Issuu on Google+

OneWorld 2 / maart 2013

NUMMER 2 MAART 2013

WIN TAS VAN INDIASE BILLBOARDS

waTervoeTafdruk

2700 liter voor een shirtje GevlucHTe syriscHe vrouwen

Wachten op de val van Assad coluMn

Grunbergs testosteron

Leve De MaN! Mannelijkheid in beweging


morgen kunt u haar gerust weer een vraag stellen

Bel de gratis KWF Kanker Infolijn 0800 - 022 66 22 Al uw persoonlijke vragen over kanker persoonlijk beantwoord Bel met een van onze deskundige medewerkers of ga voor meer info naar kwfkankerbestrijding.nl/vraag. De KWF Kanker Infolijn is geopend van maandag tot en met vrijdag van 09.00 tot 18.00 uur.


oneworld REDACTIONEEL

INHOUD

A

waT wil de Man?

Ter gelegenheid van Internationale Vrouwendag: de man centraal

12

de inspecTeur Onderzoekt begrotingssteun 41

op de vlucHT

Syrische vrouwen wachten in Libanon op de val van Assad

30

NUMMER MAART

OneWorld/maart

ls man hoor je tegenwoordig tot een bedreigde diersoort. Het is nu ook officieel: in de VS is the end of men al afgekondigd. Vrouwen passeren ons links en rechts. Ze doen het beter op school, rijden veiliger, drinken minder, zijn minder statusgevoelig en minder roekeloos met geld. In de hulpwereld is het al langer bekend dat je het – zeker in Afrika – van de vrouwen moet hebben. Microkredietverenigingen worden alleen door vrouwen bevolkt. Mannen verbrassen doorgaans hun leningen. In de VS zijn voor het eerst de vrouwelijke managers in de meerderheid. Met name in het continent van de macho, Latijns-Amerika, rukken vrouwelijke presidenten en premiers op. Mannen moeten dus op zoek naar nieuwe helden die zich staande houden in een door vrouwen gedomineerde wereld. Peter Turkson bijvoorbeeld, de charismatische Ghanese kardinaal. Hij is OneWorld’s favoriet voor het pausschap, symbool van de opkomst van Afrika. Daarnaast staat hij bekend als mild, verzoenend, geen ideologische scherpslijper, en een mensen-mens. De ideale metroman, zou je zeggen, die de katholieke kerk in één klap in de 21ste eeuw kan laten landen. Turkson is vastbesloten het exclusieve mannelijke bolwerk dat de kerk nog steeds is, te verdedigen. “De kerk is als een lichaam, elk orgaan heeft een eigen taak. Een neus moet niet proberen te horen”, zegt hij over de mogelijkheid van het vrouwelijke priesterschap. Is het strategie of overtuiging? Of hij inderdaad de eerste zwarte paus wordt, valt nog te bezien. Te vroeg genoemd worden, Emile Roemer kan het beamen, is buitengewoon slecht voor je kansen. HaNS ariËNS

Beeld StuDio De LeiJer

Metroman

WIN TAS VAN INDIASE BILLBOARDS

WATERVOETAFDRUK

2700 liter voor een shirtje GEVLUCHTE SYRISCHE VROUWEN

Wachten op de val van Assad COLUMN

Grunbergs testosteron

LEVEDEMAN! Mannelijkheid in beweging

scHone Handen

cover Brazilië, Rio de Janeiro. Fotoshoot voor zonnebrillenmode.

Kofi Woods, de man die Liberia’s nieuwe president moet worden

38

CoverFoto MartiN parr / MagNuM pHotoS / HH

ONEWORLD

3


BETROKKEN INSpIREREND wERELDS ONDERNEmEND BE pART OF IT! NEEm EEN GRATIS ABONNEmENT Ontvang je OneWorld magazine nog niet thuis? ga dan naar www.oneworld.nl/magazine en meld je aan. abonnementen in Nederland zijn gratis. Woon je in het buitenland, dan betaal je € 30,- (europa) of € 40,- (buiten europa) per 10 nummers. NUMMER OKTOBER

NUMMER 10 DECEMBER 2012

EN

ERTHARIN COUSIN

Benoemd door Obama

NIET THUIS

De doe-het-zelf burger

de spelregels Van kabineT-ruTTe

WATERVOETAFDRUK

2700 liter voor een shirtje

Fietsen tegen uitbuiting lokaal varkensvoer

WIN

LUXE ‘Goedemorgen, joef! JFMAP SCHRI’

WIN TAS VAN INDIASE BILLBOARDS

3js in cambodja

Het nut van de hamburger

IN OOST-CONGO

MERSKLAS

Win wellnessdag op de veluwe

ii

metAT WIN KwartettenBADM VAN de armstenBINNENBAND

Achter de heuvels is het oorlog DAG IN DE NIEUWKO

NUMMER 1 fEbRUaRi 2013

eXtra DOSSIER GEZONDHEID

kersTdiner meT louise fresco

GEWELD WENT

NUMMER MAART OneWorld/maart

VOEDSEL ACTIVIST

Comeback van de eetbare plant

OVERHEID GEEFT

OneWorld 1 / februari 2013

OneWorld 10 / december 2012

OneWorld/nove mber

ber OneWorld/okto

MEN

Winst voor de goede zaak SOCIAAL ONDERNE

EXTRA DOSSIER VOEDSELZEKERHEID

NUMMER NOVEMBER

goed Voornemen

Kies de groenste energieleverancier

Win Knor loopt opDUURZAAm lupine

KERSTPAKKET

vette vangst

GEVLUCHTE SYRISCHE VROUWEN

Wachten op de val van Assad COLUMN

Grunbergs testosteron

Bangladesh drijft op tijgergarnaal

TOWNSHIPGROENE ALLES ie VOOR ’S en VAKAnt DIrVA ALtreisijD LEVEDEMAN! Voo één keer schitter KO overleeft de crisis

NINGIN

Marjan Minnesma, duurzame nr. 1

Verre

volg OneWorld ook via : facebook: www.facebook.com/oneworldnl twitter: www.twitter.com/oneworldnl www.twitter.com/owvacatures: de grootste vacaturebank met jobs voor een betere wereld

DE KINDEREN

Moeders over hun baby’s

Mannelijkheid in beweging

OneWorld heeft nu ook een eigen app! Download de gratis app Where does my aid go (voor android en iPhone)

aCtie

4

ONEWORLD


oneworld COLOFON

INHOUD

OneWorld is een gratis uitgave van NCDO. NCDO staat voor Nationale Commissie voor Internationale Samenwerking en Duurzame Ontwikkeling. NCDO betrekt mensen in Nederland bij internationale samenwerking. www.ncdo.nl Meningen en standpunten die te lezen zijn in dit blad, worden niet noodzakelijkerwijs door NCDO onderschreven. OneWorld werkt samen met lokaalmondiaal en Vice Versa in het Wereldmediahuis. www.wereldmediahuis.nl OneWorld verschijnt tien keer per jaar. Het volgende nummer verschijnt op 2 april 2013 Hoofdredactie Hans Ariëns Eindredactie Lonneke van Genugten Redactie Annemiek Huijerman, Ellen de Lange, Emma Meelker, Sanne Terlingen, Martijn van Tol Redactiecoördinator Trisha Goossens Stage Iris Segers en Evelien Veldboom Aan dit nummer werkten mee Leontien Aarnoudse, Abdelkader Benali, Peter Boer, Kees Broere, Arnold van Bruggen, Jan-Dirk van der Burg, Stijn Cornelissen, Ton Dietz, Matteo Fagotto, Mathilde Gattoni, Elles van Gelder, Arnon Grunberg, Lisa Hartman, Anoek Hofkens, Henrike Hoogenraad, Jan-Albert Hootsen, Rob Hornstra, Marcus Koppen, Peter van Lieshout, Anaïs Lopez, Michel Maas, Wilma van der Maten, Mitra Nazar, Minka Nijhuis, Loethe Olthuis, Martin Parr, Bram Posthumus, Marcel van Roosmalen, Ruerd Ruben, Monique Samuel, Mark Schalekamp, Vamba Sherif, Katy Sherriff, Bert Spiertz, Babah Tarawally, Steve Tickners, Martin Waalboer, Dirk Wanrooij, Marjolein van de Water, Matty van Wijnbergen, Marianne Wilschut, Aernout Zevenbergen Marketing & sales Gaby Hafkenscheid (marketing), Alicia van Vliet (advertentieverkoop), a.vanvliet@ncdo.nl Basisontwerp Bruno Heemskerk Vormgeving Bouwe van der Molen, Barbara Pilipp Beeldredactie Anja Koelstra Media-concept Suzanne Weusten Lithografie MediaTraffic Press, Amsterdam Druk Habo DaCosta, Vianen Media-ontwikkeling Peter van Lier

Taxiservice Gouden Harp

Birmese politieke gevangenen komen terug als taxichauffeurs

44

Redactieraad Amma Asante, Frans van den Boom, Pieter Broertjes (voorzitter), Tineke Ceelen, Anna Chojnacka, René Grotenhuis, Kitty van der Heijden, Aad van den Heuvel, Mette te Velde

Actie Een tas gemaakt van Indiase billboards 29

Abonnementen OneWorld is gratis voor abonnees in Nederland. Abonneren, opzeggen, wijzigingen doorgeven of vragen stellen kan via www.oneworld.nl/magazine Abonnees in het buitenland betalen vanaf januari 2012 € 30,- in Europa, en € 40,- buiten Europa per tien nummers. Voor aanmelden: www.oneworld.nl/magazine/abonnement-het-buitenland Voor abonnees in het buitenland geldt: voor het beëindigen van een abonnement geldt een opzegtermijn van een maand vóór afloop van de abonnementsperiode. Zonder wederopzegging worden abonnementen na de eerste abonnementsperiode omgezet in een abonnement voor onbepaalde tijd. Inning van het abonnementsgeld blijft gelijk aan de periode waarvoor het abonnement is aangegaan. Na omzetting van het abonnement naar onbepaalde tijd geldt een opzegtermijn van 3 maanden vanaf de dag dat de opzegging ons heeft bereikt. Oxfam Novib Wereld- en Totaalabonnees kunnen zich richten tot: Oxfam Novib, Mauritskade 9, 2514 HD Den Haag. Tel. 070 342 17 77 Wij nemen uw gegevens op in een gegevensbestand. Deze gegevens worden gebruikt voor de uitvoering van met u gesloten overeenkomsten, zoals de abonnementenadministratie. Daarnaast kunnen de gegevens door OneWorld, of zorgvuldig geselecteerde derden, worden gebruikt om u te informeren over relevante informatie en/of speciale aanbiedingen van producten en diensten. Mocht u hier bezwaar tegen hebben dan kunt u ons hiervan per post (NCDO, afd. marketing OneWorld, Postbus 94020, 1090 GA Amsterdam) op de hoogte stellen.

Marcel & Jan Dirk

Doen vrijwilligerswerk voor zichzelf

48

RUBRIEKEN Entree 6 De toestand in de wereld 10 Rondje wereld 36 Aan de slag 42 Open keuken 54 Op de kop getikt 55 Media & cultuur 56 Mijn oplossing 58 COLUMNS Kees Broere 8 Loethe Olthuis 28 Abdelkader Benali 35 Mark Schalekamp 43 Babah Tarawally 47

OneWorld magazine is gedrukt op PEFC gecertificeerd papier. PEFC-certificaatnummer ch11/0646 De redactie van OneWorld heeft datgene gedaan wat redelijkerwijs van haar kan worden gevergd om de rechten van de auteursrechthebbende op de beelden te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die menen rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich binnen twee maanden na verschijnen tot OneWorld wenden.

Geen druppel teveel Beperk je watervoetafdruk

50

ONEWORLD

5


ENTREE BERICHTEN VAN HIER EN DAAR

Sarajevo op de kaart Bosnië Google deed het niet, dus zetten twee Bosnische jongens zelf de hoofdstad op de kaart. Beeld Mitra Nazar

“G

a maar midden in Sarajevo staan en open Google Maps: niks!”, zegt grafisch ontwerper Elvir Salcinovic. “Alsof we een derdewereldland zijn, of nog steeds een oorlogsgebied.” Wachten op Google duurde te lang. Salcinovic (31) trommelde vriend en programmeur Zafir Fazli (31) op en ging aan de slag. Na een jaar hard werken kan iedereen nu virtueel door de Bosnische hoofdstad struinen op de website Sarajevo360.ba. Het is de eerste accurate digitale kaart van Sarajevo. Maanden-

lang wandelde Salcinovic door de stad met een fisheyelens op zijn camera. Op iedere straathoek maakte hij zes foto’s in 360 graden. In totaal vormen 10.000 plaatjes de basis van de Bosnische Streetview. Vlak na de lancering crashte de site al wegens een overweldigende

‘Ik zou compleet versteld staan als alle troep die we de atmosfeer in pompen, géén effect zou hebben op het klimaat’ Sir David Attenborough (86), Britse natuurdocumentairemaker, over klimaatverandering in The Independent

oneworld.nl

Slimme kever

Al miljoenen jaren krabbelt het Namibische kevertje door de woestijn. Onderzoekers ontdekten dat hij waterdruppeltjes uit de lucht ‘oogst’ en via kanaaltjes in zijn schild naar zijn bek laat stromen. Amerikaanse onderzoekers ontwikkelen nu een fles met de eigenschappen van het keverschild. Doel: een fles voor in de woestijn die zichzelf vult met water. Lees verder op oneworld.nl/waterkever 6 ONEWORLD

hoeveelheid bezoekers. Complimenten kwamen uit de hele wereld. Nu de rest van het land nog in kaart brengen, en Google is overbodig. “Nee, ze hebben nog niet gebeld”, zegt Salcinovic. “Maar we verkopen de site niet, hoor. Dit is onze baby.” Mitra Nazar

170

duizend Iraniërs lieten in 2012 een nose job uitvoeren

Bron: Shahrzad news


Dienstbevel: afvallen Indonesië Dikke agenten moeten meer gaan sporten van hun chef. Wekelijks rondjes rennen en minder junkfood. achter demonstrerende studenten aan”, grapt een agent op straat. Vandaag surveilleert hij voor het presidentiële paleis bij een protestbijeenkomst van boze christenen tegen de sluiting van hun kerk. “Tegenwoordig hebben we met religieuze conflicten te maken, maar die verlopen merendeels rustig”, klinkt het met enige spijt. “Agenten moeten het juiste voorbeeld in de samenleving geven, daarom laat ik ze iedere vrijdag rondjes rennen om het politiebureau”, vertelt kolonel Widada. Iedere agent moet twee kilo per maand verliezen. Wie dat niet redt, moet maar een andere baan zoeken, besluit hij half grappend, half serieus.

