Page 1

Szymon Hołownia Tabletki z krzyżykiem Pierwsza pomoc w lękach związanych z Bogiem, końcem świata, czyśćcem i duchami


UWAGA! Książka zawiera odpowiedzi na ważkie pytania: Kiedy będzie koniec świata? Czy można wywołać ducha, który nie istnieje? Jak wyglądał pierwszy pogrzeb na Księżycu? Czy niebo to wieczny orgazm? Dlaczego aniołom skrzydła wyrastają z głowy? Czym różni się dusza od karty SIM? oraz między innymi: Dlaczego Żyd Jezus miał hiszpańskie imię? Czy E.T. jest katolikiem? Dlaczego król Dawid poszedł do łóżka z sąsiadką? Jeśli Bóg jest Ojcem, kto jest Matką? Czy ryby też utonęły w potopie? Dlaczego Włosi zabili Jezusa?


WSTĘP W tej książce nie ma ani słowa o: lustracji księży, toruńskiej rozgłośni, skandalach obyczajowych czy biskupich nominacjach. O czym mówi się, gdy na forum publicznym pada hasło „Kościół”. Nie zawsze kiedy słuchałem debat na powyższe tematy, docierało do mnie, że mam serdecznie dość zwiedzania marginesów. Że obraz mojego Kościoła i mojej wiary, jaki rysują media (i ja sam), jest boleśnie płytki. Że patrząc nań, nie powiększam stanu mojej wiedzy, a tylko tuczę emocje. Skoro tak – może czas rzucić to wszystko na dobre i porwać się na podróż do źródła? Ta książka to relacja z tej wycieczki. Nie umiałbym napisać podręcznika religii, jestem na to za głupi. Ta książka to amatorska próba zmierzenia się z pytaniami, które raz na jakiś czas przebiegają przez głowy wierzących (i niewierzących), po czym uciekają w siną dal. Przerażone tym, że są takie niepoważne. A przecież nie są. Bóg dał nam rozum właśnie po to, byśmy nie wiedząc czy wątpiąc – pytali. Dlaczego pytamy tak rzadko? Może dlatego, że drążenie „dusznych” tematów budzi w nas lęk. Dotyczy to zwłaszcza pytań o śmierć, którą współczesna kultura próbuje zagadać medyczną terminologią, zepchnąć w podświadomość lub zrobić z niej tabu. Myśl o przemijaniu towarzyszy nam jak odbezpieczony granat w kieszeni, który wybucha a to depresją, a to marazmem, a to rzuceniem się w wir rozrywek. Nic bardziej bezsensownego – chrześcijanin o śmierci musi myśleć bez „spięcia”, bez lęku. Powinien mieć odwagę, aby pytać: co dalej? Tylko wtedy uwolni się od podejrzeń, że z tą chrześcijańską wizją życia wiecznego jest jak z osiemnastowieczną „aferą Mórz Południowych”, której twórcy gorąco zachęcali do inwestowania oszczędności życia „w coś cudownego, o czym bliżej będzie się można wkrótce dowiedzieć”. To właśnie przy okazji pytań o śmierć zrodził się pierwszy pomysł na tę książkę. W niedzielny poranek obudził mnie telefon kolegi, który wrócił z całonocnej upojnej zabawy. Szlochając i kwiląc, wyznał mi, że teraz już na pewno musi iść do piekła. Uprzejmie się z nim zgodziłem, po czym nieskładnie próbowałem wytłumaczyć mu katolicką naukę o życiu po śmierci. A im bardziej brnąłem w znane z katechezy ogólniki,


tym bardziej korciło mnie, by w temat zanurzyć się głębiej. Gdy skończyłem rozmowę, rzuciłem się do książek. Następne miesiące spędziłem na podróżach między księgarniami w Polsce i na świecie, lekturze, podkreśleniach, zaginaniu rogów stron. Gdy z życia pozagrobowego przerzuciłem się na to „przedgrobowe”, stanąłem na krawędzi bankructwa. Okazało się, że najtrudniej (i najdrożej) jest znaleźć odpowiedź właśnie na najgłupsze pytania. Bóg jest dobry, więc dlaczego zgadza się na czyściec? Czy Jezus naprawdę nie mógł umrzeć jako staruszek? Skoro Maryja miała męża, skąd wiadomo, że była dziewicą? Jeśli oddałem komuś swoją nerkę, do kogo będzie ona należeć w dniu obiecanego zmartwychwstania? Jasne, że nie zawsze znajdziemy odpowiedź. Przychodzi taki moment, w którym trzeba się poddać i przestać liczyć odnóża aniołów – zbyt konsekwentne zamienianie wiary w wiedzę prowadzić może co najwyżej do śmieszności. (Nie tylko naszej, jak pisał filozof: „Gdy absolut spada do morza, staje się rybą...”). Ale póki się da – szukać warto. Bo tylko gdy czegoś szukamy, przetrząsamy wszystkie zakamarki. Zwiedzamy miejsca, w które nie dotarlibyśmy, nie pytając. Zaczynając pracę nad tą książką, nie miałem pojęcia o gospodarce rybnej w Galilei, podejmowanych w połowie dwudziestego wieku próbach sądowej rehabilitacji niesłusznie skazanego Jezusa, nie zastanawiałem się głębiej nad tym, że Łazarz, którego Mesjasz wskrzesił w Ewangelii, musiał przecież umrzeć drugi raz. Nie wiedziałem, że na Księżycu pochowano już pierwszego człowieka, nie słyszałem o Filipie – wymyślonym duchu, którego próbowali wywołać z zaświatów dowcipni kanadyjscy naukowcy. Wyłapywane raz na jakiś czas z mediów opisy śmierci klinicznej i związane z nią opowieści o tunelu i świetle dopiero teraz sprowokowały mnie do postawienia sobie pytania, co – patrząc z perspektywy wieczności – się wtedy dzieje. Zwykle alergicznie reaguję na tego typu wynurzenia, ale nie mogę oprzeć się wyznaniu. Dwa lata pracy nad tym tekstem zmieniły moje życie. Dowiedziałem się wiele o mojej wierze – coś, co zawsze było dla mnie najważniejszą, bardzo żywą rzeczywistością, teraz pulsuje w rytmie nieznanym mi nigdy wcześniej. Czytając i pisząc, zwiedziłem


starożytną Palestynę, oczyma wyobraźni widziałem, jak Jezus naucza tłumy, siedziałem przy łóżku umierającego, rozmawiałem z aniołem stróżem. Zwariowałem? Być może. Dziś podpisuję się pod zdaniem, jakie kiedyś rzucił mi jeden z moich spowiedników, stary ksiądz, parafrazując Hansa Ursa von Balthasara: „Wiara to rzeka przez mój krajobraz”. Jeśli dzięki tej książce – czytanej na wyrywki, w całości, do poduszki czy przy dobrej kolacji – komuś uda się odkryć tę prawdę dla siebie, będę szczęśliwym człowiekiem.


PODZIĘKOWANIA Podziękowania należą się przede wszystkim autorom cytowanych przeze mnie obficie książek. Nie studiowałem teologii, jestem amatorem, który chce podzielić się tym, co wyczytał u innych. Fragmenty doskonałego Nieba Zbigniewa Danielewicza, książek Petera Kreefta, Istnienia wyzwolonego. Mysterium mortis Ladislausa Borosa (jednej z najbardziej niezwykłych książek, jakie kiedykolwiek trafiły mi w ręce) czy podręczników ojca Zdzisława Kijasa OFMConv cytuję w tekście co krok. O czasach, w których żył Jezus, nauczyłem się wiele od znanego wszystkim Henriego Daniela-Ropsa, ale też od Louise Bourassy Perrotty, autorki ciekawej biografii świętego Józefa, czy Pauliny Święcickiej-Wystrychowskiej – jej praca o procesie Jezusa, mimo iż pisana językiem prawniczym, pozwoliła mi się przenieść do Jerozolimy, gdzie ukrzyżowano Zbawiciela. Tu dzięki też dla Ann Wroe, niezwykle skrupulatnej biografki Piłata, próbującej nawet ustalić, jakiej marki pastylkami namiestnik Judei odświeżał sobie oddech. Kupiona swego czasu w Londynie broszurka Guya Consolmagno SJ, papieskiego astronoma, otworzyła mi oczy na pytania o wszechświat, który też jest przecież dziełem Pana Boga. Jak można pisać o religii, nie usypiając czytelnika, sprawdzałem w książce The Bad Catholic’s Guide to Good Living autorstwa Johna Zmiraka i Denise Matychkowiak, którzy byli w stanie połączyć biografię świętego Wawrzyńca z przepisem na żeberka na grillu (pozostaje wierzyć, że święty ma poczucie humoru). Dużo nauczyłem się z – na szczęście nagrywanych na kasety – sesji organizowanych przez krakowskich salwatorianów (księdza Alessandro Pronzato o Jeremiaszu, profesor Bruny Costacurty o Dawidzie). Dziękuję też wybitnemu neurochirurgowi profesorowi Tomaszowi Trojanowskiemu za nasze rozmowy o śmierci i umieraniu oraz profesor Annie Świderkównie, pod wpływem której „nawróciłem się” na czytanie Biblii. Wszyscy wyżej wymienieni dostarczyli mi wiedzy, natchnień szukałem też – aż wstyd łączyć moje błahe pytania z takimi nazwiskami – u Hansa Ursa von Balthasara, Paula Johnsona, zwłaszcza w jego


arcyciekawej pozycji W poszukiwaniu Boga, przy lekturze której na przemian mdlałem z zachwytu i krzyczałem: veto!, u Romano Guardiniego czy Malcolma Muggeridge’a; jego książka Jezus. Człowiek, który żyje to fantastyczne orzeźwienie w zalewie setek pozycji, jakie wymęczono przez lata o moim Zbawicielu. Do ziemi gnę się przed Gilbertem Keithem Chestertonem, który zawsze będzie dla mnie wzorem (i to niedościgłym). Na koniec – najważniejsze podziękowanie: dzięki Bogu. Po prostu – za wszystko.


INSTRUKCJA OBSŁUGI TABLETEK Gdy w duszy nagle pojawi się uczucie gniecenia i gonitwa myśli krążących wokół jakiegoś duchowego pytania, należy otworzyć książkę na spisie treści, wyłuskać właściwą tabletkę (oznaczoną stosownie), a następnie ją przeczytać. Jeśli dolegliwość nie ustąpi, trzeba zażyć wszystkie tabletki związane z danym pytaniem. Tabletki można też brać w ramach kuracji wspomagającej – wtedy zalecane jest przyjmowanie ich w podanej w książce kolejności, w ilości nieprzekraczającej (nie wiedzieć czemu) pięciu na dobę. Szczególną skuteczność tabletek zapewnia składnik (zawarty w ramkach oznaczonych przerywaną linią) pochodzący z Katechizmu Kościoła katolickiego. TABLETKI O SŁAWNYCH LUDZIACH[ Dawid ]Dlaczego ludzie w Biblii często się mordują, a rzadko kochają? Wcale nie tak rzadko. W Biblii pełno jest zakochanych par: Tobiasz i Sara, Jakub i Rachela, Józef i Maryja. Proszę zerknąć do Pieśni nad pieśniami – toż to przecież zapis płomiennego romansu. Problem więc nie w tym, że się nie kochano. Po prostu zgodnie z obyczajem (obowiązującym od głębokiej starożytności do początków dwudziestego wieku) uczuć nie okazywano, o uczuciach nie toczono debat. Od tej reguły jest w Piśmie pewien ciekawy wyjątek. Niezwykła dziewczyna o imieniu Mikal. Wiemy o niej sporo. Była młodszą córką izraelskiego króla Saula, niezbyt przyjemnej postaci – urzędnika, którego Izraelici powołali, by mieć nad sobą jakąś widzialną władzę. Dotąd narodem wybranym rządzili sędziowie, którym Bóg przekazywał swoje wyroki, Żydzi podpatrzyli jednak rozwiązania polityczne obowiązujące u sąsiadów i poinformowali Pana, że chcą mieć podobne; klasyczny przykład reformy, która zmienia się w swoją własną parodię. Mała Mikal była rodzajem wygranej w wojennym zakładzie zawartym przez Saula z młodym pasterzem Dawidem, który wcześniej w spektakularny sposób rozprawił się z olbrzymem Goliatem i o którym mówiono, że mógłby przejąć po królu schedę w Izraelu. Dawid wygrał zakład, w ramach którego miał dostarczyć Saulowi napletki stu Filistynów. Oryginalne zamówienie zostało zrealizowane, a Mikal została jego żoną. I w tym właśnie miejscu autor Pierwszej Księgi


Samuela dwukrotnie i wprost mówi: Mikal kochała Dawida. Być może on też ją wówczas kochał. I robił zawrotną karierę. Zazdrosny teść kilkakrotnie próbował wykończyć kochanego zięcia. Mikal broniła Dawida, narażając życie. Ostrzegała męża przed pomysłami tatusia, po czym rozdzierała szaty, tłumacząc ojcu, że Dawid ją szantażuje i znęca się nad nią, dlatego więc nie może być lojalna. Gdy spór obu panów wszedł w fazę krytyczną, Dawid uciekł z dworu na dobre, a Mikal została żoną niejakiego Paltiela. Dawid stał się w końcu pełnoprawnym królem Izraela. Ale powód, dla którego powinien być znacznie częściej obecny w naszych myślach, jest inny. To modelowy przykład grzesznika. Człowieka, w którym przez bite dwadzieścia cztery godziny na dobę dobro walczy na śmierć i życie ze złem. Wida to w niektórych posunięciach politycznych młodego króla, lecz nade wszystko w jego życiu prywatnym. A zwłaszcza w stosunkach z kobietami. Będąc w „przymusowej delegacji”, nie zawraca sobie głowy kochającą go Mikal. Bierze za żony kolejne kobiety (dokładnie sześć), z których każda ujmuje go czymś innym. Szczególnie ekscytująca wydaje mu się Abigail, stateczna i piękna matrona, która za pomocą kobiecej dyplomacji powstrzymuje Dawida przed splądrowaniem zagrody swego (trzeba przyznać – głupiego jak but) męża. Dawid po śmierci Saula wraz z całym tym pokaźnym babińcem wraca w końcu do Jerozolimy. Natychmiast każe posłać po Mikal. Komentatorzy różnią się w ocenie jego motywacji. Znawca Biblii Tadeusz Żychiewicz traktuje to jako ludzki gest Dawida, który miał najpiękniejsze kobiety swego kraju, a nie chciał królowania bez swojej pierwszej miłości („Jeden Jahwe pamiętał miłość małej Mikal”). Teolożka Elżbieta Adamiak widzi rzecz inaczej – Dawid wcale się nie stęsknił, posłał po królewską córkę, chcąc pokazać, że sam nie jest przybłędą, że jest częścią królewskiej rodziny. Tu przed naszymi oczami rozgrywa się kolejna wstrząsająca scena. Autor Pierwszej Księgi Samuela pisze, że gdy słudzy Dawida przychodzą, by odebrać Mikal Paltielowi, ten przeżywa osobistą tragedię. Pokochał Mikal? Pewnie tak. Czytamy: „Mąż szedł za nią, a towarzysząc jej aż do Bachurim, płakał”. Patron wdowców i mężczyzn


zdradzonych przez swoje kobiety. Dlaczego król Dawid poszedł do łóżka z sąsiadką? Niestety. Paltiel nie był jedynym facetem, któremu Dawid zniszczył całe życie. Kolejny to Uriasz, jeden z jego najlepszych oficerów, nadzwyczaj lojalny cudzoziemiec, prawdziwy skarb dla żydowskiej armii. Podczas jednej z wojen z Ammonitami Dawid, nie wiadomo czemu, został w Jerozolimie. Gdy uważnie czyta się opisy tamtych zdarzeń, można zrozumieć wniosek, który wysnuła włoska biblistka profesor Bruna Costacurta. Dawid zaraził się bakcylem współczesnych polityków – zachorował na władzę. Uznawał, że jako królowi należy mu się więcej. Że jest ponad prawem. Pismo podaje, że któregoś dnia król obudził się po południu (ciekawe, co robił rano) i przechadzał się na dachu swojego pałacu, przyglądając się panoramie Jerozolimy. Historia jak z Dekalogu Kieślowskiego – zauważył, że na sąsiednim dachu myje się naga kobieta. Piękna, powabna, pewnie młoda. Costacurta opisuje, co działo się w tamtej chwili w głowie Dawida. Jak toczył ze sobą dialog, który każdy człowiek prowadzi przed popełnieniem grzechu (bo zło jest przecież zawsze do przełknięcia tylko pod postaciądobra). Król tłumaczy więc sam sobie, jak bardzo czuje się samotny. Jak wielka odpowiedzialność spoczywa na nim, a nikt go nie rozumie. Niezobowiązująca randka i seks z tą kobietą na pewno by go odprężyły, pomogłyby mu być lepszym królem. A że – jak donoszą słudzy – jest to żona Uriasza? Przecież nikt się nie dowie. Poza tym zadowolony król to tysiące szczęśliwych obywateli. Kolejny argument? Już czeka. Dawid idzie do łóżka z Batszebą, interes państwa wszak tożsamy jest z interesem króla. Rendez-vous z sąsiadką kończy się zaś w sposób oczywisty. Batszeba wysyła posłów do Dawida i komunikuje mu, że będzie ojcem. Na szyi Dawida zaciska się pętla. Spirala grzechu – jeśli nie przerwie się jej, stając oko w oko z prawdą i pokutując, wciąga człowieka coraz głębiej i głębiej. Dawid wzywa Uriasza, próbuje go upić i wysyła do domu, wychwalając cynicznie zalety jego żony. Chce, by Uriasz poszedł z nią do łóżka, aby ukryć swoje ojcostwo. Próbuje tak kilka razy, ale Uriasz ma swoje zasady. Jego żołnierze stoją w szczerym


polu, a on miałby zażywać rozkoszy z piękną żoną? To nie fair. Wtedy Dawid robi coś naprawdę strasznego – daje Uriaszowi list do dowódcy, prosząc, by ten wysłał go w miejsce, gdzie na pewno zginie. Gdy rozkaz wykonano, składa obrzydliwe kondolencje, pisząc, że owszem to smutne, iż Uriasz został zabity, ale przecież na wojnie są różne przypadki. Wyprawimy mu pogrzeb na koszt państwa. Ale wtedy nie wytrzymuje sam Pan Bóg. Posyła do Dawida proroka Natana, który wie, co ma mówić, ale wie też, że skoro Uriasz zginął, on może być następny. Roztrzęsiony i skulony, opowiada więc królowi poruszającą bajkę o bogaczu i biedaku. Bogacz ma setki stad i wszystkie luksusy, biedak – małą owieczkę, którą kupił za wszystkie oszczędności. „On ją karmił i wyrosła przy nim wraz z jego dziećmi, jadła jego chleb i piła z jego kubka, spała u jego boku i była dla niego jak córka”. Sielanka skończyła się jednak, gdy do bogacza przyszli goście, a ponieważ żal mu było naruszać własne stada, z wygody posłał służących, by zabrali owieczkę biedakowi, kazał ją zabić i przyrządzić swoim gościom. Dawid, słysząc to, wpadł w szał i zaczął domagać się śmierci tego człowieka. Wtedy – jak pisze Żychiewicz – „Duch Najwyższego podnosi Natana za włosy”. Prostuje się i z mocą mówi tylko jedno zdanie: „Ty jesteś tym człowiekiem”. Zapada dramatyczna cisza. Natan kontynuuje listę zarzutów. Zapowiada, że na własne życzenie króla przemoc nie zniknie już z jego domu. Pan Bóg dawał mu wszystko, lecz on chciał więcej i więcej. Stracił rzetelny osąd rzeczy. „Rzeźbiarzom zdało się nierzadko, że nawet łajno przestaje być łajnem pod dotknięciem ich genialnego dłuta” – pisze Żychiewicz. „Zgrzeszyłem wobec Pana” – mówi w końcu Dawid. I zaczyna pokutę. Pości, śpi na ziemi, chce ocalić od śmierci swoje dziecko. Malec wkrótce po porodzie umiera. Dawid kończy wtedy pokutę, a tym, którzy się dziwią, pokazuje, że zaczyna myśleć o swojej własnej śmierci (o niemowlaku mówi: „ja pójdę do niego, ale ono do mnie nie wróci”). Z Batszebą będzie miał jeszcze jedno dziecko, słynnego króla Salomona. Odtąd jednak w jego życiu pełno będzie cierpienia. Morał? Grzech zawsze jest jak wietnamska podróbka, która w rezultacie kosztuje trzy razy więcej, niż obiecywano, i do niczego


później się nie przyda. Czy Dawid po grzechu był szczęśliwy? Czy Batszeba pokochała go po upojnej nocy? Nawet Mikal po powrocie do niego zachowuje się już inaczej. Pismo maluje scenę, jaką ona – królewska córka – urządziła Dawidowi, gdy ten wygłupiał się, śpiewając i tańcząc przed Arką Przymierza. Między Dawidem i Mikal rośnie napięcie. Król kazał przecież wybić dzieci swojej szwagierki, Merab, starszej siostry Mikal. Poza tym – jego pierwsza miłość jest bezpłodna, dzieci ma z innymi. I nie stroni od nich. Poznaliśmy pierwszą kobietę Dawida, znamy też ostatnią. Abiszag, nastolatkę, którą wynajęto, by niczym kot spała z królem w jednym łóżku, grzejąc go swoim ciałem. Ślad cierpienia Dawida dobrze słychać w jego psalmach. W 51, napisanym zaraz po grzechu z Batszebą. Czy w 69, gdzie król wyznaje jasno, że po prostu jest głupi. Warto pamiętać, że psalmy to nie są niezrozumiałe utwory wykonywane przez chorych na zatoki organistów. To zapis cierpień i życia człowieka, który doświadczył wszystkiego. A mimo to Bóg go nie odrzucił. Ba, pozwolił, by Jego Syna nazywano Synem Dawida. Dawid jest teraz w niebie wraz z Mikal, Batszebą, Uriaszem, Paltielem. Musiał im spojrzeć w oczy. O jego grzechu wie każdy, kto dotkną kart Biblii. Tak właśnie wyglądał sąd i kara Dawida. Spojrzenie Uriasza wystarczyło mu chyba za czyściec. Fontanny krwi, dzięki Bogu Czytelnik jednego z niemieckich dzienników przysłał do redakcji list, w którym zapytał: „Dlaczego ciągle mówi się o zbrodniach faszystów, a nic nie mówi się na temat zbrodni opisanych w Starym Testamencie? W czym mniejsza jest zbrodnia króla Dawida wobec Ammonitów i innych wrogów?”. Klaus Stefan Krieger, autor książki Przemoc w Biblii, również jest przerażony wszystkimi opisami krwawych rzezi, od jakich aż roi się na kartach Starego Testamentu. Apeluje jednak, by – po pierwsze – nie czytać Pisma jak historycznego reportażu, po drugie – zauważyć, że mimo iż jest natchnione, a zatem przekazuje nam jakąś zasadniczą prawdę o świecie, było pisane przez ludzi, którzy widząc latające w powietrzu głowy swoich wrogów oraz naręcza zdartych napletków, chętnie dorabiali do tego boską ideologię –


przekonani, że skoro krwawa jatka udała się tak nadzwyczajnie, musi to być znak niezwykłej Bożej interwencji. Cudownie widać to na przykładzie psalmisty, który opisując dziesiątą plagę egipską, zachwyca się Bogiem: „On Egipcjanom pobił pierworodnych, bo Jego łaska na wieki”. Jaka łaska?! Wszak Księga Mądrości mówi wyraźnie, że Bóg nie chce śmierci człowieka, dlaczego więc wybił niewinnych Egipcjan? Otóż możliwe, że wcale nie wybił. Wśród biblistów trwa teraz gorąca dyskusja, czy tej akurat historii nie dopisano łatwo do listy plag dla większego efektu i – w zamyśle autorów – większej chwały Bożej (w źródłach egipskich nie ma mowy o podobnym kataklizmie). Czy to znaczy, że Biblia – Słowo Boże – kłamie? Skąd, powtórzmy: mówi prawdę. Nie zawsze o wydarzeniach historycznych, czasem o tych, którzy je opisywali (na podstawie: Roberto Beretta, Elisabetta Broli, Jedenaście przykazań. Półprawdy i niedomówienia na temat Biblii; Klaus Stefan Krieger, Przemoc w Biblii). [ Jeremiasz ]Dlaczego Bóg dręczy ludzi, których kocha? Wszystkich, którym wydaje się, że mają wyjątkowo stresującą pracę, przyjemnie odpręży lektura biblijnej Księgi Jeremiasza. Imię Jeremiasz (które młodzieży kojarzy się dziś wyłącznie z utworem Jeremy Spoken grupy Pearl Jam) nosił jeden z najbardziej fascynujących biblijnych bohaterów – człowiek, który całe życie spędził, irytując się bardzo zadaniem zleconym mu przez Pana Boga. Przeżył w spokoju jakieś osiemnaście lat (inni podają, że dwadzieścia trzy lata). Następne kilkadziesiąt wiosen naznaczą męki pełnoobjawowej depresji z coraz rzadszymi epizodami relaksu. Szczegóły biblijnego opowiadania o powołaniu Jeremiasza mogą wskazywać, że sytuacja miała miejsce w Anatot, parę kilometrów od Jerozolimy. Włoski ksiądz i pisarz Alessandro Pronzato przekonuje z precyzją aparatury GPS, że musiało się to dokonać w czymś na kształt przydomowego ogródka, w porze raczej przedobiedniej. Wskazują na to odwołania do gałązki migdałowca, które płynnie przechodzą w opis kotła z wrzącą zupą. Stwórca najpierw pokazuje Jeremiaszowi, jak ważna będzie jego misja, informuje go, iż jest dużo starszy, niż mu się tak naprawdę wydaje. Mówi też, że do prorockiej roboty wybrał go jeszcze przed założeniem świata (według dzisiejszej wiedzy – kilka


miliardów lat wcześniej). Inna rzecz, że mógłby to z pewnością powiedzieć każdemu, bo przecież każdy jako „myśl Boga” żył na długo przed Wielkim Wybuchem. Wśród sześciu miliardów ludzi nie ma nikogo, kto by urodził się „po nic”. Jeremiaszowi – wrażliwemu, chyba odrobinę zakompleksionemu, religijnemu chłopakowi z kapłańskiej rodziny, mającemu wyraźne zacięcie literackie – Pan przypomniał o tym, objawiając się w ogródku. Po czym lojalnie dodał, że jeśli wezwany podejmie się tej misji, jego doczesne życie może zmienić się w koszmar. Co w tej sytuacji robi Jeremiasz? To, co każdy normalny człowiek, gdy słyszy, że ma cierpieć, by otrzymać szczęście na tamtym świecie. Jego „koledzy po fachu” reagowali dokładnie tak samo. Jonasz zwiał, gdzie pieprz rośnie. Mojżesz załatwiał sobie „odroczenie ze względu na stan zdrowia” (konkretnie – jąkanie). Jeremiasz perswaduje Bogu, że do zadania się nie nadaje, bo będąc młodym człowiekiem, jest niewiarygodny. Nie wiadomo, jakich argumentów użył Bóg, wiadomo że Jeremiasz w końcu uległ. W chwilach depresji będzie to później wyrzucał Panu („zwiodłeś mnie, a ja pozwoliłem się zwieść”). Niestety klamka zapadła, o Jeremiaszu opowiadają sobie już chyba wszyscy, wszyscy mają w jego sprawie jasne zdanie: co z tego, że biedaczek pochodzi z takiej porządnej rodziny, jak widać, fiksaci zdarzają się wszędzie. Chwilę po swoim powołaniu Jeremiasz trafia w sam środek polityczno-obyczajowo-religijnego kotła. W narodzie wybranym kwitnie bałwochwalstwo, prostytucja sakralna, kult gwiazd, składa się ofiary z dzieci. Nacjonalizm religijny pod koniec siódmego wieku przed Chrystusem również sięgnął szczytu. Kapłani wraz z władcami, po upadku sąsiedniego mocarstwa – Asyrii (której rola mogłaby być porównywalna chyba tylko do roli współczesnych Stanów Zjednoczonych), zaczęli się zachowywać, jak gdyby spożyli kilka beczek red bulla. Uwierzyli, że skoro mają u siebie świątynię jedynego prawdziwego Boga, niestraszna im ani Asyria, ani inne kraje w rodzaju rosnącego pod bokiem Babilonu. Duchowni i świeccy razem zarządzali nie tylko sprawami wewnętrznymi, ale i ówczesnym MSZ-em, budowali


sojusze, a jako że polityka nade wszystko nie lubi amatorów, cała rzecz skończyła się tragicznie (a zakończenie to przeszło do historii jako niewola babilońska). Jeremiasz widział, że owi przekonani, iż Bóg walczy po ich stronie, traktować Go zaczynają z pewną nonszalancją. Przez kilkadziesiąt lat zdzierał sobie gardło, prosząc, grożąc i ostrzegając, że jeśli ci superreligijni ludzie nadal będą łudzić się myślą, że w historii narodu wybranego „jeszcze tak nie było, żeby jakoś nie było”, to cała ta zabawa skończyć się może bardzo, bardzo źle: „Pijcie i upijajcie się, wymiotujcie i padajcie, nie mogąc powstać wobec miecza, który poślę między was, mówi Pan”. Jeremiasz mówił, a oni słuchali. Pukali się w głowę i odchodzili do polityki, seksu, potańcówek oraz innych jakże ludzkich zajęć. Jeremiasza, mówiąc dosadnie, trafiał wtedy szlag. Głównie dlatego, że pewnie gdyby mógł, poszedłby z nimi. Wiele razy w jego księdze pojawiają się sugestie, że to okrucieństwo, by człowiek kochający życie musiał głosić śmierć i zniszczenie. Jeremiasz błaga, żeby Bóg zabrał mu to zadanie, buntuje się, ale wtedy w jego „sercu i kościach” pojawia się ogień, a prorok mdleje, nie mogąc go znieść. Szczególnie musiała boleć Jeremiasza samotność. Jego pełne szczegółów metafory wskazują, że był wrażliwy na kobiece piękno, a tymczasem Bóg każe, by był sam. Przez czterdzieści lat swojego gadania wielokrotnie upewniał się, czy na pewno słyszy dobrze, marzył o tym, żeby okazało się, że słyszy źle. Zarzucał Panu zdradę, płakał, darł szaty. Żalił się, że został sam jak palec („pod Twoją ręką siadałem samotny. Dlaczego mój ból nie ma granic, a moja rana jest nieuleczalna, niemożliwa do uzdrowienia?”), że każdy człowiek, który go spotyka, ma wobec niego te same dylematy: zabić zrzędę? Wtrącić do więzienia? Rzucić zwierzętom? Utopić w błocie? Hildegarda z Bingen (która podobno nie doczekała się kanonizacji, gdyż nie było pewności, czy jej wizje były prawdziwe, czy stanowiły jedynie skutek uboczny ciężkich migren) ma sposób na stresy. „Gdy cię (...) napadnie jakowyś strach, niespokojność,


smutek lub niedogodność, (...) tedy udaj się zaraz do swego lekarza po pociechę i rozweselenie się, a jeżeli go nie masz, tedy wyjdź na przechadzkę, w miejsca mogące cię rozweselić, aż się ta chmura podniesie z umysłu twego i zdanie ci się wypogodzi. (…) Wielu ludzi z większego lub mniejszego wzruszenia, z bojaźni lub trwogi doznaje rozwolnienia. (...) Wiele znałam osób zapewniających mnie, że gdy musieli wystąpić publicznie, (...) dostawali zawsze rozwolnienia. (...) Do rozpuszczenia chorobliwych materii najlepszy jest okład na brzuch z zaparzonego siana lub z wody i octu. (...) Najlepszą ochroną przeciw rozwolnieniu (...) jest hartowanie ciała, rozsądny wybór pokarmów oraz napoi” (Hildegarda z Bingen, Przyrodolecznictwo). Kilkanaście lat po wyjściu z Anatot po jednym z kazań, które prorok wygłosił w Jerozolimie, przyłączył się do niego sekretarz Baruch – Jeremiasz opłacał go podobno z dochodów ze swoich nieruchomości rolnych. Spisywał mowy proroka i czasem odczytywał je publiczności. Po jednym z takich występów król Jojakim na oczach tłumu pociął Jeremiaszowe pisma, bo miał dość antypaństwowego proroka, który głosił, że wolą Pana jest, by Izrael poszedł do niewoli u Babilończyków, gdyż tylko tak będzie mógł odprawić należną pokutę i się nawrócić. Kilkanaście lat później Izraelici wciąż chętniej słuchali konkurencji – na przykład niejakiego Chananiasza, „oficjalnego” proroka wyznaczonego przez ówczesnych „księży patriotów”, który przekonywał, że Bóg jest z narodem i w ciągu dwóch lat zrobi porządek z wrogami. Nie zrobił. Płakać się chce, gdy czyta się o tym, jak już po poddaniu Jerozolimy Babilonowi Jeremiasz cieszy się jak dziecko, widząc zmierzającą do niego delegację niedobitków, którzy pragną serdecznie go przeprosić, obiecać, że teraz będą go słuchać, i poprosić o nowe wytyczne na czasy kryzysu. Prorok z radością się zgadza i biegnie na dziesięciodniowe rekolekcje z Panem. Po powrocie mówi ludziom, co usłyszał. Ale oni znów pukają się w głowę. To niemożliwe, żeby Pan oczekiwał, by pozostali pod brzemieniem okupanta i cierpliwie czekali na ratunek. Bóg nie wymaga od człowieka zachowań sprzecznych ze zdrowym rozsądkiem. Niedobitki Judejczyków uciekają do Egiptu, by tam całkowicie upaść pod butem Babilończyków, a Jeremiasz znów


zostaje sam – „z bolącą głową i płonącym brzuchem” (wypisz wymaluj – objawy nader częstego u zestresowanych ludzi zespołu jelita drażliwego). „Ludzkość kamienuje swoich proroków, po czym z tych samych kamieni buduje im pomniki” – zauważa przytomnie ksiądz Pronzato. Jeremiasza nie ukamienowano. Nie miał tyle szczęścia. Umarł na obczyźnie, w Egipcie, prawdopodobnie uznawany za kolaboranta, defetystę, kogoś w rodzaju dwudziestowiecznego volksdeutscha, na dodatek do śmierci głoszącego zagładę również swojej nowej przybranej ojczyzny, gdzie też kwitły religijne perwersje. Dopiero po jego śmierci zaczęto zastanawiać się, że może stary mękoła miał jednak ciut racji. Przeżył pięciu królów, z których czterech było – jak utrzymuje ksiądz Pronzato – ponadprzeciętnymi półgłówkami. Przez całe życie męczył się, powtarzając bez końca tak naprawdę wciąż to samo zdanie. Ludzie wokół narzekali na ciężkie czasy, na niesprzyjającą politykę, ekonomię, prawo. A on mówił im, że nie będzie lepiej, dopóki wszyscy nie zmienią swojego życia, że zaczynanie budowy nowego Bożego świata od mieszania religii i polityki to budowlana paranoja. Przekonywał, że lepszy świat to taki, w którym człowiek stara się śledzić nawet najdziwniejsze, wydawałoby się, koncepcje Pana Boga. Chce być na tyle mądry, by zdać sobie sprawę, że Pan Bóg to nie słodka do bólu lukrowana figurka ani polityk czy technokrata, który przyjdzie, by zawiesić ludzką wolność i raz a dobrze wytępić pedofilów, pornografów i korupcję. Nie wiedzieć czemu, słuchacze Jeremiasza ze szczególnym upodobaniem wrzucali go do wszelkiego rodzaju zbiorników wodnych – studni, cystern pełnych błota. Na tym arsenał środków, rzecz jasna, się nie kończył – proroka bito, wtrącano do lochów, zakuwano w dyby. Żyjemy w czasach bardziej humanitarnych. Dziś Jeremiasz, po wykonaniu wszelkich niezbędnych badań, z pewnością wylądowałby na stałe w Tworkach. Jezus też mówił, że „przychodzi ogień rzucić na ziemię”. Czy to, co robili Jeremiasz i Jezus, to nie rozrabiactwo? „Porządek jest przeciwieństwem chaosu; a jednak bywają też


i takie rodzaje porządku, które z samego już założenia przeznaczone są słusznej dezintegracji. Nasiona bywają zamknięte w doskonały, geometrycznie uporządkowany kształt; kiedy jednak nadchodzi ich czas, budzące się życie burzy ich uporządkowaną doskonałość i nie daje trwać w pokoju. I to ono właśnie jest sensem nasienia. Nie byłoby rzeczą słuszną przeklinać budzące się życie za to tylko, że zburzyło pewien ład” (Tadeusz Żychiewicz, Stare Przymierze). [ Józef (i inni) ]Maryja była mężatką czy dziewicą? Była i mężatką, i dziewicą. Dowody? Nie ma. Jest tylko wiara. I współczesna kultura, która próbuje przekonać wiarę, że ta nie ma prawa do istnienia, dopóki nie zmieni się w wiedzę. I to „coś dziwnego” we współczesnym człowieku, który na każdą wzmiankę o seksie reaguje dziwnym podnieceniem. Domaga się, by wszyscy dopieszczali, dowartościowywali tę sferę życia, tak jakby była ona skrzywdzonym dzieckiem. Newsem dnia nie jest to, że papież napisał stustronicową encyklikę o miłości Bożej i ludzkiej, ale to, że jedną stronę poświęcił właśnie cielesnej stronie miłości. „Kościół uznaje seks!” – ryknęły jak jeden mąż telewizje. Cóż, Kościół nie jest głupi i wie, że bez seksu nie byłoby chrześcijan. To bardzo ważna sfera życia człowieka, ale jednak nie powietrze. Przekonywał o tym już Pitagoras, którego współczesna szkoła lansuje dziś wyłącznie jako specjalistę od trójkątów prostokątnych, dyskretnie pomijając fakt, iż jest on także autorem innego doniosłego twierdzenia: zamiast uprawiać seks, lepiej jeść fasolę. Zanim czytelnicy odłożą na bok tę książkę, jęcząc, że oto czeka ich pewnie kolejny „kościółkowy” wykład o przykrościach płynących z chodzenia z kimś do łóżka, niech powstrzymają się na chwilkę, by wysłuchać dziejów mężczyzny, który mając pewnie jakieś siedemnaście lat, wpadł w sam środek najważniejszej historii, jaka zdarzyła się na tym świecie. Historii tak niezwykłej, że na dobrą sprawę winna być wyłącznie przedmiotem kontemplacji. Zanim ruszymy tą drogą, warto jednak upewnić się, czy nie plączą nam się jakieś zbędne pojęciowe graty. Jako pierwsze należy obalić potoczne przekonanie, że Józef był miłym staruszkiem, przygłuchym, półślepym, a więc nie bardzo


orientującym się w tym, co się działo z jego żoną. To bzdury wypisywane przez starożytnych autorów apokryfów przede wszystkim po to, by uzasadnić jakoś ewangeliczny werset mówiący o „braciach i siostrach Jezusa” (którzy w istocie byli pewnie jego kuzynami). W myśl koncepcji opisanej w apokryficznej Historii Józefa Cieśli, Józef, biorąc Maryję za żonę, miał lat dziewięćdziesiąt jeden i od niedawna był wdowcem z sześciorgiem dzieci. Inny apokryf podaje, że w chwili ślubu Józef miał lat osiemdziesiąt dziewięć, a w chwili śmierci – sto jedenaście (bibliści mówią tymczasem, że średnia życia w Galilei w czasach Jezusa wynosiła od trzydziestu do czterdziestu pięciu lat, sześćdziesiątki dożywało kilka procent ludności). Hiszpańska zakonnica Maria de Agreda w siedemnastym wieku popełniła dziełko, w którym precyzyjnie opisywała śmierć Józefa. Zdaniem mniszki nasz bohater umierał przez dziewięć dni w łóżku, otoczony przez anielskie zastępy, które trzy razy dziennie urządzały w domu koncert oraz rozpylały niebiańskie zapachy. Nieco mniej egzaltowani pisarze zwracali uwagę na to, że poza Józefem żaden człowiek nie miał przywileju umierania w takim towarzystwie – z Jezusem i Maryją u wezgłowia. Tak czy siak, z pewnością został pochowany w dniu swojej śmierci, a jedną z głównych ról w czasie pogrzebu odgrywał pierworodny syn, Jezus. Gdzie pochowano Józefa? Tego do dziś nie wiemy (oto kolejny argument za tym, by czcić całą Ziemię Świętą). Tadeusz Żychiewicz w swojej Poczcie Ojca Malachiasza zwraca uwagę na jeszcze jeden powód, dla którego przez wieki z lubością robiono staruszka z kogoś, kto nie zdążył nim być. Żychiewicz zżyma się na wszystkich nadgorliwców, którzy w podeszłym wieku Józefa widzieli najlepszy argument tłumaczący wieczne dziewictwo Maryi. Józefa wyzywano od „przybranych” ojców Najświętszej Dzieciny, podkreślając, że nie był mężem Maryi, a jej „oblubieńcem” albo wręcz „stróżem Świętej Rodziny”, lub po prostu uciekano od problemu, koncentrując się na mnożeniu tytułów Maryi i celowo pomijając fakt, że miała męża. A to, że była zamężna, nie ulega żadnej wątpliwości. Małżeństwa w ówczesnym żydowskim świecie zawierano dwuetapowo.


Pierwszy etap stanowiło coś w rodzaju naszych zaręczyn, jednak ze znacznie bardziej poważnymi skutkami natury prawnej. Już bowiem po tego typu wstępnej deklaracji (i wszystkich związanych z tym szykanach, na przykład próbie „gorzkiej wody”, gdy narzeczonej dawano pić obrzydliwą ciecz w nadziei, że jeśli wcześniej sypiała z innymi, woda ta wywoła u niej zespół groźnych chorób), para uważana była za męża i żonę, mimo iż nie mieszkała razem – zasada, że małżeństwo jest ważne, gdy się je skonsumuje, to pomysł prawa zachodniego. Po mniej więcej roku urządzano zaś właściwą imprezę (trwającą niekiedy całe dwa tygodnie) i odtąd państwo młodzi mogli się już cieszyć swą bliskością do woli. Anioł zawitał do Maryi z pewną propozycją właśnie pomiędzy tymi dwoma wydarzeniami, wtedy gdy Maryja była już żoną Józefa, ale wciąż pozostawała dziewicą. Początkowa reakcja pana młodego musiała być jasna. Podejrzewał, że Maryja go zdradziła. Z pewnością był w szoku. Ewangelia sugeruje, że chciał udzielić Maryi cichego rozwodu, choć prawo dopuszczało w takich wypadkach nawet kamienowanie „cudzołożnicy”. Zapatrzeni w lukrowane obrazki, nie zdajemy sobie sprawy, przed jaką próbą stanął związek dwojga młodych ludzi. Nie trzeba być Wojciechem Eichelbergerem, by wyobrazić sobie, że w małżeństwie Maryi i Józefa pojawiły się „ciche dni”, poczucie wzajemnej obcości, rozczarowanie, gorycz, brak zaufania. Aż w końcu (bo przecież nie od razu) do Józefa przychodzi we śnie anioł, który wyjaśnia mu, kto jest ojcem dziecka. Od tej chwili w życiu cieśli zaczyna się okres heroizmu. Zbyt wielkie słowo? Proszę wyobrazić sobie może dwudziestolatka – zakochanego, pełnego pragnień, planów, marzeń. W filmie Córka swojego Syna Fabrizio Costy skołowany Józef wypowiada słynne zdanie: „mam Żonę, która nie jest moją żoną, i mam Syna, który nie jest moim synem”. Józef jest przecież normalnym, młodym człowiekiem. Zgadza się na to, by nie mieć już własnego potomstwa. Na pewno cierpi. Mimo to ma w sobie dość siły, by nie rzucić wszystkiego i ruszyć tropem realizacji własnych słusznych ludzkich potrzeb. Bardziej niż siebie kocha swoich najbliższych. Najpierw zabiera rodzinę na emigrację do Egiptu, później wraca i zaczyna wychowywać swoje


jedyne Dziecko (w tradycji żydowskiej ojcem dziecka był bowiem nie ten, kto je spłodził, ale ten, kto nauczył je wiary w Boga). Po raz ostatni oglądamy go, gdy wraz z dwunastoletnim Jezusem odwiedza Świątynię. O jego dalszym życiu Ewangelie mówią niewiele. Fundują nam coś, co badacze Biblii nazywają „zaćmieniem Józefa”. Ale on przecież – mimo że „zaćmiony” – żył, pracował, modlił się. Był. Andrzej Bursa Święty Józef Ze wszystkich świętych katolickich najbardziej lubię świętego Józefa bo to nie był żaden masochista ani inny zboczeniec tylko fachowiec zawsze z tą siekierą bez siekiery chyba czuł się jakby miał ramię kalekie i chociaż ciężko mu było wychowywał Dzieciaka o którym wiedział że nie był jego synem tylko Boga albo kogo innego a jak uciekali przed policją nocą w sztafażu nieludzkiej architektury Ramzesów (stąd chyba policjantów nazywają faraonami) niósł Dziecko i najcięższy koszyk. Jezus był cieślą, stolarzem czy kamieniarzem? Prawdopodobnie – wszystkim naraz. Louise Bourassa Perrotta, biografka naszego świętego, przeprowadziła obszerne śledztwo. Pisze, że o Józefie (i jego rodzinie) możemy powiedzieć dużo właśnie dlatego, że się nie


wyróżniała – jej członkowie byli przeciętnymi mieszkańcami ówczesnego Nazaretu. Wioski liczącej pewnie od stu do pięciuset mieszkańców – w większości ze sobą spokrewnionych, położonej w górzystej okolicy, z dala od głównych szlaków handlowych. Perrotta precyzyjnie opisuje, jak mogło wyglądać życie rodziny Józefa, a czytając jej opis, trudno nie oddać szacunku Stwórcy, któremu nic nie zabroniłoby przecież urodzić się na przykład we współczesnej Kalifornii. W Nazarecie brakowało rozrywek – wyjąwszy okazjonalne wizyty jakiegoś wędrownego śpiewaka, była przede wszystkim praca. Ludzie trudnili się rolnictwem, ale Józef akurat pracował na ich rzecz jako wioskowy rzemieślnik. Kilka miesięcy temu w białostockim sklepie z dewocjonaliami natknąłem się na obraz, na którym nasz święty uczy Syna, jak zbić sobie krzyż. Józef był jednak nie tylko stolarzem, rzemieślnicy tacy jak on zajmowali się zasadniczo „obróbką materiałów twardych” – projektowali i budowali domy, naprawiali dachy, robili meble, narzędzia rolnicze, a nawet ówczesny „sprzęt AGD”. Roberto Beretta i Elisabetta Broli, autorzy książeczki Jedenaście przykazań, forsują hipotezę, że święty Józef mógł być zaangażowany w prace budowlane w odległym o sześć kilometrów Seforis – mieście, które ówczesny król Herod Antypas pragnął uczynić miejscem równie pięknym jak dzisiejsze przedmieścia Warszawy, ućkanym monumentalnymi domiszczami, łaźniami, teatrami – wszystko oczywiście w stylu greckim. Majątku jednak na tym Józef nie zrobił, zarabiał pewnie tyle co rybak czy rolnik – w świątyni składał za swoją rodzinę ofiarę ludzi ubogich, dwa młode gołębie. 531 Przez większą część swego życia Jezus dzielił sytuację ogromnej większości ludzi: było to codzienne życie bez widocznej wielkości, życie z pracy rąk, żydowskie życie religijne poddane Prawu Bożemu, życie we wspólnocie. O całym tym okresie zostało nam objawione, że Jezus był „poddany” swoim rodzicom oraz że „czynił postępy w mądrości, w latach i w łasce u Boga i u ludzi” (Łk 2, 51–52). Perrotta podejrzewa, że mieszkańcy Nazaretu sprzedawali swoje warzywa i owoce na rynku w Seforis, nie wyklucza też, że mogli chodzić tam do pracy. Z pewnością nie przesiąkli jednak tamtejszą „światową kulturą”. Byli prostymi ludźmi, traktującymi ekspansję


greckich obyczajów tak, jak mieszkańcy polskiej prowincji potraktowaliby wycieczkę hałaśliwych studentów ze Stanów Zjednoczonych, trzymających w jednej ręce hamburgera, a w drugiej – bilet do fitness clubu. Choć ze względu na bliskość granicy cieszyli się w kraju opinią „półpogan”, uważali ją za bardzo niesprawiedliwą. Dla nich centrum wszechświata był dom i lokalna synagoga. Modlono się tam, wpajano Boże prawa. „Na tabliczkach uczono się tam pisać litery, myto dziecko i ubierano je w odświętne ubrania; pieczono mu placki na miodzie i mleku, przynoszono mu owoce i łakocie i oddawano pod opiekę mistrzowi” – pisze Brat Efraim w książce Józef. Ojciec na nowe tysiąclecie. Szkoły zaczęto zakładać systematycznie jednak dopiero kilkadziesiąt lat później, być może więc Jezus uczył się żydowskiej religii bezpośrednio od swojego ojca. Określenie „sprawiedliwy” (cadyk), jakim opisuje Józefa Ewangelista Mateusz, pokazuje, że mógł on być religijnym autorytetem w lokalnej społeczności. „Naiwny obraz Józefa łatwowiernego i dobrodusznego proletariusza, nieznającego Tory” warto więc z miejsca włożyć między bajki. Pamiętajmy jeszcze o jednym – to naprawdę nie były łatwe czasy. Zwiedzacze świata, tacy jak Martyna Wojciechowska i Tony Halik, nie czuliby się w Nazarecie zbyt dobrze. Korespondenci wojenni – to co innego. Palestyna już wówczas okazywała się nie najbardziej bezpiecznym miastem na ziemi. Teolog Jörg Zink w książce Jezus przypomina, że przed rzymskimi legionami musiała uciekać już rodzina będącej jeszcze dzieckiem Maryi. Jeśli założymy, że Jezus urodził się w 7 roku p.n.e. – to mając trzy lata, mógł widzieć powstanie w Seforis, brutalnie stłumione przez trzydziestotysięczną armię rzymskiego wodza Warusa, który w drodze do Jerozolimy ukrzyżował ponoć dwa tysiące Żydów. Kolejne powstanie wybuchło, gdy Jezus miał lat dwanaście, powstańcy kryli się po okolicznych wzgórzach i jaskiniach. Gdy miał lat dwadzieścia jeden, Rzymianie zafundowali ludności kolejną podwyżkę ówczesnych PIT-ów, co z pewnością zaowocowało skrajną nędzą. Rzymski aparat fiskalny nie przebierał bowiem w środkach i gdy doszedł do wniosku, że ktoś ma płacić, to płacił, nawet jeśli trzeba było w tym celu wymusić zeznania podatkowe torturami, spalić resztkę jego


dobytku, wybić w pień krewnych, a jego samego w końcu ukrzyżować. Henri Daniel-Rops przypomina też o potwornym rozkwicie przestępczości (Jezus w Ewangelii mówi swoim uczniom o tym, co znają z życia – o zbójach, złodziejach, włamywaczach), z którym kompletnie nie radziła sobie ówczesna policja – superrozbójnika Eleazara próbowano ponoć złapać przez bite dwadzieścia lat. Życie Świętej Rodziny dalekie było więc od sielanki i luksusów. Bóg chciał zejść w nędzę i kłopoty, gdyby odgrodził się złotym murem, nie mógłby stać się bliski wszystkim. Daniel-Rops podaje ciekawy argument za tym, że Jezus był cieślą. Jego zdaniem dowodzi tego ewangeliczna przypowieść o belce w oku. W wąskich zatłoczonych uliczkach transport belek musiał być niebezpieczny. Chrystus nie bez ironii mówi obłudnikowi, by zamiast zajmować się sąsiadem, zwrócił uwagę na belkę, która jest już blisko i może wybić mu oko. Czy Józef nie wiedział, kim jest Jezus? Mógł się domyślać, mógł wierzyć. Ale mógł też aż do końca nosić w sobie bolesną niepewność. Myśląc o biblijnych sytuacjach, zachowujemy się często jak ci, którzy wiedzą już, bo czytali w gazecie, jak zakończy się film. Czasem warto uświadomić sobie i wczuć się w myśli ludzi, którzy aż do śmierci tego nie wiedzieli. Józefowi wystarczyło kilka słów i miłość do żony i Syna, by przeżyć życie w sposób, w jaki z pewnością nie przyszedłby mu nigdy do głowy. Gdy umierał – jego Syn nie był czczony w kościołach, nie był nawet rabbim, ot po prostu – był następcą swojego ojca w rodzinnej firmie. Po co więc była cała afera związana z Jego poczęciem, dlaczego tak dziwnie zachowywał się, gdy mając dwanaście lat, po raz pierwszy odwiedził Świątynię? Józef nie miał specjalnych wizji, nie przeżywał ekstaz – pewnie dlatego uważany jest dziś za patrona wszystkich tych, którzy również ich nie mają, mają za to mnóstwo roboty, naczyń do zmywania i dzieci, które o piątej rano krzyczą „śniadanko!”. Robił to, co do niego należało, kochał żonę, rozmawiał z nią, był jej oparciem i przyjacielem. Wychowywał dziecko. Bóg chciał, żeby Jego Syna wychował rzemieślnik z Nazaretu. Józef był autorytetem dla Syna Bożego. Czy można wyobrazić sobie bardziej wyraźne dowartościowanie ludzkiego


ojcostwa? Józef wydawał Bogu polecenia, spędzał z Nim czas, może czasem podniósł głos. Bóg wyraźnie pokazuje w całej tej sytuacji, że nie zależy Mu na przywilejach, że kiedy między Nim a człowiekiem jest prawdziwa miłość, reszta się nie liczy. Przed Bogiem można więc płakać, cieszyć się, dzielić się z Nim radościami dnia; moja znajoma zakonnica ma z kolei zwyczaj, że gdy nie radzi sobie z nawałem zajęć, stresu i kolejnych opatrznościowych zdarzeń (jak lekcje w gimnazjum), idzie do kaplicy, zamyka drzwi na klucz i robi Panu Bogu regularną awanturę. Przed Bogiem nie musimy udawać, że jesteśmy aniołami. Józef nie udawał. Miał tylko słowo Maryi, która pewnie powiedziała mu, jak się sprawy mają. Wybrał więc najlepszą, bo najprostszą, opcję. Był dobrym, cudownym człowiekiem. Józef jak nikt na świecie doświadczył też innej prawdy – dzieci nie są własnością swych rodziców. Odchodził z tego świata pełen pytań, głodny odpowiedzi. Czy inaczej było ze świętym Piotrem, bo przecież gdy ukrzyżowano go głową w dół w Wiecznym Mieście, chrześcijaństwo było jedną z licznych działających wówczas w basenie Morza Śródziemnego sekt i nikt z postronnych nie myślał nawet o tym, że stanie się wielką religią? Józef, Piotr, Zacheusz i setki innych ludzi mogliby być patronami tych, którzy czasem naprawdę nie wiedzą, o co może chodzić Panu Bogu. A świętymi zostali, bo zgodzili się na ten dyskomfort, uznając, że najważniejsze jest, iż On wie to na pewno. Dlaczego tylko niektórzy znajomi Jezusa zauważyli, że On jest Bogiem? Kilka lat temu zespół brytyjskich komików pod wodzą Ricky’ego Gervaisa przygotował doskonałą komedię The Extras. W każdym z odcinków Gervais wcielał się w rolę statysty pracującego przy wielkiej superprodukcji. Grał a to policjanta, który pokazuje się na dziesięć sekund w hicie z Samuelem C. Jacksonem i wygłasza dwuzdaniową kwestię, a to żołnierza w historycznej produkcji z Kate Winslet. Wszystkie ekranowe hity, reżyserów i aktorów ostatnich lat oglądamy z perspektywy autobusu z cateringiem. I człowieka, którego historia zapamięta tylko dlatego, że przez chwilę udało mu się stanąć koło kogoś ważnego. Od statystów roi się w każdej wielkiej historii, również w Biblii. „Załapać się jak Piłat do Credo” – głosi ludowe porzekadło.


Każdy pamięta Kwiryniusza, którego imię pada zawsze w naszych domach nad wigilijnym barszczykiem i kutią (Ewangelia według świętego Łukasza, opisując narodzenie Jezusa, mówi o spisie powszechnym „który odbył się w tedy, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz”). Ten dopiero miał szczęście, historycy stawiają bowiem tezę, że siada on z nami do wigilii tylko i wyłącznie dzięki pomyłce Ewangelisty – zarządzony przezeń spis miał w rzeczywistości miejsce ponad dziesięć lat po narodzinach Jezusa, a w czasie gdy Zbawiciel przyszedł na świat, wielkorządcą Syrii był Gajusz Sencjusz Saturninus, o którym – co za niesprawiedliwość! – nie pamięta już nikt. Kolejne „extraski” – Syntycha i Ewodia, dwie kobiety z Filippi, do których święty Paweł apeluje w Liście do Filipian, by przestały się wreszcie spierać. Minęło dwadzieścia wieków, a my wciąż nie mamy pojęcia o co. Czy Eutychos, który słuchając kazania głoszonego przez Pawła w Troadzie, zasnął i wypadł z okna. Apostoł błyskawicznie uratował chłopca. W Dziejach Apostolskich spotykamy Ananiasza, którego Bóg prosi we śnie, żeby szedł na ulicę Prostą i zapytał w domu Judy o Szawła z Tarsu, a ten w międzyczasie nawrócił się już i zmienił w chrześcijanina Pawła. Ananiasz idzie, błogosławi Pawła, który dzięki temu odzyskuje wzrok i bierze się do pracy. Posłaniec znika nam z oczu, by więcej się już nie pojawić. Podobnie jak święta Elżbieta, która znika z Pisma Świętego zaraz po urodzeniu Jana Chrzciciela, pół roku starszego od Jezusa. Czytając Biblię, najczęściej przechodzimy nad „statystami” do porządku dziennego. A przecież odegrali swoją rolę w historii zbawienia. Nie tylko stanęli obok tej najważniejszej Osoby. Byli też pierwszymi, którzy spotykając Jezusa, musieli podjąć konkretne decyzje. Wejść w tę relację? Odpowiedzieć na słowa Boga? Od poruszenia ludzkiego serca zależą losy świata. Przesada? Bóg jest zupełnie bezbronny wobec naszej wolnej woli. Możemy sobie przecież wyobrazić sytuację, w której mimo starań Jezusa wszyscy potencjalni apostołowie uprzejmie dziękują Mu za współpracę. Jan, Jakub, Piotr – wszyscy idą na ryby. Jak wyglądałby świat, gdyby wszyscy ludzie, spotykając Boga, po prostu Go mijali?


To pytanie z gatunku stale aktualnych. „Timeo Deum transeuntem” („Boję się przechodzącego Boga”) – mówił święty Augustyn, żyjący przecież kilkaset lat po czasach, gdy Jezus wędrował po Galilei. Dzieci, które Jezus brał na ręce, miały to szczęście, że spotkały Go w widzialnej postaci. Ale przecież te same dzieci musiały później dorosnąć. Prawdopodobnie jeszcze przed ich dziesiątymi urodzinami Jezus, który je tulił, został zabity na krzyżu. Czy ta wiadomość dotarła i do nich? Jak w tej całej sytuacji zachowali się ich rodzice? Czy wspominali w starości to swoje spotkanie z Bogiem? Umarli w niewiedzy, a może zostali chrześcijanami? Rezolutną i twardą Samarytankę, z którą Jezus toczy dialog przy studni, też porzucamy chwilę po tym, jak dała Mu napić się wody. Co się z nią działo? Czy dołączyła do uczniów, czy też po krótkiej fascynacji, wróciła do domowych zajęć? Gdy czyta się Ewangelię, warto uświadomić sobie, że za Jezusem na ogół ciągnął dziki tłum, podczas ziemskiego wędrowania spotkał On pewnie tysiące ludzi. Zdecydowana większość z nich dożyła jednak swoich dni bez świadomości, że przyszło im być widzami największej historii w dziejach świata. Losy biblijnych „extrasów” to nie tyle karmienie plotkarskiej ciekawości, ile okazja do medytacji nad prostą prawdą – w życiu każdego człowieka przychodzi taki moment, gdy otwiera się nad nim okno. Gdy staje wobec czegoś wielkiego. To okno później zawsze się zamyka. I albo wykorzysta się tę chwilę, albo nie. A gdyby Zacheusz nie zlazł z drzewa? No właśnie, przecież mógł nie zejść. Zacheusz był szefem celników – zespołu poborców podatkowych – w Jerychu, starym mieście, w którym swoje zimowe rezydencje miało wielu zamożnych mieszkańców Jerozolimy (a obok – jak podaje Ronald Brownrigg w swoim biblijnym who is who – Herod miał wspaniały ogród wodny). Znając subtelność ówczesnych urzędników rzymskiej skarbówki, możemy podejrzewać, że stosunek Zacheusza do jego rodaków dobrze oddawało Leninowskie powiedzenie: „Nie muszą kochać, byleby się bali”. A bali się z pewnością – rzymska okupacja nie była bowiem idyllą rodem z filmów o Kleopatrze, za wykroczenia


skarbowe mogła grozić śmierć. Zacheusz, nie przejmując się więc epitetami, powolutku budował swoją karierę. I oto pewnego dnia jerychońską tłuszczę elektryzuje wiadomość, że do miasta zbliża się cyrk. Mieszkańcom parę razy w roku zdarzało się pewnie oglądać różnej maści cudaków i proroków, od których wtedy aż roiło się nad Morzem Martwym. Tym razem show miał zapewnić Jezus z Nazaretu, który kilka godzin wcześniej przy prowadzącej do Jerycha drodze wyleczył ze ślepoty żebraka Bartymeusza; ów dobrze rozpoznał swoją życiową szansę i „wykrzyczał” sobie uzdrowienie. O Jezusie mówiono, że bije na głowę wszystkich ówczesnych cudotwórców. Tłum ciągnący za Nim po bezdrożach Galilei w niczym nie przypominał pielgrzymki do Gietrzwałdu, nie niósł figur i nie śpiewał pieśni. Ci ludzie czekali na sensację, a gdy parę miesięcy później czas sensacji się skończył – Jezusa zostawili nawet apostołowie. Na razie jednak ludzkie kłębowisko biegnie do bram miasta, a na jego końcu turla się Zacheusz, podłego wzrostu, po prostu – kurdupel. Człowiek – który, jak zauważyła Maria Szamot w świetnej książce o „extrasach” (Chcę zobaczyć Jezusa), od dzieciństwa musiał nosić w sobie cały katalog kompleksów. Ciżba szczelnie wypełnia ulicę, Zacheusz za nic nie przepuści jednak widowiska, gramoli się więc na rosnące na poboczu drzewo. „Popatrzę – myśli pewnie – i wracam do biura”. W tym momencie dostrzega go Jezus, który krzyczy do Zacheusza, żeby złaził, bo chciałby wstąpić doń na nocleg. Tłum milknie. A po chwili zaczyna syczeć – z zazdrości, z niechęci lub dopytując, czy może ów słynny bioenergoterapeuta to jednak po prostu zwykły wariat. Sam Zacheusz też z pewnością milczy. Jest w szoku porównywalnym z tym, jaki przeżyłby ktoś z nas, gdyby dowiedział się, że na nocleg wybiera się doń Madonna. Widząc zazdrość w oczach ludzi, rozkręca się z pewnością w drodze do domu. Jak każdy nowobogacki, chce zaimponować sławnemu gościowi opowieściami o nowiutkim grillu, basenie z systemem zraszania ogrodu i szkole dla dzieci. Ewangeliści nie wspominają nic o tej nerwowej oracji Zacheusza, jest jednak jasne, że w końcu zaczyna też mówić Jezus. Co mówi – nie wiadomo. Ale mówi na tyle wyraźnie, że w


końcu – jak podaje Ewangelista – celnik zauważa chyba, kogo gości. Że Jezus nie jest kolejnym uzdrowicielem, ale jest Synem Boga. Głęboko poruszony, wstaje od stołu i zapowiada, że połowę majątku natychmiast odda ubogim, a jeśli komuś zdarzyło mu się coś ukraść – zwróci wszystko poczwórnie. Czyste szaleństwo – zważywszy, że według prawa wystarczyło zwrócić okradzionemu wyłącznie sumę podstawową, powiększoną o marne dwadzieścia procent. A więc może – wbrew temu, co zwykle się sądzi – Zacheusz był kolaborantem, ale względnie uczciwym? Nie wiadomo. Wiadomo, że Jezus, każąc mu złazić z drzewa, wyleczył go z kompleksów. Następnego ranka jego gość zniknął za horyzontem, kilka miesięcy później Zacheusz usłyszał gdzieś pewnie, że Rzymianie, jego pracodawcy, zabili Jezusa w Jerozolimie. Zacheusz został w Jerychu. Jeśli chciał żyć uczciwie – musiał rzucić pracę. Czy wytrwał w swoich postanowieniach? Wypłacił się dłużnikom? Jak zmianę salda na domowym koncie przyjęli jego przyjaciele i rodzina? Zacheusz opowie nam wszystko po drugiej stronie chmur. Po tej zostanie stałym wyrzutem sumienia dla wierzących, często zbyt zajętych lustrowaniem historii grzeszników. Pochyleni nad aktami i zajęci wystawianiem ocen, nie widzą, że każdy grzesznik jeden jedyny raz w życiu – sam nie wiedząc czemu – wspina się na wyżyny swoich możliwości. Na chwilę – sam nie wie po co – otwiera drzwi swojej duszy, po czym nie niepokojony przez nikogo, powraca na stare śmieci. Tracąc szansę. Czasem niestety na zawsze. Higiena w czasach Jezusa Gdy ktoś bardzo się ubrudził, szukał ratunku w silnie pieniącym się węglanie sodowym importowanym z Egiptu i Syrii. Nacierano się też roślinami o mocnym zapachu – rozmarynem i lebiodą. Były w użyciu szczotki i gąbki. Nie znano pasty do zębów, a oddech odświeżano przy użyciu „pieprzu pachnącego” (jakiejś odmiany anyżu) (na podstawie: Henri Daniel-Rops, Życie w Palestynie w czasach Chrystusa). [ Ladacznice (i dziewice) ]Skąd w historii Kościoła tyle pań lekkich obyczajów? O pierwszej z nich pruderyjni hagiografowie


pisali, że była – jak to się dzisiaj mówi – „tancerką egzotyczną”, choć była przecież zwykłą prostytutką. I to znającą swój fach, skoro uwiedzenie całego statku mężczyzn (około trzystu) pielgrzymujących do Grobu Świętego było dla niej pestką. Druga była aktorką z Antiochii, znaną z tego, że lubiła się pokazywać publicznie ubrana wyłącznie w sznury pereł. Trzecia – podobnie jak pierwsza – sprzedawała swoje wdzięki w Aleksandrii, czwarta prowadziła przytulny hotelik dla egipskich pustelników, w końcu doszła jednak do wniosku, że agencja towarzyska może być rozwiązaniem bardziej dochodowym. Maria Egipcjanka, Pelagia, Taida i Paizja były bohaterkami legend opowiadanych sobie przez starożytnych pustelników zwanych Ojcami Pustyni. Najbardziej ekscytował ich kontrast między życiem wspomnianych pań a okolicznościami śmierci. Maria Egipcjanka umarła po czterdziestu trzech latach spędzonych na pustynnej pokucie. Pelagia w męskim przebraniu żyła jako mnich w Jerozolimie. Taida odeszła do Pana na własne życzenie zamurowana żywcem w jednym z klasztorów, Paizja zmarła kilka godzin po tym, jak jeden z ojców, Jan Karzeł, nawrócił ją z grzesznego życia. Legenda głosi, że jej duszę prowadzili do raju aniołowie, a ojciec Jan usłyszał płynące z niebios budujące pouczenie, że czasem godzina szczerej pokuty może być bardziej efektywna od długich lat spędzonych na postach i modlitwach. Wszystkie wspomniane panie zostały z miejsca uznane za święte. Jest z nimi tylko jeden problem – nie wiadomo, czy naprawdę istniały. Wiernym jednak nie musi to wcale przeszkadzać. Święta Maria Egipcjanka do dziś ma swoje wspomnienie w kalendarzu liturgicznym (2 kwietnia). Nic dziwnego. Osoby „nieciężkich obyczajów” zajmują w sercach grzeszników miejsce zupełnie szczególne. Doszło nawet do tego, że ich przedstawicielki „załapały się” do prezentowanego w Ewangelii Mateusza rodowodu Jezusa. W gronie prababć Pana możemy więc znaleźć Tamar z Księgi Rodzaju, która siedząc przy drodze, zwiodła swojego własnego teścia, tylko po to, by zajść z nim w ciążę (szczegóły w rozdziale 38 tej Księgi), czy Rachab z Księgi Jozuego, być może oberżystka, z pewnością „nierządnica”, która przyjmuje pod swój dach dwóch izraelskich zwiadowców, dzięki czemu naród wybrany może


zdobyć Jerycho. Sam Jezus też żył przecież w świecie, gdzie prostytucja była poważną gałęzią „rozrywki”. Jak pisze Henri Daniel-Rops, prostytucja sakralna, z której swego czasu ochoczo korzystali Izraelici, została co prawda zepchnięta niemal wyłącznie do portów, okupacja rzymska przyniosła jednak rozkwit całkiem świeckich domów rozpusty, z „personelem złożonym z »młodych oślic«, jak zachęcająco głosił szyld na Via dell’Abbondanza w Pompei”. Jezus nigdy nie odwracał się od takich kobiet ze wstrętem, jedną ocalił przed kamienowaniem, drugą pochwalił za to, że w akcie desperacji i żalu umyła Mu nogi, używając w tym celu superdrogich – wartych „roczny zarobek robotnika”, zatem dziś byłoby to pewnie ponad dziesięć tysięcy złotych – perfum. Chore umysły rzecz jasna od razu zaczęły węszyć w tym przyjemną dla oka sensację i czym prędzej powiązały Jezusa z ową luksusową kurtyzaną (myląc ją z postacią Marii Magdaleny, która wbrew temu, co wypisują o niej twórcy pokroju Dana Browna, nigdy nie parała się tą profesją). Jezusowi chodziło zaś tylko o to, by pokazać, że Bóg nie odwraca się od tych, którzy Go zdradzili; od prostytutek czy – jak wtedy mówiono – „psów” (tak prorocy wyzywali Izraelitów raz po raz wracających do pogańskich kultów). A skoro tak, to nie odwraca się po prostu od nikogo. Są wśród teoretyków religii tacy, którzy podpowiadają, że chrześcijaństwo, celowo koncentrując się na biegunach moralnej skali, tym wyraźniej pokazuje, że nie ma takiego dołka, z którego Bóg nie umiałby człowieka wyprowadzić. Pewnie dlatego drugą, a może raczej – pierwszą, eksponowaną przez naszą religię kategorią kobiet jest przeciwieństwo prostytutek: dziewice. Francuska autorka Regis Burnet w swojej biografii Marii Magdaleny stawia nawet tezę, że między te dwa bieguny musi wpisać się ze swoim postępowaniem każdy chrześcijanin, codziennie „rozrywany” między chęcią stania się tak boskim i czystym jak Maryja, a zarazem zostania tak boleśnie ludzkim jak wspomniane niemoralne panie. Gwoli uczciwości – przestroga. Wielu, którzy zbyt intensywnie próbowali medytować nad tą prawdą, ugrzęzło po drodze – tak jak średniowieczni malarze, zafascynowani przedstawianiem na swych płótnach ciał jawnogrzesznic wijących się z bólu w


masochistyczno-pokutnych rytuałach; wielu polegnie na niej za chwilę, zaplątawszy się uprzednio w slogany o potrzebie dążenia do spokoju, piękna, homeostazy i akceptacji. A przecież ladacznice i dziewice mówią jasno. Chrześcijaństwo to nie jest ciepła kąpiel. Błogiej nirwany proszę szukać w buddyzmie. Nasz Założyciel oznajmił wyraźnie, że nie przyszedł zagłaskać tej ziemi, ale rzucić na nią ogień, poróżnić ojca z synem i synową z teściową (choć to akurat udaje się zwykle i bez Bożej pomocy). To napięcie między nieziemskim duchowym dziewictwem a potrzebą – excuses-moi – „puszczania się” z tym światem jest w człowieka wpisane na dobre. I nie zagada go żaden psychologiczny bełkot, wyjaśnianie, że żyć się nie da bez „potrzeb”. Bez spokoju, luzu, sympatii, dobrego wina oraz odrobiny relaksującego seksu. W miarę przejrzyście owo napięcie pokazuje historia wspominanej już na wstępie Marii Egipcjanki. Sofroniusz, starożytny biskup Jerozolimy, który spisał jej dzieje, z wyczuwalnym ożywieniem podkreśla w tekście te fragmenty, które mówią o tym, że współżycie z połową miasta było dla Marii nie tyle sposobem na zbicie kapitału, ile po prostu przyjemnością. Na wspomnianej już wycieczce do Jerozolimy Maria poszła nawet do Bazyliki Grobu Świętego, ale przy wejściu niewidzialna ręka odrzuciła ją na dziedziniec, co po chwili powtórzyło się raz jeszcze. I tak cztery razy, dopóki dobiegająca pewnikiem trzydziestki Maria nie zrozumiała, że czas się nawrócić. Co uczyniła. Popłakała, pomodliła się, po czym wyruszyła na pustynię. Przez siedemnaście lat walczyła z pokusą powrotu do świata, „do wina, po którym często byłam pijana, do ryb które jadłam w Egipcie, do śpiewania sprośnych piosenek”. Po tej pokucie spędziła na pustyni jeszcze lat trzydzieści. Tu niewielka ciekawostka. Traf chciał, że kilkaset wydm dalej przebywał znudzony i zniechęcony ojciec Zosima, który w wieku pięćdziesięciu trzech lat zaczął się na poważnie zastanawiać, czy życie, jakie sobie wybrał, ma sens. Jak ujął to w książce Święci przestępcy Hans Conrad Zander – przeżywał pustelniczy kryzys wieku średniego. Pustelnicy z jego okolicy mieli zwyczaj, że każdy Wielki Post spędzali w drodze, tak by choć przez tych czterdzieści dni mieć okazję do prawdziwego odosobnienia. W czasie jednej z takich wypraw Zosima


natknął się na dziwne zjawisko – spaloną na mahoń nagą kobietę z rozwianym siwym włosem, która opowiedziała mu swoją historię. Maria Egipcjanka – bo to była ona – miała spotkać się z nim za rok. Zosima – poruszony do głębi opowieścią byłej ladacznicy – przez cały rok żył tylko nadchodzącym spotkaniem, które ograniczyło się jednak do przyjęcia przez nią komunii. Państwo umówili się ponownie za rok, ale po przybyciu na miejsce Zosima znalazł zwłoki Marii i napisany na piasku list pożegnalny, w którym wyjawiała mu swoje imię. Lew, który pojawił się w okolicy, pomógł mu wykopać jej grób, a Zosima wrócił do domu. Walczyły w nim o lepsze zachwyt nad historią Marii i poczucie rozczarowania, że oto Pan zabrał mu jedyną duchową rozrywkę, źródło miłej odmiany, powiernicę, obiekt snów, mistrzynię ducha. Mądrzejsi o historię Marii i Zosimy, wiemy już, dlaczego w świecie ludzi żyjących duchem nie praktykuje się koedukacji. Nietrudno wyobrazić sobie przecież, że gdyby nasz Zosima spotkał Marię ładnych kilka lat wcześniej i nie dzieliła go od niej aż tak wielka odległość, wpadłby po uszy w przepaść, którą każdy człowiek nosi w sercu. I tak jak mężowie porzucają „zużyte” już żony dla znacznie bardziej ponętnych kochanek, on też rzuciłby zakonne życie, zachęcony wizją spokojnej ludzkiej stabilizacji u boku kogoś, kto nie tylko zrozumie poruszenia ducha, ale także przytuli, ogrzeje oraz poda na obiad coś więcej niż liście kopru i starej sałaty. Starożytny kapłan z pewnością nie miał w ręku doskonałej książki Paula C. Vitza Psychologia jako religia, który precyzyjnie pokazuje, jak mówienie o potrzebach wyparło z naszych głów mówienie o cnotach. Jak nieustanne promowanie plastrów na nawet najmniejsze duchowe rany sprawiło, że nikt z nas nie wierzy już w potrzebę duchowej chirurgii – ile ludzkich dusz obumarło, bo w stanie nagłym wolało czytać pocieszające poradniki, niż iść do spowiedzi! Nie możemy jednak przecież wykluczyć, że doszedł do tej prawdy sam. I jako wytrawny mistrz życia duchowego wbił sobie wreszcie do głowy, że jeśli ktoś bierze chrześcijaństwo na poważnie, to na tej ziemi z pewnością nie osiągnie spokoju. W świecie nadgryzionym przez grzech pierworodny zawsze będzie chodził z pękniętym sercem i po linie zawieszonej nad przepaścią. Nie ma co udawać, że będzie inaczej.


