers. Verzameld en geschreven door beroepskrachten, correspondenten en andere vrijwilligers.

Scholen voor Duurzaamheid gaat internationaal!

Het project ‘Schools for Intelligent Energy Use’ (SIEU) slaat een brug tussen middelbare beroepsopleidingen en maatschappelijke organisaties in Europa. Het doel is de betrokkenheid, verantwoordelijkheid, kennis en vaardigheden van leerlingen in het middelbaar beroepsonderwijs (15-21 jaar) op het gebied van slimme energieoplossingen en energiebesparingen te vergroten. Leerlingen gaan aan de slag met vragen van bedrijven en lokale overheden en gemeenten. Door gebruik van internet, literatuur en contact met deskundigen, ontwikkelen de studenten een onderzoekende en ook voor later een betrokken houding ten aanzien van duurzaamheid. Het SIEU project bouwt voort op de methodologie en succesvolle resultaten van het ­Nederlandse IVN-programma ‘Scholen voor Duurzaamheid’. Ben je benieuwd naar het project? Kijk dan eens op www.sieu.info, of neem contact op met Kees Siderius, k.siderius@ivn.nl of Geja Roosjen, g.roosjen@ivn.nl.

Goed Geld Gala 2011: Postcode Loterij bedankt!

De Nationale Postcode Loterij keert dit jaar een recordbedrag van 270 miljoen euro uit aan 83 goededoelenorganisaties. Dat werd op 9 februari bekend gemaakt tijdens het jaarlijkse Goed Geld Gala in museum Singer Laren. Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Máxima der Nederlanden was als speciale gast aanwezig op het Goed Geld Gala en sprak de aanwezige goede doelen toe over het belang van hun werk. IVN is beneficiënt sinds 1996 en ontvangt dit jaar een bedrag van € 1.350.000, waarvoor we de Nationale Postcode Loterij en haar deelnemers hartelijk danken!

Algemeen directeur Jelle de Jong en voorzitter Chris Hofkamp ontvingen de cheque uit handen van Imme Rog, managing director Nationale Postcode Loterij.

WoesteLand viert 50-jarig jubileum!

WoesteLand (in de vorige eeuw bekend als Werkgroep van Kampbegeleiders, afgekort WvK) bestaat in 2011 50 jaar. Tijdens de grote reünie in Ommen op 7 en 8 mei wordt het eerste exemplaar van het jubileumboek gepresenteerd. Het jubileumboek staat vol met historie van de WvK en WoesteLand. Hoe ontstonden de IVNzomerkampen? Wat was de rol van volks-

20 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

dansen op kamp? Sliepen jongens en meisjes gescheiden? In welke gebieden gingen we aan de slag? Wanneer waren de hoogtijdagen? Hoe ontstond WoesteLand? Dit en veel meer komt in het boek aan bod. Daarnaast vertellen de leden van de WvK/ WoesteLand hun verhaal: persoonlijke hoogtepunten, ware liefdes en mooie herinneringen van wakker worden in de buitenlucht met dauw op de slaapzak tot moddergevechten tijdens het beheerswerk. Ben je ooit actief geweest voor de WvK of WoesteLand en wil je een bijdrage ­leveren aan het jubileumboek? Of wil je naar het onvergetelijke jubileum ­komen? Ga dan naar http://reunie.woesteland.nl of mail 50jaar@woesteland.nl en laat je gegevens achter. Ben je nooit actief ge-

weest, maar wel benieuwd naar de historie van 50 jaar natuurbeschermingskampen voor en door jongeren? Je kunt het boek bestellen door een mail te sturen naar 50jaar@woesteland.nl. Je wordt op de hoogte gehouden van de prijs (ongeveer € 25,-) en krijgt dan in mei een exemplaar van het prachtige jubileumboek ­thuis­gestuurd!


Teken de petitie: ‘Ieder kind heeft recht op natuur!’

Op 28 september 2010 ondertekende Prinses Irene als eerste de petitie ‘Ieder kind heeft recht op natuur!’, een initiatief van IVN. Duizenden mensen en tweehonderd organisaties hebben de petitie inmiddels ondertekend. Met de petitie ‘Ieder kind heeft recht op natuur!’ vragen we de Nederlandse overheid om zich sterk te maken binnen de Verenigde Naties voor een opname van dit recht in (of binnen het raamwerk van) het wereldwijde Kinderrechtenverdrag én om nu reeds zorg te dragen voor een realisatie van het kinderrecht op natuur. Bijvoorbeeld door in steden natuurlijke omgevingen te realiseren waarin kinderen veilig kunnen spelen. Als u ook vindt dat kinderen elke dag toegang moeten hebben tot de ­natuur, dagelijks buiten moeten kunnen ravotten, de natuur zelf kunnen ontdekken en de oorsprong van voedsel herkennen, dan kunt u met uw handtekening daaraan bijdragen. Ga naar www.iederkindheeftrechtopnatuur.nl en onderteken de petitie.