Beeld Wilma van der Maten

D

oor de snelle economische groei dijen ook de Indonesische politieagenten uit. Op straat zie je bijna geen agent zonder de bekende ‘zwembandjes’ of een beginnend buikje. Politiekolonel Wahya Widada – zelf heeft hij geen grammetje vet te veel aan zijn lijf – noemt junkfood als een van de oorzaken van zijn steeds zwaarder wordende korps. Hij heeft daarom zijn manschappen verplicht aan het sporten gezet. “Dikke agenten kunnen geen vluchtende criminelen arresteren”, stelt hij. Ook de democratie bracht een meer gezapig leven voor de politieman; die kwam veel vaker in beweging tijdens de roerige jaren rond de val van president Soeharto. “Toen renden we dagelijks

Wilma van der Maten

happy apps

Bericht uit Bermuda

De liefde van Johnny “Ik hou van jou, en van jou en ook van jou.” Johnny Barnes (88) vrolijkt automobilisten op Bermuda op.

E 

lke dag verklaart Johnny op een rotonde in Hamilton, Bermuda, zijn liefde aan voorbijgangers. Mensen worden blij van zijn stralende blik en de kushandjes die hij hen toewerpt. Een zwangere vrouw weigerde zelfs naar het ziekenhuis te gaan totdat Johnny haar had gegroet. Barnes doet dit al zo’n twintig jaar en weet niet van ophouden. Zijn dorpsgenoten hebben hem toch maar alvast laten vereeuwigen in een standbeeld dat liefdevol zwaait. Wat beweegt Johnny? Bekijk het filmpje op oneworld.nl/johnnylove

Wereldradio Indiase reportages, Oost-Europese klezmer of het nieuws uit Honduras. TuneIn Radio Selecteer een muziekstijl, taal of land. Keuze uit 40.000 radiostations van over de hele wereld. tunein.com/mobile Yodl Je smartphone als mobiele opnamestudio: om wereldwijd verslag te doen van revoluties en natuurrampen. www.iphoneclub.nl/119290 Dalfco LLC World Music Een kennismaking met Chinese muziek. Voor kinderen van negen tot negentig. www.dalfco.com ONEWORLD 7


ENTREE

De prairie brandt

small solution

Dokter Smartphone new York

Chicago San Francisco

Los angeles atlanta Austin

Houston Miami Bron: NASA Earth Observatory/NOAA NGDC

Een satellietfoto van de VS ’s nachts. De grote steden zijn uitgelicht. Maar die ene lichtvlek in de blauwe cirkel was er vijf jaar geleden niet. Dat is dan ook geen stad, het zijn brandhaarden op de prairie in Noord-Dakota; daar pompen 150 oliebedrijven chemicaliën in de bodem om de diepgelegen olie te winnen. Het gas dat daarbij vrijkomt wordt aangestoken.

Column

Duisternis

N 

og maar dertig kilometer en we waren in de hoofdstad Bamako. De auto was goed, maar de weg was slecht – al kwam dat vooral doordat men aan de andere kant ervan bezig was een nieuwe weg aan te leggen met alle ongemakken van dien. Verder was de hele omgeving in duisternis gehuld. Dat was in Mali dus. Ja, daar is oorlog, ja, er is terrorisme, en ja, de ogen van de wereld zijn gericht op de ellende in West-Afrika. Maar daar ging het me nu even niet om. Die duisternis hield me bezig. Misschien kwam dat doordat het donker weleens een onuitgesproken verklaring zou kunnen zijn voor de ellende in Mali, die ditmaal gekleed leek te zijn in islamistisch gewaad. Hoe kan het toch, vroeg ik mij af, dat, vijftig jaar na de onafhankelijkheid, een land als Mali er niet in is geslaagd

8 ONEWORLD

om op luttele kilometers buiten de hoofdstad Bamako (waarvan we de lichten al in de verte zagen) elektriciteit aan te leggen? Hoe erg kun je als politieke leiders je burgers minachten? En hoe kan het dat die burgers na al die jaren van ontbering over zo’n situatie nog steeds niet in ontembare woede zijn ontstoken? We reden langs een paar huizen. Op de veranda van één ervan zag ik in het licht van diesellampjes drie jongemannen. De middelste van hen, een lange en slanke knaap, maakte een paar elegante danspassen. Ik zag hoe hij en zijn vrienden vrolijk lachten. Toen wist ik het ook niet meer.

Journalist Kees Broere woont en werkt sinds 1998 in Nairobi, Kenia.

Hon Weng Chong (24), geneeskundestudent uit Melbourne, kreeg het voor elkaar: met een mobieltje zelf een mogelijke longontsteking ontdekken. Jaarlijks sterven wereldwijd 1,4 miljoen kinderen aan een longontsteking. En dat terwijl de reddende antibiotica maar 25 cent per kind kosten. Het grootste probleem is niet het gebrek aan medicijnen, maar een tekort aan dokters die de juiste diagnose kunnen stellen. Met twee programmeurs en nog een geneeskundestudent ontwikkelde Chong een app die het geluid analyseert dat de stethoscoop opvangt uit de longen, en die al of niet longontsteking vaststelt. Chong: “We sloopten een stethoscoop, duwden er met Chinese eetstokjes een microfoontje in en sloten hem aan op een mobieltje. En dat bleek te werken!” In de toekomst wijst de app ouders hoe ze de stethoscoop moeten gebruiken, en bepaalt, naast de diagnose, ook de hoeveelheid antibiotica die nodig zijn voor genezing. Iris Segers


Beeld KatY SHerriFF

Goed BeZiG

Blauw in de banken Brazilië De politie in São Paulo gaat op Chinese les.

B

raaf dreunen de leerlingen hun Chinese huiswerk op. Docente Mariana Gaspari (25) is blij met haar klas. “Ze doen allemaal hun best.” Engelse en Spaanse les kregen de agenten al. Nu krijgen tachtig agenten uit São Paulo sinds kort ook Chinese les. “Door de groeiende handel tussen China en Brazilië komen steeds meer Chinese zakenmensen hiernaartoe”, vertelt hoofdcommissaris Marcus Moreira. “Onze agenten moeten beter met hen kunnen communiceren. Want niet iedereen houdt zich aan de regels.” En Brazilië is in trek bij Chinese toeristen. “Met de

Wereldcup worden dat er nog meer.” Agente Thays Lima (52) kijkt geconcentreerd in haar lesboek. “Ik vind vooral de karakters moeilijk om te leren.” Ze krijgt twee keer in de week tweeëneenhalf uur les, drie semesters lang. “Het is pittig naast ons dagelijkse werk, maar wel heel interessant.” De beste leerlingen gaan na de cursus naar China. “Fantastisch, maar ik weet niet of ik daar bij hoor!”, lacht Thays. Ook hoofdcommissaris Moreira durft niet op de zaken vooruit te lopen: “Het belangrijkste is dat ik straks een beetje Chinees spreek.” katY SHerriFF

80% Bron: the GUardIan

van alle leningen in India worden afgesloten om een bruidsschat te betalen

anne Walraven (26) reist de wereld over en interviewt de grootste duurzame denkers en doeners. Met hun wijsheid wil ze jongeren inspireren via FutureFuel.nu. Hoe begon het? “de ijskappen smelten, de Malediven verdwijnen. waarom doen we niets? die vraag stelde ik aan vijftien inspirerende personen wereldwijd. Iedereen kan in ruil voor een donatie een vraag meegeven, die ik dan stel aan deze rolmodellen.” Je interviewt iconen. Hoe krijg je dat voor elkaar? “Ik mail ze en tot mijn verbazing krijg ik van allemaal het antwoord: ‘Kom maar langs!’ nu reis ik de wereld over met twee handycams. Ik plaats blogs en video’s van de interviews op mijn website www.futurefuel.nu.” Wat was een bijzondere ontdekking tijdens je reis? “een milieuactiviste in Californië zat tweeëneenhalf jaar in een boom en vertelde dat het woord ‘afval’ niet bestaat in talen van sommige inheemse volken. dat begrip kennen ze gewoon niet. dat vond ik een intrigerende ontdekking.” eveLieN veLDBOOM ONEWORLD 9


DE toestand in de wereld commentaar

europa

THAILAND

De euro in Afrika?

De kroonprins deugt niet

Economie Hoe reageert Europa op de Afrikaanse economische groei? Tijd voor nieuwe inzichten, vindt Peter van Lieshout.

Vorstenhuis Praten over een troonswisseling mag niet. Aftreden is niet eens bespreekbaar, hoort Michel Maas.

A

frika is hot. Het continent kent inmiddels 22 middeninkomenslanden, en bij gelijkblijvende groei over tien jaar meer dan het dubbele. Het besef dring door. The Economist en Time spreken een mea culpa uit over het feit dat ze te lang een te negatief beeld van Afrika hebben gegeven. De populariteit van de Netherlands Africa Business Council groeit als nooit tevoren. Met dit in het achterhoofd kun je twee kanten op redeneren. Je kunt opmerken dat het beeld eenzijdig is: nog steeds leeft veertig procent van de Afrikanen onder de armoedegrens. En: hoe kan de enorme bevolkingsgroei die Afrika nog te wachten staat, worden opgevangen – de economische groei komt immers nog altijd voor een aanzienlijk deel uit grondstoffenwinning, en niet uit arbeidsintensieve activiteiten. Je kunt ook anders redeneren: hoe spelen we in op de nieuwe situatie? Welke modellen hebben wij voor samenwerking met middeninkomenslanden? Ons favoriete model is dat van opname in de EU: jarenlang subsidies voor infrastructuur ontvangen in ruil voor het naleven van afspraken over rechtstaat en economie. Het was een van de meest ­succesvolle modellen uit de geschiedenis – het liet eerst mediterrane landen als Spanje en Italië een enorme sprong maken, en daarna de Midden- en Oost-Europese landen. Laten we de huidige EU-crisis aangrijpen om een nieuwe driedeling te maken: diepgaande integratie van enkele kernlanden rond de euro, een breder verband van de huidige EU-27 (waarin behalve over open markten ook afspraken over infrastructuur, milieu en energie worden gemaakt) en de status van geassocieerd lid voor landen daar omheen, van Groot-Brittannië tot de Oekraïne en Ghana. Beter ontwikkelingsbeleid bestaat er niet.

Psycholoog en filosoof Peter van Lieshout is lid van de WRR. Hij leidde het onderzoek naar de toekomst van ontwikkelingssamenwerking, dat resulteerde in het rapport Minder pretentie, meer ambitie. 10 ONEWORLD

T 

hai durven zijn naam niet in het openbaar te noemen. Kranten hebben het over Zijne Majesteit. De eerbied voor de koning is grenzeloos. Wat daarbij helpt, is dat je wordt opgesloten als je niet eerbiedig bent. De straffen voor ‘majesteitsschennis’ in Thailand zijn ongekend hoog. De vloedgolf aan Beatrix- en Willem Alexander-grappen op het Nederlandse internet zou in Thailand een paar gevangenissen hebben gevuld. Koning Bhumibol Adulyadej is 85 en woont al een paar jaar permanent in een ziekenhuis in Bangkok, dus het zou niet zo raar zijn het eens over zijn opvolging te gaan hebben. Maar zelfs dat is not done. Alleen in de beslotenheid van de huiskamer durven Thai te vertellen hoe bang zij zijn voor het moment dat Zijne Majesteit komt te overlijden. Zonder zijn goddelijke aanwezigheid valt Thailand uit elkaar, dat weten zij zeker. Want als hij er niet meer is, zitten ze opgescheept met zijn zoon... Om een of andere reden lijken koninklijke zonen nooit het aanzien te hebben dat hun ouders genieten. Ook in Thailand. De kroonprins wil niet deugen, is een womanizer, een drinker, een gokker, zo wordt gefluisterd. De kranten zwijgen daarover. Die melden alleen medische informatie over zijn vader. Zijne Majesteit heeft een beetje opgezwollen knieën, een beetje koorts. De artsen houden het in de gaten. Zij zullen hem in leven houden tot ver na zijn houdbaarheidsdatum. En zo lang zal hij koning blijven, want aftreden is er in Thailand niet bij. In buurland Cambodja gaat dat anders. Daar hadden ze Norodom Sihanouk, de kwikzilverige koning/communist. Die trad twee keer af, eerst in 1955, de tweede keer in 2004. Tussentijds was hij staatshoofd, politicus, balling en rebel. Zo kan het ook. Ook Sihanouk werd opgevolgd door een zoon: Norodom Sihamoni, een balletdanser. Michel Maas is correspondent voor de NOS en de Volkskrant. Zijn standplaats is Jakarta in Indonesië.


SAHEL

ZUID-AFRIKA

Kat en muis in de woestijn

Megaklus voor topvrouw

Oorlog De islamitische strijders kennen de Sahara als hun broekzak. Daar kan geen leger tegenop, stelt Monique Samuel.

Vrede Een vrouw leidt nu de Commissie van de Afrikaanse Unie. Een loodzware taak, voorziet Ton Dietz.

E 

A

Monique Samuel is politicoloog, auteur en student International Relations and Diplomacy aan de Universiteit Leiden. Ze heeft een Egyptische achtergrond. Zij schreef het boek Mozaïek van de revolutie.

Ton Dietz is hoogleraar Ontwikkeling in Afrika aan de Universiteit Leiden en directeur van het Afrika Studiecentrum in Leiden. Hij was een van de initiatiefnemers van de Worldconnectors, een denktank voor mondiale vraagstukken.

r woedt een ruige storm over de Noord-Afrikaanse zandzee. Islamitische strijders hebben zich naar de duinen van Mali gespoed, om in dit ooit dromerige Afrikaanse koninkrijk van lemen minaretten en tolerante soefi’s hun eigen kalifaat op te richten. De strijders komen uit Algerije, Mauritanië, Somalië en de Westelijke Sahara en hebben banden met broeders over de hele wereld, vooral in andere falende of mislukte staten zoals Jemen, Afghanistan en Pakistan. Met zijn agressieve optreden herpositioneert Frankrijk zich – na eerder proactief optreden in Libië – als leider op het Afrikaanse continent. Het is president Hollande menens in de Sahel. Met een groot grondoffensief wil hij de terroristen uitroken. Maar welke conventionele troepenmacht is tegen woestijnterroristen opgewassen? De strijders kennen de Sahara op hun duimpje en hebben een coördinatie- en distributienetwerk dat zich uitstrekt van Noord-Marokko tot Somalië, met vertakkingen over de hele wereld en steun van terroristische zusterorganisaties. Dat bleek ook bij het gijzelingsdrama in Algerije, waar Al Qaida in de Maghreb uit woede over de Franse inval in Mali wraak nam op voornamelijk Algerijns personeel van oliemaatschappij BP. Het Malinese terreurnetwerk Ansar Din ontkende elke betrokkenheid. Directe betrokkenheid was ook niet nodig, de extremistische broederband is genoeg. En daar zit de crux. Het internationale probleem van islamitisch extremisme met sterke regionale uitwassen in de Sahel, Maghreb, Somalië, Jemen, en sinds anderhalf jaar ook in de Egyptische Sinaï-woestijn, valt niet op nationaal niveau te bestrijden. Het is een kat-en-muisspel, waarbij de internationale gemeenschap weliswaar de, veel grotere, kat is, maar de muis in elk mogelijk gaatje of hol vlucht, veilig broedt en telkens op een andere plek zijn kop boven het zand uitsteekt tot de kat dood(moe) is.

frika’s hoogste ambtenaar is sinds oktober 2012 voor het eerst een vrouw. Dr. Nkosazana Dlamini-Zuma werd in juli gekozen tot voorzitter van de Commissie van de Afrikaanse Unie. Dat is vergelijkbaar met de positie van José Manuel Barroso bij de Europese Unie. Na een stevige politieke strijd won ze met zestig procent van de stemmen van haar voorganger, de Gabonees Jean Ping. Van de tien AU-commissieleden zijn er vijf vrouw. Europa heeft nog nooit een vrouw als hoogste vertegenwoordiger gehad, en van de 27 leden van de commissie is een derde vrouw. Net als ‘Mama Africa’ Miriam Makeba komt Dlamini-Zuma (1949) uit Zuid-Afrika. Ook zij kende een leven vol ontberingen: ze was kind van ouders uit Kwazulu-Natal met acht kinderen en is zelf moeder van vier. In 1976 vluchtte ze voor het Apartheidsregime, had een moeizame onderwijscarrière als bioloog en arts en scheidde in 1998 van Zuid-Afrika’s president Jacob Zuma. Vanaf 1994 vertoont zij een indrukwekkende staat van dienst: minister van Gezondheid onder Mandela; onder presidenten Mbeki en Motlanthe minister van Buitenlandse Zaken en een van de architecten van de grondwet van de Afrikaanse Unie. En minister van Binnenlandse Zaken onder voormalig echtgenoot Zuma. Sinds oktober staat Dlamini-Zuma voor de opgave om vrede en ontwikkeling te bevorderen op het Afrikaanse continent, met een commissiebudget van 167 miljoen euro, ofwel 16 eurocent per Afrikaan. Met nog niet de helft van de Afrikaanse bevolking heeft Barroso in de EU ruim 800 keer zoveel te besteden: zo’n 275 euro per Europese inwoner. Daarmee hoeft hij geen conflicten in Congo, Mali en Somalië op te lossen, geen ongeduldige, boze jeugd tevreden te houden, en geen leiding te geven aan een continent met zowel een snelle groei, als explosief toenemende ongelijkheid. Ik wens mevrouw Dlamini-Zuma succes.