A skoro już uparliśmy się badać temat w kontekście relacji męsko-damskich. Jakie udręki musiał przeżywać biskup Nonnus, który po szczeniacku, całym sercem zakochał się we wspomnianej już aktorce Pelagii, pomógł jej wyjechać do klasztoru w Jerozolimie i nie widział się z nią aż do śmierci. Kolejny przykład – błogosławiony Jordan z Saksonii i błogosławiona Diana, żyjący każde w swoim klasztorze młodzi ludzie, których listy (wydane w książce, pasjonująca lektura) to dowód miłości, jaka może połączyć dwie osoby różniące się płcią, ale połączone wiarą w tego samego Boga. Proszę spojrzeć, oto Ewagriusz z Pontu, świetny starożytny „dziennikarz”, który również, po uwiedzeniu apetycznej żony swego podstarzałego szefa, trafił na pustynię, gdzie nabawił się wrzodów i dość młodo (w wieku pięćdziesięciu trzech lat) zmarł. Złośliwy Hans Conrad Zander sugeruje co prawda, że wrzody Ewagriusza miały swoje źródło przede wszystkim w zbyt radykalnej diecie – placki chlebowe, nawet bez sałaty – stosowanej w nadziei, że pomoże mu ona okiełznać trapiące duszę nieczyste pomysły. „Ten chory na żołądek bizantyjski intelektualista symbolizuje chorobliwie rozkoszną konfuzję ducha i seksu, która dzisiaj tak pięknie kwitnie. W Niemczech nie sposób spotkać młodego mnicha, którego twarz by się nie rozjaśniła, kiedy pada to imię. Ewagriusz – o tak, on jest dla nas bardzo ważny!” – naigrawa się Zander. Przyznam, że gdy czytałem te słowa, nieźle mną zatrzęsło. A później pomyślałem, że z niecierpliwością poczekam na biografię samego Zandera – kto wie, może wówczas pośmiejemy się razem. Nie mieli telewizji, ale naprawdę mogli zająć się czymś innym… „Podczas wykopalisk odnaleziono metalowe znaczki, bąki, kości (...). Znaleziono nawet kostkę tak nierówną, że wygląda na fałszowaną. (...) Niektóre rodzaje [gier], podobne do gry w loteryjkę, wydają się niezmiernie dawne w Izraelu: rzucano kośćmi, aby przesuwać w kwadratach figury o stożkowatym kształcie” (Henri Daniel-Rops, Życie w Palestynie w czasach Chrystusa). [ Noe ]Czy w potopie utonęły też ryby? Nie wiadomo.


Generalnie – wiadomo niewiele. Oto dobre kilka tysięcy lat temu Pan Bóg postanowił zacząć wszystko od początku. Wybrał więc porządnego rolnika o imieniu Noe i kazał mu zbudować transatlantyk. Dziś specjaliści mówią, że cała historia potopu to najpewniej religijna refleksja nałożona na relację o jednej z lokalnych powodzi. Wspominają o niej także inne źródła, na przykład słynny epos o Gilgameszu – jeszcze bardziej fascynujący: tu uciekający arką król Utnapisztim apeluje do swoich rodaków, aby zostali na miejscu, a ich bóg „sprawi, że spadnie na was deszcz ciastek, a wieczorem ulewa pszenicy”. Wybitna znawczyni Biblii profesor Anna Świderkówna sugeruje, że ów kataklizm mógł mieć związek z globalnym ociepleniem. Przypomina, że gdy kilkanaście tysięcy lat temu na Ziemi wciąż zalegały lodowce „magazynujące” wodę w postaci stałej, poziom wód w morzach był znacznie niższy od dzisiejszego (w rejonie Zatoki Perskiej o około sto metrów), lecz później, w miarę topnienia mas lodu, zaczął się nagle podnosić. Dodatkowo czwarte tysiąclecie przed naszą erą było czasem bardzo deszczowym, lokalne powodzie zdarzały się więc nader często. Świderkówna opisuje jak z pokolenia na pokolenie, z kolejnymi pieśniami miejscowych bajarzy, legendy o tych wszystkich zdarzeniach ewoluowały, zmieniając się w opowieść o jednym straszliwym kataklizmie i tych, którym udało się ocaleć. Do owych opowieści nawiązali też biblijni autorzy, którzy chcieli na przystępnych przykładach opowiedzieć o początkach świata, o sensie życia człowieka, o czyhających nań zagrożeniach, o śmierci i cierpieniu, o Bogu i Jego relacji do swojego stworzenia. Świderkówna sugeruje, by na opowieść o potopie patrzeć przede wszystkim przez duchowe, a dopiero później naukowe okulary. Nic z tego, kalkulatory, miarki i satelity od dawna pracują na pełnych obrotach. W 1998 roku w Stanach Zjednoczonych ukazała się książka archeologów przekonujących, że potop miał miejsce około roku 7600 p.n.e., rzecz została jednak błyskawicznie skrytykowana – koncepcja totalnego potopu nie zgadza się na przykład z wiedzą o ewolucji gatunków. Inni podejrzewali, że autorom starych ksiąg chodzić mogło o przelanie się wód Morza Śródziemnego do Morza Czarnego (które wówczas leżało znacznie niżej niż dzisiaj), co nastąpiło około 5600 roku


p.n.e., jeszcze inni pisali, że może chodziło tu o tsunami z II wieku p.n.e., które szalało w regionie po erupcji wulkanu na greckiej wyspie Santorini. Bardzo ekscytująca okazała się też sama koncepcja przechowania na arce wszelkich stworzeń żywych. Niemiecki jezuita Athanasius Kircher w siedemnastym wieku wyliczył, że Noe na pokład arki oprócz innych zwierząt wziął też 4562 owce, żeby mieć czym karmić inne zwierzęta. Jego krytycy pisali, że zwierzęta wcale jeść nie musiały, bo na czas potopu zapadły w coś w rodzaju hibernacji, lub też jadły samo siano (którego magazyn znajdował się podobno bezpośrednio pod pokładem mieszkalnym i mógł pomieścić prawie 150 tysięcy metrów sześciennych surowca). Pismo Święte wyraźnie mówi, że arka miała trzy piętra (a więc wysokość około 15 metrów, długość 130–150 metrów i szerokość 22–55 metrów). Rabbi Jehuda opracował więc szczegółowy rzut statku. Wynika z niego, że miał on 360 pomieszczeń (zdaniem rabbiego Nehemiasza – 900) i dwa „ciągi poziome” (zdaniem rabbiego Nehemiasza – niezliczoną liczbę ciągów poziomych i pionowych), z których do tych pomieszczeń się wchodziło. Jak mogło się tam zmieścić całe ziemskie stworzenie? Francuski matematyk Johannes Buttero poradził sobie i z tym pytaniem, dochodząc do wniosku, że duże zwierzęta zajmowały tyle miejsca co 90 krów, a mniejsze poradziły sobie jeszcze lepiej: płazy poowijały się wokół słupów i poprzyczepiały się do belek. Nikt jak dotąd nie odpowiedział jednak na pytanie tytułowe. Czy Noe miał na pokładzie specjalne akwaria, czy też ryby nie potopiły się w wodach potopu i udało im się przeżyć go samodzielnie? Zaprezentowane wyżej podejście przypomina zachowanie człowieka, który otrzymawszy od wybranki miłosny list, przystępuje do analizy grafologicznej, gramatycznej i składniowej, spędza na tym życie, nie odbiera telefonów, nie chodzi na randki, z nikim się nie widuje. Jak określił to jeden z moich mądrzejszych kolegów – wszystko to przypomina „oglądanie Beatrycze przez ginekologa. Jest być może pożyteczne, ale nic nieznaczące”. Bo żeby dotrzeć do tego, co w opowieści o Noem najważniejsze, musimy zostawić plany arki i zejść ciut głębiej. Szwajcar


Hugo Loetscher w książce Noe. Powieść o koniunkturze opisał człowieka, który wśród świata do złudzenia przypominającego ten nasz, zadowolony z siebie świat dwudziestego pierwszego wieku, zachowuje się niczym obłąkany, wydaje majątek, rezygnuje z przyjaźni, wszystko stawiając na jedną kartę. Na budowie arki bogacą się wszyscy wokół, Noe ma bowiem dużo pieniędzy i wydaje je najpierw na materiały budowlane, później na badania naukowe nad gatunkami zwierząt. Jego przeciwnicy mają mnóstwo mądrych argumentów, on zgadza się jednak na rolę „wioskowego głupka”, wie bowiem, co słyszał od Boga, i mimo pięknej pogody codziennie czeka na deszcz. Loetscher udowadnia, że opowieść o Noem traci sens, gdy traktujemy ją wyłącznie jak program z kanału Discovery. To szkatuła, z której każdy może wyciągnąć co chce. Jeden – jak Loetscher – będzie pytał o los człowieka wierzącego w Boga wśród świata, który wierzy już tylko w człowieka. Inny – jak amerykańscy pastorzy po huraganach, które zalały Nowy Orlean – będzie pytać o to, czy Bóg może karać człowieka, czy też może człowiek karze się sam, zmieniając klimat Ziemi i wchodząc ze swoim budowami oraz techniką w miejsca, w których od wieków również natura miała coś do powiedzenia. Profesor Świderkówna zwraca skrupulantom uwagę, że przecież to jasne, iż Noe nie mógł zabrać ze sobą do arki wszystkich zwierząt świata ani odpowiedniej ilości paszy dla nich. „Ale ten, kto by tak myślał, nie zrozumie nic z tej całej historii, gdzie najważniejsze jest jedno: ludzie i zwierzęta zostają ocaleni razem”. Również inny wielki polski komentator Biblii Tadeusz Żychiewicz w przepięknym tekście Tęcza nad ziemią koncentruje się na tym, co stało się po potopie, gdy Bóg zawarł przymierze z Noem, jego bliskimi i wszelkim stworzeniem. Żychiewicz pisze, że to pierwsze przymierze, jeszcze w raju, miało miejsce w świecie, w którym ludzie i zwierzęta byli sobie przyjaciółmi. Przymierze z Noem jasno pokazuje, że zwierzęta mają odtąd służyć człowiekowi za pokarm, ale człowiekowi nigdy nie będzie wolno spożywać ich krwi. „Upomnę się o (...) krew (...) u każdego zwierzęcia”, mówi Bóg. Krew to symbol życia, znak duszy. Mimo więc marnej roli, jaką mają stworzenia do odegrania na tej zepsutej ziemi, „są też jednak sprawy między zwierzętami a Stwórcą, od których ludziom


wara” – pisze Żychiewicz. Tęcza, którą Pan Bóg umieścił na obłokach na koniec potopu, to znak, że choć człowiek sam zdecydował, iż od duszy woli czasem ciało, Pan Bóg zawiera przymierze również z jego ciałem. I z ciałem każdego stworzenia. Zachowuje się jak matka, która pieczołowicie skleja stłuczony przez dziecko dzbanek. Nie dlatego, że nie może kupić nowego, ale po to, by pokazać dziecku, że na ludzkich błędach świat się nie kończy. [ Piłat ]Jakim cudem Piłat załapał się do Credo? Prawda, że zaskakująca kariera? Jego imię szepczą codziennie miliony ust, odmawiając Credo. Napisano o nim piosenkę (Pilate grupy Pearl Jam). Oscar Wilde mówił o nim, że był „szkarłatną postacią historii”. Rosyjscy pisarze zrobili zeń wzór dla stalinowskich urzędników. Tłumy waliły do kin i wypożyczalni, by obejrzeć Davida Bowie, który grał go w Ostatnim kuszeniu Chrystusa, Latający Cyrk Monty Pythona naśmiewa się z jego wad wymowy („Ukrzyżuję Błajana!”), a młodzież licealna wkuwa na pamięć poświęcone mu fragmenty Mistrza i Małgorzaty, w których – do bólu samotny – błąka się między światami z jedyną istotą, jaka naprawdę go kocha, Bangą, swoim psem. Ann Wroe, autorka znakomitej książki Pilate. The Biography of an Invented Man („Piłat. Biografia wymyślonego człowieka”), podkreśla, że z czarnej trójki ewangelicznych szwarccharakterów (Judasz, Herod, Piłat) to właśnie o Piłacie wiemy dotąd najmniej. Poza opisem kilku godzin z jego życia u Ewangelistów, parę słów znaleźć można u Józefa Flawiusza, Filona Aleksandryjskiego i Tacyta. Materiału źródłowego było jednak tak mało, że niektórzy historycy zastanawiali się, czy Piłat nie jest postacią mityczną. W 1961 roku w Cezarei znaleziono wapienny obelisk z inskrypcją, na której znajduje się imię Poncjusza Piłata oraz jego funkcja. Piłat bawi się z historykami, jakby mówił im: „A jednak byłem. Zgadujcie dalej”. Ann Wroe wykonała mrówczą pracę, śledząc źródła z epoki i wyprowadzając z nich wnioski, jak musiało wyglądać życie jej bohatera. Pod koniec swej pracy cytuje Anatola France’a, który w wydanej w 1892 roku książeczce Prokurator Judei pokazuje Piłata do końca nieświadomego swej roli w historii ludzkości. Emeryturę spędził na Sycylii, gdzie zajął się uprawą ziemi. Utył, powoli tracił wzrok.


Wspominał dawne czasy, Judeę, wino, tańczące dziewczęta. Owszem, zdarzało mu się skazywać na śmierć lokalnych wyrzutków, ale Jezus? „Jezus z Nazaretu? Przykro mi, ale naprawdę nie pamiętam”. 599 Bolesna śmierć Chrystusa nie była owocem przypadku w zbiegu nieszczęśliwych okoliczności. Należy ona do tajemnicy zamysłu Bożego, jak wyjaśnia Żydom w Jerozolimie święty Piotr w swojej pierwszej mowie w dniu Pięćdziesiątnicy: Jezus został wydany „z woli, postanowienia i przewidzenia Bożego” (Dz 2, 23). Ten biblijny język nie oznacza, że ci, którzy „wydali Jezusa” (Dz 3, 13), byli jedynie biernymi wykonawcami scenariusza przewidzianego wcześniej przez Boga. Miał prawo nie pamiętać. Zarządzał przecież Judeą całe dziesięć lat. To rzadkość, za Oktawiana Augusta namiestnicy odwoływani byli czasem już po kilkunastu miesiącach. Następca Augusta Tyberiusz do polityki kadrowej wprowadził jednak nową myśl, opartą na obserwacji much żerujących na świeżej ranie. Nie ma sensu odganiać owadów, które przylecą pierwsze, bo gdy już opiją się krwią, tracą swą żarłoczność – konstatował władca. Jak urzędnicy, którzy obłowiwszy się na początku swych rządów, ograniczają później skalę gwałtów i złodziejstwa, nie należy więc wymieniać ich zbyt często. Gdzie urodził się Piłat? Historycy obstawiają zwykle Samnium – dziś okolice włoskiej Kampanii, na południe od Rzymu – gdzie mieszkał lud tyleż prosty, co bitny i przez długi czas dzielnie opierający się rzymskiej kolonizacji. Nie znamy dokładnie miejsca. Nie wiemy nawet, jak miał na imię. Marek, Lucjusz, Gajusz? („Piłat” to przydomek pochodzący od łacińskiego pilum – włócznia). Po świecie krążą co najmniej dwie konkurencyjne legendy. Jedna z nich głosi, że Piłat pochodził z Hiszpanii (do dziś w Sewilli turystom pokazuje się jego dom), a po brawurowych wyczynach żołnierskich u boku Germanika trafił do Rzymu, gdzie zasilił hiszpańską kolonię – hałaśliwą, rozpustną i brudną, budzącą grozę wśród stałych mieszkańców Wiecznego Miasta. Podejrzewano Hiszpanów na przykład o to, że do płukania zębów używają moczu. Inni dadzą się posiekać, broniąc tezy, że Piłat był raczej bękartem pewnego starogermańskiego króla, który na skutek niesłychanego splotu okoliczności militarno-dyplomatycznych trafił na wychowanie do Rzymu.


Fantastyczne wizje dotyczą też życia uczuciowego Piłata. Jedyny konkret w tej sprawie znajduje się w Ewangelii Mateusza, który pisał o żonie Piłata ostrzegającej go przed skazaniem Jezusa. Historycy i egzegeci z różnych epok nazwali żonę Prokulą. Czy Piłat miał dzieci? Domorośli historycy upierali się, że miał dwójkę, chłopca i dziewczynkę. Ann Wroe pokazuje jednak dobitnie wartość ich dociekań, opisując, jak na przestrzeni lat zmieniał się podawany przez nich wizerunek Piłata. Jak wraz z upływem wieków tył, jak skracała mu się szyja i jak po krótkim epizodzie z orientalnymi szatkami w rodzaju tureckich fezów skończył w dziewiętnastym wieku z posturą klasycznego angielskiego lorda. Każda epoka traktowała Poncjusza Piłata bez litości niczym historyczną wydmuszkę. Wobec braku pewnych danych, bohatera tego mimo woli starano się wypchać masą różnych o nim wyobrażeń. A przecież nawet z takich szczątków, jakie dotrwały do naszych czasów, da się wyprowadzić jakieś wnioski. Poncjusz Piłat z pewnością nie był typem bezmyślnego wojaka, tępym „trepem”, którym próbowali go uczynić przepełnieni nienawiścią średniowieczni historiografowie. To typ biuralisty, prowincjonalnego policmajstra, który zanim zacznie krzyczeć, próbuje wszystko grzecznie uzasadnić. Problemem Piłata, który w rezultacie doprowadził do tego, że zarząd Judeą okazał się szczytem jego politycznej kariery, był brak wyobraźni. Po raz pierwszy przekonano się o tym, gdy nakazał swoim żołnierzom umieścić proporce wojenne, będące symbolem Cezara, w świętej dla Żydów Jerozolimie. Lud nie ustąpił jednak, nawet widząc miecze legionistów. Prefekt był zszokowany. Przyzwyczajony do myśli, że religia to w gruncie rzeczy samotne lawirowanie między zastępami kapryśnych bogów, z którymi robi się różne interesy, nie rozumiał dogmatycznego boga Jahwe i jego ekstrawaganckich wymagań. To niezrozumienie pogłębiło się jeszcze, gdy prefekt, widząc problemy ludności z zaopatrzeniem w wodę, postanowił pomóc jej, budując na surowej pustyni klasyczny rzymski akwedukt. Żydzi znów podnieśli jednak raban, tym razem oskarżając Piłata, że realizuje inwestycję za pieniądze zebrane na ofiary w jerozolimskiej Świątyni (co akurat było prawdą). Gdy bunt przybrał niebezpieczne rozmiary, Piłat wysłał w tłum swoich żołnierzy w cywilu, którzy zmasakrowali


protestujących. Kolejną gafę, w czysto prowincjonalno-urzędniczym stylu, nasz bohater popełnił, gdy zamówił okolicznościowe medaliony sławiące Tyberiusza i znów kazał porozwieszać je w Jerozolimie. Tym razem żydowscy przywódcy próbowali wziąć go na sposób i szantażowali napisaniem donosu do cezara. Piłat zagrał va banque, Żydzi napisali list. Tyberiusz tym razem wściekł się nie na żarty. Nie wiadomo, ile ton daktyli, wonności i innych podarków musiał przez następne lata słać na Capri prefekt Judei, by udobruchać coraz bardziej neurotycznego szefa. Wydaje się, że po tej trwającej parę lat lekcji Piłat uznał w końcu zawiłości judaistycznej religii, zachowywał autonomię prawną i wyznaniową. W przeciwieństwie do wielu swoich rodaków, którzy oskarżali Żydów, że czczą „świńskiego boga”, nie był antysemitą. Na większe święta – takie jak Pascha – robił przerwę w „papierkowej” („tabliczkowej”?) robocie, która pochłaniała większość jego czasu, i przenosił się wraz ze swoim niewielkim dworem z Cezarei do pałacu w Jerozolimie. Ucztował wtedy w swoim towarzystwie, czasem sądził znaczniejszych przestępców. To chyba pewne, że Piłat – zanim zobaczył Go na dziedzińcu swojego pałacu – nie mógł nie słyszeć o Jezusie z Nazaretu. W okolicy aż roiło się od wędrujących proroków, wśród miejscowych elit na topie był zwłaszcza Jan Chrzciciel. Być może coś o Jezusie mówił Piłatowi Nikodem, który prawdopodobnie znał i prefekta, i Mesjasza. Musiały dojść go słuchy o proroku, który w święto zdemolował przyświątynną galerię handlową, ostro traktując „cinkciarzy” wymieniających monety z wizerunkiem boskiego cezara na takie, które można było złożyć w ofierze Jahwe. Mało prawdopodobne, że do jego uszu nie dotarła tyleż egzotyczna, co niepokojąca dla cesarskiego skarbu deklaracja Zacheusza, jednej z ważniejszych postaci lokalnego aparatu fiskalnego, który nawrócony przez Jezusa, radośnie ogłosił, że jeśli kogoś okradł albo oszukał, zwróci mu szkodę poczwórnie. Jezus uzdrowił służącego jednego z oficerów Piłata. Być może Piłat – który w klimacie Judei podupadł nieco na zdrowiu (Bułhakow sugerował migreny, Ann Wroe podejrzewa raczej dolegliwości wątrobowe) – pytał o Jezusa, licząc, że go uzdrowi.


Do spotkania doszło w końcu rano, w dniu święta Paschy, prawdopodobnie 3 kwietnia 33 roku (lub 7 kwietnia roku 30). To najlepiej udokumentowany dzień w życiu prefekta. Ann Wroe, puszczając wodze fantazji, opisuje go ze szczegółami. Pisze, że jako były żołnierz Piłat wstawał jeszcze przed świtem, by oddać cześć wschodzącemu słońcu. Spał w krótkiej tunice, w obawie przed chłodem. Służący podał mu dzienną tunikę, purpurową szarfę i togę. Piłat zjadł kawałek chleba, popił wodą, być może zażył pastylkę odświeżającą oddech. Przywołał fryzjera, po czym zaczął urzędowanie. W przedsionku pałacu – do którego prefekt grzecznie wyszedł, wiedząc już, że religijni Żydzi nie wejdą do pomieszczeń z wizerunkami cezara – czekał na niego Kajfasz, który wraz z Najwyższą Radą w nocy przeprowadził już sąd nad Jezusem, nie miał jednak możliwości, by go zabić. Tę zastrzegła sobie nowa, okupacyjna władza. Do tego potrzebny był nowy, państwowy proces. Ewangeliści pokazują perfidię stronników Kajfasza, którzy ukryli fakt, że próbowali z zarzutów ściśle religijnych (choć też o jasnym podłożu finansowym, ponieważ dalsza misja Jezusa zagrażała istnieniu Świątyni, mogła zatem skutkować bezrobociem kapłanów) zrobić zarzut zdrady państwa, obrazy cesarskiego majestatu. A gdyby Piłat nie skazał Jezusa? Paulina Święcicka-Wystrychowska, autorka pracy o procesie Jezusa widzianym oczyma historyka prawa, pisze, że Piłat osobiście nie wierzył w winę Jezusa, uważał Go za kolejnego nawiedzonego wróżbiarza, który dał się wplątać w jakieś nieczyste i niezrozumiałe dla rzymskiego oficera rozgrywki. Dodatkowo w tej ocenie utwierdziła namiestnika żona, która miała straszny sen związany z Jezusem. „Piłat poczuł się nieswojo, wierzył bowiem, jak każdy Rzymianin, we wszelkiego rodzaju wróżby, znaki, przepowiednie”. Postawiony między młotem i kowadłem, próbuje ratować się dyplomacją – chce ukarać Jezusa, ubiczować Go, ale nie zabić. Słyszy dobiegający zza okna krzyk tysięcy przybyłych na Paschę pielgrzymów. Wie, że jakikolwiek bunt w Judei może mieć swoje konsekwencje dla rozrzuconej po całym cesarstwie diaspory. Próbuje wykręcić się od sprawy, wysyłając Jezusa do lokalnego króla żydowskiego Heroda. W końcu coś w nim pęka. Osądza Jezusa ze


świadomością, że zabija niewinnego, wyłącznie ze strachu przed kolejnym atakiem neurozy Tyberiusza. Nie przesyła całej sprawy wyżej, choć mógłby poprosić Rzym o konsultację prawną. Wie, że jeśli chce żyć, musi załatwić ją u siebie. W Ewangelii Jana, na której opierają się wszystkie literackie apokryfy w rodzaju Mistrza i Małgorzaty, najwyraźniej widać, że Piłat chciał osądzić Jezusa według prawa rzymskiego (mimo iż, jak podaje Święcicka-Wystrychowska, popełnił kilka skandalicznych proceduralnych błędów). Przesłuchał skazanego. Ten miał prawo się bronić. Są jednak historycy, którzy utrzymują, że pełne znaczeń zwroty w stylu „Cóż to jest prawda?” nie są efektem refleksji, a zwykłym językowym nieporozumieniem. Są i tacy, którzy twierdzą, że do żadnych głębszych rozmów w ogóle nie doszło. Że nie było – wziętego przecież z żydowskiej, a nie rzymskiej tradycji – dramatycznego gestu obmycia rąk czy poruszających słów: „Oto człowiek!”. Mężczyźni spojrzeli na siebie. Piłat przypomniał sobie setki krzyży, które stawiali na okolicznych górach jego poprzednicy. Wygłosił zwyczajową formułę: „Condemno. Ibis ad crucem. Miles conliga manus. Verberetur” („Skazuję cię. Zostaniesz ukrzyżowany. Żołnierzu, zwiąż mu ręce. Niech będzie biczowany”). Po czym, zmęczony, wyruszył na obiad. Były czasy… Ukrzyżowanie było najsurowszym sposobem wykonywania kary śmierci w prawie rzymskim. Karę tę wymyślili Medowie i Persowie, a „spopularyzował” Aleksander Macedoński. Oprócz tego Rzymianie zabijali swoich skazańców, także ścinając, paląc czy rzucając na pożarcie bestiom. Żydzi wykonywali karę główną, dusząc, paląc na stosie i kamienując. Dopuszczali też wbijanie na pal już straconych skazańców. Wydany przezeń wyrok był prawomocny i powinien był zostać wykonany natychmiast. Jezus, przychodząc na świat, nie uznał bowiem za stosowne zapewnić sobie ochrony w postaci rzymskiego obywatelstwa, które pozwoliłoby Mu odwołać się do Rzymu i zatrzymać śmiertelną machinę (z tego właśnie prawa skorzystał później święty Paweł). A czy Piłat mógł wydać inny wyrok? Święcicka-Wystrychowska


uważa, że jak najbardziej. Gdyby odłożył na bok polityczne niuanse i lęk o własną przyszłość, a postępowanie prowadził uczciwie i rzetelnie (sam przecież trzykrotnie uznał, że podsądny jest niewinny), proces Jezusa skończyłby się co najwyżej na chłoście, karze porządkowej wymierzanej mniejszym chuliganom. W prawie rzymskim obowiązywała przecież zasada, że raczej należy pozostawić przestępcę bez kary, niż skazać niewinnego. Mało tego, Piłat – gdyby tylko chciał – mógł odwrócić ostrze oskarżenia i skazać ludzi Kajfasza za wniesienie bezpodstawnej skargi. Przecież jeśli traktowałby poważnie publiczne zarzuty postawione Jezusowi, krzyży musiałoby być znacznie więcej. Zwraca uwagę również sensacyjny z punktu widzenia rzymskich procedur fakt, że namiestnik pozwolił Go też pochować. (Zazwyczaj wiszące na krzyżu zwłoki skazańców – a już zwłaszcza tych uznanych za winnych zdrady majestatu – zostawały tam aż do rozkładu i stawały się ucztą dla ptaków i psów). Po czym znowu usunął się w cień. 600 Dla Boga wszystkie chwile czasu są teraźniejsze w ich aktualności. Ustalił On więc swój odwieczny zamysł „przeznaczenia”, włączając w niego wolną odpowiedź każdego człowieka na Jego łaskę: „Zeszli się bowiem rzeczywiście w tym mieście przeciw świętemu Słudze Twemu, Jezusowi, którego namaściłeś, Herod i Poncjusz Piłat z poganami i pokoleniami Izraela, aby uczynić to, co ręka Twoja i myśl zamierzyły” (Dz 4, 27–28). Bóg dopuścił ich czyny wypływające z zaślepienia, by wypełnić swój zbawczy zamysł. Wychylił się z niego jeszcze na chwilę jakieś trzy lata później, w 36 roku, gdy kazał wysłać wojsko przeciw gromadzącym się na górze Garizim w Samarii buntownikom. Samarytanie donieśli na Piłata legatowi Syrii Witeliuszowi. Zimą tegoż roku szlaki morskie były zamknięte, zdymisjonowany Piłat ruszył więc lądem w długą podróż do Rzymu. Prawdopodobnie nie dożył pięćdziesiątki, w przeciwnym razie protestowałby przeciwko obelgom, które z Judei zaczęły płynąć na ręce cesarza Kaliguli pod jego adresem w roku 41. Euzebiusz z Cezarei obstawiał wygnanie Piłata do Galii lub jego samobójstwo w Wiedniu (notabene to on zapewnił prefektowi ponadczasową sławę, wpisując go do chrześcijańskiego Credo). Nie będzie jednak chyba wiele przesady w


twierdzeniu, że życie Piłata na dobre rozkwitło już po jego śmierci. 9 czerwca chrześcijanie z Kościoła koptyjskiego obchodzą wspomnienie świętego Piłata Męczennika. Wierzą, że Piłat po śmierci Jezusa zrozumiał, co zrobił i wraz z całą rodziną dał się ochrzcić i zabić w imię Zmartwychwstałego. Ann Wroe opisuje odnaleziony w dziewiętnastym wieku etiopski rękopis, który pokazuje grupę postaci stojących przy pustym grobie Jezusa. Tylko jedna z nich ma białą twarz – to Europejczyk. Sędzia i kat, za którego Zbawiciel prosił Boga, by Ten mu wybaczył, bo nie wie, co czyni. Istotnie, nie wiedział. Dziś w pięknej modlitwie prosi Jezusa o to, by przebaczył jego ślepym oczom. Żydzi przekonują go, że cudowny zapach unoszący się z grobu Jezusa to zapach rosnących obok kwiatów. Ale Piłat wie już, że tak nie jest. Nieco bardziej krwawą wersję tej historii podaje apokryf znany jako Męczeństwo Piłata. Piłat, wściekły, że dał podpuścić się Żydom, z zemsty krzyżuje im złoczyńcę Barabasza, Żydzi donoszą o tym zwierzchnikowi Piłata Petroniuszowi, który z kolei każe ukrzyżować namiestnika wraz z małżonką. Procedurę przerywa ukazanie się nad ich głowami świetlistych koron, przerażony Petroniusz powiadamia cesarza Tyberiusza, który wysyła do Judei kości swojego syna, a ten – na skutek modlitw Piłata – zostaje wskrzeszony mocą Jezusa. Rozradowany Tyberiusz w finale krzyżuje jednak Piłata za to, że nie powiedział mu o Jezusie wcześniej, a Petroniusz morduje wszystkich okolicznych Żydów. To chrześcijański Wschód. Chrześcijanie z Zachodu z kolei przez lata wyżywali się na Piłacie, stawiając go w jednym rzędzie z Judaszem, a nawet oskarżając o – dokonaną przecież przez Heroda – rzeź niewiniątek. Prawdopodobnie w Akwitanii we wczesnym średniowieczu napisano apokryf pod uroczym tytułem Zemsta Zbawiciela, który z anatomicznymi szczegółami opowiada, jak Pan Bóg przy użyciu dobrych żołnierzy rzymskich mści się na wstrętnych Żydach za zabójstwo Jezusa; Piłat obrywa niejako przy okazji. O losach rzymskiego namiestnika traktują też spisane podobno przez „tajnego” ucznia Jezusa Nikodema Akta Piłata, pełne także na przykład fascynujących opowieści o tym, co robił Jezus podczas trwającego trzy dni zstąpienia do otchłani. Ann Wroe cytuje Thomasa Nashe’a, który


pod koniec szesnastego wieku był w Rzymie i z satysfakcją donosi, że znalazł dom Piłata. A szukał go tylko po to, by oddać tam mocz. Pisarze, publicyści, historycy różnych wyznań od dwóch tysięcy lat spierają się o Piłata – pytają, czy przypadkiem nie padł on ofiarą boskiego determinizmu, bo gdyby nie zabił Jezusa, „zablokowałby” historię zbawienia. Nic bardziej błędnego. Jezus, by zbawić człowieka, nie musiał pewnie wcale umierać tak okrutną śmiercią. Zginął na krzyżu nie dlatego, że sam niczego więcej nie pragnął – powiedział to jasno w czasie modlitwy w Ogrójcu, ale dlatego, że taką śmierć wybrali dlań ludzie. Piłata nikt nie przecież nie zmuszał, aby zabił Jezusa. To najbardziej wstrząsający wniosek z tej historii – Boga nie zabiła jakaś szalejąca nienawiść, jacyś wynaturzeni złoczyńcy. Zabiła Go grupa porządnych obywateli, ich małostkowość, strach, zmęczenie, buzująca w głowach polityka. Brytyjski premier Tony Blair puentuje: „Najbardziej fascynujące w Piłacie jest nie to, że był złym człowiekiem, ale to, że o mały włos nie stał się człowiekiem dobrym. To dylemat, przed którym wielu z nas staje i będzie stawać do końca życia, każdego dnia”. To Włosi zabili Jezusa! W 1949 roku grupa teologów zapytała w Najwyższym Trybunale w Jerozolimie, czy nie byłoby możliwe wznowienie tego procesu, ponieważ podsądny – Jezus z Nazaretu – został niesprawiedliwie skazany. Sędziowie zapoznali się z materiałem źródłowym na ten temat, a następnie uznali, że materiał historyczny nie potwierdza, iż w tym przypadku chodziło o proces przed sądem żydowskim. Trybunał uznał się więc za organ niewłaściwy do przeprowadzenia rewizji. Polecił, aby interesanci zgłosili się do sądu włoskiego, on bowiem jest kontynuatorem rzymskich władz i on powinien tę sprawę rozpatrzyć. Jednak wznowienia procesu przed sądem włoskim do tej pory nie było (na podstawie: Paulina Święcicka-Wystrychowska, Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego). [ Satanista Harry Potter ]Który tom przygód Harry’ego podyktował szatan? Nie wiem, szukałem więc rady specjalistów. Trop poprowadził do Niemiec. Ponad rok temu tamtejsza krytyczka filmowa


Gabriele Kuby upubliczniła treść bileciku, który skreślił do niej papież Benedykt XVI, gdy był jeszcze kardynałem Ratzingerem. Napisała ona książkę, z której wynikało, że Potter to praktykujący satanista, a kardynał Ratzinger dodał jej otuchy, zachęcając, by podzieliła się swoimi myślami z jego współpracownikiem z watykańskich dykasterii. Kapłan wcale nie podzielał jednak poglądu o konieczności egzorcyzmowania małego czarodzieja. Krytyczka zaprotestowała, twierdząc, że papież ją poparł. Po obu stronach sporu natychmiast stanęli psychologowie, publicyści, księża, zakonnice. Księgarnie internetowe poinformowały, że sądząc po liczbie zamówień napływających z Watykanu, powieści Joanne K. Rowling staną się za Spiżową Bramą prawdziwym bestsellerem. O Pottera kłócili się teologowie na uniwersytetach i ministranci w zakrystiach. Wszyscy pytali: komu wierzyć? Próbę odpowiedzi podjął australijski jezuita ojciec Michael Kelly, który przypomniał, że oficjalna nauka Kościoła nie zawiera się w prywatnych listach pisanych przez kardynałów czy papieży. Komentując sprawę w australijskiej telewizji, jezuita wyjaśniał, że gdyby tak było, należałoby przyjąć, że za pontyfikatu Jana Pawła II wierni byli zobligowani do wspierania piłkarzy Liverpoolu. Zmarły Papież podobno był ich zagorzałym kibicem. Rzecz jasna, zawsze znajdą się fachowcy, którzy zamiast słuchać piosenek tak, jak Pan Bóg przykazał, będą je sobie puszczać od tyłu, z wypiekami na twarzy poszukując zdrożnych treści. Czart kryje się więc w piosenkach Rolling Stonesów, w opowieściach o Harrym Potterze (pewien polski jezuita znalazł tam objawy między innymi chiromancji, a nawet – drżyjcie, dzieci – krystalomancji), ba, nawet w kroplach na dolegliwości gastryczne, bo przecież homeopatia to zdaniem owych specjalistów też magia. Pewien polski ksiądz w zamieszczonym w swojej książce rachunku sumienia stawia pytanie: „Czy czytałeś książki o magii, wtajemniczające w czary i magię (na przykład Harry’ego Pottera)?”. Znany polski publicysta pyta wprost: „Czy Rowling jest czarownicą?”. Ale na szczęście przy tej okazji Kościół pokazał, że gdy nie dyskutuje się o dogmatach, dialog jest możliwy, a nawet niezbędny. Artur Sporniak w tekście zamieszczonym w „Tygodniku Powszechnym”


próbował bronić małego czarodzieja, punkt po punkcie dowodząc, że książki Rowling pokazują „wartość przyjaźni, wierności dobru nawet za cenę cierpienia (Harry i profesor Dumbledore), odwagi, poświęcenia, narażania życia dla ochrony innych, pomocy niesłusznie oskarżanym, prześladowanym czy słabszym (na przykład chłopiec Longbottom), uczciwej rywalizacji (pomoc nawet rywalowi w potrzebie); to, że nikogo nie wolno przedwcześnie osądzać czy skreślać (Longbottom, Lupin, Snape), że każdy ma prawo do »drugiej szansy«, że dobrze jest wybaczać (obrona Glizdogona przez Harry’ego). Potępione jest w nich też wykorzystywanie stanowiska, siły, protekcji dla egoistycznych, złych celów (ojciec i syn Malfoyowie); manipulacja, kłamstwo prasowe, niszczenie ludzi dla medialnej sensacji (Rita Skeeter)”. Ks. Jacek Dunin-Borkowski przekonuje, iż ci, którzy upierają się, że Rowling zachęca dzieci do zanurzenia się w odmęty magii, mogliby z równym sensem przekonywać, że Sienkiewicz, kreśląc portret Zagłoby, promował alkoholizm, a Papcio Chmiel zachęcał w książeczkach o Tytusie dzieci, żeby popróbowały, jak to jest przelecieć się wanną przerobioną na wannolot. Naturą dzieci jest bowiem to, że czytają bajki, a jak się chce, żeby zamiast rozkładać i składać transformersy wreszcie coś przeczytały, warto podsunąć im Harry’ego Pottera, który może przetrzeć im szlaki wiodące do twórczości Żeromskiego i Zofii Kossak-Szczuckiej. Obrońcy Harry’ego przytaczają jeszcze jeden, niebezsensowny argument. Bo czy nie jest tak, że cała fala krytyki, jaka przewala się nad małym czarodziejem, bierze się z czystej zazdrości? Przecież gdyby ktoś sensownie – a nie idiotycznie, jak to w innym wypadku zrobił niezbyt mądry, choć małpio zręczny Dan Brown – napisał historię templariuszy i masonerii tak, by czytało się ją z wypiekami na twarzy, wtedy nikt nie sięgałby po głupoty. Pierwsze jaskółki już widać. Brytyjski pastor Graham Taylor, były punk i ekspolicjant, napisał książkę Zaklinacz cieni – nazywaną przez krytykę „chrześcijańskim Potterem”. W rolę Voldemorta z powieści Rowling wciela się tu angielski wikary Obadiah Demurral, który próbuje kontrolować świat z pomocą demonów i nieżyjących już ludzi. Demurral to szatan. Powstrzymać go próbują nastolatki Thomas,


Kate i Raphah. W Wielkiej Brytanii sprzedano trzysta trzydzieści tysięcy egzemplarzy Zaklinacza cieni, podaje portal kosciol.pl. Amerykański wydawca zapłacił pół miliona dolarów za prawa do książki i dwóch kolejnych tomów. Prawa do sfilmowania powieści zostały sprzedane za sześć milionów dolarów. Twórczość pastora to wyrzut sumienia i dla nas. Dlaczego mając w Kościele mnóstwo sensownej treści, którą możemy wypełnić drzemiące w większości ludzi pragnienia obcowania z rzeczywistością tajemniczą i niewidzialną, pozwalamy, by prawdę zastąpiły bajania sympatycznej Angielki? [ Vinci ]Dlaczego papież nie przyzna, że schował pojemnik z antymaterią? Francis Wheen, felietonista brytyjskiego dziennika „The Guardian”, parę lat temu postanowił sprawdzić, czy szlachetne ideały oświecenia, na których opiera się hołdująca rozumowi zachodnia kultura, rzeczywiście radzą sobie na współczesnym targowisku idei. Do przeglądarki księgarni amazon.com wpisał termin „oświecenie”. Otrzymał listę ponad półtora tysiąca pozycji, z których największym wzięciem cieszyły się: „Oświecenie przez kryształy – transformacyjne zdolności uzdrawiających kamieni”, „Obudź Buddę w sobie – osiem kroków do oświecenia”, „Golf służący oświeceniu – gra w rajskim ogrodzie” oraz „Tybetańska książka do kolorowania – radosna droga do oświecenia prawej półkuli mózgowej”. Natchniony przez to doświadczenie Wheen zasiadł do pisania swojego superbestsellera. Zatytułował go zwięźle: Jak brednie podbiły świat. O tym, że istotnie podbiły, można się przekonać, rzucając okiem na listy bestsellerów, gdzie od kilku lat niezmiennie tkwi niczym ropny wrzód na zdrowym ciele ludzkiego umysłu książka Kod Leonarda da Vinci, autorstwa wybitnego bajarza Dana Browna, który w cudowny sposób znalazł drogę do serc i kieszeni ponowoczesnego, zafascynowanego gusłami człowieka. Zjawisko dotarło również nad Wisłę. Liczby mówią za siebie. Kod... sprzedał się dotąd w ponad czterdziestu milionach egzemplarzy, z czego w Polsce rozeszło się ponad siedemset tysięcy. W zgodnej opinii historyków, jest to kompilacja niemal wszystkich pseudonaukowych bredni, jakie przez ostatnich kilkaset lat


sformułowano na temat chrześcijaństwa oraz jego Założyciela. Brown nadał swojej pracy zmyślną formę historycznego kryminału, która utrudnia atakowanie go wprost. W zależności od potrzeby w wywiadach kreuje się dziś albo na beztroskiego gawędziarza, który baja dla samej przyjemności bajania, albo na dociekliwego i odważnego intelektualistę, który odsłania przed swoimi wyznawcami pejzaż skwapliwie skrywany przez podstępny kler. Szkic owego pejzażu wygląda następująco: Ewangelie kłamią. Cesarz Konstantyn kazał je przepisać, aby ukryć prawdę o Jezusie, który miał dziecko z Marią Magdaleną. Dziecko to – jako że płynęła w nim krew Jezusa – było prawdziwym Świętym Graalem. Jego potomkowie do dziś żyją wśród nas. Prawdopodobnie w Galii, dokąd Maria Magdalena wraz z Józefem z Arymatei uciekła po śmierci Jezusa. Tajemnicy potomstwa Jezusa strzeże organizacja znana jako Zakon Syjonu. Jeden z jego wielkich mistrzów Leonardo da Vinci (nawiasem mówiąc – gej) w swojej Ostatniej Wieczerzy „zakodował” Marię Magdalenę pod postacią świętego Jana. Opus Dei – organizacja zaludniania przez ponurych biczujących się mnichów – jest sektą, która zrobi wszystko, żeby ten sekret nie dotarł do „ciemnych” wiernych. I tak dalej. I tym podobnie. Kościół katolicki od trzech lat – kiedy to książka ukazała się w Stanach Zjednoczonych – nie może się zdecydować, czy lepiej z hukiem potępiać Browna, czy też – jak to ma miejsce w niektórych diecezjach – zagrać w jego grę, podjąć wyzwanie i spróbować zainteresować wiernych prawdziwą historią Kościoła, wykorzystać koniunkturę. A ta urosła do iście niebotycznych rozmiarów. W każdej księgarni obok półki z Kodem Leonarda da Vinci stoją przecież dwie kolejne – szczelnie wypełnione publikacjami publicystów, archeologów i biblistów, którzy roztaczając wachlarze rozmaitych dowodów, mówią tak naprawdę jednym chórem: Kod... to brednie, a jego autor to megahochsztapler. Bo przecież w Opus Dei nie ma mnichów, Zakon Syjonu to wymysł szaleńca, a proboszcz z Pirenejów, którego Brown wyposażył w mapę prowadzącą do skarbu, miał w istocie skarb – tyle że nie wzbogacił się na Graalu, lecz na zwyżkujących akcjach kolei żelaznych. Gdy na casus Browna spojrzy się jednak nieco z góry, z


perspektywy historii kultury popularnej, trudno oprzeć się porażającemu uczuciu déjà vu. Niemal identyczna sytuacja miała przecież miejsce pod koniec lat sześćdziesiątych i na początku lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku. Wtedy to na rynku księgarskim zaczęły pojawiać się pierwsze produkcje szwajcarskiego hotelarza Ericha von Dänikena. On też chciał przekazać światu niewygodną i tajoną przed społeczeństwami prawdę. Sięgał przy tym znacznie głębiej niż Brown, aż do samych korzeni naszej cywilizacji, przekonywał, że jest ona zasadniczo dziełem kosmitów. Däniken również sprzedał kilkadziesiąt milionów swoich książek i podobnie jak Brown – oskarżony o plagiat przez autorów wydanej w latach osiemdziesiątych powieści Święty Graal, święta krew – on też swoją główną tezę pożyczył z prac kolegów po fachu (a konkretnie, z książki francuskiego listonosza Roberta Charroux 100 000 lat nieznanej historii człowieka). Charroux zwietrzył jednak w zwyżkującej popularności Dänikena niezły biznes, obaj panowie błyskawicznie pojednali się więc, by tym sprawniej odpierać coraz bardziej zdecydowane ataki naukowców wyśmiewających ich teorie i proponujących konsultacje psychiatryczne. Wspierani przez dziennikarzy badacze dowiedli na przykład, że opisywane przez autorów tajemnicze tabliczki z peruwiańskiej miejscowości Ica to dzieło okolicznych wieśniaków, którzy, gdy tylko usłyszeli w telewizji o zapotrzebowaniu na dowody, że człowiek pochodzi z kosmosu, natychmiast sporządzili zestaw skamielin z wyrysowanymi na nich latającymi talerzami, postaciami wpatrującymi się przez teleskop w niebo, a nawet operacjami na otwartym sercu. Charroux i Däniken bronili się, przekonując, że wieśniacy zostali przekupieni, a archeolodzy nie potrafią właściwie datować znalezisk. Naukowcy zaatakowali inny dowód na fantazję obu panów, argumentując, że kamienne bloki, które podobno wycinali laserem kosmici, noszą ślady starożytnych narzędzi. Däniken ripostował, że najwyraźniej starożytni ludzie uznali za stosowne ręcznie poprawić po kosmitach ich laserową robotę. Naukowcy wyciągali w końcu najcięższe armaty, pytając, jak w ogóle zdrowy na umyśle człowiek może uwierzyć w wizyty zielonych ludzików, na co nie ma przecież na naszej planecie żadnych dowodów. Däniken odpowiadał: oczywiście że nie ma, ale z


pewnością będą, jeśli tylko archeolodzy wezmą się do pracy i przebadają wreszcie więcej niż jeden procent powierzchni Ziemi. Wybitny francuski etnolog, pochodzący z Polski, profesor Wiktor Stoczkowski w doskonałej książce Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu opisując tę walkę na argumenty, trafnie określa ją jako „dialog głuchych” i puentuje fundamentalnym stwierdzeniem – jeśli ktoś naprawdę chce uwierzyć w jakiś pogląd, to zwyczajnie nie ma takiej siły, która mogłaby go od tego powstrzymać. Stoczkowski nie poprzestaje jednak na Dänikenie i z wielką dociekliwością cofa się w czasie w poszukiwaniu źródeł teorii „starożytnych astronautów”. Niejako przy okazji dochodzi do przekonania, że to, iż ludzie mają skłonność do dawania wiary bredniom, może wydawać się niezwykłe chyba tylko garstce intelektualistów. A przecież „gdy człowiek chce poznać siebie takim, jaki jest naprawdę, powinien zacząć badania nie od rzadkich wzlotów ludzkiego rozumu, ale od jego niezliczonych upadków”. Dlaczego rękami i nogami bronimy się przed prawdą? – Einstein i Pasteur to przecież wyjątki od reguły! Potrzeba irracjonalności jest zaś na tyle silnie wpisana w ludzką kondycję, że tylko czekać, jak za kilkanaście lat pojawi się jakiś kolejny wielki magik, który zechce opowiedzieć nam następną wersję swojej historii ludzkości. Tak było zawsze i zawsze już tak będzie. Wniosek? Ci, którzy dziś załamują ręce nad ekscytacją gawiedzi jeżdżącej z zaczytanym egzemplarzem Kodu Leonarda da Vinci od Luwru do Watykanu i z powrotem, winni raczej wypić relaksującą herbatę i zapoznać się choćby z tym fragmentem książki Stoczkowskiego, w którym opisuje on działalność Towarzystwa Teozoficznego założonego sto trzydzieści lat temu w Nowym Jorku przez Helenę Pietrownę Bławatską i Henry’ego Olcotta. Liczące po dwa tysiące stron dzieła madame Bławatskiej: Isis Unveiled („Izyda odsłonięta”) oraz Nauka tajemna – absolutne hity wydawnicze przełomu wieków dziewiętnastego i dwudziestego – są szczelnie wypełnione idiotyzmami, przy których koncepcje Dana Browna wydają się rzetelnie udokumentowaną habilitacją. Mieszkający na Księżycu Demiurgowie nadzorują ewolucję natury sublunarnej, ludzie dzielą się na siedem ras (my jesteśmy szóstą), z których każda ginie w straszliwych męczarniach,


by zrobić miejsce następnej, coraz doskonalszej. Bławatska wiele ciepłych myśli poświęca Atlantydzie. Jej następcy przekonują, że biblijni giganci to tak naprawdę kosmici, a Arka Przymierza – wielki elektryczny kondensator. Wszystkie pisma Bławatskiej dyktowali jej mahatmowie, których szef, Pan Świata, mieszkał w tajemniczym mieście Shambalah, gdzieś na pustyni Gobi. Najciekawsze jest zaś to, że w te brednie uwierzyły setki tysięcy ludzi. Strach pomyśleć, jaką siłę rażenia miałaby ta ideologia w dobie mass mediów, skoro w dziewiętnastym wieku loże Towarzystwa Teozoficznego powstawały niemal na całym świecie. Z teozofią ochoczo zapoznawali się pisarze (George W. Russel, William Butler Yeats), politycy (Henry Wallace – wiceprezydent Stanów Zjednoczonych, Gandhi) czy malarze (Mondrian). Jeszcze większą liczbę zwolenników zapewniły teozofii lekkie przeróbki następców madame, którzy wprowadzili do zawiłych dzieł swojej mistrzyni liczne wątki erotyczne oraz sensacyjne. I – jak się wydaje – w ten właśnie sposób narodził się współczesny przepis na to, jak sprzedać ludziom każdy możliwy idiotyzm, a na nim oparli się nie tylko Erich von Däniken i Dan Brown, ale i setki twórców im podobnych. Pierwsza składowa tego przepisu jest oczywista – wszystkie wysokonakładowe idiotyzmy cechuje pozornie naukowe opakowanie. I Däniken, i Brown, pisząc swoje dzieła, doskonale wiedzieli, że ludzie Zachodu mają jeszcze w sobie resztki racjonalnego węchu i nie dadzą się nabrać na kit, który wygląda tylko jak kit i nic więcej. Michael Drosnin, niegdyś ceniony dziennikarz „The New York Timesa” i „The Wall Street Journal”, sprzedał ponad pięć milionów Kodu Biblii, bo wiedział, że zanim przejdzie do udowadniania, iż w Piśmie Świętym zapisano ze szczegółami przebieg „afery rozporkowej” Clintona czy ataki na WTC, trzeba najpierw zaprezentować kilkadziesiąt stron pseudonaukowego bełkotu najeżonego odniesieniami do najnowszej techniki i przekonać czytelnika, że nie wzięło się tego wszystkiego z sufitu. W drugiej części swojego przeboju zatytułowanej Odliczanie Drosnin jest już wyraźnie mniej spięty i bez skrępowania pisze o kosmitach, którzy przywieźli jego kod na ziemię, i o szafirowych kamieniach, na których Bóg zapisał ów kod (zanim wręczył go kosmitom?).


Dochodzimy do kolejnego przykazania obowiązującego autorów wysokonakładowych bredni. Proponowane teorie muszą być teoriami zamkniętymi – to znaczy każde pytanie, jakie zrodzi się w odbiorcy zapoznającym się z daną książką, musi znaleźć swoją odpowiedź przed zakończeniem lektury. Drosninowi można by na przykład postawić pytanie, skąd wiedział, że koniec świata miał nastąpić w 2006 – jak wynika z Odliczania. Autor odpowie, że tę właśnie datę mozolnie wypracował, stosując kod Biblii. Pytanie o to, czy kod Biblii nie kłamie, łatwo zbić argumentem, że nie, ponieważ wymyślił go sam Bóg, a przywieźli kosmici. A kto widział, żeby Bóg kłamał? Albo kto złapał na kłamstwie kosmitę? W tym momencie czytelnik ma już tylko dwa wyjścia – albo uznać Drosnina za wariata, albo przyznać mu rację. Zmyślny autor wie też, że dobrze jest strona po stronie zarzucać czytelnika taką liczbą detali, koncepcji i historycznych dań, by nie stawiał sobie zbyt wielu fundamentalnych pytań, ale czym prędzej przełykał to, co mu podano. Inna powieść Dana Browna, Anioły i demony, opowiadała o tajemnym bractwie iluminatów, które podobno zmartwychwstało w Rzymie i chce wysadzić Watykan za pomocą antymaterii wykradzionej z genewskiego laboratorium, czemu może zapobiec tylko specjalny kod zapisany przez astronoma Galileusza. W książce występują piękni mężczyźni, kosmiczne poduszkowce, jest krew, pot oraz inne fizjologiczne wydzieliny. To tyle odnośnie do formy. Co do treści zaś, analiza najbardziej popularnych masowych bredni z ostatnich, dajmy na to, dwudziestu lat dobitnie wskazuje, że chcąc osiągnąć w tej dziedzinie sukces, należy uderzać w pewien bardzo konkretny ton. Chodzi o szeroko pojęte nawiązywanie do ezoteryzmu oraz tradycji Wschodu. Zachód, choć wciąż wyczulony na racjonalną formę, znudził się już dogłębnie protestancką w duchu treścią. Do tej myśli nawiązywała już madame Bławatska, a za nią poszły ławą dziesiątki współczesnych autorów, którzy w formie zbiorków wypełnionych krótkimi bon motami podają ludzkości rady żywcem przepisane z azjatyckich sztambuchów. Francis Wheen w przywołanej wcześniej książce szczególnie ciepłe słowa poświęca przypadkowi niejakiego Deepaka Chopry, byłego endokrynologa, który wyspecjalizował się w masowej produkcji takich


poradników (notabene bardzo amerykańskie zajęcie – w końcu, jak wiadomo, nestorem gatunku był sam Benjamin Franklin, który w „Poor Richard’s Almanach” [„Almanachu biednego Richarda”] umieścił takie perły jak „Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje” et cetera). Doktor Chopra podlał to wszystko sosem medytacji i ajurwedy, w krótkim czasie stając się idolem połowy amerykańskich celebrities (które teraz – nowość – zwracają się na Bliski Wschód jak miłośnicy kabały albo wracają w kosmos jak choćby popularni scjentolodzy). Skąd nagły wytrysk zadziwiających inklinacji? Może z odreagowania? Polski religioznawca profesor Zbigniew Mikołejko w wywiadzie dla „Tygodnika Powszechnego” zwierzał się, że podczas lektury Kodu Leonarda da Vinci weryfikował kulturową „teorię lodowca”. Chrześcijaństwo weszło do Europy (a później i do Ameryki), postępując w niej z siłą i wdziękiem lodowej góry – tłumaczy Mikołejko – oraz zmiatając wszystko po drodze i „zamrażając” w sobie na wieki to, co było fundamentem kultury naszych przodków – pogaństwo, kulty płodności, gnostycyzm, magię, ezoteryzm i okultyzm. Trzeba było wielu lat i nadejścia pluralistycznej kultury liberalnej, by lodowiec się rozpuścił i „wyrzucił” z siebie wszystkie te historie. Zgniły Zachód zachowuje się więc niczym wypuszczony z surowego domu i spragniony wrażeń nastolatek. Rzuca się na wszystko, co mu podadzą, na gwałt „oczyszcza się” wewnętrznie, łamie tabu, odkrywa to, co próbowano przed nim zakryć. I znów – jedną z najbardziej „zakrytych” instytucji zachodniej cywilizacji jest przecież instytucjonalny Kościół. Nie ma się więc co dziwić, że jeszcze długo będzie on pewnie stanowił wdzięczny materiał dla pisarzy w rodzaju Dana Browna. Włoska para Rita Monaldi i Francesco Sorti już wzięła się za taśmową produkcję całkiem zgrabnych kryminałów historycznych z kościelnymi postaciami w roli głównej (Imprimatur, w którym papież Innocenty XI zostaje zdemaskowany jako główny sponsor reformacji, sprzedało się na świecie w ponad milionie egzemplarzy). Co najciekawsze – ani Włosi, ani Brown z pewnością nie mają żadnej antykościelnej obsesji. W przeciwieństwie do Bławatskiej czy Dänikena, nie marzą wcale o tym, by być apostołami swoich teorii. To nowy typ sprzedawców bredni – oni są już tylko rzemieślnikami.


Idiotyczne teorie są w ich rękach wyłącznie narzędziem do rekreowania czytelnika. A że ludzie chcą w to wierzyć? To problem ich, nie Browna. On sam deklaruje, że w następnej książce weźmie się za kolejną wszechświatową świętość – Stany Zjednoczone. W Kluczu Salomona ma tropić związki między masonerią, różokrzyżowcami, Jerzym Waszyngtonem oraz dyrekcją CIA. Waham się, czy nie dostarczyć mu korespondencji, którą od kilku miesięcy przesyła mi pewien pan szukający kogoś, kto opisze jego wstrząsającą relację o ostatnim papieżu w historii imieniem Bożydar, i – prześladowany przez komunistów, księży i okolicznych wieśniaków – podobno mieszka kilkadziesiąt kilometrów od Warszawy. To, że pomieszało mu pewnie w głowie kilka zasłyszanych historii (między innymi ta o słowiańskim papieżu, o końcu papiestwa, który ma zwiastować Murzyn w herbie Benedykta XVI, oraz o kolejnych wcieleniach dalajlamy), to póki co problem ograniczonego grona jego korespondentów. Co będzie jednak, gdy ludzkość nasyci się już kościelnymi sensacyjkami? A może profesor Stoczkowski nie ma racji, podając w wątpliwość tezę o racjonalnym charakterze masowego myślenia? Przecież mamy postęp, technikę i komputery i coraz więcej ludzi, którzy widzą, że brednie to brednie. Rozumieją konwencję i umieją się z niej śmiać. W okresie apogeum twórczości Deepaka Chopry w Stanach Zjednoczonych ukazał się cudowny zbiorekc God Is My Broker. A Monk Tycoon Reveals the 7½ Laws of Spiritual and Financial Growth („Bóg jest moim brokerem, mnich potentat ujawnia 7 i pół prawa rozwoju duchowego i finansowego”). A.R.R.R. Roberts w wydanej również w Polsce książce Kod Edy Vinci (The Va Dinci Cod – gra słów: cod to po angielsku dorsz) przekonuje, że klucz do sekretu Leonarda nie tkwi w Ostatniej Wieczerzy ani w Monie Lizie, lecz w Damie z gronostajem, która tak naprawdę nie jest gronostajem, tylko przebranym dorszem. A jak wiadomo, dorsz, czyli szerzej – ryba, jest symbolem chrześcijaństwa. Wszystko układa się w całość. Roberts pysznie parodiuje też pseudonaukowy styl Browna. Gdy jedna z bohaterek krzyczy coś do drugiej, połowę strony zajmują wyliczenia prędkości dźwięku rozchodzącego się w helu, dwutlenku węgla czy w powietrzu.


Kilka dni temu zapytałem o opinię znajomego pana pracującego na pobliskiej stacji benzynowej. Byłem pewien, że pośmiejemy się razem. „W tego dorsza to ja nie wierzę, ale że Jezus miał dziecko z Magdaleną, to fakt. W Biblii jest też napisane, że na końcu świata przyjdzie Antychryst, który będzie udawał dobrego, i popatrz pan – czy to nie jest Rydzyk? Świat się kończy, miał się skończyć w 2000, ale jak masoni będą nadal rządzić – w telewizji pokazywali, jak Marcinkiewicz krzyżuje te palce...” Wiktor Stoczkowski miał rację. Subiektywny ranking bredni religijnych – nr 1 Książka Templariusze. Tajemni strażnicy tożsamości Chrystusa autorstwa Lynn Pickett i Clive’a Prince’a, którzy usiłują przekonać czytelników, że Jezus, umierając na krzyżu i wykrzykując słynne słowa „Eli, Eli, lema sabachthani” (dotąd tłumaczone jako „Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił”), wołał nie Boga Ojca, lecz... Heliosa, greckiego boga słońca, którego był skrytym wyznawcą. Cały passus brzmiałby więc: „Heliosie, Heliosie, czemuś mnie opuścił”, i – zdaniem autorów – doskonale pasował do całej sytuacji. Jezus, wydając ostatnie tchnienie po południu i zmartwychwstając o poranku, w jasny sposób nawiązywał bowiem do codziennego rytuału wschodów i zachodów słońca. Tylko z litości pomijamy tu inne dodatkowe rozważania autorów perorujących, że Jezus i Maria Magdalena wyznawali Ozyrysa i Izydę, a samo ukrzyżowanie było tajemnym rytuałem wyznawców tej ostatniej bogini. Z czego zrobiłem TABLETKI O SŁAWNYCH LUDZIACH Dawid • „Dawid, anatomia grzechu” – Bruna Costacurta, konferencja w Centrum Formacji Duchowej Salwatorianów w Krakowie (kasety magnetofonowe) • Wszystkie panie króla Dawida – Elżbieta Adamiak, Kobiety w Biblii. Stary Testament; Tadeusz Żychiewicz, Stare Przymierze • Dawid, jego życie i twórczość – Tadeusz Żychiewicz, Stare Przymierze • O Księdze Rut, jedynej biblijnej księdze o przyjaźni dwóch kobiet – Elżbieta Adamiak, Kobiety w Biblii. Stary Testament • Pełna lista biblijnych związków męsko-damskich – Aristide Fumagalli, Historie miłosne w Biblii


Jeremiasz • A może Bóg wykorzystał Jeremiasza? – ks. Alessandro Pronzato, „Jeremiasz. Człowiek zawłaszczony przez Słowo”, seria konferencji • Czym się różni wróżbita od proroka? – Tadeusz Żychiewicz, Stare Przymierze • Jak wygrać Wielką Grę z tematu „Jeremiasz, jego życie i twórczość”? – Bruce M. Metzger, Michael D. Coogan, Słownik wiedzy biblijnej, Warszawa 1999 • Jeremiasza tęsknota za płcią piękną – Juliusz St. Synowiec OFMConv, Prorocy Izraela, ich pisma i nauka Józef (i inni) • Skoro o Józefie nie wspomina dwóch ewangelistów, skąd wiemy, że pozostałych dwóch ma rację? – Louise Bourassa Perrotta, Saint Joseph. His Life and His Role in the Church Today • Kto znalazł pług wykonany ręką Jezusa? – Roberto Beretta, Elisabetta Broli, Jedenaście przykazań. Półprawdy i niedomówienia na temat Biblii • Czy Jezus był zestresowany, idąc do Zacheusza? – Maria Szamot, Chcę widzieć Jezusa Ladacznice (i dziewice) • Jak współcześni robią z Marii Magdaleny ofiarę machismo apostołów – Regis Burnet, Maria Magdalena. Od skruszonej grzesznicy do Oblubienicy Jezusa • Co radzić biskupowi, gdy zakocha się w aktorce? – Benedicta Ward SLG, Nierządnice pustyni. Pokuta we wczesnych źródłach monastycznych • Kim u licha była Florentyna?! – Laura Swan, Zapomniane Matki Pustyni. Pisma, życie i historia • Jak zmienić cudzołóstwo w seksoholizm, a złodziejstwo w kleptomanię – Paul C. Vitz, Psychologia jako religia; Joanna Petry Mroczkowska, Siedem grzechów głównych dzisiaj, • O wielbłądzim PKS-ie, zorganizowanym dla tych, co chcieli obejrzeć sobie pustelników – Hans Conrad Zander, Święci przestępcy, czyli przedziwne historie Ojców Pustyni Noe • Czy arka Noego była łodzią podwodną? – Roberto Beretta, Elisabetta Broli, Jedenaście przykazań. Półprawdy i niedomówienia na temat Biblii • Skąd Noe miał pieniądze na budowę arki? – Hugo Loetscher Noe. Powieść o koniunkturze • Czy arka Noego osiadła na szczytach Himalajów? – Anna Świderkówna, Biblijny i niebiblijny potop • Michał Wojciechowski, Pochodzenie świata, zła, człowieka. Odpowiedź Biblii • Skąd się wzięła tęcza? – Tadeusz Żychiewicz, Stare Przymierze


Piłat • Szczegóły diety Piłata – Ann Wroe, Pilate. The Biography of an Invented Man, Jonathan Cape 1999 • Paulina Święcicka-Wystrychowska, Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego Satanista Harry Potter • Ostra dyskusja – Harry Potter: szatan czy aniołek www.apologetyka.katolik.net.pl • Dlaczego Cerkiew prawosławna na Cyprze zakazała oglądania Pottera i tekst Romana Zająca – www.kosciol.pl/article.php?story+20050316145848725 • Czy papież miał prawo zakazać Pottera? – http://tygodnik.onet.pl/1546,1239079,dzial.html Vinci• Sprawdź, ile głupot zmieści się na stronie druku? – Dan Brown, Kod Leonarda da Vinci • Dlaczego ludzie Pierwszej Rasy składali się z galarety? – Wiktor Stoczkowski, Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu • Co łączy Francisa Fukuyamę z Deepakiem Choprą? – Francis Wheen, Jak brednie podbiły świat TABLETKI FUNDAMENTALNE[ Anioł Stróż ]Dlaczego jednym aniołom skrzydła wyrastają z głowy, a innym – normalnie – z pleców? Na hasło „anioł stróż” reagujemy prostym skojarzeniem. Jegomość w cukierkowym szlafroku i z niezdrowym rumieńcem na twarzy przeprowadza przez kładkę dwoje dzieci. Obraz, który sto lat temu był alegorią bezpieczeństwa, dzisiejszego widza skłoniłby do powiadomienia policji. Grubas w damskich fatałaszkach łazi za parą milusińskich – wiadomo, czym to pachnie. Oglądaliśmy przecież w telewizji. Dla prawdziwych aniołów idą ciężkie czasy. Ich obraz w naszych głowach jest albo skrajnie infantylny (zob. wyżej), albo artystyczno-muzealny (na przykład umieszczane na nagrobkach pucołowate główki z wyrastającymi w miejscu uszu skrzydełkami), albo też kretyńsko-modernistyczny. Współczesne chrześcijaństwo bezradnie patrzy na ofensywę pogańskiej angelologii – film z Nicholasem Cage’em, który będąc aniołem, beznadziejnie zakochuje się w Ziemiance, karty do wróżb z aniołami wyglądającymi jak zwyciężczynie Miss Universum czy książki w stylu Wielkiej księgi aniołów Jeanne Ruland, która w katalogu duchów uwzględnia Cabonetona, „anioła strefy ziemskiego pasa, rządzącego właściwością czasu w dziewiętnastym stopniu Strzelca i uczącego związków między astronomią i astrologią”.


Największy kłopot tkwi zaś w tym, że podczas gdy autorka Wielkiej księgi... nie ma zahamowań, by przelać na papier każdą głupotę, jaka zagości w jej głowie, większość wydanych ostatnio katolickich dzieł traktujących o aniołach pisana jest z niepokojącą nieśmiałością. Peter Kreeft, wybitny amerykański apologeta, w książce Aniołowie i demony nie może wyjść z podziwu nad wynurzeniami teologów i socjologów, z oświeceniowym zawstydzeniem piszących o zagubionej w okrutnym świecie jednostce, która – biedniuteńka – szuka pomocy w fantazjach. A jeśli wzmożony ruch „w temacie” aniołów ma zupełnie inną przyczynę? – pyta Kreeft. Może rzeczywiście w naszym skomplikowanym świecie aniołowie mają znacznie więcej roboty niż kiedyś? Skąd jednak mamy się o tym dowiedzieć, skoro wybitni uczeni, autorzy i teolodzy traktują duchy tak jak entomolodzy, spierając się z Pseudo-Dionizym Areopagitą, który wynalazł słynny podział aniołów na siedem rodzajów ustawionych w hierarchię (serafiny, cherubiny, trony i tak dalej)? I to wszystko w sytuacji, kiedy – jak mawiał niemiecki benedyktyn Anselm Grün – sama myśl o aniele, który był przy nas wtedy, gdy byliśmy jedną komórką, i będzie z nami do śmierci, wystarczy, by usensownić niejedno ludzkie życie... 328 Istnienie istot duchowych, niecielesnych, które Pismo Święte nazywa zazwyczaj aniołami, jest prawdą wiary. Świadectwo Pisma Świętego jest tak oczywiste jak jednomyślność Tradycji. Choć przez chwilę pomyślmy o tym, że przecież one naprawdę tu są. Że są rzeczywistością. To, czy ktoś wierzy w nie, czy nie, nie ma wpływu na to, że istnieją – ba, że na drabinie stworzeń plasują się wyżej od nas, najmądrzejszych ze zwierząt i najgłupszych pośród duchów. Mamy tendencję do traktowania aniołów niczym domowych zwierzątek, niebiańskich owczarków, do których czasem chcemy się przytulić, a od których czasem żądamy, żeby obroniły nas przed tymi złymi. Tymczasem to my moglibyśmy być ich zwierzętami domowymi. Bo kim jesteśmy w porównaniu z nimi? Jak pisał Rainer Maria Rilke – „istotami udanymi od zarania, pieszczochami stworzenia, pasmami wzgórz oświetlonymi zorzą poranną, krawędziami wszelkiego stworzenia, pyłkiem kwiatowym rozkwitającej boskości, pryzmatami światła, korytarzami, schodami, tronami, obszarami istoty, puklerzami


rozkoszy, wrzawą i burzą zachwycających uczuć...”. Angelofantasy Lobkin – duch o słowiańsko brzmiącym imieniu – jest jednym z aniołów piątego nieba, które we wtorek pełnią służbę – tu zaskoczenie – na zachodzie? Nie wiadomo, czemu Lobkin jest więc poddanym Wschodniego Wiatru. Te i inne niezbędne do życia informacje znaleźć można w Słowniku aniołów i aniołów upadłych (Gustava Davidsona), pozycji niezbędnej na półce każdego, komu angelologia pomyliła się na amen ze światem fantasy. Czy anioł może być kobietą? I tak, i nie. Ale po kolei. Ci, którzy chcą na chwilę zajrzeć do świata aniołów, muszą najpierw wykonać ciężką pracę. Odłożyć okulary, przez które od urodzenia oglądają ten świat. Wziąć do ręki zimną colę, wyjść na taras, rozejrzeć się wokół. Uświadomić sobie najpierw, że coś, czego nie widzimy, też może żyć i mieć się całkiem nieźle. Że w świecie, którego nie widać (bo nie odbija światła), nie płynie czas (bo czas potrzebny jest tylko tam, gdzie istnieje materia). A więc nie ma starości. Nie istnieje też odległość, zatem można być w wielu miejscach – w Małkini i poza granicami wszechświata – jednocześnie. Czy tak zorganizowany świat nie jest w istocie znacznie ciekawszy niż ten nasz? Przewodnikiem po nim może być wspomniana książka Kreefta. Uprawdopodabnia on najpierw sam fakt istnienia aniołów, pokazując, że skoro całe stworzenie to precyzyjna drabina, brak aniołów oznaczałby, że między człowiekiem a Bogiem po prostu brakuje szczebli. Autor tropi wzajemne relacje aniołów, przekonując, że nie mogą one być równe sobie nawzajem i choć najgłupszy anioł jest mądrzejszy od najmądrzejszego człowieka, wśród nich są też anioły bardziej i mniej inteligentne. Że choć nie mają płci w znaczeniu seksualnym, mają rodzaj (Kreeft podpowiada więc, że może się zdarzyć, iż w aniele rozpoznamy jakieś żeńskie cechy, ale kobietą jednak to stworzenie nie będzie). Kreeft przypomina, że duchy nie mają dostępu do naszych myśli, i choć mogą czasem przekształcać materię wokół nas, naszej woli nie są w stanie zmienić. Zatem jeśli uprzemy się, by zgrzeszyć – będą się


mogły tylko modlić, by było to po raz ostatni. Zachęca do rozmów z aniołami, które słyszą każde nasze słowo. Błaga, by zawsze pamiętać, że duchy niebiańskie to z natury wojownicy, a nie rozanielone bubki, bo Bóg, któremu służą, to nie Wielka Pluszowa Przytulanka – „Bóg nie jest wujkiem. Bóg nie jest miły. Bóg jest trzęsieniem ziemi” – pisał Abraham Heschel. Anioł naprawdę nie jest mały, puchaty i milutki – Apokalipsa wspomina o aniołach potężnych, otoczonych chmurami, z obliczem jak słońce, ze stopami jak słupy ogniste, wołających potężnym głosem podobnym do ryku lwa. Dlatego anioł zawsze, gdy gdy zjawia się człowiekowi, mówi mu najpierw: „Nie bój się!”, by go zbytnio nie wystraszyć. Kreeft zwraca też uwagę na poczucie humoru aniołów (w Księdze Liczb anioł zmienia oślicę proroka Balaama w proroka, ponieważ sam prorok okazał się również osłem). Słowem – otwiera nam oczy na świat, o którym wcześniej pisał inny Amerykanin Peter Berger w książce A Rumour of Angels („Szept aniołów”). W tej z kolei wizji ludzkie życie przypomina pobyt w ciemnej, dusznej kuchni. Słyszymy głosy z innych pokoi, domyślamy się, że coś musi być za oknem. Przejście na tamtą stronę będzie dla nas wstrząsem, odkryjemy nowe światy, lądy, oceany. Na razie stąd nie wyjdziemy. Ale z pewnością możemy już otworzyć lufcik. Anioł ma wolną wolę. Czy może więc grzeszyć? Nie może. Szwajcarski teolog Ladislaus Boros wyjaśnia, że każdy anioł w chwili swoich narodzin podejmuje decyzję taką, jaką każdy z nas podejmie w momencie swej śmierci. W takiej chwili wiemy wszystko, jesteśmy w pełni sobą, znamy wszystkie „za” i „przeciw”. I koniec. I kropka. 330 Jako stworzenia czysto duchowe, aniołowie posiadają rozum i wolę: są stworzeniami osobowymi i nieśmiertelnymi. Przewyższają doskonałością wszystkie stworzenia widzialne. Świadczy o tym blask ich chwały Zadanie anioła jest tym łatwiejsze, że nie zna on ziemskiego pojęcia kombinowania. Jest duchem doskonale prostym. To dlatego w wielu żywotach świętych można przeczytać o wielkim szacunku, jaki aniołowie żywią do tych, którzy dobrze przeszli przez życie. Że szczerze ich podziwiają. Będę o tym pisał szerzej w dalszej części tej książki, ale


chciałbym już teraz mocno podkreślić: życie po śmierci to nie tylko niekończące się rozliczenia. To również radość z tego, że ktoś z nas wraca do domu. Nasz Ojciec jest sprawiedliwy, lecz jest też przede wszystkim naszym Ojcem. Jeśli uda nam się trafić do nieba, będzie to fetowane nie tyle jako wypełnienie pobożnego obowiązku, ile wielki sukces. Bo to jest niesłychane osiągnięcie – zostać świętym, żyjąc na tym trudnym świecie. Boros przytacza wizję życia w niebie, którą przekazał mu pewien mistyk: „I oto stoję oniemiały, nie mogąc wydobyć słowa. Teraz wychodzą mi naprzeciw Osoby Boskie. Dziękują mi za to, że wierzyłem w Ich miłość. Podziwiają mnie, mizernego, którego najlepsze myśli jak dotąd skoncentrowane były na rzeczach, o jakich gdyby pomyśleli aniołowie, w sposób błyskawiczny naraziliby się na utratę swojego światła. Podziwiają mnie za to, że zdobyłem niebo. Nagle wiem, że jestem niczym, jakkolwiek dokonałem rzeczy tak wielkiej, że głębia nieba nie może się temu nadziwić. (...) Osoby Boskie mówią mi teraz, jak niespokojne było Ich serce, zanim znalazło spokój we mnie. Darowują mi wszystko. Swoją wiedzę, bym mógł poznać wszechświat i wszystkich ludzi, i serca aniołów. Swoją wolę (...) [i] swoją miłość. Usta moje milkną”. A może aniołowie to kosmici? Prawda, jaki piękny pomysł? Wpadł nań zaś nie kto inny, ale sławny amerykański telekaznodzieja Billy Graham. W książeczce Angels. God’s Secret Agents („Aniołowie, tajni agenci Boga”) dowodził, że malowani w starożytnych jaskiniach przybysze to właśnie duchy, które ratowały naszych przodków z przeróżnych opresji. Kosmitów z aniołami połączyło w ludzkich wierzeniach pochodzenie – przylatują z nieba. Nasi przodkowie przez tysiące lat spoglądali w górę, wypatrując tam ratunku, punktu odniesienia, lepszego świata. Jakieś dwieście lat temu ludzkość zarzuciła ten chwalebny zwyczaj. Współczesny człowiek wpatruje się wyłącznie sam w siebie, uznając, że nie ma prawa istnieć coś, co nie mieści się w jego małej głowie. Ogląda wszechświat z perspektywy żaby, która gdy kiedyś przyjdzie jej zobaczyć pingwina, uzna że coś takiego przecież jest niemożliwe, ponieważ – co potwierdzają wieloletnie obserwacje – wszystkie znane nam stworzenia są zielone oraz potrafią rechotać.