Digi Doe app verkrijgbaar in iTunes-store De Natuur Doe Kaarten van IVN zijn nu ook als app verkrijgbaar in de iTune­­sstore. De Digi Doe-­applicatie bestaat uit 50 vrolijk geïllustreerde kaarten, met op de achterkant een opdracht. Leuk en leerzaam voor kinderen van 4 tot 12 jaar, maar zeker ook voor (groot)ouders! De Natuur Doe Kaarten kun je in ieder seizoen gebruiken. De rode draad is biodiversiteit: alles wat leeft groeit en bloeit. De opdrachten gaan vooral over planten, dieren en ­dingen die je bij een wandeling in de natuur kunt tegenkomen. Je kunt ze alleen, met het gezin of bijvoorbeeld bij een verjaardagsfeestje gebruiken. De meeste opdrachten kun je in elk gebied en elk seizoen uitvoeren. De iPhone/iPod app is voor € 0,79 beschikbaar in de App Store van iTunes De iPhone/iPod app is voor € 0,79 beschikbaar in de App Store van iTunes App Store. Heb je geen iPhone of iPod? Geen probleem. Ga naar de webshop op www.ivn.nl en bestel de niet-digitale Natuur Doe Kaarten.

Duurzame ontwikkeling in het werk van de IVN-vereniging

Chris Maas Geesteranus werkt aan het versterken van ‘duurzame ontwikkeling via mondiale biodiversiteit’ binnen IVN. Eerst vanuit de beroepsorganisatie, sinds kort bij de vereniging als vrijwilliger ‘internationaal’, in nauw overleg met Chris Hofkamp (als bestuurlijke portefeuillehouder). Hierbij een korte introductie van zijn werkzaamheden.

De visie van de vereniging is: ‘Vanuit onze verantwoordelijkheid voor een wereld waar het ecosysteem in evenwicht is, moeten we respectvol omgaan met de natuur’. Onze taak is dus mensen te laten ervaren en begrijpen dat we allemaal deel uitmaken van hetzelfde biotische en abiotische systeem dat we Aarde noemen. Dat is geen geringe taak, zeker omdat het woord ‘wereld’ er nu duidelijk in voorkomt. Maar dat biedt openingen voor de internationale taken die ik zie voor natuur- en milieueducatie. Momenteel werk ik aan twee dingen die voortkomen uit het idee dat IVN werkt vanuit het belang van ecosystemen, natuur, ecologie, biodiversiteit of hoe je dat wilt noemen. Het eerste is te helpen bij het ‘mondialiseren’ van thema’s die nu in de vereniging van belang worden gevonden. Zo heeft de Landelijke Raad een project goedgekeurd waarin we samen met het CVN (de zusterorganisatie van IVN in Antwerpen) diens brochure ‘Samen op weg: duurzame ontwikkeling in een natuurexcursie’ gaan uitwerken naar specifieke thema’s. Bedoeld als opstap naar een meerjarig project ten

behoeve van (uiteindelijk) de natuur­ gidsencursus. Het tweede is de internationale samenwerking, voortkomend uit de gedachte dat er in landen binnen en buiten Europa een flinke vraag bestaat naar expertise van IVN. Geja Roosjen gaat in dit nummer in op een aantal activiteiten die we samen hebben opgezet en uitgevoerd; in Nederland en daarbuiten. Het project Badra in Marokko (zie pagina 10) is daarvan een uitstekend voorbeeld: de beroepsorganisatie organiseert drie trainingen en een bezoek aan Nederland; ­lokale vrijwilligers van IVN zijn trainers. De Marokkaanse organisatie die het verzoek tot dit project heeft gedaan is enthousiast over deze werkwijze en zeer tevreden met de resultaten! De komende jaren probeer ik beide werkwijzen, in nauw overleg met het Cursushuis, het Landelijk Bestuur, de Landelijke Raad, het Pijlerteam Vrijwilligers en de beroepsorganisatie van IVN verder handen en voeten te geven. Heeft u vragen? Bel (020)5308866 (di en wo) of mail naar education@ivn.nl.”

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 21


Geslaagden IVN West-Friesland Chris Vahl, Henry Bruggink, Mariska van der Werf, Jos Kooiman, Louis van Staden ten Brink, Cees Ursem, Willem Kaagman, Jan Schaaf, Han Oranje, Wil de Wit, Suzanne Bakker, en Mariëtte Meester Siep Konijn, Arie Beerepoot, Elly Giltjes, Eleonora de Boer, Lida Straat-Deschan, Tineke Boender, Ria de Graaf en Gisella Slabbekoorn.