ONEWORLD 11


MaN iN De War Vrouwen passeren mannen links en rechts. Ook wordt hulpgeld eerder aan haar toevertrouwd dan aan hem. Maar als het testosterontijdperk voorbij is, wat moet de man dan nog? OneWorld luistert mee bij Afrikaanse mannenpraatclubs, legt de Indiase man op de divan en meet het machogehalte van de Braziliaan.

12 ONEWORLD


thema

onder mannen

Zuid-Afrika

Een Land zonder vaders De vaders zijn er dood of vertrokken. In Zuid-Afrika groeit veertig procent van de kinderen zonder papa op. Veel jongens doen hun beeld van mannelijkheid op bij andere stoere binken, of weten niet beter dan dat de man er is om de kost te verdienen. Tekst Elles van Gelder

Z

elfs nadat hij zijn vriend doodgeschoten op de grond had zien liggen, stopte Pele niet met het stelen van auto’s. In zijn jonge bravoure voelde hij zich onaantastbaar. Na de dood van zijn vader had hij het gevoel dat hij kon doen en laten wat hij wilde. Hij was nog maar een tiener, maar wel de oudste man van het gezin. Naar zijn vader luisterde hij altijd. De regels van zijn moeder sloeg hij in de wind. Hij voelde zich als ‘man’ de baas in huis. Pele (29) zit op een grasveld in township Orange Farm bij Johannesburg. Hij draagt hoge gymschoenen, een felblauw T-shirt en heeft zijn pet achterstevoren. Op zijn arm heeft een van zijn oude gangstervrienden wat klunzig Peles naam en een hart getatoeëerd. Een overblijfsel uit de tijd dat hij wilde laten zien hoe stoer hij was. Het is moeilijk voor te stellen dat Pele ooit ’s nachts door de straten reed om Audi’s en BMW’s te stelen. Hij komt over als een zachtaardige jongeman. Maar in wijken als Orange Farm, waar de werkloosheid hoog is en veel jongeren een uitzichtloos bestaan hebben, is het makke-

‘Werkloze mannen gaan heus niet met hun kinderen spelen’

lijk om het verkeerde pad op te gaan. Een groep mannen rent langs het grasveld waar Pele in de schaduw zijn verhaal vertelt. Ze zitten achter een tsotsi aan, maakt Pele op uit het opgetogen geroep in het Zulu. Tsotsi is slang voor gangster. “Ze willen hem pakken omdat hij iemand heeft gestoken met een mes.” Terwijl de dader op de achtergrond wordt afgetuigd, zet Pele het gesprek rustig voort. “Dit is normaal in mijn wijk,” zegt hij schouderophalend. “Juist hier heb je een vader nodig die regels stelt.”

Dood of vertrokken

Het aantal kinderen in Zuid-Afrika dat opgroeit zonder vader is schrikbarend hoog. Uit onderzoek van het Institute for Race Relations in Johannesburg blijkt dat negen miljoen ZuidAfrikaanse kinderen en tieners tot zeventien jaar opgroeien zonder vader. Dat is veertig procent van deze groep. Sommige vaders zijn gestorven aan hiv/aids; het instituut schat dat in 2015 5,7 miljoen kinderen een ouder hebben verloren aan de epidemie. Andere vaders leven nog, maar zijn niet bij de opvoeding betrokken. ONEWORLD 13


thema

onder mannen

Het aantal kinderen met levende maar afwezige vaders steeg van 42 procent in 1996 naar 48 procent in 2009. De reden dat deze vaders afwezig zijn, is complexer dan die van de mannen die vertrekken omdat ze simpelweg hun verantwoordelijkheid willen ontlopen, zegt Mbuyiselo Botha, zelf vader van drie. Hij is woordvoerder van het Sonke Gender Justice Network, een organisatie die gelijkheid tussen man en vrouw bevordert. De verwoesting van het gezin komt door arbeidsmigratie, vertelt Botha. Toen eind negentiende eeuw goud werd ontdekt, trokken mannen van het platteland naar Johannesburg. Vooral tijdens de apartheid profiteerde de mijnbouw van goedkope arbeid. De zwarte mijnwerkers kregen onderdak maar mochten hun vrouwen meestal niet meenemen. Botha: “Ze lieten hun gezin op het platteland achter en kregen vaak nieuwe families in de stad.” De pasjeswetten, waardoor zwarte Zuid-Afrikanen toestemming moesten vragen om zich te verplaatsen, maakte het families moeilijk om elkaar regelmatig te zien. Maar de mannen die naar de steden vertrokken, voelden zich in eerste instantie juist wel verantwoordelijk als vader, stelt Botha. “Ze namen de rol op zich van de vader als kostwinner.” Het idee dat het de voornaamste taak is van een man om brood op de plank te brengen, verwoest gezinnen nog altijd, maar nu op een andere manier. Botha: “Mannen zien niet welke andere rollen ze kunnen vervullen naast die van de man die het geld inbrengt. Als ze werkloos zijn, raken ze gefrustreerd en nemen ze helemaal geen verantwoordelijkheid meer voor hun kinderen. Ze voelen zich machteloos omdat ze hun ‘hoofdtaak’ niet kunnen volbrengen.” Professor Robert Morell van de Universiteit van Kaapstad, die onderzoek heeft gedaan naar vaderschap en mannelijkheid, beaamt dat: “Er is geen onderzoek naar gedaan, maar ik betwijfel of gedesillusioneerde werkloze mannen bereid zijn om hun tijd te besteden aan het spelen met hun kinderen.” 14 ONEWORLD

Hechtere relatie

ex-boeven Boven Sbu (24): “Mijn vader had veel vriendinnen. Ik denk dat mij dat heeft beïnvloed.“ Onder Pele (29): “Juist in de sloppenwijk heb je een vader nodig die regels stelt.”

De wijk Alexandra, ook bij Johannesburg, is nog zo’n buurt geteisterd door werkloosheid en armoede. Vader Jeffrey Mathonsi (60) ziet dagelijks om zich heen hoe vaders geen verantwoordelijkheid nemen en hun baanloze dagen slijten in de kroeg. Om hem heen zitten zijn drie dochters, zoon, kleinkind en vrouw Deborah, met wie hij al 22 jaar is getrouwd. Mathonsi’s gezin lijkt een uitzondering in de wijk. Als vader wil hij een hechtere relatie met zijn kinderen dan alleen die van hoofd van het gezin. “Ik wil dat ze bij me kunnen komen om te praten over hun relaties en problemen. En mijn zoon voed ik modern op. Hij moet net zo goed als de meisjes kunnen koken en de afwas doen.” Mathonsi maande zijn kinderen bovendien niet te jong te beginnen aan een gezin. “Eerst een stabiele relatie en werk, en dan pas kinderen.” Want ook het grote aantal tienerzwangerschappen in Zuid-Afrika draagt bij aan de vadercrisis. In 2010 werden volgens het ministerie van Gezondheid ruim 70.000 meisjes onder de achttien zwanger. Hun relaties zijn vaak instabiel. Het is bekend dat kinderen die door twee volwassen ouders worden opgevoed doorgaans betere vooruitzichten hebben. In de eerste plaats komt dat simpelweg doordat deze gezinnen gemiddeld meer geld hebben, waardoor kinderen een grotere kans op goed onderwijs hebben. In het vaderonderzoek van het Institute for Race Relations staat dat kinderen zonder vader sneller asociaal gedrag vertonen, eerder het verkeerde pad op gaan en meer onveilige seks hebben. Jongens zijn bovendien agressiever omdat ze geen goed mannelijk rolmodel hebben, bleek uit een studie waar onderzoeker Morell van de universiteit van Kaapstad aan meewerkte. Daardoor ontstaat er volgens het onderzoeksinstituut voor Race Relations een vicieuze cirkel: instabiele gezinnen dragen bij aan sociale problemen als jeugdwerkloosheid, gewelddadigheid, crimina-


thema

onder mannen

liteit, tiener­zwangerschap, alcohol- en drugsgebruik. En kinderen uit dergelijke gezinnen zijn geneigd in hun eigen relaties de geschiedenis te herhalen.

Verkeerd voorbeeld

Sbu (24) beroofde mensen om bier te kunnen kopen. “Ik was een alcoholist.” Hij is naast Pele gaan zitten op het grasveld in township Orange Farm. Zijn vader overleed toen hij negentien was, en Sbu greep naar de fles. Komend uit een huishouden met alleen vrouwen, voelde Sbu zich pas man onder vrienden. Maar daar draaide het om alcohol, misdaad en seks. “Wel vijftig vrouwen heb ik gehad”, pocht hij met een ondeugende glimlach. En zegt dan serieus: “Ik had wel een vader, maar hij gaf het verkeerde voorbeeld toen hij nog leefde. Hij woonde bij ons maar had veel vriendinnen. Hij heeft overal kinderen rondlopen. Ik denk dat mij dat heeft beïnvloed.” Het gaat uiteraard niet alleen om de aanwezigheid van de vader, maar ook om de kwaliteit van de vaderfiguur, benadrukt onderzoeker Robert Morell. Veel gezinnen in Zuid-Afrika hebben te maken met huiselijk geweld, een ander sociaal probleem met wortels in de geschiedenis van apartheid, toen geweld de norm was en als legitiem middel werd gezien om gehoorzaamheid af te dwingen. “De afwezigheid van een zorgzame vaderfiguur hoeft niet meteen fataal te zijn”, benadrukt Morell. “Er zijn genoeg jongens die zonder problemen opgroeien met alleen een moeder of bijvoorbeeld bij een lesbisch stel.” Wel denkt de wetenschapper dat de aanwezigheid van een goed mannelijk rolmodel belangrijk is. “Dat kan ook heel goed een oom zijn of een opa. In ieder geval een man die laat zien hoe hij respectvol en zorgzaam omgaat met vrouwen en met kinderen, en met andere mannen.” Zo’n situatie verkleint volgens Morell de kans dat jongens op zoek gaan naar hun mannelijkheid bij verkeerde vrienden, zoals Sbu en Pele dat deden.

‘Mijn vader woonde wel bij ons, maar had veel vriendinnen’

Praten met familie

Om het aantal vaderloze huishoudens in ZuidAfrika te verminderen, zou vooral de economische situatie moeten verbeteren en is het nodig dat meer mannen aan het werk gaan, meent gelijkheidsvoorvechter Botha. Ook moet in zijn ogen het idee veranderen dat een vader eerst en vooral kostwinner is. “Er moet aandacht komen voor andere rollen dan die van geldautomaat, zoals die van de vader als verzorger.” Meer organisaties proberen mannen bewust te maken van hun verschillende vaderrollen. Zane Meas van Fatherhood Foundation trekt van dorp tot dorp. “We werken ook met zonen van alleenstaande moeders en praten over wat het betekent een goede man te zijn.” De Zuid-Afrikaanse socioloog en onderzoeker Sharlene Swartz, die een boek schreef over tienervaders, is positief over de nieuwe generatie vaders. Veel jonge mannen willen volgens haar best verantwoordelijkheid voor vrouw en kind nemen, maar worden afgewezen door de familie van het meisje, vertelt ze over de telefoon. “Eerst moeten ze laten zien dat ze financieel voor het kind kunnen zorgen. En de familie wil vaak een schadevergoeding voor een zwangerschap buiten het huwelijk, plus een bruidsschat; dat belemmert stellen samen te zijn. Het toont aan dat we niet alleen met vaders moeten praten over hun rol, maar ook met hun familie.” Pele en Sbu zijn allebei vader, zij het op verschillende manieren. Ze hebben het gangsterleven achter zich gelaten, en proberen het te maken als professionele dansers. Sbu wil een vader­figuur zijn voor zijn zes nichtjes en neefjes, die stuk voor stuk geen biologische vader in hun leven hebben. Pele brengt zo veel mogelijk tijd door met zijn dochtertje van twee. Hoewel hij niet samenwoont met haar moeder, hebben ze wel een relatie. Financieel redt hij het nog niet om de bruidsschat te betalen, maar als hij vrij is, besteedt hij al zijn tijd aan zijn dochtertje. ONEWORLD 15


Filmposter van Om Shanti Om (2007) met acteur Shahrukh Khan.