To dlatego ludzie tacy jak amerykański filozof Ralph Harlow zanim opowiedzą (w książce Joan Anderson Anielskie drogi) swoją historię spotkania z aniołami, najpierw wykonują szereg retorycznych łamańców, próbując dowieść, że nie są wariatami. Harlow wraz z żoną wybrał się kiedyś na spacer wśród cudownych, jesiennych pejzaży Massachusetts. Pamięta uczucie szczęścia, spełnienia, jakie towarzyszyło ich rozmowie. Nagle usłyszał głosy innych spacerowiczów, dobiegające gdzieś z tyłu, a następnie z góry. „Czy można opisać to zjawisko i nie stracić wiarygodności?” – pyta. „Około trzech stóp nad nami, nieco na lewo, leciała grupa przecudnych istot jaśniejących jakimś duchowym pięknem. Zatrzymaliśmy się i patrzyliśmy, a one nas minęły. Było to sześć pięknych kobiet ubranych w powłóczyste białe szaty. Pochłonięte były żywą rozmową. Nawet jeśli były świadome naszej obecności, nie dały żadnego znaku. Idealnie widzieliśmy ich twarze, a jedna z nich, nieco starsza od pozostałych, była wyjątkowo piękna. Miała ciemne włosy, spięte w koński ogon (…). Z przejęciem mówiła coś do młodszego anioła, który odwrócony do nas plecami, patrzył w twarz mówiącej kobiety”. Harlow pisze, że ani on, ani jego żona – która widziała dokładnie to samo – nie byli w stanie zrozumieć, o czym mówili przybysze. Teologowie zwracają uwagę, że anioł – jeśli już zjawia się człowiekowi – zawsze ma coś do roboty, jest posłańcem, przychodzi z pewną misją. Być może misją, jaką mieli do wypełnienia tym razem, było przypomnienie starszym państwu, że szczęście na ziemi to cień tego, co czeka nas w po tamtej stronie. Rzecz jasna, zanim zaczniemy ekscytować się takimi historiami, warto je obwąchać z wielu stron. W przeciętnej księgarni dostępnych jest średnio kilkanaście książek, w których chrześcijańska nauka o aniołach jako osobach miesza się z bajkami o energetycznych istotach wymyślanymi przez wyznawców New Age. Opisy kolejnych anielskich cudów tłoczą się jak śledzie w beczce. Anioł pod postacią psa broni kobiety przed napaścią w parku; anioł nie pozwala umrzeć dziecku leżącemu na dnie basenu; anioł podnosi samochód przygniatający ofiarę wypadku. Statystyka każe uznać część z tych opowieści za halucynacje, projekcje, myślenie życzeniowe. Świetnie, ale co z pozostałymi, być może zupełnie prawdziwymi dowodami Bożej troski o człowieka? One


też zostaną uznane za brednie z powodu szczelnego kokonu ezoterycznego bełkotu, którym dziś otacza się odradzający się kult aniołów. Aniołowie w trosce o Kościół, czyli bohaterski duch wyciąga z szamba przyszłego prowincjała jezuitów „Było upalne lato. Miałem wówczas sześć lat. Biegałem w krótkich majteczkach wokół domu. Mama prała – jak to było w tamtych czasach w zwyczaju – na podwórku, a wodę wylewała wprost do dopiero co zrobionego szamba. Właściwie była to składająca się z kilku kręgów studzienka, której połowa była wypełniona brudną wodą. (...) Biegnąc (...), nie zauważyłem, że szambo było bez przykrywy. Wpadłem do środka. Pamiętam bardzo wyraźnie: plusk wody, zanurzenie aż do dna (poziom brudnej wody był dużo wyższy ode mnie), a potem jakaś siła, która wyrzuca mnie do góry – i... przerwa w świadomości. Kiedy się ocknąłem, okazało się, że jedną rączką trzymam się włazu, który znajdował się może 80 cm nad taflą wody. Spojrzałem na brudne kręgi i zacząłem krzyczeć. Usłyszał mnie chłopak mieszkający u nas na stancji. Podbiegł do studzienki, chwycił mnie za rękę i wyciągnął. Przestraszona mama zaraz zaczęła mnie myć, a potem zawiozła do szpitala. Miałem tylko rozciętą głowę. Z biegiem lat coraz bardziej byłem przekonany, a dziś nie mam wątpliwości, że to Anioł Stróż pospieszył mi z pomocą, wypychając mnie z wody w szambie i pozwalając mi chwycić się mocno włazu. Biorąc pod uwagę jedynie prawa fizyki, powinienem się utopić” (Dariusz Kowalczyk SJ, Mój Anioł Stróż z szamba, w: idem, Między dogmatem a herezją, Warszawa 2003). Czy ten definicyjny śmietnik da się jakoś posprzątać? Trzeba tylko skupić się na konkretnych osobach. Uświadomić sobie, że anioł stróż, którego ma każdy z nas, to przecież nie anonimowa, świetlista energia. To jak najbardziej konkretna postać, z konkretną historią życia, emocjami, myślami, poczuciem humoru, miłością. Romano Guardini zauważył, że relację Anioła Stróża do człowieka najlepiej opisuje proste słowo „przyjaciel”. Problem w tym, że od śmierci Guardiniego (w 1968 roku) udało się nam wyprać owo


słówko z całej jego głębi („przyjaciel” to dziś tyle co kumpel, „przyjaciółka” – to synonim kochanki). Tymczasem przyjaciel „to ktoś, kto będąc przy mnie, potrafi o sobie zapomnieć, (...) zna moje dobre i złe strony i dokładnie wiedząc, jaki jestem, uważa mnie za kogoś wartościowego i ważnego. Przyjaciel kocha mnie i dlatego właśnie jest wobec mnie szczery; chce dla mnie jak najlepiej, lecz potrafi uszanować moją wolność” – pisze Guardini. Dodaje, że z jego aniołem przyjacielem wiele go łączy. Obaj zostali stworzeni przez Boga, mają wspólny cel – życie z Nim w przyszłości. Przyjaźń zakłada jednak, że obie strony starają się o siebie nawzajem. Czy człowiek może zatroszczyć się o swego anioła? Wracamy do punktu wyjścia. Bo najpierw swojego anioła trzeba zauważyć. Odświeżyć w głowie prawdę, iż ten jeden, wybrany z milionów, nasz osobisty, kochający i troskliwy anioł jest z nami przez całe nasze życie. Gdy grillujemy z sąsiadami, pracujemy czy kąpiemy dziecko, ale również wtedy gdy cudzołożymy, wściekamy się czy płaczemy. Jest z tymi, którzy skaczą z wieżowców. A w tej samej chwili, w której staje przy człowieku, wpatruje się też w twarz Pana Boga. „Jest na krawędzi świata, a ta krawędź jest wszędzie”. Ponad sześć miliardów Aniołów Stróżów non stop jest więc z nami, a jednocześnie pełni funkcję znanych ze szkoły „łączników z biblioteką”, rozmawia z Bogiem o wszystkich sukcesach i grzeszkach swoich podopiecznych. Ba, jeśli zachodzi taka potrzeba, aniołowie porozumiewają się również ze sobą (Peter Kreeft twierdzi, że stosują w tym celu prawdopodobnie coś na kształt naszej ziemskiej telepatii). Kto z nas pomyślał, że podczas ważnej rozmowy o pracę być może warto westchnąć nie tylko do swojego Anioła Stróża, ale i do opiekuna naszego potencjalnego pracodawcy? (Dopingujące do modlitwy przypomnienie dla panów – część aniołów może być przecież rodzaju żeńskiego...) 336 Życie ludzkie od dzieciństwa początku aż do zgonu jest otoczone opieką i wstawiennictwem aniołów. „Każdy wierny ma u swego boku anioła jako opiekuna i stróża, by prowadził go do życia”. Już na ziemi życie chrześcijańskie uczestniczy – przez wiarę – w błogosławionej wspólnocie aniołów i ludzi, zjednoczonych w Bogu. Ze świadectw wielu ludzi, którzy stanęli kiedyś u drzwi


śmierci, wiemy, że gdy sami będziemy umierać, nasi aniołowie będą przy nas, a my dzięki temu nie będziemy się bać. Co robią po zakończeniu swojej misji – gdy już wprowadzą nas na niebiańskie pokoje, czy wracają do ogólnej „puli” i dostają później pod opiekę kogoś innego? Większość teologów (pięciu na siedmiu), których o to zapytałem, przychyla się do tezy, że ze względu na niepowtarzalność każdego człowieka przypisany mu anioł nie może później „obsługiwać” kogoś innego. Po wykonaniu swojej misji na stałe wraca przed tron Boga, by tam cieszyć się niebem wraz ze swoim podopiecznym. To jednak oznacza przecież, że aniołów musiałoby być mnóstwo (święty Albert niezaznajomiony z prawami współczesnej demografii twierdził, że cztery miliardy, kabała podaje że 301 655 722). Ilu jest ich naprawdę? W każdym miejscu, w którym przyszło nam się znaleźć, w kuchni, w kinie czy w metrze, liczba osób jest co najmniej dwa razy większa od tej, którą jesteśmy w stanie zobaczyć. Dlaczego wciąż nie wiemy, skąd anioły mają skrzydła? To jeszcze nie jest jasne? Domalowali im je ludzie, którzy nie umieli inaczej pokazać, że niebiański duch może poruszać się szybciej niż dźwięk i światło. Zresztą, co to za różnica, czy anioł ma skrzydła, czy nie? Póki jesteśmy na ziemi, martwmy się przede wszystkim o siebie. Bo choć nie mamy skrzydeł, możemy być drabiną, po której anioły będą znosić na ten świat dobre rzeczy i wnosić dobro z tego świata do Boga. [ Fachowcy ]Czy święty od rzeczy zgubionych pomaga też na ból ucha? Sama postać świętego Eligiusza (dworzanin, później biskup, złotnik, fundator klasztorów, żyjący w szóstym wieku) nie jest być może tak interesująca jak obszary życia, którymi ma się opiekować. Jest między innymi patronem mechaników samochodowych oraz ludzi cierpiących na zaburzenia jelitowe (w tym na przykład wiąd kryzki). Z tą wstrząsającą prawdą zapoznałem się dzięki Wielkiej księdze Świętych Patronów Rino Cammillerego, po lekturze której oświecony człowiek dwudziestego pierwszego wieku niewątpliwie uzna za stosowne wyzwać autora od proroka z ciemnogrodu (i to mimo iż na przykład głoszone przez różne odłamy New Age analogiczne koncepcje „duchów opiekuńczych” uzna za piękne i głęboko korespondujące z ludzkimi potrzebami). Jeśli idzie o patronaty świętych, Cammilleri ma


bowiem iście pański gest – wylicza niebian: opiekunów producentów igieł (święta Helena), stewardess (święta Bona), a nawet ludzi konserwujących latarnie (święty Weneriusz). Swoich protektorów mają ludzie, którym współmałżonek przyprawił rogi (święty Arnolf z Tours), kosmonauci (święty Józef z Kupertynu) i filateliści (święty Gabriel). Cammilleri ustalił, że niektórzy święci łączą specjalizacje w tyleż zaskakujących, co radosnych kombinacjach (święty Adrian z Nikomedii – patron chorych na zapalenie opon mózgowych i... katów, święty Wit – patron epileptyków i tancerzy czy wspomniany już święty Eligiusz, który oprócz utyskujących na jelita otacza opieką również producentów świec). Najciekawszy w Wielkiej księdze... jest jednak płomienny esej wstępny – autor w cudowny sposób rozprawia się w nim z wszystkimi, którzy na całą tę wysoko specjalizowaną kategoryzację świętych mieliby ochotę spojrzeć ironicznym okiem. Wszystkim mędrcom sugerującym, że kler sprytnie podsunął wiernym świętych jako nową wersję pogańskich bóstw opiekuńczych, proponuje porównanie liczby udokumentowanych cudów dokonanych za wstawiennictwem świętego Antoniego do tych, które sprawili Hermes czy Izyda (nikt nie zabrania przecież pomodlić się do nich, również w dwudziestym pierwszym wieku). Radzi też, by nie traktować jak tępych prostaczków wiernych, którzy wieki temu wyznaczyli swoisty ranking czternastu najbardziej skutecznych świętych wspomożycieli i którzy z jakichś powodów palą świeczki nie pod figurą świętego Pawła czy świętego Tomasza z Akwinu, ale raczej świętego Antoniego, a o zdrowe gardło modlą się do świętego Błażeja. Bo choć w Kościele (poza wielkimi sanktuariami) nie prowadzi się statystyki cudów, nawet dziecko wie, że tak zwanych prostych ludzi nie da się oszukać – oni kierują się twardym kryterium skuteczności (i dlatego pod gabinetem jednego internisty non stop koczują kolejki, podczas gdy inne co dnia świecą pustkami). Cammilleri prosi, by ci, którym przyjdzie do głowy naśmiewać się ze starszej pani w ważnej dla niej sprawie szepczącej modlitwę do świętego Judy Tadeusza, zerknęli okiem na to, co dzieje się w dziale listów Kancelarii Prezydenta, dokąd ślą swoje prośby i błagania


ludzie, dla których najwyższy urząd jest ostatnią nadzieją – nawet w na pozór błahych, czasem śmiesznych sprawach. Ludzie tracą godziny w pociągach, w kolejkach, stając przed obliczami kolejnych urzędników. W tym, że człowiek szuka wsparcia u potężniejszego od siebie, naprawdę nie ma nic godnego politowania. A święty to przecież coś więcej niż najlepszy nawet prezydent, on bowiem na własne oczy ogląda już Pana Boga, nie ma więc przeciwwskazań, by szepnął Mu słówko także w naszej sprawie. Tysiące świętych zaludniających niebieskie polany tylko czekają na nasze zgłoszenie. Wiadomo, że święty Ekspedyt to znany spec od pogody, na chorobę wieńcową ma sposób święty Błażej z Sebasty. „Chcesz znaleźć zgubę – zwróć się do świętego Antoniego z Padwy. Zachorował ci prosiak – istnieje inny święty – Antoni Pustelnik. Rzecz jasna, uczeni i oświeceni, którzy po II Soborze Watykańskim rozwinęli »wiarę dorosłą«, nie potrzebują już tych dziwnych przesądów. Problem w tym, że oni zwykle nie odnajdują swojej zguby, a ich prosię – niestety – umiera” – przytomnie zauważa Cammilleri. Warto jednak na tej konstatacji nie kończyć. I na chwilę wyobrazić sobie, że jest się świętym. I że czeka się nie tylko na listę prezentów do zesłania, ale i na jakieś miłe słowo, na uśmiech, na zapewnienie o pamięci. Patroni wąsko specjalistyczni Patroni budowlańców – święci Czterej Koronaci (rzymscy rzemieślnicy, którzy mieli zbudować statuę Słońca i zostali zamęczeni) Patronka szatniarek – święta Zyta (dręczona przez swoich państwa średniowieczna służąca) Patron straży miejskiej – święty Sebastian (rzymski oficer, męczennik) Patron stajennych – święty Gwidon z Anderlechtu (kupiec, podróżnik, w końcu – pustelnik) Patron kurierów – święty Krzysztof z Licji (powszechnie znany) Patroni przeciwko szarańczy – święci Oriencjusz i Pacjencja (rzymskie małżeństwo, męczennicy) Jak załatwić coś u świętych? A czy koniecznie trzeba coś


załatwiać? Kontakt ze świętym to nie wizyta w administracji osiedla, gdzie w zadymionej kanciapie przesiaduje kilku szalenie zajętych fachowców. Świętego można zbesztać – wszak sam wie, jak ciężkie bywa życie na tym łez padole (w średniowieczu praktykowano zwyczaj „poniżenia relikwii” – kiedy święty czegoś nie załatwił, chłostano szkatułę z jego kośćmi), ze świętym da się podebatować, święty to w istocie człowiek szczęśliwie zakochany, który zrobi wszystko, by swoje szczęście wykrzyczeć, by podzielić się z całym światem. Dlaczegóż by w tej fontannie radości się nie skąpać? Tu osobista dygresja. Być może uda mi się kiedyś dorosnąć do opisania relacji, która kilka lat temu połączyła mnie ze świętą Faustyną. Z radością powitam wszystkich, którzy wyzwą mnie teraz od dewotów i fantastów, ale ja po prostu wiem swoje, wiem, czego doświadczam, rozmawiając z nią w łagiewnickim klasztorze, gdzie umarła, czy w warszawskiej kaplicy przy Żytniej, gdzie się modliła i spotykała z przychodzącym Jezusem. Faustyna jest dla mnie nie tylko siostrą. Jest przyjacielem, mistrzem i trenerem przyglądającym się, jak wspinam się po ścianie, którą on już dawno pokonał. Jest kimś, kto mnie zachwyca, kto mi imponuje (zwłaszcza gdy czytam Dzienniczek), kto troszczy się o mnie (doświadczyłem tego wiele razy, szczegóły tylko dla chętnych) i z otwartymi ramionami i uśmiechem czeka na mnie po drugiej stronie życia. Relacja ze „swoim” świętym to coś niesłychanego – przyjaźń, zaufanie, radość ze spotkania. Amerykańscy naukowcy powiedzieliby pewnie, że to wszystko psychologiczna projekcja, sprawka chemii mózgu lub promieniowania czakramu energetycznego znajdującego się, jak wiadomo, pod Krakowem. Szczerze mówiąc – mam ich wynurzenia w nosie. Gdy człowiek kocha i jest kochany, eksploruje obszary świata niedostępne uzbrojonym w pipetę jegomościom. Święci to ludzie. Nie automaty wyrzucające a to kawę z mlekiem, a to kakao z pianką. Nie da się zbudować sensownej relacji międzyludzkiej tylko na wymianie usług. Czasem trzeba pogadać o czymś neutralnym, czasem wypłakać się w (niewidoczny) rękaw, pomilczeć. Z doświadczenia wiem, że po jakimś czasie takiej właśnie przyjaźni święci znają nas na tyle, że przestają potrzebować naszych


skrupulatnych wskazań. I wtedy zaczyna się najlepsze – wypraszają nam niespodzianki. 2683 Świadkowie, którzy poprzedzili nas w drodze do Królestwa, szczególnie ci, których Kościół uznaje za „świętych”, uczestniczą w żywej tradycji modlitwy przez wzór swojego życia, przez pozostawione przez nich pisma oraz przez swoją modlitwę dzisiaj. Kontemplują oni Boga, wychwalają Go i nieustannie opiekują się tymi, których pozostawili na ziemi. Wchodząc „do radości” swego Nauczyciela, zostali „postawieni nad wieloma”. Wstawiennictwo jest ich najwyższą służbą zamysłowi Bożemu. Możemy i powinniśmy modlić się do nich, aby wstawiali się za nami i za całym światem. Dlaczego święci nie mają tylnych części ciała? Dlaczego tak trudno zaprzyjaźnić się ze świętym? Bo trudno nam uwierzyć, że jest prawdziwy. Senza culu, comu li Santi („Nie ma tyłka, jak święci”) – to sycylijskie powiedzonko odnosi się do zaludniających kościoły figurek (dopieszczonych z przodu, a zupełnie niewyrzeźbionych z tyłu), równie dobrze jednak może być rozumiane szerzej. Święty to postać, która zamiast oddychać – wzdycha, jego twarz ma rysy obrażonej na Jasia przedszkolanki, główną rozrywkę zaś stanowi toczenie krwi ze swoich stygmatów. Przez dobrą dekadę nosiłem w głowie cukierkowy wizerunek jednego z najciekawszych świętych dwudziestego wieku, błogosławionego Pier Giorgio Frassatiego – włoskiego bon vivanta, a zarazem człowieka wielkiej wiary. W głowie kołatały mi urywki żywota przepełnionego do cna pobożnymi praktykami, z obrazów patrzyła na mnie nierealna, anielsko chłopięca twarz pozbawiona indywidualnych rysów. Przeżyłem wstrząs, gdy ostatniej zimy przyjaciółka podarowała mi przywieziony z Australii obrazek z Pier Giorgiem, zdjęcie z jego prywatnego albumu. Był tam w naturalnej sytuacji – wygłupiał się przed aparatem wraz z grupą znajomych. Hagiografowie wraz z autorami pobożnych obrazków i figur odpowiedzą za swe grzechy w czyśćcu, a wszyscy, którzy ich dziełami się zatruli, winni jak najszybciej poddać się detoksykacji. Ja zacząłem kurację od obrazka z Pier Gorgio. Jeśli chodzi o Włochów, można też zapoznać się choćby z biografią świętego Giuseppe Moscatiego


(wspomnienie liturgiczne 12 kwietnia), profesora medycyny, ordynatora w jednym ze szpitali w Neapolu. Moscati – żył na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku – nie miał stygmatów, nie przeżywał ekstaz, z nieba nie sypały się nań wonne róże. Przez całe życie starał się po prostu żyć zgodnie z tym, w co wierzy – i basta. Nigdy się nie ożenił – dziś powiedzielibyśmy, że całe życie był singlem, rzecz nie tak znów rzadka u pracoholików. Znany był też z tego, że nie chował się ze swoim katolicyzmem po kątach. Dziś czyniono by mu pewnie z tego powodu zarzut i słano donosy, że zaleca on pacjentom, by zanim zaczną brać tabletki, wyleczyli najpierw swoją duszę, czyli poszli do spowiedzi. Ciekawe jednak, że gdyby ktoś taki jak Moscati zaproponował swoim chorym ten sam tok myślenia, tyle że w innym opakowaniu, i mówił o „medycynie holistycznej”, „leczeniu zranień wewnętrznych”, może wspartym jakąś techniką oddechową – publiczność byłaby po prostu zachwycona. Moscati – mimo że był medycznym geniuszem – zachwytami się jednak nie przejmował, po prostu robił swoje, najlepiej jak umiał, i wierzył, najmocniej jak mógł. I to wystarczyło, by został świętym. Hagiografowie wykonali co prawda wielką pracę, przekonując potomnych, że głównym zajęciem świętego było tępienie popularnej wówczas we Włoszech masonerii. Ci ludzie zawsze z pasją kładą akcent na to co, święci robili, a nie jakimi byli ludźmi. Święty ma odnosić zwycięstwa, i ma być miły dla sierot. Rino Cammilleri przytomnie pyta jednak, czy skoro tego typu kryteria mają stanowić o czyjejś świętości, dlaczego świętymi nie zostali jeszcze Napoleon czy Diana Spencer? Czy żeby zostać świętym, trzeba mieć wrzody i umrzeć pod mostem? Ależ skąd. W świętości zupełnie nie o to chodzi. Życie chrześcijanina to nie gra na konsolę Xbox, w której zdobywa się punkty i urywa głowy kolejnym szatańskim przeciwnikom. To historia miłości – takiej, w której trzeba się poświęcić, ale dostaje się zawsze znacznie więcej, niżby mogło się wymarzyć. Przecież ci wszyscy poważni panowie oraz panie spoglądające na nas z przyciemniałych obrazów byli po prostu zakochani. Dam głowę, że ich serce było o krok od eksplozji, jak mówią Anglicy: w brzuchu czuli motyle. Ludzie bardzo chętnie omijają dziś Boga, przekonani, że jeśli powiedzą Mu „tak”, skończą jak


święty Aleksy – chorzy, obdarci i pod mostem, bo „kogo Bóg miłuje, tego Bóg doświadcza”. Pewnie, że jakoś doświadcza. A miłość do kobiety, do dziecka, do bliskich? Każda miłość doświadcza. „Kochać – znaczy wystawiać się na zranienia. Spróbuj kochać cokolwiek, a serce twoje z całą pewnością narażone będzie na udrękę i niewykluczone, że zostanie nawet złamane. Jeżeli serce pragniesz zachować w stanie nienaruszonym, nigdy nim nikogo nie obdarzaj, nawet zwierzęcia. Otocz je umiłowanymi przedmiotami i drobnymi przyzwyczajeniami; unikaj wszelkich powikłań, zamknij je szczelnie w trumnie swojego samolubstwa. Z tym że w tej trumnie – zabezpieczone, nieruchome i pozbawione dostępu powietrza – i tak będzie się zmieniało. Masz tylko możliwość wyboru pomiędzy tragizmem – lub przynajmniej ryzykiem jakiejś tragedii – a potępieniem. Poza niebem jedynym miejscem, gdzie możesz czuć się całkiem zabezpieczony przed wszystkimi niebezpieczeństwami i utrapieniami, jakie niesie ze sobą miłość – jest piekło”. Clive Staples Lewis, który napisał te słowa, sugeruje więc, że sprawa jest jasna – chcesz wygrać, musisz grać. Wystawić się na ryzyko. Miłość to nie jest cielęce zauroczenie, trzeba wielkiej odwagi, żeby dać komuś prawo do swojego życia. Jednak jakimś dziwnym trafem, myśląc o miłości, demonizujemy zwykle rozmiar naszej ofiary. Niepokoimy się tylko tym, że się boimy coś stracić; lęk zawsze ma zaś to do siebie, że puchnie. I wypiera z naszych głów myśl o tym, ile możemy zyskać. A możemy zyskać Boga. Czyli wszystko. Święci to ludzie, którzy podjęli ryzyko. Zachowali się jak wdowa z Ewangelii, która robi najgłupszą rzecz na świecie – oddaje głodnym swoje ostatnie pieniądze i teraz to ona będzie głodna. Ale w miejsce bułek zyskuje coś więcej – coś, czego za pieniądze nigdy nie byłaby w stanie kupić. Ta wdowa to symbol, podobnie jak symbolami są wielcy święci Kościoła, męczennicy, zakonnicy, mistycy. Naprawdę są jednak tysiące świętych (kanonizowanych i nie), którzy nie umierali pokryci wrzodami. Żeby dotrzeć do sedna myślenia o świętości, warto więc włożyć między bajki różne średniowieczne opowieści. Skąd się wzięły?


Ano stąd, że tysiąc lat temu nie znano jeszcze komedii romantycznych i transmisji meczów, tłuszcza zgromadzona o szarej godzinie w lokalnej oberży plotła więc sobie bajki o świętych, którzy przez całe życie walczyli z szatanem tak sprytnie jak później kapitan Kloss ze sturmbannführerem Brunnerem. Szatan czyhał na nich a to w postaci stada rozbuhanych dziewic, a to przebrany za zbójcę, a to za żyda czy muzułmanina. Karmieni takimi opowieściami współcześni wychodzą z założenia, że skoro im stado dziewic czy zbójca się nie przytrafili, znaczy to, że w zasadzie nic więcej nie trzeba robić. I to właśnie za grzech usypiania ludzkich sumień hagiografowie będą się smażyć w czyśćcu. Za to, że każą ludziom czekać na szatana z wałkiem przy drzwiach, podczas gdy on w najlepsze od dawna buszuje w ich pokoju. Bo heroizmu wiary nie dowodzi się dziś na szafotach, ale odmawiając przyjęcia łapówki czy przestrzegając szóstego przykazania. Dla tych wyczekujących przez całe życie na odzianego w zbroję faceta z mieczem, który uczyni z nich męczenników, mamy kiepską wiadomość – on nie przyjdzie. Czytając żywoty świętych, proszę pamiętać, że są one zwykle „podkręcane”, dokładnie tak samo jak „thrilluje się” teksty w brukowcach, mechanizm pobudzania ludzkich emocji nie zmienił się bowiem przez wieki. Święty staje się dla hagiografa ciekawy, jeśli umrze w wyszukanych okolicznościach (święty Eutropiusz, który zginął z siekierą wbitą w głowę) albo zrobi wielkie cuda. Dlaczego chrześcijanie nie wiedzą prawie nic o świętych mężach i żonach, politykach, takich jak czekający już na proces beatyfikacyjny Robert Schuman, czy uczonych, jak profesor Stefan Swieżawski, o którego świętości już zaczyna się mówić? W kolejce do świętości czekają dziesiątki „zwyczajnych niezwyczajnych”. Jeśli po śmierci będą mogli sprawić, że człowiek porażony prądem z kosiarki ożyje (cud kanonizacyjny świętej Urszuli Ledóchowskiej) – to dobrze, ale oni uczą nas przede wszystkim czegoś zupełnie innego. Tego, że cudem może być zwykłe ludzkie życie. To szalenie niewygodna konstatacja, sugeruje bowiem, że świętość jest w zasięgu każdej ręki. Świętość to propozycja dla wszystkich i choć tylko niektórzy z nas trafią na obrazki, to jednak wszyscy w niebie zostaną z niej rozliczeni.


[ Grzech i śmierć ]Dlaczego Bóg był tak zazdrosny o głupie drzewko? Podobne podejrzenie z pewnością wstydliwie żywi wielu z nas. Zapytani o grzech pierworodny, zaczynamy bajać o dietetycznych przepychankach, że niby „Bozia” zabroniła jedzenia jabłek. Dziwna sprawa, baśniowa, mityczna i odległa. Współcześni ludzie, oczytani i „naoglądani”, doskonale umiejący dostrzec fikcję literacką, w przypadku Biblii nierzadko stają na głowie, by żadnej fikcji w niej nie rozpoznać. By nie wpaść na niepokojący pomysł, że może to, co autor Księgi Rodzaju pisał o Adamie, Ewie i drzewach, nie jest fragmentem żydowskiego magazynu reporterów, a metaforyczną szatą, w jaką ubrano próbę odpowiedzi na aktualne od tysięcy lat pytanie. Jak to możliwe, że świat stworzony przez dobrego Boga okazał się summa summarum taki kiepski? Odpowiedź jest prosta. Ten świat stworzył Pan Bóg, ostateczne rysy nadał mu jednak człowiek. Załatwiliśmy się „na cacy” osobiście. Bo oto proszę wyobrazić sobie, że na świecie wszyscy ludzie – tak jak to było wymyślone – żyją w głębokiej, osobistej przyjaźni z Bogiem. Czy ten świat wyglądałby inaczej? No jasne. Dwa i pół tygodnia Anglikański arcybiskup James Ussher w wydanej w 1650 roku książce Annales Veteri et Novi Testamenti przekonywał, że Bóg skończył tworzenie świata w niedzielę 23 października 4004 roku, a człowieka wyrzucił z raju po niespełna trzech tygodniach – w poniedziałek 10 listopada tegoż roku. W sporze z Ussherem pozostawał wielebny John Lighfoot, który wcześniej postawił tezę o stworzeniu człowieka 17 września 3928 roku około dziewiątej rano (data rajskiego wypędzenia uległaby tu przesunięciu). W pracach innych „ostrych” kreacjonistów (dowodzących, że Bóg tworzył świat dokładnie w sześć dni po dwadzieścia cztery godziny każdy) można z kolei natknąć się na opinię, że wygnanie z raju nastąpiło dopiero po osiemdziesięciu latach, dwóch miesiącach i siedemnastu dniach. Jak zaczęła się ta katastrofa? Kardynał Christoph Schönborn pisze, że na samym początku świata nasza pierwotna, „fabrycznie nowa” przyjaźń z Bogiem musiała zostać poddana próbie. Nie po to, by kogoś


testować, ale po to, by sprawdzić, czy człowiek ma na tę przyjaźń ochotę. Bez jasnej deklaracji woli obu stron nie ma przecież mowy o przyjaźni, jest niewolnictwo, tresura et cetera. Romano Guardini przedstawia rzecz podobnie: Pan Bóg, lepiąc ten świat, zawiesił na chwilę dzieło stworzenia. Z szacunku dla człowieka nie postawił kropki – w końcu człowiek ma wolną wolę i też powinien mieć coś do powiedzenia. Bóg wypytywał więc człowieka, jak nazwie wszystkie zwierzęta, z którymi przyjdzie mu żyć. Wreszcie zapytał o niego samego. Dociekał, kim Jego dziecko chce być. Czekał na wolną decyzję. Badał, czy człowiek jest w stanie – jak ujmuje to Guardini – „posłusznie i śmiało skierować łuk swego istnienia ku Bogu”. Czy traktuje Boga jak ojca, który wręczył mu śliczną kolejkę i w tej chwili przestaje być dziecku potrzebny („czy widzi w Nim tylko coś nieokreślonego, dającego pocieszenie i budującego moralnie”), czy też „uznaje Jego powalającą przewagę?” Nie wiemy, ile trwał ten miodowy miesiąc ludzi z Panem Bogiem. Pod imionami Adama i Ewy skrywają się zapewne setki lub tysiące naszych przodków, którzy żyli na ziemi być może wcale długo. Nie wiemy nic o okolicznościach, w jakich doszło do tragedii, która zaważyła na losach wszystkich stworzeń na zawsze. Nie znamy detali, znamy sens wydarzeń. Człowiek zdecydował się na pierwszą z wymienianych przez Guardiniego opcji – w ten czy inny sposób poinformował Boga, że chociaż szczerze dziękuje Mu za troskę, to dalej chce radzić sobie sam. Skoro rzeczywiście stworzony jest na obraz i podobieństwo Boże, sam będzie też decydował, co jest dla niego dobre, a co złe. Zaprezentował powalającą logikę samochodu, który dochodzi do wniosku, że irytuje go ciągłe tankowanie i woskowanie nadwozia. Niech kierowca, konstruktor, sprzedawca i redakcja miesięcznika „Auto Świat” nie będą tacy mądrzy. Bo skoro ktoś nigdy nie był samochodem, cóż może wiedzieć o jego funkcjonowaniu. Grzech pierworodny nie polegał na jedzeniu owoców, ale na tym, że człowiek przyjął szatańską wizję Boga jako zazdrośnika, który zabrania wszystkiego – nie wiadomo po co i dlaczego. W tej sytuacji nasz przodek uznał, że sam będzie dla siebie najbardziej precyzyjnym punktem odniesienia. Zamiast jechać na niebiańskie pastwiska, zmarnuje życie, stojąc na parkingu, powtarzając,


że jest wolny, niezależny i tak dalej. Dlaczego mamy cierpieć za głupotę Adama i Ewy? Ależ oni nie byli wcale głupi! Być może nie znali zasad gry na giełdzie i języka JAVA, lecz mimo to wiedzieli o świecie znacznie więcej od nas. Głębiej go przeżywali. Bo Pan Bóg naprawdę miał inny pomysł na tę ziemię. Na ziemię, która jest samym rajem, a nie przedpokojem, do którego z własnej głupoty przeprowadził się człowiek. Katechizm Kościoła katolickiego precyzyjnie wylicza skutki, do jakich doprowadził „zosiosamosizm” Adamów. Depresje, rozdarcia i „doły”. Kłótnie i napięcia rodzinne. Pełne przemocy relacje ze światem zwierząt. („Przez grzech zostało zerwane panowanie duchowych władz duszy nad ciałem. Jedność mężczyzny i kobiety została poddana napięciom; ich relacje będą poddane pożądaniu i chęci panowania. Została zerwana harmonia ze stworzeniem, stworzenie stało się wrogie i obce człowiekowi”). W świecie stworzonym przez Boga nie jedzono mięsa, więc świnia nie bała się podejść do człowieka, wiedząc, że ten widzi w niej dzieło Boga, a nie potencjalne kotlety. Polski teolog ojciec Zdzisław Kijas zamyka wszystkie te intuicje w jednym zdaniu – pisząc, że chwilę po grzechu pierworodnym człowiek po raz pierwszy odkrył w sobie agresję. Zamiast żyć w zgodzie ze światem, zaczął na niego napadać. Poranił ziemię do krwi, traktując bliskich jak przedmioty (vide Adam zwalający całą winę na Ewę, Kain mordujący Abla), wybijając wrogów i budując rzeźnie. Szatan podpowiedział mu, że ma być Bogiem dla ziemi. Nie tyle „brać ją w posiadanie”, ile poddać eksterminacji. 377 „Władanie” światem, które Bóg od początku powierzył człowiekowi, urzeczywistniało się przede wszystkim w samym człowieku jako panowanie nad sobą. Człowiek był nieskazitelny i uporządkowany w swoim bycie, ponieważ był wolny od potrójnej pożądliwości, która poddaje go przyjemnościom zmysłowym, pożądaniu dóbr ziemskich i afirmacji siebie wbrew nakazom rozumu. Ladislaus Boros maluje podobny obraz. Pisze, że całe stworzenie ma w sobie wielką energię, która pcha je ku Stwórcy. Człowiek w raju, grzesząc, na tej rwącej rzece stawia tamę. Cała energia spiętrza się teraz w nim samym, zmienia się w niszczącą siłę. Powstają


rafy, wiry, kipiele – okrucieństwo, przemoc, wojny, nienawiść. Wszystko dlatego, że wydało się nam, iż wiemy lepiej… To dlatego od dwóch tysięcy lat najwięksi znawcy ludzkich dusz podkreślają, że matką wszystkich grzechów jest pycha. Wystarczy rozejrzeć się dookoła, by przekonać się, że dziedziczymy ją po naszych przodkach aż do dzisiaj. I tu naprawdę nie ma mowy o żadnej niesprawiedliwości, bez sensu są pytania, dlaczego mamy cierpieć za grzechy jakichś ludzi popełnione tysiące lat temu. „Ów pierwszy nie był tylko numerem jeden w szeregu ludzi, lecz protoplastą rodu; tym samym nosił w sobie całość rodzaju ludzkiego, a jego decyzja określiła los ludzkości” – pisze Guardini. Określa go zresztą do dzisiaj. Każdego dnia przeżywamy przecież powtórkę z raju – ustanowione przez Boga przykazania stopniowo zastępuje etyka ściśle egocentryczna. „Ja czuję”, „ja myślę”, „jestem przekonany” – oto nowy dekalog. Szczęśliwi jak cielęta na wiosnę nasi bracia i siostry plotą te straszne androny, że niby wszystko, co mamy, zawdzięczamy sobie, znaczy – ludzkości. I tylko wtedy gdy spotykają nas tornada, epidemie i wojny, zwracamy się ku Bogu, pytając Go, jak może być tak okrutny, jak może tolerować cierpienie swojego stworzenia. Pierwszy człowiek i wszyscy następni zgrzeszyli tym, że zignorowali Boga i Jego polecenia, wybrali samych siebie zamiast Niego, zakochali się w sobie. Ta miłość jest ślepa, przeto nie chce dostrzec, że robimy dziś nie tylko szczepionki, ale i karabiny. Że to nie Boży aniołowie zabijali i gwałcili kobiety w Bośni, gazowali Żydów w Auschwitz i palili na stosie niewinnych ludzi w średniowiecznej Francji i Hiszpanii. Że każdy z nas, chcąc nie chcąc, nosi w sobie pęknięcie, złamanie, zranienie, które mimo jego najszczerszej dobrej woli raz na jakiś czas pakuje go w grzech. To nie Pan Bóg zsyła kryzysy małżeńskie i zdrady; pandemia AIDS i nowotworów to nie Boża plaga, ale w dużej mierze zasługa nowoczesnego sposobu życia i rozwoju techniki. Tak będzie do końca świata, bo u jego początków tak, a nie inaczej zdefiniowaliśmy naszą rolę. Od tej konstatacji już tylko krok do depresji lub do myśli samobójczych. Z tej nieciekawej drogi można uciec tylko w jeden sposób. Uwierzyć w Boga, uwierzyć w odkupienie. Wszystko przez kobiety?


„Otóż w ówczesnej rodzinie żona była zobowiązana do posłuszeństwa wobec męża. Gdyby więc mężczyzna zerwał zakazany owoc jako pierwszy i dał żonie do zjedzenia, miałaby obowiązek posłuchać. Tym samym byłaby mniej winna. Natomiast skoro to żona – za namową węża – zerwała owoc i zaproponowała go mężowi, ten wcale nie musiał jej naśladować. (...) Oboje podjęli więc decyzję samodzielną – a winni są w takim samym stopniu i wspólnie” (Michał Wojciechowski, Pochodzenie świata, zła, człowieka. Odpowiedź Biblii). Bóg wiedział, że człowiek zgrzeszy. Dlaczego mu nie przeszkodził? Paul Johnson, angielski historyk i pisarz, stawia szokującą tezę – Bóg mógł zrobić to z... nudów. Bóg Johnsona to Bóg-Opowiadacz, dla którego „bezgrzeszni, nieśmiertelni pierwsi rodzice, w otoczeniu na poły niebiańskim, byliby jako postacie dramatu moralnego dość płascy i mało interesujący. (...) Natomiast człowiek niedoskonały, o zwichniętej woli, skażony wadami, zrodzony w grzechu i pędzący swój żywot wśród cierpienia, narażony na wszelkie zło i pokusy brutalnego, niebezpiecznego świata; człowiek, który z pomocą łaski Boga i za sprawą najwyższej ofiary złożonej przez Jego jedynego Syna wychodzi obronną ręką ze zmagań ze swoją grzeszną naturą i ostatnim wysiłkiem dołącza do grona zbawionych – oto dzieje godne opowiedzenia!” – ekscytuje się Johnson, w którego koncepcji „śmierć (...) staje się pomysłem Boga”. Trudno to jednak przyjąć do wiadomości w świetle tego, co mówi choćby Księga Mądrości („Bo śmierci Bóg nie uczynił i nie cieszy się ze zguby żyjących”). Johnson na koniec ucieka jednak od kategorycznych wniosków, zasłaniając się niewiedzą. Szkoda, że tyle skromności nie mają w sobie niektórzy kaznodzieje – zwłaszcza radykalni amerykańscy protestanci, którzy przy okazji każdego tornada czy tsunami z zapałem przekonują, że śmierć to kara, jaką za grzech Bóg wymierzył człowiekowi. Wybitny polski teolog i biblista Michał Wojciechowski zwraca uwagę, że przy pisaniu Księgi Rodzaju nie słyszano o wychowywaniu czy resocjalizacji przestępców i faktycznie śmierć mogła być w tej opowieści traktowana jako kara. Uważna lektura Biblii dzisiaj podpowiada zupełnie co innego. Owszem, zaraz po grzechu Pan Bóg natychmiast


wyeksmitował Adama z raju w obawie, że mógłby on dobrać się też do drzewa życia i stać się nieśmiertelnym. Święty Ambroży pomysłowo rozplątuje jednak ten supełek, sugerując, że ta eksmisja mogła być nie wyrazem zemsty, ale... Bożej troski! Proszę sobie tylko wyobrazić – gdyby człowiek w tak marnym stanie miał żyć wiecznie, jego tragedia żyłaby wiecznie wraz z nim („Trzeba więc było położyć kres nieszczęściom, by śmierć oddała z powrotem to, co życie utraciło”). A dzięki śmierci, pozbawiony ziemskich ociężałości, ma szansę wejść do Bożego życia. Śmierć nie jest już więc tylko zejściem. Staje się też wejściem. Powrotem do domu, do pomysłu, który miał na nas Bóg. Czy to znaczy, że człowiek przed grzechem nie umierał, choć przecież też zbudowany był z ulotnej materii? Teologowie łamią sobie nad tym w głowę. Pewnie ludzkie życie dobiegałoby końca tak czy siak, nie byłaby to jednak śmierć, jaką znamy, lecz jakaś przemiana. Nie tracilibyśmy ciała, byłaby to tylko zmiana stadiów rozwojowych, coś w rodzaju zmiany poczwarki w motyla? Nie zdążyliśmy się tego dowiedzieć. Z powodu kulawych pragnień naszej własnej woli, od których nie jest nas w stanie wybawić nawet wszechwiedzący Pan Bóg. 376 Promieniowanie tej łaski umacniało wszystkie wymiary życia człowieka. Dopóki człowiek pozostawał w zażyłości z Bogiem, nie miał ani umierać, ani cierpieć. Wewnętrzna harmonia osoby ludzkiej, harmonia między mężczyzną i kobietą, a wreszcie harmonia między pierwszą parą i całym stworzeniem konstytuowała stan nazywany „pierwotną sprawiedliwością”. Skoro chrzest zmazuje grzech pierworodny, dlaczego ochrzczeni i tak umierają? Bo choć chrzest usuwa sam grzech, niektóre jego skutki zostają. Rozkładając rzecz na czynniki pierwsze, można by pewnie opisać sprawę tak: Oprócz źródła grzechu, z jakiego dotąd piła ludzkość, Jezus dał nam czyste źródło: chrzest. Dlaczego chrzest? Bo przez chrzest wchodzi się do Kościoła. Kościół zaś to system naczyń połączonych, jeden organizm składający się z milionów ludzi, którym Chrystus obiecał, że – gdy tylko będą razem – będzie wśród nich. Gdy przyjmujemy chrzest, podłączamy się do tego systemu, zaczyna w nas


krążyć nie tylko toksyna grzechu, ale także Jego Krew, dzięki której będziemy mogli przeżyć swoją śmierć. [ Krew zwierząt ]Zwierzęta stworzono do jedzenia czy do kochania? Ta skomplikowana sprawa doczekała się już setek (zbyt) łatwych odpowiedzi. W księgarniach niemieckich, szwedzkich czy angielskich bez problemu można na przykład zaopatrzyć się w Ewangelię Świętych Dwunastu, napisaną podobno przez świętego Jana, a następnie ukrytą w tybetańskim klasztorze. Niewielka książeczka wyjaśnia, iż Jezus na pustkowiu nie rozmnażał żadnych ryb, tylko pięć melonów. Podczas Paschy ze swoimi uczniami nie jadł zaś baranka, a owoce i zioła. Jezus przyszedł na świat nie po to, by go zbawić, lecz by głosić wyższość diety owocowo-warzywnej. Ewangelia... błyskawicznie stała się lekturą obowiązkową ruchów ekologicznych i wegetariańskich, które rozkwitają na całym świecie jako pokłosie newage’owej rewolucji z końca lat sześćdziesiątych. Duża część tych ruchów przy okazji walki o wyzwolenie zwierząt bierze sobie na celownik również Kościół, argumentując, że to właśnie przez chrześcijan psy, koty i świnie są dręczone, zabijane i cierpią. To wierutna bzdura. Zwierzęta cierpią nie tyle przez chrześcijan (czy muzułmanów lub prawosławnych), ile przez ograniczonych ludzi, których nie brakuje w żadnej istniejącej grupie wyznaniowej. Bojownicy o prawa zwierząt, jak choćby ultraradykalny i głoszący nieludzko straszliwe brednie Peter Singer, zwolennik tezy, że zwierzętom należałoby przyznać prawa podobne do tych, jakie mają ludzie, podnoszą larum, że mnóstwo pogardliwych zdań dotyczących zwierząt znaleźć można w pismach świętego Augustyna czy świętego Tomasza. Pewnie tak, ale – po pierwsze – Singer popełnia grzech bezczelności, nie pokazując innych ważnych chrześcijańskich przykładów – ot, choćby Ojców Pustyni, którzy żywili się wyłącznie sałatą, co nierzadko nastręczało ich fanom pewnych kłopotów (zob. ramka). Ojciec jeleń Hans Zander w dziele Święci przestępcy podaje, że grecko-rzymska ekspedycja z roku 394 miała poważne problemy z


odnalezieniem niejakiego Abby Jana, który tak sprofilował swoją dietę, że zrezygnował ze stałego zameldowania w jaskini i jak jeleń pasł się, w poszukiwaniu określonych ziół i trawy, wędrując po pustyni. Z kolei ojciec Eliasz opowiadał ekspedycji, że ukończył sto dziesiąty rok życia i będzie jeszcze starszy, ponieważ od wielu lat zjada dziennie tylko trzy uncje chleba, a na deser trzy oliwki. To po pierwsze. Po drugie – należy pamiętać, że w średniowieczu w bardzo mądre teologiczne teksty wplatano czasem przeróżne nie najmądrzejsze rzeczy, wynikające nie tyle ze złej woli, ile z braku wiedzy o świecie. Nikt, nawet największy pisarz czy teolog, nie może się czasem oprzeć pokusie wypowiedzenia się na tematy, o których nie ma bladego pojęcia. Święty Bonawentura, mnich i celibatariusz, pisał na przykład o kobietach, że są jak „róże cuchnące, kosy szatańskie i zawstydzenie rodzaju ludzkiego”. Nikt przytomny nie twierdzi jednak, że akurat tego typu idiotyczne dygresje stały się fundamentem współczesnego myślenia. W odniesieniu do zwierząt stało się nim bowiem co innego. A mianowicie oświeceniowe poglądy Kartezjusza, który pierwszy głośno powiedział, że zwierzęta to nie istoty, a rzeczy. Laboratoria, gdzie morduje się przy użyciu gazów bojowych psy rasy beagle – cenione przez naukę ze względu na wrażliwą skórę – a świnie i szczury rozrywa się żywcem w komorach dekompresyjnych, zawdzięczamy przecież nie Chrystusowi – On na temat zwierząt się nie wypowiadał, a jednak Singer wyrzuca Mu, że doprowadził do śmierci dwóch tysięcy świń, które po wpędzeniu w nie złego ducha rzuciły się do morza – ale właśnie ludziom oświecenia, którzy od prymitywizmu przyrody uciekali w objęcia nauki i techniki. W średniowieczu zdarzało się, że paw prowadził liturgiczne procesje, a wilka można było ogłosić honorowym obywatelem Gubbio. To w epoce postoświeceniowej wymyślono farmy do przemysłowego tuczu drobiu, gdzie kurczętom przycina się dzioby i łamie skrzydła oraz miele je żywcem na paszę dla innych kur, cielęta trzyma się przez całe życie w kompletnej ciemności, a koniom łamie nogi, by łatwiej było je dowieźć do rzeźni. Żaden chrześcijanin, żaden człowiek, który ma sumienie, nie może mieć na ten temat innego zdania, to wszystko grzechy ciężkie przeciw Stwórcy świata.


Jedyne zwierzę ocalałe ze Starego Testamentu W Księdze Tobiasza występuje pies, który wyrusza wraz z Tobiaszem i aniołem w podróż do Medii. To sporej klasy sensacja, bo Żydom psy kojarzyły się ze wszystkim, co najgorsze (były nawet symbolem męskiej prostytutki). Piesek u Tobiasza znalazł się chyba za sprawą Żydów, którzy żyli na wygnaniu w Asyrii i nie mieli podobnych uprzedzeń. W Sumerze czczono pewne psie bóstwo, w Persji pies walczył z demonami, a w starożytnej Grecji był symbolem wierności. Niektórzy twierdzą, że pies wybrał się w drogę dlatego, że rozpoznał w Rafale anioła (psy mają podobno zdolność widzenia niewidocznych dla ludzi postaci duchowych) (na podstawie: Michał Wojciechowski, Księga Tobiasza, czyli Tobita). Gdy prasa pokazuje zdjęcia rzeźników wrzucających świnie żywcem do wrzątku, mieszczuchów zakopujących żywcem szczenięta, warto zadać sobie pytanie: gdzie są ich duszpasterze? Że wierni podniosą larum, zaczną krzyczeć, iż najpierw trzeba jednak troszczyć się o ludzi, a później o zwierzęta? Ciekawe, że zwykle najgłośniej krzyczą tak ci, którzy nie myślą ani o zwierzętach, ani o swych bliźnich. W Internecie można obejrzeć tysiące zdjęć zwierząt, którym nasi bracia w wierze ucięli łapy, wybili oczy, dusili, głodzili, wrzucali do studni. Czy to nie świetna okazja, by na tych przykładach wytłumaczyć, że Bóg, formułując nakaz „czyńcie sobie ziemię poddaną”, nie miał na myśli eksterminacji? Paul Johnson w jednym ze swoich esejów przekonuje, że to dobrze, iż Kościół nie wypowiada się w sprawie praw zwierząt, gdyż jego zdaniem prawa na tym świecie należą się jedynie Panu Bogu – choć dodaje, że to, iż zwierzęta nie mają praw, nie znaczy wcale, że ludzie nie mają wobec nich obowiązków. Następnie wyżywa się ile wlezie na organizacjach typu Greenpeace, zarzucając im, że stanowią rdzeń „nowego pogaństwa”, próbują przyrodą zastąpić Boga, który tę przyrodę stworzył. Ale nagle w całej tej powodzi argumentów robi szybki zwrot. Zaczyna z przekonaniem wieszczyć wielką zmianę, której ulega stosunek ludzi do fauny. A zmienia się on przede wszystkim dlatego, że z dnia na


dzień wiemy coraz więcej o świecie, który nas otacza. Odkąd „się starzeję, (...) na każde wzbudzone przez Boga życie, jakkolwiek kruche czy prymitywne, nie potrafię już patrzeć inaczej niż jak na cud. Zwykła mucha (...) jest majstersztykiem inwencji. (...) rozpłaszczyć taką muchę łapką – poza sytuacjami wyraźnej konieczności – jest występkiem przeciw naturze. (...) A myśl o zabijaniu dla rozrywki budzi we mnie wstręt” – dodaje pisarz, spowiadając się z tego, że pół wieku temu zastrzelił w Skandynawii niedźwiedzia oraz dwie czaple pustoszące hodowlę łososi, z której żyła cała okolica. „Kiedy jednak pochyliłem się nad tymi przed momentem jeszcze wspaniałymi, majestatycznymi ptakami, zaniemówiłem z wrażenia. Z pełnych gracji i godności arystokratów przestworzy zmieniły się w jednej chwili w martwe, żałosne kupki piór. Gołym okiem było widać, że popełniono przestępstwo” – stwierdza Johnson. Bóg dał ludziom świat, a z nim rośliny i zwierzęta, w leasing, z którego zostaną rozliczeni. Bóg nie chce nie tylko śmierci człowieka, ale również kota, psa i chomika. Przekazana przez proroka Izajasza wizja raju wzruszy wszystkich wegetarian – lew je tu słomę, a wilk bawi się z owieczką. Jezus promotorem ruchu adopcyjnego zwierząt? „Przybywszy do pewnej wioski, ujrzał Jezus młodego kota, którym nikt się nie zajmował. Była to kotka – była głodna i kwiliła ku Niemu, więc Jezus podniósł ją i schował w fałdach swej szaty, i spoczęła na Jego łonie. Wszedłszy do owej wioski, Jezus dał kotce jeść i pić, i jadła ona i piła, i okazywała Mu wdzięczność. I podarował ją Jezus jednej ze swoich uczennic, wdowie imieniem Lorenza, która zaopiekowała się kotką” (Ewangelia Świętych Dwunastu, cyt. za: Per Beskow, Osobliwe opowieści o Jezusie. Analiza nowych apokryfów). To człowiek sprowadził na świat śmierć, ale nie stracił przecież nigdy wolnej woli. Peter Singer w Wyzwoleniu zwierząt przekonuje, że na ziemi jest dość roślin, żeby wyżywić nas wszystkich. Kibicuje mu (sensacja!) cytowany już Paul Johnson, wyjaśniając, że „Bóg dozwolił nam kiedyś żywić się zwierzętami pól i lasów, ponieważ


w tym czasie ludzkość nie mogła w inny sposób utrzymać się przy życiu ani rozwijać. (...) Myślę, że stopniowo zaczniemy postrzegać jedzenie mięsa jako coś na kształt kanibalizmu – i ani odrobinę bardziej od kanibalizmu koniecznego”. No właśnie. Dziś, w dobie Internetu i restauracji wegetariańskich, nic nie stoi na przeszkodzie, by każdy, kto chce – w tym katolik – wegetarianinem został. Kościół nie wkracza tam, gdzie wystarczy czyjś zdrowy rozsądek. Jeden z największych myślicieli i pisarzy chrześcijańskich Gilbert Keith Chesterton w eseju Indyk na święta pisze, jak sam z owego zdrowego rozsądku korzysta: „Sądzę, że nie jest ani ludzkie, ani humanitarne, jeśli widząc głodną ubogą kobietę pochłaniającą wzrokiem wędzoną makrelę, myślimy nie o uczuciach kobiety, lecz o bliżej nieznanych uczuciach tragicznie zmarłej makreli. Podobnie nie jest ludzkie ani humanitarne, jeśli patrząc na psa, myślimy o bliżej nieznanych odkryciach, jakich moglibyśmy dokonać, gdybyśmy wywiercili mu dziurę w głowie”. Zdaniem Chestertona, badacze maltretujący żywe zwierzęta w poszukiwaniu wiedzy, która „może kiedyś przyda się i pozwoli wyleczyć czyjąś żonę”, przypominają nauczycieli, którzy trenują dzieci do mówienia kłamstw, bo „a nuż kiedyś im się to przyda”. Puenta? Zwierząt nie wolno traktować jak przedmioty, ale nie wolno ich też ubóstwiać. Przedstawiciele obu tendencji grzeszą zaś zwykłą pychą, bo próbują wypowiadać kategoryczne sądy na temat świata, o którym na dobrą sprawę nic nie wiemy. Chesterton przypomina: „Indyk jest przecież bardziej sekretny niż wszyscy aniołowie i archaniołowie. Bóg powiedział nam, co znaczy anioł, ale nigdy nie powiedział nam, co znaczy indyk. A jeśli będziecie obserwować żywego indyka przez godzinę lub dwie, odkryjecie, że tajemnica raczej pogłębiła się, niż się zmniejszyła”. To właśnie ze względu na tę Bożą tajemnicę, jaką nosi w sobie milczący świat zwierząt, powinniśmy traktować go z atencją. Rację ma katechizm, stwierdzając, że możemy kochać zwierzęta, ale „nie należy kierować do nich uczuć należnych jedynie osobom”. Ewangeliczne teksty, mówiąc wyraźnie o „całym stworzeniu”, które czeka na zmartwychwstanie, nie pozostawiają chyba wątpliwości, że ze


zwierzętami spotkamy się w niebie. Bo jeśli na tamtym świecie jest sprawiedliwość, to ktoś będzie ją musiał oddać nie tylko bezrobotnym, głodnym i chorym, ale również milionom istot, które płacą gardłem za to, byśmy mieli co jeść i co na siebie włożyć, oraz tym, które nasi bracia i siostry odesłali okaleczone do schronisk. W egipskiej Księdze Umarłych możemy znaleźć nagrobny zapis pośmiertnego sądu toczonego nad jednym z faraonów. „Nie ma żadnej skargi ze strony osoby żyjącej przeciw niemu. Nie ma żadnej skargi ze strony zmarłego przeciw niemu. Nie ma żadnej skargi ze strony gęsi przeciw niemu. Nie ma żadnej skargi ze strony wołu przeciw niemu”. Kto będzie w stanie powiedzieć o sobie to samo? Gołąb wraca do domu. Fragment opublikowanej w „Rzeczpospolitej” rozmowy z księdzem profesorem Jerzym Szymikiem, przeprowadzonej po katastrofie na terenie MTK w Katowicach Kilka godzin temu na miejscu katastrofy, zaraz za otaczającą zawaloną halę siatką, spotkałem kobietę, Ślązaczkę. Przyjechała pięćdziesiąt kilometrów z małej mieściny i patrzyła na to wszystko w absolutnej ciszy. Wypatrzyła ozdobnego gołębia, który umierał, siedząc na pobliskim drzewie. Sypała mu okruchy, miała łzy w oczach, nawoływała go, coś do niego szeptała. Jak do dziecka. Bo wielu ludzi tutaj tak to właśnie czuje. Przed naszą rozmową odwiedziłem mojego sąsiada, pana Stanisława Heidera, wypożyczył mi swoje medale, dyplomy, „karty oceny gołębi”. Proszę przeczytać, z jaką starannością wpisywane są oceny – oko, kuper, głowa, skrzydło, ogólny wdzięk. To nie jest wyłącznie fanaberia starszych panów. W gołębnikach spotyka się wiele spraw niebywale ważnych dla tych śląskich chłopów. Na co dzień robią głęboko w ziemi, schyleni, a gołąb pozwala im się wyprostować, patrzeć w przestworza. Geniusz gołębia polega na tym, że on – wypuszczony pod Szczecinem, w Bredzie czy pod Paryżem – zawsze wraca do domu. W to jedno, jedyne miejsce. Nawet jeśli jest to ubogi familok z widokiem na hutę czy tory, to nie ma znaczenia – gołąb wraca do tego, co jest tak strasznie ważne, tak bliskie


temu górnikowi. Potwierdza trafność ludzkich intuicji: dom jest wszystkim. Gołębie przywędrowały na Śląsk wraz z emigrantami, którzy wracali na Śląsk z Zagłębia Ruhry, Westfalii, Belgii. Gołębie miał mój pradziadek, dziadek, ojciec, po nim gołębnik przejął mieszkający u nas lokator. A to wszystko ma też przecież swój wymiar sportowy. Są zakłady, jest rywalizacja. Pana Stanisława widuję nieraz, jak z grupą kilku innych emerytów hodowców idą na kilkugodzinny spacer po okolicy. Gadają o tych gołębiach, żartują, mocno, po śląsku, „jedyn drugigo robi za błozna”. Później stoją i wpatrują się w niebo. Kiedy wróci z Holandii, z Waalwijk, do domu? Ci, którzy śledzili doniesienia z Katowic, zapamiętają na całe życie relacje o uratowanym gołębiu, który tulił się do policzka swego rannego właściciela, próbując go ogrzać. Ci, co byli pod halą – rząd gołębi, które zamarzając na metalowych ruinach, wiernie czekały na swoich zmarłych opiekunów. Przeraźliwy stukot ptaków, które w sobotnią noc próbowały uwolnić się spod blachy. Ratowników z psami, które szukając uwięzionych, kaleczyły i odmrażały sobie łapy, chodząc po ostrym żelastwie. Nie pamiętam tragedii, w której tak solidarnie uczestniczyliby ludzie i zwierzęta. Bardzo poruszające obrazy. Moja mama często powtarza, że zdecydowana większość wielkomiejskich nieszczęść ma swoje źródło w rozbracie z naturą. Biorą się z betonu i sztuczności, które nas skutecznie oddzielają od tego, co jest zielone i żywe. A prawda o człowieku jest taka, że gdy jest on z naturą, to lepiej żyje i godniej umiera. O tym mówi Księga Rodzaju w ogromnie mi bliskiej scenie. Oto wszystko jest już stworzone, Bóg woła Adama i każe zwierzętom i roślinom defilować przed nim, żeby się przekonać, „jaką też da im nazwę”. I on mówi prawdopodobnie – bo tego już nie ma w Biblii: „hipopotam”, „koniczyna”, „kamień”. I dopiero wtedy zwierzęta i rzeczy zaczynają być. Świat jest niemy ze swej natury, człowiek słowem pozwala mu zaśpiewać. Zwierzęta i rośliny potrzebują współpracy z człowiekiem i odwrotnie. Właśnie to zobaczył pan na zgliszczach tej hali. Zobaczyłem też martwego człowieka, którego wynosili ratownicy. „Dziś już trzeci trup” – zaszemrali moi sąsiedzi przy siatce. Ktoś zaczął płakać – może właśnie kogoś stracił. Czy tylko my po nich


płaczemy? Czy oni, tam w niebie, również mogą czuć stratę, tęsknić, odczuwać ból? O miłości nie da się myśleć inaczej. Powiem panu więcej – Bóg nas takich lubi. Tęskniących, płaczących, zatroskanych. Nie wpatrujących się we własny pępek, po tej czy po tamtej stronie czasu. Święta Teresa z Lisieux mówiła, że nie chce nieba bez ziemi, nie chce nieba bez swojej koleżanki, ciotki czy misjonarza. I mówiła o tym Bogu. To właśnie jest modlitwa. Ja nie wyobrażam sobie, ja nie chcę nieba bez mojej mamy, studentów, kumpli – i wiem, że Bóg mnie właśnie takiego lubi. Myśli zapewne: mój obraz, moje podobieństwo, moja krew. Bo On też wie, co to jest strata, czym jest śmierć własnego Syna. I On, i ja wiemy, że miłość przebija tę zasłonę, która rozdziela nas od naszych zmarłych. Rozdziela nas na chwilę, ale nie jest w stanie zniszczyć miłości. Cóż zatem? Kupujemy kwiaty, palimy ognie, zamawiamy msze. Kochamy. A oni? Nie wyobrażam sobie nieba bez tęsknoty. Pragniemy siebie w obie strony. To jest z Boga. A wyobraża ksiądz sobie niebo bez gołębi? Nie. W niebie musi być mnóstwo miejsca dla naszych gołębi. [ Módlmy się ]Czy gdy w radiu jest transmitowana msza, trzeba klękać przed odbiornikiem? Niedzielne południe, ogromny sklep z telewizorami w jednej z wielkich handlowych galerii. Na pięćdziesięciu umieszczonych w wystawowym oknie ekranach trwa transmisja mszy. Akcja liturgiczna zmierza do momentu przeistoczenia. W głowach przechodzących katolików rodzi się pytanie: paść na kolana czy niepaść? Specjaliści nie uzgodnili stanowiska. Branżowy kwartalnik „Homo Dei” zorganizował na ten temat fachową dyskusję z udziałem speców od liturgii oraz medioznawców. Argumentowano, że msza to uczta (i ofiara), a nie można przecież powiedzieć, że uczestniczyło się w rodzinnym przyjęciu (czy w składaniu komuś ofiary), oglądając transmisję w telewizji. Wniosek teologiczny: ten, kto ogląda mszę, nie jest więc uczestnikiem sakramentu, on po prostu śledzi sobie wydarzenie. Zwracano uwagę, że pokazywanie mszy w telewizji „odziera” ją z godności, największą chrześcijańską świętość pozycjonuje


jako kolejny produkt przygotowany dla zaspokojenia telewizyjnej „ludożerki”. Zastanawiano się – jeśli już do transmisji dojdzie, to gdzie ustawić kamerę, skoro ludzie są w różnych miejscach, i czy może ona stać nieruchomo, skoro normalny człowiek podczas mszy się kręci? I czy wypada okraszać telewizyjne transmisje mszy komentarzami ekspertów (nie wypada, bo to nie jest mecz) albo udziwnieniami i dodatkami (orkiestry, życzenia, ogłoszenia), przygotowywanymi wyłącznie z myślą o słuchaczach i telewidzach. Spotkanie zakończyło się filozoficzną puentą, że jeśli człowiek tylko może, to zamiast oglądać nawet najbardziej wyszukane msze prosto z Rzymu, winien udać się w niedzielę do swojej parafii. Tylko co zrobić, jeśli parafia również transmituje niedzielne msze (www.parafia-internetowa.pl)? Autorzy serwisów tłumaczą co prawda, że owe transmisje przeznaczone są dla chorych i tych, którzy podczas wakacji za granicą nie chcą tracić kontaktu z własną parafią. Albo z własnym spowiednikiem? W Polsce kilka lat temu odbyła się fascynująca dyskusja o tym, czy Kościół mógłby się zgodzić na spowiadanie wiernych za pośrednictwem Internetu. Obie strony sporu przytaczały argumenty Penitencjarii Apostolskiej, która w 1884 roku uchyliła się od odpowiedzi na pytanie, czy możliwa jest spowiedź przez wynaleziony niedawno telefon. Ojciec Dariusz Kowalczyk, jezuita, zwolennik spowiedzi via sieć, który cały ambaras rozpoczął, przekonywał, że technika kamer internetowych, a nawet teleimersji (wytwarzanie holograficznego obrazu rozmówcy) pozwala czasem na bardziej efektywne spotkanie księdza z penitentem, niż to ma miejsce w konfesjonale, gdy po pierwsze – przez kratki nic nie można zobaczyć, a po drugie – obie strony często marzą tylko o tym, by rzecz jak najszybciej zakończyć. Kowalczyk podkreśla, że Internet stanowić miałby wyłącznie narzędzie umożliwiające rozmowę, a jeśli Kościół dopuszcza spowiedź przez tłumacza, dlaczego w roli tłumacza nie może wystąpić stałe łącze? Jego przeciwnicy do lekcji przygotowali się chyba gorzej. Pojawiły się zarzuty, że cała koncepcja skończy się rychło jakimś rodzajem „grzechomatu” – penitent wprowadza grzechy, a automat


wymierza mu pokutę, albo spowiedzią przez SMS na przykład taką: „3–2, 4–1, 6–0,5, 7–40 zł”, gdzie pierwsza cyfra to numer złamanego przykazania. Zamiast zaś chodzić na mszę, będzie się kładło przed monitorem hostię i spożywało jako komunię. Narzekano, że ponieważ dostęp do sieci kosztuje, taka spowiedź będzie opcją dla zamożnych elit. Na szczęście dla tradycjonalistów, którzy jak ja są przekonani, że najważniejszych rzeczy w życiu należy dokonywać osobiście, stanowisko Kościoła na razie jest w tej sprawie jasne – żeby się wyspowiadać, trzeba się z księdzem spotkać osobiście, choć niekoniecznie w konfesjonale – zdarza mi się spowiadać podczas spaceru w ogrodzie klasztoru, w którym mieszka mój spowiednik i w którym rosną przepyszne czereśnie. Mam też niedoparte wrażenie, że debatując o spowiedzi przez Internet, zachowujemy się niczym mój znajomy, który uwielbia dyskutować o globalnej polityce i lotach kosmicznych, a od dziesięciu lat nie może dogadać się z własną żoną. Zanim zaczniemy przenosić spowiedź do sieci, warto nauczyć się dobrze ją odprawiać w realu. Przekonać się, jak działa ta niesłychana energia, która powstaje przy zderzeniu wyznania win i przebaczenia. Gdy ktoś modli się po cichu, skąd wiadomo, że się modli i do kogo? Eliusz Arystydes, retor megaloman, a zarazem słynny hipochondryk, niezwykle często w swoich Świętych mowach wspomina o bliskich kontaktach z Asklepiosem, o kierowanych do niego prośbach o zdrowie i dobrą radę. W jednej ze swych mów przytacza tekst modlitwy, która mu się po prostu przyśniła: „O władco Asklepiosie, jeśli przoduję w wymowie, a jestem tego świadom, daj mi, proszę, zdrowie, a moi oszczercy niech pękną”. Kazimierz Banek w pracy Mistycy i bezbożnicy. Przełom religijny VI–V w. p.n.e. w Grecji opisuje tę cudownie szczerą postać i inne jej podobne, by po chwili zderzyć chór modlitewnych bufonów i chwalców ze sposobem modlitwy Lacedemończyków (inaczej Spartan), starogreckiego plemienia, które zwykło się było modlić – to słowo pochodzi właśnie od ich imienia – lakonicznie. Na ich małomówność zwracali uwagę wszyscy im współcześni. Retorykę uważali oni za rzecz wprowadzającą chaos,


tworzącą międzyludzkie problemy, woleli używać „niewielu słów, tam gdzie niewiele słów wystarczy”. W Grecji, w której modląc się do bogów, trzeba było dużo mówić, choćby po to, by poprawnie adresować swoje prośby, Lacedemończycy wychodzili na oryginałów, modląc się również „zbożnym milczeniem”. „Wzywali bogów, aby oprócz tego, co dobre, udzielili im również tego, co piękne. I nikt nie słyszał, aby modlili się oni o coś więcej”. Lacedemończycy nie mieli jednak monopolu na swoją metodę, podobnie modlili się czasem i Pitagoras, i Sokrates. Banek opisuje też wzruszającą historię Korezosa, kapłana Dioniozosa w greckim mieście Kalidon. Był on niezwykle zakochany w dziewczynie Kaliroe, która mocno go nienawidziła. Gdy wszelkie prośby i obietnice Korezosa nie odniosły skutku, zrozpaczony kapłan usiadł bez słowa u stóp posągu Dionizosa jako błagalnik. I bóg wysłuchał ponoć takiej modlitwy swojego kapłana. Plutarch w traktacie O gadulstwie pisał, iż „milczenie jest rzeczą głęboką, rzeczą ludzi trzeźwych i ma w sobie coś z misteriów”. W podobnym duchu, choć na podstawie zupełnie innych doświadczeń, wypowiadało się później wielu chrześcijańskich mistyków. Doświadczyli na własnej skórze, że gdy naprawdę spotkało się Boga żywego, można tylko milczeć. On wie wszystko, widzi wszystko, pytlowanie niczego między nami nie zmieni. Tym, co powoduje transformację, jest nasza obecność, akt woli, decyzja. Jeśli słowa – to nieliczne, niczym w popularnej w duchowości chrześcijańskiego Wschodu tak zwanej Modlitwie Jezusowej (tysiące razy dziennie w rytmie oddechu powtarza się zdanie: „Jezusie, Synu Boga żywego, zmiłuj się nade mną grzesznym”). Dwie osoby, które się kochają, najwięcej dają sobie nie przez debatę, lecz przez to, że są. Po co o tym wszystkim mówić? Bo żyjemy w świecie, w którym zamiast być, koniecznie chce się coś robić. Podręcznikiem takiego myślenia jest chociażby poradnik How to Pray Without Being Religious („Jak się modlić, nie będąc religijnym”), w którym autorka precyzyjnie tłumaczy, jak ubierać emocje w słowa, a słowa w zdania, i bawiąc się tą wewnętrzną retoryką, wracać do duchowej harmonii. Poziom komplikacji ćwiczeń wskazuje zaś jasno, że współczesny


człowiek, żeby się zrelaksować, musi się strasznie namęczyć. Cóż to za straszny świat, w którym ludzie dokumentnie zapomnieli, co znaczy „być”. Modlitwa to przecież nic innego jak spotkanie – indywidualnie dobierany zestaw słów, emocji, ciszy, myśli, wrażeń. Ilu z nas rozbija się o swoją wadę wzroku – o to, że nie widzi Boga. Związek z Bogiem staje się precyzyjnie przygotowaną prezentacją własnych pragnień i potrzeb. Wyświetlamy ją raz w tygodniu, w niedzielę, po czym zwijamy manatki i uciekamy do domu. Tak nie da się zbudować sensownego związku. Nawet ludzie, których dzieli odległość i nie mogą siebie zobaczyć, stają na głowie, wyszukując narzędzia będące choć namiastką kontaktu. Czasem zamiast recytować z książeczki litanie, lepiej trzy razy dziennie wyobrazić sobie, że na chwilę dzwonimy czy wysyłamy SMS do kogoś, kogo z pewnością spotkamy w chwili śmierci. Powiedzmy mu trzy słowa: że pamiętamy, kochamy, jest nam smutno (w fachowym języku nazywa się to „wznosić akt strzelisty”). Umiemy rozmawiać właśnie tak – od serca – z bliskimi, Jego zaś, który nas stworzył, traktujemy – delikatnie mówiąc – bardzo po macoszemu. O sąsiadach nabijających się z Lacedemończyków, duchowych aktywistach, graczach, przodownikach modłów pomyślałem też podczas adoracji Najświętszego Sakramentu w jednym z warszawskich kościołów. Pewna pani robiła tu aferę na całą kaplicę, gdyż zdarzyło się jej zapomnieć okularów. Żaliła się koleżance: „Co tu robić przez całą godzinę?! A tyle modlitewek naniosłam, nowenny, koronki”. „No, ja nie wiem, godzina to będą ze trzy różańce” – łączyła się w bólu współsiostra. Nie jestem bez winy. Sam łapię się na tym, że przychodzę czasem do Boga z listą spraw do załatwienia i naręczami słownych kwiatów. Jest ich tak wiele, że zasłaniają mi Boga, który stoi w monstrancji tuż obok. I milczy. Czeka, aż skończą się oracje, a zacznę się ja. [ Odkupienie ]Czy Jezus nie mógł umrzeć ze starości? Zacznijmy od rozbrojenia bomby, która tyka w głowach wielu naszych braci i sióstr przekonanych, że Bóg Ojciec jest w istocie Ojcem Chrzestnym. Bóg posłał na świat Jezusa, żeby „nasycić głód sprawiedliwości”. Zachował się więc jak rodzice zamordowanych ludzi, którzy chętnie korzystają z prawa, by przy kanapkach i herbacie obserwować wykonywanie kary