Koninklijke onderscheiding Diet Prinsen Diet Prinsen ontving op woensdagmiddag 17 november 2010 uit handen van loco-burgemeester Klaas Smidt van Westerveld het lidmaatschap in de orde van Oranje Nassau. Ze ontving het lintje vanwege haar grote verdiensten voor IVN Westerveld, de cultuurhistorische vereniging Dwingels Eigen en tal van andere organisaties in en rond Dwingeloo. www.ivn-westerveld.nl/Diet_Prinsen

Lidy Ridder in het zonnetje gezet

Op vrijdag 10 december 2010 werd Lidy Ridder door Burgemeester Bert Mewe van Landsmeer in het zonnetje gezet, voor haar jarenlange (25 jaar) lidmaatschap van IVN Twiske. Ze ontving bloemen en een cadeaubon.

Webshop gewijzigd Achter de schermen zijn wijzigingen aangebracht aan de webshop (www.ivn.nl/webshop). Dit heeft gevolgen voor de verzending van boeken en promotiematerialen. Uitgebreide informatie hierover is te vinden op www.ivn.nl/vereniging

John Carp ontvangt vrijwilligerspenning Son en Breugel Op 21 december 2010 kreeg John Carp uit handen van burgemeester Hans Gaillard de vrijwilligerspenning van de gemeente Son en Breugel uitgereikt. De vrijwilligerspenning wordt elk jaar toegekend als blijk van waardering voor inwoners en niet-inwoners die zich belangeloos verdienstelijk hebben gemaakt voor de gemeente in Son en Breugel. Carp ontving de penning onder meer vanwege zijn jarenlange inzet als IVN’er. Meer informatie: www.ivn.nl/sonenbreugel

Geslaagden IVN VOSBOS

(Veghel, Oirschot, Son, Best, Bernheze, Oisterwijk en Sint Oedenrode) Bernheze: Mariëlle de Bont, Frans de Laat, Sjan Manders, Annette Verstegen. Best: Mariël van Dijk, Cor van Esch, Jan Willem Hendrik Vogel. Oirschot: Martien van Beljouw, Christ Oomen, Marinus Pijnenburg, Jan Albert Hellings, Christien Hermsen, Diwi Nieboer, Ad van Pelt, Mark Philipsen, Frans Tolboom. Son en Breugel: Paul Janson, Ellen van Wijk – Moor. St. Oedenrode: Gradje Brouwers, Christel Kramer - vd Tillaar, Hilma van Rozendaal – Gloudemans. Veghel: Annemieke van de Ven.

22 - MENS & NATUUR - LENTE 2011


De Noordkaap in de Middernachtzon

Ga op ontdekkingsreis naar het noorden van Europa Met eigen auto of per fly & drive. Via de Poolcirkel en Lapland, onder het lichtspel van de Middernachtzon, naar het ultieme reisdoel: de Noordkaap. Een volledig verzorgd avontuur met bootpassages, autoslaaptrein en alle overnachtingen voor u gereserveerd. Een onvergetelijke reis door de laatste ongerepte wildernis van Europa, die u één keer in uw leven moet ervaren.

17 daagse rondreis met eigen auto door Finland en Lapland naar de Noordkaap vanaf T 1.395,- p.p.! Inclusief: ✓ Retourpassage van Noord-Duitsland naar Finland ✓ Hutaccommodatie aan boord en gratis vervoer auto ✓ Alle overnachtingen in goede hotels in Finland en Noorwegen ✓ Comfortabele autoslaaptrein van Helsinki naar de Poolcirkel v.v. ✓ Dagcruise met Hurtigruten ✓ Tol- en entreegeld voor Noordkaap ✓ Reisinformatie en reisgids

info@voigt-travel.nl - T 035 69 90 322

Specialist in bijzondere bestemmingen

www.noordeuropa.nl/natuur


IVN werkt aan een versterking van de betrokkenheid bij natuur, milieu en landschap. Dat kunnen en willen we niet alleen, daarom werkt IVN samen met allerlei (natuur-)organisaties. In deze rubriek van Mens&Natuur zetten we elke keer een andere samenwerkingspartner ‘In de Etalage’.

Hoewel beleidsbeïnvloeding de hoofdactiviteit is van de Wadden­vereniging, nemen ook educatie en voorlichting een belangrijke plaats in. Er moet immers draagvlak zijn voor beschermende maatregelen. Bovendien is het Waddengebied een mooi en waardevol natuurgebied waar veel over te vertellen valt.