16 ONEWORLD


thema

onder mannen

India

wat zijn wij mannen nog waard? In India worstelen mannen met hun houding tegenover de moderne Indiase vrouw. De groeiende middenklassenman staat misschien al iets vrijer tegenover de andere sekse, maar het botst nog flink tussen oude normen en nieuwe waarden. “We moeten dealen met de concurrentie van vrouwen.” Tekst Lisa Hartman

D

e Indiase man is in de war, zegt pop- en cultuurjournalist Suprateek Chatterjee. Chatterjee (26), die je met zijn nonchalante urban stijl ook tegen zou kunnen komen op een feestje in Amsterdam of New York, is naast journalist ook muzikant. Met zijn electrorock-project Vega Massive maakt hij deel uit van de creatieve scene in Mumbai. In een bevlogen betoog in The Hindustan Times verwoordt hij de frustratie van zijn generatie: “Wij mannen, geboren in de jaren tachtig en negentig, zijn opgegroeid met de privileges van het patriarchaat. Tegelijkertijd moeten we dealen met de concurrentie van vrouwen, die ons ook nog eens regelmatig voorbijstreven in ons professionele bestaan. Die nieuwe vrijheid van vrouwen én hun weigering hun seksualiteit te verbergen, vinden we bedreigend. Wanneer vrouwen alles kunnen wat wij ook kunnen, en vaak nog beter, wat zijn wij mannen dan nog waard?” Als antwoord op de vraag hoe het komt dat Indiase mannen zich zo lastig een houding

‘Wij zijn als mannen nog opgegroeid met de privileges van het patriarchaat’

weten te geven tegenover vrouwen, stuurt Chatterjee een lange e-mail waarin hij uitlegt waar volgens hem het knelpunt zit. “Op scholen en universiteiten worden jongens en meisjes zo veel mogelijk gescheiden gehouden. Tegen ons jongens werd gezegd dat meisjes alleen maar afleiden. Dat we ons op onze studie moesten concentreren. Een docent, een vrouw nota bene, zei een keer dat ik uit de buurt van mijn vriendin moest blijven omdat dit meisje me zou ruïneren.”

Korte rokken

In de vier jaar dat hij studeerde heeft Chatterjee niet één keer naast een meisje gezeten. “En toen een andere jongen een keer naast een meisje plaatsnam omdat dat de enige lege plek was, sommeerde de docent hem op de grond te gaan zitten.” Het gevolg van deze scheiding van de seksen op scholen en universiteiten is volgens Chatterjee dat jonge vrouwen en mannen niet goed weten hoe ze met elkaar moeten omgaan. Wanneer ze na hun studie op de werkvloer nauw komen ONEWORLD 17


thema

onder mannen

samen te werken met iemand van het andere geslacht, zorgt dat voor een cultuurschok. “Niet heel erg voor iemand die is opgegroeid in een relatief vrije stad als Mumbai, maar voor een jongen die uit een willekeurige middelgrote stad komt, is die schok enorm. Hij ziet hier in Mumbai vrouwen in korte rokjes, met decolletés. Vrouwen die roken, soms een borrel drinken na het werk en ook weleens een man versieren in plaats van andersom. Zelfs wanneer zo’n jongen goed is opgeleid en uit een welvarende familie komt, laat dit hem niet onberoerd.” Abhishek Thanvi (22), student aan de technische universiteit in Mumbai, beaamt dat er een groot verschil is tussen hoe meisjes en vrouwen in Mumbai zich opstellen en hun gedrag in zijn geboortestad Ahmedabad, in de deelstaat Gujarat, waar hij opgroeide in een slaperige buitenwijk. Bijna vier jaar woont hij nu in Mumbai. “Hier zie je meisjes bijvoorbeeld met z’n vieren in een cafetaria zitten, in shorts en mouwloze shirts, lawaai maken en lachen. Of je ziet een groep jongens en meisjes samen over straat lopen. Dat soort dingen gebeuren in mijn oude woonplaats echt niet.” Nog een verschil is dat in kleinere steden of dorpen veel minder seksuele prikkels zijn in de vorm van modern en sexy geklede vrouwen of op billboards en filmposters. Wel is daar natuurlijk de televisie, en is ook via internet de bevrijde vrouw met behulp van een muisklik in haar volle glorie te bewonderen. Dat ligt anders in een metropool als Delhi. Al zul je ook daar niet gauw een lingeriereclame à la Sylvie Meis langs de weg zien, je ziet soms wel Bollywood-filmposters waarop de heldin niet in sari maar in minirok staat afgebeeld. En in reclames op tv zie je hoe, net als in andere landen, ook in India de vrouwelijke seksualiteit een geliefd middel is om een product aan de man te brengen. Dat gebeurt soms kuis, zoals bij een deodorantreclame voor mannen. In deze op het eerste gezicht brave echo van de Nederlandse Axe-campagne volgt een vrouw 18 ONEWORLD

overschot aan mannen De verhouding tussen de seksen in India wordt ook bepaald door het mannenoverschot. De geboortecijfers laten zien dat op de 100 meisjes, 112 jongetjes geboren worden. Van de 25-plussers is een kwart van de mannen vrijgezel. Zes procent van de Indiase vrouwen is op diezelfde leeftijd alleenstaand. Volgens Monica Das Gupta, demografisch expert bij de Wereldbank, zitten we op een keerpunt. Door snelle economische groei en veranderingen binnen sociale opvattingen lijkt de voorkeur van ouders voor een zoon af te nemen. In Zuid-Korea heeft die ommekeer al plaatsgevonden: daar is de man-vrouwverhouding tegenwoordig gelijk aan die in bijvoorbeeld West-Europa.

een man geblinddoekt een kamer in – zijn geur is voldoende. Je ziet haar buik (een lichaamsdeel dat mag worden getoond in India) en haar zachtpaars gestifte mond. Alles in soft focus. Maar wat deze reclame zo erotisch maakt, is dat de vrouw en de man alleen met elkaar in dezelfde kamer zijn! Explicieter is de reclame voor condooms met een smaakje. Vier vrouwen eten een ijsje, een reep chocolade – en trekken daar een vies gezicht bij, wat de suggestie moet wekken dat dit lekkers in het niet valt bij die overheerlijk smakende condoom.

Frustratie

Al deze signalen in het moderne, openbare leven tonen aan dat het vrouwbeeld snel verandert. En dat is verwarrend. Veel Indiase mannen hebben van huis uit geleerd dergelijk vrij gedrag van vrouwen af te wijzen – of het nu de modern geklede collega op kantoor is of het model in de reclame. Maar tegelijkertijd vindt hij het spannend. Daarom raakt hij gefrustreerd, aldus popjournalist Chatterjee, en richt hij zijn frustratie op de moderne vrouw met haar vermeende verderfelijke gedrag. Chatterjee: “Ik wil niet zeggen dat zo’n man per definitie vrouwen lastigvalt of verkracht, maar hij heeft wel de motieven om het te doen.” Geen onaannemelijke bewering in een land waar vrouwen veelvuldig worden lastiggevallen door mannen, in het openbaar en binnenshuis. Chatterjee zelf keerde zich als tiener al bewust af van vriendjes met vrouwonvriendelijke denkbeelden en teksten. Hij kon zich wel indenken hoe zijn moeder en vrouwelijke familieleden en vrienden zouden reageren als hij dat soort dingen zou zeggen. Chatterjee is niet de enige Indiase man die een antwoord probeert te vinden op de vraag wat het betekent om man te zijn in het India van vandaag. In een artikel in het Indiase magazine Live Mint wordt geconcludeerd dat ‘conflict’ de hedendaagse Indiase man kenmerkt. Kern van dit conflict is de botsing tussen traditionele patriarchale waarden en een moderne,


thema

onder mannen

geëmancipeerde levensstijl. De verkrachtingszaak in New Delhi van afgelopen december, waarbij een 23-jarige studente overleed na in een bus te zijn verkracht en mishandeld door meerdere mannen, en de volkswoede die dat op gang bracht, zette dit conflict op scherp. Het bracht niet alleen aan het licht hoe diep de ideeën over de minderwaardige positie van de vrouw zijn verankerd in de Indiase samenleving. De ophef rondom de zaak en de daaropvolgende demonstraties toonde tegelijkertijd aan dat er ook Indiase mannen zijn die zich, net als Chatterjee, wél willen bezinnen op hun traditionele mannelijke reflexen.

Moderne, traditionele liefdesrelatie

De man is dus niet meer altijd vanzelfsprekend de baas. Maar wat is hij dan wel, of wat moet hij zijn? Een niet bij naam genoemde topman in de ICT noemt in het tijdschrift Live Mint in dit verband de veranderende verhoudingen in een moderne liefdesrelatie als voorbeeld. “De vrijheid van vrouwen legt mannen een nieuwe verantwoordelijkheid op. Vroeger waren de mannen degenen die eisen stelden in een relatie. Nu realiseren ze zich dat ook zij worden beoordeeld. Er wordt van hen verwacht dat ze een emotioneel volwassen en betrouwbare partner zijn.” Mannen als de ICT-topman en popjournalist Suprateek Chatterjee behoren duidelijk tot de hogere middenklasse, een snel groeiende groep in India. Zo groeide de middenklasse van 2,7 procent in 1995 naar 12,8 procent in 2009 (volgens de National Council of Applied Economic Research, 2010). De verwachting is dat in 2016 20 procent van de Indiase bevolking van ongeveer 1,2 miljard tot de middenklasse kan worden gerekend. Dit betekent dat de Indiase samenleving moderniseert: meer welvaart betekent immers beter onderwijs en ook meer contact met modernere opvattingen, ook ten opzichte van vrouwen. Toch betekent modernisering niet dat alle tra-

‘Mannen beseffen dat ook zij in een relatie worden beoordeeld’

dities overboord hoeven te worden gegooid. Neem Deepak Joshi (38), een bescheiden ogende accountant in een smetteloos donkerblauw pak, montuurloze bril op zijn neus en met een veelvuldig rinkelende BlackBerry voor zich op tafel. Het gaat Joshi goed: na een loopbaan van dertien jaar bij bedrijven als Ernst & Young, KPMG en Grant Thornton zette hij zijn eigen consultancybedrijf op. De helft van zijn bazen was vrouw, iets waar Joshi nooit problemen mee had. Integendeel: volgens hem zijn vrouwen meer uitgebalanceerd in hun manier van reageren, en dat maakt hen geschikt als leidinggevende. Ondanks zijn progressieve denkbeelden stemde Joshi in met een gearrangeerd huwelijk. Hij gaf er alleen wel zijn eigen draai aan: hij wilde zijn potentiële bruid eerst een jaar leren kennen voor hij zou besluiten met haar te trouwen, vertelt hij in hotel The Grant in Delhi waar het restaurant vol zit met ontbijtende Chinezen, Afrikanen, Indiërs en Europeanen. “Mijn voorstel was ongewoon, maar voor mij was het de enige manier om te kunnen instemmen met een gearrangeerd huwelijk. Mijn ouders begrepen dat. De ouders van het meisje waren er niet zo blij mee, maar gingen akkoord”, vertelt hij. De kennismakingsperiode pakte goed uit, hij is inmiddels tien jaar gelukkig getrouwd en heeft twee dochters. Joshi’s verhaal laat zien dat het soms net zo moeilijk kan zijn om aan tradities vast te houden als om er los van te komen. Zo konden zijn vrienden niet geloven dat hij had ingestemd met een gearrangeerd huwelijk. Joshi, lachend: “Ze stonden perplex. Maar ik vond het een goed idee. Gelukkig heb ik in kwesties als deze niet zoveel last van onzekerheid, en liet ik me niet van de wijs brengen door hun mening.”

ONEWORLD 19


THEmA

onder Mannen

Kenia

veraNDereN oF uitSterveN Schrijver en Afrikakenner Aernout Zevenbergen ziet veel clubjes ontstaan waar Afrikaanse mannen praten over hun rol in het moderne Afrika. Hulporganisaties ondersteunen deze initiatieven nauwelijks. Maar Nederland maakte onlangs voor het eerst geld vrij voor de ‘bevrijding’ van de man. TEKST aerNOut zeveNBergeN

G

ierende slijptollen, brommende compressoren en luidruchtig spelende kinderen voor de openluchtgarage naast het mannencentrum, zorgen voor een hoop lawaai. Beschonken kerels werpen een blik op ‘broeders’ die thee drinken voor de muur van mannencentrum Hekima in de sloppenwijk Mathare North in Nairobi. Op de zaterdagmiddagen waarop ik het centrum bezoek, mist het Hekima Men’s Center (Hekima: Swahili voor wijsheid) de stilte die nodig is om het brein goed te laten werken. Wie spreekt moet halverwege zijn zinnen pauzeren om eerst de herrie te laten wegebben. Als de geluiden even verstommen staat één bezoeker op, te midden van zeventien anderen. “Al dit gepraat over mannelijkheid is interessant, leuk, – en misschien zelfs wel belangrijk. Vrouwen hebben ons links en rechts ingehaald, en als wij mannen niet willen uitsterven moeten we mee veranderen. Maar zolang mijn waardigheid als man wordt beoordeeld op hoeveel geld ik verdien, kan ik het me niet veroorloven hier te komen kletsen. Nu mijn vrouw

20 ONEWORLD

‘Thuis heb ik niets in te brengen: mijn vrouw verdient meer dan ik’

meer verdient dan ik, heb ik thuis niets meer in te brengen. Zij neemt alle beslissingen. Dus hoe gaan wij als mannenclub ervoor zorgen dat wij meer geld kunnen verdienen dan onze vrouwen? Of op z’n minst evenveel?” Bisschop Bernard Wamalwa hoort de man aan. “Jullie pijn gaat me door merg en been”, zegt de voormalig katholieke geestelijke, die wegens zijn liberale opvattingen de kerk heeft moeten verlaten. “Maar armoede is niet alleen materieel. Bij Hekima willen we ook vaardigheden uitwisselen waardoor ieder van ons beter kan omgaan met de druk van het dagelijks bestaan en van de gezinnen waarvan jullie vader en echtgenoot zijn. Natuurlijk moeten we met elkaar ook concrete oplossingen daarvoor vinden. Maar het is net zo belangrijk om de wijsheid op te doen waarmee je als moderne man die druk beter aankan. Zodat er thuis meer rust en vrede komt, en jij en de andere mannen niet hoeven te vluchten in alcohol of geweld. De klok kan niet worden teruggedraaid: vrouwen hebben evenveel rechten. Hoe jij daarmee omgaat is aan jou. Die wijsheid moet van binnenuit komen.” De achttien mannen zijn stil.


eiGen kracHT

Mathare is, met Kibera, een van Kenia’s bekendste sloppenwijken. Armoe is er troef, hopeloosheid ook. Net als misdaad, drankmisbruik en huiselijk en seksueel geweld. De inwoners van de sloppenwijk overleven door te vertrouwen op hun eigen kracht. Heel soms krijgen ze steun van binnen- of buitenlandse organisaties, en van individuele weldoeners en vrijwilligers. De bisschop en het Hekima Men’s Center staan ondertussen met lege handen. Het project voor mannen om te leren omgaan met de nieuwe verhoudingen tussen man en vrouw, verkoopt niet goed bij hulp- en ontwikkelingsinstanties. Dus betaalde de bisschop, in het dagelijks leven universitair docent psychologie, uit eigen zak de maandelijkse huur van het lokaal – ooit moest dat een klein restaurant worden waarmee het mannencentrum zichzelf kan bedruipen. Bezoekers van het centrum krijgen het verzoek om een bijdrage van tien euro te leveren voor het lidmaatschap. De meesten hebben gevraagd of ze mogen betalen in termijnen van één euro, om hun maandloon niet al te zwaar te belasten.