śmierci na zabójcy (którym Jezus nie był, ale skoro była zbrodnia, ktoś musi za to zginąć – tak by między ludźmi a Bogiem było 1:1). Jeśli czyjekolwiek tłumaczenia miałyby utwierdzać w głowach chrześcijan taki właśnie sens śmierci Chrystusa, lepiej wyznawcy takiego poglądu z miejsca – co zaleca Ewangelia – „przywiązać kamień młyński do szyi” i posłać do najbliższego akwenu. Tajemnica śmierci i zmartwychwstania Jezusa to bowiem najbardziej niepojęta rzecz, jaką oglądała ziemia. Tajemnica, czyli coś, co z definicji rodzi setki pytań. Człowiek słuchający Ewangelii o Jezusie, który „przyszedł dać swoje życie na okup za wielu”, ma rzecz jasna prawo do wątpliwości: czy – skoro Bóg jest Bogiem i może wszystko – naprawdę nie mógł znaleźć innej metody wyciągnięcia ludzi z błota, w którym postanowili się taplać? Czy nie trąci schizofrenią historia Boga, który umiera na krzyżu, ale wcześniej podczas modlitwy w Ogrójcu prosi Boga (samego siebie?!), żeby – jeśli to możliwe – nie wysyłał Go na mękę? A może – co zauważył już święty Tomasz – można postawić tezę, że Jezus na dobrą sprawę zabił się sam? Przecież tak właśnie traktuje się wszystkich, którzy wiedząc, że umrą, mogli zapobiec swojej śmierci (Bóg wszystko może), a mimo to nie zrobili tego. Wreszcie: skoro z jakichś powodów śmierć Jezusa była konieczna, czy musiał On umrzeć w taki sposób? Czy nie mógł spokojnie oddać ducha jako starzec, a później zmartwychwstać – efekt końcowy byłby przecież taki sam? 614 Ofiara Chrystusa jest jedyna; dopełnia i przekracza wszystkie ofiary. Przede wszystkim jest ona darem samego Boga Ojca, ponieważ Ojciec wydaje swego Syna, aby pojednać nas ze sobą. Jest ona równocześnie ofiarą Syna Bożego, który stał się człowiekiem; dobrowolnie i z miłości ofiaruje On swoje życie Ojcu przez Ducha Świętego, aby naprawić nasze nieposłuszeństwo. Trzeba wiele wysiłku, by z gąszczu kształtnych zdań o „odkupieńczej miłości Ojca” i „ontologii moralnej odkupienia”, od których roi się w podręcznikach, wyłuskać w miarę spójny obraz przyczyn, dla których Bóg musiał zginąć na krzyżu. A właściwie jednej, najważniejszej przyczyny. Którą można ująć krótko: człowiek ma wolną wolę. Śmierć


Jezusa to od początku do końca opowieść o skutkach ludzkich decyzji. Bo zaczynając ab ovo, skąd w ogóle wzięła się na świecie śmierć? Przecież Bóg stworzył świat, w którym nie było zła, a ludzie nie umierali. Dumny człowiek wziął jednak sprawy w swoje ręce, zaczął sam ustalać kierunki. I skończył niczym Konrad Mazowiecki, który przekonany o własnym geniuszu geopolitycznym, sprowadził do Polski Krzyżaków. Bóg wciąż próbuje jednak wrócić do swojego pomysłu sprzed wielu lat, śmierci, którą człowiek sprowadził i każdego dnia sprowadza na siebie, nie można, ot tak, wziąć i wymazać. Mleko już się rozlało. Na świat przychodzi więc Jezus, który umierając i zmartwychwstając, ma „przetrzeć” ludziom drogę – jak pięknie mówi liturgia: „skruszyć bramy śmierci”, pokazać, że za nimi też czeka życie. „Jezus, przechodząc przez śmierć, zamknął przed człowiekiem wszystkie drogi wyjścia. W śmierci człowiek nie uniknie spotkania z Chrystusem, ten jeden, jedyny raz w życiu nikt z nas nie będzie Go mógł minąć” – pisze Ladislaus Boros. Wróćmy jednak do pytania: czy Jezus mógłby umrzeć ze starości, bez całej tej krwawej łaźni? Pewnie tak, ale o tym, że stało się inaczej, zdecydował nie Pan Bóg, lecz nasi przodkowie. Nikt nie zmuszał tłumu, by krzyczał: „Na krzyż z nim!”. Stwórca wie wszystko, więc pewnie przewidywał, że tak właśnie zachowają się ludzie. Ale niewykluczone, że do końca miał nadzieję. Tak jest zresztą zawsze, gdy zbliżamy się do popełnienia grzechu. Codziennie, gdy z uporem maniaka powtarzamy ten sam mechanizm – przyrządzamy koktajl małostkowości, lęków i interesów, który zaprowadził Jezusa na krzyż. Ale czy Bóg nie jest przypadkiem współwinny temu, co się stało? Niczym ojciec, który pozwala, by dziecko kopnął prąd, nie powstrzymał przed bogobójstwem biednych grzeszników niezdających sobie sprawy z tego, co za chwilę zrobią. Takie rozumowanie to szczyt bezczelności. Człowiek, który chce zgrzeszyć, powtarza światu, że jest dorosły, a kiedy już to zrobi i musi stawić czoła konsekwencjom, nagle zmienia się w skrzywdzone dziecko. „Gdybym wiedział, że żona kolegi zajdzie w ciążę, przecież nie poszedłbym z nią do łóżka”. „Gdyby tylko wiedzieli, że to Bóg, na pewno by Go nie zabili”. A kto wam wcześniej – do ciężkiego licha –


dał przykazania zabraniające cudzołożyć i zabijać?! Boga zabijać nie wolno (bo strach), ale niewinnego człowieka już tak? Co z tego, że Piłat i spółka nie wiedzieli, iż zabijają Syna Bożego? Z premedytacją wzięli na siebie śmierć niewinnego człowieka. Oni i ich koledzy tę zbrodnię popełniali przecież wcześniej i później wiele razy. Również dlatego Jezus w Wielki Piątek nie ciskał gromów i nie palił ogniem ziemi, ale stanął w jednym szeregu z setkami tysięcy innych niewinnie zabitych, cierpiących bez sensu ludzi. Na sobie samym pokazał całą prawdę o „pięknie” tego świata i złamanej w raju ludzkiej naturze. Naturze, która – skandal na miarę wszechświata – zabija swojego Stwórcę, a wcześniej wyszydza Go i torturuje. Jezus nie skarży się przy tym, nie odgraża. „Bierze na siebie winy nas wszystkich”. Tłumacząc to na świeckie: pozwala złu dojść do apogeum, pozwala ludziom, by dopuścili się na Nim bezwzględnie największej możliwej zbrodni, bo chce dać każdemu z nas podpisaną własną krwią gwarancję, że nie ma i nigdy w historii ludzkości nie będzie takiej winy, która zablokowałaby człowiekowi drogę do wiecznego szczęścia. Robi to, żeby zebrać w sobie cierpienie wszystkich ludzi wszystkich epok. Bo nie było na tym świecie i nie będzie cierpienia większego niż cierpienie Chrystusa, który doskonale wiedząc, Kim jest Bóg, w chwili śmierci przeżywał mękę oddzielenia od Niego. Bólu Boga Ojca, bólu Ducha Świętego i bólu Jezusa w tej właśnie chwili po prostu nie da się opisać. Nie zrobi tego też z pewnością film Pasja, skądinąd doskonały reportaż o krwawych szczegółach wykonywania wyroków śmierci w Palestynie. 616 „Umiłowawszy swoich... do końca ich umiłował” (J 13, 1): ta miłość nadaje ofierze Chrystusa wartość odkupieńczą i wynagradzającą, ekspiacyjną i zadośćczyniącą. On nas wszystkich poznał i ukochał w ofiarowaniu swego życia. „Miłość Chrystusa przynagla nas, pomnych na to, że skoro Jeden umarł za wszystkich, to wszyscy pomarli” (2 Kor 5, 14). Żaden człowiek, nawet najświętszy, nie był w stanie wziąć na siebie grzechów wszystkich ludzi i ofiarować się za wszystkich. Istnienie w Chrystusie Boskiej Osoby Syna, która przekracza i równocześnie obejmuje wszystkie osoby ludzkie oraz ustanawia Go Głową całej ludzkości, umożliwia Jego ofiarę odkupieńczą za wszystkich. I jeszcze jedno – cała ta tragiczna historia zmagań Boga z


ludzką wolnością pokazuje nam przecież jak na dłoni, że grzech nie jest wcale słodki, jak przekonują z zapałem niektóre współczesne piosenkarki. Jak bardzo trzeba uważać, zanim weźmiemy się do krzywdzenia bliźnich. Mówiliśmy już, że Piłat i jego koledzy myśleli, iż nie robią nic strasznego – ot, zabijają kolejnego lokalnego rozrabiakę. Problem w tym, że przy okazji zniszczyli sens istnienia tego świata. W tym swój. Bo przecież Jezus, Bóg, jest sensem tego świata. Hans Urs von Balthasar pisał dobitnie: „Wszystko, co stanowi sens naszego osobistego życia oraz życia świata w ogóle, całej natury oraz historii, poszło do grobu wraz ze śmiercią tego człowieka”. Dlaczego ta prawda tak kiepsko do nas dociera? Dzięki grzechowi naszych braci i naszym własnym grzechom, które się w nim zawierają, ten świat przez prawie dwa dni nie miał absolutnie żadnego sensu. To dlatego w Wielką Sobotę w kościołach panuje absolutna cisza. Przerywana, rzecz jasna, krótkimi spięciami ludzi, którzy nad sensem i bezsensem podumają sobie kiedy indziej, dziś bowiem muszą wydeptać sobie jak najlepsze miejsce, by woda święcona spadła na chlebuś i jajka. Trzeciego dnia po śmierci sens świata powstaje jednak z grobu. Świat znów ma sens – i to jaki! Zmartwychwstanie Jezusa już na zawsze oświetla całą naszą ziemską beznadzieję zupełnie nowym, nieziemskim światłem. I to jest ta dobra nowina. Że z tego, cośmy z głupoty i złości stłukli, Jezus stworzył coś jeszcze piękniejszego. Że choć w raju delikatnie zasugerowaliśmy Panu Bogu, by się od nas odczepił, On w międzyczasie wybudował nam pomost. „Jednym końcem sięga on opuszczonego przez Boga brzegu śmierci, drugim zaś brzegu wiekuistego życia. Krocząc po tym moście, wiemy, że On go zbudował i że dzięki Jego łasce została nam zaoszczędzona absolutna przepaść (...). Obydwa oblicza naszych dzieł nigdy nie spotykają się ze sobą i nie mogą się oglądać. Ich końców nie możemy ze sobą połączyć, ponieważ sznur, który chcielibyśmy przeciągnąć nad przepaścią, jest za krótki i dlatego musimy go złożyć w ręce Boga. Wyłącznie Jego palce są w stanie połączyć nasze kruche części w jedną całość”. [ (Samotny) Ojciec ]Jeśli Bóg jest Ojcem, kto jest Matką? Większość katolików postawiona przed tym pytaniem zacznie trwożnie rozglądać się po kościele i szukać żeńskich pierwiastków w


silnie zmaskulinizowanej religijnej rzeczywistości. Może Matka Boska? Święta Jadwiga? Albo święta Rita? Niestety, osładzające kościelne wnętrza strojne w błękitne suknie figury nic tu nie pomogą. Trzeba zacząć od medytacji nad prawdą, którą w krótkich słowach ujął papież Jan Paweł I: „Bóg jest Ojcem. Co więcej – Bóg jest Matką”. Dennis, Sheila i Matthew Linn, amerykańscy pisarze z „branży” religijnej, autorzy książki Good Goats. Healing Our Image of God („Uzdrawianie obrazu Boga”), piszą wprost: katolicy, którym Bóg kojarzy się wyłącznie z Ojcem, zawsze będą utykać na jedną nogę. Dla nich Bóg zawsze będzie kimś, kto raz na jakiś czas wpada do domu z niebiańskiej delegacji, sprawdza zeszyty i pyta, czy było się grzecznym. Jeśli tak – będzie fajna wycieczka, jeśli nie – tatuś zabierze chomika czy kotka. Infantylizm, z jakim myślimy czasem o naszym Bogu (w wieku czterdziestu lat nazywając go „Bozią”, prosząc o „zdrówko” lub przepraszając, że mówiło się „brzydkie wyrazy”), sprawia, że relacja z Bogiem zamienia się w grę, jaką każde dziecko toczy ze swym tatą. Tu się czegoś nie powie, tam się przemilczy, zamiecie skorupki pod dywan. Z matką nigdy by się tego nie zrobiło. Dlaczego? Bo matka jest kimś, kto akceptuje nas, nawet jeśli coś psujemy. Kto zawsze będzie po naszej stronie. Państwo Linnowie apelują więc, by po latach przechyłu w stronę katolickiego „machismu” dowartościować drugą, żeńską nogę naszej wiary. Prosto przed siebie, równym krokiem może iść tylko człowiek, który słyszał zarówno fragmenty Ewangelii pełne przestróg przed ogniem piekielnym, jak i frazy z Księgi Izajasza (rozdział 49), gdy Bóg mówi, że jest jak matka, która nigdy nie zapomni o swoim niemowlęciu. 230 Bóg, objawiając się, pozostaje niewyrażalną Tajemnicą: „Gdybyś Go zrozumiał, nie byłby Bogiem”. Czy On/Ona stworzył/a świat? Przywracanie żeńskiego pierwiastka naszej wierze naprawdę nie musi się zaczynać od zmiany zaimków męskich w Biblii (On stworzył świat) na mieszane (On/Ona stworzył/a świat). Nie powiodą się próby ściśnięcia absolutu w ziemskiej puszce. Bóg nie poddaje się kryterium płci, bo przecież zarówno mężczyznę, jak i kobietę stworzył na „swój obraz i podobieństwo”. Póki


żyjemy na ziemi, nie mamy wyboru, musimy używać języka. Warto jednak pamiętać, że akurat w tym przypadku ów język wiedzie nas na manowce. Prawda o Bogu jest inna – zaimków nie ma w niej w ogóle. Gramatyczny rozbiór Boga jest szkodliwy również dlatego, że odwraca uwagę od postawionych wyżej pytań – dlaczego katolicy czują się tak niezręcznie z prawdą, że ich Bóg potrafi być czuły? Dlaczego wolą wyobrażać Go sobie jako „trenera duchowego fitnessu”? Linnowie proponują, by na moment zastanowić się, co On, słysząc nasze myśli, musi czuć. Czy ktoś, kto ma dzieci, jest sobie w stanie wyobrazić bardziej bolesny moment niż ten, gdy dziecko przyjdzie do niego i powie, że było dobrze trenowane, ale teraz odkryło, iż potrzebuje w życiu czegoś więcej? Ilu rodziców czerpie satysfakcję z tego, że dzieci się ich boją? Czy nie bardziej zdrowa jest sytuacja, w której dziecko wie, że gdy coś zawali, rodzic dowie się o tym, ale będzie też pewne, że jest w domu, wśród ludzi gotowych oddać za siebie życie. Wielu, którzy mieli w sobie wiarę, odeszło, bo nie dosłyszeli, że Bóg chce z nimi budować taki dom. I to nie tylko z tymi, którzy zdobyli już dziesiątki pobożnych sprawności i dostateczną ilość punktów za moralne prowadzenie się. Również z tymi, którzy uczciwie przyznają, że tych punktów mają mało. Kościół to nie stacja benzynowa, a wiara to nie program lojalnościowy. Dla nas, chrześcijan, kluczem do nagrody nie są wyniki, ważne są starania. W razie upadków liczy się uczciwość. Na zakończenie tych rozważań warto rzucić myśl, jaką eksploatuje w jednym ze swoich esejów Paul Johnson. Dlaczego bezrodzajowy Bóg stworzył człowieka w dwóch rodzajach, które nie mogą bez siebie żyć? W pierwszym odruchu na tak postawione pytanie chce się odpowiedzieć: bo chciał poszerzyć sferę miłości, nauczyć ludzi, jak można kochać, a nie da się tego robić bez wypełnionej szczelnie oddaniem relacji. Ale autor ów nie byłby sobą, gdyby znów nie zafundował nam rozwiązania nieco bardziej dramatycznego. Na tyle ekscentrycznego, że bałem się umieścić je w tekście i zepchnąłem do ramki. Paul Johnson znów rysuje Boga-Opowiadacza „Obdarzając istoty ludzkie wolną wolą, Bóg postawił je przed


koniecznością dokonywania wyborów. Najważniejszy z nich sprowadza się do pytania, czy odwzajemnić miłość Bożą i w jakim stopniu. Nie byłby to wybór prawdziwy, a więc i interesujący, gdyby bezinteresowna miłość Boża była »jedyną ofertą na rynku«. Obdarzając człowieka miłością seksualną w całej jej potędze i głębi, Bóg nie tylko ustanowił inną postać miłości, pokrewną i uzupełniającą w stosunku do upragnionego przez Niego bezinteresownego odwzajemnienia, ale stworzył też swojej miłości, czyli ostatecznie samemu sobie, rywala. Teraz dopiero każe wybierać. (...) W ten sposób zaostrza się ludzki dramat, i po to, by mógł się rozegrać, wszechświat został powołany do istnienia” (Paul Johnson, On, Ona czy Ono, w: W poszukiwaniu Boga). [ Słodki Jezu ]Skoro Jezus był Żydem, skąd to hiszpańskie imię? Imię Jezus (a dokładniej „Jehoszu”, bądź „Jeszua”, jak z pewnością wołali na Chrystusa rodzice) znaczy tyle co „Jahwe zbawia”, na upartego moglibyśmy porównywać je z naszym dzisiejszym Bogdanem czy Bogusławem. Czy można więc pokusić się o podejrzenie, że gdyby Jezus urodził się nie w starożytnej Palestynie, ale we współczesnej Polsce, nosiłby na przykład imię Bogdan? Niewykluczone. I nie jest to herezja, choć bowiem w naszej kulturze używanie imienia Jezus w celach świeckich zostało zastrzeżone, są na świecie takie miejsca (zwłaszcza te, gdzie króluje język hiszpański), w których co drugi mężczyzna nosi to imię. Dla porządku dodajmy, że sytuacja w dziedzinie imion męskich we współczesnym Puerto Rico niewiele odbiega od tej, jaka miała miejsce w Palestynie w czasach, gdy nasz Zbawiciel chodził po tym świecie. Bóg, przychodząc na ziemię, nie „cudował”, lecz przyjął dla siebie bardzo popularne, zwykłe imię. W Starym Testamencie od Jezusów (i różnych mutacji tego imienia) aż gęsto. W Nowym czytamy choćby o cudotwórcy utrzymywanym na dworze rzymskiego prokonsula Sergiusza Pawła, który nazywał się Bar-Jezus (i którego święty Paweł w celach pedagogicznych przyprawił o ślepotę); Józef Flawiusz pisze o działającym jakieś trzydzieści lat po śmierci Mesjasza Jezusie synu Ananiasza, który przez pięć lat krążył po Jerozolimie, wieszcząc koniec świata, przez Żydów uznany został za wariata, aż w końcu zginął od kamienia z rzymskiej machiny oblężniczej. W dziełach z epoki słyszymy też między innymi o arcykapłanach: Jezusie synu Damnajosa, Jezusie


synu Fabiego i Jezusie synu Gamaliela oraz o „chrześcijaninie Jezusie, zwanym Justusem”. Owa zwyczajność imienia Jezus natchnęła nawet szwedzkiego pisarza Hjalmara Söderberga do popełnienia w 1928 poczytnej i wznawianej do dziś powieści Jezus Barabasz. Dowodzi w niej, że skoro Jezusów było wówczas tylu co dzisiaj Marcinów, to prawdopodobne jest, że uwolniony zamiast Zbawiciela złoczyńca też nazywał się Jezus, a więc nie wiadomo z pewnością do końca, który z nich został ukrzyżowany, a który żył dalej szczęśliwie. Gdyby Söderberg poprzestał na tej konstatacji, byłoby to może i oryginalne, ale niestety postanowił on również spiętrzyć dramat, przekonując zawzięcie, że Jezus Barabasz był w istocie synem Jezusa Zbawiciela (z prostych obliczeń wynika, że Jezus musiał zostać ojcem, mając kilkanaście lat) oraz – co chyba oczywiste – Marii Magdaleny. Dlaczego Jezus wyglądał jak hippis? To jeszcze pół biedy. Na obrazkach istotnie pokazuje się Go najczęściej niczym lekko otyłego hippisa z rumieńcem. Franco Zefirelli w Jezusie z Nazaretu nadał Mu jednak wygląd angielskiego arystokraty. Tym, którzy widzieli Ostatnie kuszenie Chrystusa, już zawsze kojarzył się On będzie z Willemem Dafoe, a tym, którzy znają biblijny cytat „Najpiękniejszy jesteś spośród synów ludzkich”, z dowolnym innym aktorem. Widząc to, co przez wieki wyczyniano z wizerunkiem Jezusa, łatwo można dojść do wniosku, że Żydzi zakazujący malowania, a nawet zbyt szczegółowego opisywania ludzkich wizerunków, mieli naprawdę dużo racji. Każda epoka „przyrządzała” sobie przecież obraz Jezusa à la carte. Szwajcarski teolog Jörg Zink w swojej biografii Jezusa pisze, że pierwsi chrześcijanie preferowali obraz Jezusa zbuntowanego przeciw światu. Mędrcy z tamtych lat przekonywali, że Jezus szedł w poprzek modom, również jeśli idzie o wygląd – miał metr trzydzieści wzrostu, brzydką twarz i jedną nogę krótszą od drugiej. Gdy chrześcijaństwo zaczęło być religią państwową, pojawił się poważny Chrystus Pantokrator (z przedziałkiem i dzieloną na dwie części brodą). W królestwie Franków Jezus przypominał młodego króla, pięknego i zwycięskiego. W średniowieczu na dobre zmienił się w Beau Dieu – Pięknego Boga, hołdowano wtedy zasadzie, że piękno duchowe musi


znaleźć odbicie w pięknie cielesnym. Niejaki Epifaniusz zaklinał się na wszystkie świętości, gdy pisał, że Zbawiciel miał równo metr osiemdziesiąt wzrostu, kruczoczarne włosy, wyraźny nos i „karnację koloru zboża”. Inni przekonywali, że jego włosy miały raczej odcień miedzianorudy... Swojego zafrasowanego i poobijanego Jezusa miały też mnożące się pod koniec średniowiecza, w czasach wielkich epidemii, ruchy pokutników. Kolejny historyczny Jezus miał litościwe wejrzenie i zwracał się do ludzkości w geście odkupienia, a skończył jako sympatyczny, zaróżowiony „przyjaciel mieszczańskiego domu” – pisze Jörg Zink, dodając też, że spotkał kiedyś przedstawicieli kalifornijskiego ruchu, według których Jezus wyglądał dokładnie jak współczesny hippis. Ja sam wszedłem niedawno w posiadanie wyprodukowanego również w Stanach Zjednoczonych pudełka na drobiazgi, na którym Jezus wygląda jak harleyowiec. Kalejdoskop wypełniony „świętymi obrazkami” kręci się więc w najlepsze. A oliwy do ognia dolewają raz na jakiś czas badania cudownych śladów pozostałych rzekomo po egzekucji Jezusa – tych na całunie turyńskim czy na odnalezionym niedawno innym całunie z położonej w Abruzji wioski Manoppello. Zrozumiałe jest, że ludzie wyposażeni przez Stwórcę w zmysł wzroku mają potrzebę ujrzenia swego Zbawiciela. Niezrozumiała bywa jednak czasem ich ogromna niecierpliwość. Pytanie, jaki sens ma tworzenie naprędce kolejnych niby-zdjęć i nieprawdziwych portretów Jezusa, skoro za marne kilkadziesiąt lat ujrzy się Go na własne oczy po tamtej stronie życia? Po co z taką determinacją psuć sobie tę cudowną niespodziankę? A że będzie cudowna, przekonują ci, którzy już Go widzieli. Ot, choćby święta Faustyna, która postawiona przed koniecznością asystowania przy namalowaniu obrazu Jezusa Miłosiernego, po kilku próbach rozpłakała się i stwierdziła, że żaden ziemski malarz po prostu nie jest Go w stanie namalować. Jezus, Bóg, jest piękny takim pięknem, jakie wymyka się znanym naszym oczom kategoriom. Beznadziejne z założenia próby poszukiwania „cyfrowej fotografii” Jezusa mogą być jednak o tyle pożyteczne, że doprowadzą nas do puenty, która przewija się i wśród mądrości Wschodu, i wśród


pism starożytnych gnostyków: „Świat jest mostem. Przejdź przez niego, ale nie buduj na nim domu”. I pamiętaj, że każdemu z nas dopiero śmierć dostarczy klucz do rozwiązania zagadek, na które z taką pasją marnujemy swój cenny, ziemski czas. Fizycy poznają wreszcie, dlaczego jedne cząstki mają masę, a inne nie, Dan Brown oraz sto milionów jego czytelników dowiedzą się wreszcie u źródła, że Jezus naprawdę nie był mężem Marii Magdaleny. Każdy – absolutnie każdy – będzie mógł zadać dowolne pytanie i uzyska na nie odpowiedź. Na mojej karteczce już dawno temu zanotowałem te dwa: 1. Czym zajmował się Bóg przed stworzeniem świata, i gdy, jak podaje Biblia, na ziemi panowała wielka cisza i tylko „Duch Boży unosił się nad wodami”? 2. Czy wesele w Kanie Galilejskiej skończyło się przed czwartą rano? „W słynnym eseju pt. The Image of the Disappearing Christ (»Wizerunek znikającego Chrystusa«), opublikowanym w roku 1943, historyk sztuki Mayer Shapiro zwraca uwagę na ciekawy »wynalazek« artystyczny, który pojawił się w Anglii około roku 1000. Na wizerunkach tego typu widoczne są jedynie nogi lub stopy Chrystusa – resztę ciała zasłaniają chmury. Artysta najwyraźniej chce postawić widza w miejscu apostołów, wprowadzić go niejako w samo serce cudu...” (Paul Johnson, W poszukiwaniu Boga). [ Wszędzie wino, wszędzie ryby ]Dlaczego Jezus wybrał do mszy wino, a nie na przykład mleko? Niezawodny Henri Daniel-Rops z rozczulającą pieczołowitością wylicza, że Założyciel naszej religii w czasie swego ziemskiego życia kosztować mógł następujących trunków: mleka, octu z wodą, fermentowanego soku z daktyli lub granatów, szecharu – lekkiego piwa z jęczmieni i prosa lub ekskluzywnego, delikatesowego piwa importowanego z Medii. Ale podstawowym, najulubieńszym, najbardziej pożądanym trunkiem, obok wody, było w tamtych czasach zdecydowanie wino. Biblia mówi o nim aż sto czterdzieści jeden razy (dla porównania – choć na dobrą sprawę nie wiemy, co to za porównanie – o dobrych psach mówi tylko raz). „Jakież ma życie ten, który jest pozbawiony wina?” – pyta Eklezjastyk. Księga Przysłów zaleca, by poić winem osobników „zgorzkniałych na duchu”.


Żydowskie wino było czerwone. Mocne, gęste, silnie taninowe (być może w stylu dzisiejszych szczepów rioja, kto to wie?). Rozcieńczano je wodą, słodzono miodem, dodawano kwiatu róży, tymianku czy cynamonu. Nie był to po prostu zwykły trunek. To część tożsamości Izraela. Dar od Boga – czasem nadużywany, o czym świadczą choćby pedagogiczne cytaty z Księgi Przysłów – „Szydercą jest wino, swarliwą – sycera, każdy, kto tutaj błądzi, niemądry” – oraz ślady pierwszych ruchów antyalkoholowych albo promujących pełną abstynencję, albo próbujących wprowadzać rozróżnienia na wina, których produkcja opiera się na naturalnej fermentacji, i napoje alkoholowe destylowane oraz wina wzmacniane (oba gatunki, a wśród nich moje ulubione porto, byłyby zakazane). Ślad bliskich związków szlachetnych alkoholi i religii pozostał w nazewnictwie butelek do szampana, którym fachowcy nadają imiona biblijnych postaci (Jeroboam, Roboam, Baltazar). Taki ślad mamy też w naszym języku. Nazywając kogoś chamem, odwołujemy się przecież do jednego z pierwszych opisanych w Biblii przypadków upojenia alkoholowego, jakie przytrafiło się ni mniej, ni więcej tylko słynnemu Noemu, który oprócz tego, że zbudował arkę, był też pierwszym znanym z imienia producentem wina. Podobno sekret produkcji trunku zdradził mu sam Stwórca, ostrzegając go też z miejsca o możliwych wpadkach. Otóż Księga Rodzaju podaje, że któregoś dnia zmęczony pracą Noe nadużył własnych wyrobów, znalazł się „w stanie wskazującym” i zasnął jak go Pan Bóg stworzył w swoim namiocie. Jego najmłodszy syn Cham, widząc to, zachował się „po chamsku”, i wezwał swoich braci, żeby z mizerii ojca urządzić komiczne widowisko. Pietyzm, z jakim Żydzi traktowali wino, sposób, w jaki rywalizowali w jego uprawie, delikatnie oczyszczali krzaczki, po to, by spełnić warunki koszerności, sprawiają, że Jezus porównuje Kościół właśnie do winnego krzewu. To wino (a nie wodę czy mleko) zmienia w swoją Krew, zdaniem Daniel-Ropsa dając tym samym dowód, że „jest najprawdziwszym synem Izraela, żyjącym tradycją swojego narodu”. Z winem wiąże się też jedna z najpiękniejszych biblijnych historii. Chodzi o opisane w 2 rozdziale Ewangelii świętego Jana wesele (dalekich?) krewnych Jezusa, odbywające się w Kanie Galilejskiej. Jezus


był towarzyski. Ale jeśli mowa o weselu w Kanie, nie jest wcale wykluczone, że Chrystus udał się na tę kilkudniową wiejską potańcówkę również po to, by w Ewangelii opisano później, co zrobiła wówczas Jego Matka. W moich oczach chałupniczego egzegety to Ona jest drugą główną bohaterką tej opowieści. Proszę sobie wyobrazić: około pięćdziesięcioletnia kobieta przez trzydzieści lat mieszkająca z synem, który zajmował się rzemiosłem, był normalnym człowiekiem, nagle musi skonfrontować się z rzeczywistością wymykającą się jej matczynej kontroli. Najpierw Jej Syn odchodzi z domu, by przyjąć chrzest w Jordanie, czemu towarzyszą niezwykłe znaki – nad młodym Cieślą z Nazaretu otwiera się niebo, zstępuje na Niego Duch Święty, a Bóg Ojciec potwierdza, że Jezus jest Jego Synem. Później wędruje na pustynię, gdzie przez czterdzieści dni toczy ostrą duchową walkę. Następnie powołuje pierwszych uczniów, którzy – podobnie jak Maryja – musieli słyszeć o tym, w jakich okolicznościach przebiegał chrzest Jezusa. Co musiało się dziać w głowie Maryi, gdy z niewidzianym od dwóch miesięcy Synem szła na tę wiejskązabawę? Maria Szamot pisze: „To już nie był Jej Jeszua. To był Ktoś, kto gwałtownie wyrwał się do przodu. Popędził gdzieś, gdzie Jej jeszcze nie było. (...) Odkrywała liczne ślady długiego postu na Jego twarzy, rękach: pytała siebie, po co tam poszedł?”. Ówczesne żydowskie wesela trwały nawet kilkanaście dni; nagle pod koniec uroczystości organizatorzy (być może pomagała im także Maryja, jeśli była spokrewniona z gospodarzami) dostrzegają, że kończy im się wino. Co zrobić, żeby uniknąć skandalu? Maryja pokazuje się tam nie tylko jako Matka Jezusa z Nazaretu. To na weselu w Kanie po raz pierwszy rozmawia z Nim jak ze swoim Bogiem. W tym, co mówi, widać zakłopotanie. Nie wie, o co ma prosić, jak to zrobić. Pada tylko jedno krótkie: „Nie mają już wina”. I niezrażona zdawkową odpowiedzią Jezusa, przyznając otwarcie, że nie rozumie, co się tutaj dzieje, mówi jednak do obsługi: „Zróbcie wszystko, cokolwiek wam powie”. Jezus nie może zawieść takiego zaufania. Woda zmienia się w wino. I to dobrej klasy. Na weselu – sensacja. Wszyscy chcą się dowiedzieć, garną się do uczniów, do Maryi, ci zaczynają pewnie opowiadać o Jezusie. O dziwnym Bogu, który zszedł na ziemię i nie


uznał za stosowne zainaugurować swojej publicznej działalności akademią, wykładem czy na przykład „szczytem przywódców religijnych Galilei”. Poszedł się ochrzcić, później się modlił, w końcu ruszył z ludźmi na wiejską zabawę. Czy Jezus puścił z torbami firmę rybną apostołów? Pewnie tak. Dlaczego? Bo miał dla nich lepszą propozycję. Dowodzi tego Laurie Beth Jones, która w książce Jezus Chrystus menedżer. Odwieczna Mądrość na użytek wizjonerskiego przywództwa informuje, że Mesjasz zstąpił na ziemię przede wszystkim po to, by pokazać ludziom, jak powinno prowadzić się interesy. Jones przedstawia Jezusa jako wzór dla prowadzących zebrania rad nadzorczych, dla odpowiadających w firmach za wyznaczanie strategicznych celów, chwali też Jego kreatywność oraz umiejętność budowania zespołu. Zwłaszcza ta ostatnia cecha wydaje się szczególnie frapująca. Popatrzmy na zespół najbliższych współpracowników Jezusa. Czterech rybaków, kilku rzemieślników, wieśniacy, jeden poborca podatkowy – czytaj: kolaborant. Feeria charakterów: samce typu „alfa” (Piotr), gaduły, cholerycy (Jakub i Jan – „synowie gromu”), politykierzy i dusigrosze (Judasz). Trzeba było naprawdę boskiego pomysłu, by to oryginalne stadko w ciągu kilkunastu miesięcy zmienić w fundament Kościoła. A to, że się udało, nie jest wcale – jak chce pani Jones – fenomenem menedżerskim. Bo nie rozmawiamy też o ludziach, którzy byli w stanie ważyć ekonomiczne ryzyko i podejmować dalekosiężne decyzje. „Byli przecież prostymi ludźmi – pisze Maria Szamot. – Nauczyli się każdy swojego fachu i tak zdobywali chleb. Ale nikt ich nie uczył języka, którym mogliby opowiedzieć, co im najgłębiej w duszy śpiewa, co ich porusza, nie daje spokoju. (...) A Jezus chwytał to w lot i umiał to nazwać, a co więcej, nadał temu perspektywę, od której kręciło im się w głowach”. Apostołowie wielokrotnie w kontaktach z Jezusem udowadniali, że gdyby to oni kierowali Bożym interesem, klęska byłaby nieuchronna (patrz: święty Piotr próbujący wyznaczać Jezusowi, co ma robić, a czego nie robić, czy Jakub i Jan przy pomocy mamusi załatwiający sobie miejsce w niebie). Wbrew temu, co utrzymują


niektórzy, apostołowie wcale nie byli lokalnymi krezusami. Nasza religia wykluwała się w świecie biednych, palestyńskich rybaków utrzymujących się z pracy na Jeziorze Galilejskim – mniej więcej o połowę większym od jeziora Śniardwy. Owszem, w starożytnej Palestynie istniał świat poważnych interesów. Henri Daniel-Rops opisuje wielki wewnętrzny rynek handlu zbożem opanowany przez pośredników i hurtowników, pokazuje eksporterów żywności i kosztowności, pachnideł, w tym wycenianego jak złoto balsamu – o drzewka balsamiczne toczono zacięte walki, morskie fundusze inwestycyjne budujące statki, bankierów, właścicieli kantorów, importerów drewna, żelaza czy sprowadzanego z Arabii kadzidła. Wielki świat omijał jednak Jezusa, a i On zbytnio się do niego nie garnął. Wszystkich, którzy ulubioną przez Niego rybacką prowincję chcieliby poznać bliżej, znów odesłać trzeba do Henri Daniel-Ropsa. Dowiemy się od niego między innymi, czym różni się sieć typu więcierz od klasycznego niewodu i dlaczego sieci musiały być tak drogie. Superciekawych informacji o rynku rybnym w czasach Chrystusa dostarcza też artykuł K.C. Hansona The Galilean Fishing Economy and the Jesus Tradition („Gospodarka rybna w Galilei i tradycja Jezusa”). Autor ostro polemizuje w nim z tezą, że rybacy w Palestynie byli ludźmi zamożnymi, należeli do czegoś w rodzaju lokalnej klasy średniej. Hanson tłumaczy, że tam nie było klasy średniej, ludzie dzielili się na trzymającą rękę na wszystkim arystokrację oraz resztę świata – rolników, rybaków, hodowców żyjących w zasadzie tylko po to, by panowie mieli z kogo ściągać podatki i daniny. Ewangelia świętego Łukasza wspomina co prawda wyraźnie o tym, że Jakub i Jan byli wspólnikami Szymona, ale nie chodzi tu o udziały w wielkim rybnym koncernie, a prawdopodobnie o to, że panowie razem kupili sobie łódkę, razem negocjowali zezwolenia na połów i wspólnie poddawali się opodatkowaniu. Hanson sugeruje nawet, że Mateusz – uważany za celnika – mógł w istocie być kimś w rodzaju lokalnego pośrednika na rybnym rynku. Tekst Hansona to kopalnia wiedzy o środowisku, które na co dzień oglądał Jezus. O rybackich wioskach, takich jak: Kafarnaum,


Betsaida (dosłownie „miejsce łowienia ryb”), Magdala („wieża ryb”, gdzie – jak pisze Henri Daniel-Rops – sprzedawano murjes, konserwę rybną znaną nawet w Rzymie), Tyr czy Sydon. O używanym przez rybaków sprzęcie (wędkach z haczykami, lnianych sieciach, pułapkach na ryby) i łodziach (łódź z czasów Jezusa odnaleziono w roku 1986 – miała żagiel, mieściła pięciu załogantów plus ładunek ryb lub, w wersji przewozowej, do dziesięciu pasażerów). Autor opisuje dania z ryb, które chętnie jadano (ryby smażone, solone, siekane, podawane z jajkiem, przerabiane na sosy – już od samej lektury podanego w tekście przepisu niejakiego Atheneusa na gnijący rarytas nienawykły do historycznych specjałów czytelnik może dostać torsji). Zdaniem Daniel-Ropsa, spożycie ryb było tak duże, że trzeba je było importować (choćby suszone śledzie i hiszpańskiego tuńczyka). Kto nie lubił ryb, mógł jeść pyszne placuszki Ewangelia świętego Mateusza podaje, że podczas swych rekolekcji na pustyni Jan Chrzciciel żywił się „szarańczą i leśnym miodem”. Zdaniem Henriego Daniel-Ropsa w czasach Jezusa znano osiemset odmian szarańczy jadalnej. „Jadano je albo zagotowane szybko w osolonej wodzie, a tak przyrządzone miały smak, a nawet kolor zbliżony do krewetek, albo też po usunięciu głów i łapek suszono je na słońcu, potem zaś smażono w miodzie lub marynowano w occie, lub wreszcie ścierano na proszek. Ów proszek z szarańczy, nieco gorzkawy w smaku, zmieszany z najprzedniejszą mąką, służył do wyrobu bardzo lubianych placuszków” (Henri Daniel-Rops, Życie w Palestynie w czasach Chrystusa). Hanson uzmysławia, ile miejsca w Ewangeliach zajmują właśnie ryby i cała związana z nimi tematyka. Na rozkaz Jezusa uczniowie zarzucają sieci na gigantyczny połów, karmią rybami zgromadzone na brzegu tłumy, Jezus po swoim zmartwychwstaniu sam je pieczoną rybę, odwołując się do znanego uczniom procesu solenia ryb, mówi o ludziach, którzy będą „ogniem posoleni”, w pyszczku ryby Piotr znajduje monetę podatkową. Chrystus naucza, siedząc w rybackiej łodzi, egzorcyzmuje opętanych w rybackich wioskach, wciąż odwołuje się do metafor związanych z pracą na morzu, chce być zrozumiany przez


odbiorcę. Nie tylko przez swoich uczniów, ale i ludzi takich jak teściowa Piotra Maria z Magdali czy tłum chodzący za Nim w okolicach Tyru i Sydonu. Hanson cytuje zdanie ze starożytnego egipskiego papirusu, którego autor stwierdzał, że „łowienie ryb jest bardziej mizerne od jakiegokolwiek innego zajęcia”. Jezus, który mógł przecież zrealizować marzenia pani Beth Jones i zstąpić na ziemię jako dyrektor zarządzający wielkiej firmy, zdecydował się na inne rozwiązanie. Nie dość, że urodził się na zabitej deskami prowincji, to spędził życie na jej peryferiach. I póki tylko mógł, nie zbliżał się do stolicy, Jerozolimy. Widocznie coś chciał przez to swoim uczniom powiedzieć. Może to, że prawdziwe serce świata od zawsze bije nie w tym miejscu, w które wpatrują się tłumy? Może to, że wsiadając do łodzi Szymona, chce pokazać, że nie musimy biegać po stolicy, by Go znaleźć, bo On chce przyjść tam, gdzie jesteśmy, w środek codziennego życia. [ Wyłupić oko ]Czy Bóg pragnie, byśmy się pocięli? Kilka lat temu Podlaskie obiegła elektryzująca wiadomość. Podchmielony amator cudzych żon z miejscowości Zambrów poczuł wyrzuty sumienia. Poszedł za chałupę i amputował sobie siekierą co nieco. Na policji tłumaczył, że kierował się Ewangelią, zalecającą przecież, by odciąć członki, które są nam powodem do grzechu. Dzielni urolodzy przywrócili jednak funkcję narządu. Czy świeżo nawrócony moralista zrobił źle, że czytał Biblię? Bo że czytał (lub coś słyszał), to fakt. Tyle że był z niego taki czytelnik jak literat z tego, kto popisuje się znajomością liter, a nie odkrył jeszcze, że są one tylko narzędziem wyrażania sensu. Pismo Święte trzeba traktować poważnie, choć nie zawsze skrajnie dosłownie. W przeciwnym razie już nigdy nie wygrzebiemy się z wielokrotnie przywoływanych w tej książce sporów o to, czy Ewa w rajskim ogrodzie spożyła jabłko, banana czy brzoskwinie z puszki, a każdy, kto widział wielbłąda, musi dojść do wniosku, że Jan Kulczyk nigdy nie będzie zbawiony: „Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego” – mówi wszak Pismo, opisując jedną z wąskich jerozolimskich bram (nazywaną Igielnym Uchem właśnie). Inny kłopot mają ci, którzy nie odróżniają historii zawartych w Biblii od tych „domyślanych” później przez


bajkopisarzy (na przykład o świętej Weronice spotkanej przez Jezusa w drodze na Golgotę). Odcinać, nie odcinać, oto jest pytanie „Jezus nie tylko po prostu zalecał, byśmy panowali nad chciwością i żądzą zmysłów; stworzył On system bodźców, wywołał nie mniej gorące od tamtych namiętności pchające nas w przeciwnym kierunku – niczym siła witalna rosnących drzew, traw i całej wegetacji przeciwstawiająca się sile ciążenia; ta pierwsza prze w górę i na zewnątrz, druga zaś ciągnie w dół. Dzięki Jezusowi przesyceni, tęsknimy do abstynencji, a dusząc się w splątanym labiryncie seksu – do czystości. Nie ucieczka od świata, ale odkrywanie go – oto dyrektywa Jezusa; świat raz odkryty i ujrzany Jego oczyma ukaże głębię i przepych wcześniej nieprzeczuwane – podobnie jak ładna twarz dotknięta smutkiem ujawnia swe ukryte piękno. Jeśli oko jest narzędziem grzechu, to wyłup je, radzi Jezus, nie po to, by oślepnąć, lecz aby widzieć naprawdę; jeśli ręka lub noga – odetnij ją, nie po to, aby stać się kaleką, ale aby odzyskać zdrowie. Przyszedł, jak sam mówi, nie żeby niszczyć życie, ale byśmy mieli je w obfitości. Nie pojmie tych słów ten, dla kogo obfitość znaczy dostatek – owoc połowu Morza Martwego: sam nie wiedziałem jednak, czym jest radość, póki nie przestałem gonić za szczęściem; nie dbałem o życie, póki nie wybrałem śmierci. Winien jestem Jezusowi wdzięczność za oba te odkrycia. (...) Dziś wydaje się nadzwyczajne, iż surowe na pozór wymagania Jezusa dostarczyć mogły tyle radości, a powrót do pogańskiej swobody obyczajów pogrąża zachodnią cywilizację w mroku przygnębienia i nudy. Czy Skandynawia rozbrzmiewa śmiechem szczęścia? Czy brodatą i rozebraną z biustonosza rewolucję kalifornijską zdobią wawrzyny uśmiechu, czy ich taneczny korowód przetacza się przez dzikie doliny? Czy uniwersyteckie dziedzińce dźwięczą radosną pieśnią i skrzą się dowcipem? Nie wydaje mi się. Choć nie potrafię wyjaśnić, doświadczyłem i wiem, że świat porzucony zaczyna lśnić wszystkimi swymi barwami, kształtami i dźwiękami jak nigdy przedtem; oczy zwrócone ku niebu widzą każdą tkankę ciała, fałdę sukni, całe ziemskie piękno tak wyraźnie, jak nigdy nie potrafi nikt, kto zwrócił


wzrok ku ziemi; i że miłość, która jest wolna od żądzy posiadania, miłość o pustych rękach, wolna od żądła egoizmu i od żaru krwi, błyszczy jak wschodzące słońce, przepełniając świat ciepłem, światłem, zachwyceniem” (Malcolm Muggeridge, Jezus. Człowiek, który żyje). Skoro w instrukcji klocków napisano: „trwałość dwa lata”, nie znaczy to przecież, że jeśli po dwóch latach klocki się nie rozpadną, trzeba wziąć młotek i im pomóc. Nie tak czyta się Biblię. Spod parabol i metafor wydobywa się przy użyciu serca i umysłu to, o co rzeczywiście w niej chodzi. Gdyby tak nie było, czy Jezus zabroniłby faryzeuszom ukamienować prostytutkę wedle zaleceń Pięcioksięgu? To jeden z ważniejszych elementów misji Jezusa – wytłumaczenie ludziom prawdziwego znaczenia Starego Testamentu, który zbyt często brali oni za usprawiedliwienie różnego rodzaju rytualnych mordów. Dennis Linn w swojej książce przywołuje przykład znajomej rodziny, która strasznie przeżywała wizję Boga karzącego swoje dzieci. Linn zapytał ojca i matkę, czy kiedyś sami w podobny sposób straszyli swoje dzieci. Ojciec przypomniał sobie, że jakiś czas wcześniej w drodze na wakacje jeden z jego synów zachowywał się tak nieznośnie, iż usłyszał w końcu: „Skoro nie umiesz być grzeczny w aucie, przywiążę cię do bagażnika!”. Syn momentalnie zamilkł. Linn zapytał go, czy choć przez chwilę przyszło mu do głowy, że ojciec rzeczywiście mógłby to zrobić. Nie. Syn zapytał ojca, czy kiedykolwiek byłby gotów tak postąpić. Ojciec popukał się w głowę. Dopóki nie dojrzejemy do myśli, że Bóg nie jest nianią, ale Kimś, Kto mądrze i szczerze „kocha nas co najmniej tak bardzo jak osoba, która kocha nas najbardziej”, będziemy wierzyć w kogoś, kto znacznie bardziej przypomina nie Boga, a nassamych. Wołek i osioł – nieznani Autorzy Jedenastu Przykazań na przykładzie Bożego Narodzenia pokazują, jak łatwo „dopisujemy” do biblijnych historii własne wizje. Po pierwsze – Jezus być może wcale nie urodził się w nocy (Ewangelia mówi tylko o pasterzach, którym anioł objawił się, gdy trzymali nocną straż nad trzodą), zapewne nie stało się to w grocie na odludziu (a prawdopodobnie w skalnym pokoiku, który był częścią


jakiegoś zajazdu), nikogo nie wyrzucono też z gospody (to nie do pomyślenia w świecie wschodniej gościnności; po prostu oberżyści szukali stosownego, osobnego miejsca dla kobiety mającej urodzić dziecko i znaleźli je w wykutej w skale stajni z kamiennym żłobem, co – jak na ówczesne standardy – było wcale nie najgorszą „miejscówką”). Dbałość o takie szczegóły nie umniejsza, rzecz jasna, faktu, iż Jezus urodził się na – bardzo delikatnie mówiąc – peryferiach ówczesnego świata (na podstawie: Roberto Beretta, Elisabetta Broli, Jedenaście przykazań. Półprawdy i niedomówienia na temat Biblii). [ Żarty żartami ]Czy Bóg karze za dowcipy o sobie? Betlejem. Cicha noc otula stajenkę, w której właśnie urodził się Jezus. Nagle rwetes. Przez grupę czuwających przy Mesjaszu pasterzy przebijają się trzy odziane w habity postacie. Dominikanin zastyga w kontemplacji, szkicując w myślach traktat o relacjach między Świętą Trójcą a Świętą Rodziną. Franciszkanin pada na kolana zachwycony ubóstwem pejzażu. Tylko jezuita sunie dalej, podchodzi do żłóbka, kładzie rękę na ramieniu świętego Józefa i pyta: „Czy pomyślałeś już, do jakiej szkoły wyślesz syna?”. Bóg jest wszechwiedzący, więc zna i ten dowcip. Słyszał też z pewnością i ten kolportowany ostatnio przez warszawskich księży. Oto Jezus wita u bram nieba starszego człowieka. Ten zwierza się Mu, że był rzemieślnikiem, przez całe życie zajmował się obróbką drewna. Miał też syna, który tak naprawdę nie był jego synem i na dodatek opuścił go w młodym wieku. „Tato?” – pyta zaskoczony Jezus. „Pinokio?!” – odpowiada pytaniem jeszcze bardziej zdumiony starzec. Czy Boga rozbawił ten żarcik? Jak zareagował Stwórca, gdy zerknął na jeden z katolickich portali, gdzie ktoś przerobił biblijny opis stworzenia świata na slang informatyków („I Bóg stworzył dzień i noc. I stwierdził: »0 błędów«. I wylogował się Bóg o 11:59:00 PM, niedziela, Marzec 1”)? Na dobrą sprawę, co tak naprawdę wiemy o poczuciu humoru Boga? Czy Bóg w ogóle je ma? Teologowie, do których zwróciłem się z tym pytaniem, w pierwszej chwili udzielili tej samej odpowiedzi: „Oczywiście że ma, skoro mnie stworzył”. Odpowiedź godna pokornego chrześcijanina, lecz niewiele do tematu wnosząca. I wywołująca lawinę kolejnych pytań – bo skoro tak, to jaki gust ma Bóg


w tej dziedzinie? Czy lubi żarty z wyraźną puentą czy te bardziej wyrafinowane intelektualnie, a może woli żart sytuacyjny? Czy ubawiło Go to, co pokazał w Żywocie Briana słynny Monty Python? Wreszcie – jak z poczuciem humoru Boga radzą sobie Jego wyznawcy? Pytanie, w oczach ilu wiernych chrześcijaństwo i dobry humor to dziś dwie wykluczające się rzeczywistości? Proszę zapytać przeciętnego uczestnika pasterki, jak wyobraża sobie niebiańską radość ogłaszaną z takim zapałem przez aniołów, zwierzęta i pastuszków. Odpowie, że kto wie, może w niebie z okazji narodzin Zbawiciela wykonywana jest właśnie jakaś dłuższa kościelna piosenka. „Boże, uchowaj mnie, proszę, od takiej radości” – modli się więc czasem katolik. I trwożnie zerka na Tertuliana, który już dwieście lat po Chrystusie prorokował, że największą z niebiańskich rozkoszy będzie podglądanie grillujących się w piekle grzeszników. Później nadeszła reformacja i lansowana przez nią wizja surowego Boga perfekcjonisty, złagodzona wypowiedzią samego Marcina Lutra, który zadeklarował, że nie chciałby pójść do nieba, gdzie nikt nie będzie się uśmiechał. Po niej pojawiły się pierwsze zalążki kościelnej kultury masowej. Dostarczały one ludziom rozrywki, jaką daje im magazyn reporterów Uwaga! czy kolejna wersja komputerowych strzelanek. Zapytałem kiedyś jezuitę ojca Dariusza Kowalczyka o zaskakującą drogę, jaką przeszło radosne chrześcijańskie „Alleluja”, dwa tysiące lat temu wykrzykiwane z zapałem, a dziś nierzadko nucone smętnie do wtóru organów i wezwań: „Radujmy się, bracia, radujmy”, którym nie towarzyszy nawet cień uśmiechu. Teolog zwraca uwagę, że element dramatyczny w chrześcijaństwie jest nieodzowny. – Jest grzech, jest śmierć, musi więc być i powaga – mówi. Przypomina jednak, że powaga nie oznacza stanów depresyjnych. W końcu jak mawiał brat Wilhelm, bohater Imienia róży, „Diabłem jest wiara pozbawiona uśmiechu. Diabeł to prawda, której nigdy nie ogarnia zwątpienie. Diabeł jest ponury, ponieważ wie, dokąd idzie, i idąc, zdąża zawsze tam, skąd przyszedł”. Nadmiar powagi łacno kończy się więc największym z grzechów – pychą. A Bóg chrześcijan jest przecież od tej pychy wolny. – Wbrew temu, co nam się próbuje wmówić, nie jest to Bóg obrażalski. To Bóg


mądry, Bóg mający w stosunku do siebie zdrowy dystans – przekonuje ojciec Kowalczyk, który habilituje się właśnie z wewnętrznych relacji osób Trójcy Świętej. – Bóg nie chciał być zasępionym, refleksyjnym samotnikiem. Chciał, by Bogiem były trzy Osoby, które dobrze spędzają ze sobą czas. Między Nimi musi być radość, uśmiech, może żart. Bo przecież jeśli jest się z kimś, a nie ma w tym radości, bardzo szybko zamienia się to w mękę. Mękę, którą przez setki lat mogliśmy oglądać choćby na twarzach świętych. Zajętych nieustannie miłowaniem – bo przecież święty nie może kochać jak normalny człowiek, czynieniem – bo czy widział ktoś świętego, który po prostu coś robi? – i radowaniem (święty, który się cieszy?!). Ten mur, który nawet w języku postawiliśmy między światem wiary a codziennością, dobrze byłoby wreszcie zburzyć. Zamiast bić czołem przed oleodrukiem, spróbujmy dostrzec na nim prawdziwe, żywe spojrzenie. Święty Stanisław Kostka, młody polski jezuita żyjący w szesnastym wieku, na wiszących w kościołach obrazach wygląda jak ofiara afrykańskiego głodu, chronicznej melancholii i jeszcze kilku nieszczęść. – A przecież to był całkiem normalny facet. Zdecydowany w sądach, lubiany w towarzystwie, więc pewnie dowcipny, wyględny – zżyma się ojciec Kowalczyk. Zdaniem wielu chrześcijan, życia kompletnie nie mają też w sobie bohaterowie Biblii. Próbowałem zweryfikować ten sąd w towarzystwie najwybitniejszej polskiej znawczyni Pisma Świętego profesor Anny Świderkówny. Wspólnie wertowaliśmy Pismo, księga po księdze. Oto Księga Wyjścia, a w niej Sara i Abraham, którzy śmieją się do rozpuku – przekonani, że Pan Bóg, obiecując im dziecko, po prostu się z nich nabija. O radości mówią Księga Syracha, Księga Koheleta, Księga Przysłów. Starożytni najczęściej wyrażali swą radość, organizując uczty. Z pewnością uczestniczył w nich również Jezus. I robił na nich właśnie to, co się na ucztach robi. W apokryficznej Ewangelii Pseudo-Mateusza znajdujemy co prawda opowieść o tym, jak niespełna dwuletni Zbawiciel karci swoją Matkę zaskoczoną płynnością jego mowy i stanowczością decyzji: „Nie myślcie, że jestem dzieckiem,


zawsze byłem bowiem mężem dorosłym” – poważnym, małomównym, skoncentrowanym wyłącznie na swej zbawczej misji. To prawda, że podobny obraz przekazali nam kanoniczni Ewangeliści spisujący kilkadziesiąt lat później Jego dzieje. Oni, pisząc o Jezusie, nie stawiali jednak zbyt wielu ucinających dyskusję kropek, nie zabronili nam czytać między wierszami, interpretować. I stawiać pytań: czy gdyby Jezus był samotnym ponurakiem, pociągnąłby za sobą takie tłumy? Czy gdy pod rzymską okupacją – tak jak pod każdą inną – kwitł „nielegalny” humor, Jezus trzymał się z dala od żartów tego rodzaju? A nawet jeśli nie gustował w humorze politycznym, czy da się, będąc w pełni człowiekiem, przeżyć trzydzieści trzy lata i nie zaśmiać się, nie opowiedzieć czy nie zrobić żadnego dowcipu? Bo niby dlaczego, skoro był człowiekiem, miał ich nie robić? On musiał zarażać śmiechem swoich bliskich, doskonale wiedział przecież, że dobry żart ma istotną teologiczną rolę. „Śmiech najdoskonalej demaskuje fałsz i kłamstwo. W chwilach radości człowiek staje zaś w prawdzie wobec Boga, to znaczy staje taki, jaki jest, staje się sobą” – tłumaczył Tadeusz Gadacz podczas organizowanych w 1994 roku wraz z księdzem Józefem Tischnerem miniwykładów z „teologii humoru”. Radosny człowiek nie udaje, że jest pobożnym robotem rodem ze świata, w którym – jak pisał Henri Bergson – „zdarzenia mogą bez przerwy czuwać nad swym biegiem, nie ma zbieżności, zetknięć, dróg okrężnych, wszystko toczy się naprzód, nieustannie czyniąc postępy”. Człowiek z poczuciem humoru nie kombinuje nawet w obliczu spraw wiecznych. Pokazują to anegdoty o pierwszych chrześcijańskich pustelnikach, tak zwanych Ojcach Pustyni: „Jeden z nich, żyjący na pustyni Sketis, choć modlił się dużo, bardzo bał się śmierci. Kiedyś poprosił o radę starca i ten powiedział mu: – Czy wielka jest różnica miedzy grobem a ustępem? Nie. Bo jeśli czas tam iść, to trzeba iść”. Jak pisał Alessandro Pronzato, „tylko ci, którzy głęboko wierzą, mogą żartować z religii”. Pokazuje to jedna z największych świętych Kościoła Teresa z Avila, znana z powiedzenia, że „Bóg i ja razem stanowimy większość”, i jej cudownie zdroworozsądkowa reakcja na zarzuty o nie dość pobożną dietę: „Niech sobie ludzie mówią, co chcą, jest czas na kuropatwę, jest czas na pokutę”. Pokazuje również


niesłychanie pozytywną postać – florentczyka świętego Filipa Neri, żyjącego w szesnastym wieku założyciela zgromadzenia filipinów, który nie mógł się oprzeć niewyszukanym dowcipom w stylu: „nałóżmy klerykowi sutannę tyłem do przodu”, a w czasie modlitwy, by zredukować modlitewne skupienie czasem stające się nie do zniesienia, wybiegał, by opowiedzieć komuś jakiś dowcip czy pobawić się z kotkiem. Lista znanych nam świętych „z ikrą” jest rzecz jasna znacznie dłuższa. A na ich przykładzie widać dobrze, że prośba o przywrócenie chrześcijaństwu poczucia humoru nie jest wcale prośbą o to, by wierni zaczęli zamiast mszy organizować głupawy „Maraton uśmiechu”, nabijać się ze wszystkich świętości czy negować tragizm Krzyża. Chodzi o to, by przed sobą i przed Bogiem przestali udawać, że są jakimś pozbawionym „modułu humoru” nieludzkim bytem, sfrustrowanymi „prawie aniołami”. By przestali kryć się ze śmiechem po kościelnych kątach, w których od śmiechu czasem przecież aż huczy. Polscy księża z lubością opowiadają sobie o co lepszych wpadkach znanych kaznodziejów: biskup częstochowski dziękował kiedyś wiernym za wytrwałe pielgrzymowanie do „rezerwuaru łaski”, warszawski kaznodzieja zagalopował się w porównaniach i z zapałem opowiadał wiernym o „macicy serca Jezusowego”; inny ksiądz przekonywał z kolei, że „Maryja jest nie tylko jak ten piękny kwiat przy ołtarzu. Ona jest jak kościelny zegar! Ona też zawsze mówiła Bogu: tak, tak, tak...”. Podczas wizyty w jednym z męskich klasztorów w stołówce na stoliku z jabłkami znalazłem kartkę: „Weź tylko jedno. Bóg patrzy”. Na sąsiednim stoliku leżał zaś stos czekoladek z inną kartką: „Weź ile chcesz, Bóg obserwuje jabłka”. Katolickie księgarnie pełne są zbiorków typu „Humor Watykanu”, cytujących co lepsze powiedzonka Jana XXIII czy Jana Pawła II. W polskich portalach kwitną działy humoru religijnego. O tym, co dzieje się w Stanach Zjednoczonych, gdzie ostro konkuruje ze sobą kilkadziesiąt chrześcijańskich i parachrześcijańskich wyznań i gdzie co roku organizuje się konkursy na najlepszy dowcip religijny, nie ma nawet co wspominać. Tyle że tam już w latach osiemdziesiątych triumfy w „branży” święcił zbiór satyry religijnej And


the Laugh Should Be First („A śmiech niechaj będzie pierwszy”), ze świetnym tekstem o Olimpiadzie Kleru, w czasie której przewidziano choćby takie konkurencje, jak ucieczka spod drzwi parafianina nieżyczącego sobie wizyty księdza, czy fascynującym esejem wyszydzającym telewizyjnego kaznodzieję rozpowiadającego, że ukazuje mu się Jezus wielki na dziewięćset stóp; autor eseju udowadnia, że Jezus, którego widział kaznodzieja, mógł mieć najwyżej trzysta stóp, czyli był „pi razy oko” wielkości arki Noego. Wierni Kościoła anglikańskiego od pół roku przesyłają sobie kazanie „Bóg ma poczucie humoru” autorstwa księdza Johna Shepherda, proboszcza katedry w Perth w Australii. Ksiądz Shepherd przekonywał w nim, że „humor to sztuka niekonwencjonalnego spojrzenia na konwencjonalną sytuację – co daje nam nadzieję lepszej przyszłości. Wgląd, który przesunie nasze zmartwienia i rozterki w uzdrawiającą perspektywę Boskiej hojności i przebaczenia. Poczucie humoru to niezatarty znak obecności Boga, twórcy i dawcy nadziei” (cytat za portalem www.ekumenizm.pl). Przekonałem się o tym dobitnie kilka miesięcy temu, gdy podczas niedzielnej mszy w moim kościele rozpoczęło się zbieranie „tacy”. Stojąca obok mnie kilkuletnia dziewczynka wrzuciła kilka monet, a rozpromieniony ksiądz odpowiedział jej „Bóg zapłać!”. „Przecież zapłaciłam!” – odrzekła z marsową miną młoda parafianka. Z czego zrobiłem TABLETKI FUNDAMENTALNEAnioł stróż • Czy Korea i ONZ też mogą mieć swoich Aniołów Stróżów – Romano Guardini, Aniołowie. Rozważania teologiczne • Dlaczego anioł zwykle wygląda jak przystojny facet – Peter Kreeft, Aniołowie i demony • Czy Anioł Stróż może wyglądać jak dwudziestu pięciu policjantów – Joan Wester Anderson, Anielskie drogi • Czy sfinks to też anioł – Sophy Burnham, Księga Aniołów • Czy bezrobotny anioł jest aniołem – ks. Alfons Józef Skowronek, Aniołowie są wśród nas • Czy człowiek może być aniołem dla innego człowieka – Anselm Grün OSB, 50 aniołów na cały rok • Skąd wiadomo, że nasz Anioł Stróż nie zdradza nas jednak z kimś innym – Zdzisław Józef Kijas OFMConv, Odpowiedzi na 101 pytań o rzeczy ostateczne Fachowcy • Pytanie, które zelektryzuje świat: kim opiekuje się


święty Gauderyk? – Rino Cammilleri, Wielka księga Świętych Patronów Grzech i śmierć • Czy śmierć to sakrament? – Ladislaus Boros, Istnienie wyzwolone. Mysterium mortis • Skoro człowiek wcześniej nie wiedział, co to zło, skąd miał wiedzieć, że robi coś źle? – Zdzisław Kijas OFMConv, Odpowiedzi na 101 pytań o rzeczy ostateczne • Dlaczego śmierć jest gorsza od przepoczwarzenia? – Romano Guardini, O rzeczach ostatecznych Krew zwierząt • Czy zwierzęta mają duszę? – Dariusz Kowalczyk SJ, Między dogmatem a herezją • Czy ludzkość ma prawo wybić w pień komary? – Paul Johnson, W poszukiwaniu Boga • Czy chrześcijanie to „szowiniści gatunkowi”? – Peter Singer, Wyzwolenie zwierząt • W jakich okolicznościach Chesterton zabiłby słonia? – Gilbert Keith Chesterton, Obrona świata • Dlaczego koźlę nie może przystępować do komunii? – Stanisław Musiał SJ, Dwanaście koszy ułomków • Czy przed stworzeniem człowieka szatan skusił też zwierzęta – Clive Staples Lewis, The Problem of Pain Módlmy się • Czy na „znak pokoju” wystarczy skłonić się do telewizora (czy trzeba mu też podać rękę) – kwartalnik „Homo Dei” 2006, nr 1 • Wszystkie argumenty „za” i „przeciw” spowiedzi przez Internet – Dariusz Kowalczyk SJ, Między dogmatem a herezją • Wstrząsające modlitwy pióra Janusza Korczaka – Modlitwa buntu, kobiety lekkomyślnej, człeczyny, artysty, w: Sam na sam z Bogiem. Modlitwy tych, którzy się nie modlą • Czy Jezus, skoro był Bogiem, modlił się do samego siebie? – Ignace de la Potterie SJ, Modlitwa Jezusa Odkupienie • Czy Bóg chętnie mści się na niegrzecznych dzieciach? – Dennis Linn, Sheila Fabricant Linn, Matthew Linn, Good Goats. Healing Our Image of God • Hans Urs von Balthasar, Wieńczysz rok darami swojej dobroci • Czy umierać za konkretnego człowieka jest trudniej, niż umierać za wszystkich? – Malcolm Muggeridge, Jezus. Człowiek, który żyje (Samotny) Ojciec • Skąd wiadomo, że Bóg kocha nas co najmniej tak bardzo jak osoba, która kocha nas najbardziej? – Dennis Linn, Sheila Fabricant Linn, Matthew Linn, Good Goats. Healing Our Image of God Słodki Jezu • Czy Jezus miał na czole kosmyk? – Roberto


Beretta, Elisabetta Broli, Jedenaście przykazań. Półprawdy i niedomówienia na temat Biblii • Jezus – jak Mu się to wszystko udało? – Jorg Zink, Jezus • Co widać na cudownym całunie z Manoppello – Paul Badde, Boskie Oblicze. Całun z Manoppello Wszędzie wino, wszędzie ryby • Henri Daniel-Rops, Życie w Palestynie w czasach Chrystusa • Morris Inch, Dwunastu, którzy zmienili świat • K.C. Hanson, The Galilean Fishing Economy and the Jesus Tradition, „Biblical Theology Bulletin” 1997, nr 27 • Laurie Beth Jones, Jezus Chrystus menedżer Wyłupić oko • Dennis Linn, Sheila Fabricant Linn, Mathew Linn, Good Goats. Healing Our Image of God Żarty żartami • William H. Wilimon, And The Laugh Shall Be First. A Treasury of Religious Humor TABLETKI OKOŁONAUKOWE[ Duchy ]Skoro duchy są zmyślone, skąd tyle o nas wiedzą? Wiosną 2004 roku serwisy internetowe poinformowały, że w Wielkiej Brytanii powstała filia amerykańskiej firmy, która oferuje wysyłanie wiadomości głosowych adresowanych do zmarłych. Pracownicy firmy wykonują objazd hospicjów i szpitali, gdzie wśród umierających pacjentów prowadzą rekrutację. Ci za stosowną opłatą dwanaście pensów za słowo zobowiązują się do wyuczenia się wiadomości i do tego, że po swojej śmierci zrobią wszystko, by w zaświatach odnaleźć adresata i wszystko mu powtórzyć. Zwrotnego potwierdzenia odbioru firma nie oferuje, ale zapewnia, że z jej usług wszyscy są zadowoleni. Umierający, bo na swoim zgonie zarobią parę groszy więcej, niż wynosi zasiłek pogrzebowy, żywi – bo może uda im się zapytać wujka, gdzie schował trzy tysiące dolarów, oraz – niewykluczone – sam wujek rozradowany z ziemskiej wiadomości. Rzucająca się w oczy głupota podobnych przedsięwzięć nie zraża ludzi „nakręconych” na kontakt z zaświatami. Emma Heathcote James w fundamentalnej dla każdego spirytysty pozycji After Death Communication („Komunikacja pośmiertna”) przytacza świadectwo mężczyzny, z którym jego zmarły teść o imieniu Alfred kontaktował się za pomocą... tablic rejestracyjnych. „Pierwsza, która zaraz po jego śmierci zwróciła moją uwagę jeszcze na szpitalnym parkingu, miała


symbol KAM1, a przecież Camilla to imię pielęgniarki opiekującej się teściem w ostatnich godzinach jego życia. Następnym »otwieraczem do mych oczu« była tablica V8 DAD, którą moja żona zauważyła chwilę po tym, jak cztery miesiące po śmierci teścia wyrzuciłem z lodówki puszkę jego ulubionego soku warzywnego V8” – opisuje wstrząśnięty Terry McMillan. Terry jest bardzo spostrzegawczym człowiekiem: „Moja żona na parkingu zauważyła dwa samochody z rejestracjami ALF i PEG stojące obok siebie, a przecież Peg to imię żony Alfa, która zmarła w 1974!”. Dopełnieniem wszystkiego było zaś przydzielenie przez urząd do spraw komunikacji córce Terry’ego, która kupowała swój pierwszy samochód, próbnych numerów AE 080. I tu tłumaczenie było oczywiste – „Alfred Evans, żył lat 80”. Ciekawe, co Terry miałby do powiedzenia tym, którzy na swojej drodze widują wyłącznie auta z tablicami „WXD133H”, „WE 57519” lub „D1 KICIA”. Albo tym, którzy zachodzą w głowę, czy widziane przez nich godzinę temu bmw na niemieckich blachach „HH–HHH” symbolizowało szatański chichot, czy może po prostu był to pojazd mieszkańca Hamburga, który zainwestował w tablicę, bo jest zaprzysięgłym fanem litery „H”. Próby zaglądania na drugą stronę, przywoływania żyjących tam istot po to, by koiły nasz ból po stracie lub zmniejszały nasz lęk przed przyszłością, są stare jak świat. Spirytyzmem parał się choćby biblijny król Saul, który przy pomocy lokalnej chiromantki, znanej w Biblii jako kobieta z Endor, wywołał sobie ducha swego mistrza i protektora Samuela. Plotynowi z kolei objawił się podobno duch, który specjalnie się nim opiekował. Podczas seansu sytuacja wymknęła się jednak spod kontroli („Nie udało się go jednak ani o nic zapytać, ani dłużej oglądać, gdyż przyjaciel, który był świadkiem, udusił bądź z zazdrości, bądź z przestrachu ptaszki, które trzymał i których miał pilnować”). Później były talerzyki oraz moi koledzy z osiedla w piwnicznych zakamarkach wywołujący „ducha Piłsudskiego”. Wreszcie koleżanka, która po zakończeniu edukacji na prestiżowej ekonomicznej uczelni w ramach programu „Pomysł na biznes” wzięła ze schroniska czarnego kota, a teraz inkasuje sto złotych za pół godziny debaty o „tajemniczym blondynie z osiedla”, a dwieście za wywołanie ducha babci.