In de etalage

Waddenvereniging S

amenwerking is de Waddenvereniging niet vreemd. In de Waddencoalitie werkt de Waddenvereniging samen met ­zeven andere organisaties, waaronder It Fryske Gea en Stichting Wad, aan natuurherstelplannen voor het waddengebied. ­Stichting Wad is net als de Waddenvereniging een lobbyclub, maar is kleiner dan de vereniging. De Waddenvereniging telt 45.000 leden en twintig medewerkers. Dat zijn er niet veel, afgezet tegen het grote aantal omvangrijke thema’s waarmee de vereniging zich bezig houdt. Gas- en zoutwinning, klimaatverandering, plastic soep en visserij, het zijn veelal grensoverschrijdende vraagstukken die intensief en langdurig overleg vereisen. Desondanks weet de Waddenvereniging aanzienlijke successen te boeken. Volgens Hidde van Kersen, tot begin 2011 directeur van de vereniging, komt dat júist door deze integrale benadering. ‘Als enige hebben wij overzicht over het hele waddengebied. In de 45 jaar van ons bestaan hebben we een enorme kennis en expertise over de Wadden opgebouwd. Daardoor zijn we voor zowel overheid als bedrijfsleven een serieuze gesprekspartner.’

schetsschuit Een van de behaalde successen in 2010 zijn de zogeheten ‘schetsschuiten’. Dit zijn werkateliers waar de Waddenvereniging samen

24 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

met experts en belanghebbenden zoekt naar mogelijkheden om het waddengebied klimaatbestendig te maken. De Waddenvereniging pleit ervoor dat te combineren met verbetering van natuur en bio­ diversiteit. Een ander winstpunt is het natuurherstelprogramma Naar een rijke Waddenzee. Van Kersen is erg blij dat het er na jaren van strijd is gekomen. Het programma zet de lijnen uit voor grootschalig natuurherstel in de Waddenzee. En dan is er nog de Eems, de getijdenrivier die uitmondt in de brakke Dollard en de Waddenzee. Van Kersen: ‘Er is nu meer politieke aandacht voor dit vervuilde gebied. Dat is winst. De Eems-Dollard moet in 2020 schoon zijn. Gaat dat lukken? De politiek staat niet te springen en we staan nog helemaal aan het begin. Er zijn nog geen concrete plannen. Laat staan dat er iets wordt uitgevoerd in 2011. Willen we 2020 halen, dan moeten we snel zijn.’

tijdrovend Het is één van de prioriteiten voor 2011. ‘Bij het natuurherstelplan zijn de ministeries van Infrastructuur en Milieu en van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie betrokken. Ook Duitsland neemt eraan deel. De aandacht is er, nu nog de harde toezeggingen. Het is één van die internationale projecten die veel tijd en overleg vergen en waarbij je te maken hebt met Europese regelgeving. Dat maakt


het lastig.’ Het is voor de vereniging van groot belang de achterban te mobiliseren en in de media aandacht te vragen voor dit soort projecten. ‘We hebben een grote achterban en een groot communicatiebereik, dat is ons sterke punt’, zegt Van Kersen. ‘Wat beter zou kunnen is de educatie.’ Met bezoekerscentra in de regio en EcoMare werkt de vereniging regelmatig samen op dat vlak. Dat zou wat Van Kersen betreft ook kunnen met IVN. ‘Het is een club waar we veel van kunnen leren.’

plastic soep Ook Renate de Backere, projectleider voorlichting en educatie van de Waddenvereniging, staat open voor meer samenwerking. ‘Vorig jaar hebben we contact gehad’, zegt ze. ‘We wilden een project op-

zetten over de plastic soep, met IVN als mogelijke partner. Helaas werd ons subsidieverzoek afgewezen.’ In de jaren negentig had de Waddenvereniging samen met het It Fryske Gea een excursie­ programma in het gebied Noord-Friesland buitendijks waarbij ook IVN betrokken was. De Backere: ‘De samenwerking met It Fryske Gea is weliswaar gestopt maar IVN verzorgt nog steeds de opleiding voor gidsen in het gebied. Wij geven excursies op de Wadden en IVN aan wal. Het zou mooi zijn om vaker naar elkaars activiteiten en materialen te verwijzen. En elkaar aan te vullen waar nodig en mogelijk.’ TEKST: CHANTAL OVERGAAUW FOTO’S: Renate de Backere en Roy Vrouwenvelder

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 25


De eerste luid zingende koolmees, rondrommelende hommel, dartelende citroenvlinder kondigen het voorjaar aan. Het is nu natuurlijk dé tijd om er op uit te trekken, de frisgroene natuur in. Let goed op onderweg, want het bruist werkelijk overal van het leven.