‘Vaders vertellen hoe hun zoons moeten leven, maar hun visie is achterhaald’

Begin januari heeft Wamalwa de huur moeten opzeggen, omdat zelfs hij zich die niet langer kon permitteren. Hulp van buiten blijft vooralsnog afwezig. Een informele rondgang langs hulporganisaties leverde antwoorden op als: ‘Het past niet in onze beleidsdoelstellingen’, ‘Prachtig initiatief. Geen geld’, ‘Ik zie niet hoe vrouwen economisch of anderszins kunnen profiteren van dit mannencentrum’, plus nog een trits argumenten van nationale en internationale hulporganisaties over waarom moderne hulp aan moderne mannen nog even niet kan. En dat is vreemd, want verscheen er in 2001 slechts een handvol boeken en onderzoeken over mannen en mannelijkheid, vandaag de dag kan een bescheiden bibliotheek gevuld worden met studies over deze onderwerpen, met de professoren Kopano Ratele en Robert Morrell als lokale boegbeelden (zie ook het artikel Een land zonder vaders op pagina 17).

psycHoloGiscHe sTeun

In 2008 organiseerde het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken een groot congres over Afrika. Doel: nieuwe ideeën bedenken voor ONEWORLD 21


thema

onder mannen

de Nederlandse samenwerking met organisaties en initiatieven in verschillende Afrikaanse landen. Een van de onderwerpen was vrouwenrechten. Mijn suggestie om in het beleid ruimte te maken voor steun aan mannen en voor hun empowerment leidde tot onrustig geschuif op stoelen. Ter verduidelijking legde ik uit dat ik niet het verlenen van microkredieten aan mannen bedoelde, maar het bieden van een nieuw perspectief voor mannen waarin vrouwenrechten zouden worden geaccepteerd, en dat mannen een handvat zou kunnen bieden om met die nieuwe werkelijkheid om te gaan. De empowerment van mannen zou een psychologische of zelfs spirituele versteviging moeten inhouden.

Zaad voor mijn kinderen

Mijn idee van toen leeft ook onder veel vrouwen in Afrika. Op een huwelijksfeest in Nairobi vertelde een jonge studente hoe haar mannelijke leeftijdsgenoten hun kompas lijken te zijn kwijtgeraakt. “Hun vaders vertellen hoe de zoons zouden moeten leven, wat ‘een man’ zou moeten doen: geld verdienen, thuis de lakens uitdelen met wat slaag zo nu en dan, en er een serie vriendinnen op na houden. Met zo’n soort man wil geen moderne vrouw meer trouwen. Het enige dat ik van zo’n vent nodig heb, is zijn zaad voor mijn kinderen. Dan heeft hij zijn missie volbracht. De rest kan ik zelf.” Of neem de teruggekeerde vluchtelinge in Zuid-Sudan, die heeft gezien hoe haar man langzaam afglijdt in hopeloosheid en alcoholisme. Zij begon meer geld te verdienen dan hij dankzij buitenlandse steun aan de lokale markt waar zij haar producten verhandelt. “Hij haalt zijn hele identiteit uit die ene opvatting: dat als hij het meest verdient hij dus het hoofd van het gezin is. Ik zou willen dat iemand hem kan leren dat hij meer is dan alleen de belangrijkste kostwinner. Ik heb hem ook emotioneel nodig. Als hij verder wegzakt, schieten we niets op met het extra geld dat ik nu verdien. Dan is dit allemaal voor niets geweest.” Bij het denken over man-vrouwverhoudingen is het inzicht gegroeid dat vrouwen profijt kunnen 22 ONEWORLD

Minister voedt mannen op Voor de ontwikkeling van ‘nieuwe vormen van mannelijkheid’ stelde minister Ploumen 8,6 miljoen euro beschikbaar. De minister hoopt hiermee huiselijk geweld en ongewenste zwangerschappen in ontwikkelingslanden tegen te gaan. Door de mannen te begeleiden in hun gedrag worden volgens haar uiteindelijk ook vrouwen en kinderen geholpen. Het is de eerste keer dat de Nederlandse regering geld uittrekt voor gedragsverandering van mannen in ontwikkelingslanden. Adviesbureau Promundo en kenniscentrum RutgersWPF gaan het project uitvoeren in Indonesië, Rwanda, Zuid-Afrika en Brazilië onder mannen tussen de 15 en 35 jaar. Hierbij worden onderwerpen als ‘veilige en leuke seks voor beiden’ en ‘leven zonder geweld en dwang’ besproken. In totaal is er dit jaar een budget van 369 miljoen euro vrijgemaakt voor projecten rondom seksuele en reproductieve gezondheid en rechten.

hebben van doelgericht werken met mannen. De organisatie Sonke Gender Justice in Zuid-Afrika heeft daarbij een leidinggevende rol gespeeld. Met meerdere campagnes richt deze organisatie zich op de noodzakelijke mentaliteitsverandering bij mannen. Ook in andere Afrikaanse landen lopen initiatieven die mannen actief betrekken bij de strijd voor gelijkberechtiging van man en vrouw. Van wekelijkse ontmoetingen bij de YMCA in Nairobi tot fire talks in Zambia, waar mannen rond het vuur zitten om nieuwe oplossingen te vinden voor moderne problemen. Van mediacampagnes in Zuid-Afrika, om vriendschappen meer te laten inhouden dan conversaties over auto’s en seksuele overwinningen, tot traumabehandeling in Burundi van mannen van wie de echtgenotes zijn verkracht.

Pioniers

Veel initiatieven komen vanuit mannen zelf. Zij benaderen bondgenoten en kameraden die net zo hard op zoek zijn naar een nieuw houvast, een nieuwe identiteit, nieuwe oplossingen. De mannen die deze initiatieven ontplooien, bouwen netwerken op met anderen om ideeën uit te wisselen, te leren van elkaars fouten en van elkaars successen. Zij zijn de pioniers van nieuwe uitingen van mannelijkheid. Bisschop Wamalwa is, ondanks de sluiting van Hekima, vol goede moed. Begin februari laat hij de nieuwe locatie voor Hekima zien, midden in Mathare: een vervallen gebouwtje met golfplaten dak, een open riool dwars erdoorheen en aftandse bankjes. “Het kost niets om elkaar hier te ontmoeten.” Een van de leden van Hekima is er ook bij, en popelt van ongeduld. “Wanneer kunnen we weer beginnen?” Aernout Zevenbergen is schrijver en fotograaf. Hij woont sinds 1996 in Afrika en is mede-initiatiefnemer van Hekima. In 2007 verscheen Aernout Zevenberg en zijn boek Vlekken van een luipaard. Win win win doe de quiz op oneworld.nl/luipaard en maak kans op een gratis e-book van Vlekken van een luipaard (t.w.v. € 4,99)

Vlekken van een luipaard Over Man nen In Afrika


thema

onder mannen

Testosteron Tekst Arnon Grunberg

‘H

et testosterontijdperk loopt ten einde,’ kopte de Volkskrant op een zaterdag begin februari 2013. Weer een aanwijzing dat het gedaan is met de man, dat hij zijn overbodigheid dient te aanvaarden. Maar laten we eerst nagaan wat met dat testosterontijdperk wordt bedoeld. Ik vermoed dat het gaat om het tijdperk waarin de man als krijger werd gezien. Onze cultuur is daar lange tijd van doortrokken geweest.1 Opvallend genoeg was het de romankunst die de antiheld werkelijk serieus begon te nemen en salonfähig wist te maken. Denk aan Don Quichot van Cervantes, Charles Bovary van Flaubert, of Raskolnikov van Dostojevski. Raskolnikov is een twijfelgeval, maar Charles Bovary en Don Quichot hebben het testosterontijdperk al lang geleden achter zich gelaten. Na het mislukte avontuur van het nazisme is het verhaal van de man als ‘Übermensch’, en daarmee de man zelf, in brede kring, althans in het Westen, in diskrediet gebracht. Of dit altijd zo zal blijven weet ik niet, ik vermoed van niet. Tegenover het verhaal van de held, dat zoals gezegd het verhaal van de heldhaftige krijger was, kwam het verhaal van het slachtoffer dat gehoord moest worden. Het slachtoffer kon op een ingewikkelde manier zelfs heldenstatus krijgen, een dubbelzinnige heldenstatus uiteraard.

Deze ontwikkeling ging gepaard met de opkomst van de mensenrechten. Heldendaden, overwinningen, begonnen minder zwaar te wegen dan de ethiek, al bleef het wel gebruikelijk dat oorlogsmisdaden van de overwinnaar anders behandeld en bestraft werden dan die van de verliezer. Hoewel ik vrouwen geenszins gelijk wil stellen aan slachtoffers kunnen we deze ontwikkeling typeren als een feminisering van de westerse cultuur. Het archetype van de mannelijke held, de krijger, is in het Westen tegenwoordig alleen op symbolische wijze aanwezig, namelijk in de sport en in de cinema. In Amerika bestaat nog een residu van de verering van de man als krijger, maar ook daar zal dat fenomeen wellicht verdwijnen. De militair is een dubieuze held in onze contreien. Deze stand van zaken is echter (voorlopig) niet mondiaal. In het Midden-Oosten lijkt het testosterontijdperk volop in bedrijf – een paar jaar geleden in Libanon werd tegen mij gezegd dat revolutie in het MiddenOosten van de vrouwen diende te komen, maar vooralsnog lijkt dat niet te gebeuren. Ook dichter bij huis, op de Balkan, kunnen we zien dat het testosterontijdperk in volle bloei is.2 Ik zou willen dat het anders was, maar ik vrees toch dat op veel plaatsen het testosterontijdperk nog een tijdje voort zal duren, al was het maar omdat de doorsnee man verder zo weinig heeft om zich aan vast te klampen.

1) Uit Oorlogscultuur (Houten, 2009) van de historicus Martin van Creveld: ‘Een van de redenen waarom doden plezier oplevert, of dat in elk geval kan doen, is dat het een definitieve overwinning op weerstand oplevert. Een levend wezen verscheuren, doorboren, in stukken ­breken, verpletteren, het voor altijd uit de weg ruimen; als er een nog krachtiger manifestatie van macht bestaat, dan zou ik als wetenschapper die zichzelf tot taak heeft gesteld om mensen en hun samenleving te begrijpen, graag willen weten waar ik dat kan aantreffen. Er is echter misschien nog meer aan de hand. (…) Het doden van een mens, zo blijkt uit vele openhartige gesprekken, wordt vaak vergeleken met de geslachtsdaad en kan inderdaad makkelijk tot seksuele opwinding leiden.’ 2) Uit War is a Force that Gives Us Meaning, Chris Hedges (New York, 2003): ‘Kijk naar de jaren ’90 (…) een kwart miljoen doden in Bosnië.’ Over de oorlog in het voormalige Joegoslavië: ‘Lukic en zijn getrouwen verkrachtten jonge meisjes gevangen gezet in het badhuis van Vilina Vlas buiten Visegrad. Jasna Ahmedspahic, een jonge vrouw sprong vanuit een raam haar dood tegemoet nadat ze vier dagen achtereen in het badhuis was verkracht. Vervolgens dirigeerde Lukic zijn gevangenen naar de brug waar zij op de rand moesten staan. Zij werden in het water geduwd en met automatische wapens het vuur op hen geopend. Hij propte de monden van zijn islamitische slachtoffers vol met varkensvlees en liet ze doodslaan met ijzeren staven. De opgeblazen lichamen, verkleurd door de afranseling dreven de rivierstroom af (…). In het dorp Slap, 19 kilometer lager gelegen langs de rivier, vertelden bewoners dat zij 180 lichamen verbrandden die op hun oever waren aangespoeld. Een slachtoffer was gekruisigd op de binnenkant van een voordeur. Ook vonden ze een vuilniszak gevuld met menselijke hoofden.’ ONEWORLD 23


thema

onder mannen

Zanzibar

Cupido onder de palmen De jongens op het strand van Zanzibar ontvangen westerse vrouwen letterlijk met open armen. Hij geeft haar seks, zij steunt hem (en zijn familie) met geld. Westerse vrouwen geven de beach boy status. Maar Zanzibar is niet trots op deze jongemannen. Tekst Henrike Hoogenraad

O

nder de miljoenen sterren en met het geluid van de branding op de achtergrond woel ik gespannen met mijn tenen in het zand. Van een afstandje kijk ik naar de toeristen. In feestelijke en zomerse kleding juichen ze de stoere, gespierde mannen toe die in rokken van bladeren ‘Afrikaans’ dansen en acrobatische trucs uithalen. Terwijl de elektriciteitskabel die vanaf het vasteland de eilanders van stroom voorziet, al weken stuk is, feesten toeristen en de rijke jeugd van Zanzibar tijdens een Full Moon Party gewoon door, dankzij grote generatoren. Ook de beach boys zijn van de partij. Beach boys zijn Afrikaanse jongemannen die geld verdienen aan toeristen, vooral aan westerse vrouwen. De beach boy zorgt ervoor dat zij zich vermaakt, heeft seks met haar, of bezorgt als pooier westerse mannen een vrouw. Hun naam zegt het al: ze hangen rond op het strand, waar ze soms spullen verkopen, en ze gedragen zich zoals een westerling denkt hoe een ‘echte Afrikaanse man’ zich gedraagt. Daarom ook trommelen en dansen ze erop los. Met hun dreads of juist kort en hip kapsel zijn ze een lust

24 ONEWORLD

‘Je ogen zijn als sterren. Zullen we naar het strand gaan?’

voor het oog, en ook hun relaxte houding maakt hen onweerstaanbaar voor westerse vrouwen op zoek naar liefde en seks.