Zapamiętali spirytyści będą, rzecz jasna, oburzeni, twierdząc, że po raz kolejny próbuje się z nich zrobić osłów, a przecież – poza przypadkami oczywistych oszustw – wywoływane przez media duchy muszą być prawdziwe, wszak wielokrotnie popisują się wiedzą niedostępną obecnym na seansie śmiertelnikom. Dowody? Proszę! Oto przypadek amerykańskiej gospodyni domowej pani Pearl Curran z St. Louis, której w 1913 roku dała o sobie znać osoba przedstawiająca się jako Patience Worth, osadniczka zabita przez Indian pod koniec siedemnastego wieku. Mimo wysiłków historyków nie udało się ustalić, czy jakakolwiek Patience Worth istniała rzeczywiście, prawdą było jednak, że w ciągu pięciu lat „podyktowała” ona swojej gospodyni łącznie dwadzieścia dziewięć tomów: w tym sześć powieści historycznych, dwa i pół tysiąca wierszy religijnych i miłosnych, kilka sztuk teatralnych oraz pięknie napisany życiorys Chrystusa. Posługiwała się przy tym siedemnastowieczną angielszczyzną, a eksperci, badając tekst, nie mogli wyjść z podziwu (Pearl Curran miała poważne luki w edukacji). Spirytyści piali z zachwytu. Duchowni podejrzewali opętanie. Dopiero w początkach dwudziestego pierwszego wieku za temat wziął się solidnie Stephen E. Braude, który w książce Immortal Remains. The Evidence of Life after Death („Nieśmiertelne szczątki. Dowód na życie po śmierci”) wyjaśnił publiczności, że panienka Pearl już w dzieciństwie wykazywała talenty pisarskie, tłumione przez matkę, która chciała, by dziecko zostało pieśniarką. Analiza zachowań, pism, relacji krewnych pozwala przypuszczać, że mieliśmy do czynienia z osobą ponadprzeciętnie inteligentną, która uciekła w historie o duchu, by skupić uwagę otoczenia na swojej twórczości. Przypadek Patience Worth to jednak „mały pikuś” w porównaniu z przygodami innej spirytystki, Angielki Rosemary Brown, która w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku weszła podobno w kontakt z Ferencem Lisztem, a następnie z szeregiem zmarłych kompozytorów (na liście są Chopin, Schubert, Debussy, Beethoven, Brahms i Berlioz), którzy dusili się w zaświatach bez papieru nutowego i przybyli, by podyktować jej najnowsze kompozycje. Stopniem zaawansowania i konsekwencją stylistyczną wprawiły one w szok znawców muzyki, w tym wybitnych dyrygentów. Brown zmarła w 2001


roku, ale spór wokół jej pracy trwa w najlepsze. Czy opowieści o duchu Liszta to próba naiwnej racjonalizacji, wytłumaczenia, skąd w prostej kobiecie nagła erupcja muzycznego geniuszu? Oto koronny argument spirytystów. Jeśli czegoś nie da się wyjaśnić dostępnymi aktualnie metodami, z pewnością zrobiły to duchy. To dlatego nasi słabiej wyedukowani przodkowie w co drugiej codziennej czynności dopatrywali się jakichś cudowności oraz palili na stosie czarownice. Dziś też nie możemy wyjść z podziwu – przecież wróżka Jadwiga nie ma prawa znać historii o zielonym kalendarzyku, który podarowała nam nasza matka siedemnaście lat temu i który leży zapomniany w trzeciej od góry szufladzie biurka. Oczywiście, że nie ma. Istnieje jednak ciekawa hipoteza tłumacząca podobne zjawiska, opierająca się na założeniu, że są wśród nas ludzie obdarzeni specjalną wrażliwością, szeroko rozwiniętą umiejętnością wyłapywania działających na podświadomość bodźców, używający obszarów mózgu, które u większości z nas na co dzień pozostają nietknięte. Holenderski lekarz G.M. Woerlee w książce Mortal Minds („Śmiertelne umysły”) opowiada historię Michaela Bentina, oficera angielskiego wywiadu, w czasie drugiej wojny światowej pracującego z pilotami i zawsze wiedzącego, który z nich zginie za chwilę w walce (zamiast twarzy widział wówczas tylko czaszkę). Jak to możliwe? Woerlee tłumaczy, że gdy patrzymy na człowieka, to, co rejestruje nasza świadomość, to tylko szczyt góry lodowej. Na poziomie podświadomości działamy bowiem niczym wykrywacz kłamstw. Patrząc komuś w oczy, analizujemy wielkość źrenic, ruch gałek ocznych, częstotliwość mrugania, barwę oka. Słuchamy jego oddechu, analizujemy zapach, badamy reakcje jego mięśni. Gdy podświadomość Bentina zauważyła, że pilot, z którym rozmawia, daje oznaki stresu, skrajnego zmęczenia, ma obniżoną koncentrację czy morale, było jasne, że prawdopodobieństwo popełnienia przezeń błędu w walce (a co za tym idzie – śmierci) radykalnie rośnie. To, w jakiej postaci świadomość pokaże nam później nieuświadomione jeszcze wnioski – czy będzie to czaszka zamiast twarzy, czy aura otaczająca daną osobę (mówią o niej często wróżki), to już wyłącznie kwestia indywidualnych upodobań. Déjà vu


Doktor G.M. Woerlee jest zapalonym wyznawcą „szkiełka i oka” i bardzo się stara naukowo wyjaśnić wszystkie możliwe cudowne zjawiska. Jedną z najpiękniej przeprowadzonych argumentacji poświęcił déjà vu, wytłumaczył je... rachunkiem prawdopodobieństwa. Przypomina, że każdy człowiek śni od sześciu do ośmiu snów każdej nocy. Daje to od 1,4 tysiąca do 2 tysięcy snów rocznie i ponad 100 tysięcy snów w ciągu siedemdziesięcioletniego życia. Nie ma takiej możliwości, by któreś z widzianych we śnie zdarzeń czy przeżywanych wówczas emocji nie dopasowało się później w mniejszym czy większym stopniu do jakiegoś realnego doświadczenia. Woerlee dowodzi też, że wbrew temu, co sądzą spece od wszelkich cudowności – aurę da się sfotografować; wystarczy uszkodzić nieco soczewkę aparatu fotograficznego. Żeby zobaczyć aurę, niekoniecznie trzeba więc być wróżką, czasem wystarczy zwykła wada wzroku. Podobnie rzecz może się mieć ze spirytyzmem. W mózgu, którym obdarował nas Stwórca, ukryte są dziś jeszcze nieznane zdolności i nie ma po co na zapas dorabiać do nich magicznych ideologii. Gdy przychodzimy do wróżki, myśląc o konkretnej osobie czy rzeczy, o którą chcemy zapytać, nasz mózg ustawia się na tryb „wszystko, co jest z tym związane”. Generuje wizje i wyciąga z niepamięci detale (takie jak choćby obrazek zapomnianego kalendarza), a czyni to na tyle intensywnie i tak silnie „ukierunkowuje” swoje myślenie na wróżkę Jadwigę, że ta sympatyczna starsza pani może je odczuć oraz – za opłatą – przejmująco skomentować. Takie właśnie wytłumaczenie całej sprawy podsuwa też cudowna historia Filipa – wymyślonego ducha („Philip the Imaginary Ghost”). W latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku grupa kanadyjskich psychologów zmyśliła postać zmarłego w siedemnastym wieku angielskiego arystokraty z obfitującym w detale tragicznym życiorysem (oziębła żona, oskarżona o czary cygańska kochanka), a następnie przez rok spotykała się, by go wywołać, co udało się po roku treningów psychologicznych i wspólnych wysiłków. Nieistniejący duch za pośrednictwem stolika udzielał odpowiedzi, podawał szczegóły ze swego życia (gdy wywołujący byli pewni, jak powinna brzmieć


odpowiedź Filipa – jego stukanie w stolik było głośne i wyraźne, jeśli nie pamiętali jakiegoś szczegółu – stukania nie było). Wszystko nakręciła telewizja, pokazując to później pod hasłem „całej prawdy o wróżkach”. Zwolennicy teorii spirytystycznych uznali jednak, że eksperyment niczego tak naprawdę nie dowodzi. Pod Filipa mógł się bowiem przecież podszyć prawdziwy duch, nabijający się z mądrych panów psychologów. Puentę tej debaty napisało zaś tak zwane samo życie. Naukowcom szybko skończyły się środki na dalsze eksperymenty, a nie byli w stanie wywołać ducha z walizką pieniędzy. CV ducha, którego nie było Wywołany w latach siedemdziesiątych w Kanadzie Filip (wymyślony duch) był angielskim arystokratą, żyjącym w połowie siedemnastego wieku w czasach Oliviera Cromwella. Był przyjacielem króla, wyznawał katolicyzm. Ożenił się z Dorotheą – piękną, lecz oziębłą córką lokalnego wielmoży. Pewnego dnia, podczas delegacji służbowej na prowincję, w cygańskim obozie spostrzegł piękną ciemnooką Cygankę Margo, w której natychmiast się zakochał. Sprowadził ją do domu i umieścił w służbówce. Dorothea szybko zorientowała się jednak, co jest grane, i zorganizowała Margo proces o kardzież męża oraz czary. Dziewczyna spłonęła na stosie, a Filip zmarł wkrótce po niej targany wyrzutami sumienia. (Pełny opis eksperymentu z Filipem: www.pararesearchers.org/...). Księża zabraniają wywoływać duchy. Dlaczego nie zabronią duchom dać się wywoływać? Zakładam więc roboczo, że klucz do wyjaśnienia spirytystycznej hecy tkwi w biologii wzywanej na pomoc przez udręczoną psychikę człowieka wytrąconego z rytmu życia, pogrążonego w rozpaczy, żałobie, strachu, niepewności. Dlaczego więc Kościół reaguje na tę słabość z taką bezdusznością? Czy Bóg aż tak obawia się konkurencji? Jest dokładnie odwrotnie – tej konkurencji powinien obawiać się człowiek. Starożytni Żydzi karali spirytyzm śmiercią, bo sam w sobie jest on znakiem śmierci, tyle że duchowej. Jak to możliwe, skoro – jak


pokazywałem wyżej – być może wszystkie zjawy telepiące talerzykiem to tylko chemia i biologia? Zło tkwi zupełnie gdzie indziej. Nie w interwencji prawdziwych czy zmyślonych zjaw, a w decyzji człowieka, który odwraca się od Boga i dobrowolnie szuka sobie innych punktów odniesienia. To stara prawda życia duchowego – na drodze życia nie ma ani ronda, ani leśnego parkingu. Można jechać tylko w jednym z dwóch kierunków. A jeśli człowiek nie ufa Bogu, szukając sobie innych zabezpieczeń, wróżek, duchów, talerzyków, odwraca się do Niego plecami i jedzie wprost do piekła. To nie pobożne bajki, a smutny fakt potwierdzany co roku kolejnymi opętaniami, które odnotowuje się przede wszystkim u ludzi parających się spirytyzmem, tarotem i innymi gusłami. Wywoływanie duchów jest więc nie tyle opowieścią z pogranicza horroru i science fiction, ile historią zwykłej zdrady. To rzecz o mężu, który dochodzi do wniosku, że jego żona, owszem, jest fajna, cudowna, ale nie zaspokaja jednej z jego potrzeb, więc musi udać się do kochanki. Z ciekawości. Tylko na chwilę. Żeby spróbować. Bo później przecież będzie lepszy. Bo za bardzo się męczy. Bo chciałby wiedzieć, jak to jest. Pytania o to, czy talerzyk się zakręci i czy kot miauknie trzy razy głosem teścia, to kwestie wtórne wobec pierwotnej decyzji człowieka, który zdradza swojego Boga. Bóg jasno powiedział (w 15 rozdziale Ewangelii Jana i przez świętego Pawła w 12 rozdziale Drugiego Listu do Koryntian), że nie ma takiej przeszkody, której człowiek nie dałby rady przeskoczyć, jeśli zwraca się do Niego o pomoc. Jeśli zaś idzie o nasze relacje z zaświatami, winny one być nacechowane wzajemnym szacunkiem, a nie chęcią „używania” zmarłych czy zaglądania im pod ich szatki. W przypowieści o zmarłych Łazarzu i bogaczu Jezus wyraźnie potępia spirytyzm – mówi, że między światem żywych i światem zmarłych nie ma mostu, po którym można by bezkarnie spacerować („i nikt stąd nie może przejść tam, ani od was do nas się przedostać” – 16 rozdział Ewangelii Łukasza). Natomiast bogacz, który cierpi pośmiertne męki i sugeruje, żeby urządzić jednak coś na kształt seansiku, wysłać na ziemię kilka duchów, by przekonały ludzi, że nie warto grzeszyć, odprawiany jest z kwitkiem. „Proroków nie chcieli słuchać, więc jeśliby nawet kto ze


zmarłych powstał – nie uwierzą”. Pismo zachęca do modlitwy za zmarłych, ale apeluje też, by pozwolić im żyć własnym życiem, o którym my nie mamy na razie pojęcia. Zachęca też do pokory. Do pogodzenia się z tym, że pełną odpowiedź na pytania o wzajemne relacje obu światów dostaniemy dopiero po śmierci. Doktor Woerlee i jego koledzy mogą pracować po dziesięć dni w tygodniu, a i tak nie dostarczą nam narzędzi, które pozwolą z pewnością ocenić, czy zmarła żona zjawiająca się ukochanemu mężowi, by ostrzegać go przed niebezpieczeństwem, to duch czy – podobnie jak to było u oficera Bentina – forma, w jaką świadomość ubiera własne płynące z podświadomości ostrzeżenia. Nawet jeśli tak, czy nie jest to powód, by dziękować Bogu, który wyposażył nas w tak cudownie działającą psychikę? A że człowiek chciałby czasem pogadać ze swoimi zmarłymi? Przecież zawsze może to zrobić. I naprawdę nie musi w tym celu iść do wróżki, ryzykując, że pogada z lustrem, z projekcją własnych wspomnień i spostrzeżeń. Najbardziej praktyczną „rozmównicą”, miejscem spotkań z osobami z tamtej strony chmur jest to, w którym znajduje się Bóg. Zawsze kiedy człowiek staje blisko Boga (czyli się modli), może też spotkać się z tymi, którzy też stoją blisko Niego – tyle że z tamtej, drugiej strony. Wzrok utkwiony w Bogu – choćby Tym obecnym w komunii, w monstrancji – zawsze spotka się ze wzrokiem naszych bliskich. Za kilka, kilkanaście lat i my przejdziemy na tamtą stronę. Jedynym sensownym lekarstwem na tęsknotę jest cierpliwość. Nie ma więc po co tłuc talerzyków, kreślić map, które powiedzą nam, gdzie w czyśćcu znajduje się ten czy inny delikwent, rzeczywistość nieba nie ma bowiem nic wspólnego z kartografią – tam myśli się sercem. I nie ma co się o naszych zmarłych bać. Jeśli ktoś na ziemi kochał, choćby trochę, ten w świecie, do którego kluczem jest miłość, na pewno nigdy nie zginie. [ Dwadzieścia jeden gramów ]Czym różni się dusza od karty SIM? Na tym i na tamtym świecie pierwszy do odpowiedzi na wszelkie pytania o duszę wyrywa się amerykański lekarz Duncan MacDougall. Zażywa sławy, odkąd w 1907 roku przeprowadził serię eksperymentów z umierającymi pacjentami. Umieszczał ich na połączonym z superczułą


wagą łóżku. Okazało się, że w momencie śmierci pacjenci stawali się lżejsi. Próba MacDougalla była niewielka (sześciu chorych, w tym czterech gruźlików), za każdym razem uzyskiwał on też różne wyniki. Pierwszy pacjent schudł o około 21 gramów, drugi – około 14 gramów, a na przykład piąty o gramów 10. MacDougall ze swoich pomiarów wysnuł jasny wniosek – pacjenci tracili na wadze, bo ulatywała z nich dusza. W tym śmiałym podejrzeniu utwierdziły go prowadzone równolegle porównawcze testy na 15 umierających psach, które przed śmiercią ważyły tyle samo co po niej – sto lat temu nie dopuszczano myśli, że psy mogą mieć w sobie jakikolwiek pierwiastek duchowy. Pomysłowego doktora nie zraziła nagonka, jaką natychmiast przypuścili nań koledzy po fachu. W debacie sięgano po niezwykłe z naszego punktu widzenia argumenty. Widzimy to, czytając, jak MacDougall parował jeden z ciosów: „Sugerowano mi, że to eter może być tą uciekającą z ciała substancją, ale zgodnie z twierdzeniem nowoczesnej nauki, że stanowi on podstawową formę materii, że wszystkie inne rodzaje materii są zaledwie różniącymi się gęstością pochodnymi eteru, wydaje mi się, że materia składająca się na duszę powiązaną za życia z ciałem nie może być utożsamiana z eterem”. Krytycy zarzucali też MacDougallowi, iż nie wziął pod uwagę faktu, że śmierć wiąże się z zatrzymaniem krążenia natlenowanej krwi (a jego ustanie obniża temperaturę ciała), a to z kolei powoduje pocenie, pot ma zaś przecież swoją wagę (u psów nie było tego efektu, bo psy się nie pocą). MacDougall odpowiadał, że skoro krew nie krąży i nie dociera do skóry i do gruczołów potowych, jak więc mogłyby one działać? Zatem (hurra!) to nie pot waży owe 21 czy 14 gramów, ale jednak dusza! Dziś słynna hipoteza MacDougalla, która przeniknęła do kultury masowej i zaowocowała słynnym filmem 21 gramów, obalana jest znacznie szybciej. Wiemy już, że w ciele zmarłego człowieka nadal pracują enzymy, rozpuszczające organiczne struktury, a przy tym procesie wydziela się przecież gaz. Ten proces trwa jeszcze długo po śmierci, dlatego masowe groby wypełnione zwłokami mogą eksplodować. A ów gaz też ma swój – minimalny, ale jednak – ciężar. Zmarły może też na przykład mimowolnie oddać mocz. Zatem – gaz,


ciecze czy dusza? Współcześni uczeni odpowiadają: ani to, ani to, ani tamto. Wszak człowiek nie ma duszy. Ma „osobowość”, „umysł”, „jaźń”. Jak zwał, tak zwał – mówi stare ludowe porzekadło. Najważniejsza jest zgodność co do meritum – niemal od samych początków ludzkości ludzie prezentowali niezmiennie mocne przekonanie, że w ich ciele znajduje się coś więcej niż zbiór narządów. Specjalnie z myślą o tym czymś konstruowano doprawdy niesłychane teorie. Hinduiści wierzą, że dusza to rodzaj karty SIM, którą uaktywnia się w różnych, coraz to nowszych telefonach (na tym z grubsza polega reinkarnacja). Gnostycy, za Platonem, twierdzili, że Stwórca posiada coś w rodzaju magazynu dusz, w którym wszystkie naraz powołane do życia na początku świata, grzecznie czekają na wcielenie. U chrześcijan myślenie o duszy najbardziej rozwinął święty Tomasz z Akwinu, przypominając, że człowiek nie może być człowiekiem, nie mając zarazem i duszy, i ciała. Gdyby miał samo ciało – byłby rośliną, gdyby miał tylko duszę – byłby aniołem. Nie jest więc tak, że ciało i dusza to dwa rywalizujące ze sobą elementy. Oba są bowiem bezwzględnie niezbędne do życia. A ono nigdy nie będzie już takie samo, jeśli pomedytuje się chwilę nad inną prawdą – nasze ciało to forma, w jakiej wyraża się dusza, podobnie jak dusza jest formą ciała. Dusza traci tę swoją formę w momencie śmierci; ale wciąż nosi w sobie – cudownie plastyczne określenie – „potencjał” cielesności, by powrócić do pełni w momencie zmartwychwstania. Czy po odcięciu palca traci się część duszy? Nie. Dusza jest niematerialna. Duszy nie można „zrobić”, zawsze jest ona tworzona z nicości bezpośrednio przez Boga, dusza jest niezłożona i niepodzielna. Czegoś, co nie składa się z atomów, nie da się podzielić na kawałki. Nie jest samoistnym bytem, który wyścieła od wewnątrz nasze ciało niewidzialną warstwą i z którego części można by później wyhodować byt pokrewny. Odcinając sobie palec, nie tracimy nic z naszego człowieczeństwa. Nie tracimy nic ze swej duszy, bo nie można jej przecież podzielić na części. Czy bliźnięta mają najpierw jedną duszę? Fascynująca kwestia. Prawdziwy wysyp pytań tej maści przyniósł rzecz jasna wiek dwudziesty


i nagłe zderzenie się prawd wiary z rozwojem nauk przyrodniczych. Dziś powszechnie krytykowany jest starodawny pogląd Arystotelesa (powtórzony przez świętego Tomasza), który przekonywał, że ciało łączy się z duszą, dopiero gdy płód przyjmuje już „formę ludzką”, czyli w przypadku chłopców – czterdziestego dnia po poczęciu, w przypadku dziewcząt (uwaga, seksizm!) – osiemdziesiątego dnia po poczęciu. Kościół wierzy, że dusza pojawia się w człowieku już w momencie zapłodnienia komórki jajowej, a życie niezależnie od tego, czy płód ma już ręce i nogi, jest święte właśnie dlatego, że nosi w sobie duszę, bezpośredni dar od Boga. Od momentu poczęcia życie człowieka jest więc nie sprawą jego matki czy nawet jego własną, lecz relacją z Bogiem. I dlatego Kościół uznaje aborcję za zbrodnię. Ciekawe światło na tę kwestię rzuca John Saward, który w pracy Reedemer in the Womb („Odkupiciel w łonie”) analizował życie płodowe Jezusa Chrystusa, pisząc, że On też otrzymał ludzką duszę dokładnie w momencie poczęcia. Nie mógł jej otrzymać wcześniej ani później, od samego początku był Bogiem-Człowiekiem, a nie jakąś boską zygotą – stąd wniosek, że pozostałe wszystkie dzieci tego świata też nie mają żadnych faz przejściowych, od początku są ludźmi – i już. Świetnie, ale przecież nauka o USG wciąż pędzi do przodu szybciej niż katechizm i co parę lat stawia nam kolejne pytania. Co zrobić z bliźniakami jednojajowymi, które powstają przecież z jednej i tej samej zapłodnionej komórki, ta bowiem następnie dzieli się na mniejsze? Czy to znaczy, że jedna dusza też podzieliła się na dwie mniejsze? Czy wcześnie dokonana aborcja zabiła jedno, czy dwoje dzieci? Tego typu kazuistyka, wzorowana na średniowiecznych debatach o tym, ile diabłów mieści się na główce od szpilki, jest nawet frapująca, problem w tym, że i w dwudziestym pierwszym, i w dwunastym wieku pogrążony w takim mędrkowaniu człowiek prędzej czy później musi rozbić się o ścianę. Za którą zostaje już tylko wiara. Ciekawskich, którym takie postawienie sprawy nie wystarczy, warto odesłać do fundamentalnej, i chyba jedynej tak wyczerpującej, pozycji z zakresu embrioteologii. David Albert Jones w książce The Soul of the Embryo („Dusza embrionu”) wyjaśnia, że jeśli idzie o podział komórki – kolejna dusza pojawia się zawsze w


momencie, gdy powstaje kolejne ludzkie ciało (czyli najpierw jest jedna, a później są dwie). Każde ciało musi mieć swoją duszę. Będzie ją miało również ciało sklonowane. Gdzie siedzi dusza: w sercu czy w głowie? Ten rozdzialik przeznaczony jest wyłącznie dla ludzi o stalowych nerwach, którzy nie zemdleją, słysząc, że dwieście lat temu zdarzali się lekarze badający skazańców straconych podczas rewolucji francuskiej na gilotynie. Podłączali odcięte głowy ludzi i zwierząt do krążenia zewnętrznego i sprawdzali ich reakcje na polecenia. Przekraczamy przy tym granice, za którymi nauka o człowieku zmienia się w zadumę nad zawodowymi zboczeniami naukowców. Ręce opadają, gdy w książce Zagadki ciała natrafia się na postać Cheta Fleminga, biologa i inżyniera, który zafascynowany cytowanymi wyżej francuskimi pomysłami, opatentował urządzenie do utrzymywania samej głowy przy życiu. W 1971 roku na kongresie chirurgów w New Haven grupa lekarzy z Ohio pod wodzą doktora Roberta White’a poinformowała z kolei, że utrzymała przy życiu przez trzydzieści sześć godzin odcięte głowy rezusów (małp najbliższych rozwojowo człowiekowi). „Nasze zwierzęta nie były śpiące, obserwowały otoczenie, jadły, gryzły, jeśli nasze wrażliwe ręce zbliżyły się do ich pysków” – chwalił się „naukowiec”. Chet Fleming, komentując powyższe badania, stwierdził ponadto, że trwają badania nad utrzymaniem przy życiu „mózgu w stanie nienaruszonym”, bez organów czuciowych i czaszki. A więc jednak dusza człowieka jest w mózgu? Ależ skądże znowu! Powtórzmy raz jeszcze – niepodzielna dusza nie może znajdować się w konkretnym miejscu – ani w sercu (które można przecież zastąpić sztucznym sercem), ani we krwi (którą można w całości lub w częściach przetoczyć), ani w mózgu. W mózgu mieści się wyłącznie „pstryczek” – ośrodek dowodzenia ludzkim ciałem, który – gdy się go ostatecznie wyłączy – sprawia, że dusza nie ma już w ciele nic do roboty. I niezależnie od tego, czy odcięte przez sadystów głowy będą mrugać przez pięć czy dziesięć godzin, jedno z pewnością się nie zmieni – bez reszty organizmu mózg jest równie zbędny jak armia składająca się


z dwóch generałów i pięciu sierżantów sztabowych. Błąd Fleminga i jego kolegów polega na tym, że zafascynowani szkiełkiem i okiem, zdają się pojmować człowieka w kategoriach matematycznego równania, zapominając, że są w przyrodzie zjawiska, w przypadku których całość jest czymś zdecydowanie większym niż prosta suma części. Za kilkadziesiąt lat oni i im podobni spróbują pewnie zmusić do kichania wątrobę, a jelito grube nauczą liczyć do dziesięciu. Warto jednak nie ulegać zbyt łatwo ich szaleństwu i wciąż ufać zdrowemu rozsądkowi, który podpowiada, że chociaż w każdym z osobna narządzie drzemać mogą niebywałe żywotne siły broniące go przed śmiercią, człowiek to nie tylko leżące przed nami serce, mózg czy jelita. Owczego pędu do poszukiwania biologicznych odpowiedzi na duchowe pytania nie da się już chyba jednak powstrzymać. A biorą w nim udział nie tylko prowincjonalni obcinacze małpich łebków, ale również śmiertelnie poważne instytucje wojskowe czy rządowe, jak się okazuje, szczerze zafascynowane liczącymi sobie tysiące lat koncepcjami głoszącymi, że jeśli się człowiek (demon, strzyga, południca) postara, może przejąć kontrolę nad duszą innego nieszczęśnika. Czasem badania te skręcają w najbardziej nieprzewidywalne uliczki, o czym przekonuje Mary Roach, autorka fascynującej książki Stiff. The Curious Lives of Human Cadavers („Sztywni. Frapująca historia ludzkich zwłok”). Opisuje w niej beznadziejne próby wydobycia z Zarządu Wywiadu i Bezpieczeństwa Armii Stanów Zjednoczonych jakichkolwiek informacji o eksperymentach prowadzonych tam prawdopodobnie w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Podobno koncentrowały się one na fenomenie jasnowidzenia „niezbędnym naszej armii do tego, by nie ruszając się zza biurka, wytropić nieistniejące magazyny irackiej broni masowego rażenia” – wyzłośliwia się Roach. Zdaniem Roach, wojskowi usiłowali powtórzyć w swoich laboratoriach eksperymenty przeprowadzane w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku przez Clive’a Baxtera. Baxter próbował dowieść, że komórki, w jakikolwiek sposób odłączone od ciała człowieka, pozostają w kontakcie ze „statkiem-matką”. Pobierał fragment tkanki z policzka osoby badanej i umieszczał go w wyposażonej w dziesiątki czujników tubie („jak


ocenić te ważne funkcje życiowe tkanki pobranej z policzka – nie mam pojęcia, ale tu przecież chodzi o wojsko, a wojsko zna wszystkie supertajne techniki” – szydzi dalej Mary Roach). Następnie osobę badaną przeprowadzano do innego pomieszczenia, gdzie pokazywano jej bardzo stresujące obrazy, na przykład film ze scenami przemocy. Odłączone od ciała komórki reagowały podobno takim samym stresem jak cały wystawiony na nieprzyjemne bodźce organizm. Eksperyment powtarzano przez kolejne dwa dni, zwiększając odległość: „Nawet 50 mil od laboratorium, komórki wciąż odczuwały ból człowieka”. O metodach „biokomunikacji” napisano później dziesiątki książek. Tropiono też na przykład sposoby, jakimi dogadują się rośliny, o czym opowiada między innymi książka Petera Tompkinsa i Christophera Birda The Secret Life of Plants („Tajemne życie roślin”), po której żaden wrażliwy człowiek nie weźmie już do ust skromnego selera, wesołej marchewki, o nieśmiałym patisonie nie wspominając. Pytanie, które legło u podstaw znacznej części wymienionych wyżej pseudonaukowych ekstrawagancji, dziś zadają sobie również zwolennicy i przeciwnicy transplantologii. W ich debatach po wystrzeleniu wszystkich medycznych argumentów przychodzi zwykle czas na zastanowienie się, czy można przeszczepić komuś organ, który wcześniej był częścią innego człowieka (a więc teoretycznie zarówno jego ciała, jak i duszy). Przeciwnicy przeszczepów podpierają się wówczas nader popularnymi, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, pozycjami, wypełnionymi po brzegi świadectwami ludzi, którzy po przeszczepie serca (co ciekawe – nigdy po przeszczepie wątroby czy nerek) zmienili swoją psychikę, upodabniając się niezwykle do osoby dawcy. Najbardziej soczyste przykłady ma w swoim archiwum Paul Pearsall, autor bestselleru The Heart’s Code („Kod serca”). Eksploatuje w nim do bólu teorię „pamięci komórkowej” i przedstawia czytelnikom między innymi mężczyznę, który otrzymał serce bandyty geja (delikwent zginął podczas napadu od strzału w plecy) i odtąd nie dość, że zaczął się ubierać w „bardziej kobiecy sposób”, to na dodatek pojawiły się u niego silne bóle w krzyżu. Mary Roach pisze, że jej ulubionym przypadkiem pozostaje wstrząsająca relacja kobiety, w której piersi bije serce


prostytutki i która odtąd nie może powstrzymać się od wypożyczania zdrożnych filmów, domaga się od męża seksu każdej nocy, a na dodatek – również nieproszona – chętnie wykonuje striptiz. Mehmet Oz, amerykański transplantolog, podaje inny przykład – człowieka, który „wiedział”, że serce podarowała mu młoda Murzynka – ofiara wypadku samochodowego („Wciąż czuję w ustach smak frytek, które wtedy jadła”). Oz sprawdził dane, okazało się, że dawcą narządu był starszy, biały mężczyzna. Doktor Oz dodaje, że wielokrotnie później konfrontował takie właśnie przekonania swoich pacjentów z rzeczywistością. „I wszyscy się mylili”… Ciekawe, czemu literatura tak uparcie milczy o osobach, którym wszczepiono sztuczne, metalowe serce. Czy zagustowali w muzyce techno? Mimo że koncepcja głosząca, iż wraz z pobraniem fragmentu ciała od dawcy kradnie się też fragment jego duszy, na kilometr trąci szamanizmem, naukowcy nie dają za wygraną. Kate Ruth Linton w swojej pracy Knowing by Heart. Cellular Memory in Heart Transplants („Znać na pamięć. Pamięć komórkowa w transplantacjach serca”). Pamięć przedstawia inne teorie, które mogłyby tłumaczyć zmiany zachodzące po przeszczepie w organizmie i psychice biorcy. W jej rozważaniach natykamy się na pojęcie sercowego minimózgu, czyli pamięci o reakcjach i trybie pracy zachowanych w „obsługujących” serce komórkach nerwowych, a na horyzoncie nauki pojawia się nawet całkiem nowa dziedzina, neurokardiologia. Linton cytuje lekarzy podejrzewających, że zmiany w psychice biorców mogą powodować działające czasem jak psychotropy leki obniżające odporność, brane obowiązkowo przez wszystkich biorców, by ich organizm nie bronił się przed przeszczepem. Za fenomen „pamięci komórkowej” biorą się ostatnio również najpoważniejsze naukowe tuzy. Chcą ustalić, czy przeszczepy mogą wpłynąć na zmianę DNA (a zatem w istocie zmianę „biologicznej osobowości”) biorcy. Z naszego punktu widzenia cały spór o to, czy duszę człowieka można przeszczepić wraz z sercem, nie ma rzecz jasna najmniejszego sensu. Większość kościelnych i medycznych specjalistów zgadza się co do tego, że wraz z przełączeniem wspomnianego wyżej „pstryczka”, wyłączeniem pnia mózgu, ciało jako całość przestaje


działać, a w momencie gdy ginie jeden z dwóch składających się na człowieka elementów, pęka doskonała jedność ciała i duszy – człowiek przestaje być człowiekiem. Serce wyjmuje się więc z ludzkich zwłok. I nawet jeśli ciału zdarzy się nawet czasem zgiąć rękę, a głowie otworzyć oczy bądź ugryźć amerykańskiego sadystę odzianego w biały kitel, są to wyłącznie odruchy, na które dusza patrzy z góry z rozczuleniem i politowaniem. [ Koniec świata ]Czy świat skończy się z hukiem, czy po cichu? 18 maja 1996 roku dziennik „The Boston Globe” miał na pierwszej stronie wielki tytuł: „Dzięki Bogu, ta asteroida tylko przelatuje”. Kawałek kosmicznej skały zmierzający z kosmiczną prędkością w stronę Ziemi miał jakieś pół kilometra średnicy – słynny meteoryt tunguski, który w 1908 roku wywołał spustoszenie na rosyjskiej Syberii, około 30 metrów. Czy to znaczy, że jesteśmy bezpieczni? Ależ skąd. Marcelo Gleiser, amerykański astronom, w swojej książce The Prophet and the Astronomer („Prorok i astronom”) ostrzega: każdego dnia w kierunku Ziemi lecą setki kosmicznych skał. Część z nich topi się w atmosferze, większe do niej dolatują. Osobne ryzyko stanowią, rzecz jasna, komety. 14 sierpnia 2126 roku 24 miliony kilometrów od Ziemi przeleci kometa Swift-Tuttle’a, która pędzi do nas z prędkością 61 km/s. W 3044 roku ta sama kometa będzie już jednak „tylko” 1,5 miliona kilometrów od nas. A jeśli się „omsknie”? Gleiser przypomina, że komety często są wytrącane ze swojej trajektorii. Dzięki sondzie Galileo i teleskopowi Hubble’a widzieliśmy to na żywo, gdy w lipcu 1994 roku „rozkojarzona” kometa Shoemaker-Levy 9 z całym impetem walnęła w Jowisza. Zdjęcia i obliczenia pokazują, że siła eksplozji równa była mocy miliarda bomb zrzuconych na Hiroszimę. Cytowane przez Gleisera statystyki pokazują, że raz na parę milionów lat Ziemię skutecznie atakuje skała o średnicy około 10 kilometrów. To właśnie taki kamień ładnych parę lat temu brutalnie skończył sielankę dinozaurów. Gady, które nie zginęły od powstałej po zderzeniu fali uderzeniowej i trzęsienia Ziemi, zalało gigantyczne tsunami albo zabił mrok, zimno i ciemność, które zaległy Ziemię po tym, jak wstrząs pobudził wulkany do wyrzucenia w powietrze setek tysięcy


ton gęstego pyłu. Specjaliści są zdania, że jeśli nawet uda nam się wyśledzić kolejny tak wielki kawał skały, na reakcję może być za późno. Zresztą o jakiej reakcji tu mowa? Zadzwonimy po Bruce’a Willisa, który w filmie Armagedon wraz z grupą teksańskich nafciarzy poleciał w kosmos, by dokonać odwiertów na powierzchni złowrogiej asteroidy i wysadzić ją ładunkiem atomowym? Niemądry! Wysadzona asteroida nie jest wcale mniej groźna od całej, jej fragmenty będą przecież dalej lecieć. Ujmując całą rzecz w telegraficznym skrócie – ludzkość nie może zrobić nic. Poza jednym. Może patrzeć w niebo pogodzona z myślą, że nad nią krąży już kamyczek, którego jedynym zadaniem jest wykonać wyrok śmierci na pięknej błękitnej planecie. Nasi bliźni robią to zresztą już od tysięcy lat. Zagładę wszechświata wieszczyli już starożytni mędrcy – ot, choćby Anaksymander kreślący wizję gwiazd jako miejsc, z których wydostaje się ogień. Czytelnicy komiksów o Asteriksie i Obeliksie pamiętają z pewnością, że jednym z głównych zmartwień sympatycznych Galów było to, by niebo nie spadło im na głowę (obawa szalenie popularna w środowiskach europejskich druidów). We wrześniu 989 roku przelot komety Halleya postawił na nogi pisarzy i kapłanów w całej Europie. Zjawienie się innej komety w 1680 roku zaowocowało kilkuset traktatami o końcu świata. O tym, że będzie on w jakiś sposób związany z tym, co widzimy nad nami, poucza nawet Pismo Święte. W zamykającej Nowy Testament Apokalipsie świętego Jana czytamy o smoku „zmiatającym z nieba trzecią część gwiazd”, ogniu zstępującym na ziemię oraz dobywającym się z góry huku. Polski teolog ojciec Zdzisław Kijas wymienia dziewięć podstawowych znaków, które poprzedzą drugie przyjście Jezusa na ziemię. Osiem z nich dotyczy ziemi: pojawienie się fałszywych proroków, wojny i konflikty światowe, kataklizmy – głód, zaraza, trzęsienia ziemi, prześladowania wiernych, nasilenie się zła w świecie, „ohyda spustoszenia” oraz głoszenie Ewangelii po całej ziemi, dziewiąty sygnalizuje, że po zakończeniu pierwszych ośmiu „słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku; gwiazdy zaczną padać z nieba i moce niebios zostaną wstrząśnięte. Wówczas ukaże się na niebie znak


Syna Człowieczego i wtedy będą narzekać wszystkie narody ziemi; i ujrzą Syna Człowieczego przychodzącego na obłokach niebieskich z wielką mocą i chwałą. Pośle On swoich aniołów z trąbą o głosie potężnym, i zgromadzą Jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego” (Ewangelia Mateusza, rozdział 24). Dlaczego z daty końca świata Bóg robi tajemnicę?Zaryzykuję opinię prywatną – bo bez tej tajemnicy świat nie miałby głębi. Koniec świata to z jednej strony przykra konieczność, wymuszona przez grzech pierworodny (gdybyśmy zostali z Bogiem w raju, apokalipsa nie byłaby potrzebna), z drugiej jednak – coś, co nadaje wagę ludzkiej egzystencji. Wiemy, że to wszystko się skończy, nie wiemy kiedy – gdy człowiek ma tę świadomość, każda najdrobniejsza rzecz zyskuje znaczenie. Chwila warta jest tego, by ją przeżyć. Pojawia się tęsknota. Jest miejsce na marzenia, pytania, łzy. Nie wszystkim jednak tłumaczenie wystarczy. Po cytowanej wyżej wypowiedzi Jezusa uczniowie robili wszystko, by wyciągnąć z Niego nieco więcej informacji. Kardynał Joseph Ratzinger w książce Śmierć i życie wieczne pisze, że owe znaki dobrane zostały jednak tak, by przemawiały do ludzi wszystkich epok i nie pozwalały na szczegółowe dywagacje chronologiczne. Ale ludzie i tak próbowali wykraść Bogu Jego tajemnicę. Pierwsi uczniowie Chrystusa byli przekonani, że koniec świata nastąpi jeszcze za ich życia. Joachim z Fiore, średniowieczny kaznodzieja, napracował się, przeliczając głowy smoków obecnych w Apokalipsie, liczbę wspominanych tam pieczęci oraz pokoleń, i ustalił, że dzieje świata składają się z trzech okresów – ery Ojca, ery Syna i ery Ducha Świętego. Trzecia era miała rozpocząć się w połowie trzynastego wieku i trwać do wieku dwudziestego szóstego. Miała być erą „zakonnej utopii” – czasem, gdy wszyscy ludzie odnajdą swoje szczęście, żyjąc jak mnisi. Epidemia dżumy, która zaatakowała Europę w wieku czternastym, przyniosła co najmniej kilka nowych, „sprawdzonych” terminów. Nostradamus wyznaczył koniec świata na 12 grudnia 2012 roku. Dopóki takie przepowiednie stanowiły domenę żądnych cudowności pomocy kuchennych, na całą tę matematykę można było


patrzeć z politowaniem. Podobnie jak na fantazje świadków Jehowy (ci koniec świata przepowiadali już na: 1844, 1854, 1874, 1914, 1925, 1975, 1995, obecnie dali sobie trochę więcej czasu i twierdzą, że nastąpi w roku 2034). Wagę apeli Jezusa, który sugerował, by nie zajmować się wyznaczaniem dat, bo ów dzień „przyjdzie jak złodziej”, a zna go wyłącznie Bóg, poznaliśmy na dobre dopiero w dwudziestym wieku, gdy różnej maści sekciarze najpierw odgadywali daty Armagedonu, a później z żelazną konsekwencją fundowali go sobie i swoim wyznawcom. Wszyscy słyszeli o Davidzie Koreshu, który w 1993 roku doprowadził do śmierci swojej i około 80 współwyznawców. Piętnaście lat wcześniej w Gujanie James Warren Jones uśmiercił aż 913 ludzi. Niejaki Do, lider sekty Niebiańskie Wrota, przejął się z kolei doniesieniami o mającej przelecieć obok Ziemi komecie Hale’a-Boppa. Skonstruował teorię, w myśl której za kometą podążał statek kosmiczny mający uratować jego wyznawców. 23 marca 1997 roku, gdy kometa była najbliżej Ziemi, zabił się wraz z 38 swoimi wyznawcami. Współczesny świat z jednej strony jest więc domem maniaków, którzy z kalendarzykiem w ręku planują kosmiczną zagładę, z drugiej – takich, którzy całą ośmieszoną w ten sposób problematykę uznają za bajki dla niegrzecznych dzieci. Tymczasem chrześcijańskie podejście do kwestii ostatecznych powinno być jasne. „Koniec świata” to nie koniec świata. Wszystkie spodziewane kataklizmy to głośne preludium, wstęp do wydarzenia, na które czeka każdy człowiek, zwierzę i roślina – powtórnego przyjścia Chrystusa. Kiedy ono nastąpi? Prawdopodobieństwo, że dziś albo za siedem tysięcy trzysta lat, jest dokładnie takie samo. Trzeba pogodzić się z tym, że przyszłość jest zapisana nie w galerii portretów papieży Bazyliki Świętego Pawła za Murami („pobożne” legendy głosiły, że gdy braknie miejsca na portrety, skończy się też świat – Jan Paweł II, słysząc to, kazał przygotować dodatkowe miejsca), a jedynie w myślach samego Pana Boga. Ziemia nie będzie trwać wiecznie. Czy świat skończy się, zanim umrze Ziemia? Nie mam bladego pojęcia. To, że Ziemia nosi w sobie zapis swojej śmierci, jest jasne. Bóg wyposażył przyrodę w pewne prawa, których tropem idąc, możemy ocenić, ile jeszcze czasu jej


zostało. Podsumujmy więc to, co wiemy. W tej krótkiej podróży do przyszłości naszej planety będziemy potrzebować przewodników, choćby takich jak Peter Ward i Donald Brownlee, profesorowie geologii i zoologii (Ward) oraz astronomii (Brownlee), autorzy fascynującej książki The Life and Death of Planet Earth („Życie i śmierć planety Ziemia”). Uczeni ci już na początku wycieczki wylewają nam na głowy kubeł zimnej wody, przypominając, że nasz glob powoli wchodzi w zaawansowany wiek średni. Rysują zegar, na którym widać, że jeśli dotychczasowe losy Ziemi zamknąć w obrębie jednej doby, znaczy to, że życie pojawiło się na niej dopiero około 22.00. Dinozaury zagościły u nas około 23.00, a zginęły dwadzieścia minut przed północą. Homo sapiens zjawił się na Ziemi dwie sekundy temu. Ludzkie cywilizacje liczą sobie dziesiętne części sekund. Obok widzimy inny zegar, który pokaże nam nie tylko historię, ale i przyszłość. Przewidywany czas istnienia Ziemi (12 miliardów lat) rozpięty jest między jej powstaniem (północ), a dezintegracją (południe). Życie pojawiło się przed 1.00 w nocy, czas na życie zwierząt (a także ludzi) przewidziany jest między 4.00 a 5.00 rano (obecnie mamy 4.30). Około 8.00 rano wyparują oceany, a przez całe przedpołudnie Ziemia zmieniać się będzie w rozpaloną kulę. Wszystko, rzecz jasna, przez Słońce, które oświetla Ziemię od miliardów lat, ale stopniowo zmieniać się będzie w czerwonego karła, aż w końcu spali wszystko w swoim pobliżu. Obaj uczeni, kreśląc wizję umierania Ziemi, opierają ją na swojej wiedzy o trapiących ją wcześniej kataklizmach, a także na historii innych planet. Ich zdaniem, droga do ery ognia wieść będzie przez erę lodu. A problemy zaczną się za kilka–kilkadziesiąt tysięcy lat, gdy na Ziemi po trwającym od dwunastu tysięcy lat okresie ocieplenia zimą znów zacznie padać więcej śniegu, niż będzie się w stanie stopić latem. Szokująca informacja: całe nasze ludzkie życie, prehistoryczne państwa i współczesne wieżowce, wszystko, co jest nam bliskie i wiąże się z dumnym pojęciem człowieczeństwa, wstrzeliło się wprost idealnie w okres międzyzlodowaceniowy, krótką przerwę w


trwających po jakieś sto tysięcy lat okresach przejmującego zimna. Rozkoszując się wakacjami w Tunezji czy Egipcie, warto skierować wdzięczną myśl ku Bogu, wspominając, że Ziemia parę razy zamarzała przecież całkiem (włącznie z oceanami, tworząc regularną „śnieżną kulę”), a jeszcze kilkanaście tysięcy lat temu lodowce pokrywały Kanadę. Przy zbliżającym się zlodowaceniu znów trzeba będzie przemalować wszystkie mapy. Anglia i Irlandia będą częścią półwyspu ciągnącego się od Francji. Japonia połączy się lądem z Chinami, a Australia stworzy jeden kontynent z Nową Gwineą. Lodowiec „dojedzie” wtedy do Nowego Jorku, zakryje też Skandynawię, a przedstawiona w książce wizja Manhattanu i Londynu pokrytych wysokimi na trzy kilometry czapami lodowców mrozi krew w żyłach. Teza postawiona przez Warda i Brownlee jest pewnie mocno dyskusyjna, ale przekonują oni, że globalne ocieplenie, które „udało się” nam wyprodukować i które spędzało sen z powiek ekologów w latach dziewięćdziesiątych, będzie w stanie powstrzymać wyziębienie Ziemi może o kilka wieków. Angielscy uczeni, którzy przeprowadzili konkurencyjne badania, mówią, że mamy jeszcze jakieś 50 tysięcy lat. Tak czy siak – w końcu zacznie się koszmar precyzyjnie opisany w Apokalipsie. ONZ szacuje podobno, że w 2150 roku na Ziemi może mieszkać dwadzieścia osiem miliardów ludzi. To dużo więcej niż Ziemia jest w stanie dziś wyżywić i pomieścić. A jeśli za kolejne kilkanaście tysięcy lat spora jej część zostanie przykryta śniegiem? Wojny o żywność będą na porządku dziennym. Ludzie zaczną masowo przemieszczać się w stronę równika, wywołując wojny. Kiedy możemy liczyć na stałą poprawę pogody, kiedy na dobre zakończy się zimny okres w historii Ziemi? Bagatela, za jakieś dwa–dziesięć milionów lat. Czy świat może istnieć dalej bez człowieka? W rozważaniach o potencjalnych kataklizmach mamy skłonność do prezentowania postawy zadufanego w sobie prymusa. Co z tego, że Ziemia zamarznie? Polecimy sobie wtedy w kosmos i z pewnością wynajdziemy takie technologie, o których dziś nam się jeszcze nie śni. To prawda, że postęp, jaki dokonał się w technice w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, nie miał precedensu w historii ludzkości. Ale – sugerują Ward i Brownlee – nie da się biec sprintem na


maratońskich dystansach. Praw fizyki i chemii nie można zmieniać, można je jedynie odkrywać. To, że w ciągu osiemnastu miesięcy podwaja się szybkość konstruowanych komputerów, nie oznacza, że kiedyś ta droga nie zakończy się ścianą. Nic nie może być przecież szybsze niż światło. A mówiąc o kosmosie, rozmawiamy o odległościach mierzonych w setkach milionów lat świetlnych. Tej skali nigdy nie uda nam się przeskoczyć. Prędzej czy później – zdaniem autorów – ulegnie ograniczeniu także tak zwana produktywność biologiczna, napędzający życie mechanizm zamiany nieorganicznych związków węgla w związki organiczne. Za setki tysięcy lat, a może szybciej, ludzkość przestanie się więc rozwijać. Zacznie się „zwijać”, podobnie zresztą jak Ziemia, która będzie umierać dokładnie tak jak człowiek – wracając do przypominającej dziecinną formy. Oto świat za kilkaset milionów lat: zamiast siedmiu – jeden wielki kontynent, gorące morza, spalona słońcem ziemia (średnia temperatura 40˚C), wilgotność bliska stu procent. Czy jeszcze tam będziemy? Umieranie Ziemi w opisie Warda i Brownlee przypomina historię desperata, który postanowił powiesić się nad strumieniem, by w razie urwania się stryczka utonąć, a wcześniej wziął jeszcze śmiertelną dawkę leków. Jeśli w okresie mrozów nie wykończy nas zimno, w okresie upałów może zabije nas nieruchomy, wielki ocean, na którego dnie tłoczyć się będą dwutlenek węgla i metan, w każdej chwili mogące wybuchnąć lub stworzyć toksyczną chmurę, taką jak ta, która podnosząc się znad lokalnego jeziorka, zabiła w 1986 roku w Kamerunie 1700 osób. Być może do tego czasu „załatwi” nas wspominana już wyżej asteroida lub kometa. Może uśmierci nas ogromna wiązka promieniowania gamma (w ciągu najbliższego miliona lat eksploduje Eta Carinae, mocno podstarzała, najbardziej masywna gwiazda Drogi Mlecznej, pięć milionów razy jaśniejsza od Słońca). A może nie przeżyjemy zderzenia naszej Drogi Mlecznej z galaktyką Andromedy, która zbliża się do nas z prędkością ponad miliona kilometrów na godzinę i za trzy miliardy lat zderzy się i wymiesza z naszą? Jeśli nawet to wydarzenie nie skończy się tragicznie – a nie musi, obecnie Droga Mleczna zderza się i wchłania nieregularną karłowatą galaktykę Strzelca,


„pewnie Państwo zauważyli?” – pytają filuternie Ward i Brownlee – z pewnością stopi nas Słońce, które niepostrzeżenie dla ludzkiego oka zużywa się i robi z dnia na dzień coraz jaśniejsze: w ciągu ostatnich czterech miliardów lat zwiększyło swoją jasność o trzydzieści procent i stopniowo będzie zmieniać Ziemię z planety błękitnej w planetę jednolicie brązową. Cytowane przez Warda i Brownleego badania zawartości dwutlenku węgla, kluczowego dla klimatu i życia roślin gazu, mogą sugerować, że rośliny znikną z Ziemi za kilkaset milionów lat. W świecie zwierząt zapanuje ewolucyjny chaos, nasi mniejsi bracia będą rozpaczliwie próbowali przystosować się do nowych warunków. Będą żerować w nocy, chronić się w oceanie, na biegunach. Ale w końcu temperatura wzrośnie do 70˚C i wtedy Ziemię znów obejmą w posiadanie bakterie. Jeden z wykresów przedstawionych przez Warda i Brownlee poraża swoją wymową. Człowiek, zwierzęta, rośliny to jedynie krótki przerywnik w życiu świata, którym przed nami i po nas rządzić będą znane nam z jogurtów czy dziecięcych przychodni drobnoustroje. Dyktatura jogurtowych mikrobów będzie świadkiem, jak za miliard lat zaczną wyparowywać morza (już wyparowują, co widać na zdjęciach dostarczonych przez statek Apollo 16), a towarzyszyć temu będą potworne burze. Nasz świat zmieni się w wyschnięte słone jezioro, po czym zacznie zbliżać się wyglądem do dzisiejszej Wenus. Gdy czyta się te wszystkie okropności, trudno nie westchnąć z wdzięcznością do Boga, docenić ów niesłychany cud, który sprawił, że znaleźliśmy się we właściwym czasie przy właściwych rozmiarów gwieździe... Aż nadejdzie TEN dzień. Słońce zacznie „puchnąć”, wytrącając z równowagi Księżyc, który również „wróci do domu” – spadnie na Ziemię, z której kiedyś na skutek kosmicznej kolizji się wziął. Najpierw „wyparuje” Merkury, później Wenus, w końcu i Ziemia znajdzie się w ognistej chmurze. Wreszcie Słońce umrze, stanie się białym karłem, skurczy się i zaświeci światłem porównywalnym do naszego Księżyca. Historia zatoczy pętlę. Z atomów pozostałych po błękitnej planecie być może powstanie jakiś inny świat, nowa Ziemia. I znów – gdzie wtedy będziemy? Nie wiadomo. Być może


zdołamy uciec. Tylko kto za to zapłaci? Kolonizacja Marsa to pieśń setek najbliższych lat. Przeprowadzka na Czerwoną Planetę odsunie od nas śmierć, ale jej przecież nie powstrzyma – umierające Słońce zniszczy także Marsa. A skoro tak, może lepiej przesunąć samą Ziemię? Ward i Brownlee cytują fascynujące obliczenia pokazujące, że w teorii istnieje możliwość przesunięcia Ziemi przy użyciu grawitacji krążących wokół nas komet, które można by skierować na właściwe orbity. Problem w tym, że aby wypchnąć Ziemię mniej więcej na orbitę Marsa, trzeba precyzyjnie przeprowadzić miliony takich operacji. Przedłużyłoby to erę zwierząt do sześciu miliardów lat od dzisiaj. Ale co, jeśli jeden z miliona przelotów komet zakończy się kolizją? A co z Księżycem, który też zmieni wtedy swoją orbitę? Co będzie po śmierci Ziemi? Ward i Brownlee mówią wprost – nie wiemy. Sugerują jednak, że jedynym miejscem, które skorzysta na „podgrzaniu” Słońca, będzie Tytan, największy księżyc Saturna. Na Tytatnie znaleziono zamarznięte oceany metanu, kryją się też tam chyba zmrożone resztki substancji organicznych. Gdy się to wszystko podgrzeje – piszą uczeni – „będzie to jak dziecko urodzone przez bardzo starą kobietę”. Którą – dodajmy od siebie – i tak wykończy ciemność, jaka zapadnie, gdy Słońce zmieni się w białego karła. Jakie to szczęście, że oprócz naukowych książek chrześcijanie mają Pismo Święte. Święty Paweł otwiera nam oczy, gdy mówi w Liście do Tesaloniczan, że koniec świata przyjdzie jak „bóle na rodzącą kobietę”. A więc on nie mówi o kobiecie umierającej, ale o takiej, której cierpienie zaowocuje całkowicie nowym życiem. Sugeruje też, że już „jesteśmy w ciąży”, że weszliśmy już na drogę, która w sposób nieuchronny do owego porodu nas zaprowadzi. I jeszcze jedno. Mesjasz wyraźnie mówi, że przyjdzie na Ziemię, a nie na Tytana. Ale kiedy?! Mój kolega zapytał kiedyś jednego z największych mistyków dwudziestego wieku, czy obserwowane na świecie wojny i nieszczęścia – w podobnym duchu wypowiadał się już święty Grzegorz Wielki, pisząc w VI wieku, że „świat się starzeje” i „choć nie oglądamy jeszcze znaków na niebie i na słońcu, ale ich bliskość zwiastuje wyraźna zmiana klimatu” – nie skłaniają przypadkiem do sądu, że zbliżają się już czasy ostateczne. W odpowiedzi usłyszał:


„Jaki koniec? To dopiero początek!”. Czy to prawda, że przed końcem świata zjawi się Antychryst,i czy był nim Lenin lub Stalin? Wszystko przez głupie wróżki. Jak podaje Encyklopedia PWN. Religia, o tym, jak współczesna kultura postrzega Antychrysta, zadecydowały wyrocznie Sybilli Tyburtyńskiej, której prawie dwa tysiące lat temu przyśniła się przyszłość ziemi i świata. Antychryst przychodzi tam pod postacią potężnego cesarza i próbuje zaprowadzić zupełnie nowy porządek. Od chwili ogłoszenia przepowiedni portfel kandydatur puchł w zawrotnym tempie. Za Antychrysta uważano więc kolejnych cesarzy rzymskich, później – niemieckich, francuskich i wszelkich innych. Na listę załapali się też Saraceni i prorok Mahomet. Marcin Luter w odpowiedzi na krytykującą go papieską bullę Antychrystem ogłosił papieża. Nietzsche w przypływie uderzającej skromności sam siebie ogłosił Antychrystem, podobne miano przypięto też między innymi Napoleonowi Bonapartemu, Włodzimierzowi Leninowi, a moja babcia per „ty ancychryście” zwracała się do krnąbrnego wnuczka sąsiadów. O Antychryście wspomina Apokalipsa świętego Jana. Tylko co z tego, skoro jeśli chodzi o biblijne teksty odnoszące się do przyszłości, spora grupa ich czytelników traktuje je jako zaszyfrowany komunikat pełen dat, imion i nazwisk. Polski poeta Zygmunt Krasiński poświęcił lata na odcyfrowywanie biblijnych fraz i wyszło mu z grubsza, że Antychryst to islam, a „jednooki cyklop” to admirał Nelson. Nowoczesny świat pociągnął temat dalej i odesłał Antychrysta do świata religijnych bajek. Słuszność tego podejrzenia potwierdzają brednie, jakie wypisują w Internecie „znawcy” tematu. Po wpisaniu słowa „Antychryst” do wyszukiwarki naszym oczom ukazuje się chętnie przeglądany przez internautów wywód przekonujący, że Antychryst, który przyjdzie na Ziemię, nie będzie człowiekiem, ale… „UFO-nautą”. Obejmie on władzę nad połową ludzkości, wysługując się przy tym tysiącami swoich kolegów, którzy już działają na naszej planecie, za pomocą operacji plastycznych wcielając się w znanych polityków, biznesmenów i dziennikarzy. Do autora serwisu z rewelacjami wysłałem list, w którym poinformowałem go, iż sam również najwyraźniej jest UFO-nautą, gdyż kolaboruje z Antychrystem


w robieniu ludziom wody z mózgu. I tłumaczeniu, że walka dobra ze złem to konflikt Ziemi i kosmosu. Próby wystrzelenia zła na Marsa to zaciemnianie obrazu, zło – podobnie jak dobro – jest w każdym chodzącym po ziemi człowieku. Każdy z nas ma w sobie bombę i tylko od niego zależy, czy zechce jej użyć. Prawdziwy Antychryst będzie zaś robił wszystko, byśmy sami z własnej woli jej użyli. Mało tego, byśmy robiąc zło, byli święcie przekonani, że czynimy dobro. Bo Antychryst to – w telegraficznym skrócie – „ściemniacz”. Biblia w wielu miejscach pisze o tym, że pojawi się on na ziemi, zanim nastąpi koniec świata. Jezus w Ewangelii Mateusza przestrzega zresztą przed całym tabunem fałszywych proroków, którzy krążyć będą po ziemi i opowiadać, że są Mesjaszami. Katechizm wyraźnie podbija jednak ten jeden, szczególny moment, gdy działalność wszystkich Antychrystów świata spotka się w jednym człowieku. „Przed przyjściem Chrystusa Kościół ma przejść przez końcową próbę, która zachwieje wiarą wielu wierzących. Odsłoni się tajemnica bezbożności pod postacią oszukańczej religii, dającej ludziom pozorne rozwiązanie ich problemów za cenę odstępstwa od prawdy”. Jak rozpoznać Antychrysta? Katechizm definiuje więc Antychrysta jako kogoś, kto podszywa się pod Mesjasza. Można to, rzecz jasna, czynić w sposób toporny i nieudolny – jak choćby panowie, którym kult własnej jednostki przesłonił rozum i którzy dochodzili do wniosku, że skoro są tacy „fajni”, to z pewnością nie są ludźmi, po prostu musi być w nich „coś jeszcze”. Antychryst sprzed końca świata nie będzie jednak zwykłym, nadętym bubkiem. Pokaże się nam prawdopodobnie jako uczciwy, szlachetny chrześcijanin. Będzie czynił cuda, głosił słuszne frazy. Być może usłyszymy w mediach o człowieku, który otrzymał niezwykły dar uzdrawiania dusz i ciał, który pociągnie za sobą tłumy swoją pokorą, ascezą, współczuciem. Zostanie za życia okrzyknięty świętym. A wtedy zacznie niezauważalnie przesuwać akcenty. Ze sługi Boga zmieni się w bożyszcze. Są dwa zasadnicze testy, które mogą pomóc odróżnić wielkie dobro od podszywającego się pod nie wielkiego zła. Po pierwsze – wielkie dobro jest zawsze przezroczyste. Wielki święty nie maluje swojego obrazu, on poleruje szybę. Robi wszystko, by ludzie, patrząc mu


w oczy, nie widzieli jego, ale Boga. Dlatego właśnie świętymi nie zostali Neron i Napoleon Bonaparte, dlatego zostali nimi Matka Teresa i Jan Paweł II. Po drugie – nigdy nie rozpoznamy, czy osoba, która staje przed nami, to nasz własny ojciec czy może podstawiony przez MI5 przebieraniec, jeśli z ojcem nie mamy kontaktu. Bo proszę sobie wyobrazić, oto mamy przed sobą dwóch identycznie wyglądających jegomościów. Zmysły mogą nas zmylić, ale nie zmyli nas serce. Po prostu wiemy, że coś „jest w jego stylu”, a coś innego nie. „Ojciec tak by się nie zachował, na pewno by tak nie powiedział” – w środku pali nam się czerwona lampka. Dostrzegą ją tylko ci, którzy na co dzień próbują z tym ojcem żyć. Przyjście Antychrysta będzie „crash testem” naszej wiary. Ludzie, którzy dożyją końca świata, przejdą przez to wszystko. Ci, którzy go nie dożyją, zamiast skakać z radości, powinni uważać na to, czy Antychryst przypadkiem nie pojawił się także w ich okolicy (bo dla każdego z nas śmierć jest przecież minikońcem świata). Po co w ogóle jest koniec świata?Napiszę to dobitnie, bodaj po raz trzeci. Po to, żeby mógł się zacząć świat nowy i lepszy. Żeby to wszystko, co zostało połamane w raju, mogło się skończyć. Człowiek w raju postawił mur między sobą a Bogiem. Chrystus przez swoją śmierć zrobił wyłom w murze. W chwili końca świata ten mur zostanie zburzony do końca. Chrystus, przychodząc na świat po raz drugi, nie zjawi się na nim po to, by przy pomocy aniołów wykonać czczą demolkę czy się wyżyć. Jego przyjście będzie lekiem na jątrzącą ranę. Bóg zmieni niedoskonały świat w rzeczywistość doskonałą, osądzi i zamknie historię, wskrzesi nasze ciała (wiele o tym piszę w Tabletkach pośmiertnych). „Jesteście ważniejsi niż wiele wróbli” – przypomina Ewangelia. Ludzie nie podzielą przecież losu dinozaurów. Dla chrześcijanina koniec świata to naprawdę początek. [ Niewierzące UFO ]Czy to możliwe, że Bóg stworzył kogoś jeszcze? 5 sierpnia 2006 roku pojęcie bliźniego nabrało nowego, niezwykle ekscytującego znaczenia. Argentyński jezuita José Gabriel Funes, nowy szef Watykańskiego Obserwatorium Astronomicznego, udzielił wywiadu agencji informacyjnej Ansa. Tekst rozmowy natychmiast obiegł świat. „Jeśli gdzieś jest E.T. (istota pozaziemska), to


trzeba go uznać za naszego brata” – mówił ksiądz Funes. „Jeśli istnieją istoty pozaziemskie, dla teologii nie stanowiłoby to problemu, bo także one są stworzeniem Bożym. Skory święty Franciszek mówił o bracie wilku, my nie możemy nie mówić o bracie E.T.” – wyjaśniał ksiądz, na co dzień z teleskopów ustawionych na terenie papieskiej rezydencji w Castel Gandolfo (filia obserwatorium znajduje się w amerykańskiej Arizonie) wypatrujący planet, na których można by znaleźć ślady życia. Pracy mu nie zabraknie. Pierwszy „pozasłoneczny” układ planetarny odkrył w 1991 roku Aleksander Wolszczan, a dziś uczeni znają ponad sto osiemdziesiąt takich układów. A na tym z pewnością nie koniec. Bill Bryson, brytyjsko-amerykański popularyzator nauki, autor Krótkiej historii prawie wszystkiego, podaje, że we wszechświecie jest jakieś 10 miliardów bilionów planet. Na jednej z amerykańskich stron astronomicznych wyczytałem, że w naszej Galaktyce jest podobno od 200 do 400 miliardów gwiazd. Zdaniem autora strony, teoretyczne warunki do wytworzenia wokół siebie życia spełnia co najmniej kilkadziesiąt miliardów z nich. Z ponad 10 tysięcy gwiazd znajdujących się do 100 lat świetlnych od Słońca do powyższej kategorii łapią się prawie 3 tysiące. W miarę zbliżania się do Ziemi ich liczba oczywiście maleje, by w odległości około 10 lat świetlnych od nas ograniczyć się do dwóch gwiazd: Epsilon Eridani z gwiazdozbioru Erydanu oraz Epsilon Indi z gwiazdozbioru Indianina. Pierwsza z gwiazd ma masę równą 0,85 masy Słońca i wiemy, że krążą wokół niej dwie planety – jedna ma masę 1,5 masy Jowisza, druga – 0,1 tej masy. O planetach wokół tej drugiej nie wiemy jak na razie nic. Nie dotyczy fanów serialu Star Trek, których filmowi ulubieńcy pochodzą wszak z planety Andorian, krążącej właśnie wokół Epsilon Indi. Specjaliści zalecają jednak spokój. Znalezienie życia w jakiejkolwiek formie na którejkolwiek z tysięcy planet będzie graniczyło z cudem, przede wszystkim ze względu na skrajne warunki, które na nich panują. Nie jest to oczywiście argument rozstrzygający, wszak ziemscy biolodzy odkrywali w ostatnich latach bakterie o zupełnie niezwykłych właściwościach. Na Syberii odkopano na przykład drobnoustrój, który przeżył w stanie całkowitego zamrożenia jakieś 3 miliony lat, bez światła,


powietrza czy pokarmu (o ożywieniu szczepu bakterii przez ostatnie 25 milionów lat uwięzionego w bursztynie zmilczymy). Uczeni znają też bakterie, którym do życia niezbędna jest temperatura wyższa niż 100˚C, oraz takie, które w najlepsze mnożą się wewnątrz jądrowych reaktorów – i cieszą się cudownie poetycką nazwą Deinococcus radiodurans. Ma się ochotę krzyknąć z zachwytu na wieść o tym, że Pan Bóg uznał za stosowne stworzyć rośliny takie jak – znów uwaga na nazwę – welwiczja przedziwna, które mogą wytrzymać tysiące lat w miejscach, gdzie spada centymetr deszczu rocznie, i robaczka odkrytego w 1997 roku przez japońskich naukowców, który żyje 6,5 kilometra pod wodą, gdzie ciśnienie jest 650 razy większe niż na powierzchni oceanu. W ostatnich latach badacze odkrywają ze zdumieniem, że spora część ziemskiego życia jest tak naprawdę niewidoczna dla naszych oczu – na przykład bakterie, które znaleziono prawie dwa kilometry pod ziemią, żywiące się fragmentami skał i wodą. David Grinspoon, autor amerykańskiego bestselleru Lonely Planets („Samotne planety”), z którego pochodzą wszystkie powyższe ciekawostki, przypomina też niezwykłą epopeję bakterii paciorkowca, które szczęśliwie przeżyły trzy pełne lata na Księżycu, dokąd dotarły w 1967 roku wraz z sondą Surveyor 3, jej szczątki zabrał na Ziemię statek Apollo 12. Ostatnie lata wykazały, że tylko w Układzie Słonecznym jest kilka miejsc, gdzie jakieś formy prymitywnego życia teoretycznie mogłyby trwać w przetrwalnikowej formie. Na przykład na księżycu Saturna Tytanie, którego atmosfera przypomina podobno ziemską sprzed 4 miliardów lat, a na powierzchni leżą warstwy wodnego lodu, przykryte przez węglowodorowe jeziora. Nas oczywiście najmocniej podnieca jednak perspektywa znalezienia istot nieco bardziej rozwiniętych od mrożonych paciorkowców, które też musiał przecież Ktoś stworzyć. W 2008 roku w przestworza ma polecieć teleskop Kepler, zorientowany właśnie na obserwowanie odległych planet, prawdziwych rewelacji będzie zaś można spodziewać się po misji nazywanej roboczo Terrestrial Planet Finder (Poszukiwacz Planet Ziemskich), którą planowano rozpocząć w 2014 roku, choć w lutym 2006 roku NASA zapowiedziała wstrzymanie prac nad projektem. Pozwoliłaby ona ludziom wykrywać i obserwować wszystkie możliwe planety w


odległości 50 lat świetlnych od Ziemi. UFO, zejdźże z drogi, bo listonosz jedzie Od początku programu lotów kosmicznych wysyłamy w kosmos nasze ślady. Statek Pioneer 10 od 1972 roku zmierza w kierunku gwiazdozbioru Byka, wioząc niewielką pozłacaną pocztówkę z Ziemi, na której narysowano mężczyznę i kobietę, statek kosmiczny, Układ Słoneczny, atom wodoru i pozycję najbliższych pulsarów (identyczną płytkę Pioneer 11 wiezie w kierunku gwiazdozbioru Orła). Voyager 1 i 2 poniosły w kosmos utwory muzyczne, obrazki, dźwięki ziemskiej przyrody. Misja Stardust wyniosła w przestrzeń podpisy 1,4 miliona osób złożone w Internecie. Za paręset lat ludzie być może wyślą w kosmos nasze DNA (niektórzy fantaści są zdania, że właśnie z DNA kosmitów wzięło się życie na Ziemi). Czy szukanie kosmitów to grzech? Raczej znak czasów. Zainteresowanie szukaniem inteligentnego życia poza matką Ziemią będzie rosło w postępie geometrycznym. W dwudziestym pierwszym wieku wreszcie mamy odpowiednie narzędzia, by zmierzyć się z tęsknotą, która drzemie w nas od zawsze. Człowiek jest istotą społeczną, od niepamiętnych czasów wędruje po Ziemi w tę i z powrotem, wymieniając myśli, doświadczenia, szukając towarzystwa. Dlaczego więc nie szukać by też poza Ziemią? Pierwszą książkę o życiu w kosmosie wydano w roku 1686, a zatem prawie dwa wieki po tym, jak Europejczycy dowiedzieli się, że istnieje Ameryka (mowa o dziele Entretiens sur la pluralité des mondes francuskiego pisarza Bernarda le Bouvier de Fontenelle’a). Odtąd liczba podobnych publikacji rosła lawinowo. A i pomysły, które miały przybliżyć nas do spotkania z naszymi kosmicznymi braćmi, były coraz śmielsze. W dziewiętnastym wieku niemiecki matematyk, fizyk i astronom Carl Friedrich Gauss proponował, że skoro sami nie umiemy wystrzelić się na spotkanie Obcych, winniśmy przekonać ich o naszym istnieniu. Proponował wyciąć olbrzymie połacie tundry w trójkąty prostokątne – by pochwalić się kosmitom, iż znamy twierdzenie Pitagorasa. Jeszcze sto lat temu świat pogrążał się w histerii wywołanej


przez niejakiego Percivala Lowella obserwującego widoczne z Ziemi „marsjańskie kanały” – niezbity dowód na to, iż Czerwoną Planetę zamieszkują istoty mające w małym palcu techniki melioracji. Przed drugą wojną światową próbowano nawet zbudować gigantyczne lustro, za pomocą którego można by się kontaktować z Marsjanami, puszczając do nich świetlne zajączki, a nawet wykopać kanał na Saharze, następnie wypełnić go czymś łatwopalnym i podpalić. Pod koniec lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku powstało w Stanach Zjednoczonych pierwsze stowarzyszenie naukowców przekonanych o konieczności poszukiwania inteligentnego życia poza Ziemią. David Grinspoon opisuje w Samotnych planetach ciężkie chwile, jakie przeszło ono u zarania za sprawą jednego z liderów, specjalisty od języka delfinów, który ogłosił, iż Ziemię już teraz zamieszkują dwie rozumne cywilizacje: delfiny i ludzie. Kilkadziesiąt lat temu powstała odrębna gałąź nauki – astrobiologia, zajmująca się pytaniami o życie poza Ziemią. Uruchomiony w końcu program SETI (Search for Extra Terrestrial Intelligence) zaowocował między innymi powstaniem sieci radioteleskopów, które 24 godziny na dobę przeczesują wszechświat (15 sierpnia 1977 radioteleksop z Ohio odnotował trwający 72 sekundy bardzo silny sygnał pochodzący z gwiazdozbioru Strzelca, niestety, potencjalni kosmici nie odezwali się ponownie). W marzenie o spotkaniu w kosmosie naszych sióstr i braci może włączyć się każdy – projekt SETI@home (użytkownik ściąga z sieci specjalne oprogramowanie, a kiedy nie używa komputera, ten łączy się z centralą, pobiera dane zgromadzone przez radioteleskopy i analizuje je; zainteresowanym kosmitami rodakom podajemy adres: www.setiathome.pl) zgromadził prawie 5 milionów użytkowników komputerów z 226 krajów świata. Mimo wszystkich tych starań David Grinspoon we wstępie do swojej książki pisze wprost: „Praca podsumowująca wszystko, co wiemy o życiu pozaziemskim, powinna w zasadzie zawierać tylko jedno słowo: »nic«. Ja dodałem jednak do niego 150 tysięcy innych słów, by pokazać, jak Obcy byli obecni w naszej historii, nauce, filozofii czy fantastyce. A poza tym – skoro każdy autor talk-show może robić program o niczym, dlaczego ja nie mogę napisać książki o czymś, o czym nie wiemy


dokładnie nic?”. W tym zakątku nauki główną mantrą wciąż jest hasło: „Brak dowodu to nie dowód braku”. W ślady Grinspoona idą więc tysiące ludzi nauki tworzących modele teoretyczne, od których człowiekowi może zakręcić się w głowie. Oto koncepcja „kosmicznego Internetu” autorstwa filozofa Timothy Ferrisa, podejrzewającego, że gasnące cywilizacje mogą zostawiać po sobie w przestrzeni nadajniki, w których zakodowana będzie informacja o ich sukcesach i porażkach. Czy klasyfikacja Carla Sagana, który wszystkie realne i hipotetyczne cywilizacje zdążył zmierzyć literami. Starożytna Grecja to litera C, nasza cywilizacja – H, kontakt z cywilizacją kosmiczną nawiąże cywilizacja J lub K, cywilizacja typu Q będzie już utrzymywać kontakty z milionami innych światów. Z symbolizuje cywilizacje międzygalaktyczne, choć Sagan stwierdza, że wszechświat jest za młody, żeby takowe wytworzyć. Oto szeroko dyskutowany tak zwany paradoks Fermiego, głoszący, że jeśli istnieją inne cywilizacje starsze niż marne 20 milionów lat (dla porównania: nasza Galaktyka liczy sobie 10 miliardów wiosen), powinniśmy je łatwo znaleźć, bo do tej pory skolonizowały one wszystkie mieszkalne zakątki naszej Galaktyki. Ale skoro tak – to dlaczego nas ignorują? Nie wiemy. Bo nikt rozsądny nie będzie chyba wierzył w to, że istoty, które byłyby zdolne porwać się na międzygwiezdną podróż, odbywałyby ją w aluminiowym spodku. Bill Bryson ujął rzecz z wyspiarską powściągliwością: „Jest oczywiście możliwe, że pozaziemskie istoty pokonują miliardy kiliometrów, aby dla rozrywki formować uprawy roślin w koła i elipsy lub postraszyć kierowcę ciężarówki na pustej drodze w Arizonie (przecież wśród kosmitów też muszą być nastolatki), lecz nie wydaje się to bardzo realne”. Giuseppe Tanzella-Nitti, inny ksiądz astronom, redaktor dzieła Dizionario Interdisciplinare di Scienza e Fede („Interdyscyplinarny słownik nauki i wiary”), napisał we wstępie do hasła traktującego o życiu pozaziemskim: „Ostatnie słowo w tej dziedzinie nie należy do teologii, ale do nauki. Istnienie czy nieistnienie inteligentnego życia na innych planetach nie da się wyjaśnić w kategoriach teologii. Teologowie, podobnie jak reszta świata, mogą tylko


siedzieć i czekać”. Ziemianie w pończochach „Po pierwsze nawet jeśli nasi najbliżsi sąsiedzi wiedzą o naszym istnieniu i potrafią nas jakoś dojrzeć przez swoje teleskopy, bynajmniej nie widzą ani ciebie, ani mnie. Do ich teleskopów dociera światło, które opuściło Ziemię dwieście lat temu. Właśnie oglądają rewolucję francuską, Thomasa Jeffersona, osobników paradujących w jedwabnych pończochach i pudrowanych perukach. Widzą ludzi, którzy nie wiedzą, co to jest atom, nie znają pojęcia genu, wytwarzają elektryczność przez pocieranie bursztynowego pręta o kawałek futra i uważają to za interesującą sztuczkę. (...) Dwieście lat świetlnych to zbyt duża odległość na jakąkolwiek sensowną komunikację. (...) »Światy są niezwykle rzadkie«. (...) Wszechświat jest na tyle duży i przestronny, że nie musimy się obawiać, iż ktoś zablokuje nam wjazd do garażu” (Bill Bryson, Krótka historia prawie wszystkiego). A jeśli Obcy to niekatolicy? Kolega wyżej wymienionego, Guy J. Consolmagno, też jezuita i astronom, wydał w 2005 roku pierwszą w historii piśmiennictwa broszurę poświęconą „astroteologii”. Pisze, że jeśli miałoby się okazać, iż inteligentne życie poza Ziemią rzeczywiście istnieje, to – po pierwsze – nie można mieć wątpliwości, że również ono należy do opisywanego w Biblii stworzenia uczynionego ręką Boga („Który stworzył niebo i ziemię” i którego chwałę „obwieszcza nieboskłon”). Po drugie – jeśli już ich znajdziemy, nie trzeba będzie bać się pytań, czy istoty te mają duszę i czy je też obejmuje zbawcza ofiara Chrystusa, bo takie dylematy są naturalną konsekwencją ekspansji naszego gatunku. W średniowieczu głęboko wierzono, że gdzieś za Saharą rozciąga się pas zamieszkany przez istoty, o których nie wiadomo, czy mają dusze i czy mogą być zbawione. Podobne wątpliwości pojawiły się przy okazji odkrycia Ameryki. Żeby uznać ich mieszkańców za naszych braci i istoty godne miłości, wystarczy, by miały intelekt i wolną wolę, nie ma znaczenia, ile będą miały odnóży – teoretyzuje przyjemnie Consolmagno. A czy będą katolikami, muzułmanami, prawosławnymi? Nie wiemy, bo Bóg nam tego nie objawił.