Lentekriebels Het voorjaar komt er aan! eerste helft maart Lepelaar terug Je kunt er bijna de klok op gelijk zetten: begin maart keren ze terug in het land: de lepelaars. Al is de terugkomdatum de laatste jaren ook wel eens wat vroeger in verband met de zachte winters, waardoor sommige lepelaars niet meer de moeite nemen om naar Afrika te vliegen maar in Frankrijk en Spanje blijven hangen. Het zijn overigens alleen de volwassen vogels die we hier in de lente zien. Jonge lepelaars keren pas in hun derde levensjaar terug naar de Nederlandse broedgebieden. Trommelaars Het is nu bij uitstek de tijd om naar het bos te gaan. Vooral vroeg in de morgen klinkt overal geroffel of een krakend geluid dat doet denken aan het knerpen van een oude deur. Dit geluid wordt gemaakt door de grote bonte specht, een zwart-wit getekende bosvogel met rood aan de kop en onderbuik. Met snelle snavelhouwen brengt hij menig dikke dode tak aan het trillen. Dit ‘trommelen’ is geen zoeken naar voedsel, maar een vreemde manier van zingen. Een lied zoals zangvogels hebben, kent een specht niet. Ook de havik is in het bos druk in de weer. Zijn schelle wat klaaglijke roep is regelmatig te horen. Zij vormen nu paren en bepalen hun broedplaats. Ontwaakt! Lieveheersbeestjes behoren tot de eerste insecten die in de lente ontwaken. Zij brengen de winter door in loszittend schors of dode rietstengels. Er is maar even een zonnetje nodig op een luw plekje om ze te wekken. In Nederland en België leven wel zestig soorten. De algemeenste is het zevenstippelige lieveheersbeestje, te herkennen aan het aantal stippen op de rode dekschilden. Overigens slaat het aantal stippen niet op de leeftijd van dit torretje. Eerste dagvlinders Op zonnige dagen vliegen de eerste dagvlinders rond, die op beschutte plaatsen overwinterden. Kleine vos en dagpauwoog rustten

26 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

op vorstvrije plekken zoals zolders en in schuren. De heldergele citroenvlinder bracht de hele winter buiten door tussen dorre bladeren. Ze gunnen zichzelf geen rust om nectar te zuigen, want ze zijn onafgebroken op zoek naar een partner.

tweede helft maart Paddentrek De padden trekken nu van hun overwinteringsgebieden naar de paarwateren, waarvoor ze dikwijls drukke verkeerswegen moeten oversteken. Met alle nare gevolgen van dien. Veel vrijwilligers helpen hen daarbij. Ze spannen netten en vangen de padden en masse in emmers om ze vervolgens weer op de paarplaatsen los te laten. Een bijzonder intensief en voornamelijk nachtelijk karwei. Holwortel zoekt concurrentie De holwortel is een lage, blauwachtig lichtgroene plant die vanaf half maart in bloei komt. In de grond heeft hij een holle knol ter grote van een walnoot. Hierin wordt reservevoedsel opgeslagen, dat de plant in staat stelt binnen korte tijd haar groeicyclus te volbrengen, waardoor ze de concurrentie voorblijft. Gele bloemen overheersen In het prille voorjaar zijn het toch vooral de geelgekleurde bloemen die overheersen: klein hoefblad, dotterbloem, speenkruid, sleutelbloem en paardebloem om er maar een paar te noemen. Later verschijnen steeds meer lila en paarsgekleurde bloemen in bos en wei, zoals de kievitsbloem en pinksterbloem. Zoekende hommels Wanneer de temperatuur boven de 12 graden uitkomt, worden de


Uit volle borst In de vroege morgen zingen merels, zanglijsters, heggenmussen, roodborsten, groenlingen, roodborsten, boomklevers en winterkoningen in stadsparken en tuinen uit volle borst. De eerste tjiftjaffen zijn inmiddels teruggekeerd uit het zuiden. Ze zingen onafgebroken hun eigen naam hoog in de kruinen van de nog steeds kale bomen. Op mooie lentedagen met een blauwe lucht vol wollige cumuluswolken krijsen de kokmeeuwen er weer lustig op los. Voor mij het ultieme voorjaarsgeluid. Boven landgoederen en bossen maken de buizerds indrukwekkende kapriolen, als ware acrobaten. Ze maken daarbij hoge miauwende geluiden. Ook zij zijn druk in de weer om paren te vormen.

half april Vogels in de wei Alle weidevogels zijn weer teruggekeerd op de broedplaatsen: watersnip, kemphaan, tureluur, grutto, kievit, scholekster en wulp. Vooral met de eerste vier soorten gaat het slecht. Ze gaan sterk achteruit in ons land omdat ze tussen hoog gras in natte graslanden nestelen. Vochtig hooiland bestaat bijna niet meer. Ze nemen nu genoegen met flink drassige weilanden, maar ook die verdwijnen als sneeuw voor de zon. Wilgenkatjes De geoorde en grauwe wilgen bloeien voordat het blad verschijnt. De gele meeldraadkatjes worden druk bezocht door vliegen, bijen en hommels.

eerste hommels actief. Het zijn allemaal vrouwtjes, koninginnen die een nest gaan stichten. Daarom zie je nu hele grote hommels laag bij de grond rondvliegen op zoek naar een geschikt holletje. Daar voeren ze hun eerste larven zelf. Later nemen de werksters die taak over.