Sexy stem

Voor onderzoek naar het leven van de beach boys en gemengde huwelijken op Zanzibar, ben ik in het toeristische noorden van het land. Op weg naar de bar steek ik de overvolle dansvloer over, maar word tegengehouden door een lange en gespierde jongen met dreads. Met een sexy stem vraagt hij mijn naam. Dit goddelijke type pakt mijn hand en begeleidt me naar de dansvloer, drukt zijn lichaam tegen het mijne als we dansen op de reggae. Veldwerk is zo slecht nog niet! “Je ogen zijn als de sterren”, meent Juma (27), en vraagt: “Zullen we naar het strand gaan om elkaar beter te leren kennen?” Zoals het een beach boy betaamt, vraagt ook deze jongen honderduit: waar kom ik vandaan, wat brengt me naar Zanzibar, hoe lang zal ik blijven, en of hij me soms kan helpen? Zo voel ook ik me gevleid, en hij op zijn beurt weet wat hij aan me heeft: een studente, aantrekkelijk en statusverhogend, maar niet om rijk van te worden. Mollige vrouwen van rond de vijfendertig zijn ideaal: ze


thema

onder mannen

zijn vaak onzeker, en hebben een goed inkomen. Een vrouw die langer blijft is weer lastig, want die heeft meer verwachtingen, en is ook moeilijk te combineren met bezoekjes van nieuwe of voormalige vakantieromances. De looks van de beach boys zijn belangrijk, maar ook hun hulpvaardigheid en kennis. De mannen kennen immers de beste restaurants, weten waar de feestjes en bezienswaardigheden zijn, en nemen de vrouwelijke toerist graag mee op hun motor om haar een bijzondere vakantie te laten beleven. Hun gulheid met complimentjes en uitingen van romantische gevoelens lijken een exacte kopie van het westerse idee van de unieke liefde. Tegelijkertijd, of misschien wel juist door het kopiëren van dit westerse ideaalbeeld, blijven ze exotisch.

verslaafd aan aandacht

Beach boys zijn experts op het gebied van wat vrouwen willen. Met het door hen gewenste resultaat. De Duitse Lauren (38), die ik leerde kennen in Zanzibar, vertelt over haar avonturen, en lijkt verslaafd te zijn aan alle aandacht. “Hier krijg ik in één week net zoveel complimentjes als ik thuis in de afgelopen drie jaar heb ontvangen. Mannen hier vinden me knap en sexy, terwijl ik thuis oud en lelijk word gevonden.” Veel romances heeft ze al beleefd, elke vakantie weer. En Lauren betaalt. “Ik wil uit, hij ook, maar de arme stakker kan dat niet betalen. Ik wel, dus doe ik dat!” Uiteindelijk ontmoette ze Nassir (29), bij wie ze wilde blijven. Ze besloot naar het eiland te emigreren en het serieus met hem te proberen. Net als Lauren hebben meer westerse vrouwen een lover tijdens hun vakantie op Zanzibar. Soms blijft het contact, komen vrouwen terug, of nodigen ze hun geliefde zelfs uit naar Europa te komen. Net als Lauren vestigen sommigen zich op Zanzibar en bouwen een leven op met hun Zanzibar-man. Met haar spaargeld en zijn contacten weten veel koppels een bar, eettentje of een winkeltje te openen. De win-winsituatie van de vakantieliefde gaat over in een wederzijdse afhankelijkheid, waar iedereen baat bij heeft. In het begin dan. Zo worden sommige beach boys welvarend. Als eigenaren van hotels of cafés scheuren ze rond

in een auto, en zijn ze populair. Ze vallen in de smaak bij meer vrouwen, inclusief Zanzibarivrouwen – en van die positie kan weer gebruik worden gemaakt. Westerse vrouwen daarentegen zien de hoffelijkheid van hun partner verdwijnen en zijn steeds vaker alleen, terwijl hun man op pad is. Voor hun beach boy is de buit binnen, dus veel moeite hoeft hij niet meer te doen voor haar.

Bounty-eiland Zanzibar, in het Swahili Kiunguja, ligt enkele tientallen kilometers uit de kust van Tanzania in de Indische Oceaan. Zanzibar hoort bij het Oost-Afrikaanse Tanzania, maar geniet zelfbestuur. Het inwoneraantal ligt op circa 1 miljoen en de bevolking is vrijwel geheel islamitisch. Sekstoerisme Het toerisme is sinds tien jaar goed op gang gekomen, en sinds 2006 vormt het de belangrijkste inkomensbron. Volgens een ruwe schatting bezoekt een half miljoen toeristen jaarlijks het eiland. Zanzibar is populair bij vrouwen. Zo komt een aantal van hen na vrijwilligerswerk in Tanzania uitblazen op het eiland. Op Zanzibar komt sekstoerisme nog niet zo veel voor als in Gambia en Kenia.

eigen baas

Al heeft Nassir geholpen bij mijn onderzoek, net als bij andere mannen leek zijn aandacht voor mij meer voort te komen uit romantische overwegingen dan uit hulpvaardigheid. Dat hij al een vriendin had, maakte daarbij niet uit. Een vertrouwensband bleek met Nassir, net als bij de andere mannen, lastig op te bouwen. Ook in hun ogen was ik toch voornamelijk ‘relatiemateriaal’. Pas na verloop van tijd begonnen de mannen me te vertrouwen, vooral omdat ze merkten dat ik hun affaires en geheimen nooit deelde met expats of toeristen. Ik heb geprobeerd de mannen niet te veroordelen, nooit boos te worden en mijn westerse vooroordelen zo min mogelijk een rol te laten spelen. Nassir komt uit een arm gezin uit het binnenland. Er was geen geld voor een opleiding, hij zou boer worden, net als zijn vader. Maar Nassir vertrok naar het strand in 2001. Hij sprak eerst geen Engels en wist niets van toerisme, maar op het strand kwam hij zijn Europese vrouw tegen, een rijke Spaanse, dertig jaar ouder dan hij, die hem in ruil voor zijn liefde hielp aan land, cafés en een appartement. Tweemaal per jaar komt de Spaanse naar Zanzibar. Lauren lijdt eronder als zij er weer eens is, maar uiteindelijk vergeeft ze het Nassir. Kennelijk is wat hij Lauren geeft – liefde, een leven, een thuis – haar dat waard. Inmiddels heeft Nassir het aangelegd met een Amerikaanse, misschien uit strategische overwegingen; een eventuele groene kaart voor de Verenigde Staten is een groot goed. Zo blijkt dat complimentjes niet exclusief voor één vrouw zijn. Lauren prijst hij de hemel in, ook tegenover mij. “Het was liefde op het eerste gezicht toen ik Lauren ontmoette. Ze is zo ontzettend mooi en lief dat het moeilijk te geloven ONEWORLD 25


is dat ze echt bij mij is. Ik voel me vereerd.” Maar wat Nassir zegt te voelen voor Lauren, voelt hij vast ook voor zijn vrouw, zijn nieuwe vriendin, en welke anderen dan ook. Feit blijft dat hij goed in zijn rol is en overtuigend overkomt. Misschien voelt hij het ook wel gewoon zo, die intense liefde voor meerdere vrouwen.

iedereen riJk

Nassirs verhaal is het verhaal van de gemiddelde beachboy in een relatie met een westerse vrouw. Een kansarme jongen in een samenleving waar mannen het inkomen horen te verdienen en waar kostwinner zijn een teken van mannelijkheid is, is bosskazi geworden, eigenaar en baas, en vooral ‘echte man’. De gemeenschap op Zanzibar keurt deze weg naar succes van beachboys af. Jongens zouden zich zo prostitueren en afhankelijk maken van vrouwen, die ook nog eens niet-islamitisch zijn. Maar een beachboy die zo succesvol wordt als Nassir, vinden de eilanders prima. Immers, zijn rijkdom is de rijkdom van zijn familie, en misschien ook wel van anderen in zijn dorp. 26 ONEWORLD

Misschien voelt hij die intense liefde echt voor meerdere vrouwen

Winst dus voor de mannen, als ze het spel goed spelen. Westerse vrouwen lijken uiteindelijk slachtoffer te worden; ik heb veel hartverscheurende verhalen ze gehoord. Toch, voor een tijdje was hun relatie ideaal, werden hun beider dromen werkelijkheid, en vormden ze een team dat elkaar goed aanvulde. Bovendien, zoals mijn hunk van het strandfeest benadrukte, buiten die vrouwen hen net zo goed uit: door met een eilandbewoner te trouwen, kunnen ze op Zanzibar voor weinig geld een bestaan opbouwen in een paradijselijke omgeving. Bijna had ik het aangelegd met mijn beachboy, maar hij bleek al een vrouw te hebben, een Nederlandse nog wel. Gelukkig kon ik hem nog vaak bewonderen op het strand, aan de arm van verschillende blanke schones die kwamen en gingen. Henrike Hoogenraad studeerde antropologie en Afrikanistiek. Haar onderzoeksveld: beach boys en interculturele relaties. Op oneworld.nl blogt zij over beach boys op Zanzibar: www.oneworld.nl/bloggen/blogs/liefde-zanzibar


thema

onder mannen

Latijns-Amerika

Echte Kerels Koken en mediteren voor mannen? Ga toch weg. Homo of hetero, de Braziliaan blijft een man met ballen. Tekst Marjolein van de Water

K

unnen Braziliaanse mannen over iets anders praten dan over geld, vrouwen en voetbal? Met deze vraag begint de introductiefilm van Cabana (blokhut), een organisatie voor Brazilianen die ‘hun mannelijkheid willen onderzoeken’. Cabana adverteert met foto’s van kokende, mediterende en dwarsfluit spelende mannen. ‘Wij zijn strijders, minnaars, clowns en denkers. Wij zijn mannen. Doe mee, herontdek jezelf, verbeter je relaties en versterk je lichaam en geest.’ Ondanks het grote enthousiasme waarmee Cabana mannen naar hun workshops en internetforum probeert te lokken, is het animo onder Braziliaanse mannen voor het verversen van hun mannelijkheid vrijwel nihil. Want zij die de ongeschreven regels van het machismo in twijfel trekken, krijgen al snel het etiket zwakkeling, nep-man of homo opgeplakt. Niet alleen door andere mannen, maar ook door hun moeder, zus of geliefde. Ook een organisatie als Papai (‘pappie’) streeft ‘naar een einde aan het machismo en een

Alles ademt machismo Boven Marcio Caetano, docent genderstudies: “Een man mag geen angst of andere zwakheden tonen.” Onder Homoactivist Fabricio Longo: “Travestieten worden binnen de homoscene gediscrimineerd.”

­ erdefiniëring van mannelijkheid’, zoals coördih natrice Mariana Azevedo het zegt. In workshops motiveert Papai mannen hun vaderrol anders in te vullen. Maar ook deze club ontmoet weerstand. Want alles in Brazilië ademt machismo. In televisieprogramma’s doen schaars geklede dames steevast dienst als decoratie. En in reclames vertroetelen onderdanige vrouwen hun hardwerkende mannen. De mannelijke dominantie komt ook terug in het taalgebruik. Als mannen het hebben over hun veroveringen op liefdesgebied, spreken ze van het aantal vrouwen dat ze ‘gegeten’ hebben. Een vrouw daarentegen ‘eet’ een man niet, zij ‘geeft zich’ aan hem. “Het machismo zit diepgeworteld in onze politieke en sociale cultuur”, zegt Marcio Caetano, docent genderstudies aan de Universiteit van Rio Grande. Traditioneel zijn mannen de kostwinners. Ze mogen geen zwakheden tonen en moeten zonder aarzelen belangrijke besluiten nemen. Vrouwen moeten mooi zijn en tegelijk voor kinderen en huishouden zorgen. “Ouders voeden hun kinderen op volgens deze logica”, zegt Caetona. “Niet omdat ze het er per se mee eens zijn, maar omdat ze simpelweg niet anders weten.” Ook onder homo’s is machismo wijdverspreid, zegt homoactivist Fabricio Longo. “Je moet een échte man zijn: sterk, dominant en gespierd. Travestieten en transgenders worden binnen de homoscene enorm gediscrimineerd.” Maar volgens Longo zijn ook hetero mannen slachtoffer van het machismo. “Ze durven met niemand over hun gevoelens te praten, zelfs niet met hun partner. Dat kan ook consequenties voor hun seksleven hebben; een man die aan zijn vrouw toegeeft dat hij anale stimulatie prettig vindt, wordt door haar al snel voor homo uitgemaakt.” De macholoze mannelijkheid is in Brazilië niet in zicht. De kokende en mediterende mannen van Cabana vormen een kleine, stedelijke minderheid. Wél veranderen de esthetische normen voor mannen. Mannen die hun borstkas en schaamstreek laten waxen, zijn geen uitzondering meer. “Maar daar moeten we vooral geen conclusies aan verbinden”, zegt Caetano. “Het machismo wordt er niet minder van.” ONEWORLD 27


loeTHe

Beeld MarCuS KoppeN

COLUmN

Geen gram te veel

J De weegschaal als geheim wapen

28 ONEWORLD

a, ja, ik weet het: ik heb het al eerder gehad over voedselverspilling. Maar ik vond de nieuwste onderzoeksresultaten van Milieu Centraal zo schokkend dat ik het niet kan laten om het er toch nog eens over te hebben. Ook voor mezelf, want ik herinner h erinner me opeens een schimmelig tomatentrio in de koelkast. Wat blijkt? Wij Nederlanders gooien per dag bijna 400.000 – vierhonderdduizend – broden weg. Niet omdat ze beschimmeld zijn, maar omdat ze een dagje oud zijn en dus niet meer zo ovenvers. Het gaat natuurlijk niet zo van: ik heb dit brood gisteren gekocht en nu gaat het hup, de vuilnisbak in, maar slinks en sluipend. Een sneetje of bolletje per keer. Dat geldt ook voor rijst en pasta. Twee van de vijf gekochte pakken rijst belanden in de kliko. Bijna een kwart van de pasta, hup, weg. Dus geen schillen, botjes of klokhuizen, maar prima voedsel dat we nog gewoon zouden kunnen eten. Of desnoods aan onze beesten geven, maar niet iedereen heeft natuurlijk vijf eigenwijze en altijd hongerige kippen in de tuin lopen. Bovendien zou ik mijn dames dan, uit duurzaamheidsoogpunt, moeten opeten. Hoe komt het dat er vooral van brood, rijst en pasta zo veel wordt weggegooid? De laatste twee nemen bij het koken erg veel water op, zodat de rijst of pasta al snel drie keer zoveel wordt. Je verkijkt je gemakkelijk op de hoeveelheid en, o jee: dat kleine kopje rauwe rijst blijkt gekookt opeens genoeg voor een weeshuis. En brood? In de vriezer blijft het prima vers, en niks lekkerders dan een opgepiept broodje uit de oven. Maar misschien is dat al te veel moeite als op het station of bij de benzinepomp kant-en-klare, knapperig verse exemplaren liggen. Uh…, dat kost toch geld? Klopt. Al dat weggooien kost ons zo’n 155 euro per persoon per jaar.

Voedsel in de vuilnisbak is ook nog eens slecht voor het milieu. Neem rijst. De productie ervan veroorzaakt veel uitstoot van het sterke broeikasgas methaan. Wat één persoon jaarlijks aan rijst weggooit, zorgt daardoor voor evenveel broeikasgasuitstoot als pakweg twintig wasbeurten in de wasmachine. Bovendien zijn de landbouwgrond, het water en hulpstoffen als (kunst)mest en bestrijdingsmiddelen nu voor niks verbruikt. En tot slot kosten ook het produceren, verpakken, koelen en vervoeren van voedingsmiddelen veel energie. Gooi je één kilo voedsel weg, dan is dat vergelijkbaar met het weggooien van de energie uit zo’n anderhalve liter benzine. Goed, genoeg schuldgevoel aangepraat. Hoe kunt u voedselverspilling voorkomen? Simpelweg door niet te veel te kopen en te koken, en de ingrediënten goed te bewaren. Maar let op: er is een geheim en krachtig wapen in de strijd tegen voedselverspilling. Het staat zelfs misschien al in uw keuken: de keukenweegschaal. Een eenvoudige, mechanische volstaat al. Het principe is simpel: als u de porties afweegt, kookt u niet te veel. Een kleine eter eet bijvoorbeeld 50 tot 60 gram rauwe pasta en een grote zo’n 80 gram; voor rauwe rijst varieert dat tussen de 60 en 100 gram. Meten is weten. En beter voor het milieu en de wereld. Loethe olthuis is culinair journalist en columnist bij onder meer de Volkskrant.