Faktem jest jednak, że teologowie problem zdają się traktować po macoszemu. Paul Johnson podejrzewa, że jest to spowodowane obawą przed wyśmianiem. „Odkąd ludzie zaczęli wyobrażać sobie księżycowe stwory, kosmici zawsze byli raczej komiczni niż tajemniczy: małe zielone ludki z oczami na szypułkach albo wielkie mrówki przemieszczające się za pomocą latających spodków”. Johnson nie byłby jednak sobą, gdyby nie pociągnął sprawy dalej i nie poinformował nas, co on osobiście o tej sprawie sądzi. „Trudno uwierzyć, by religijny rozwój tych istot przebiegał według identycznego czy tylko podobnego schematu”. U kosmitów nie było zatem potopu ani Mojżesza. „Cokolwiek Bóg zamyślił dla tych odległych światów, musiało to być już od samego początku inne i w miarę rozwoju przechodzić odmienne koleje losu. Absolutnie nie mogę przystać na koncepcję kosmicznych istot jako swego rodzaju »szczepów« ludzkości, jak również na to, by epos biblijny mógł się gdzieś w przestrzeni kosmicznej powtórzyć, i to wielokrotnie”. Johnson stawia też pytania o to, co będzie, jeśli się okaże, że to jednak kosmici są bardziej zaawansowani duchowo od Ziemian. A co z grzechem i odkupieniem? W tym ciągu pytań bez odpowiedzi pojawia się na koniec niezwykła intuicja. Ekscytujący obraz Kościoła, jakiego dotąd nie znaliśmy. „Na tej samej zasadzie wydaje się rzeczą słuszną i owocną dopuścić myśl o Kościele jeszcze szerszym i prawdziwie uniwersalnym, którego posłańcy przemierzać będą przestrzenie międzygalaktyczne, tak jak przed wiekami udający się na sobory patriarchowie i biskupi pierwotnego Kościoła przemierzali przestwory wód wschodniej części Morza Śródziemnego. (...) taki prawdziwie uniwersalny Kościół może się bardzo różnić od wszystkiego, z czym do tej pory mieliśmy do czynienia. Niewykluczone, że ludzkość okaże się mało zaawansowanym i niezbyt istotnym elementem kosmicznej społeczności, która sama musi się jeszcze wiele nauczyć i która niewiele może nauczyć innych”. Czy z odległości 2000 lat świetlnych można teraz obejrzeć Jezusa i apostołów? Mówił o tym jezuita astronom George V. Coyne w


wywiadzie udzielonym Vittorio Messoriemu. „Aby nakręcić teraz to, co zostało opowiedziane w Ewangeliach, wystarczyłoby być tylko w takiej odległości, którą światło przebiega w nieco krótszym czasie niż w ciągu dwóch tysięcy lat świetlnych. Obrazy całej naszej historii wędrują w przestrzeni z szybkością światła i teoretycznie ktoś mógłby je uchwycić swoimi instrumentamiteraz lub nawet w najbardziej odległej przyszłości. W ten sposób któryś z naszych potomków mógłby, kto wie na jakiej planecie, wyświetlić sobie nie tylko Jezusa na drogach Palestyny, ale też Franciszka na wzgórzach umbryjskich albo »mojego« Ignacego Loyolę na drogach Hiszpanii” (Vittorio Messori, Pytania o chrześcijaństwo). Gdy wizję Johnsona wziąć na poważnie – dreszcz ekscytacji przebiega po plecach. Jesteśmy niczym dziecko, które za chwilę może otrzymać siostrzyczkę lub braciszka. Powiększenie się rodziny postawi nas z pewnością wobec kolejnych trudnych pytań. Bo skoro kosmici mogą być bardziej duchowo rozwinięci od nas, dlaczego Bóg wybrał dla swojego Syna życie nie tylko na peryferiach Ziemi, ale i generalnie – wszechświata? Bóg daje nam okazję, by przygotowując się na to potencjalne spotkanie, pomedytować nad tym, co już wiemy, co już zdążyliśmy zobaczyć. Nad tym, jak inna od naszej jest perspektywa, z której nasz Ojciec patrzy na świat i na Ziemię. David Grinspoon cytuje wyznania astronauty z programu Apollo Russela Schweickarta. Doskonały materiał do osobistej medytacji. „Patrzysz w dół i wiesz, że są tam setki ludzi właśnie w tej chwili zabijających się na granicach, które tak naprawdę nie istnieją. Chciałbyś wziąć każdego z nich do ręki i powiedzieć: spójrz na to z tej perspektywy. Co tak naprawdę jest ważne?”. O Ziemi widzianej z Księżyca Schweickart mówi jeszcze piękniej: „Jest mała i delikatna, malutki piękny punkt we wszechświecie, który możesz przykryć paznokciem. Nagle dociera do ciebie, że ta mała kropka, to niebiesko-białe coś zawiera wszystko, co ma dla ciebie znaczenie. Całą historię, muzykę, poezję, sztukę, wojny, śmierć, narodziny, miłość, łzy, radość – wszystko zawiera się w tej kropce. Stajesz przed pytaniem: czy na to wszystko zasłużyłem? Wiesz, że odpowiedź brzmi: nie. I rzecz w tym, żeby to sobie uświadomić”. Możliwość zerknięcia na świat oczami Boga to chyba jedna z


największych zdobyczy programu kosmicznego, na której – bez wyjaśniania, czy ktoś będzie obcym dla nas, czy to może my dla kogoś kiedyś staniemy się obcy – na dobrą sprawę mógłby się zakończyć. Bóg nas nieco porozdzielał... Dotarcie z prędkością światła do najbliższej nam gwiazdy Proxima Centauri (na której jednak nie mielibyśmy co robić, bo tam raczej nikt na nas nie czeka) zajęłoby nam cztery lata. Firma sprzedająca pielgrzymki na Proximę („Kosmiczne wyciszenie! Superpromocja!”) musiałaby się liczyć z tym, że wynajęty wahadłowiec leciałby tam z Ziemi jakieś trzydzieści tysięcy lat. [ Śmierć kliniczna ]Czy wolno iść w stronę światła? Wszyscy pamiętamy filmowego osła, który apelował do Shreka, aby „gdy zobaczy tunel, nie szedł w stronę światła!”. Ów tunel ze światłem na końcu to wizja, która od jakichś trzydziestu lat elektryzuje dobre pół świata. W 1975 roku Raymond Moody, amerykański lekarz i filozof, opublikował książkę Życie po życiu. Zamieścił w niej świadectwa ludzi, którzy przeżyli tak zwaną śmierć kliniczną, lecz wrócili jeszcze na tę, ziemską, stronę. Wszyscy oni opowiadali właśnie o wspomnianym tunelu – „świetle, otoczonym przez ciemności” (ale też – moście lub drzwiach), o uczuciu wydostawania się z własnego ciała, o miłej obecności świetlistych postaci, o swoich bliskich zmarłych, których tam spotkali. Moody na całym świecie – również w Polsce – sprzedał jak dotąd kilkanaście milionów egzemplarzy książki, na jej podstawie nakręcono też film. Ruszyła ogólnoświatowa histeria. Klient internetowej księgarni amazon.com chwali się, że w swojej biblioteczce zmieścił ponad trzy tysiące książek poświęconych wyłącznie temu zagadnieniu. Prawdziwe i zmyślone wyznania ludzi, którzy przeżyli własną śmierć, podniecają zastępy wyznawców Sai Baby i New Age – patrz: niestworzone historie opowiadane przez niejakiego Michaela Newtona w superbestsellerze Wędrówka dusz. Newton jest psychoterapeutą, leczy swoich pacjentów hipnozą, a ci w międzyczasie opowiadają mu o tym, jak umierało im się pod Verdun, i odstraszają od tematu ludzi stojących nieco mocniej na Ziemi, którzy być może chcieliby się czegoś


dowiedzieć. A jest o co pytać. Tak zwany syndrom NDE (skrót od angielskiego wyrażenia near death experience – „stan bliski śmierci”) nie jest bowiem wymysłem kilku pokręconych spirytystów. To przypadłość zgłaszana średnio przez kilkanaście procent ludzi, którzy przeżyli stan potocznie określany jako śmierć kliniczna: zatrzymanie krążenia, zatrzymanie oddechu, a co za tym idzie – radykalne spowolnienie funkcji mózgu. O swoich doświadczeniach NDE opowiadali między innymi słynny psycholog Carl Gustav Jung, który w wieku sześćdziesięciu dziewięciu lat przeszedł rozległy zawał serca, i znany amerykański ksiądz i publicysta Richard Neuhaus, były współpracownik Martina Luthera Kinga. Ten ostatni wspomina: „Od tamtych wydarzeń nie było chwili, w której czułbym pokusę, by pomyśleć, że to nie miało miejsca. To zdarzyło się tak samo pewnie, tak po prostu i niezaprzeczalnie jak to, że dziś rano zawiązałem buty”. Najstarszy znany przypadek podobny do NDE to przygoda opisanego przez Platona w Państwie (IV wieku p.n.e.) greckiego żołnierza o imieniu Er, który poległ w bitwie, ale ocknął się dwanaście dni później na własnym pogrzebie, by opowiadać o podróży, jaką odbył z innymi zabitymi kolegami. Ci, w przeciwieństwie do niego, napili się wody z rzeki zapomnienia. Antropolodzy znaleźli ślady doświadczeń bardzo zbliżonych do NDE w świadectwach tybetańskich lamów z ósmego i dziewiątego wieku. W podobnym duchu wypowiadał się Albert Heim, dziewiętnastowieczny geolog i podróżnik, który przeżył w górach poważny wypadek („po śmierci nie czułem niepokoju, desperacji czy bólu, raczej spokój, powagę, zgodę na to, co się dzieje, oraz dziwne przyspieszenie myśli”), po czym zebrał świadectwa kilkudziesięciu innych wspinaczy z podobnymi doświadczeniami. Na liście znanych postaci opowiadających o doświadczeniu NDE są też między innymi Francis Beaufort czy Ernest Hemingway, który zraniony podczas pierwszej wojny światowej przez austriacką bombę, pisał: „Wtedy umarłem. Poczułem, jak moja dusza (czy cokolwiek to było), wychodzi z mego ciała, tak jakby ktoś wyciągnął z kieszeni jedwabną chusteczkę. Leciała, później wróciła i weszła we mnie z powrotem, i nie byłem już


martwy”. Wśród nich jest też... Hieronim Bosch – na jednym z jego obrazów wyraźnie widać tunel i dusze, które w nim się przemieszczają. Pierwsze systematyczne prace nad tym zjawiskiem prowadził radziecki lekarz Władimir Niegowski. Badał żołnierzy, którzy przeżyli śmierć kliniczną na polu walki. W latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku wywiady z ludźmi, którzy stanęli na granicy śmierci, zaczęto zbierać także w Stanach. Kilka lat później w literaturze pojawiło się pierwsze określenie okołośmiertnych zjawisk – od wskrzeszonej przez Jezusa postaci z Ewangelii nazwano je „syndromem Łazarza”. Określenie błędne – Łazarz umarł, ludzie, którzy przeżyli NDE, jednak nie umarli – to bardzo ważne rozróżnienie, nie mówimy o życiu po śmierci, NDE to ostatni moment życia! To dwudziesty wiek wraz z niesłychanym rozwojem technik reanimacyjnych sprawił, że o doświadczeniach z pogranicza światów zaczęła mówić coraz większa liczba osób zawracanych z drogi śmierci w salach „R” czy na oddziałach intensywnej terapii. Ich świadectwa stały się fascynującym materiałem dla naukowców, którzy zaczęli między sobą toczyć o nie regularną wojnę. Trwa ona do dzisiaj. Zwolennicy tezy o czysto fizjologicznym charakterze NDE od dwudziestu lat próbują przekonać swoich oponentów, że wszystkie te tunele i światła to czysta mózgowa chemia. Przeciwnicy mówią im, że skoro tak – powinni znanymi sobie metodami wywołać NDE u któregoś z pacjentów. W sporze padają fachowe nazwy, mówi się o ketaminie, płatach skroniowych, neuroprzekaźnikach, nasza wiedza o ludzkim mózgu poszerza się w imponującym tempie, ale samego NDE wciąż nie udało się nikomu rozgryźć do końca. Od pół wieku badanie „syndromu Łazarza” przypomina więc lizanie cukierka przez szybkę. Aby ocenić i skategoryzować te opowieści, trzeba było mieć jednak w ręku jakiekolwiek naukowe narzędzia. Amerykański psychiatra Kenneth Ring w 1980 roku skonstruował więc liczącą dziesięć punktów skalę do porównywania zgłaszanych mu przypadków NDE. W 1983 roku Bruce Greyson, jego kolega po fachu i profesor na Uniwersytecie stanu Wirginia, skrytykował skalę Ringa, wprowadzając własną. Badacze spierali się też o to, co dzieje się z tymi, którzy po reanimacji nie zgłaszali NDE (choć ich


zdaniem nie znaczy to, że go nie mieli). W dyskusji pojawiały się sugestie, że mimo iż stan ten nie jest snem, bo nie towarzyszy mu typowa dla snu aktywność mózgu czy ruchy gałek ocznych z fazy REM, z odtwarzaniem przebiegu NDE może być tak jak z przypominaniem sobie snów: śnimy co noc wszyscy, ale tylko niewielu z nas cokolwiek z tych snów pamięta. Porównawcze studia nad NDE prowadzone na kilku kontynentach pokazały, że ów „rdzeń NDE” pozostaje zawsze taki sam, niezależnie od tego, w jakiej kulturze wychował się człowiek – NDE zdarza się zarówno u wierzących, jak i ateistów – i czy zjawy, które oglądał identyfikuje później jako anioły, bodhisatwy czy po prostu „świetliste postaci”. Greyson w skład twardego rdzenia NDE wliczał aż szesnaście cech. Pisał, że zdecydowana większość badanych w krytycznym momencie widzi coś w rodzaju projekcji slajdów ze swojego życia. Wśród objawów osiowych znalazło się też uczucie wydostawania się ze swego ciała i poruszanie się z prędkością myśli, przenikanie przez drzwi czy ściany. Jedni opisywali, że czuli się jak „obierany ze skórki banan”, inni jak mydlana bańka, która ulatuje pod sufit. Wszyscy podkreślali, że „śmierć nie boli”, że nawet człowiek, który stracił w wypadku obie nogi, widzi odcięte kończyny leżące przy drodze, sam nie czuje, iż cokolwiek stracił („byłem cały upleciony ze światła”). Ludzie ci mówili, że trafiają do „innego miejsca” – jedni widzieli piękny ogród, inni po prostu światłość „bielszą niż biel, jaśniejszą niż jasność”. Mieli poczucie, że znany im język nie dostarcza słów, które są w stanie opisać stan wszechogarniającej miłości, radości, pokoju, „jedności ze wszystkimi i z wszechświatem”. Mówili, że „po tamtej stronie” spotkali bliskich sobie ludzi, którzy zmarli wcześniej. W końcu docierali do „miejsca, z którego nie ma powrotu”, i tam dowiadywali się, że mają wrócić na Ziemię (lub byli pytani, czy chcą tam wrócić). Wszyscy byli mocno zaskoczeni tym, że człowiek nie umiera sam, bo zawsze towarzyszy mu jakaś dobra „obecność”; wierzący mówili czasem o aniele stróżu, umierające dzieci mówiły, że była to „koleżanka” lub „kolega”. W literaturze trafiają się również opisy nielicznych „negatywnych NDE”, w trakcie których ludzie zmuszeni byli do słuchania tyrad nieprzyjemnych osobników,


odbierali irytujące dźwięki, ale nawet tam pojawiały się w końcu ratujące ich dobre istoty. Najbardziej zwięźle i poetycko opisał umieranie jeden z pacjentów badanych przez brytyjskiego lekarza Sama Parnię, autora książki What Happens When We Die („Co się dzieje, kiedy umieramy”): „Po wypadku leżałem na ulicy. Pamiętam, że ktoś mnie trzymał, nie mogłem oddychać. W końcu straciłem przytomność. Ale nie przestałem myśleć! A więc tak się umiera... Nigdy nie sądziłem, że to jest tak łatwe. Śmierć przypomina zdjęcie płaszcza... Tyle”. Naturalna reakcja człowieka słyszącego takie opowieści jest łatwa do przewidzenia. Podejrzewa, że chory, który przeszedł bardzo ciężkie chwile, bredzi. Że jego mózg, by złagodzić proces umierania, funduje mu barwną ekstazę w charakterze pożegnalnego prezentu. Pierwszy problem pojawia się jednak, gdy chory po wyjściu z medycznej opresji ze szczegółami opisuje okoliczności, których – pogrążony w stanie głębokiej utraty przytomności – nie miał po prostu prawa znać. Wyznać, że latało się pod sufitem, może przecież każdy. Ale co zrobić, jeśli pacjentka, którą poddano skomplikowanej operacji neurochirurgicznej i w tym celu między innymi zatrzymano akcję jej serca, radykalnie ograniczono krążenie krwi w mózgu, a ciało schłodzono do 15˚C – po wybudzeniu dokładnie powtarza personelowi, o czym rozmawiał podczas operacji, oraz opisuje specjalistyczne narzędzia, pytając, dlaczego ta akurat piła do kości została użyta w tym, a nie innym momencie? Osobne pole do badań stanowią przypadki NDE stwierdzane u niewidomych od urodzenia, którzy szczegółowo opowiadają później, jak ubrani byli ludzie na sali operacyjnej, czy dzieci, które trudno posądzić o zmyślanie, jako że nie miały nawet szans, by zajrzeć do książek Moody’ego czy obejrzeć stosowne filmy. Sam Parnia opisuje przypadek malucha, który przeżył reanimację, mając pół roku (a więc nie miał prawa mieć pojęcia o śmierci), a kilka lat później na pogrzebie dziadka wyjaśniał osłupiałym rodzicom, że on też kiedyś umarł oraz dlaczego boi się tuneli, czy trzyipółletniego Andrew, który po operacji na otwartym sercu domagał się od mamy, by zabrała go do „tego pięknego miejsca, gdzie są te wszystkie kwiaty i zwierzęta”. Zszokowana mama próbowała dociec, o jaki park chodzi małemu, który w krótkich dziecięcych słowach wyjaśnił


jej, że chodzi o miejsce, w którym był z „piękną panią” podczas operacji. „Bo śmierć, mamusiu, to nie jest koniec” – zauważył, po czym ze szczegółami opisał uczucie fruwania w jej towarzystwie pod sufitem, uznał, że to „było OK”. Kiedy indziej podczas oglądania medycznego serialu bezbłędnie zidentyfikował sprzęt, do którego był podłączony w czasie operacji, a podczas pierwszego wertowania rodzinnego albumu aż podskoczył, w zmarłej na długo przed swym urodzeniem babci rozpoznając „piękną panią”. Doktor Parnia w swojej książce cytuje wyniki badań amerykańskiego pediatry Melvina Morse’a, zbierającego świadectwa – i rysunki – innych dzieci, które doświadczyły NDE. Chłopiec, który topił się w samochodzie rodziców, opisuje swoje ciało wyciągane z wody, pięcioletnia dziewczynka mówi, że „widziała zmarłych dziadków, babcie, dzieci czekające na urodzenie i Jezusa, który do niej mówił”. Przywołuje też historie opowiedziane mu przez kolegów lekarzy. Na przykład Richarda Mansfielda, kardiologa z wieloletnim stażem, którego pacjent ożył kwadrans po zakończonej stwierdzeniem zgonu reanimacji i opisał mu później ze szczegółami, co Mansfield mówił, gdy jeszcze raz sprawdzał jego puls i EKG i gdy obwieszczał zgon, kiedy wychodził z sali i jakie dokumenty trzymał wtedy ręku. Czy pediatry Joan La Rovere transportującej do szpitala umierającą dziewczynkę, o której życie walczyła, mimo iż koledzy z zespołu sugerowali, by stwierdziła jej zgon. Podczas reanimacji lekarka przez cały czas mówiła do dziecka, a kilka miesięcy później mała pacjentka poprosiła, by pozdrowić „amerykańską lekarkę, która uspokajała ją w karetce”. Ci ludzie, podając do druku te historie, nie taili swoich nazwisk. Parnia przyznaje, że będąc młodym lekarzem, bał się, iż jego starsi koledzy po fachu bezwzględnie go wyśmieją, uznając za fantastę i lekkoducha. W miarę kolejnych rozmów okazywało się, że część z nich sama zetknęła się z podobnymi historiami u swoich pacjentów, ale bała się o nich mówić, by nie zostać uznanymi za wariatów. Biedny Sam Parnia przez całą książkę zdaje się marzyć, że to właśnie jemu uda się zbliżyć do rozstrzygnięcia sporu o „syndrom Łazarza”. Deklaruje się jako agnostyk, ani razu nie wspomina o duszy, dla niego wszystkie historie związane z NDE to przede wszystkim


fenomen neurologiczny. Zdając sobie sprawę z delikatności materii, podkreśla też rolę metodologii – ostrych kryteriów doboru próby czy konsultacji, które mają odsiać z niej fantastów bądź ludzi skłonnych do konfabulacji. Na szczęście dla siebie, Parnia, krótko po sprecyzowaniu swoich zainteresowań, „trafił w ręce” Petera Fenwicka, neuropsychiatry z Instytutu Psychiatrii Uniwersytetu Londyńskiego, który sporą część zawodowego życia poświęcił badaniom nad przyczynami NDE. W 1995 roku Fenwick opublikował pracę, w której wykazał, że teza głosząca, iż NDE wywołują stosowane w reanimacji leki, jest fałszywa. Jedynie czternaście procent badanych chorych z NDE otrzymywało w chwili kryzysu jakiekolwiek leki, poza tym halucynacje wywoływane przez leki zazwyczaj są chaotyczne, a nie wybitnie spójne. Również holenderski kardiolog Pim van Lommel, który badał NDE w Holandii, a wyniki opublikował w prestiżowym piśmie „The Lancet”, w konkluzji napisał, że mimo iż poszczególne elementy składowe NDE – takie jak uczucie przebywania poza ciałem, błyski światła czy wspomnienia – można wywołać na przykład przy użyciu substancji chemicznych (ketamina, LSD), jednak nie są to procesy tak złożone jak zgłaszane przez pacjentów z NDE. Inni badacze dowodzili, że podobnie spójnego obrazu nie może też wywołać podniesienie stężenia dwutlenku węgla w organizmie. Przy obecnym stanie wiedzy nie da się również obronić postawionej przez Susan Blackmore z uniwersytetu w Bristolu hipotezy, że za wizje chorych z NDE odpowiada niedokrwienie i niedotlenienie mózgu podobne do tego, które zdarza się przeżywać pilotom wojskowych odrzutowców (ich kora mózgowa produkuje czasem obrazy światła w centrum pola widzenia, ale na tym znów podobieństwa z NDE się kończą). Sceptycznie odnoszą się owi badacze też do wartości dowodowej przygody szwajcarskich lekarzy, którzy w 2002 roku poprzez podrażnienie elektrodą jednego z obszarów mózgu wywołali u pacjenta uczucie „pozostawania poza ciałem”. Jak dotąd, nie ma też żadnych dowodów na prawdziwość koncepcji wysuwanych przez psychologów, którzy winą za NDE chcieliby obarczyć uruchamiany w sytuacjach zagrożenia mechanizm depersonalizacji – nasze „ja” odłącza


się od reszty ducha i ciała. Co proponuje się w zamian? Doktor Parnia za namową Fenwicka chciał uruchomić w swoim macierzystym szpitalu (a później w dwudziestu innych placówkach w całym kraju) program badań nad NDE. Przesłuchiwał wszystkich chorych, którzy przeżyli zatrzymanie krążenia, wraz ze współpracownikami zbudował też w salach reanimacyjnych kilkanaście stelaży – oficjalnie przeznaczonych do „badań nad osiadaniem kurzu w pomieszczeniach” – na których zamocowano rysunki widoczne tylko z poziomu sufitu, by zweryfikować opowieści o powietrznych przygodach pacjentów. Niestety, zanim program zdążył wystartować, został „spalony” przez lokalne media i szpitalnych plotkarzy (Parnia cytuje dialog pielęgniarki z pacjentem: „Siostro, a po co ten stelaż? – To na wypadek, gdyby pan umarł i miał NDE, proszę pana”) oraz brak środków. Parnia założył nawet fundację zajmującą się badaniami nad NDE, w niczym mu to jednak nie pomogło. „Ludzie wolą płacić za badania nad życiem niż za te nad śmiercią”. Parnia, zmuszony do „pływania na sucho”, pogrąża się więc w rozważaniach nad „kwantową teorią świadomości”, by w końcu zbliżyć się jednak do tezy, że być może na chwilę przed śmiercią nasz mózg uruchamia połączenia neuronalne, które przez całe życie nie mają szansy zafunkcjonować. Im głębiej jednak brnie w swoje wyjaśnienia, tym bardziej cała rzecz zaczyna przypominać głośną pracę innego specjalisty, Andrew Newberga, uznanego za jednego z największych znawców „neuroteologii”, który parę lat temu w książce Why God Won’t Go Away („Dlaczego Bóg nie odejdzie”) pracowicie opisywał, jak zmienia się krążenie krwi w mózgu osób modlących się czy uprawiających medytację i jak poczucie więzi z Bogiem zależy od ciśnienia owej krwi. Podobne metody wyjaśniania NDE propaguje od jakiegoś czasu wspominany już doktor Melvin Morse. On z kolei próbuje pogodzić ze sobą dwa kłócące się obozy, lansując tezę, że NDE dokładnie tak samo jak cała reszta doświadczeń okołoreligijnych to sprawka płatów skroniowych mózgu generujących podobne przeżycia. Jedyny problem z tą błyskotliwą teorią polega na tym, że nikomu chyba jeszcze nie udało się wywołać spójnego w formie i treści objawienia w


laboratorium. Morse przeprowadził też wielkie badania nad konsekwencjami NDE u dzieci. Miały one niższy poziom lęku przed śmiercią niż rówieśnicy, znacznie rzadziej zapadały na depresję, rzadziej sięgały po alkohol i narkotyki, chętnie angażowały się w działalność na rzecz innych, znacznie lepiej radziły sobie w relacjach z rodziną i bliskimi. Identyczną zależność zaobserwowano w grupach dorosłych (u tych, którzy przeżyli NDE, lęk przed śmiercią spadał, u tych, którzy byli blisko zejścia, ale NDE nie zgłaszali, lęk przed śmiercią rósł). Około osiemdziesięciu procent badanych deklaruje, że – niezależnie od wcześniejszych przekonań – wierzy w życie pozagrobowe. Zdecydowana większość z nich uznała NDE za punkt zwrotny w swoim życiu. W literaturze pełno jest historii o tym, jak naprawiają złe relacje z rodziną, odchodzą od materializmu, wypisują się z wyścigu szczurów. Przekonali się, że śmierć – jak pisał portugalczyk Fernando Pessoa – „to zakręt na drodze”, że po tamtej stronie są rzeczy, o których nie śniło się filozofom. Na koniec pytanie zasadnicze. Dlaczego skoro w widzianym przez nich świecie było tak pięknie, ludzie ci zdecydowali się wrócić? Sam Parnia cytuje świadectwo „najbardziej kompletnego NDE, o jakim zdarzyło mu się słyszeć”. Badana przezeń kobieta mówi, że nie znajduje słów, by opisać, co się z nią wtedy działo, bo frazeologia, jaką zna, po prostu nie pasuje do tamtych wrażeń. „Zaczęło się od tego, że strasznie bolał mnie brzuch, zasłabłam w domu i ledwo doczołgałam się do telefonu. Przyjaciel, który przybiegł mi na pomoc, natychmiast odwiózł mnie do szpitala. Po fakcie dowiedziałam się, że stwierdzono u mnie ciążę pozamaciczną z masywnym wewnętrznym krwawieniem. Ale wtedy nic o tym nie wiedziałam. Nagle poczułam, że stoję obok swojego ciała i patrzę na rodzaj wstążki, która mnie z nim łączy, i zastanawiam się, jaka jest cienka. Poczułam, że ktoś obok mnie jest. Ktoś, kto dodaje mi odwagi, a później prowadzi za sobą w stronę światła. Nie ważyłam ani grama, mogłam latać, to było bardzo dziwne doświadczenie. Resztę drogi przebyłam sama, na jej końcu spotkałam inne istoty, jakby uplecione ze światła. Później zobaczyłam swoje życie. To nie inni je osądzali, ja sama to robiłam. Widziałam mój umysł, moje serce, nie


mogłam ukryć żadnej myśli. Zrozumiałam, jak bardzo moje błędy raniły innych, bo dano mi odczuć to, co oni czuli, gdy ja niewłaściwie się zachowywałam. To nie było bolesne, raczej dziwne i zawstydzające. Nigdy nie padło też słowo »śmierć«”. Kobieta opisuje, jak dowiedziała się od jednej z istot, że jej dziecko nie przyjdzie teraz na świat. „Zaczęłam rozumieć świętego Pawła, który marzył o tym, by jak najszybciej złączyć się z Bogiem, być w obecności bezwarunkowej miłości, pogody, zrozumienia. Nie musiałam mówić, wystarczyły myśli. Wszyscy byliśmy jednym i dzieliliśmy jedno życie. I wtedy poczułam lęk, zostawiłam przecież na ziemi półtoraroczną córkę. Bóg pozwolił mi wrócić”. Dwa lata później kobieta urodziła chłopca, dziecko było bardzo chore. „Teraz robię wszystko, by stworzyć dom, który będzie choć marnym odbiciem tego, co widziałam po tamtej stronie” – mówi. Znany amerykański ksiądz wchodzi w bramy śmierci „Napisano już wiele o »doświadczeniach bliskich śmierci«. Zawsze podchodziłem do takich historii sceptycznie. Ale teraz już ich tak nie traktuję. Dziś myślę o nich jak o »doświadczeniach bliskich życiu«. Rzecz działa się kilka dni po tym, jak wypisano mnie z intensywnej terapii, była noc. Słyszałem pacjentów leżących w sąsiednich pokojach, jęczących, charczących, niektórzy chyba kogoś wołali; otaczające nas maszyny pompowały, odsysały, piszczały, jak to mają w zwyczaju. I wtedy – nagle – poczułem, że wchodzę w stan, który mogę określić stanem jasnej uwagi. Siedziałem na łóżku, wpatrując się w ciemność, mimo że wiedziałem, iż moje ciało leży obok jak długie. To, w co się wpatrywałem, było podobne do niebiesko-purpurowej zasłony. Za nią były dwie postaci, dwie »obecności«. Widziałem je i nie widziałem ich zarazem, i nie umiem tego wyjaśnić. Ale one tam były. A ja wiedziałem, że wcale nie jestem przywiązany do łóżka, lecz że jestem gotów do drogi. Istoty – nie wiem czy jedna, czy obie naraz – zaczęły mówić. Słyszałem wyraźnie. Nie w zwykły sposób, nie pamiętam barwy głosu i podobnych szczegółów. Ale co do treści nie mogłem się mylić: »Wszystko jest już gotowe«. Czekały na mnie przez chwilę, minutę, może dłużej. Może


czekały na odpowiedź, może chciały się przekonać, czy usłyszałem wiadomość, nie wiem. »Wszystko jest już gotowe«. To nie był rozkaz czy zaproszenie. Po prostu chciały dać mi znać. Potem odeszły, a ja znów leżałem płasko na łóżku z gonitwą myśli w biednej głowie. Pamiętam to wszystko doskonale. Czy mi się to śniło? Nie ma mowy. Byłem wówczas tak przytomny jak nigdy dotąd w moim życiu. (...) Zbadałem swoją przytomność, uszczypnąłem się mocno, sprawdziłem, czy pamiętam daty urodzenia moich siedmiorga braci i sióstr. To wszystko trwało pięć lub siedem minut, może mniej. (...) »Wszystko jest już gotowe«. Mój teologiczny umysł zaraz zaczął pracę nad tym zdaniem. Rzecz jasna, to były anioły. Posłańcy. Bez białych szlafroków, skrzydeł i rzeczy w tym guście. Nie widziałem ich w zwykły sposób, ale dostałem przesłanie. Że mogę gdzieś z nimi iść. Nie muszę, nie – powinienem, ale po prostu – oni są gotowi, jeśli ja też jestem. Dokąd iść? Zrozumiałem, że posłańcy chcieli przygotować mnie na spotkanie z Bogiem. Dla mnie było oczywiste, że nie jestem gotowy w moim obecnym stanie, by oglądać Boga twarzą w twarz. Ale oni by mnie na to przygotowali. To w jasny sposób nawiązuje do doktryny czyśćca, oczyszczenia przed spotkaniem z Bogiem. Ich obecność była przyjazna. Nie słodka, nie kojąca. Oni po prostu dawali mi znak. Ja sam mogłem zdecydować, czy przyjąć ich ofertę, czy nie. (...) Jeśli odpowiedziałbym »tak«, następnym momentem byłby moment prawdy. Niewątpliwej i nieodwołalnej. W ostatnim momencie pojawia się niezwykła wolność, pytanie: czy jesteś gotów na sąd? I to też będzie przedmiotem twego sądu. Mój sąd może być odroczony na chwilę, tu też zostawiono mi wolność. Pozwolono mi to wszystko przemyśleć. Oznaczałoby to przede wszystkim, że muszę zostawić swoje ciało. Ciało, udręczone tymi wszystkimi rurkami, elektrodami, przewodami, nie poszłoby przecież ze mną. To smutne, bo jestem bardzo przywiązany do mojego ciała. Wiedziałem, że moje ciało trafi do zakładu pogrzebowego, prawdopodobnie tego na rogu Drugiej Alei. Już dużo wcześniej zdecydowałem, że nie chciałbym, aby mnie balsamowano – pogrzeb następnego dnia po śmierci, trumna do ziemi i


tam spokojne czekanie na zmartwychwstanie. Będąc w szpitalu, wspomniałem o tym przyjacielowi, który wyjaśnił mi, że to nie będzie możliwe. Kardynał, mój zwierzchnik, bardzo nalega na osobiste prowadzenie pogrzebu każdego swojego księdza, a teraz wyjechał na kilka dni do Rzymu. Czyli nie unikniemy balsamowania… Wiem, że to zabrzmi dziwnie, ale miałem poczucie, że mojemu ciału należą się przeprosiny za samą myśl, iż mogłoby być potraktowane w tak nieludzki sposób. (...) Zrozumiałem wiadomość. (...) Nauczyłem się, że u Boga – czy wciąż tkwię w życiu czy w śmierci – »wszystko jest już gotowe«” (na podstawie: Richard J. Neuhaus, As I Lay Dying. Meditations Upon Returning). Co chwila ktoś ogłasza, że rozwiązał zagadkę tunelu. Komu wierzyć? Takim, którzy nie udają, że wszystko wiedzą na pewno. Na jednym biegunie są tu gorący fani reinkarnacji, którzy mnożą książki dowodzące ponad wszelką wątpliwość, że każdy może odrodzić się a to jako profesor, a to jako pokojówka, na drugim – lekarze i naukowcy, którzy ogłaszają, że znaleźli właśnie wytłumaczenie nie tylko NDE, ale i wszystkich nadprzyrodzonych zjawisk. Dla wyznawców nauki to w istocie niezwykła pokusa – przyszpilić coś, co jest ulotne, co rządzi się prawami innego świata. Ściąganie Boga za nogi na ziemię. Czynność pozbawiona nadziei na to, że się uda, a więc – po prostu beznadziejna. Jednym z czołowych przedstawicieli tego ostatniego nurtu jest bez wątpienia doktor Gerald M. Woerlee, anestezjolog z Lejdy w Holandii, który trzy lata temu wydał książkę Mortal Minds. The Biology of Near Death Experiences („Śmiertelne umysły. Biologia NDE”). Metodycznie dowodzi w niej, że nie tylko wizja przedśmiertnego tunelu, ale generalnie wszystkie duchowe wizje, z jakimi zmagała się ludzkość na przestrzeni wieków, to wyłącznie sprawka fizjologicznych mechanizmów. Z rozumowaniem à la Woerlee spotkać się można w wielu dyskusjach, warto więc poświęcić mu chwilę. Doktor zaczyna swoją pracę od pytań fundamentalnych. Badając maglowane również w tej książce odwieczne kwestie: gdzie człowiek ma duszę, jak dusza ma się do umysłu, a ten do mózgu, zarzeka się, że ponieważ mowa o rzeczywistości niematerialnej, niepodobna


wysnuć wiążących wniosków, a jedyne, co można zrobić, to do wyjaśnień proponowanych choćby przez teologów dostawić alternatywne, czysto fizjologiczne hipotezy. Niestety, po kilkudziesięciu stronach opuszcza go pokora badacza, pod koniec książki wyraźnie staje się zaś piewcą tezy, że człowiek tak naprawdę nie ma żadnej duszy. Jak sam przyznaje – jest tą konstatacją nieco przerażony, przykry dysonans redukuje więc, tworząc na ostatnich kilkudziesięciu stronach alternatywną koncepcję wieczności. Taką, gdzie człowiek wraz z ciałem i umysłem, będącym – zdaniem autora – wyłącznie pochodną funkcji pnia mózgu, umiera, ale żyje wiecznie (jakie to piękne!) we wspomnieniach innych. A co, jeśli inni zapomną? Woerlee i na to ma odpowiedź, choć mętną, snując wizję o swoim niepowtarzalnym miejscu w strukturze wszechświata. Najciekawiej zaczyna się jednak robić, gdy doktor Woerlee po kolei eliminuje z pola widzenia zjawiska związane z istnieniem duszy. Na wizje proroków i mistyków ma dwa wytłumaczenia – patologiczną aktywność płatów skroniowych (coś w rodzaju padaczki) oraz niedotlenienie mózgu. Woerlee’emu wydaje się, że złapał nieistniejącego przecież Boga za nogi, gdy studiując atlasy, zauważa, że spora część mistyków i wizjonerów – zwłaszcza w starożytności – uciekała w góry, gdzie powietrze jest na tyle ubogie w tlen, że może to powodować wizje. Gdy autor wchodzi w temat tak zwanego OBE (out of body experiences – uczucie przebywania poza ciałem), robi się naprawdę gorąco. Woerlee mówi bowiem jasno – tu też nie ma żadnych cudów. Każdy z nas nosi w sobie rodzaj autoportretu – podświadomą reprezentację własnego ciała – i to właśnie on staje nam przed oczyma, gdy przytrafi nam się OBE. Jak to jednak możliwe, skoro jesteśmy wówczas nieprzytomni? Dlaczego pacjenci po wybudzeniu się z narkozy zgłaszali, że słyszeli i widzieli wszystko, co działo się z nimi na stole operacyjnym? Woerlee pisze – pytanie tylko, skąd to wie – że mózg osób poddawanych operacji i poddanych narkozie nie przestaje działać, nie reaguje na bodźce, nie odczuwa bólu, ale na bieżąco rejestruje wszystko, co dzieje się z ciałem – nacinanie, przypalanie, szycie. Wszystkie te wspomnienia odkładają się w podświadomości, by później złożyć się w jeden spójny obraz ze wspomnianym już wewnętrznym


autoportretem oraz całkiem realnymi wspomnieniami – na przykład z chwili gdy przytomny pacjent wwożony był na salę operacyjną. Widzenie świetlistych postaci, Jezusa, krewnych i aniołów oraz świata skąpanego w świetle to prosty efekt rozszerzenia źrenic umierającej osoby. Wizja tunelu ze światłem na końcu – skutek niedokrwienia siatkówki. Przecież gdy mdlejemy, też robi nam się ciemno przed oczami – przypomina Woerlee. Przyjemne wizje – ba, nawet uspokojenie i późniejsza zmiana nastawienia do życia i osobowości to z kolei skutek uszkodzenia – na przykład z powodu niedotlenienia – innego jeszcze fragmentu kory mózgowej. I tak dalej, i tym podobnie. Woerlee ma biologiczne wyjaśnienie każdego nadprzyrodzonego fenomenu. Jak to się więc dzieje, że ludzie zamiast rzucić się na jego pozycję, wciąż tkwią w głupocie, czytając już nie tylko Życie po życiu, ale nawet Biblię – w myśl teorii Woerlee’ego, zwiastowanie Maryi byłoby przecież z pewnością epizodem padaczki? Kłopot tkwi w tym, że holenderski anestezjolog nie może się zdecydować, co jest faktem, co zaś tezą. Opisując jedno ze zdarzeń z gatunku NDE, twierdzi, że jego bohaterka „prawie na pewno” odwoływała się w nim do wspomnień o swoim ojcu i siostrze. W następnym zdaniu pisze, że „mogła wzbudzić” w sobie wizje nadprzyrodzonych postaci. W kolejnym, że „jej wizje z pewnością nie były nadprzyrodzone”. Której wersji mamy wierzyć? Autorowi zdarza się też plątać w czysto medycznych wyjaśnieniach. Opisując wiążący się z OBE – tu też chodzi o bezwład ciała – arcyciekawy problem sennych koszmarów (gdy ktoś nas goni, a my nie możemy uciec, chcemy krzyczeć – a nie mamy głosu), Woerlee wyjaśnia, że podczas snu większość naszych mięśni jest zwyczajnie sparaliżowana, w tym te odpowiedzialne za mowę i za ruch. Po chwili pisze jednak, że każdy śpiący człowiek porusza się mniej więcej co piętnaście minut, a są i tacy, co przez sen gadają oraz w jego trakcie chodzą. Czy więc wspomniany paraliż wiąże się tylko z pewnymi fazami snu? Jak się uaktywnia, jak ustępuje? I skąd mamy pewność, że chodzi tu o te same mechanizmy zachodzące w ciałach ludzi, którzy przeżyli OBE podczas operacji? Mało tego – przecież zdecydowana większość ludzi zgłaszających NDE


nie znajdowała się pod wpływem narkozy (patrz wyżej: badania Fenwicka i van Lommela), skąd zatem wiadomo, że rozważania Woerlee’ego dotyczą ich w jakikolwiek sposób? Woerlee’emu – choć wykonał fascynującą robotę – nie udało się w przekonujący sposób obalić podstawowego zarzutu „profesjonalnych” badaczy „syndromu Łazarza”. To, że w medycznych annałach udało się odnotować kilka przypadków ludzi, którzy po uszkodzeniu wzroku widzieli plamę światła lub przy niedotlenieniu mózgu odczuwali przyjemność bądź nieprzyjemność, nie tłumaczy złożonego fenomenu, jakim jest NDE. Dopiero gdy nauce uda się wywołać pełnoobjawowe NDE w warunkach w pełni kontrolowanych, będziemy mogli mówić, że mamy stuprocentową pewność co do mechanizmów, jakie rządzą ostatnimi chwilami człowieka na ziemi. Istnieje wielkie prawdopodobieństwo, że zanim nauka je opisze, my zapoznamy się z nimi osobiście. Czy księża boją się tunelu? Nic podobnego. Kościół po prostu nie zdążył jeszcze dorobić do fenomenu NDE sensownej teologii. Patrząc na rzecz okiem amatora, w większości historii opowiadanych przez ludzi z NDE trudno dopatrzyć się jednak jakichś mocno podejrzanych elementów. Niektóre relacje o świetle, aniołach i zmarłych, o poczuciu jedności z wszechświatem, z Bogiem (którego – uwaga! – nikt z umierających nie oglądał) na pierwszy rzut oka składają się przecież niemal z samych prawd wiary. Przykłady? Atrybutem Boga jest światłość, nie ciemność. Istnieją byty inne od nas, wyższe, bardziej doskonałe – Kościół nazywa je aniołami. Mimo że tak od siebie różni, wszyscy jesteśmy jednością, stanowimy Kościół. Te wszystkie rzeczy ziemskie życie skutecznie nam przesłania. Ale po śmierci wrócimy przecież do standardów sprzed naszego urodzenia. Najważniejsze wydaje się jednak świadectwo tych, którzy po przeżyciu NDE wydali z siebie „dobry owoc”, sugerując, że wszystkie opisane wyżej historie nie muszą być dziełem szatana („czyż może złe drzewo wydać dobry owoc?” – pytał Jezus). Mówimy o ludziach, którzy radykalnie zmienili swoje życie cielesne i duchowe, a przede wszystkim wyzbyli się lęku, podstawowego środka, za pomocą którego szatan uzależnia od siebie ludzkie dusze.


Mimo to jednak Życie po życiu czy książki szwajcarskiej lekarki Elisabeth Kübler-Ross, która pracowała z umierającymi i również zajmowała się zjawiskiem NDE, były mocno krytykowane przez duchownych różnych wyznań, wskazujących, że całe to bajanie o tunelach i kwiatach robi ze śmierci rodzaj sympatycznego antraktu, bagatelizuje ją, pokrywa sztucznym różem. Podkreślano, że wizje chorych często mają się nijak do doświadczeń mistyków. Pytanie tylko, czy mistycy i chorzy z NDE oglądali ten sam świat. Kościół wyraźnie stwierdza, że śmierć jest procesem nieodwracalnym, że człowiek umiera tylko raz. I że, jak podaje Ewangelia, między tym a następnym światem nie ma autostrady: „nikt, choćby chciał, stąd do was przejść nie może ani stamtąd do nas się przedostać”, i nie przedostaje się. Pacjenci, którzy doświadczyli NDE, nie mówią nam przecież o życiu po śmierci, bo w końcu jednak nie umarli, ale o czymś w rodzaju przedpokoju wieczności. Na salony nikt ich jednak nie wpuścił. Wisząc pod sufitem sali operacyjnej, wciąż należeli do ziemskiej części świata, a więc nie mogli zrozumieć ani pojąć tego, co mogą zrozumieć ludzie, którzy na tamten świat przenieśli się definitywnie lub oglądali go w mistycznych wizjach. I pewnie dlatego część z nich zaczęła – o, zgrozo! – do swoich wyjątkowo frapujących wspomnień dorabiać różne głupie „obmyślenia”. Pół biedy, jeśli rzecz kończyła się na wynikającym z doświadczenia NDE poczuciu kosmicznej misji. Tak było w przypadku cytowanego przez Paula Johnsona jego przyjaciela astrofizyka Alfreda Ayera, który swój pobyt na tamtym brzegu opisywał tak: „Stanąłem naprzeciw czerwonego światła, nadzwyczaj jasnego i bardzo bolesnego. Wiedziałem, że ono zawiaduje wszechświatem. Wśród sług tego światła były dwa stworzenia, którym powierzono przestrzeń kosmiczną. Kontrolowały one tę przestrzeń i właśnie przeprowadziły inspekcję. Niestety, nie wykonały swojego zadania właściwie, w związku z czym przestrzeń kosmiczna zaczęła się »rozchodzić w spoinach« jak źle dopasowane »puzzle«. Doprowadziło to do tego, że prawa natury przestały funkcjonować jak należy. Poczułem, że to ja mam to wszystko naprawić”. Gorzej, że później szlachetnych naukowców w rodzaju Ayera zaczęli zastępować regularni oszuści. Cała rzecz została błyskawicznie podchwycona przez różnej


maści ideologie okultystyczno-newage’owe głoszące, że świat jest wyłącznie fajny, a nad wszystkim panuje jakiś wielki Wodnik. Ideologie owe wte i wewte wałkowały poszczególne elementy doświadczenia NDE, tak jak robiła to w późniejszych swoich pracach doktor Kübler-Ross, która zaczęła poddawać się zabiegom mającym na celu wywołanie uczucia przebywania poza ciałem. Wszystko to jednak przypomina zachowanie człowieka, który wyruszając w podróż nad Adriatyk, zatrzymuje się na stacji benzynowej w Grójcu i spędza tam urlop, zachwycając się kształtem dystrybutora oraz głosząc, że tamtejszy bar parówkowy to istny raj na ziemi. Pomysł na sensowne przecięcie tych dylematów ma amerykańska religioznawczyni Carole Zaleski. Proponuje ona, by przestać ekscytować się tym, czy dana osoba widziała anioła lub świętą Zytę i czy wisząc pod sufitem szpitalnej sali, miała poczucie, że ma nogi, czy też nie. Apeluje, by przestać ciąć doświadczenia NDE na fragmenty, weryfikować po kolei ich „prawdziwość”, wtłaczać w statystyki. Jej zdaniem, NDE to nie tyle szczegółowy raport z techniki umierania, ile pełny symboli religijnych zapis doświadczenia pojedynczego człowieka, który staje u kresu swojego życia. Próby naukowego dowiedzenia istnienia życia po śmierci są śmieszne, sugeruje Zaleski. Opowieść konkretnego człowieka, który pewnego dnia doświadczył czegoś, o czym nie mamy pojęcia – już nie. Przede wszystkim trzeba opędzić się od pokusy zamiany wiary w wiedzę. Współczesne chrześcijaństwo znajduje się między młotem a kowadłem – postęp nauki sprawia, że mamy odpowiedzi na coraz więcej pytań, kurczy się sfera tajemnicy. My, chrześcijanie, wiemy jednak, że istnieje obszar, którego nauka nigdy nie zbada, do którego nigdy nie dotrze. Jeśli nie będziemy umieli spokojnie wysłuchać świadectw ludzi z „syndromem Łazarza” i nie stłumimy w sobie chęci, by natychmiast rozbić je na czynniki pierwsze, przebadać, zmierzyć, zważyć i sklasyfikować – szybko trafimy w uliczkę, w której ludzie, zamiast się modlić, każde religijne przeżycie próbują zbadać pod mikroskopem. Objawienia świętej Teresy miała tylko ona sama. Można je analizować, choć dłubanie przy nich skalpelem nie ma sensu. Wierzący


w prawdziwość objawień i tak mają nad racjonalistami jedną istotną przewagę. Wyznawcom światopoglądu naukowego, którzy karmią nas wynikami najnowszych badań i powątpiewają na przykład w NDE, zawsze stawiam pytanie: a co, jeśli na chwilę przed zgonem człowieka Bóg przemawia doń poprzez biologiczny aparat, wszystkie te receptory, płaty i neuroprzekaźniki, w które sam nas przecież kiedyś wyposażył? Puenta dla wątpiących „(...) Ludziom, którzy w to nie wierzą, nie wystarczy nawet milion przykładów. Dalej będą twierdzić, że wszystko polega na niedotlenieniu mózgu. Ale (...) kiedy będą umierać, i tak się dowiedzą, jak jest. Chciałabym być przy tym, jak ci ludzie, którzy rzucali mi kłody pod nogi, kiedy mówiłam o stanach bliskich śmierci, będą sami przechodzić na »drugą stronę«. Chciałabym popatrzeć, jaką minę zrobią, a potem »pokazać im język«…” (Elisabeth Kübler-Ross, Życiodajna śmierć). [ Zgon ]Jak wygląda śmierć? Nie wiadomo. Wiadomo tylko tyle, że pracuje jak doskonały włamywacz, o którym świadczą wyłącznie ślady jego obecności – kontrast między mieszkaniem posprzątanym przed naszym wyjściem z domu a bałaganem, jaki zastajemy po przyjściu. Profesor Tomasz Trojanowski, wybitny polski neurochirurg, mówił w wywiadzie, który przeprowadziłem z nim dla „Rzeczpospolitej”: „Śmierć nie chce, żeby ją widziano”. Nie da się jej złapać za rękę. „Gdy zaczynałem specjalizację z neurochirurgii, często operowałem pacjentów, których przywożono z wypadków. Nie było jeszcze tomografii, więc gdy tylko podejrzewaliśmy krwiaka mózgu, staraliśmy się natychmiast otworzyć czaszkę pacjenta. Komórki mózgu, jeśli nie dopływa do nich krew, żyją mniej więcej pięć minut. Zwykle zaraz po otwarciu czaszki wiedzieliśmy, kto tym razem był pierwszy – my czy śmierć. Żywy mózg – nawet najbardziej potłuczony i chory – tętni tym życiem. Fale krwi napływającej z serca wypełniają naczynia, całość pęcznieje i kurczy się – faluje. Mózg człowieka, którego śmierć odwiedziła przed nami, jest nieruchomy. Zimny. Jednolita, martwa, szarobiała masa. Może więc śmierć to różnica między tymi obrazami?”. Inna poręczna metafora – mózg zmarłego to pokój, w którym


gaśnie światło. W kulturze co krok natykamy się na ten właśnie motyw, śmierć człowieka to gasnąca świeczka, ktoś „gaśnie w oczach” i tak dalej. Każdy, kto był przy śmierci człowieka, wie, o czym mowa. Na miejscu wypadku, w hospicjum, w domu czy w szpitalu śmierć widać zawsze najpierw w oczach. Oczy, drzwi do naszego wnętrza, zamykają się, tracą ciekawość świata. Mówią „pas”. Tak śmierć widzą ci, którzy zostają po tej stronie rzeki. Jak cała sprawa wygląda z perspektywy odpływających? Poruszmy wyobraźnię, oto przed nami człowiek, który miał wypadek. Udar. Zawał. Nie było wystarczającej ilości krwi, by odżywić mózg, zaopatrzyć go w tlen. „Komórka nerwowa, do której nie dopływa krew, ginie w ciągu około pięciu minut. I dokładnie, krok po kroku, możemy prześledzić, jak to umieranie wygląda” – mówi profesor Trojanowski. „Chwilę po zmniejszeniu się dopływu krwi komórka zaczyna kombinować, pożycza potrzebne substancje z sąsiednich tkanek, przestraja swój metabolizm na tryb kryzysowy, ale nie ma już dość energii, żeby produkować neuroprzekaźniki konieczne do przewodzenia impulsów nerwowych. Na tym etapie mózg więc jeszcze żyje, ale już nie działa. A jeśli krew nadal nie dopływa, komórka zaczyna mieć problemy z utrzymaniem struktury. Ucieka z niej potas, a wdziera się sód. Komórka puchnie. Rozerwana zostaje błona komórkowa. Wyłączają się »elektrownie« komórkowe, mitochondria. Komórka umiera. Po trzech godzinach wiemy na pewno, że jeśli komórki mózgu nie dały znaku życia, to nigdy już nie dadzą, bo się rozpadły”. Jeśli naszemu bohaterowi przyjdzie zginąć w wypadku, lekarz na miejscu zbada reakcję jego źrenic na światło, zmierzy puls, ciśnienie. Jeśli będzie umierał w szpitalu, wszystkie parametry życiowe na bieżąco oceni aparatura. To ona da sygnał, że nie żyje. Może jednak zdarzyć się i tak, że mimo iż serce człowieka pracować będzie bez zarzutu, powstanie podejrzenie, że jego mózg zakończył już swoją pracę. Tak dzieje się czasem z pacjentami po wypadkach czy tak zwanych masywnych udarach. Wtedy przy łóżku pacjenta zjawi się specjalna komisja. Anestezjolog, neurolog i internista będą wlewać mu w ucho wodę i patrzyć, czy obróci oczy w „mokrą” stronę, uciskać gałki oczne, próbować „poddusić” mózg dwutlenkiem węgla, zachęcając go, by


włączył się i wydał komendę „oddychać”. Jeśli pacjent nie będzie podejmował współpracy, komisja po paru godzinach zbierze się przy nim raz jeszcze. Po kolejnej serii badań podpisze protokół stwierdzający śmierć pnia mózgu. Odtąd w świetle polskiego prawa nasz bohater będzie pełnoprawnym zmarłym. Dlaczego o tak brzemiennej w skutki zmianie statusu decyduje wyłącznie pień mózgu? „Bo dziś wiemy już, że to właśnie on jest sercem tej centrali, centrum zarządzania siecią. W pniu znajduje się ośrodek sterujący oddychaniem. Jest tam także tak zwany twór siatkowaty – rodzaj wyłącznika, który codziennie rano włącza, a wieczorem wyłącza naszą korę mózgową, naszą świadomość. Gdy twór siatkowaty wyłącza korę, zapadamy w sen, bodźce o normalnym natężeniu – hałas, światło, nie są analizowane. Nie wiemy, co się z nami dzieje. Trwałe uszkodzenie pnia oznacza więc, że świadomości nie odzyskamy już nigdy. W pniu znajdują się też ośrodki zawiadujące oddychaniem, pracą serca i mięśni odpowiadających za napięcie naczyń krwionośnych, koordynacją ruchów gałek ocznych. To tam mieszczą się jądra nerwów czaszkowych, które sterują działaniem głównych zmysłów. Przez pień biegną też do kory drogi nerwowe ze wszystkich części ciała – i z powrotem. Pień mózgu mamy doskonale rozpoznany, jego śmierć możemy więc stwierdzić bez żadnych wątpliwości, badając po kolei działanie wszystkich jego części. Te wszystkie testy, uciskanie, świecenie, nalewanie wody, są właśnie po to, by krok po kroku zbadać, czy w jakimkolwiek zakątku pnia tli się jeszcze jakieś życie” – wyjaśnia profesor Trojanowski. Holenderski anestezjolog doktor Gerald M. Woerlee w książce Mortal Minds cytuje opublikowane w 1949 roku badania nad dzieckiem, które urodziło się, mając wyłącznie pień mózgu, móżdżek i podwzgórze, i żyło aż czterdzieści osiem dni. Dziecko reagowało na kołysanie, ssało palec, płakało, gdy było głodne, zasypiało po nakarmieniu. Nie miało kory mózgowej, nie było zatem w stanie formułować myśli, nikt przytomy nie odmówił mu jednak człowieczeństwa. „Człowiek na dobrą sprawę umiera dwa razy – tłumaczy dalej profesor. – Jako istota ludzka umiera wtedy, gdy umiera pień jego mózgu. Być może coś tam jeszcze żyje, ale takie pojedyncze żyjące


komórki kory mózgowej można porównać do sprawnych wtyczek czy przełączników, które próbują działać w zniszczonej centrali telefonicznej. Komputer sterujący tą centralą jest martwy. Nie działa system przesyłania sygnałów do domów. Wtyczka może działać, ale ta centrala nigdy już nie połączy rozmowy. Taki mózg już nigdy nie podejmie swojej funkcji. Od tej chwili nie mamy już do czynienia z człowiekiem, to zbiór komórek, tkanek i narządów, z których każdy umiera w swoim czasie”. Co to znaczy w praktyce? Ano to, że mimo iż człowiek został właśnie uznany za zmarłego, a jego nos przykrywa białe prześcieradło, jego serce może wciąż jeszcze bije (dosłownie przez chwilę, jeśli stwierdzono śmierć mózgu, to znaczy, że człowiek nie mógł sam oddychać, a jeśli odłączy się respirator, serce też za chwilę stanie). Jelita jeszcze przez wiele minut wykonywać będą swój zwyczajny taniec. Komórki wątroby też nie będą spieszyć się z odejściem. Ba, najbardziej oporne na wygłodzenie komórki skóry i paznokci wyłączą się na dobre nawet dwa tygodnie po śmierci. Wszystko to trąci makabrą? Niestety, postęp technologiczny, który niezwykle ułatwia nam życie, ludzką śmierć komplikuje do granic niemożności. Jeszcze sto lat temu nasi przodkowie nie mieli żadnych dylematów, człowiek umierał wtedy, gdy nie było tętna. Dziś, gdy w szpitalach aż roi się od respiratorów, defibrylatorów i elektrod do wewnętrznego masażu serca, przeciwnicy definicji „śmierci mózgowej” jak z rękawa sypią przykładami nieszczęśników, którzy mimo iż ich pień mózgu nie żył, poruszali kończynami, a nawet siadali! Oskarżają też współczesnych medyków, że wspomnianą definicję wprowadzili tylko po to, by móc pobierać od zmarłych potrzebne do przeszczepów narządy. Ci odpowiadają, że – po pierwsze – naprawdę nie odnajdują żadnej przyjemności w wyjmowaniu z ciała bijącego jeszcze serca, a po drugie – w świecie, w którym za człowieka dowolnie długo jest w stanie oddychać maszyna – odpowiedź na pytanie o moment śmierci musi być inna niż dwieście lat temu. Przetnij mnie! „W 1988 roku rząd Stanów Zjednoczonych udzielił patentu


na urządzenie do perfuzji, które mogłoby utrzymać przy życiu głowę chirurgicznie oddzieloną od ciała. Według posiadacza patentu, za pomocą jego urządzenia i obecnie istniejących lekarstw eliminujących skrzepy krwi i inne zbyteczne produkty przemiany materii z mózgu odciętą głowę można utrzymywać przy życiu bez końca. (...) [Urządzenie] składa się głównie z plastikowych rurek łączących spód głowy i szyi z aparatami podtrzymującymi krążenie w mózgu. Pozwoliłoby [ono] mózgowi myśleć, oczom widzieć, uszom słyszeć, powiekom zamykać się podczas snu (...)” (Stephen Juan, Zagadki ciała. Tajemnice naszego niezwykłego i wspaniałego organizmu). Z tego miejsca obie strony zwykle przenoszą się na wyższe pięterko i zaczynają debatę o tym, czym właściwie jest człowiek. Stąd, rzecz jasna, już tylko krok do pytania, które od lat spędza sen z oczu psychologom, psychiatrom i neurobiologom: gdzie mieści się ludzka świadomość? Każdy, kto choć raz w życiu miał do czynienia z medytacją, nigdy nie udzieli odpowiedzi: „w głowie”. Świadomość może być w każdej części naszego ciała. Ale czy jeśli nie jest przypisana do konkretnego miejsca, znaczy to, że może być też poza ciałem człowieka? Dopiero w tym miejscu worek z pytaniami z „najgrubszej rury” rozwiązuje się na dobre. Czy człowiek oraz otaczający go świat, jak pisał w latach trzydziestych ubiegłego wieku wybitny brytyjski astronom James Jeans, to „raczej myśl czy raczej maszyna”? Czy to aktywność mózgu stymuluje coś, co nazywamy umysłem? A może myśli i świadomość rządzą się zupełnie innymi prawami i nie jest im potrzebny ludzki mózg? W pierwszym przypadku mogłoby się okazać, że wszystkie nasze myśli, poematy i symfonie to wyłącznie efekt interesujących reakcji chemicznych lub – jak głosi model skonstruowany przez anestezjologa Stuarta Hameroffa i matematyka Rogera Penrose’a – efekt procesów na poziomie kwantowym przebiegających w maleńkich strukturach białkowych. Poza wszystkim to fascynująca sprawa – w świecie kwantowym każdy z procesów może mieć jednocześnie dwa rozwiązania, a więc tam można by – rzecz niewyobrażalna –


jednocześnie iść w prawo i w lewo. Od strony medycznej wspierał ich z zapałem cytowany już doktor Woerlee, który dowodzi, że dusza to nic innego niż umysł, a umysł to nic innego niż efekt działań mózgu. Konsekwencje przyjęcia takiej teorii są jasne – wraz ze śmiercią pnia mózgu człowiek znika na zawsze. Druga koncepcja, trzeba przyznać, brzmi nieco bardziej humanistycznie. Wierzący jakoś sobie z tym poradzą, problem nauki polega na tym, że nie sposób jej w żaden sposób dowieść. Z czego zrobiłem TABLETKI OKOŁONAUKOWEDuchy • Patience Worth, życie i twórczość – Stephen E. Braude, Immortal Remains. The Evidence of Life after Death • Dlaczego nie można uciec przed zjawą z sennego koszmaru? – Gerald M. Woerlee, Mortal Minds. The Biology of Near Death Experiences • Czego jeszcze nie wymyślą ludzie pogrążeni w smutku – Emma Heathcote-James, After-Death Communication • Czy poltergeist to też chemia? – David Fontana, Is There an Afterlife? Dwadzieścia jeden gramów • Bóg tworzy duszę człowieka, lecz jaka jest w tym rola rodziców? – David Albert Jones, The Soul of the Embryo • O generale US Army, który założył spółdzielnię jasnowidzów – Mary Roach, Stiff. The Curious Lives of Human Cadavers • Czy człowiekowi można przeszczepić pamięć innego człowieka – Stephen Juan, Zagadki ciała. Tajemnice naszego niezwykłego i wspaniałego organizmu • Jeszcze więcej cudownych historii o przeszczepach – Paul Pearsall, The Heart’s Code • Historia o minimózgu – Kate Ruth Linton, Knowing by Heart. Cellular Memory in Heart Transplants, w: „Montgomery College Student Journal of Science & Mathematics” Koniec świata • Dlaczego nie ma sensu kolonizować księżyca Jowisza? – Peter Ward, Donald Brownlee, The Life and Death of Planet Earth • Co jest poza wszechświatem? – Marcelo Gleiser, The Prophet and the Astronomer • Dlaczego im głębiej sięgamy w historię chrześcijaństwa, tym goręcej ludzie wierzą w rychły koniec świata – Joseph Ratzinger, Śmierć i życie wieczne • Antychryst w pigułce – Encyklopedia PWN. Religia, t. 1 • Czy tylko Ojciec zna datę końca świata, czy Syn jej nie zna? – Zdzisław Kijas OFMConv, Odpowiedzi na 101 pytań o rzeczy ostateczne


Niewierzące UFO • Niełatwe życie poszukiwaczy E.T. – David Grinspoon, Lonely Planets • Jak rozpoznać, czy kosmita jest prawdziwy, czy się przebrał – Bryan Appleyard, Aliens. Why They Are Here • Podstawy astroteologii – Guy Consolmagno SJ – Intelligent Life in the Universe? • Czy ochrzcić Obcego? – Guy Consolmagno SJ, http://www.beliefnet.com/story/35/story_3519_1.html Śmierć kliniczna• Wszystko, co wiemy o psychologii i fizjologii NDE – The Near Death Experiences. A Reader, red. Lee Bailey • Czy po śmierci słychać japońskie dzwoneczki? – Raymond A. Moody, Życie po życiu • Jak rozpoznać, czy ktoś miał NDE, czy kłamie – Sam Parnia, What Happens When We Die • Jak poprzebywać sobie poza ciałem? – David Fontana, Is There an Afterlife? • O medycznym wytłumaczeniu NDE – www.zarqon.co.uk/Lancet.pdf, Gerald M. Woerlee, Mortal Minds • Czy jedzenie pralinek może być przeszkodą w dobrym umieraniu – Elisabeth Kübler-Ross,Życiodajna śmierć Zgon • Szymon Hołownia, Człowiek umiera dwa razy. Rozmowa z prof. Tomaszem Trojanowskim, „Rzeczpospolita” (dodatek „Plus-Minus”) 22 października 2005 TABLETKI POŚMIERTNE[ Chwila przejścia ]Czy można się nawrócić po śmierci? Po – na pewno nie. Ale stojąc u jej progu? Portugalczyk João César das Neves w swojej książce Pierwszy dzień po śmierci na bitych trzystu stronach druku buduje wizję Stacji Śmierci, ostatniego przystanku ziemskiego życia, na którą trafiają wszyscy zmarli. Tu uwaga formalna: katechizm mówi, że po śmierci czekają nas dwa sądy – jeden nad nami samymi – tak zwany sąd indywidualny, drugi – nad całą ludzkością (Sąd Ostateczny). My zacznijmy od sądu numer jeden. Das Neves przypomina, że przed wiekami ludzie wyobrażali sobie ów pośmiertny sąd jako rodzaj trybunału, przed który gniewni i uzbrojeni po zęby aniołowie ciągną nagich i zziębniętych grzeszników. Stawali oni w końcu przed obliczem Jahwe, którego z uporem przedstawiano niczym uszkodzoną stację trafo – ciskającą pioruny, wybuchającą i grożącą wszystkim śmiercią. Wierutne bzdury! „Sędzia nie potrzebuje nic robić, wystarczy, żeby był” – pisał Hans Urs von Balthasar. Dlatego stacja ta tonie w tym Bożym świetle. To miejsce, w


którym dusze stoją wciąż w bramie śmierci, ale ta wciąż się za nimi nie zatrzasnęła. Człowiek może przystawić na blankiecie swojego życia ostatnią pieczątkę, dokonać ostatniego w ziemskim życiu wyboru. Tyle że jest on już oświetlony Bożym światłem. Bohaterowi das Nevesa, zmarłemu profesorowi ekonomii, wybór ów jawi się pod postacią dwóch pociągów. Inni widzą autobus, inni samolot, a inni – po prostu drogę; wszystkie skojarzenia mają jednak związek z podróżą. Co najciekawsze, na obu z nich widnieje napis „Niebo”. Miejsce – jeśli wierzyć wyobraźni autora – przypomina Dworzec Centralny w godzinach szczytu. Jedni wskakują do pociągów, inni próbują handlować przywiezionymi z ziemi dobrami. W tłumie kręci się rzesza aniołów i demonów. Aniołowie towarzyszą duszom stającym przed dylematem wyboru swojego pociągu, demony robią wszystko, by odwołując się do miłych przeżyć, jakie fundowali swoim klientom na ziemi, zagłuszyć ich dobre myśli, zagadać tlące się w nich ogniki wiary i nadziei. Wizja ta jest bardzo rozbudowana. Mamy tu więc dokładnie wyjaśnione zmiany natężenia Bożego światła w różnych zakątkach Stacji, dowiadujemy się, kto jest naczelnikiem całego tego rozgardiaszu – pierwszy lokator nieba, święty Dobry Łotr. Najważniejsze przesłanie tej książki jest jednak proste. To nie Bóg wymyśla kary, ludzie sami oddalają się od Boga i sami się rujnują. Dobitnie mówił o tym autor starotestamentalnej Księgi Mądrości: „Nie dążcie do śmierci przez swe błędne życie, nie gotujcie sobie zguby własnymi rękami! Bo śmierci Bóg nie uczynił i nie cieszy się ze zguby żyjących. Stworzył bowiem wszystko po to, aby było, i byty tego świata niosą zdrowie: nie ma w nich śmiercionośnego jadu ani władania Otchłani na tej ziemi. Bo sprawiedliwość nie podlega śmierci. Bezbożni zaś ściągają ją na siebie słowem i czynem, usychają, uważając ją za przyjaciółkę, i zawierają z nią przymierze, zasługują bowiem na to, aby być jej działem”. „[Po śmierci jest] tylko jeden zasadniczy podział, gdyż jest tylko jedno, co zaspokaja tęsknotę istoty ludzkiej: Bóg. Ten, kto wybierze Boga jako swoją wieczność, idzie w jedną stronę, a ten, kto wybierze co innego, cokolwiek innego, choćby to było najlepsze, ten idzie w drugą stronę. I to, co wybrał, choćby było najlepsze, jest złem,


jest Piekłem, gdyż nie jest Bogiem. Wieczność jest do zniesienia tylko z Bogiem” – pisze das Neves w swojej powieści. Nie ma sensu bawić się w „katofantasy”. Po śmierci nikt nikogo nigdzie nie strąca, nikogo nie grilluje się na ogniu. Jedyne, (i wszystko) co nam grozi, to samopotępienie. Bóg traktuje nas bardzo poważnie, więc uszanuje nasz wybór, ale przedtem daje nam ostatnią szansę odrzucenia naszych tłumaczeń, kombinacji i planów, które ją przesłaniały. Nancy, bohaterka powieści, dopiero tutaj dopuszcza do siebie myśl, którą gniotła w sobie i „zagadywała” przez całe życie – ma dwadzieścioro ośmioro dzieci. Wszystkie z nich, prócz jednego, zmarły przed urodzeniem, były ofiarami aborcji i tabletek typu „dzień po”. Tę prawdę o niej poznają też wszyscy inni. Ekshibicjonizm? Raczej dążenie do prawdy, w końcu wszyscy jesteśmy wspólnotą i to, że jedni z nas chowają się z tym czy tamtym za murem swojej „prywatności”, to wypisz wymaluj echa historii o grzechu pierworodnym – sytuacji, w której Adam prosi Pana Boga, by nie wpatrywać się w niego, gdyż jest nagi. Jezus lojalnie uprzedzał nas o tym w Ewangelii, mówiąc, że to, co człowiek robi w ukryciu, „głosić będą na dachach”. To szatan w raju wmówił skołowanym ludziom, że grzech mojego brata to jego prywatna sprawa. Nieprawda. Przecież brat ów jest częścią krwiobiegu Kościoła. A jeśli jedna komórka wpuszcza doń truciznę, choruje cały organizm. To dlatego człowiek musi ze swoich grzechów spowiadać się przed ukrytym w drewnianej skrzynce przedstawicielem nas wszystkich. To dlatego w chwili śmierci nasze winy będą widzieć wszyscy, bo wszyscy byli przez nie truci. Nie popadajmy jednak w depresję. Wszyscy będą też widzieć całe dobro, które zrobiliśmy na ziemi. Sąd nie służy temu, by dręczyć człowieka, ale by pokazać mu prawdę. Jeśli prawda o kimś jest taka, że za życia udało mu się wywołać uśmiech na czyjejś twarzy, tu zobaczy ten uśmiech na pewno. A zatem zanim podejmiemy decyzję – otrzymujemy na talerzu wszystkie dane. Jesteśmy już wolni od ziemskich kategorii, ale klamka jeszcze nie zapadła. Wspominany tej książce już wcześniej teolog Ladislaus Boros pisał, że Bóg „gra fair”, chce, aby człowiek podejmował swą najważniejszą w życiu decyzję, będąc po raz pierwszy


w życiu w pełni sobą. A człowiek może w pełni stać się człowiekiem dopiero wtedy, gdy życie jego nie ma żadnej przyszłości. Nie jest już „jak rwący w dal potok górski, lecz jak spokojne górskie jezioro, klarowne i głębokie, odbijające w swojej pełni cały świat”. Żeby uczciwie i w pełni podjąć tę ostateczną decyzję – „za” lub „przeciw” Bogu – „człowiek musi zostać pozbawiony wszystkiego, z czym związany jest każdym włóknem swojej ziemskiej rzeczywistości. Wyzbyć się musi swoich praw, siebie, swojej siły, nawet swoich przyjaciół, ludzi, których kocha, swoich nadziei i marzeń – wszystkiego, co w swoim życiu zbudował i zdobył. Raz opaść muszą wszystkie maski i skończyć się muszą wszystkie role, jakie człowiek odgrywa przed światem i sobą. Przez śmierć człowiek całkowicie oddaje się w ręce Boga i nie może się już przed Nim dalej ukrywać. Jego dusza, odrywając się od ciała, osiada na nieskończonej równinie, gdzie nie ma już nic, prócz niego i Boga”. Sąd jest więc spojrzeniem Bogu w twarz. W istocie – sądem człowieka nad Bogiem. Niesłychana sytuacja! Bóg pokazuje całą swoją miłość i bezbronność, a człowiek musi zająć wobec niej stanowisko i zgodzić się na konsekwencje tej sytuacji. Choćby na to, że jeśli kocha, lecz nie jest jeszcze gotowy na wspólne życie, czeka go bolesno-radosny okres „narzeczeństwa” – czyściec. Wypisz wymaluj – powtórzenie sytuacji z raju, każdy z nas zmienia się teraz w Adama i Ewę. Poznając Boga osobiście, każdy będzie musiał zdecydować, czy chce z Nim żyć, czy uciec od Niego. Gdzie odbędzie się Sąd Ostateczny? To kolejny wyraz szczególnie miłej ziemskiej tęsknoty, by zaplanować sobie nawet ostatni etap ziemskiej podróży. Jak on będzie wyglądał? Wielki polski poeta Zbigniew Herbert napisał przejmujący wiersz, w którym Sąd Ostateczny wygląda niczym rampa rozładunkowa w obozie koncentracyjnym. Aniołowie wyrywają matkom ich dzieci, bo zbawieni będziemy pojedynczo, staruszkom ukochane zwierzęta, a kochający się ludzie, płacząc, rozstają się na wieki: „(...)