eerste helft april Dansende futen De futen hebben nu roodbruine bakkebaarden en een tweedelige kuif. Deze koptooi hoort bij de paartijd. Tijdens hun sierlijke paringsdans spreiden ze die veren wijd uit. De dans bestaat uit een vast ritueel van duiken, hoog boven het water uitrijzen, watertrappen, knikken met de hals en kopschudden. Vaak wordt ook nestmateriaal opgedoken en aan elkaar aangeboden. Futen zijn nu veel algemener dan vroeger. Vele hebben de plas ingeruild voor de stadsgracht en parkvijver. Blijf, wanneer ze gaan baltsen, een tijdje zitten, want het is prachtig om te zien. Zwarte wolfspin Op het neergeslagen dorre riet op oevers van sloten en plassen genieten kleine zwarte wolfspinnen van het lentezonnetje. De vrouwtjes dragen zilverwitte eicocons op hun achterlijfjes mee. Parende huisjesslakken In de ochtend zijn nu vaak parende huisjesslakken te vinden. Vooral als het ’s nachts heeft geregend. Elke slak is tegelijk mannetje en vrouwtje. Toch hebben slakken een partner nodig om bevrucht te worden: ze bevruchten elkaar. Zo’n paring kan uren duren, want slakken hebben nu eenmaal geen haast. Daar kunnen wij nog wat van leren! De eieren worden later in de grond gelegd. Daar komen later dan piepkleine slakjes uit van slechts enkele millimeters.

Oorkwal Ook de koude zee begint langzaam weer tot leven te komen. Zo verschijnen in maart de eerste oorkwallen weer voor onze kust. Kleine, kleurloze doorzichtige kwalletjes met roze of witte oorvormige organen die doorschemeren, vandaar de naam. Het zijn de gonaden of geslachtsorganen die je ziet. De witte zijn de mannetjes, de roze de wijfjes. Eerste zwaluwen arriveren Vanaf april keren de meeste boerenzwaluwen en oeverzwaluwen weer terug in het land. Veel vogelsoorten slepen nu met nestmateriaal. Het is in de natuur inmiddels volop voorjaar. De huiszwaluw volgt later, in mei. Tekst en foto: Paul Böhre

Natuurkalender

Het is altijd leuk zelf je eerste voorjaarsverschijnselen in de natuur te noteren, zoals de eerste tjiftjaf die je hoort, of het eerste speenkruid dat bloeit. In de wetenschap noemen ze dat fenologie. Het is vooral leuk om dit een paar jaar achter elkaar bij te houden, en zo de verschillen van jaar tot jaar te zien. Of juist de overeenkomsten. Je waarnemingen zijn bovendien welkom bij www.natuurkalender.nl. Op deze website (die dit jaar precies tien jaar bestaat!) kun je meteen zien of je de eerste bent die deze soort dit jaar heeft waargenomen. Ook van voorgaande jaren zijn de waarnemingen op deze site terug te vinden.

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 27


n e g n i d e i b n a a e l a i ec p S

Goede reis, gierzwaluw ‘Al meer dan tien jaar volg ik het wel en wee van ‘mijn’ gierzwaluw Vlek, die elk jaar weer terugkeert naar zijn vertrouwde plekje onder mijn dakpannen. Met behulp van een cameraatje dat op het nest gericht staat, sla ik het leven van de gierzwaluwen gade. In dit verhaal beschrijf ik in woord en beeld een willekeurige zomer uit het leven van Vlek en zijn familie. Vanaf het moment dat hun ‘srie-rie’ in het voorjaar door de hemel snijdt tot ze weer naar Afrika vertrekken’, aldus Nicole de Cock.

U betaalt geen €13,95 (boekhandelprijs)

maar €11,95.

Een educatief prentenboek met aanvullende vogelinformatie en vogeltrekplattegrond. Leeftijd: vanaf ongeveer 7 jaar. Lezers van Mens&Natuur profiteren nu van een tijdelijke actie voor dit boek. Tegen inlevering van deze bon bij de boekhandel krijgt u €2 korting op ‘Goede reis, gierzwaluw’.

ISBN 978 90 257 4840 1 Deze actie is geldig vanaf 15 maart 2011 tot en met 31 mei 2011. Actienummer: 90185106

Scharrelkidspakket Het tuinseizoen breekt aan: tijd voor scharrelkids om de tuin te ontdekken. Lekker ravotten, maar ook tijd om aardbeienplantjes te poten, of een insectenhotel bouwen. Wil jij ook je tuin omtoveren tot kinder- en dierenparadijs? Kijk dan gauw op www.scharrelkids.nl/tuinierenmet-kinderen. Speciaal voor scharrelkids heeft Vivara het Scharrelkidspakket samengesteld, met daarin een bouwpakket voor mezen en een ‘bug viewer’, waarmee je insecten van wel héél dichtbij kunt bekijken. Het pakket kost nu in plaats van € 15,94 slechts € 12,49 (excl. verzendkosten). Bestel o.v.v. art. nr. 98242 via www.vivara.nl/scharrelkids of tel. (0478)517960 (ma t/m vr 09:00 – 17:30 uur). Bij de levering wordt een acceptgiro meegezonden. Deze actie loopt van 17 maart 2011 tot en met 31 ­augustus 2011 en geldt niet voor eerder geplaatste bestellingen.