EXCLUSIEF VOOR ABONNEES OneWorld geeft 20 unieke design shoppers van LetS t.w.v. € 34,- weg! Deze kleurrijke shoppers zijn gemaakt van metershoge indiase reclamebillboards. van elke billboard kunnen gemiddeld 20 tassen worden gemaakt! Dat is wat LetS doet, en daarmee bieden ze werkgelegenheid aan 15 mensen die op een duurzame en verantwoorde manier afgedankt materiaal omzetten in bruikbare producten. De tassen zijn aan de binnenkant gevoerd met kleurige sari-stoffen en aan de zijkanten afgezet met restjes leer. elke tas is uniek: ze worden gemaakt van andere stukken van de billboard en verschillende sari-stoffen. De shopper is stevig en daarom ideaal om boodschappen mee te doen! De shopper: ■ is gemaakt van 100% recyclemateriaal ■ heeft een formaat van 34 x 40 cm ■ is duurzaam en verantwoord geproduceerd ■ is stevig en waterafstotend Deze tassen zijn verkrijgbaar bij emax Domina, net als veel meer mooie en verantwoorde producten uit india. kijk voor meer informatie op www.emaxdomina.nl Wil je kans maken op één van deze tassen? ga naar www.oneworld.nl/magazine/actie en vul je gegevens vóór 28 maart in! Winnaars krijgen uiterlijk 2 april bericht.

aCtie

ONEWORLD 29


Fotoreportage tekst Matteo Fagotto beeld Mathilde Gattoni

ver van huis “De oorlog zal littekens achterlaten”, zegt Mona (27). Ze is een van de bijna 800 duizend Syriërs die sinds het uitbreken van de burgeroorlog twee jaar geleden het land zijn ontvlucht. Net als vele andere Syrische vrouwen week Mona uit naar buurland Libanon. De vrouwen houden zich schuil in kelders of ­provisorisch opgezette tenten. Zij zeggen in voortdurende angst te leven om gevangen te worden genomen of te worden gedood, bijvoorbeeld door getrouwen van het Assad-regime. Met of ­zonder man en kinderen verblijven ze, ver weg van familie en vrienden in een omgeving waar ze niet per se welkom zijn. Zo erkent de Libanese regering hun status als vluchteling niet, waardoor zij niet kunnen werken en hun kinderen niet naar school kunnen. De ­families teren op hun spaargeld. Sommige vrouwen beginnen te twijfelen aan de goede afloop van de Syrische revolutie. Ze zeggen terug te verlangen naar hun onbezorgde leven van voor de Arabische Lente. Zahra (46): “Ja, het regime in Syrië is corrupt en mensen worden gemarteld, maar vóór de revolutie was ons leven beter. Rustig en vreedzaam.” Zaynab (16) had niet verwacht dat de oorlog zo lang zou duren: “Ik nam aan dat de strijd snel voorbij zou zijn, net als in Egypte. Maar Assad houdt hardnekkig vol en hij heeft nog te veel sterke internationale bondgenoten.” Wat ze het meest mist van Syrië? “De geur van de stad Homs.” Mathilde Gattoni fotografeerde ruim twintig vrouwen die Syrië ontvluchtten. Uit veiligheidsoverwegingen zijn alle vrouwen gesluierd gefotografeerd en hun achternamen weggelaten. Meer beelden en verhalen staan op matildegattoni.photoshelter.com 30 ONEWORLD

Rabiah (15), Jdeideh Rabiah is met haar familie gevlucht uit hun dorp. “’s Nachts word ik wakker uit nachtmerries waarin ik probeer te ontsnappen aan rond-­ vliegende kogels.”


ONEWORLD 31


Selma (35)

Tara (25)

Mona (27) 32 ONEWORLD


Zaynab (16)

Samira (28)

Zahra (46) ONEWORLD 33


Somaya (56), Faqaa De 31-jarige zoon van Somaya werd in Talbiseh, een kleine stad bij Homs, gevangengenomen door gemaskerde soldaten en drie dagen later zwaar mishandeld teruggevonden in een greppel. In Faqaa verdienen haar andere twee zoons een beetje geld als landarbeiders.

PAGINA 30 Boven Selma (35), Faqaa Het huis van Selma is verwoest door tanks van het Syrische leger. Ze is gevlucht zonder geld en paspoort en is afhankelijk van giften en hulp van de Libanese dorpsbewoners. Linksonder Mona (27), Jdeideh Mona komt uit Qusayr en was daar docent Arabisch. Haar zwager werd vermoord van34 ONEWORLD

wege zijn lidmaatschap van het Vrije Syrische Leger. Met haar man en twee jonge kinderen ontvluchtte ze haar land en wacht in een buitenwijk van ­Beiroet op de val van het Syrische regime. Rechtsonder Tara (25), Jdeideh Nadat haar huis verwoest was, vluchtte Tara met haar twee ­kinderen uit Homs. Haar man bleef achter om zijn vader te helpen. Zij weet niet dat hij een

maand na haar vertrek werd gedood door het Syrische leger. Haar­­­­ familie durft het haar niet te vertellen. PAGINA 31 Linksboven Zaynab (16), Tripoli Nadat enkele van haar klasgenoten door soldaten waren overvallen, verkracht en vermoord, ging Zaynab uit Homs niet meer naar school. Nu zorgt zij in Tripoli voor haar

vader en haar verstandelijk beperkte broers en zussen. “Het leven in Libanon is zwaar, maar ik blijf optimistisch over onze terugkeer naar een vrij Syrië.” Rechtsboven Samira (28), Tripoli Samira en haar man zijn de grens met Libanon overgekomen door 400 dollar smeergeld te betalen bij een militaire controlepost. Dat is vier keer hun maandinkomen. “Elke keer dat mijn man te laat thuis-

komt, raak ik in paniek omdat ik vrees dat hij is aangehouden en teruggestuurd naar Syrië.” Onder Zahra (46), Tripoli Nadat Zahra zag hoe Assad’s soldaten in haar dorp paradeerden met de lichamen van gedode demonstranten, is ze gevlucht. Dat was tijdens de ramadan. “Nu, bijna een jaar later, is het geld op en kan ik de huur voor de kamer niet meer betalen.”


aBdelkader

Beeld peter Boer

COLUmN

Islam op z’n Afrikaans

J Ze aanbaden Allah én hun voorouders

e zou bijna vergeten dat Noord- en West-Afrika ooit niet-islamitisch zijn geweest. Tot de komst van islamitische troepen in de zevende eeuw was de bevolking joods, christelijk of animistisch. Volgens animisten manifesteert de geest van de voorouders o uders zich in de natuur. Onder hen werden de eerste moslims geworven, omdat christenen en Joden als volkeren van het Boek werden gezien die zich niet hoefden te bekeren. Animisten gingen geleidelijk over tot de islam, maar zonder het animisme helemaal af te schudden; dat werd onderdeel van hoe zij hun nieuwe geloof beleden. ‘Hun’ islam werd Afrikaans, vitaal en levendig, en de aanbidding van de voorvaderen bleef bestaan naast de verering van Allah. Dat animisme heb ik aan den lijve ondervonden. Mijn moeder zocht advies bij een geheimzinnige oude vrouw op het Marokkaanse platteland. De paar keer dat ik daar bij mocht zijn, waande ik me in een magisch ritueel, waar eeuwenoude formules werden opgezegd, zó uit een spannend sprookjesboek. Er werden warm gemaakte stenen in water gelegd waarna de vrijgekomen as werd gelezen. Hier kwam Allah niet aan te pas: de vrouw bemiddelde met haar toverkracht tussen mensen en goede geesten. Veel later zag ik in Mali, op de markten van Bamako en in de schaduw van de moskee van Djenné, de maraboets zich met net zoveel passie en geheimzinnigheid ontfermen over het zielenheil van hun bezoekers. De heilige mannen fluisterden zelfgemaakte loden amuletten in of schreven Koranspreuken op stukjes papier om het boze oog op afstand te houden. Je kunt charlatans in hen zien – atheïsten en jihadisten neigen naar deze benaming – je kunt ook anders tegen hen aan kijken, en wat de maraboets doen beschouwen als een manier van omgaan met de voorvaderen.

De ontmoeting met een maraboet in Djenné deed me denken aan de kleine, vierkante witte gebouwen die je overal in Marokko ziet. Daar rusten maraboets, aan wie zwangere vrouwen offers brengen in de vorm van stukjes textiel om de genade van het Opperwezen af te smeken. Daar wordt een spirituele cultuur van moeder op dochter doorgegeven. Voor deze vrouwelijke spiritualiteit is in de orthodoxe islam echter geen plek. De woestijn verbindt de Maghreb met WestAfrika; eeuwenlang trokken karavanen met kennis en handelswaar van zuid naar noord. De maraboets trokken mee. Nog altijd respecteert iedereen deze heilige mannen. Zo voeren alle maraboets hun afstamming terug tot de profeet Mohammed; maar niemand die daar een snippertje bewijs van hoeft te zien. Zoals de maraboet te werk gaat, zo wordt ook uitdrukking gegeven aan ubuntu, het Afrikaanse levensprincipe waarbij een mens pas mens wordt door verbondenheid met een ander mens. Vorig jaar vernietigden jihadisten de antieke deuren van de moskee van Timboektoe. Dit was nog maar het begin van de strijd die Mali verscheurt. Zoals vaker bij zulke voorvallen wekte deze schending van cultureel erfgoed nauwelijks verontwaardiging op in het Westen. Maar deze deuren staan symbool voor iets groters: ze zijn de toegang tot de Afrikaanse en islamitische cultuur. abdelkader Benali is auteur, tv-presentator en marathonloper.

ONEWORLD 35


RONDJE WERELD ERGENS ANDERS DOEN ZE HET ZO

Leven van de straat Rijk worden ze er niet van, de Indonesiër met zijn eetkraampje, de brievenschrijver in Mexico en de Egyptische haarborstelman. Bovendien wordt de concurrentie heviger. Drie mannen over de kunst van het straatventen. Siswondo verkoopt in Jakarta gadogado op straat.

Indonesië

‘Ik win met mijn salade’ Siswondo (45), Jakarta. Verkoopt al veertien jaar gadogado. “Ik sta ’s ochtends om vier uur op, ga naar de markt en koop de groenten voor mijn gadogado, Indonesische groentesalade met pittige satésaus. Mijn geheim zit ’m in de bereiding met verse ingrediënten. De sambal en satésauzen maak ik allemaal zelf. Daarna pak ik mijn kaki lima (kraampje met wielen) in. Mijn vrouw verzorgt in de tussentijd onze twee kleine kinderen. Rond half zes vertrek ik dan richting de straat. Indonesiërs houden van een verse maaltijd in de ochtend. Voordat ze naar hun werk gaan, stoppen ze voor hun ontbijt bij de eetkarretjes langs de weg. Als de ochtendfile voorbij is, trek ik de wijk in. Ik verdien ongeveer 200.000 36 ONEWORLD

roepies (bijna 17 euro) op een dag. Maar ik moet tegenwoordig hard vechten voor mijn inkomen. Het lijkt wel alsof er steeds meer straatventers bijkomen. Iedereen mag met zijn kar de weg op, want je hebt geen vergunning nodig. Zo moet ik nu opboksen tegen de nasi goreng- en satéverkopers die sinds kort mijn vaste buurt zijn binnengedrongen en soms goedkoper hun hapjes aanbieden. Toch kan ik niet zakken in prijs, want dan houd ik bijna niets meer over. Wat ik gemeen vind is dat ze mijn vaste geluiden waarmee ik altijd mijn komst aankondig – met een lange stok sla ik drie keer op mijn kar – nu aan het nabootsen zijn. Want dan denken mijn klanten dat ik het ben. Maar uiteindelijk win ik het van deze amateurs. Als straatventer van gadogado heb ik in de loop der jaren een betrouwbare naam opgebouwd. Ik maak de beste salade!” Wilma van der Maten

Mexico

‘Een mooie liefdesbrief schrijf ik ook’ José Edith González (72), MexicoStad. Sinds vijftig jaar scribent en handelaar in kantoorpapier. “Eigenlijk is het heel simpel: ik maak handmatig kopieën van brieven en officiële documenten op mijn typemachine. Soms zijn klanten analfabeet, soms zoeken ze een vertrouwenspersoon voor bijvoorbeeld een goede liefdesbrief. Wij scribenten zijn een uitstervend ras in Mexico. Dat zeg ik met weemoed en met enige trots, want het is een edel beroep. We waren er al in de koloniale tijd, en we zijn er nog steeds, terwijl computers ons steeds verder overbodig maken. Ons beroep gaat over van vader op zoon; mijn vader en grootvader


deden dit werk ook hun hele leven. De meeste scribenten zitten hier op het plein van Santo Domingo, in het centrum van Mexico-Stad. Er is veel concurrentie, dus de truc is een vaste klantenkring te krijgen. Ik ben gespecialiseerd in contracten en brieven aan de overheid, die vormen het gros van mijn ‘producten’. Nieuwe klanten haal ik binnen via mond-tot-mondreclame. Hoewel ik plezier heb in mijn werk, is het geen vetpot. Gezien mijn leeftijd zou ik eigenlijk al met pensioen moeten zijn, maar ik verdien per dag toch nog 250 pesos (15 euro). Nu met al die laptops en internet heb ik wel aanzienlijk minder werk. Sinds kort verkoop ik daarom ook kantoorpapier, want daar is nog best vraag naar. Toch hoop ik nog wel wat jaartjes door te kunnen; mijn kinderen hebben allemaal gestudeerd en willen geen scribent meer worden. Als ik er definitief mee stop, is de familietraditie over. Dat hoort bij deze tijd, maar het is wel jammer.” JaN-aLBert HOOtSeN

eGypTe

‘Verkopen is een kunst’ abdel Hafiz Bayoumi (41), Caïro. verkoper van kammen en haarborstels. “De Qasr El-Nil-straat is een van de hoofdstraten van downtown Caïro. Ik sta hier op een paar honderd meter van het Tahrirplein. Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat krioelt het hier van de mensen. Ik sta hier al sinds jaar en dag als vaste verkoper. Ik heb haarborstels, kammen, haarklemmetjes en andere versierselen voor het haar. Het is voor mij van belang dat ik in een drukke straat als deze mijn koopwaar kan verkopen. Mensen moeten bij wijze van spreken tegen mij aanlopen, want niemand gaat specifiek op zoek naar deze spullen. Voor mij is verkopen niet alleen maar geluk, het is een kunst, en die beheers ik behoorlijk goed. Je moet precies weten wie je publiek is. Ik richt me bijvoorbeeld vooral op moeders en

José Edith González maakt handmatig kopieën van brieven in Mexico-Stad.