ci którzy jak się zdaje bez bólu poddali się rozkazom idą spuściwszy głowy na znak pojednania ale w zaciśniętych pięściach chowają strzępy listów wstążki włosy ucięte i fotografie które jak sądzą naiwnie nie zostaną im odebrane tak to oni wyglądają na moment przed ostatecznym podziałem na zgrzytających zębami i śpiewających psalmy”. Biblijne opisy Jezusa przybywającego na obłokach, występujące w Koranie obrazy wagi, na której aniołowie będą ważyć ludzkie czyny, albo wizje wąskiego mostu, przez który będzie się musiał przecisnąć sądzony, zdają się mówić więcej o naszych lękach i wyobrażeniach niż o detalach duchowej rzeczywistości. O Sądzie Ostatecznym wiemy tyle, że staniemy na nim, mając własne ciało (a więc zmartwychwstanie nastąpi wcześniej). Wiemy też, że istnieje jeden sposób, by Sąd Ostateczny ominąć. Należy zostać świętym, bo święci i aniołowie w tym pięknym dniu zasiądą wraz ze Zbawicielem za stołem prezydialnym. Czy ateiści też spotkają Chrystusa? Boros pisze dalej: „(...) każdy człowiek ma możliwość przynajmniej raz spotkać się z Chrystusem zmartwychwstałym i osobiście Go poznać; nawet poganie, owe miliardy ludzi, którzy nigdy jeszcze nie słyszeli o Chrystusie, nawet spoganieni chrześcijanie, jakim w naszych kazaniach być może prezentowaliśmy Boga nudnego i obcego wobec rzeczywistości, którego nie mogli nauczyć się naprawdę kochać; nawet ci ludzie, którzy w sensie religijnym i moralnym po prostu zatrzymali się na poziomie małych dzieci, jakkolwiek ich pozostałe uzdolnienia rozwinęły się zupełnie


normalnie i (...) umieją (...) osiągnąć sukcesy; nawet ci ludzie, którzy Boga nienawidzą, (...) nawet upośledzeni umysłowo i duchowo niedorozwinięci, (...) nawet nienarodzone i zmarłe bez chrztu małe dzieci; i wreszcie nawet my, którzy jesteśmy za słabi, aby czynić dobrze, a których serce zionie takim chłodem i taką pustką”. Według Borosa, możliwość osiągnięcia zbawienia ma więc każdy. Czy to nie za łatwa perspektywa? Oto niezależnie od tego, co robiłeś, jaki byłeś, w bramie śmierci zobaczysz Chrystusa, nie będziesz mógł go minąć i będziesz mógł wszystko zacząć od początku. Problem w tym, że człowiek nie działa jak automat, w którym błyskawicznie da się przełożyć jakąś wajchę. Do śmierci i do wyboru, którego będziemy wtedy dokonywać, musimy się szykować przez całe życie. Nasza wielka decyzja w chwili śmierci składa się przecież z małych, codziennych decyzji. Gąbka, która całe życie nasiąkała nieprzyjemną cieczą, nie stanie się nagle sucha. Nie można bezmyślnie żyć w przekonaniu, że gdy umrzemy, wtedy będziemy się martwić. Kto całe życie czyta przy marnym świetle, w końcu straci wzrok. Nawet stojąc twarzą w twarz z żywym Jezusem, możemy być zbyt słabi, by zanegować sumę naszych złych wyborów. Możemy zacząć je usprawiedliwiać, kombinować, ukrywać. Oszukiwać. Powoli ruszyć prostą drogą do piekła. Czy można grzeszyć po śmierci? Nie można. „Końcowa decyzja, jakkolwiek by wypadła, urzeczywistnia całą pełnię ludzkiej spontaniczności i wyczerpuje wszystkie przyszłe decyzje, które mogłyby zmienić kierunek” – pisze Boros. Tłumacząc to na nasze – chodzi o to, że jeśli człowiek wchodzący w śmierć podjął decyzję na „nie”, podjął ją całym sobą. Stworzył się na wieki. I na wieki już taki zostanie. Kto będzie tak głupi, by chcieć iść do piekła? Byli już tacy głupcy w historii, mogą więc być i następni. Pierwszy był szatan, który widział Boga twarzą w twarz, a mimo to wybrał co innego. Pracuje intensywnie nad tym, by w swoim wyborze nie być osamotnionym. Adam i Ewa to przykład decyzji podjętej przecież przez ludzi, którzy bezpośrednio oglądali Boga. Dopóki istnieje wolna wola, nie można wykluczyć, że zawsze może znaleźć się ktoś, kto powie Bogu: „nie”. 1037 Bóg nie przeznacza nikogo do piekła; dokonuje się to


przez dobrowolne odwrócenie się od Boga (grzech śmiertelny) i trwanie w nim aż do końca życia. W liturgii eucharystycznej i w codziennych modlitwach swoich wiernych Kościół błaga o miłosierdzie Boga, który nie chce „niektórych zgubić, ale wszystkich doprowadzić do nawrócenia” (2 P 3, 9). Bo kłopot w tym, że ludzie również w śmierci nie przestają być ludźmi. Być może umierając, spotkamy bliźnich do tego stopnia zapatrzonych w siebie, we własne pragnienia, wizje, pomysły, że nawet tam nie będą się mogli od nich uwolnić. Będą przerażeni tym, że być może czeka ich czyściec. Nie odrzucą Boga, plując Mu w twarz. Oni poproszą Go, żeby się nieco przesunął i po prostu Go miną. Wybiorą to, co znają. Demony zaś potwierdzą słuszność ich rozumowania i nakręcą pragnienia do granic możliwości. „Piekło jest tylko realizacją pragnień grzeszników. (...) Każda dusza trafia tam, gdzie sobie zamierzyła. (...) Bóg daje każdemu to, czego ten chce, gdyż »u Boga wola jest traktowana jak uczynek«. W ten sposób to, czego ludzie najbardziej pragną jest tym, co Bóg daje nam na wieczność” – pisze das Neves. Pokazuje ludzi, którzy biegną do kasy po bilet na nieustające wakacje – domek nad jeziorem, cichy las. Inni wierzą w niebo, w którym zrealizują swoje sny o potędze, będą zarządzać, kierować, budować i tworzyć. Jeszcze inni marzą o wielkiej imprezie. Ludzkie marzenia pomnożone przez wieczność – tak może wyglądać nasze piekło. Oto wieczne trwanie w tym samym domku nad jeziorem w towarzystwie pięciu tych samych osób, oto fantastyczna potańcówka w klubie, zamknięta w niekończącej się kropli czasu. Wymarzona cisza i święty spokój, które przeradzają się w wieczną stagnację. Wizja das Nevesa, choć miejscami wyraźnie zbyt bajkowa i kolorowa, niesie jednak w sobie jakąś głęboką prawdę. Sprowadza się do jednego, najważniejszego pytania: chcesz być z Bogiem czy masz na wieczność inne plany? Ile instancji ma Sąd Ostateczny? Jedną. Nastąpi po końcu świata, gdy na ziemi zjawi się Chrystus, by sądzić ją ze swoimi aniołami i świętymi – oto szansa człowieka: jeśli okaże się święty, Sąd Ostateczny spędzi w prezydium – by przyłożyć do całej ludzkiej historii miernik nie ludzkich wyobrażeń, ale prawdy. Ten sąd będzie ostateczny, bo będzie


do bólu prawdziwy. Jego wyroków nie da się zmienić. Bo prawda nie leży wcale pośrodku. Ona leży zawsze tam, gdzie leży. 1040 Sąd Ostateczny nastąpi podczas chwalebnego powrotu Chrystusa. Jedynie Ojciec zna dzień i godzinę Sądu. Tylko On decyduje o jego nadejściu. Przez swego Syna Jezusa Chrystusa wypowie On wówczas swoje ostateczne słowo o całej historii. Poznamy ostateczne znaczenie dzieła stworzenia i ekonomii zbawienia oraz zrozumiemy przedziwne drogi, którymi Jego Opatrzność prowadziła wszystko do ostatecznego celu. Sąd Ostateczny objawi, że sprawiedliwość Boga triumfuje nad wszystkimi niesprawiedliwościami popełnionymi przez stworzenia i że Jego miłość jest silniejsza od śmierci. Paul Johnson już tam był „Ten obraz nasunęła mi osobista obserwacja, jakiej dokonałem z pokładu samolotu lecącego według informacji pilota na wysokości czternastu kilometrów. Dostrzegalne było już wówczas zaokrąglenie Ziemi, ale największe wrażenie zrobiła na mnie promienność stratosfery, rozciągającej się jakby w nieskończoność i wypełnionej białoniebieskim światłem, podobnym do odbłysków gigantycznego diamentu. Od razu skojarzyłem ten widok z dniem Sądu Ostatecznego, z ostatnim porankiem, kiedy to na tle niebios dojdzie do rozstrzygającej konfrontacji między Bogiem a śmiertelnikami. Oto więc nieskazitelna, jasna, pusta scena. Teraz kolej na dźwięk. Słyszę grzmienie trąb, porażające zmysły ostateczną trwogą i wypełniające cały owalny ogrom, który widziałem z okna samolotu. Nie ma żadnej kryjówki przed promiennością przestrzeni ani sposobu, by uchronić uszy przed wezwaniem trąb. Powoli zaczynają więc powstawać umarli, powoli zaczynają gromadzić się dusze… Na tym wszystko się kończy, bo dalej zawodzi mnie wyobraźnia” (Paul Johnson, W poszukiwaniu Boga). [ Czyśćcowe męki ]Skoro Bóg jest dobry, po co dręczy zmarłych? Najpierw obalmy mit, który w głowach chrześcijan robi największe spustoszenia. Czyściec to nie lżejsze piekło. Czyściec to nie kara za grzechy. Czyściec to, jak wskazuje sama jego nazwa, sprawa higieny. Orzeźwiający prysznic po kąpieli w słonym morzu grzechów. Rodzaj


terapii, podczas której trzeba raz jeszcze rozciąć najgłębsze rany pamięci, by oczyścić je i zaszyć na nowo, tak by wreszcie zaczęły się goić. Istnienie czyśćca to jeden z najbardziej krytykowanych katolickich dogmatów. Ojcowie reformacji kilkaset lat temu sugerowali, że rzymscy kurialiści wymyślili czyściec, chcąc zarobić na sprzedaży odpustów. Ów „stan przejściowy” między ziemią a rajem nie jest jednak koncepcją wyłącznie katolicką. Już Wergiliusz w Eneidzie pisze o pośmiertnym oczyszczeniu i stwierdza, że „tak być musi, bo wiele z tego, z czym się długo rosło, przedziwnie w nas wrasta”. 1030 Ci, którzy umierają w łasce i przyjaźni z Bogiem, ale nie są jeszcze całkowicie oczyszczeni, chociaż są już pewni swego wiecznego zbawienia, przechodzą po śmierci oczyszczenie, by uzyskać świętość konieczną do wejścia do radości nieba. Nasz czyściec wyróżnia jedno – nadzieja na wieczne szczęście. Najpierw nieśmiało mówiono więc o „górnym piekle”, które wreszcie w początkach drugiego tysiąclecia, wraz z rozwojem wiedzy teologicznej i coraz głębszą znajomością prawdy o człowieku, przeobraziło się w czyściec, o jakim Kościół próbuje mówić ludziom dzisiaj. Dlaczego ci nie słuchają? Bo – niestety – równolegle z wyżej wymienionymi teologami do pracy ruszyli też poeci i ludowi kaznodzieje, którzy popuszczając wodze fantazji, zmienili nieuchwytną prawdę w kino klasy B. Wielki Dante twierdził, że czyściec składa się z siedmiu tarasów położonych na zboczu góry, na szczycie której znajduje się raj. Grzegorz Wielki pisał o wąskim moście, po którym biedne dusze włóczą się wte i wewte. Wizję naszego pośmiertnego losu jakby żywcem wziętą z TVN Meteo dał święty Beda Czcigodny, który malował czyściec jako dolinę, gdzie z jednej strony ludzi pali ogień, z drugiej – chłoszcze grad. Wielki problem, jaki współcześni chrześcijanie mają z czyśćcem, najlepiej widać chyba na przykładzie sporu toczonego z katolikami przez prawosławnych. Zarzucali oni katolikom, że czyściec nie ma racji bytu, bo niemożliwe jest, by dobry Bóg smagał grzeszników oczyszczającym ogniem swojej miłości. Od Boga nie może bowiem


pochodzić żadne zło, Bóg nigdy też nie powoduje cierpienia. Powiedzmy więc to sobie wyraźnie: czyśćca nie można się bać. Mimo natłoku literatury przekonującej, że jest inaczej – naprawdę nie ma tam żadnego pieca, aniołów – wyposażonych w pałki i obcęgi – urządzających duszom ścieżkę zdrowia. Bóg nikogo nie smaga ogniem. On patrzy na nas z całą dobrocią swojego boskiego wzroku. A że ten wzrok jest niełatwy do zniesienia, to już wyłącznie nasza wina. Czyściec boli dokładnie tak jak wystawienie przyzwyczajonych do ciemności oczu na jasne światło – blask jaśniejszy od wszystkiego, co znamy. Źródło tych cierpień jest tylko w człowieku. Najlepszym dowodem na to jest fakt, że sam człowiek zdecydował swoim życiem o ich trwaniu. „Tam będziesz musiał stanąć wobec własnych grzechów bez ochrony, bez znieczulenia, bez iluzji i będziesz musiał je odrzucić, wyrywając je z siebie, wypalając je. To, co wydawało się twoją tożsamością, w rzeczywistości okaże się zgnilizną. To nie będzie proste” – pisał João César das Neves w powieści Pierwszy dzień po śmierci. I dlatego ci, którzy widzieli czyściec, zaglądali weń, tak często mówią o ogniu. Święty Tomasz z Akwinu dokłada do tej metafory inną biblijną przypowieść. Sugeruje, że w czyśćcu spotkamy tylko tych, którzy starali się budować dom swego życia na skale. Tu jednak próbom wytrzymałościowym poddany zostanie materiał, jakiego użyli. „Drwa, siano i słoma oznaczają tu grzechy powszednie, przymieszane do troski o rzeczy ziemskie. Nie należą one jednak do samej budowli. Za takie rzeczy należy się ogień – już to w postaci ucisków i kłopotów w tym życiu, już to kary czyśćca w życiu przyszłym, niemniej jednak osiąga się wieczne zbawienie”. Romano Guardini też nawiązywał do ognistej symboliki: „Gdy człowiek staje w świetle Bożym, widzi siebie Jego oczami. Kocha Bożą świętość i nienawidzi samego siebie, ponieważ sam się tej świętości sprzeciwia. (...) to musi być niewyobrażalnym bólem. Ale ten ból działa”. Guardini zwraca też uwagę, żeby nie karmić swoich pobożnych fantazji wizją czyśćca, który polega na natychmiastowym łataniu ziejących w duszy dziur. Każdą z nich trzeba dokładnie obejrzeć, prześwietlić Bożym światłem. „Wielkość jest rozumiana źle, gdy


sprawia, że coś mniejszego znika, przecież również to coś mniejszego jest prawdą”. Bóg niczego nie zalepia, nie usuwa. „A Jego miłość nie polega na wmiataniu doczesnych braków pod dywan, ale na doprowadzeniu ich do prawdy i przetwarzaniu każdego z nich, nawet najmniejszego, aż po najgłębszą głębię i delikatne włókno istnienia”. Obalmy więc smutne mity do końca i powiedzmy głośno: czyściec to zachwycająca perspektywa! Rzeczywistość żywa, dynamiczna, rozwojowa. Ludzie podróżują tu w stronę Boga. Mistycy mówili, że człowiek w czyśćcu będzie chciał nawet dorzucić sobie cierpień, byle jak najszybciej złączyć się z Bogiem, jedynym źródłem szczęścia, o jakim mu się nawet nie śniło. Czy można mówić, że czyściec to sukces? Jasne, że można. Nawet trzeba. Pisałem już o tym. Ten świat jest – mówiąc delikatnie – na tyle popsuty, że każdy z nas, kto dokonywał w nim jakichkolwiek dobrych wyborów, ma pełne prawo do satysfakcji. Radości z tego powodu można próbować się uczyć. Wielu z nas, rozmawiając ze swoim kierownikiem duchowym, wyrzuca z siebie tylko potknięcia, kompletnie pomijając dobre rzeczy, które otrzymaliśmy gratis od Boga. Jesteśmy egoistycznie i patologicznie „zakręceni” na naszej grzeszności, a tymczasem prawda o nas zawsze ma dwie strony. Mimo że grzeszymy, to nie grzech jest sensem i centrum naszego życia, jest nim zawsze to, że Bóg kocha nas nad życie. Odnosi się to również do tych, którzy są już w czyśćcu. To niesłychane, ale spróbujmy sobie uświadomić, że mimo iż ludzie tam cierpią, są jednocześnie o wiele szczęśliwsi, niż ktokolwiek z nas żyjących na ziemi jest sobie w stanie wyobrazić! Są w końcu po tej stronie zaświatów, gdzie znajduje się niebo. Mają pewność, że idą w stronę nieuchronnego happy endu. Święta Katarzyna z Genui pisała, że dusze czyśćcowe pod względem radości ustępują tylko świętym w niebie, że „płomień pożera rdzę grzechu, a dusza coraz bardziej wystawia się na działanie Boże”. Z każdą chwilą w człowieku znajdującym się w czyśćcu narastają więc radość, spełnienie, szczęście – również dlatego, że widzi i komunikuje się z innymi, którzy też zbliżają się do Boga. Jego ból to ból kogoś, kto oddałby wszystko za spotkanie z Ukochanym, ale z własnej głupoty spóźnił się na samolot. I nic nie może


już zrobić. Mogą mu pomóc tylko ludzie z zewnątrz. Lekarstwem na skutki złej wolnej woli człowieka może być dobra wolna wola kogoś innego. My naprawdę jesteśmy systemem naczyń połączonych. I dlatego właśnie ta część Kościoła, która wciąż jest na ziemi, powinna modlić się za tych, którzy przeszli już przez bramę śmierci. Jeśli w czyśćcu jest tak fajnie, dlaczego duszyczki tam jęczą? Takie pytanie stawia sobie każdy, kto zajrzał do broszur z relacjami wizyt, jakie umęczone czyśćcem duszyczki składają żyjącym tu wiernym. Jeszcze nieraz cytować będziemy w tej książce Rękopis z czyśćca, czyli dziewiętnastowieczne dialogi dwóch francuskich zakonnic – zmarłej siostry Marii Gabrieli z wciąż pozostającą na tym świecie siostrą Marią od Krzyża. To zresztą osobny fenomen – kontakty z naszymi braćmi i siostrami przeżywającymi czyściec stały się domeną z jednej strony chimeryków i fantastów, z drugiej – spirytystów. Nic dziwnego, że duszami czyśćcowymi nie interesują się „normalni” ludzie. Tacy, którzy traktowali by je tak, jak na to zasługują – normalnie. A przecież – jak pisze Romano Guardini – ci umarli nie mają w sobie nic, co zasługiwałoby na ckliwą litość czy nawet współczucie. „Cierpią w sposób nie do pomyślenia, ale to cierpienie jest pełne godności. Gdybyśmy bardzo kochali jakiegoś człowieka, a on zszedłby na złe drogi, pewnego dnia jednak ogarnęłoby go światło, a my widzielibyśmy, że doświadcza głębokiej przemiany – czy wówczas byśmy mu »współczuli«? Obawialibyśmy się o niego, pomagalibyśmy mu nieść jego troski, a jednak bylibyśmy świadomi, że oto dokonuje się coś wielkiego, coś, co wymaga szacunku. I tak musielibyśmy (...) usunąć (...) wszelką interesowność pomagania, wszelkie natręctwo miłosierdzia. (...) Gdybyśmy znajdowali się obok ukochanego, walczącego z samym sobą o dobro człowieka, o którym tu mówimy, na pewno chcielibyśmy mu pomóc, ale nie przez pouczenia i jakieś drobne praktyki. Staralibyśmy się go zrozumieć, być wewnętrznie przy nim (...). (...) Powinniśmy pomagać naszym pokutującym braciom w człowieczeństwie, ale nie w ten sposób, jakby byli żebrakami, a my dawalibyśmy im jałmużnę. Nie w ten sposób, że my tu coś praktykujemy, a po drugiej stronie oni doświadczają skutków tego działania”.


Powtórzmy raz jeszcze: nasza relacja do zmarłych to nie troska o upośledzone dziecko, a o przyjaciela w potrzebie. „Za dusze można ofiarować każdy drobiazg. Już choćby sam trud pójścia na cmentarz, niesienie wianka, ścisk w tramwaju, zziębnięcie, przemoknięcie – wszystko. Trzeba tylko świadomie to ofiarowywać. Intencja nadaje ważność i znaczenie każdemu wysiłkowi” – przekonywała wciąż mało znana dwudziestowieczna polska mistyczka Fulla (właściwie: Stefania) Horak. Jak przełożyć to na praktykę? Proponuję proste duchowe ćwiczenie. W każdym prawie polskim mieście jest cmentarz, na którym chowano bohaterów poprzedniej epoki. Ci z pewnością nie mają za wiele modlitewnego wsparcia. Wystarczy pójść, zapalić znicz. Pomyśleć o nich chwilę. Przecież czyściec polega także na tym, że widzimy, ile dobrych myśli udało nam się zapisać w ludzkich sercach. Nie można zrobić lepszego uczynku, niż powiedzieć byłemu ubekowi: „Ja o tobie pamiętam”. Radości człowieka, który usłyszy takie słowa po raz pierwszy w życiu, nie można sobie chyba wyobrazić. Czy dusze w czyśćcu wiedzą, jak długo tam siedzą? Pewnie tak, lecz nie ma to dla nich znaczenia. Teologowie piszą o Bogu, że jest wiecznym „teraz”, że nie ma w Nim żadnego „przedtem” ani „potem” – co oznacza, że gdy modlimy się za zmarłego, nasze prośby zawsze trafiają w teraźniejszość, w punkt, w którym on tych naszych modlitw potrzebuje. Ladislaus Boros pisał, że w związku z tym na przykład modlitwy ludzi wspierających Jezusa modlącego się w Ogrójcu mają sens, bo u Boga te dwa punkty w czasie istnieją jednocześnie. Czy to znaczy, że można modlić się za przeszłe wydarzenia? A co, jeśli teraźniejszość, w której przebywa zmarły, zmienia się i jak ma się do naszej teraźniejszości, która jeszcze chwilę temu była przecież przyszłością? Jestem za głupi, nie podejmuję się odpowiedzieć. João César das Neves nie ma takich zahamowań, zatem pisze, co myśli: czyściec wszystkich ludzi trwa sześć dni, siódmego dnia Bóg nakazał bowiem odpoczynek. Ale każdy z tych dni może trwać tysiące lat. Albo dwie minuty. Widzimy też, że w zaświatach nigdy nie zapada noc. Tak samo jak przy stworzeniu świata – „I tak upłynął wieczór i poranek, dzień pierwszy”, co zresztą cudownie współbrzmi ze zdaniem


świętego Jana od Krzyża, który pisał, że „pod wieczór naszego życia będziemy sądzeni z miłości” – śmierć jest więc tu wieczorem, po którym od razu nadchodzi poranek. Dusza siostry Marii Gabrieli, która pod koniec dziewiętnastego wieku ukazywała się siostrze Marii od Krzyża w Valogne we Francji, przekonywała co prawda, że średnia długość trwania czyśćca wynosi od trzydziestu do czterdziestu lat, z których ona sama cierpi w nim już lat osiem („ale wydaje mi się, że trwa to co najmniej dziesięć tysięcy lat”), jednak i ona po chwili sumiennie przyznała, że określa te wartości „według rachuby ziemskiej, bo tu wszystko odbiera się inaczej”. Otóż to. Zanim nasze mózgi z nadmiaru danych na dobre się zawieszą, może warto przestawić się na inną optykę? „Czyściec ma swoje własne trwanie, a sam fakt, że jest on z istoty swojej oczekiwaniem, wystarczy, żeby to trwanie wydawało się bardzo, a nawet nie do zniesienia długie” – pisał kardynał Yves Congar. Fulla Horak twierdziła, że w tej rzeczywistości nie ma się co za bardzo wyrywać do przodu. Jedną z cech dojrzałej, prawdziwej miłości jest przecież realizm. Jeśli flirtowało się z koleżanką, trzeba odcierpieć swoje, nim się wróci do żony. „Nawet gdyby się duszy przed czasem otworzyła wolna droga do wszelkich radości niebiańskich, sama by ku nim nie poszła, nie czując się ni godną, ni gotową. Człowiek ubogi, niewykształcony, nieubrany odpowiednio i nieumiejący się zachować nie wszedłby też dobrowolnie na dworski bal! Choćby się nawet przemknął niezauważony, nie umiałby brać w nim udziału. Tak samo źle czułaby się dusza, gdyby przed oczyszczeniem i dojrzeniem miała wejść do szczęśliwości wiecznej. Nie umiałaby jej po prostu przeżywać. Po tamtej stronie nie ma tupetu. Nikt nie może i nie chce udawać innego, niż jest, nie może i nie chce nadrabiać niczego krętactwem i formą. Żadne względy nie istnieją. Każda dusza widzi jasno stopień swej doskonałości, a widzi go w świetle prawdy, której ani zagmatwać, ani odłożyć, ani uniknąć, ani zmylić niepodobna. Ta prawda jest. I nie tylko jest, ale więcej nic nie ma”. Są takie zdania, po których kropka brzmi doprawdy niezwykle wyraźnie.


[ Mieszkań wiele ]Czy w niebie będzie prywatność? I to jaka! Oto jeden z najpiękniejszych „drobiazgów” w całej Biblii. Święty Jan w Apokalipsie pisze, że każdy człowiek wchodzący do raju dostanie do ręki biały kamyk. Będzie na nim wypisane imię, „którego nikt nie zna, oprócz tego, kto je otrzymuje”. W zaświatach nie będziemy stłoczeni w masie, każdy z nas będzie miał coś w rodzaju kawałka własnego nieba, swojego osobistego szczęścia, które zaspokoi jego własne potrzeby, i czego nic i nikt nie będzie mu mógł odebrać. Ci, których przeraża wizja nieba jako galeriowca, naprawdę mogą być spokojni. C.S. Lewis rozwiewa ich lęki w książce The Problem of Pain („Kwestia bólu”): „Twoja dusza ma ciekawy kształt, ponieważ jest kluczem, który otwiera jedne z drzwi w domu, gdzie jest mieszkań wiele. Twoje miejsce w niebie będzie wyglądało tak, jakby zostało stworzone dla ciebie i tylko dla ciebie, ponieważ ty zostałeś stworzony dla niego, tak jak rękawica jest szyta dla konkretnej ręki”. 1025 Żyć w niebie oznacza „być z Chrystusem”. Wybrani żyją „w Nim”, ale zachowują i – co więcej – odnajdują tam swoją prawdziwą tożsamość, swoje własne imię. Idźmy tym tropem dalej. Dopiero więc w niebie przekonamy się, jak brzmi nasze prawdziwe imię, poznamy prawdę o sobie, odnajdziemy swoją tożsamość – sugeruje Peter Kreeft w książce Heaven („Niebo”), bez wątpienia jednej z najciekawszych rozprawek, jakie napisano o życiu po śmierci. Ziemia jest tylko motelem, nasz dom jest zupełnie gdzie indziej. Podróżujemy przez ziemię z niebiańskim paszportem w kieszeni. Feeria argumentów i metafor, jakimi popiera swą tezę Kreeft, czasami zapiera dech w piersiach. I tak – po pierwsze – skoro jest dziura, gdzieś musi być coś, co ją zapełnia. Przez całe życie każdy z nas tęskni przecież za czymś, o czym wie, że tu jest nieosiągalne. Ślad tego uczucia widać wyraźnie u Koheleta, który wymieniając dobre i złe ziemskie sprawy, kwituje je krótkim: „marność”, u Platona tęskniącego za „samym pięknem” („pogaństwo Platona jest jak dziewica, chrześcijaństwo to małżeństwo, modernizm – to rozwód” – błyskotliwie zauważa Kreeft). Pisał o tym święty Augustyn w słynnym zdaniu: „Niespokojne jest nasze serce, Boże, dopóki w Tobie nie spocznie”. Ba, pojawia się ono nawet w


pracach Freuda, który zastanawiał się, jak to możliwe, że chociaż osiągnęliśmy wszystko, wciąż nie jesteśmy szczęśliwi. Nie jesteśmy szczęśliwi, ponieważ zamiast jechać prosto, zbudowaliśmy rondo. Jeśli droga życia człowieka nie jest drogą do nieba, staje się diabelskim młynem, który zapamiętale kręci się w kółko, w podróż donikąd odbywaną z wielkim hałasem i pasją. Aby się o tym przekonać, Kreeft każe czytelnikowi usiąść pod ruchliwym wiaduktem, „na dobrą godzinę, tak by cały ten ruch i hałas na dobre wszedł do jego serca, by nie był tylko czymś zewnętrznym”. I zastanowić się, do czego ów hałas prowadzi, dokąd pędzą ludzie jadący wiaduktem, co będą robić, gdy wreszcie tam dojadą. Zdaniem autora, myślący człowiek prędzej czy później zada sobie pytanie: „Tylko tyle?”. Jesteśmy jak dziecko, które – dostając pod choinkę dziesiątki kolejek elektrycznych – wciąż czeka na wymarzonego pieska. Śladów nieba w nas Kreeft dopatruje się również w tworzonych przez ludzkość bajkach i mitach, z których zdaniem wielu psychoanalityków (choćby C.G. Junga) można dowiedzieć się niemal wszystkiego o duszy ludzkiej zbiorowości. „Pan Bóg posyłał nam filozofów, by oświecali nasz umysł, proroków – by wzmacniali naszą wolę, i twórców mitów, by kusili i działali na nasze emocje”. Kreeft bierze na tapetę choćby bajkę o zaklętej w żabę księżniczce czekającej na swojego księcia, który pocałuje ją i wyzwoli. Według niego to właśnie jest bajka o ludzkiej kondycji. I o Bogu. Podział ról jest chyba oczywisty. Ladislaus Boros owo podskórne pragnienie nieba opisywał tak: „Człowiek jest w niebie, ale w niebie, którego brak. Chrystus zawsze po swoim zmartwychwstaniu ukazywał się jako człowiek głodny, ogrodnik, wędrowiec, człowiek spotkany na brzegu jeziora. W taki sposób jest nam bliskie niebo. Ukazuje się pod niepozornymi postaciami, zawsze w odbiciu, jakby pod światło…”. Kreeft ciągnie tę myśl dalej, sugerując, że przechodząc przez bramę śmierci, przeżyjemy coś w rodzaju déjà vu. Jego zdaniem istnieją twarde poszlaki wskazujące, że przestrzeń, w którą wchodzimy po śmierci, jest tym samym światem, jaki opuściliśmy, rodząc się na ziemi. Że umierając, wracamy z przydługiej, pięknej wycieczki. „Kiedy w


ukryciu powstawałem, utkany w głębi ziemi” – pisze o swoim „życiu przed życiem” Psalmista. Nasze własne życie wygląda więc w świetle tych słów jak podróż z jednego pokoju warszawskiego mieszkania do drugiego, ale odbyta przez Gdańsk. Wracamy do Boga, do punktu wyjścia, ale po tej podróży jesteśmy przecież zupełnie kimś innym. „Każda cywilizacja instynktownie wierzy w życie po śmierci, bo nosimy w sobie »wykrywacz domu«, który nie reaguje na widok tej ziemi. Ziemia nie pachnie jak dom, niezależnie od tego, jak dobrej klasy jest droga, ilu gwiazdkowy jest motel, jak frapujący jest obóz treningowy. Ziemia nie jest naszym domem. Nie jest nim wszechświat, który dokładnie taką samą liczbę osób powołuje do życia i uśmierca. Wszyscy czujemy, że musi być coś ponad tą zimną obojętnością”. A wszystkim tym, którzy zarzucają mu, że mówiąc o niebie, ucieka od realnych, ziemskich problemów, Kreeft odparowuje: ziemia jest łonem nieba. Czy myśl płodu o tym, by rodząc się wyjść z łona matki, to eskapizm? Czy kiedy mamy przed oczami wielki, fantastyczny zamek, zastanawianie się nad ceną okolicznej chatki nie jest przypadkiem głupotą? 1011 W śmierci Bóg powołuje człowieka do siebie. Dlatego chrześcijanin może przeżywać wobec śmierci pragnienie podobne do pragnienia świętego Pawła: „Pragnę odejść, a być z Chrystusem” (Flp 1, 23); może przemienić własną śmierć w akt posłuszeństwa i miłości wobec Ojca, na wzór Chrystusa. Czy lęk przed śmiercią musi być śmiertelny? Nie musi. „Śmierć jest najbardziej naturalną z rzeczy, a skarga na nią przypominałaby skargi ryb na to, że woda, która unosi nas w stronę jeziora, jest mokra” – kontynuuje swój manifest Peter Kreeft. A jednak się jej boimy – niekiedy panicznie. Wystarczy rzut oka na najbliższy szpital. Na diagnostów, medyków sądowych, patologów. Zygmunt Bauman pisał o „analitycznej dekonstrukcji” śmierci. O współczesnej medycynie, która za wszelką cenę chce rozłożyć niepojętą śmierć na możliwe do wyjaśnienia składniki. O próbie pokrojenia największej tajemnicy świata na plasterki, ekshumacjach i kolejnych sekcjach zwłok, zamykaniu śmierci w statystyki, umieszczaniu w bazach danych, budowaniu na nich polityki zdrowotnej


państwa. Oszukujemy samych siebie, bo nerwowe poprawianie chustki w butonierce zmarłego, krzątanina wokół śmierci daje nam złudzenie kontroli – poczucie, że coś jeszcze możemy tu zrobić. Skąd wziął się śmiertelny lęk przed śmiercią? Na to pytanie są dwie odpowiedzi, które nawzajem się uzupełniają. Nasz umysł boi się śmierci głównie dlatego, że napakowany jest oświeceniowymi koncepcjami. Średniowiecze czy starożytność to epoki, w których śmierć była częścią życia. W epoce oświecenia życie postanowiło wypowiedzieć śmierci wojnę. Dzisiejsi powieściopisarze, media, historycy nie mogą zgodzić się na to, iż wielki i wspaniały człowiek, który zapanował nad Ziemią i umiał wystrzelić w kosmos dziesiątki ludzi, kilka psów oraz setki myszy, nosi w sobie mechanizm, na który nie ma ani odrobiny wpływu. Strach przed śmiercią nie jest bowiem strachem przed bólem – śmierć nie boli, boli choroba, rany po wypadku, ale i te da się przecież dziś skutecznie znieczulić. To przede wszystkim paraliżujący, psychofizyczny lęk przed utratą kontroli, drogą w nieznane, lęk przed tym, że choć wszystko, cośmy dotąd zrobili, mogliśmy próbować „odmienić”, to, co za chwilę nas czeka, jest jednak bezwzględnie nieodwracalne. W chwili swojej śmierci każdy z nas „we własnej duszy” przekona się, na czym polegał grzech pierworodny i że nie był wyłącznie sprawą Adama i Ewy. Poczujemy ukłucie bólu, że mimo iż chcieliśmy być „jak bogowie”, wcale tacy nie jesteśmy. Jest w nas większa od nas tajemnica. Umierający człowiek przypomina wyrzutnię rakiet balistycznych, która od zawsze była po prostu pokrytą mchem polanką na rosyjskim Dalekim Wschodzie. Pewnego pięknego dnia ktoś gdzieś nacisnął jakiś guzik i „uruchomił” drzemiący w nim skrypt, o którym ów nieszczęśnik nie miał zielonego pojęcia. Ze śmiercią każdy z ludzi współistnieje bowiem od samego początku, nosi ją w sobie, idąc do sklepu i oglądając mecz. Umieramy przez całe życie zżerani przez stresy, zapalenia i raki. Aż w końcu – nie wiadomo skąd i dlaczego właśnie dziś – pojawia się w nas jakiś wewnętrzny detektyw Rutkowski, który z właściwym sobie wdziękiem krzyczy: „Trzy, dwa, jeden, zero – BOMBA! BOMBA!”; i odtąd nic nie jest już takie, jakie było. I nigdy już takie nie będzie. To wszystko już wiemy? Proszę zrobić niewielkie ćwiczenie.


Na najbliższej mszy, gdy będą czytane intencje za zmarłych, pomyśleć: mnie też wyczytają w tym czy innym kościele. Przyjdzie dzień, kiedy – jak dziś – będzie ranek, ale nie będzie już wieczoru. Dlaczego podobne myśli odbieramy nieomal jako gwałt na naszym człowieczeństwie? Bo śmierć jest wielkim pęknięciem, czymś obcym naszej pierwotnej naturze. Nasze dusza i ciało wcale nie chcą umierać. Platon sugerował co prawda, że dusza jest niczym żona, która przez całe życie męczy się z katującym ją mężem i nie marzy o niczym innym, jak tylko o tym, by się od niego uwolnić. Międzynarodowa Komisja Teologiczna protestuje przeciw takiemu stawianiu sprawy: „Śmierć drąży człowieka wewnętrznie. A ponieważ istota ludzka jest duszą i ciałem istotowo zjednoczonymi – śmierć uderza w osobę”. Kto jest temu winien? Znów grzech. „To przez grzech doznajemy śmierci jako wrogiej, jako zerwania, jako skierowanej przeciw dynamice życia, a przez to stawiającej sens całego życia pod znakiem zapytania” – pisze ojciec Zdzisław Kijas. Znam ludzi, którzy ze śmiercią próbowali bić się całe życie. Uciekali od niej, próbowali obrażać. To dla nich Studs Terkel, amerykański pisarz i historyk, w wieku osiemdziesięciu ośmiu lat (dziś ma lat dziewięćdziesiąt cztery) wydał zbiór rozmów o umieraniu, jakie przeprowadził ze swoimi znajomymi. Są tu lekarze, pielęgniarki, strażacy, rabini, policjanci. W większości to prości ludzie, na myśl o odejściu niereagujący histerią. Powtarzają jak mantrę tezę, że śmierć dodaje wielkiej wagi każdej chwili naszego życia. „Dociąża” nasze codzienne wybory, emocje, pragnienia. Przecież gdyby obecna chwila miała trwać wiecznie, moglibyśmy wybrać cokolwiek. A skoro wiemy, że czas się nie cofnie, a ziemskie życie ma kres… Tu nie chodzi wcale o tragizm. Dzięki śmierci życie zyskuje stosowną doniosłość. Jeśli zaś ktoś choć odrobinę wierzy w Boga – śmierci nie powinien się bać. Skoro Jezus umarł – mamy gwarancję. że będzie czekał na nas również w drzwiach naszej śmierci. A my prawdopodobnie najbardziej boimy się nie samego odejścia, ale tego, co będziemy mieli Mu wtedy do powiedzenia. [ Nieśmiertelni ]Czy wskrzeszony Łazarz umarł po raz drugi? Na sto procent. Podobnie jak wskrzeszony przez Jezusa młodzieniec z Nain


czy dziewczynka, córka zwierzchnika synagogi Jaira. Dwa razy umierał też młodzieniec, który (chyba) zginął, wypadając z okna podczas kazania świętego Pawła i natychmiast został przezeń postawiony do pionu, oraz Tabita, dobra kobieta z Jafy wskrzeszona przez świętego Piotra. Najbardziej znany pozostaje jednak wciąż przypadek Łazarza, brata Marty i Marii. Wokół tego cudu narosło mnóstwo interpretacji, niektórzy egzegeci próbowali całą rzecz przenieść na płaszczyznę symboliczną i tłumaczyć, że śmierć i wskrzeszenie Łazarza to metafora jego upadku w grzech i uratowania go przez Boga. Niezwykłe zdarzenie szczególnie chętnie wałkowano w wieku dwudziestym, gdy rozwój technik medycznych pozwolił postawić hipotezę, że być może zamknięty w grobie Łazarz wcale nie umarł, ale niczym bohaterowie słynnego medycznego thrillera Coma znajdował się w głębokiej śpiączce. Sporu nie rozstrzygniemy. W medycynie ratunkowej obowiązuje jednak zasada, że w razie wątpliwości co do stanu chorych, na przykład rannych w wypadku, daje się wiarę osobom, które przyjechały tam pierwsze i wszystko widziały na własne oczy. Opisujący całą tę historię święty Jan stwierdził zaś wyraźnie zgon Łazarza na podstawie najlepszych dostępnych ówczesnej wiedzy o ciele człowieka kryteriów. Pisze wprost, iż Łazarz znajdował się od czterech dni w grobie i „już cuchnął”. Ewangelia nie wspomina w szczegółach o dalszym życiu Łazarza, który za kilka czy kilkanaście lat musiał z pewnością oddać ducha ponownie. Nie można też wykluczyć, że jego druga śmierć pozostała w ścisłym związku z pierwszą – święty Jan wspomina, że arcykapłani, widząc, na jak wielu ludziach zrobił wrażenie ten cud Jezusa, wtedy właśnie po raz pierwszy wpadli na pomysł, aby zabić nie tylko Mesjasza, ale i Łazarza. Pokazać, że zadana przez nich śmierć będzie silniejsza niż dokonania galilejskiego cudotwórcy. 646 Zmartwychwstanie Chrystusa nie było powrotem do życia ziemskiego, jak to miało miejsce w przypadku wskrzeszeń, których dokonał Jezus przed Paschą: córki Jaira, młodzieńca z Naim, Łazarza. Te fakty były wydarzeniami cudownymi, ale osoby cudownie wskrzeszone mocą Jezusa powróciły do „zwyczajnego” życia ziemskiego. W pewnej chwili znów umrą. Zmartwychwstanie Chrystusa jest istotowo różne. W


swoim zmartwychwstałym ciele Jezus przechodzi ze stanu śmierci do innego życia poza czasem i przestrzenią. (...) Łazarz to jedna z tych postaci, które w Piśmie Świętym pojawiają się tylko na chwilę. Ewangeliści takich ludzi traktują zwykle oględnie, zapisują zdarzenia, nie opisują postaci ze szczegółami, nie rozrysowują dramaturgicznych schematów. Najważniejsze jest przesłanie: przy grobie Łazarza Jezus pierwszy raz pokazał swoim uczniom, że śmierć nie jest końcem życia. Ale w tej historii mamy przecież także kawał pięknej literatury traktującej o ludzkiej przyjaźni. Nigdzie więcej w Ewangelii nie widzimy Jezusa, który tak wyraźnie wzrusza się, okazuje troskę, ba – nawet płacze. Przyjrzyjmy się sytuacji z bliska. Oto historia z tych, które każdy z nas, kto stracił kogoś z bliskich, przerabiał na własnej skórze. Chrystus był „w pracy”, nauczał w bliżej nieokreślonym miejscu za Jordanem, gdy posłańcy przynoszą Mu wiadomość o chorobie Łazarza. Zaaferowane siostry Maria i Marta mają nadzieję, że Mistrz zadziała niczym pogotowie, przybiegnie i uzdrowi ich brata. Ale On zostaje tam, gdzie był, jeszcze przez dwa dni, jak gdyby bagatelizując sprawę. Mówi, że choroba Łazarza „nie zmierza ku śmierci”. Czeka na jego śmierć? Bo przecież w tym czasie Łazarz umiera. Dopiero wtedy Jezus bierze swoich uczniów i zarządza: wracamy do Judei, „Łazarz, przyjaciel nasz, zasnął, ale idę go obudzić”. Marta wybiega Mu na spotkanie, robi wyrzuty. I choć Bóg jest silniejszy od śmierci, idąc do grobu Łazarza – płacze. Ewangelista pisze później raz jeszcze: „Jezus ponownie się wzruszył”. Chrystus ponownie pyta siostry, czy w Niego wierzą. I wyprowadza Łazarza z grobu. Tłum rzecz jasna szaleje. Jezus, widząc, co się święci, ucieka wraz z uczniami na pustynię, ale za chwilę będzie przecież wracał w stronę Jerozolimy. Zbliża się Pascha. Wszyscy wstąpią jeszcze na fetę do domu wskrzeszonego Łazarza – to tu Maria obmyje Jezusowi nogi drogimi perfumami. Przy okazji również uwaga formalna: o Łazarzu, podkreślając stronę bierną, mówi się, że został wskrzeszony, Jezus – zmartwychwstał „o własnych siłach”. Później będzie uroczysty wjazd do Jerozolimy, śmierć, zmartwychwstanie. O Bogu myślimy najczęściej jak


o okienku podawczym, w którym zostawia się prośby, względnie – jak o kapryśnym wojowniku. A tymczasem Bóg wyraźnie pokazuje, że zanim zginie i zmartwychwstanie, chce być zapamiętany także jako czuły przyjaciel. Czy są ludzie, którzy nie umrą w ogóle? Historia zna jeden przypadek człowieka, którego Bóg zachował w stanie takim, w jakim znajdowalibyśmy się wszyscy, gdyby decyzja Adama była inna. To Maryja. Kobieta, która urodziła swojego Stwórcę, gdy Ten zdecydował się przyjść na ten świat, by naprawić to, co Adam popsuł. Średniowieczni teologowie, którzy nie wiedzieli jeszcze, że można kłócić się o futbol, spędzili całe lata na debatach, czy Maryja od razu urodziła się bez grzechu, jak chciał choćby franciszkanin Duns Szkot, czy może poczęła się z grzechem, ale przed narodzinami została zeń oczyszczona – tak twierdził dominikanin święty Tomasz z Akwinu. Panowie, choć nawzajem oskarżali się o herezję, co do istoty byli zgodni. Ponieważ Maryja nie była obciążona grzechem pierworodnym, który jest przyczyną śmierci ciała, nie powinna też umrzeć – stracić ziemskiego ciała. Czy umarła? Katolicki dogmat nie daje nam odpowiedzi. Mówi tylko, że nigdy nie znajdziemy Jej grobu, została bowiem z ciałem i duszą zabrana z naszych oczu. Gdzie teraz jest – nie wiadomo. Z pewnością blisko Boga, Jezusa (który też nadal ma ciało, nikt Mu go przecież nie odebrał). Generalnie rzecz biorąc – przez wieki chrześcijanie z Zachodu wierzyli, że Wniebowzięcie dokonało się za życia Maryi, ci ze Wschodu, że po śmierci, nazywanej poetycko „zaśnięciem”. Protestanci zaś Wniebowzięcia nie uznają na przykład w ogóle. W tradycji jako możliwie miejsce Wniebowzięcia podaje się Jerozolimę lub Efez, miasteczko (obecnie w Turcji), w którym Maryja po Wniebowstąpieniu Jezusa spędziła podobno ostatnie lata ziemskiego życia. Święty Paweł w Liście do Tesaloniczan snuł jeszcze rozważania o innej grupie, która nie zazna śmierci. To ci wszyscy, których koniec świata zastanie przy życiu. Oni, zdaniem świętego Pawła, nie tyle umrą, ile „będą porwani w powietrze na obłoki naprzeciw Pana”. Istotnie, wyglądałoby to trochę dziwnie, gdyby powtórne przyjście na ziemię Jezusa, który – jak wierzymy – jest Życiem, pociągało za sobą


natychmiastowe uśmiercenie wszystkich, którzy na tej ziemi będą. Teologowie mówią najczęściej, że dla tych ludzi Sąd Ostateczny będzie jednocześnie pośmiertnym samosądem oraz czyśćcem. Tylko – ile taki sąd musiałby trwać? Jak rozstrzygnąć ów dylemat? Za kilka–kilkadziesiąt, kilka tysięcy, kilka milionów lat przekonamy się o tym osobiście. 1013 Śmierć jest końcem ziemskiej pielgrzymki człowieka, czasu łaski i miłosierdzia, jaki Bóg ofiaruje człowiekowi, by realizował swoje ziemskie życie według zamysłu Bożego i by decydował o swoim ostatecznym przeznaczeniu. Gdy zakończy się „jeden jedyny bieg naszego ziemskiego żywota”, nie wrócimy już do kolejnego życia ziemskiego. „Postanowione ludziom raz umrzeć” (Hbr 9, 27). Po śmierci nie ma „reinkarnacji”. [ Piekielny ogień ]Czy istnieje piekiełko dla dzieci? W dziewiętnastym wieku brytyjski redemptorysta ojciec Joseph Furniss przygotował zestaw katechez dla dzieci zatytułowany The Sight of Hell („Z widokiem na piekło”), w którym precyzyjnie objaśniał milusińskim, co czeka ich po śmierci, jeśli po tej stronie nie będą grzecznie jeść kaszki lub wynosić śmieci. „Płomienie przepalają każdą kość i każdy mięsień. Każdy nerw drży smagany palącym ogniem. Ogień buzuje wewnątrz czaszki, strzela przez oczodoły, wylewa się uszami, huczy w gardle, pnąc się do góry niczym wewnątrz komina!” Paul Johnson, za którym cytuję te cudowności, referuje, że zdaniem ojca Furnissa piekło składało się z sześciu lochów, z których każdy wyposażony był w gadżety, takie jak: rozpalona prasa, studnia ognista, kocioł z wrzątkiem, podgrzewana trumna et cetera. W ostatnim lochu czekało zaś na nas clou wycieczki: „W piecu ognistym zamknięto małe dziecko. Słyszycie, jak krzyczy i jak pragnie się wydostać? Uderza głową w sklepienie, tupie nóżkami w posadzkę! (...) Bóg był dla niego bardzo dobry” – wyjaśnia Furniss. Stwórca wiedział bowiem, że wstrętny bachor, gdyby został na świecie dłużej, z pewnością popełniłby jeszcze większe zbrodnie, więc ten i tak powinien dziękować miłosiernemu Bogu, że na przykład nie kazał mu jeszcze wyrwać wątroby albo nie skazał na trzy tysiące lat wiercenia dziury w mlecznym zębie. Gdyby tylko ojciec Furniss urodził się pół wieku później, z


pewnością mógłby stać się wdzięcznym obiektem badań Zygmunta Freuda. Kiedy dzisiaj czyta się jego kazania, trudno nie odnieść wrażenia, że nie mogły one powstać w głowie człowieka w pełni zdrowego na umyśle. Problem w tym, że takie wizje ludzkość produkuje sobie od kilku tysięcy lat. A wszystkie one, im bardziej są straszne, tym bardziej zachęcają gawiedź do tego, by popukać się w głowę. Trudno znaleźć grzesznika, którego wizja kotła z wrzącą smołą odwiodła od romansu z cudzą żoną czy kradzieży portfela koleżance z biura. Podobne przemyślenia miał, zdaje się, James Joyce, który w Portrecie artysty z czasów młodości dobrze pokazał, że straszne wizje kar pośmiertnych najpierw wprawiają nas w osłupienie, a później spływają jak woda po kaczce, bo im bardziej są barwne, tym bardziej kojarzą nam się z bajką. A przecież bajki nas nie dotyczą. Poza tym nieprawdopodobne wydaje się nam, byśmy naszymi małymi grzeszkami zasłużyli sobie na aż tak histeryczną reakcję niebios. Trudno jest nam uwierzyć w Ojca, który widząc, że jego dziecko ukradło sąsiadowi koszyk jabłek, woła je do siebie, po czym, żeby smarkacz wiedział, kto tu rządzi, wyrywa mu wątrobę lub ukręca głowę. I słusznie. Czy można jednak pójść o krok dalej i stwierdzić, że skoro Bóg taki nie jest, to znaczy, że ludzie piekło wymyślili sobie sami? Jego wizję jako wielkiego krematorium z pewnością tak. Wygląda na to, że wszystkie te historie o płomieniach i wrzącej smole trafiły w końcu do Pisma Świętego, bo starożytni mieszkańcy Azji Mniejszej na co dzień oglądali podobne widoki w miejscach, które napawały ich potwornym lękiem. Pierwszym z tych miejsc było miejskie wysypisko śmieci – położona na południe od Jerozolimy dolina Gē’Hinnon, gdzie najpierw składano ofiary z dzieci Molochowi, który w konkursie na najbardziej wredne bóstwo starożytne miałby gwarantowane miejsce na podium. Później, gdy era palenia dzieci się skończyła, w dolinie puszczano z dymem miejskie odpadki oraz ciała zmarłych. Johnson pisze, że zapuszczały się tu tylko służby miejskie, ale i tak było ono doskonale widoczne z miasta i zawsze przyprawiało jego mieszkańców o dreszcze. Podobnie było zresztą z opowieściami podróżników, którzy z obszaru dzisiejszego Iraku przynosili historie o mazistej substancji wydobywającej się ze szczelin w ziemi i płonącej wiecznym ogniem.


Dziś ta mazista substancja zapewnia dostatnie życie szefom wszelkiej maści Jukosów, Shellów i Orlenów, wtedy była jednak ewidentnym znakiem, że pod ziemią dzieje się coś, o czym lepiej nie myśleć. I taka właśnie wizja piekła, działająca na wyobraźnię ówczesnych ludzi, trafiła do nauczania Chrystusa. Do współczesnych ludzi znacznie bardziej przemawia jednak inna wizja. Współczesny człowiek odczuwa strach nie wtedy, gdy idzie popatrzeć na płonące wysypisko, ale wtedy, gdy wieczorem po dniu pełnym zajęć i gwaru dociera do niego, że jest samotny. Coraz liczniejsi współcześni specjaliści od dłubania w duszy skłaniają się więc ku tezie, że piekło to po prostu skrajna i wieczna samotność, w świecie własnych wspomnień, myśli, pragnień. Klemens Bolesławiusz – z dzieła Przeraźliwe echo trąby ostatecznej (rozdział: Męki duszne, a największe dwie) „Gdy ciało takie męki podejmuje, Dusza też wespół podobnych kosztuje, Gore by w ogniu szczepa ususzona, W nim pogrążona. (…) O, jaka szkoda do piekła wrzuconej Dusze nieszczęsnej, wiecznie potępionej, Że takie dobro i skarb utraciła, Siebie złupiła! (…) Niechaj świat wszytek będzie napełniony Makiem, po ziarnku w sto lat umniejszony – Ostatnie ziarnko mąk nie dokończyło, Nie utraciło. Bo wieczność nigdy, nigdy nieprzetrwana Bez czasu w jednym ZAWSZE zawiązana: Tej potępieni oddani wieczności, Ustawiczności. (…) Póki Bóg Bogiem trwa nieodmieniony, Póty mąk cierpieć każdy osądzony. A rychłoż Pan Bóg być i żyć przestanie?


Głupie pytanie”. . Czy Hitler i Stalin są w piekle? Nie wiadomo. Tak samo jak większego sensu nie mają dyskusje nad tym, czy piekło jest puste, podobnie nie można ocenić, kto tam jest. Wiadomo, że Stalin był jednym z najgorliwszych kolegów szatana, ale jak zachował się, gdy stanął twarzą w twarz z Chrystusem, tego przecież nie wiemy. Przed zaludnianiem piekła, robieniem zeń kolonii karnej, w której odbywa się wyroki, przestrzegał Boros. Pisze on, że piekło to nie gułag ani więzienie, nie służy reedukacji – ktoś wycierpi swoje i wróci do szczęścia. Jego zdaniem piekło to – uwaga! – nie tyle kara za grzechy kiedyś popełnione, ile grzech sam w sobie. Jeśli ktoś grzeszył całe życie, ma wielkie szanse, aby zgrzeszyć również, stojąc w drzwiach śmierci. Piekło to odrzucenie Bożej miłości w świecie, gdzie nie da się żyć niczym innym. Ladislaus Boros stawia fascynującą tezę, że piekło jest dokładnie tam, gdzie niebo. Że nie ma dwóch różnych miejsc, są tylko odmienne punkty widzenia. „Spróbujmy sobie wyobrazić taką sytuację: niebo jest błękitne, słońce swoim wschodzącym porannym blaskiem zaczyna ogarniać świat, słychać śpiew ptaków, człowiek czuje się bez reszty szczęśliwy. Jaka harmonia, jaka radość. Ale wyjmijmy z wody rybę, żeby mogła zakosztować owego cudownego piękna: dla niej będzie ono piekłem”. O piekle, które jest dokładnie tam, gdzie niebo, mówił Hiob, sugerował to także Zachariasz. Piekło tak boli właśnie dlatego, że jest bardzo blisko Bożej miłości. Gdyby Bóg „wyłączył” swoją miłość, piekło przestałoby być piekłem. 1033 Nie możemy być zjednoczeni z Bogiem, jeśli nie wybieramy w sposób dobrowolny Jego miłości. Nie możemy jednak kochać Boga, jeśli grzeszymy ciężko przeciw Niemu, przeciw naszemu bliźniemu lub przeciw nam samym. (...) Nasz Pan ostrzega nas, że zostaniemy od Niego oddzieleni, jeśli nie wyjdziemy naprzeciw ważnym potrzebom ubogich i maluczkich, którzy są Jego braćmi. Umrzeć w grzechu śmiertelnym, nie żałując za niego i nie przyjmując miłosiernej miłości Boga, oznacza pozostać z wolnego wyboru na zawsze oddzielonym od Niego. Ten stan ostatecznego samowykluczenia z


jedności z Bogiem i świętymi określa się słowem „piekło”. W piekle tkwimy więc w strasznej samotności. Samotność pali przecież nasze zmartwychwstałe ciała – tak, cierpienia piekielne będą także cielesne – w sposób znacznie bardziej wyrafinowany niż najbardziej profesjonalny kocioł. Starodawnej figury ognia nie musimy przecież odczytywać z oczami utkwionymi w palnik gazowy. Metaforycznie pojmowany ogień ma przecież przede wszystkim tę cechę, że oczyszcza, pokazuje nam prawdę o materiale, z jakiego jesteśmy zbudowani. Pali on też egzystencjalne śmieci, których chcemy się pozbyć z naszego otoczenia. Peter Kreeft w Heaven, nawiązując do biblijnego obrazu Gehenny, pisze, że piekło to coś w rodzaju niebiańskiego wysypiska, na którym niszczeć będą wszystkie rzeczy, jakie nie będą pasowały do nieba. A jeśli nie będziemy chcieli się ich pozbyć, ryzykujemy, że trafimy na wysypisko razem z nimi. Piekło to śmietnik Gehenna – ta nazwa wzięła się od doliny Gē’Hinnon, w której dzień i noc płonęły śmieci zebrane z całej Jerozolimy. Jak znoszą ogień piekielne robaki? Faktycznie, Jezus w Ewangelii Marka mówi o piekle jako o miejscu, „gdzie robak ich nie umiera, a ogień nie gaśnie”. Nie chodziło Mu chyba jednak o czerw używany w charakterze przynęty. Robak jest symbolem marności, nijakości życia. Słowem – bezsensu. Kardynał John Henry Newman w jednym ze swoich esejów zwracał uwagę, że pierwszym bólem, jakiego zaznają dusze trafiające do piekła, jest odarcie ich z ich godności. Nie mają ze sobą osłony, która skutecznie pozwalała im żyć w iluzji. Proszę zamknąć oczy i wyobrazić sobie, że nie ma już banku, a w nim lokaty na czarną godzinę. Nie ma już znajomych, nie ma wpływów, wszyscy są traktowani dokładnie tak samo, do bólu sprawiedliwie. I tak naprawdę nie ma znaczenia, czy – jak chcą jedni (Sartre pisał, że „piekło to inni”) – ci, którzy trafią do piekła, będą się zżymać jedni na drugich i ich wrogość będzie rosła, czy – jak chcą inni – ludzie z natury są dobrzy i nawet tutaj będą starali się sobie pomagać. Niewykluczone, że piekło polega na tym, iż jego mieszkańcy


w ogóle nie będą mieć ze sobą kontaktu. Na własne zresztą życzenie. Współczesna teologia wzdraga się bowiem przed pokazywaniem Boga jako Kogoś, kto palcem wtrąca tych lub innych w płonące czeluście. Tłumaczy, że drogę do piekła zawsze brukuje sobie człowiek przez swoje własne wybory, czyny i pomysły. Że gdy ma Boga w nosie, grzeszy ile wlezie i umiera bez żalu, ma szansę już na zawsze zostać sam w świecie własnych płaskich myśli i pragnień. „Piekło jest dla mocnych, nie dla słabych” – genialnie puentuje Paul Johnson. 1035 Nauczanie Kościoła stwierdza istnienie piekła i jego wieczność. Dusze tych, którzy umierają w stanie grzechu śmiertelnego, bezpośrednio po śmierci idą do piekła, gdzie cierpią męki, „ogień wieczny”. Zasadnicza kara piekła polega na wiecznym oddzieleniu od Boga; wyłącznie w Bogu człowiek może mieć życie i szczęście, dla których został stworzony i których pragnie. Są w teologii – zwłaszcza wschodniej – teorie zakładające, że nawet jeśli człowiek opamięta się dopiero po śmierci, nie musi być skazany na wieki. Gdy dotrze do niego, że pokpił sprawę, może zacząć się dla niego droga do czyśćca. Nadzieją na schłodzenie piekła nie jest kryzys energetyczny, jest nią Boże miłosierdzie. Piekło złych aniołów Co stanie się po końcu świata z zastępami złych duchów, podległych szatanowi? Księga Henocha sugeruje, że będą one miały swoje własne piekło. Henoch ogląda „aniołów kary”, rodzaj anielskiej żandarmerii, przygotowujących łańcuchy dla szatana, widzi też łańcuchy szykowane dla synów Azazela, „aby ich wziąć i rzucić do głębin piekła” (na podstawie: Alan E. Bernstein, Jak powstało piekło). [ Powiększyć grono aniołków ]Czy zmarłym dzieciom wyrastają skrzydła? Nie. I wcale nie czują się przez to dyskryminowane. W rzeczywistości duchowej – podobnie jak w całej reszcie stworzonego świata – obowiązują pewne prawa, nie jest tak, że w świecie, którego nie widać, wszystko „idzie na żywioł”. Człowiek nie może więc stać się aniołem, podobnie jak anioł nie może stać się człowiekiem, ani też jak szympans nie może stać się człowiekiem, a ameba konikiem polnym. Ludzie i anioły – choć na obrazach różnią się tylko obecnością


skrzydełek – to nie dwie formy tego samego humanoidalnego gatunku, ale zdecydowanie dwa różne gatunki. Z różnymi prawami, obowiązkami, stylem życia. Czy dzieci po zmartwychwstaniu też będą dziećmi, o tym piszę w innym miejscu tej książki. Teraz zatrzymajmy się jeszcze na chwilę nad problemem chronologicznie wcześniejszym, a więc nad pytaniem, co dzieje się z tymi dziećmi, które umarły, zanim zostały ochrzczone, a jak wiadomo, to chrzest jest dla wierzących „bramą do zbawienia”. Gwoli ścisłości – ten sam problem dotyczy generalnie wszystkich nieochrzczonych nie z własnej winy, również tych kilku milionów ludzi, którzy umarli, zanim na świat przyszedł Chrystus. Chrześcijańska nauka nie była w stosunku do nich przesadnie konsekwentna. Oto bowiem za świętych z miejsca uznano (nieochrzczonych jako żywo) rodziców Maryi Joachima i Annę czy wielkich żydowskich proroków Eliasza i Mojżesza. Byli też tacy, którzy tłumaczyli, że wszystkich zmarłych przed swoim narodzeniem Jezus wyprowadził do nieba podczas zstąpienia do piekieł, między śmiercią na krzyżu w Wielki Piątek a zmartwychwstaniem w Wielką Niedzielę. Ojcowie Kościoła próbowali wybrnąć z dylematu, lansując tezę, iż specjalnie dla takich dusz Pan Bóg wynalazł Otchłań (po łacinie Limbus). W Otchłani (nazywanej też gdzieniegdzie „Zatoką”, stąd – „Zatoka Dzieci” i „Zatoka Ojców”) dusze nie doświadczałyby żadnego cierpienia, tylko spokojnie czekały na Sąd Ostateczny, kiedy to pofruną wprost do nieba. Święty Tomasz z Akwinu sugerował nawet, że już (rzecz jasna póki co w ograniczonym pakiecie) w Otchłani tacy ludzie będą zaznawali jakiegoś rodzaju szczęścia. Jesienią 2006 roku w mediach wybuchła histeria. „Kościół znosi Otchłań!” – krzyczały tytuły od Kamczatki po Boston, informując, że rozpoczęte kilka lat temu teologiczne konsultacje w tej właśnie sprawie zbliżają się do szczęśliwego końca (rzecz istotna w czasach gdy liczba umierających nieochrzczonych dzieci, na przykład ofiar aborcji, dramatycznie rośnie). Dziennikarze gorączkowo szukali w notesach numerów do znajomych księży – przeniknięci poczuciem misji, przekonani, że po drugiej stronie chmur na ich komunikaty czekają z


pewnością tłumy zmarłych, którzy po latach dekowania się w Otchłani już-już pakują walizki i wypatrują wiadomości z Watykanu. Niestety, kilka dni później gruchnęła kolejna wieść: „Papież wstrzymuje decyzję w sprawie Otchłani”. W zaświatach rozległ się jęk zawodu. Znów trzeba się rozpakowywać. To cudowne, gdy ziemskie media dochodzą do wniosku, że istota ich władzy rozciąga się też na niebiosa. Benedykt XVI nie musiał wypowiadać się na temat Otchłani, bo Kościół nigdy wcześniej nie nauczał o niej oficjalnie. Nie ma na ten temat słowa w katechizmie, nie jest to żaden dogmat, ot, kolejna teologiczno-pedagogiczna hipoteza. 633 Krainę zmarłych, do której zstąpił Chrystus po śmierci, Pismo Święte nazywa piekłem, Szeolem lub Hadesem, ponieważ ci, którzy tam się znajdują, są pozbawieni oglądania Boga. Taki jest los wszystkich zmarłych, zarówno złych, jak i sprawiedliwych, oczekujących na Odkupiciela, co nie oznacza, że ich los miałby być identyczny, jak pokazuje Jezus w przypowieści o ubogim Łazarzu, który został przyjęty „na łono Abrahama”. „Jezus Chrystus, zstępując do piekieł, wyzwolił dusze sprawiedliwych, które oczekiwały swego Wyzwoliciela na łonie Abrahama”. Jezus nie zstąpił do piekieł, by wyzwolić potępionych ani by zniszczyć piekło potępionych, ale by wyzwolić sprawiedliwych, którzy Go poprzedzili. Dokąd trafiają nieochrzczone dzieci? Szkic odpowiedzi nakreślił Jan Paweł II w encyklice Evangelium vitae, w której pisząc o ofiarach aborcji i innych nieochrzczonych maluchach, przyznał, że Kościół nie zna ich stanu, ale wierzy w Boże miłosierdzie, większe od ludzkiej niewiedzy. Katechizm głosi, że to, co Jezus mówił o dzieciach, „pozwala nam mieć nadzieję, że istnieje jakaś droga zbawienia dla dzieci zmarłych bez chrztu”. Powołuje się przy tym na scenę, w której matki przynoszą do Jezusa swoje szkraby, a On bierze je na ręce, tuli, całuje, błogosławi. Święty Marek wyraźnie pisze, że Jezus „oburzył się” na apostołów (było nie było – pierwszych kościelnych „funkcjonariuszy”), którzy próbowali wprowadzić „kontrolę dostępu” maluchów do Jezusa, a być może i decydować o tym, kto może podejść, a kto nie. Niewykluczone, że ich zdaniem Mesjasz miał na głowie ważniejsze problemy. Otóż nie. A skoro, będąc na ziemi, chciał błogosławić nieochrzczone żydowskie


dzieci, z całą pewnością będzie to też robił w niebie. Zostawmy Bogu to, co boskie. I odróbmy najpierw zadanie. Łatwiej jest troszczyć się o biedne dzieci, pisząc teksty o złym papieżu, który wstrzymuje ich niebiańskie szczęście, trudniej – zgłosić się jako wolontariusz do hospicjum, w którym co kilka dni odchodzi mały pacjent. Istnienie czy nieistnienie Limbus to problem marginalny. Realny – że dorośli robią często wszystko, by jeszcze tu na ziemi umieranie jak najbardziej maluchom utrudnić. Szwajcarsko-amerykańska lekarka i wykładowczyni Elisabeth Kübler-Ross w Życiodajnej śmierci opisuje jeden za drugim przypadki rodziców, księży, sióstr zakonnych, którzy swoją rozpaczliwą miłością i westchnieniami: „Nie umieraj, nie możesz mi tego zrobić!”, albo głupimi tłumaczeniami (zob. ramka), wpędzali dzieciaki stojące w obliczu najważniejszego życiowego egzaminu w straszne poczucie winy. Dorosłym trudno jest zrozumieć, że gdy umiera dziecko, role się odwracają. To ono, jako że pierwsze dobiegło do mety, staje się naszym mistrzem i nauczycielem. Wystarczy usiąść na chwilę przy łóżku konającego pięciolatka albo wybrać się do szpitalnej kaplicy w centrum pediatrii w Krakowie Prokocimiu, by przeżyć rekolekcje swojego życia. Patrząc na oklejone bandażami maluchy, które odmawiają „paciorek”, prosząc „Bozię” o zdrowie kota, widzimy jak na dłoni okropność pęknięcia i grzechu pierworodnego, przez który cudowny mały człowiek musi odejść z tego świata. Widać wielką nadzieję, że jest Ktoś, kto ludzkie cierpienie przyjmuje i stokrotnie je wynagradza. Jasny komunikat o pięknie i wartości życia streściła mi kiedyś znajoma pediatra i onkolog, opowiadając o swoich terminalnie chorych pacjentach, z których jeden stracił nogi, a drugi wzrok, więc ścigali się po szpitalnym korytarzu na kuchennym wózku – ten bez nóg wyznaczał kierunek, a niewidomy służył za siłę napędową. Wreszcie – niezwykła prawda o ludzkiej godności. Kto widział śmierć dziecka, choćby chorego na raka, wie, że bardzo rzadko towarzyszy jej przerażenie czy krzyk. Jest tylko wstrząsająca dla nas, dorosłych, zgoda na swój los, ba – nierzadko próby pocieszania roztrzęsionych rodziców. Dzieci widzą wszystko jaśniej, bo dopiero co przyszły na świat i nie zdążyły jeszcze do końca zapaćkać sobie oczu jego ideami.