28 - MENS & NATUUR - LENTE 2011


U een kans - Zij een kans De Nationale Postcode Loterij is de grootste Goede Doelen Loterij van Nederland. Dit jaar is 244 miljoen euro uitgekeerd aan 66 organisaties die zich inzetten voor de bescherming van mens en natuur. Ook IVN natuur- en milieueducatie deelt in de opbrengst van de loterij, dit jaar met een bijdrage van 1,5 miljoen euro. Met deze bijdrage zet IVN zich in om zoveel mogelijk mensen te overtuigen dat het belangrijk is om duurzaam en respectvol om te gaan met de eigen leefomgeving. Dit doen ze o.a. door het geven van rondleidingen in natuurgebieden. Een kans voor natuur en milieu en een kans voor u! Want tegenover uw steun staan grote prijzen. Zoals de PostcodeKanjer van 29,7 miljoen euro en honderdduizenden andere prijzen. Foto: Alfons van Stiphout

Meedoen is eenvoudig,

bel 0909-0033 (15cpm) of meld u aan via internet: www.postcodeloterij.nl Voor € 9,75 per lot speelt u al mee. Alvast hartelijk dank voor uw deelname.

De Postcode Loterij helpt! Adv_NPL-IVN_185x135.indd 1

04-03-2009 15:03:08

colofon Mens&Natuur Uitgave van IVN Nederland 62ste jaargang – nummer 1 LENTE 2011 Postbus 20123 1000 HC Amsterdam E-mail: mens&natuur@ivn.nl www.ivn.nl/mens&natuur Redactie Inez de Jong (hoofdredactie), Kor Al, Monique de Boer, Paul Bohre, Anne-Marie Kirch, Kees Loogman, Lude Mansens (coördinatie en eindredactie), Mathilde van Ravensberg Medewerkers aan dit nummer Rob van de Bor, Arianne JansenAlbregtse, Thea Jetten, Chantal Overgaauw

Redactionele begeleiding Grasduinen / Sanoma Uitgevers Ontwerp en vormgeving Wonderworks, Heemstede Druk Senefelder – Misset, Doetinchem Advertenties Allround Media Services, Haarlem (023) 524 53 36, amedia@xs4all.nl

IVN is lid van: - Vereniging NOV (Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk) www.nov.nl - World Conservation Union IUCN www.iucn.nl - Federation for Environmental Education Nederland (FEEN) www.fee-international.org - supportgroep Dutch Caribbean Nature Alliance www.dcnanature.org

Mens & Natuur wordt gedrukt op FSC-gecertificeerd papier, gemaakt van houtpulp. De omslag van biofolie is volledig composteerbaar.

IVN is een van de goede doelen van de Nationale PostcodeLoterij. www.postcodeloterij.nl

MENS & NATUUR - winter 2010 - 29


Thea Jetten ging mee met een nieuwe struintocht voor kinderen vlak bij Deventer. Natuurbeleving, gewoon lekker buiten zijn, dát staat centraal op deze tocht. Het was genieten, en niet alleen vanwege de Deventer Koek!

Plezier, dáár draait het om Struinen door de Douwelerkolk

S

inds de vriendjes van mijn zoon onze winnende struintocht gelopen hebben, spelen ze veel vaker buiten.’ Aan het woord is Annette Linnartz. Samen met Marie-Louise de Breuk en Maike Nelissen ontwikkelde zij als eindopdracht van de IVN Natuurgidsencursus de Struintocht. Als kinderen zó enthousiast zijn, dan wil ik hem zelf ook wel eens meemaken!

Ook struinen?

Uiteraard bestaat er slechts één Douwelerkolk, maar de opzet van deze struintocht is goed te kopiëren naar andere gebieden. Een groot aantal van de struinopdrachten is in veel soorten gebieden uit te voeren. Gebruikt u de opdrachten in een ander gebied, maak dan eerst een inventarisatie. Dit doet u door een wandeling in het gebied te maken en zo een goede indruk te krijgen van wat u tegenkomt. (Fotograferen is hierbij een goed hulpmiddel!) Zo komt u tot een inventarisatie van aantrekkelijke en uitdagende plekken, bijzondere punten (die omgevallen boom over het water bijvoorbeeld), rustmomenten et cetera. Vervolgens bepaalt u een globale looproute en maakt u een keuze van mogelijke opdrachten. Criteria hierbij zijn: afwisseling in werkvormen, jaargetijden en goede spreiding over het gebied. Tenslotte nog een tip: zijn de kinderen erg druk, laat ze dan eerst even lekker uitrazen. Vervolgens laat u ze zelf een opdracht kiezen en kunnen ze aan de slag.