Dzieciom nigdy nie przyszłaby do głowy pokusa, by ogień cierpienia swoich bliźnich gasić strumieniem łatwopalnych słów. Mój starszy brat, pierworodny syn rodziców, umarł na skutek błędu lekarzy kilka godzin po narodzinach. W pierwszej czy drugiej klasie podstawówki zapytałem o to księdza na lekcji religii. Odpowiedział, że „widocznie Pan Bóg nie miał wobec niego jakichś szczególnych planów albo chciał go uchować od wielkich grzechów, które mógłby popełnić”. Minęło ćwierć wieku, a ja wciąż pamiętam tamtą odpowiedź. Znajomy ksiądz, któremu opowiedziałem tę sytuację, wziął katechetę w obronę, mówiąc, że on po prostu musiał coś odpowiedzieć. Nie wiem. Wiem, że Andrzej jest szczęśliwy w niebie. Nie w jakiejś niebiańskiej piaskownicy. W oczach Boga jesteśmy bowiem nie tylko tym, kim zdążyliśmy być na ziemi, ale też tym, kim moglibyśmy być. „(...) Liz nie mogła umrzeć. Z jakiegoś powodu trzymała się przy życiu. (...) Z medycznego punktu widzenia było niepojęte, jak może jeszcze żyć. (...) Powiedziałam do dziecka: »Liz, nie możesz umrzeć, prawda?«. »Nie« – odpowiedziała. »Dlaczego?« zapytałam. »Bo nie mogę pójść do nieba«. Bardzo zdziwiona zapytałam: »Kto ci to powiedział?«. (...) Okazało się, że ksiądz i siostry zakonne, którzy ją odwiedzali. Mówili jej wiele razy, że nikt nie pójdzie do nieba, jeżeli nie kocha Pana Boga bardziej niż kogolwiek innego na całym świecie. Potem dziewczynka nachyliła się ku mnie... Cienkie paluszki... Ręce, które wyglądały jak zapałki... Brzuch jak w dziewiątym miesiącu ciąży... Dosłownie wisząc na mnie, jakby bała się, że Pan Bóg ją usłyszy, wyszeptała mi do ucha: »Pani doktor, a ja kocham mamę i ojca bardziej niż kogolwiek innego na całym świecie«. (...) »Chcę, żebyś odpowiedziała mi na jedno pytanie – powiedziałam. – Czasami zdarza się, że nauczyciel każe odrobić bardzo trudne zadania. Czy zadaje je najgorszym uczniom? (...) czy wszystkim uczniom, czy też tym najlepszym, wybranym?« Twarz Liz rozjaśniła się – nigdy dotąd nie widziałam czegoś podobnego – i powiedziała: »Tak, daje tylko niektórym z nas«. Liz była najlepszą uczennicą w klasie i była z tego bardzo dumna. Powiedziałam: »Bóg jest też nauczycielem. I jak myślisz: czy dał ci takie zadanie, które mógłby dać każdemu z waszej


klasy?«. (...) Liz popatrzyła na swoje ledwie trzymające się przy życiu, wynędzniałe, wyniszczone ciało. Na ten wielki brzuch: wychudzone ręce i nogi – jakby ważąc swoje życiowe »zadanie«. Potem z uśmiechem, ale i grobową powagą powiedziała: »Nie, nie sądzę, żeby Pan Bóg dał jakiemuś dziecku trudniejsze zadanie«” (Elisabeth Kübler-Ross, Życiodajna śmierć). [ Wieczny odpoczynek ]Czy niebo jest u góry? „Byłem w niebie i nie widziałem tam Boga”. To świadectwo padło podobno z ust generała Jurija Gagarina. Dzielny kosmonauta wie, co mówi, miał czas się rozejrzeć. Wystrzelony w kosmos w 1961 roku na pokładzie statku Wostok, kręcił się po orbicie okołoziemskiej przez prawie dwie godziny. Przed bohaterskim radzieckim kosmonautą lokalizować niebiosa próbowali też inni. Zbigniew Danielewicz w swoim Niebie cytuje choćby dwunastowiecznego Piotra Lombarda, który twierdził, że „raj znajduje się we wschodniej części świata, oddzielonej szerokim pasem ziemi albo morza, zamieszkanej przez ludzi, położony zaś jest tak wysoko, że sięga kręgu księżycowego, tak iż wody potopu go nie zalały”. Podobnymi wizjami przejął się inny poprzednik Gagarina Krzysztof Kolumb. Był on święcie przekonany, że rajem jest odkryta przezeń Ameryka (notabene znamy ludzi, którzy sądzą tak do dziś), a Orinoko uznał nawet za jedną z rajskich rzek. Danielewicz zwraca też uwagę na inny kapitalny a rzadko wspominany fakt. Otóż według raju orientowano średniowieczne mapy, z których ta cudowna kraina na dobre zniknęła dopiero w wieku szesnastym. To, że nasi przodkowie miejsce, do którego trafimy po śmierci, niebo, identyfikowali jako raj, z którego ludzkość wyszła po grzechu pierworodnym, bardzo ładnie nawiązuje do postawionej już wcześniej hipotezy, że po śmierci człowiek na dobrą sprawę wraca tam, skąd kiedyś wyszedł. Problem w tym, że w świecie co do centymetra na bieżąco fotografowanym przez satelity raju, niestety, nie udaje nam się znaleźć. Wymyślamy więc go sobie na bieżąco. Nihil novi sub sole. Raj w każdej chyba epoce był projekcją ludzkich tęsknot, miejscem, w którym bez wysiłku można znaleźć to, czego człowiek szuka na ziemi. Danielewicz pisze, że Egipcjanie widzieli je więc jako miejsce, gdzie zawsze jest wiosna, mnóstwo zboża,


można leżeć na brzuchu, bo całą robotę wykonują za nas niewolnicy (z perspektywy tych ostatnich niebiańskie szczęście jest zatem raczej względne). Zaświaty owe nazywano Polami Pokarmów lub Polami Trzcin, a Egipcjanie pytani, gdzie można je znaleźć, wskazywali na Syrię, na inne krainy Północy, a nawet na Drogę Mleczną („Wielki Nil na niebie”). Niebo egipskiego rolnika Żeglowałem po ich jeziorach, przybyłem do ich miast. Moje usta są mocne, mam broń przeciw wrogim duchom. Nie będą już mną kierować. Zostałem wynagrodzony tymi właśnie polami. Będę na nich jadł. Będę pił. Będę orał. Będę zbierał ziarno. Będę silny. Będę kochał. Moje słowa będą silne. Nie będę w niewoli. Będę człowiekiem mocy (na podstawie: The Book of the Dead. The Hieroglyphic Transcript and Translation into English of the Ancient Egyptian Papyrus of Ani). Grecy w swojej mitologii wyodrębnili w Hadesie Pola Elizejskie, porośnięte topolami i asfodelami, krainę wiecznej wiosny (a więc nie letniego upału) zaludnianą przez dusze dobrych ludzi, położoną nad Oceanem na zachodnich krańcach świata. Rzeczywistość, w której nie było telewizji, a horyzonty wyznaczała szara i ciasna codzienność, sprawiała, że w niebie szukano wszystkich niepojętych sił. W Księdze Henocha etiopskiej bohater podróżuje do nieba przez chmury, mgły i pioruny, w końcu dociera do muru zbudowanego z gradu i otoczonego ogniem, przeszedłszy przezeń, wchodzi do domu, którego podłoga jest jak śnieg, a sufit jak woda z połyskującymi na nim piorunami. W niebie starożytnych znajdować miał się też ów słynny „piąty element”, z którego – obok ziemi, ognia, wody i powietrza – zbudowany był nasz piękny świat. W ciasnej i brudnej rzeczywistości średniowiecznych miast niebo zamieniło się w ogród. Jedną z najbardziej malowniczych wizji spisał w piętnastym wieku niejaki Mistrz Górnoreński. Danielewicz relacjonuje, iż był to ogródek kwietny, opatrzony blankami, „w którym Maryja czyta książkę, Dzieciątko bawi się psałterzem, archanioł i święci uchwyceni są w chwili miłej rozmowy lub podczas wykonywania nieuciążliwych zajęć. Nawet smok świętego Jerzego leży na plecach


obok swego »pogromcy« i zażywa odpoczynku. Całość tchnie serdeczną i spokojną atmosferą”. Słodko pisała też o rajskim ogrodzie błogosławiona Hildegarda z Bingen: „I ujrzałam również powietrze w blasku, jakby w lustrze. Powietrze to było czystsze niż najczystsza woda i olśniewało blaskiem przewyższającym jasność słońca. I był powiew w powietrzu. Zawierała się w nim cała zieleń ziół i kwiatów, tak ziemi, jak i raju, a jego aromat pełen był wszelkiej zieleni, właśnie tak jak lato, które ma najsłodsze zapachy ziół i kwiatów”. W czasach, w których roiło się od zbójców, konfliktów i wojen, a poczucie bezpieczeństwa stanowiło towar mocno deficytowy, niebo przedstawiano też jako ufortyfikowane miasto. W późniejszych wiekach wyewoluowało ono nawet w chrześcijańską republikę, która układem ulic i placów przypominała a to Genewę, a to – dajmy na to – Boston. 1044 W tym nowym świecie, w niebieskim Jeruzalem, Bóg będzie miał swoje mieszkanie pośród ludzi. „I otrze z ich oczu wszelką łzę, a śmierci już odtąd nie będzie. Ani żałoby, ni krzyku, ni trudu już odtąd nie będzie, bo pierwsze rzeczy przeminęły” (Ap 21, 4). Im głębiej człowiek poznawał jednak świat, tym bardziej niebo wymykało mu się spod kontroli. Gdy wraz z końcem epoki wielkich odkryć okazało się, że raju na ziemi jednak nie ma, człowiek wrócił do wpatrywania się w górę. Reguła jest banalnie prosta – niebo (podobnie zresztą jak i piekło) zawsze było tam, gdzie nie sięgał ludzki wzrok. Ale skoro tak, kto da nam gwarancję, że świat duchów nie znajduje się tuż obok, zaraz przy nas? Oddzielony od nas nieprzenikalną dla naszego ducha zasłoną? Peter Kreeft pisze: „Póki co widzimy ten świat z perspektywy muchy krążącej wokół wielkiego palca dziesiątego anioła z lewej na fresku w Kaplicy Sykstyńskiej. Widzimy centymetr farby i głęboko wierzymy, że to wszystko”. I tak bardzo jesteśmy z tego dumni! Aniołowie patrząc na nas, naprawdę mają dużo, dużo radości... Czy zmarli odpoczywają w pokoju, czy w nim śpią? Ani jedno, ani drugie. Paul Johnson w cytowanym tu zbiorze esejów W poszukiwaniu Boga dowodzi, że wszystkie tego typu eufemizmy („wieczny odpoczynek”, „spać w pokoju”) mają na celu oswojenie, zmiękczenie fenomenu śmierci. Są próbą przyszpilenia motyla, który od tysięcy lat, poprzez setki miliardów zgonów, jakie oglądała ziemia,


skutecznie wymyka się naszym analizom. To oswajanie śmierci dobrze było widać już w starożytnym Egipcie, gdzie upychano zmarłym do grobów dziesiątki przedmiotów. Wszak miasto żywych leżało po prostu gdzieś na drugim brzegu Nilu, a śmierć była niczym więcej niż przejściem przez rzekę. W wielu kulturach uciekano od samego słowa „śmierć”, w Rzymie powiadano: „Odszedł z życia” lub – po prostu – „żył”. Arabowie mówili: „Jego los sięgnął kresu”. „Evelyn Waugh w powieści Drodzy nieobecni, traktującej o »hollywoodzkich zwyczajach grzebalnych«, wyśmiewa cmentarz Forest Lawn z powodu niesamowitej pomysłowości, z jaką jego użytkownicy unikają jakiejkolwiek wzmianki o śmierci czy innych słów mogących budzić niepokój. Na Forest Lawn nie pada nawet słowo »cmentarz« (użytkownicy nie zdają sobie sprawy, że jest to przykład wcześniejszego eufemizmu – greckie »miejsce przeznaczone do spania«” – pisze Johnson. Ta ostatnia metafora – śmierć jako sen – zrobiła chyba w kulturze największą karierę. Zbigniew Danielewicz w Niebie cytuje Atenagorasa z Aten, który przekonywał, że „podobne uczucia stają się udziałem ludzi śpiących i umarłych: zarówno stan spokoju, jak i obojętność na to, co jest tuż obok i co się obok dzieje”. Święty Grzegorz z Nazjanzu i święty Augustyn pisali, że dusza zaraz po śmierci zaczyna „intensywnie odpoczywać”; niewykluczone jednak, że chodziło im przede wszystkim o zasygnalizowanie, iż po śmierci dusza przechodzi do innego życia, w którym nie musi już tyrać na chleb i cierpieć chorób. Na szczęście nie brakowało również i takich, którzy głośno mówili, że śmierć to nie sen, ale przebudzenie. To otwarcie się oczu naszej duszy na światy, o których nie mieliśmy pojęcia. Z pism tego samego świętego Augustyna, ale i świętego Tomasza z Akwinu, wyłania się przecież obraz nieba jako miejsca, gdzie ludzie zachowują się jak trzyletnie dzieci, które zachwycone wszystkim, co je otacza, chcą chłonąć, dotknąć, sprawdzić, zajrzeć, przekonać się. To nie jest niebo z koszmarów byłego brytyjskiego premiera Lloyda George’a, który wyznał: „Gdy byłem chłopcem, myśl o niebie przerażała mnie bardziej niż myśl o piekle. Wyobrażałem sobie niebo jako miejsce, gdzie są same niedziele, z nieustającymi nabożeństwami, od których nie ma żadnej


ucieczki, jako że Wszechmogący w asyście zastępów aniołów ciągle wyszukiwał tych, którzy w nich nie uczestniczą. To był okropny koszmar. Konwencjonalne niebo, ze śpiewającymi bez przerwy aniołami, za mej młodości doprowadziło mnie prawie do szału i uczyniło ateistą na dziesięć lat”. Niebo musi rzecz jasna mieć w sobie coś z liturgii, bo liturgia to nic innego jak wspólne celebrowanie Boga. Czyli i tego wszystkiego, co chce On nam tam pokazać. Życie po śmierci to nie stagnacja, to nieustanne poznawanie, rozwój. Najwyższe napięcie aktywności. „Nadmiar życia”. Poznawanie nieskończonego Boga, tysiące ludzi, kosmos, zupełnie nowe światy. Znajomy profesor historii wyznał mi kiedyś, że bardzo cieszy się na własną śmierć, bo nie może się już doczekać, kiedy zapyta Mieszka II, co tak naprawdę działo się w Polsce w latach 1034–1038, gdy po śmierci Bolesława Chrobrego nasz kraj pogrążył się w zamieszkach i chaosie... 1050 „Jeśli krzewić będziemy na ziemi w Duchu Pana i według Jego zlecenia... wszystkie dobra natury oraz owoce naszej zapobiegliwości, to odnajdziemy je potem na nowo, ale oczyszczone ze wszystkiego brudu, rozświetlone i przemienione, gdy Chrystus odda Ojcu wieczne i powszechne Królestwo”. Bóg w życiu wiecznym będzie wtedy „wszystkim we wszystkich” (1 Kor 15, 28). Byli w historii Kościoła autorzy, którzy powyższą koncepcję nakręcili do niemożliwości, odrobinę zbyt zawzięcie przekonując swoich odbiorców, że w niebie nie można się nudzić. Zbigniew Danielewicz wspomina choćby średniowieczną mistyczkę Hadewijch z Antwerpii, która widywała Boga jako rzeczywistość niezwykle dynamiczną – otoczoną mocą, sztormem, wirami i kręcącymi się dyskami (cudowna rzecz – zwraca uwagę autor – Boża radość jest tu na tyle żywa, że ukrywa się w burzach). Cytuje też poglądy londyńskiego kaznodziei, który pisał, że w niebie ludzie zachowają swoje osobowości i zainteresowania, a sam widok Boga rozbudzi i poruszy wszystkie moce duszy. Po czym daje poruszający dowód na to, że próby ucieczki od niebiańskiej nudy mogą się skończyć... utonięciem w innej, jeszcze gorszej nudzie. Oto kolejny przykład z katalogu Danielewicza. Powieść Elizabeth Stuart Phelps Gates Ajar, wydana w Stanach chwilę po wojnie


secesyjnej i sprzedana w tysiącach egzemplarzy. Młoda bohaterka straciła na wojnie brata i nie może pogodzić się z myślą, że zaludnia on teraz sterylne, protestanckie niebo. „Było coś nie tak z adoracją, harfiarzami pogrywającymi na swych harfach, z morzem szkła i wołaniem: »Godzien jest Baranek!«”. Chałupniczymi metodami plecie więc z własnych marzeń osobistą wizję nieba, w której pojawiają się „góry w zachodzącym słońcu, gęste zielone lasy, domy otoczone ukwieconym ogrodem, śpiew nad strumieniem. (...) »Szczęśliwy dom jest najszczęśliwszą rzeczą na świecie (...). Więc oczekuję, że będę miała tam mój piękny dom, mojego męża i Faith [córkę] tak jak ich tu miałam. (...) Z czasem córeczka dorośnie i może założy swój równie piękny dom (...). Słońce i niebo, bryza i samotne spacery, letnie wakacje i zieleń pól, i wspaniała soczystość mięs i ryb, i wspólnota, i rozmowy przy świetle świec i przy kominku, niewinne próżności, dowcipy i nieco ironii – czy te wszystkie rzeczy mają zniknąć z życia?«”. I tak – kokluduje Danielewicz – z jednej ślepej uliczki szybko wpadamy w inną. „Drobnomieszczańskie wiktoriańskie niebo musi szybko się stać podobnie nudne i niewystarczające jak niebo purytanów. Ileż w końcu można gawędzić przy strumyku, zmieniać firanki pod kolor kwiatków czy szczebiotać o dzieciach?! Mężczyzna zapewne realizowałby się w tym niebie, naprawiając drzwiczki do chlewika”. Panie, chroń nas przed wymyślonym przez nas niebem! Czym więc będzie niebo? Setki, tysiące opisów. Dyski i wichry. Wszystko jest bez znaczenia. Niebo to po prostu miłość. Ladislaus Boros pisze: „Ulica lub miasto, w którym mieszka ukochany człowiek, nabiera barw złota, staje się czymś uroczystym. Imię ukochanej istoty bije blaskiem z kamieni, cegieł i bram. Ale w niebie wszystko to stanie się rzeczywistością stwarzającą byt. Z żaru zatracających się w sobie spojrzeń kochających się istot rodzi się w niebie nowy, jaśniejący kosmos. Doświadczamy ciepła, promienności, życiodajności. A im więcej dawaliśmy go i braliśmy w życiu ziemskim, tym bardziej będziemy wrażliwi w życiu po tamtej stronie. W niebie obiecuje Chrystus każdemu jego własne szczęście, to, czego najbardziej pragnie. (...) Ludziom z Kafarnaum – wieczysty


chleb życia. Rybakom – przepełnione sieci. Pasterzom Judei – wielkie trzody i wiecznie zielone pastwiska. Handlarzom – nieskończenie drogocenne perły. A nam wszystkim – wiecznie trwającą ucztę, nieustanne wesele, symbol niekończącego się szczęścia z racji połączenia się z najdroższą istotą naszego życia. (...). Niebem nie będzie neoplatoński świat idei, wspaniały, ale bezkrwisty i wycieńczony: niebem będzie podniesione do nieskończoności bogactwo naszych zmysłowych doznań (...). W niebie wydarzy się to, czego (...) już doświadczają mistycy (...): będziemy mogli oglądać Boga, słyszeć, dotykać i »smakować«. Ciało z powrotem stanie się jednym z duszą...”. Będziemy szczęśliwi. [ Wieki wieczne ] Jeśli tam nie ma czasu, skąd wiadomo, że coś w ogóle się zmienia? No właśnie. Przed nami jeden z najciekawszych i najbardziej beznadziejnych z punktu widzenia analityka problemów, jakiego przysparzają nam zaświaty. Czy w świecie, w którym znajdziemy się po śmierci, w ogóle będzie coś takiego jak czas? Bo jeśli nie będzie tam materii, rzeczy, których naturą jest przemijanie, to po co czas? Ale jednak choć materia nie będzie przemijać, nasza dusza będzie przechodzić różne stany, a więc może jakiś czas „duchowy” jednak będzie? Tyle że co w tej sytuacji zrobić z Bogiem? Bo skoro nasze życie w niebie ma być zanurzeniem się w Bogu, który jest poza czasem, może czasu jednak nie będzie? Hm, a jeśli jednak będzie, jaki będzie? Przez setki lat nad problemem łamały sobie głowę najtęższe umysły. Święty Augustyn twardo bronił tezy, że klepsydry czy zegarki będą nam potrzebne tylko tu, na ziemi. Peter Kreeft stawia jednak pytanie: jeśli nie będzie czasu, jak będziemy mogli odczuć, że niebo jest rzeczywistością dynamiczną? Kreeftowi wydaje się w pewnym momencie, że znalazł rozwiązanie dylematu: tak – rzeczywistość zaświatów zawiera w sobie czas. „Tak jak linia zawiera w sobie punkty, płaszczyzna zawiera linie, ciało zawiera płaszczyzny”. To właśnie obecność czasu jako składowej wieczności sprawia zdaniem Kreefta, że nie jest ona nudna. „Tak jak dwuwymiarowe ściany domu są nudne, dopóki nie złoży się ich w trójwymiarowy dom, który z kolei ożywa, gdy staje się częścią czyjegoś czterowymiarowego życia. Nasze


czterowymiarowe życie to ściany naszego składającego się z pięciu wymiarów wiecznego domu” – snuje swoją myśl Kreeft i trzeba przyznać, że im dalej snuje, tym bardziej jego tłumaczenie staje się tyleż oryginalne, co mętne. Niezrażony, kontynuuje, tłumacząc, że jeśli wieczność zawiera w sobie czas, znaczy to tyle, że ma w sobie zarazem przyszłość i przeszłość – coś pociągającego i coś bezpiecznego. Zmaga się on dalej z koncepcjami czasu popularnymi na Zachodzie (czas to linia), z tymi, które obowiązują na Wschodzie (czas to koło), godząc je ze sobą i mówiąc, że czas spotyka się w Bogu, który jest Alfą i Omegą, początkiem i końcem. Równie fascynującą i równie beznadziejną z naszego punktu widzenia próbę zmierzenia się z problematyką wieczności – i jej matematycznej odpowiedniczki: nieskończoności – podjął Brian Clegg w książce A Brief History of Infinity. The Quest to Think the Unthinkable („Krótka historia nieskończoności. Próba przemyślenia spraw nie do pomyślenia”). Pełna wyliczeń, definicji „aleph-null” i skomplikowanych ułamków najbardziej przemawia jednak do humanistycznie zorientowanego czytelnika poprzez zamieszczone w niej cytaty, pokazujące intuicje ludzi różnych epok rozmyślających nad problemem rzeczywistości, która nie ma końca. Oto osiemnastowieczny szkocki pisarz Thomas Carlyle i ważka refleksja: „Nieszczęście człowieka bierze się z jego wielkości, z tego, że jest w nim Nieskończoność, której przy całym swym wysiłku nie jest w stanie pogrzebać pod swą Skończonością”. Dwa piękne fragmenty z Williama Blake’a: „Jeśliby wyczyścić porządnie drzwi percepcji, wszystko ukazałoby się człowiekowi takim, jakie jest: nieskończone”, oraz przejmujące westchnienie: „Zobaczyć świat w ziarenku piasku, / Niebiosa w jednym kwiecie z lasu. / W ściśniętej dłoni zamknąć bezmiar, / w godzinie – nieskończoność czasu”. Wreszcie, na koniec – Julia z dramatu Williama Szekspira, która wyznaje ukochanemu: „Bo moja miłość jest równie głęboka / jak morze, równie jak ono bez końca. / Im więcej ci jej udzielam, tym więcej / czuję jej w sercu...”. Przyznam, że gdy przeczytałem to wszystko, z mojej piersi wydostało się westchnienie ulgi. To bardzo przyjemne uczucie odłożyć na chwilę książki i linijki, odsunąć fotel od biurka, zamknąć oczy i


uświadomić sobie, że są na świecie rzeczy, których nie strawi nasz mózg, matematyka i fizyka. Te same rzeczy stają się jasne, gdy „bierze je na warsztat” serce i przemawiająca wprost do niego poezja. Dlatego po najbardziej poruszające nieskończoną część naszej osobowości słowa znów musimy wrócić do Petera Kreefta, który w nagłym przypływie olśnienia porzuca próby swatania fizyki kwantowej z teologią, by zanotować myśl w swej prostocie genialną. Oznajmia oto, że jego zdaniem problem czasu i wieczności najlepiej opisał J.R.R. Tolkien w swoim Władcy Pierścieni, pisząc o Rivendell, siedzibie półelfa Elronda. „Ostatni »domowy dom«. Czas tu nie płynie, on tu jest. Doprawdy, niezwykłe to miejsce”. Wieczność to nie milion lat albo bilion trylionów. To ani koło, ani linia, wszystkie lata razem zamknięte w jeden punkt. Punkt, który pozwoli nam jednocześnie być w niebie, i jednocześnie stale podróżować. Wieczność to nie szczyt góry. To niekończące się, nieustanne, fascynujące zgłębianie jej wszystkich zakamarków. Odpoczynek przy pięknym stawie, cudowny spacer, dalszy marsz. Myśli, sprawy, uczucia Boga, z którym się spotkamy, są nieskończone, a więc i my będziemy nieskończenie je poznawać. Czy niebo to wieczny orgazm? To pytanie padło naprawdę na jednym z internetowych forów. Kilka osób, którym pokazałem tę książkę przed drukiem, było oburzonych. Przecież ten, kto to pytanie zadał, z pewnością nie miał na myśli całej pełni orgazmu, doświadczenia spełnionej miłości, a jedynie seksualne wyładowanie. Nie wiem, nie badałem, nie umiem osądzić. Zajęło mnie jednak, jak to możliwe, by w czyjejś głowie stanęły obok siebie właśnie te dwa pojęcia. Paul Johnson całą rzecz komentuje krótko: gdy myślimy o niebie, przypominamy sobie chwilę, kiedy czuliśmy się najbardziej szczęśliwi, i próbujemy pomnożyć ją przez wieczność. „Niedawno miałem okazję słuchać pewnego prostego braciszka karmelity, który w kazaniu o niebie posłużył się tą właśnie techniką, dając szczegółowy opis najprzyjemniejszych znanych mu doznań zmysłowych – oczywiście bardzo niewinnych, w rodzaju wessania się w świeże mango, widoku równin toskańskich z jednej z florenckich wież czy muzyki Don Giovanniego Mozarta – i próbując dokonać pewnej ekstrapolacji. (...)


Ktoś mniej od braciszka wzniosły spośród największych przyjemności wymieniłby właśnie orgazm. Czy spotęgowane przeżycie tego typu nie mogłoby być wyznacznikiem nieskrępowanej radości, jaka nas czeka w niebie? Tymczasem orgazm z definicji jest tylko epizodem zamkniętym pomiędzy początkowym i końcowym momentem”. I tu Johnson dociera do sedna problemu: „Bez względu na relatywnie długi czas trwania nie można go nazwać stanem”. Dalej Johnson w celach czysto eksperymentalnych kreśli obraz swoich własnych wyobrażeń o maksimum dostępnego po tej stronie chmur spełnienia. „W mojej pamięci tkwi jeden taki bardzo kompletny obraz, częściowo prawdziwy, częściowo skonstruowany. Paryż, wczesne lata pięćdziesiąte; ciepłe, wiosenne, promienne południe. Mam dwadzieścia jeden lat i jestem w towarzystwie niedawno poznanej rudowłosej dziewczyny z Bretanii. Właśnie usiedliśmy opodal Sekwany przy wystawionym na zewnątrz stoliku w café Les Deux Magots, (...) naprzeciw starego kościoła. Przy sąsiednim stoliku siedzi nad szklaneczką whisky Sartre, który właśnie opuścił na chwilę swój pobliski apartament. W chwilę później dołącza do niego Simone de Beauvoir i, jakimś cudem, dawny przyjaciel Albert Camus, z którym Sartre zdążył się już pogodzić i który nie zginął jeszcze w wypadku samochodowym. Przy następnym stoliku w bojowej postawie André Malraux ze swoją wspaniałą córką Florence. (...) Jest też Juliette Greco, wyglądająca tak, jakby za chwilę miała buchnąć śpiewem na cześć wiosennej pogody, ale poprzestaje na chłodnym pastis. Nagle zamieszanie – to Brigitte Bardot, jeszcze uczennica, aczkolwiek nad podziw rozwinięta, przebiega, wymachując torebką i panamą zawieszoną na elastycznej wstążce na różowym paluszku... Absolutna perfekcja: żadnego czekania na stolik czy tłoku, żadnego zdenerwowania czy sprzeczki, żadnego pijaństwa czy nudy, żadnego kaca, seks w podniecającej perspektywie, a nie w swej wulgarnej realności, rozmowy o sprawach wielkich, a w każdym razie wyrafinowane, magiczny moment przedłużony w nieskończoność... Czy jednak taki zbieg okoliczności jest do przedłużenia? Rozpada się pod naporem czasu, tak samo jak każda zmysłowa czy intelektualna przyjemność. Przyjemność zresztą nie tylko kończy się, lecz zwykle przechodzi w inny stan. Cóż może być bardziej niewinnego od


szczęśliwego śmiechu dziecka? A jednak gdy ten śmiech zaczyna w końcu uderzać w tony histeryczne, cóż bardziej nieuniknionego od łez?” Johnson sugeruje, by się poddać. „Dopiero uwolnieni z jarzma czasu i przestrzeni, będziemy mogli wyobrazić sobie niebo”. Po tej stronie chmur więzi nas bowiem nie tyle przestrzeń, ile właśnie czas. Kosmonauci mogą oswoić się ze stanem nieważkości, ale nawet oni nie mają szans oswoić się z „bezczasowością”. „Jest to niebotyczna zmiana i główna przeszkoda dla naszej wyobraźni. TAM [podkreślenie – S.H.] nie będzie nasycenia, kulminacji, znudzenia, powtórzeń, oczekiwania czy wspomnień, nie będzie spóźniania się i czekania, nie będzie świadomości przemijania, nie będzie niczego, co ma nadejść, co nadchodzi, co ulega zmianie – jedynie bezczasowy moment bezgranicznej ekstazy. Nic więcej powiedzieć nie potrafię, a wiem, że powiedziałem niewiele. Po zastanowieniu się nie jestem już taki pewien, czy powinniśmy próbować wyobrazić sobie rozkosze nieba. Według wszelkiego prawdopodobieństwa istota nieba polega nie na przyjmowaniu przyjemności, lecz na jej sprawianiu. (...) Bóg stworzył wszechświat z miłości i dla miłości (...), otwiera przed nami w niebie całą swoją miłość, a my po raz pierwszy jesteśmy w stanie przyjąć ją w pełni i w czystej postaci. (...) Stajemy się naczyniami miłości i od pierwszego momentu pełnej wzajemności wchodzimy w stan bezczasowej i niekończącej się ekstazy”. 1027 Tajemnica szczęśliwej komunii z Bogiem i tymi wszystkimi, którzy są w Chrystusie, przekracza wszelkie możliwości naszego zrozumienia i wyobrażenia. Pismo Święte mówi o niej w obrazach: życie, światło, pokój, uczta weselna, wino królestwa, dom Ojca, niebieskie Jeruzalem, raj: „To, czego ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują” (1 Kor 2, 9). Pod puentą, do której dochodzi Johnson, można by się podpisać rękami i nogami. Pisze, że skoro maksymalnie wysilając mózgi, nie jesteśmy w stanie wyobrazić sobie nieba, powinniśmy pomodlić się o to, byśmy byli go godni. „Wśród wielu zawiłości teologii modlitwa jest niezmiennie jedyną pociechą. Niekoniecznie rozwiązując


problemy, pomaga stawić im czoło. Rzadko rozprasza ciemności, ale w najbardziej ponurych chwilach rozbłyskuje gdzieś małym promykiem nadziei”. [ Złe duchy ]Czy szatan po śmierci męczy ludzką duszę? Zbigniew Danielewicz w Niebie przypomina, że pustelnicy z pierwszych wieków chrześcijaństwa pisali na przykład, iż prowadzoną do nieba przez anioła ludzką duszę opadają setki muszek skubiących ją niemiłosiernie, broniąc dojścia do rozkoszy tym, którzy na nie nie zasłużyli. W teologii prawosławnej także funkcjonuje koncepcja, choć niemająca rangi dogmatu, sugerująca, że dusza zaczyna rozliczać się z tego, co zrobiła już w chwili, gdy opuszcza ciało. Tu nie ma miejsca na żadne tunele i ogrody. Dusza zmarłego unosi się w górę, przechodząc przez kolejne warstwy atmosfery, szczególnie ulubione przez demony. Wizja powietrza jako królestwa złych duchów była popularna już w starożytności. Wspomina o niej także święty Paweł w Liście do Efezjan, pisząc o „Władcy mocarstwa powietrza, to jest duchu, który działa teraz w synach buntu”. Święty biskup Ignacy wyjaśniał: „Przestrzeń pomiędzy niebem a ziemią, cały widziany przez nas lazurowy bezmiar powietrza, przestworza, stanowi mieszkanie upadłych aniołów, zrzuconych z nieba. Święty Paweł nazywa upadłe anioły złymi duchami w przestworzach, a ich przywódcę władcą sfer powietrza. Upadłe anioły rozproszone są w ogromnych ilościach po całym przezroczystym bezkresie, który widzimy nad sobą. Nieustannie podburzają ludzkie społeczeństwa i każdego człowieka z osobna; nie ma złego uczynku, nie ma przestępstwa, którego nie byłyby one inspiratorami i uczestnikami; uczą i skłaniają one człowieka do grzechu wszelkimi możliwymi środkami. Gdy dusza chrześcijanina, zostawiwszy swoje ziemskie mieszkanie, zaczyna się kierować wzwyż przez przestrzeń powietrzną do niebieskiej ojczyzny, demony zatrzymują ją, starają się znaleźć w niej pokrewieństwo ze sobą, swoją grzeszność, swój upadek, i ściągnąć ją w piekło, zgotowane dla diabła i jego aniołów”. Inni starożytni pisarze chrześcijańscy rozbudowywali tę koncepcję, tworząc obraz duszy podróżującej przez kolejne posterunki celne, na których jest gruntownie przeszukiwana, badana i ewentualnie zawracana do piekieł. Płaci myto za swoje uczynki (stąd nazwa zjawiska


– „mytarstwa”). Pisali o nim tacy giganci, jak święty Makary, święty Jan Chryzostom czy święty Cyryl Aleksandryjski. „Jakiż strach i drżenie oczekują cię, duszo, w dniu śmierci! Ujrzysz straszne, dzikie, okrutne, bezlitosne i bezwstydne demony, jak czarnych Etiopów, stojących przed tobą. Sam ich widok jest gorszy niż jakiekolwiek męki. Lecz będąc przyjętą przez aniołów, i pod ich opieką przechodząc powietrzną przestrzeń i wznosząc się na wysokość, spotka rozliczne mytarstwa, które będą jej przeszkodą w drodze do Królestwa, będą ją zatrzymywać i powstrzymywać od wznoszenia się ku niemu. Na każdym z tych mytarstw będzie żądane zdanie sprawy z osobnych grzechów. Każdy grzech, każda namiętność duszy będą miały swoich celników i dręczycieli”. Święta Teodora, która po śmierci miała ukazać się jednemu ze swoich uczniów, wyliczała, że owych posterunków jest dwadzieścia. Na każdym z nich szatani wyliczają nasze złe uczynki, a aniołowie dobre. Szatani ciągną duszę w dół, aniołowie do góry. Pierwszy posterunek to „komora próżnych słów”, piąty piętnuje lenistwo. Osobne mytarstwa mają też między innymi lichwa, okrucieństwo, zawiść, a na innym posterunku zatrzymywani będą... sodomici. Stopniowanie „kręgów oczyszczenia” – jak możemy się przekonać, choćby czytając kultową Boską komedię – to motyw od dawna organizujący myślenie ludzi przyzwyczajonych do tego świata, gdzie porządek kojarzy się z regałem, w którym wszystko umieszczone jest na odpowiednich półkach i w szufladach. Ale mimo iż potok wyobraźni świętych Ojców wił się miejscami w bardzo frapujący sposób, jego źródło pozostaje nieskażone. To przekonanie, że życie człowieka na ziemi ma bardzo realny wpływ na dalsze jego losy. Że nieprawdą jest to, co stara nam się wmówić Zły, codziennie i mozolnie ustawiając światło i dźwiękoszczelny ekran między naszymi czynami i ich konsekwencjami. On bardzo się troszczy, by człowiek przypadkiem nie odkrył, że jedną z najbardziej dojmujących, a zarazem najbardziej niedocenianych konsekwencji grzechu pierworodnego jest skłonność do myślenia, iż „jakoś to będzie”. Palacz, który dziennie puszcza z dymem dwie paczki i umiera po dziesięciu latach w strasznych mękach, młody człowiek, który nie wpłaca pieniędzy na trzeci filar emerytalny i na


starość będzie zmuszony żyć za pięćset złotych, człowiek, który chodzi „na panienki”, bo przecież Bóg i tak jest miłosierny, to wszystko przykłady głupoty, za którą pewnego dnia trzeba będzie zapłacić wielką cenę. Co dzieje się w głowie palacza, który po raz ostatni trafia do szpitala, dowiemy się w chwili, gdy wejdziemy w bramę naszej własnej śmierci. [ Zmartwychwstanie nerki ]Ktoś kazał spalić się na popiół, zmienić popiół w diament i zamiast na cmentarzu leży w szafie z biżuterią. Jak zmartwychwstanie? Normalnie. Jak wszyscy. Choć na pierwszy rzut oka wątpliwości są uzasadnione – wiadomo przecież, że w urnach wydawanych z krematorium znajdują się czasem wymieszane w różnych proporcjach prochy wielu osób (pieca nigdy nie da się przecież doczyścić do końca). Część rodzin rozsypuje później prochy bliskich. Co będzie z nimi? Kto – gdy zabrzmi ostateczna trąba – będzie w stanie poskładać je do kupy? Odpowiedź na wszystkie te pytania jest jedna: Ten, który ich stworzył. Sam Pan Bóg. W innym miejscu pisaliśmy już o tym, że pamięć o ciele, niejako jego „matrycę”, przechowuje przede wszystkim dusza, która w chwili palenia bądź grzebania zwłok żyje już na tamtym świecie. Po za tym zaś – prochy człowieka to przecież wciąż jego ciało, te same atomy, tyle że złożone w inną formę. I dlatego traktuje się je z godnością i honorem, tak jak każde inne zwłoki. I dlatego mają one prawo – jak każde inne zwłoki – być z szacunkiem i po Bożemu na tym świecie pożegnane przez wspólnotę wiernych, „zaopatrzone” na czas oczekiwania na obiecane zmartwychwstanie. Dla katolików bez wątpienia jest to Kościół, gdzie droga wierzącego człowieka się zaczyna i gdzie powinna się skończyć. Coraz częściej jednak możemy natknąć się na ludzi, którzy – w prostocie serca – decydują inaczej. Nie tylko wysypują prochy bliskich nad ich ulubionymi górami czy jeziorami, ale bywa że zamiast do świątyni wiozą je na… kosmodrom. Gdzie zmartwychwstanie człowiek pochowany na Księżycu? Może najpierw parę słów o tym, jak w ogóle się tam znalazł. 7 stycznia 1998 roku o 7.28 z przylądka Canaveral na Florydzie wystartowała z hukiem rakieta nośna Atena 2, dźwigając ze sobą w


przestrzeń kosmiczną sondę Lunar Prospector, która zawisła sześćdziesiąt trzy kilometry nad powierzchnią Księżyca. Tkwiła tam osiemnaście miesięcy. 31 lipca 1999 roku Lunar Prospector otrzymał polecenie zejścia z orbity i roztrzaskał się w kraterze w pobliżu południowego bieguna Księżyca. Pierwszy kosmiczny pochówek dobiegł końca. Ładunek sondy Lunar Prospector oprócz sprzętu badawczego stanowiła bowiem niewielka (2 cm na 1 cm) szczelnie zamknięta kapsułka z prochami Gene Shoemakera, wybitnego amerykańskiego astronoma, specjalisty od geologii kosmicznej, który zginął dwa lata wcześniej w wypadku samochodowym podczas naukowej podróży po pustyniach Australii. Shoemaker (znany jako współodkrywca komety Shoemaker-Levy 9) był też jednym z najlepszych znawców geologii Srebrnego Globu. „To, że nie mogę tam polecieć i postukać tych skał własnym młotkiem, to największe rozczarowanie w moim życiu” – mówił przyjaciołom. Shoemaker pracował przy wielu kluczowych dla badań kosmosu misjach, takich jak Apollo czy Voyager. Jego oczkiem w głowie była misja Clementine z 1994 roku, która miała przynieść odpowiedź na pytanie o obecność wody na Księżycu. Clementine odpowiedzi jednak nie przyniosła i dlatego NASA postanowiła wysłać tam właśnie sondę Lunar Prospector, a na niej prochy Shoemakera, który przez całe życie chciał problem zbadać sam. Na urnie z jego prochami wygrawerowano obrazek przedstawiający kometę Hale’a-Boppa, ostatnią, którą mógł oglądać razem ze swoją żoną, oraz cytat z Romea i Julii wybrany przez najbliższych współpracowników Shoemakera w porozumieniu z jego żoną: „(...) a kiedy / Mój miły skona, rozsyp go po niebie / W rój drobnych gwiazd, co tak rozjaśnią mroki, / Że świat zakocha się w nocy i odtąd / Nie złoży hołdu jaskrawemu słońcu” (tłum. S. Barańczak). Po raz kolejny potwierdziła się teza Franza Kafki, iż śmierć człowieka największą traumę wywołuje nie w samym umierającym, ale w tych, którzy zostają przy życiu. Niewykluczone, że pogrzeb Shoemakera był nie tylko hołdem złożonym koledze, ale również jakąś formą autoterapii, próbą „przejęcia” kontroli nad śmiercią przez jego bliskich. Możliwe, że sam Shoemaker przyglądał się tym wszystkim


kosmicznym wysiłkom z wielkim zadziwieniem. Jest jedynym jak dotąd człowiekiem, którego ciało na zmartwychwstanie czeka na Księżycu. I powiedzmy szczerze – nie wiemy, na którym z ciał niebieskich spotkamy go przy końcu świata. Czy przeszczepiona wątroba zmartwychwstanie w dawcy, czy w biorcy? I dawca, i biorca narządów zmartwychwstaną w komplecie. Ciało, jakie dostaniemy przed Sądem Ostatecznym, nie będzie puzzlem złożonym z tego, co zostawiliśmy na ziemi, ale nowym kształtem naszej własnej, oczyszczonej, nieśmiertelnej duszy. Po tamtej stronie chmur najważniejszy dla Kowalskiego i biorcy będzie zresztą nie tyle ten czy inny kawałek ciała, ile ta szczególna, pełna oddania i dobra relacja, którą nawiązali na ziemi. Czytelnik, który wciąż tkwi po tej stronie życia, na takie dywagacje machnie jednak ręką. Teologiczne gadanie. A to wszak są poważne problemy – czy tam w ogóle będziemy używać wątroby czy nerki? Te pytania tylko pozornie są głupie. A trzeba je stawiać, jeśli tylko ma się ochotę poważnie potraktować zdanie wypowiadane co niedziela przez miliony katolików, którzy deklarują co prawda wiarę „w ciała zmartwychwstanie, żywot wieczny”, ale w zdecydowanej większości nie zdają sobie sprawy z tego, co są uprzejmi mówić. Wiara w zmartwychwstanie ciała oznacza bowiem, że wieczne niebo, o którym myśli się jako o świecie duchów krążących gdzieś wysoko w towarzystwie aniołów, to tylko kolejny etap przejściowy, kolejny hotel, gdzie na chwilę zatrzymamy się w drodze do szczęścia. Bo punktem dojścia człowieka jest miejsce, w którym znów będzie miał ciało. Z rękami, nogami i głową, być może złożone z tych samych atomów, ale wszystko razem – gruntownie odmienione. 1047 Wszechświat widzialny jest więc również przeznaczony do przemienienia, „by (...) przywrócony do pierwotnego stanu, służył już bez żadnej przeszkody sprawiedliwym”, uczestnicząc w ich chwale w Jezusie Chrystusie Zmartwychwstałym. Zmartwychwstanie to nie proste ożywienie, wskrzeszenie. Zbigniew Danielewicz przypomina, że uczniowie nie rozpoznali zmartwychwstałego Jezusa, mimo że był to ten sam, dobrze im znany Jezus. Nasze ciało nadal będzie więc ciałem Kowalskiego, Nowaka i


Kwiatkowskiej, ale zarazem będzie zupełnie inne. Będzie jak fotograficzna emulsja, która pod wpływem światła zmienia się w wyraźny obraz. Otrzymamy ciało lepsze od tego, które mieli ludzie w raju. Takie, które nie będzie chorować, umierać, grzeszyć, które zostanie z nami już na zawsze. Zmartwychwstanie ciała (zaplanowane na chwilę przed Sądem Ostatecznym; na nim musimy stanąć w formie widzialnej) to sprawa na tyle niewyobrażalna, że kapitulowały wobec niej najtęższe teologiczne umysły. O ile bowiem wyobrażenia o świecie duchów da się budować przez negację świata, który oglądamy dzisiaj („skoro na ziemi wygląda to tak i tak, w niebie musi to wyglądać inaczej”), o tyle wizja świata „cielesno-duchowego w jednym” to niewyobrażalne pomieszanie z poplątaniem. Teologowie wolą nie dotykać tego tematu, przeczuwając, że worek z pytaniami będzie pruć się dalej. W jakim ciele zmartwychwstanie ten, kto umarł, mając lat osiemdziesiąt? W jakim ten, kto nie przeżył dwóch miesięcy? A ten, kto pozwolił się skremować? Zmartwychwstanie to nie pomysł chrześcijan, wierzyli w nie choćby obecni w Ewangelii saduceusze. Oni też musieli mieć podobne wątpliwości. Święty Paweł – sam wykształcony Żyd – ucina jednak takie debaty w Pierwszym Liście do Koryntian. Pisze: „A jak zmartwychwstają umarli? W jakim ukazują się ciele? O, niemądry! Przecież to, co siejesz, nie ożyje, jeśli wprzód nie obumrze. To, co zasiewasz, nie jest od razu ciałem, którym ma się stać potem, lecz zwykłym ziarnem, na przykład pszenicznym lub jakimś innym. Bóg zaś takie daje mu ciało, jakie zechciał; każdemu z nasion właściwe. Nie wszystkie ciała są takie same: inne są ciała ludzi, inne zwierząt, inne wreszcie ptaków i ryb. Są ciała niebieskie i ziemskie, lecz inne jest piękno ciał niebieskich, inne – ziemskich. Inny jest blask słońca, a inny – księżyca i gwiazd. Jedna gwiazda różni się jasnością od drugiej. Podobnie rzecz ma się ze zmartwychwstaniem. Zasiewa się zniszczalne – powstaje zaś niezniszczalne, sieje się niechwalebne – powstaje chwalebne, sieje się słabe – powstaje mocne, zasiewa się ciało zmysłowe – powstaje duchowe. Jeżeli jest ciało ziemskie, powstanie też ciało niebieskie”. I dodaje z przejęciem dziecka, które wie, że dostanie piękny prezent, ale nie chce psuć niespodzianki: „ani oko nie widziało, ani ucho


nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują”. Inaczej. Tak jak inaczej wyglądają ziarno i wyrosła zeń roślina. Oto najbardziej klarowna odpowiedź na pytanie, jak będziemy wyglądać po skończeniu świata. Czy człowiek, który umarł, mając osiemdziesiąt lat, będzie miał ciało staruszka? Romano Guardini uważa, że podstawową cechą naszych zmartwychwstałych ciał będzie to, że – rzecz dla nas nie do pomyślenia – będą w sposób doskonały „dogadywać” się z ludzką duszą. Oczyszczona dusza nie będzie mogła wejść do innego niż doskonałe ciała. Guardini zachęca więc, by nie myśleć o zmartwychwstaniu jak o wizycie w wojskowym magazynie odzieży, gdzie po wyjściu spod prysznica otrzymamy nowy mundur. Nie, będziemy mieć na sobie te same ciuchy, które dostaliśmy przy urodzeniu. Odmienione, wyprasowane, lśniące – ale te same, przeto może warto zacząć dbać o nie jeszcze dzisiaj? – Na pytanie, czy starzec po zmartwychwstaniu będzie starcem, Guardini odpowiada zaś genialnie prosto: „Bóg nie tworzy nas starcem czy dzieckiem, tworzy człowieka człowiekiem”. Zatem nasze zmartwychwstałe ciało będzie musiało zawierać w sobie wszystkie formy ciała. Będzie ciałem doskonałym, nie przez rzeźbę umięśnienia, ale dzięki temu, że będzie idealnie pasować do naszej własnej, czystej duszy. 999 (...) Chrystus zmartwychwstał w swoim własnym ciele: „Popatrzcie na moje ręce i nogi: to Ja jestem” (Łk 24, 39); nie powrócił On jednak do życia ziemskiego. Tak samo w Nim „wszyscy zmartwychwstaną we własnych ciałach, które mają teraz”, ale to ciało będzie przekształcone w „chwalebne ciało” (Flp 3, 21), w „ciało duchowe” (1 Kor 15, 44). Drążenie definicji „ciała doskonałego” nie ma zresztą większego sensu. Według starożytnych, miarą doskonałości była kula, stąd można by wyprowadzić wniosek, że w wiecznym raju Platona i Orygenesa ludzie bez przerwy się turlają, a w niebie mojego znajomego wszyscy wyglądają jak krzyżówka Julii Roberts i Heidi Klum. Zmartwychwstania nie da się zamknąć w reguły geometrii. W


rozważaniach o tym, co dopiero ma nastąpić, najważniejsze jest wciąż to jedno słówko: „inaczej”. Powiedzieliśmy już, czego nie wiemy, powiedzmy więc też, czego możemy się domyślać, co jest logicznym wnioskiem z innych prawd naszej wiary. Po zmartwychwstaniu z całą pewnością ludzie będą się rozpoznawać, komunikować się ze sobą, cieszyć. Nie będą już mogli grzeszyć. Czy będą jeść – zmartwychwstały Jezus jadł razem z uczniami rybę? Trudne pytanie, bo w zmartwychwstałym świecie będzie przecież z nami również cała dobra, stworzona przez Boga przyroda. Kwiaty, psy, być może także prusaki. Również ryby, którym Bóg też dał prawo do ich własnego, rybiego szczęścia. Być może wrócimy więc do stanu znanego z raju, gdzie ludzie żywili się wyłącznie roślinami. To z kolei oznacza, że Pan Bóg, planując wieczną satsyfakcję, będzie też musiał poradzić sobie z poglądami frutarian przekonanych, że również rośliny cierpią i że wyrwanie marchewki z ziemi to morderstwo. Ich dylematy cudownie obśmiał Richard Curtis w komedii Notting Hill. Jak po zmartwychwstaniu będą działać nasze zmysły? Mistyczka Fulla Horak pisze, że „świat zmysłowy zna zaledwie znikomą cząstkę istniejących we wszechświecie barw, tę, którą nasze śmiertelne oczy mogą rozpoznać. Wzrok duszy wyłapuje nieskończoną, niepojętą ich ilość. Nasze ziemskie barwy w porównaniu z tamtymi są szare i brudne. Nie możemy sobie stworzyć nawet pojęcia o ich skali i bogactwie. (...) Dusze świętych poznają się po kolorach. Tak jak my wiemy, że mieszając farbę żółtą z niebieską, otrzymamy kolor zielony, tak tam po jakości aury otaczającej danego Świętego, poznają Duchy, jakie zalety złożyły się na jego świętość. Zestawienie i przewaga danych barw tworzą indywidualne, charakterystyczne światło każdego z nich. I dlatego Niebo jest tęczowe”. Czy święci oglądają siebie nago? Pewnie tak, bo wstyd jest konsekwencją grzechu. Średniowieczna mistyczka Hildegarda z Bingen zgłasza tu votum separatum, twardo obstając przy tym, że w raju ludzie noszą „ubrania z jedwabiu i białe buty”. A co z dotykiem? Cudowną fantazję na ten temat wydał z siebie cytowany w Niebie przez Zbigniewa Danielewicza piętnastowieczny zakonnik Celso Maffei, który w traktacie Zadowalające wyjaśnienie zmysłowych przyjemności raju pisze, że


wszyscy zbawieni będą się obściskiwać oraz całować. „Z grubsza szacując, ciało najniżej położonego świętego będzie pięćdziesiąt razy słodsze niż miód, cukier czy jakiekolwiek sztuczne czy naturalne pożywienie, następny świętszy będzie już słodszy sto razy, a trzeci w hierarchii – tysiąckroć” – wylicza Maffei. Rozochoceni, idźmy więc dalej i zadajmy wreszcie pytanie, na które z wypiekami czeka młodsza część publiczności. Czy zmartwychwstali ludzie będą uprawiać seks? Przecież święty Tomasz pisał, że w raju, z któregośmy wyszli, nawet rozkosze cielesne były bardziej intensywne niż dzisiaj. Czy więc tak samo będzie i w niebie? Cóż, problem w tym, że w niebie nie będzie już potrzeby rozmnażania, a nasza miłość do innych będzie jasna, prosta i oczywista, będzie „wyrażała się sama”. Na sam koniec – gratka dla fanów astronomii. Czy będziemy żyć tylko na Ziemi, czy też podróżować (za darmo) po całym wszechświecie? Zbigniew Danielewicz przyznaje, iż „dopuszcza się niekiedy, że uniwersalne znaczenie śmierci i zmartwychwstania Chrystusa może »dotyczyć tylko naszego systemu słonecznego i jego najbliższych okolic«. Król wszechświata, przez którego wszystko zostało stworzone, byłby więc w istocie Panem jednej trylionowej (jedynka z osiemnastoma zerami) części kosmosu. To nie brzmi poważnie. Teologowie mogliby zaczerpnąć nieco więcej odwagi u zwykłych wiernych” – apeluje autor i wieńczy wątek miłą anegdotką: „Spotkało się dwóch Żydów i obydwaj byli nieco podchmieleni. Jeden rzekł: »Gdy nadejdzie Mesjasz, Morze Czerwone zamieni się w brandy. Na co drugi odrzekł: A dlaczego nie Morze Śródziemne? Jeśli już w coś wierzysz, to dlaczego w tak niewiele?«”. Święty Paweł miał rację. Szukanie punktów wspólnych wiecznego szczęścia i ziemskiej majówki to szczyt ciężkiej głupoty. Przed nami setki rzeczy, umiejętności, praw natury, o jakich nigdy nam się nawet nie śniło. Zbliżając się do puenty swoich rozważań, Danielewicz notuje jeszcze jedno warte uwagi zdanie, które tylko z pozoru brzmi jak teologiczny żargon. Pisze, że na tamtym świecie „ekonomia wiary ustąpi miejsca ekonomii pełnego światła”. No właśnie. Światło to jedna z tych rzeczy, których w zaświatach możemy być pewni. Każda nasza ciemność zmieni się tam w blask, bo „dla dobrego malarza również cień


jest częścią światła”, przypomina w Heaven Peter Kreeft, który parę linijek dalej konstatuje, że „Bóg jest jak francuski mistrz kuchni, nawet z niechcianych resztek umie przyrządzić świetny sos”. Danielewicz kończy swoje rozważania, cytując Kongregację Nauki Wiary: „Jeśli nie może dotrzeć tam nasza wyobraźnia, to nasze serce lgnie tam spontanicznie i całkowicie”. I dalej pisze: „Brama zaświatów uchyla się więc przed nami tylko na tyle, by rzucić nieco światła na naszą doczesną drogę”. To wystarczy, bo jak pisał święty Ignacy Loyola: „Nie obfitość wiedzy, lecz wewnętrzne odczuwanie i smakowanie rzeczy zadowala i nasyca duszę”. Danielewicz kończy wywód: „Odczuwajmy więc, smakujmy, a nawet przeżuwajmy nieliczne, ale wystarczające słowa Objawienia o niebie, wznosząc się wyżej i wyżej”. Z czego zrobiłem TABLETKI POŚMIERTNE (łącznie) • Czyściec – konieczność psychologiczna czy duchowa – Romano Guardini, O rzeczach ostatecznych • Czy da się ominąć czyściec – Zdzisław J. Kijas OFMConv, Odpowiedź na 101 pytań o rzeczy ostateczne • Czy krew z ran Chrystusa gasi czyśćcowe płomienie – Religia. Encyklopedia PWN • Dlaczego prawosławni nie wierzą w czyściec – www.monasterujkowice.pl • Czyściec – po śmierci w lewo czy w prawo? – João César das Neves, Pierwszy dzień po śmierci; Brian Clegg, A Brief History of Infinity. The Quest to Think the Unthinkable • Inne przygody siostry Marii – Rękopis z czyśćca • Wszystko o niebiańskim paszporcie – Peter Kreeft, Heaven. The Heart’s Deepest Longing; Studs Terkel, Will the Circle be Unbroken? • Podziwu godna historia zmagań koronerów, medyków sądowych i patologów ze śmiercią – Stefan Timmermans, Postmortem. How Medical Examiners Explain Suspicious Deaths • Czym różni się piekło od gułagu – Paul Johnson, W poszukiwaniu Boga • Dlaczego ogień piekielny nie będzie potrzebował podpałki – święty Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna (w skrócie) – red. Feliks Bendarski OP • 1001 pomysłów na niebo – Zbigniew Danielewicz, Niebo. Historia przyszłości • Czy każdy idzie do nieba, które sam wymyślił? – Paul Johnson, W poszukiwaniu Boga • Więcej o mytarstwach – www.monasterujkowice.pl • Wszystko o pierwszym kosmicznym pogrzebie – http://www2.jpl.nasa.gov/sl9/news82.html •


Czy u człowieka, który adoruje Boga, myśli biegną szybciej niż u człowieka czytającego gazetę? – Peter Kreeft, Heaven • Dlaczego im bliżej nieba, tym bardziej postaci malowane przez Michała Anioła przestają być wyraziste – Paul Johnson, W poszukiwaniu Boga; Brian Clegg, A Brief History of Infinity. The Quest of Think the Unthinkable BIBLIOGRAFIA Adamiak E., Kobiety w Biblii. Stary Testament, Kraków 2006 Anderson J.W., Anielskie drogi. Prawdziwe historie o gościach z niebios, tłum. M. Trzebiatowski, Gdańsk 2004 Appleyard B., Aliens. Why They Are Here, London 2005 Badde P., Boskie Oblicze. Całun z Manoppello, tłum. A. Kruć, Radom 2006 Banek K., Mistycy i bezbożnicy. Przełom religijny VI–V w. p.n.e. w Grecji, Kraków 2003 Beretta R., Broli E., Jedenaście przykazań. Półprawdy i niedomówienia na temat Biblii, tłum. M. Brzezinka, Częstochowa 2006 Berger P., A Rumour of Angels. Modern Society and the Rediscovery of the Supernatural, New York 1970. Bernstein A.E., Jak powstało piekło. Śmierć i zadośćuczynienie w świecie starożytnym oraz początkach chrześcijaństwa, tłum. A. Piskozub-Piwosz, Kraków 2006 Beskow P., Osobliwe opowieści o Jezusie. Analiza nowych apokryfów, tłum. J. Wolak, Kraków 2005 Bolesławiusz K., Przeraźliwe echo trąby ostatecznej, Warszawa 2004 Boros L., Istnienie wyzwolone. Mysterium mortis, tłum. B. Białecki, Warszawa 1985 Brat Efraim, Józef, Ojciec na Nowe Tysiąclecie, tłum. J. Rozkrut, Kraków 1998 Braude S.E., Immortal Remains. The Evidence of Life after Death, Lanham MD 2003 Brownrigg R., Wszystkie postacie Nowego Testamentu, tłum. R. Stiller, Warszawa 2003 Bryson B., Krótka historia prawie wszystkiego, tłum. J. Bieroń, Poznań 2006


Burnet R., Maria Magdalena. Od skruszonej grzesznicy do oblubienicy Jezusa, tłum. A. Kuryś, Poznań 2005 Burnham S., Księga Aniołów, tłum. D. Chojnacka, M.P. Jabłoński, Poznań 2003 Cammilleri R., Wielka księga Świętych Patronów, tłum. M. Radomska, Kielce 2002 Chesterton G.K., Obrona świata, tłum. J. Rydzewska, Warszawa–Ząbki 2006 Clegg B., A Brief History of Infinity. The Quest to Think the Unthinkable, 2003 Connoly H., Sin, London–New York 2002 Consolmagno G., Intelligent Life in the Universe? Catholic belief and the search for extraterrestrial intelligent life, London 2005 Danielewicz Z., Niebo. Historia przyszłości, Warszawa 2005 Daniel-Rops H., Życie w Palestynie w czasach Chrystusa, tłum. J. Lasocka, Warszawa 2001 Davidson G., Słownik aniołów, w tym aniołów upadłych, tłum. J. Ruszkowski, Poznań 2003 Emmerich A.K., Życie Najświętszej Maryi Panny, tłum. Siostra S.J., Poznań 2004 Fontana D., Is There an Afterlife? A Comprehensive Overview of the Evidence, Hants 2005 Fumagalli A., Historie miłosne w Biblii, tłum. A. Mrozek, Kraków 2003 Giovetti P., Aniołowie, tłum. A. Michalska-Rajch, Łódź 2002 Gleiser R., The Prophet and the Astronomer, New York–London 2002 Graham B., Angels. God’s Secret Agents, Nashville 1995 Grinspoon D., Lonely Planets. The Natural Philosophy of Alien Life, New York 2004 Grün A., 50 aniołów na cały rok, tłum. A. Makowska, Kielce 2003 Guardini R., Aniołowie. Rozważania teologiczne, tłum. A. Węgrzycka-Gulińska, Kraków 2003 Guardini R., O rzeczach ostatecznych. Chrześcijańska nauka


o śmierci, oczyszczeniu po śmierci, zmartwychwstaniu, sądzie i wieczności, tłum. T. Grodecki, Kraków 2004 Hanson K.C., The Galilean Fishing Economy and the Jesus Tradition, „Biblical Theology Bulletin” 1997, nr 29. Heathcote-James E., After-Death Communication, London 2004 Hildegarda z Bingen, Przyrodolecznictwo, oprac. M. Czekański, Kraków 2003 Horak F., O życiu pozagrobowym, Wrocław 2005 Howard R., Lash J., This Was Your Life! Preparing to Meet God Face to Face, Grand Rapids 2003 Inch M., Dwunastu, którzy zmienili świat. Aposotołowie Jezusa – fakty i legendy, tłum. A. Czarnocki, Warszawa 2005 Johnson P., W poszukiwaniu Boga, tłum. A. Czarnocki, Warszawa 1998 Jones D.A., The Soul of the Embryo. An Enquiry into the Status of the Human Embryo in the Christian Tradition, London – New York 2004 Jones L.B., Jezus Chrystus menedżer. Odwieczna Mądrość na użytek wizjonerskiego przywództwa, tłum. J. Miron, J. Tuszyński, Warszawa 2006 Juan S., Zagadki ciała. Tajemnice naszego niezwykłego i wspaniałego organizmu, tłum. A. Walc, Gdańsk 2006 Kijas Z.J., Odpowiedzi na 101 pytań o rzeczy ostateczne, Kraków 2004 Korczak J., Sam na sam z Bogiem. Modlitwy tych, którzy się nie modlą, Warszawa 2005 Kowalczyk D., Między dogmatem a herezją, Warszawa 2003 Kreeft P., Aniołowie i demony. Co tak naprawdę o nich wiemy?, tłum. J.J. Franczak, Kraków 2003 Kreeft P., Tacelli R.K., Handbook of Christian Apologetics. Hundreds of Answers to Crucial Questions, Downers Grove 2003 Kreeft P., Heaven. The Heart’s Deepest Longing, San Francisco 1989 Krieger K.S., Przemoc w Biblii, tłum. A. Wałęcki, Kraków


2004 Kübler-Ross E., Rozmowy o śmierci i umieraniu, tłum. J. Doleżal-Nowicka, Poznań 1998 Kübler-Ross E., Życiodajna śmierć, tłum. E. Stahre-Godycka, Poznań 2005 Lewis C.S., The Problem of Pain, San Francisco 2001 Linn D., Linn M., Linn Fabricant S., Good Goats. Healing Our Image of God, New York 1994 Linton K.R., Knowing by Heart. Cellurar Memory in Heart Transplants, „Montgomery College Student Journal of Science & Mathematics” t. 2, wrzesień 2003 Loetscher H., Noe. Powieść o koniunkturze, tłum. M. Górecka i M. Przybyłowska, Solura 2004 Maggioni B., Trudna wiara. Postacie Starego Testamentu, tłum. D. Chodyniecki, Kielce 2003 McDowell J., Przewodnik apologetyczny, tłum. A. Czwojdrak, Warszawa 2002 Messori V., Pytania o chrześcijaństwo, tłum. M. Stebart COr, Kraków 1997 Metzger B.M., Coogan M.D., Słownik wiedzy biblijnej, tłum. A. Karpowicz i in., Warszawa 1999 Moody R.A., Życie po życiu, tłum. J. Doleżal-Nowicka, Poznań 2006 Moon J., How to Pray Without Being Religious. Finding Your Own Spiritual Path, London 2005 Muggeridge M., Jezus. Człowiek, który żyje, tłum. M. Nowakowski, Kraków 1990 Musiał S., Dwanaście koszy ułomków, Kraków 2002 Neuhaus R.J., As I Lay Dying. Meditations Upon Returning, London 2002 Neves J.C. das, Pierwszy dzień po śmierci, tłum. E. Łukaszyk, Kraków 2006 Newberg A., Why God Won’t Go Away. Brain Science and the Biology of Belief, New York 2002 Newton M., Wędrówka dusz, tłum. B. Górecka, Warszawa


2003 Parnia S., What Happens When We Die. A Ground-Breaking Study into the Nature of Life and Death, London 2005 Peake A., Is There Life After Death? The Extraordinary Science of What Happenes When We Die, London 2006 Pearsall P., The Heart’s Code. Tapping the Wisdom and Power of Our Heart Energy, New York 1999 Perrotta Bourassa L., Saint Joseph. His Life and His Role in the Church Today, „Our Sunday Visitor”, nr 2000 Petry Mroczkowska J., Siedem grzechów głównych dzisiaj, Kraków 2004 Potterie de la J. SJ, Modlitwa Jezusa, tłum. B. Piotrowska, Kraków 1996 Ratzinger J., Śmierć i życie wieczne, tłum. M. Węcławski, Warszawa 2005 Ring K., Lessons from the Light. What We Can Learn from the Near Death Experiences, Needham MA 2000 Roach M., Stiff. The Curious Lives of Human Cadavers, New York 2003 Ruland J., Wielka księga aniołów. Imiona, historie, rytuały, tłum. M. Dziedzic, Katowice 2003 Russel J.B., Paradise Mislaid. How We Lost Heaven and How We Can Regain It, Oxford 2006 Singer P., Wyzwolenie zwierząt, tłum. A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 2004 Skowronek A.J., Aniołowie są wśród nas. Fascynacje – dociekania – wierzenia, Warszawa 2001 Söderberg H., Jezus Barabasz, tłum. P. Pollak, Wrocław 2005 Stoczkowski W., Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu, Warszawa 2005 Swan L., Zapomniane Matki Pustyni. Pisma, życie i historia, tłum. P. Kaźmierczak, Kraków 2005 Synowiec J.S., Prorocy Izraela, ich pisma i nauka, Kraków 1998 Szamot M., Chcę widzieć Jezusa, Kraków 2007


Świderkówna A., Biblijny i niebiblijny potop, Kraków 2003 Święcicka-Wystrychowska P., Proces Jezusa w świetle prawa rzymskiego, Kraków 2005 Terkel S., Will the Circle be Unbroken? Reflections on Death and Dignity, London 2003 The Book of the Dead. The Hieroglyphic Transcript and Translation into English of the Ancient Egyptian Papyrus of Ani, red. Budge Wallis E.A., Gramercy Books, 1999 The Near Death Experiences. A Reader, red. Bailey L., Yates J., New York and London 1996 Theissen G., Czasy Jezusa. Tło społeczne pierwotnego chrześcijaństwa, tłum. F. Wycisk, Kraków 2004 Timmermans S., Postmortem. How Medical Examiners Explain Suspicious Deaths, Chicago and London 2006 Tompkins P., Bird Ch., The Secret Life of Plants, New York 1989 Urs von Balthasar H., Wieńczysz rok darami swojej dobroci, tłum. E. Marszał, J. Zakrzewski, Kraków 1999 Vermes G., Kto był kim w czasach Jezusa, tłum. K. Bażyńska-Chojnacka, P. Chojnacki, Warszawa 2006 Vitz P.C., Psychologia jako religia, Warszawa 2002 Ward B., Nierządnice pustyni. Pokuta we wczesnych źródłach monastycznych, tłum. P. Długosz, Poznań 2005 Ward P., Brownlee D., The Life and Death of Planet Earth, London 2003 Warner M., Phantasmagoria. Spirit Visions, Metaphors and Media into the 21st Century, Oxford 2006 Wheen F., Jak brednie podbiły świat, tłum. H. Jankowska, Warszawa 2005 Willimon W.H., And The Laugh Shall Be First. A Treasury of Religious Humor, Nashville 1986 Woerlee G.M., Mortal Minds. The Biology of Near Death Experiences, New York 2005 Wojciechowski M., Księga Tobiasza, czyli Tobita, Częstochowa 2005


Wojciechowski M., Pochodzenie świata, zła, człowieka. Odpowiedź Biblii, Częstochowa 2005 Wroe A., Pilate. The Biography of an Invented Man, London 1999 Zander H.C., Święci przestępcy, czyli przedziwne historie Ojców Pustyni, tłum. M. Stebart, Kraków 2002 Zink J., Jezus, tłum. M. Ruta, Kraków 2004 Zmirak J., Matychowiak D., The Bad Catholic’s Guide to Good Living. A Loving Look at the Lighter Side of Catholic Faith, with Recipes for Feasts and Fun, New York 2005 Żychiewicz T., Stare Przymierze, Kraków 2000


Tabletki z krzyżykiem Spis treści Okładka Karta tytułowa UWAGA! WSTĘP PODZIĘKOWANIA INSTRUKCJA OBSŁUGI TABLETEK TABLETKI O SŁAWNYCH LUDZIACH [ Dawid ]Dlaczego ludzie w Biblii często się mordują, a rzadko kochają?Dlaczego król Dawid poszedł do łóżka z sąsiadką?[ Jeremiasz ]Dlaczego Bóg dręczy ludzi, których kocha? [ Józef (i inni) ]Maryja była mężatką czy dziewicą?Jezus był cieślą, stolarzem czy kamieniarzem?Czy Józef nie wiedział, kim jest Jezus?Dlaczego tylko niektórzy znajomi Jezusa zauważyli, że On jest Bogiem? A gdyby Zacheusz nie zlazł z drzewa?[ Ladacznice (i dziewice) ]Skąd w historii Kościoła tyle pań lekkich obyczajów?[ Noe ]Czy w potopie utonęły też ryby? [ Piłat ]Jakim cudem Piłat załapał się do Credo?A gdyby Piłat nie skazał Jezusa?[ Satanista Harry Potter ]Który tom przygód Harry’ego podyktował szatan?[ Vinci ]Dlaczego papież nie przyzna, że schował pojemnik z antymaterią?Z czego zrobiłem TABLETKI O SŁAWNYCH LUDZIACH DawidJeremiaszJózef (i inni)Ladacznice (i dziewice)NoePiłatSatanista Harry PotterVinci TABLETKI FUNDAMENTALNE [ Anioł Stróż ]Dlaczego jednym aniołom skrzydła wyrastają z głowy, a innym – normalnie – z pleców?Czy anioł może być kobietą?Anioł ma wolną wolę. Czy może więc grzeszyć?A może aniołowie to kosmici?Dlaczego wciąż nie wiemy, skąd anioły mają skrzydła?[ Fachowcy ]Czy święty od rzeczy zgubionych pomaga też na ból ucha?Jak załatwić coś u świętych?Dlaczego święci nie mają tylnych części ciała?Czy żeby zostać świętym, trzeba mieć wrzody i umrzeć pod mostem?[ Grzech i śmierć ]Dlaczego Bóg był tak zazdrosny o głupie drzewko?Dlaczego mamy cierpieć za głupotę Adama i Ewy?Bóg wiedział, że człowiek zgrzeszy. Dlaczego mu nie przeszkodził?Skoro


chrzest zmazuje grzech pierworodny, dlaczego ochrzczeni i tak umierają? [ Krew zwierząt ]Zwierzęta stworzono do jedzenia czy do kochania?[ Módlmy się ]Czy gdy w radiu jest transmitowana msza, trzeba klękać przed odbiornikiem?Gdy ktoś modli się po cichu, skąd wiadomo, że się modli i do kogo?[ Odkupienie ]Czy Jezus nie mógł umrzeć ze starości?[ (Samotny) Ojciec ]Jeśli Bóg jest Ojcem, kto jest Matką?Czy On/Ona stworzył/a świat?[ Słodki Jezu ]Skoro Jezus był Żydem, skąd to hiszpańskie imię?Dlaczego Jezus wyglądał jak hippis?[ Wszędzie wino, wszędzie ryby ]Dlaczego Jezus wybrał do mszy wino, a nie na przykład mleko?Czy Jezus puścił z torbami firmę rybną apostołów?[ Wyłupić oko ]Czy Bóg pragnie, byśmy się pocięli?[ Żarty żartami ]Czy Bóg karze za dowcipy o sobie?Z czego zrobiłem TABLETKI FUNDAMENTALNEAnioł stróżFachowcyGrzech i śmierćKrew zwierzątMódlmy sięOdkupienie(Samotny) Ojciec Słodki JezuWszędzie wino, wszędzie rybyWyłupić okoŻarty żartami TABLETKI OKOŁONAUKOWE [ Duchy ]Skoro duchy są zmyślone, skąd tyle o nas wiedzą?Księża zabraniają wywoływać duchy. Dlaczego nie zabronią duchom dać się wywoływać?[ Dwadzieścia jeden gramów ]Czym różni się dusza od karty SIM?Czy po odcięciu palca traci się część duszy?Czy bliźnięta mają najpierw jedną duszę? Gdzie siedzi dusza: w sercu czy w głowie?[ Koniec świata ]Czy świat skończy się z hukiem, czy po cichu?Dlaczego z daty końca świata Bóg robi tajemnicę?Ziemia nie będzie trwać wiecznie. Czy świat skończy się, zanim umrze Ziemia?Czy świat może istnieć dalej bez człowieka?Czy to prawda, że przed końcem świata zjawi się Antychryst,i czy był nim Lenin lub Stalin?Jak rozpoznać Antychrysta?Po co w ogóle jest koniec świata?[ Niewierzące UFO ]Czy to możliwe, że Bóg stworzył kogoś jeszcze?Czy szukanie kosmitów to grzech?A jeśli Obcy to niekatolicy?[ Śmierć kliniczna ]Czy wolno iść w stronę światła?Co chwila ktoś ogłasza, że rozwiązał zagadkę tunelu. Komu wierzyć?Czy księża boją się tunelu? [ Zgon ]Jak wygląda śmierć?Z czego zrobiłem TABLETKI OKOŁONAUKOWEDuchyDwadzieścia jeden gramów Koniec świata Niewierzące UFO Śmierć klinicznaZgon TABLETKI POŚMIERTNE


[ Chwila przejścia ]Czy można się nawrócić po śmierci?Czy ateiści też spotkają Chrystusa? Czy można grzeszyć po śmierci? Kto będzie tak głupi, by chcieć iść do piekła? Ile instancji ma Sąd Ostateczny? [ Czyśćcowe męki ]Skoro Bóg jest dobry, po co dręczy zmarłych? Czy można mówić, że czyściec to sukces? Jeśli w czyśćcu jest tak fajnie, dlaczego duszyczki tam jęczą?Czy dusze w czyśćcu wiedzą, jak długo tam siedzą?[ Mieszkań wiele ]Czy w niebie będzie prywatność?Czy lęk przed śmiercią musi być śmiertelny?[ Nieśmiertelni ]Czy wskrzeszony Łazarz umarł po raz drugi?Czy są ludzie, którzy nie umrą w ogóle?[ Piekielny ogień ]Czy istnieje piekiełko dla dzieci? Czy Hitler i Stalin są w piekle? Jak znoszą ogień piekielne robaki?[ Powiększyć grono aniołków ]Czy zmarłym dzieciom wyrastają skrzydła? Dokąd trafiają nieochrzczone dzieci? [ Wieczny odpoczynek ]Czy niebo jest u góry? Czy zmarli odpoczywają w pokoju, czy w nim śpią?Czym więc będzie niebo? [ Wieki wieczne ] Jeśli tam nie ma czasu, skąd wiadomo, że coś w ogóle się zmienia?Czy niebo to wieczny orgazm?[ Złe duchy ]Czy szatan po śmierci męczy ludzką duszę? [ Zmartwychwstanie nerki ]Ktoś kazał spalić się na popiół, zmienić popiół w diament i zamiast na cmentarzu leży w szafie z biżuterią. Jak zmartwychwstanie? Gdzie zmartwychwstanie człowiek pochowany na Księżycu? Czy przeszczepiona wątroba zmartwychwstanie w dawcy, czy w biorcy?Czy człowiek, który umarł, mając osiemdziesiąt lat, będzie miał ciało staruszka?Czy będziemy żyć tylko na Ziemi, czy też podróżować (za darmo) po całym wszechświecie? Z czego zrobiłem TABLETKI POŚMIERTNE (łącznie) BIBLIOGRAFIA Karta redakcyjna

Hołownia szymon tabletki z krzyżykiem  
Advertisement