30 - MENS & NATUUR - LENTE 2011

Dus geef ik me op voor de tocht en struin ik, tussen de kinderen, op een zonnige winterochtend door de Douwelerkolk. Wat meteen opvalt is dat dit natuurgebiedje dicht tegen de stad Deventer aanligt. Toch biedt het volop mogelijkheden voor natuurbeleving, contact met planten en dieren, rust, spanning en spel.

struinwaaier Met behulp van de zogenaamde ‘Struinwaaier’ gaan de kinderen aan de slag. Er zitten allerlei doe-opdrachten in de waaier. Voor alle plekken in het gebied, voor alle seizoenen én voor alle zintuigen. Je kunt als begeleider opdrachten selecteren, maar nog leuker is het om de kinderen zelf te laten kiezen. De opdrachten variëren van spannend of educatief tot speels en hilarisch. De ene keer worden kinderen aan het zoeken en speuren gezet, bij een andere opdracht moeten ze juist heel stil zijn, ergens aan ruiken of ‘lekker’ in poep roeren. Wat me ook opvalt, is dat er van de begeleiders geen grote natuurkennis wordt verwacht. Deze activiteit is echt laagdrempelig. Plezier, buiten zijn, bewegen, spelen en genieten staan voorop. ‘Zo,’ aldus de ontwikkelaarsters van de Struintocht, ‘wek je bij kinderen spelenderwijs de liefde voor de natuur. Doordat ze plezier hebben komt de betrokkenheid vanzelf.’ Als ik de kinderen hier in de Douwelerkolk bezig zie, klopt die theorie helemaal.

deventer koek Halverwege houden we bij een boomstam halt. Er komen thermoskannen en bekers tevoorschijn en een lekkere Deventer Koek. Voor de kinderen hoeft dit rustmoment niet zo lang te duren, ze hebben


Gewonnen: € 2500,met de Struinwaaier nog veel te ontdekken. We eindigen de tocht over een knuppelbruggetje. Aan weerskanten water en aan het eind van de brug is een flinke modderplas. Hoe komen we daar doorheen? Hand in hand, twee aan twee komt iedereen weer veilig op harde ondergrond. Wat hebben we gevoeld? Hoe zou dit in de zomer zijn? En wie heeft er zwaar in de modder getrapt en moet eerst heel goed zijn schoenen afvegen? Een ervaring rijker en met blozende wangen komen we terug op het beginpunt. Ik weet zeker dat niet alleen de kinderen, maar ook de volwassenen in geuren en kleuren thuis zullen vertellen over hun belevenissen. TEKST: THEA JETTEN FOTO’S: Annette Linnartz en Paul böhre

De hier beschreven struintocht door Douwelerkolk is een spannende, uitdagende natuurbelevingtocht voor kinderen van 8 tot 10 jaar, uit te voeren in een prachtig gebied vlak bij de stad Deventer. De Struintocht is ontwikkeld als eindopdracht van de IVN Natuurgidsencursus door Marie-Louise de Breuk, Annette Linnartz en Maike Nelissen. Met deze inzending is IVN Deventer een van de winnaars van de IVN Stimuleringsprijs Jeugd en Jongeren en ontvangt de afdeling een bedrag van €2.500,-! De jury kwam lovende woorden tekort: prima uitwerking… is innovatief en laagdrempelig… richt zich op een minder gemakkelijke doelgroep (kinderen uit een zogenaamde Vogelaarwijk)… kiest nadrukkelijk voor plezier en spel in de natuur. De Struinwaaier wordt gedrukt op speciaal papier, sterk en regenbestendig. En mocht hij kwijtraken: binnen een halfjaar is het papier volledig afgebroken.

u Kijk voor de speciale Scharrelkidsaanbieding op pagina 28.

MENS & NATUUR - LENTE 2011 - 31


Geld verwoest

Geld beschermt Spaar de wereld bij de ASN Bank. Met 2,3% rente en dvd-box Life cadeau*. Bij de ASN Bank is sparen goed voor mens, dier en milieu. Toch is de rente niet mis. ASN Ideaalsparen geeft u 2,3%* rente, zonder beperkende voorwaarden. En als u nú zo’n rekening opent, krijgt u gratis de prachtige dvd-box Life!* Een cadeau voor het leven! Meer weten? Kijk op asnbank.nl of bel gratis 0800-0380 (ma/vr).

Gratis!

De complete serie ‘Life’ op 5 dvd’s! *) Rente per 2 februari 2011. Wijzigingen voorbehouden. Per adres ontvangt u maximaal één dvd-box. Deze aanbieding is geldig t/m 15 april 2011 en geldt niet in combinatie met andere acties. De ASN Bank is geregistreerd bij de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en heeft een vergunning van de Nederlandsche Bank N.V. Op tegoeden van klanten bij de ASN Bank is het wettelijke depositogarantiestelsel van toepassing.


Mens & Natuur Voorjaar 2011