Abdel Hafiz Bayoumi in Caïro verkoopt kammen en borstels. dochters die samen op pad zijn. Vaak zijn ze dan gezellig aan het winkelen en staan ze daardoor meer open voor een impulsaankoop. Daarnaast moet je oog hebben voor de kleuren die mensen dragen, daar moet je op inspelen. Als ik niet met klanten of voorbijgangers aan het praten ben, ga ik met een stoffer in de weer om mijn spullen schoon en glanzend te houden. Niemand koopt een stoffige borstel of haarknip, dus ik moet zo veel mogelijk blijven afstoffen. Hier in Caïro, waar het stof onophoudelijk neervalt, is dat een hele klus. Verkopen op straat blijft een zwaar bestaan, hoe lang je het ook doet. Ik heb drie schoolgaande kinderen en een vrouw die ik moet onderhouden. Daarnaast is de concurrentie sinds de revolutie toegenomen; mensen verliezen hun baan, komen op straat te staan en proberen dan ook als straatverkoper wat te verdienen. Het zijn moeilijke tijden, maar wat moet ik anders?” Dirk WaNrOOiJ ONEWORLD 37


interview

samuel kofi woods

‘Ik neem geen cadeautjes aan’ Samuel Kofi Woods is minister in het kabinet van de Liberiaanse president Ellen Johnson-Sirleaf. Maar zijn verleden ligt in het actiewezen. Afrika-correspondent Bram Posthumus spreekt met zijn oude vriend, die genoemd wordt als Liberia’s nieuwe president. Tekst Bram Posthumus Foto’s Martin Waalboer

S

amuel Kofi Woods is geen lid van een politieke partij en komt niet uit een gegoed milieu. Twee dingen die je normaal gesproken nodig hebt om minister te kunnen worden. Hij werd geboren in een straatarme, schijnbaar uitzichtloze wijk van Monrovia, de hoofdstad van Liberia. Daar word je vanzelf wel activist. Ik ontmoette hem voor het eerst in 1998, in een klein, snikheet en benauwd kantoor in het centrum van de zwaar beschadigde Liberiaanse hoofdstad Monrovia. De burgeroorlog was net voorbij; Charles Taylor, de leider van de grootste groep vechtersbazen in die oorlog, was president geworden. Er was geen stroom; nergens in het land was stroom. Dat kantoor hoorde bij de Catholic Justice and Peace Commission, die Woods (48) had helpen oprichten. Zijn team documenteerde de gruwelijkheden van de oorlog. Maar ze vroegen ook beleefd opheldering over de moordpartijen die onder het presidentschap van Taylor maar bleven doorgaan. Daar ging ons gesprek toen over. Fast forward veertien jaar, en Woods is minis-

38 ONEWORLD

‘We hebben ijzererts, we hebben het bos, en er is rubber en olie’

ter van Openbare Werken. In die functie is hij verantwoordelijk voor de wederopbouw van Liberia, die langzaam doch gestaag doorgaat. Er is veel gebeurd, je bent nu minister geworden. “We bouwen wegen, onderhouden overheidsgebouwen, we zijn verantwoordelijk voor ruimtelijke ordening en alles wat te maken heeft met watervoorziening en openbare hygiëne. Dat is een enorme verantwoordelijkheid. Je weet dat we een hele zwakke infrastructuur hebben, niet alleen vanwege de oorlog maar ook door jaren van verval.” Je hebt haast. “We moeten al die geïsoleerde gebieden ontsluiten. Zo maak je economische groei mogelijk. Er ligt een enorm potentieel. We hebben ijzererts, we hebben het bos, we gaan palmolieplantages aanleggen, er is rubber, enzovoorts. Maar de mensen die naast die hulpbronnen wonen, moeten er ook aan verdienen. Of er op een andere manier op vooruitgaan. Je kent het gigantische probleem van de jeugdwerkloosheid bij ons. We moeten banen scheppen.”


‘Wie het vertrouwen van het volk beschaamt, moet worden gestraft’

Niet alle investeringen in infrastructuur gaan goed. Vorig jaar moesten contracten met bosbouwers afgeblazen worden. Liberiaanse activisten sloegen alarm over het feit dat het bos in Liberia dreigde weggekapt te worden door hetzelfde soort cowboys als met wie Charles Taylor graag zaken deed. “Wie in Liberia investeert – of in welk ander Afrikaans land dan ook – moet weten dat hij deel uitmaakt van een collectieve onderneming. Daar zit een menselijke kant aan, waar je rekening mee moet houden. Als je dat vergeet, dan zit je geld straks vast in een instabiele omgeving, zonder politieke zekerheid, zonder rechtszekerheid en zonder veiligheid. Je hoeft alleen maar naar Nigeria te kijken om daar weer aan herinnerd te worden. Niemand is daar veilig – ook Europeanen worden ontvoerd voor losgeld… Niet zo lang geleden is er ook bij ons olie ontdekt. We gaan dat snel in ontwikkeling brengen maar we proberen die exploitatie ook zo goed mogelijk te beheren, zodat we tenminste geen last krijgen van de ‘olievloek’. En dat is, wat je noemt, een uitdaging.”

Samuel Woods 1964 Geboren in Monrovia in een gezin met twintig kinderen. 1981 Opgepakt als scholier in zijn strijd voor mensenrechten. 1987 Studeert af in o.a. rechten en economie, in Liberia, de VS en Nederland. 1989 Vlucht naar Ghana tijdens de Liberiaanse burgeroorlog. 1991 Komt terug en vestigt via de radio de aandacht op onrechtmatige arrestaties en executies in Liberia. 1994 Wint de Reebok Human Rights Award, vele prijzen volgen. 2006 Minister van Arbeid 2009 Minister van Openbare Werken

Je eigen ministerie heeft een stevig budget van zo’n 100 miljoen dollar per jaar voor projecten. Nog veel te weinig, vind je, voor wat er gedaan moet worden. Het komt van donoren en van belastingheffing. Zo’n budget betekent ook dat de kans op fraude en corruptie toeneemt. “We hebben een anticorruptie commissie, die de staatsfinanciën doorlicht. We houden individuen in de gaten. Er zijn ministers en waarnemend ministers ontslagen. Ook op de lagere niveaus hebben we mensen ontslagen die zich misdroegen. Voor mij betekent dat het einde van de straffeloosheid in Liberia. En dat is de sleutel voor de ontwikkeling van ons land. Daar mag je geen compromissen over sluiten. Wie het vertrouwen van het volk beschaamt, moet worden gestraft.” En de minister zelf? Lachend: “Voor de eerste keer in de geschiedenis van Liberia is er een minister voor Openbare Werken die om half acht op zijn werk is. Dan vergadert hij met de hoogste ambtenaren. Er is nu een minister die ONEWORLD 39


interview

samuel kofi woods

niet zomaar het bedrijf van zijn voorkeur kan aanwijzen als mogelijke leverancier aan de overheid. Die geen cadeaus aanneemt. Dit soort regeltjes staat misschien niet letterlijk in een wet. Maar je moet zelf moreel leiderschap tonen om te zorgen dat je een instituut krijgt waar integriteit de norm is.” Is daarmee de cirkel rond voor de activist die lid werd van de regering? “Die overgang is fysiek en psychologisch niet gemakkelijk geweest. Maar het doet me wel genoegen om te zien dat sommige dingen waar ik toen voor streed nu uitgevoerd worden. Ik ben niet veranderd. Ze noemen mij wel eens de interne oppositie. Of de minister-activist. Ik houd me niet in. Ik spreek me altijd publiekelijk uit over dingen die spelen in onze samenleving. Hoe we de oppositie behandelen, hoe we omgaan met mediavrijheid, met onze burgers, met corruptie. Ik zie een politieagent die geld aanneemt of een regeringsfunctionaris die de verkeersregels aan zijn laars denkt te kunnen lappen. Daar zeg ik dan iets van en dat wordt me niet altijd in dank afgenomen. Ik heb verklaard wat ik bezit. Ik heb de gedragscode voor regeringsfunctionarissen ondertekend. Ik neem geen geld aan voor nevenfuncties terwijl ik in allerlei besturen zit, ook bij banken. Het is mijn manier om te laten zien dat ik echt verandering wil, ook nu ik deel ben van de regering.” Je ministerie is tot nu toe het enige dat een onafhankelijke accountantscontrole heeft gevraagd en gekregen. “Mooi, maar ook teleurstellend dat wij de enige zijn. Om zoiets voor elkaar krijgen voor meerder ministeries is een lang proces.” Waar zit je drive? “Niets gaat vanzelf – maar niets is onmogelijk. Dat is mijn levensmotto. Ik zeg altijd: waarom niet? Waarom zou het niet lukken? Mijn jeugd ligt in de sloppenwijken van Monrovia. En daar lijkt het soms alsof je eeuwig in een verdomhoekje zit: jij wordt 40 ONEWORLD

‘Mijn motto: niets gaat vanzelf, maar niets is onmogelijk’

nooit minister, of president. Waarom niet? Want het kan dus wel. Toen ik in ballingschap was in Nederland, liep ik eens door Den Haag. Charles Taylor was president van Liberia en hij wilde me uit de weg hebben. Ik droomde destijds altijd over terugkeer. En omdat ik een eeuwige optimist ben, geloofde ik ook dat het zou gebeuren. Nu ben ik weer hier, als lid van een presidentiële delegatie, en ben vlakbij Taylor, die nu in een gevangenis van het Internationale Strafhof zit. Dat zegt iets over de veranderingen in Liberia.” Zegt het ook iets over de rol van Nederland? “Nederland heeft ooit honderd miljoen dollar gestopt in de vredesoperaties voor Liberia. Nederland heeft op allerlei manieren bijgedragen aan de veranderingen in mijn land. Het was ooit het land waar het steeds oorlog was, waar gruwelijke moordpartijen en verkrachtingen plaatsvonden, maar wat nu een overga ng maa k t naa r een fatsoen lijke samenleving. Daar mag iedereen best trots op zijn.”


De inspecteur Ruerd Ruben

Al is de leugen nog zo snel, Ruerd Ruben ­­ achter­haalt hem wel. De directeur van de ­inspectiedienst Ontwikkelingssamenwerking scheidt voor OneWorld ­maandelijks feit van fictie.

Begrotingssteun kan armoede effectief bestrijden Ja, inderdaad Een deel van de ontwikkelingshulp is de laatste jaren gegeven in de vorm van directe financiële ondersteuning voor de begroting van ontwikkelingslanden. Dat geeft het ontvangende land meer verantwoordelijkheid en laat de hulp beter aansluiten bij de nationale ontwikkelingsplannen. Deze steun is vooral bedoeld om regeringen te helpen bij het uitvoeren van armoedebestrijding, en om bij te dragen aan het realiseren van de Millenniumdoelen. Ook speelt de steun een belangrijke rol in het ­terugdringen van de versnippering van losse hulpprojecten die buitenlandse donoren ieder apart uitvoeren. Tijdens de begrotingssteun houden donoren en ontvangende landen intensief contact over het te voeren beleid, en rapporteren en bespreken zij regelmatig bestedingen en resultaten.

Nee In de politiek is er steeds meer bezwaar gekomen tegen begrotingssteun. Het zou een ‘blanco cheque’ zijn, en fond-

sen zouden in de zakken van corrupte regimes verdwijnen. Steeds vaker werd ‘goed bestuur’ als voorwaarde voor begrotingssteun genoemd. In verschillende situaties is de hulp dan ook opgeschort of beëindigd, als reactie op corruptiezaken (Uganda), verkiezingsfraude (Nicaragua) of vanwege steun aan buitenlandse rebellen (Rwanda). Ook groeide de twijfel over de effectiviteit. Zo zou dit instrument de economische stabiliteit van het ontvangende land ondermijnen, de afhankelijkheid van hulp versterken en prikkels om overheidsbestedingen te richten op arme groepen en regio’s verminderen.

En nu komt het… De omvang van de Nederlandse begrotingssteun is vaak overschat. Zo ontvingen de afgelopen tien jaar 23 landen in totaal 1,75 miljard euro. Dat is 3,4 procent van de totale Nederlandse hulp. Het aandeel van de EU is aanzienlijk hoger. Recent onderzoek toont aan dat begrotingssteun heeft bijgedragen aan betere toegang tot onderwijs en gezondheidszorg in de betrokken landen. Uit niets

“Het is goed en terecht om kritisch te zijn op begrotingssteun [...] maar er [is] op veel sociale indicatoren wel degelijk impact geweest. Ik ga dat instrument dus niet bij voorbaat afschrijven.” Minister voor Handel en Ontwikkelingssamenwerking Lilianne Ploumen bij de IOB-conferentie over Begrotingssteun, 3 december 2012

“De Kamer [...] verzoekt de regering geen nieuw geld uit te geven aan algemene begrotingssteun en [...] zich ook internationaal in te zetten voor een verdere beperking van de inzet van dit instrument.” Motie van Agnes Mulder, Tweede Kamerlid voor het CDA, 17 december 2012

blijkt dat het de belastinginkomsten van het land heeft verdrongen of militaire uitgaven mogelijk heeft gemaakt. Landen die begrotingssteun krijgen, vertonen systematisch een sterkere daling van de armoede, hogere economische groei en een grotere stijging van overheidsuitgaven aan sociale voorzieningen. Deze resultaten worden vooral bereikt als in het ontvangende land het financiële beheer op orde is en donoren zich houden aan de gemaakte afspraken.

Het oordeel Begrotingssteun kan effectief zijn voor armoedebestrijding, als donor en ontvanger het eens zijn over de prioriteiten van beleid. Maar met politieke onderhandelingen over de begrotingssteun kan geen invloed worden uitgeoefend op het binnenlandse bestuur. Opschorting van de steun gaat direct ten koste van resultaten van de hulp. Ruerd Ruben is directeur van IOB (de inspectiedienst van het ministerie van Buitenlandse Zaken) en hoogleraar ontwikkelingssamenwerking aan de Radboud Universiteit Nijmegen. ONEWORLD 41


aan de slaG VERANTwOORD wERKEN EN ONDERNEmEN

‘Dit werk maakt strijdbaar’ Martin vegter (30) werkt sinds januari als jurist op de helpdesk kinderrechten en migratie van Defence for Children. Welke zaken kom je tegen? “De kinderen die bij ons komen, zijn kinderen van asielzoekers of andere migranten van over de hele wereld. Het gaat om de bescherming van hun rechten. We vechten ervoor dat kinderen die in Nederland geworteld zijn, mogen blijven. We komen ook op voor kinderen die herenigd willen worden met hun ouders.” Hoe pakken jullie het aan? “Meestal worden we gebeld door advocaten of andere betrokkenen die een kijk op de zaak willen vanuit het oogpunt van kinderrechten.

Wij maken een rapport, dat ook als advies aan rechters kan gelden. We bellen veel, lobbyen bij politici voor beter beleid, en soms voeren we actie.” is kinderrecht anders dan grote mensenrecht? “Je moet verder kijken dan je neus lang is. Kinderrechten zijn ook mensenrechten, maar dan net een onsje meer, omdat kinderen extra bescherming nodig hebben. Elke zaak die je krijgt voorgelegd, is uniek. Defence for Children is een ngo en kiest duidelijk partij. Je werkt er niet alleen als jurist, maar bent

205.000 ton sojameel uit Latijns-Amerika gaat naar Nederlandse melkkoeien. Sojateelt is de hoofdoorzaak van ontbossing en het uitsterven van dieren en planten. Voor onze koeien is 60.000 hectare land omgezet in sojaplantages Bron: MIlIeUdeFenSIe

42 ONEWORLD

ook lobbyist en soms actievoerder. Dat is anders dan bij een advocatenkantoor.” Dus je springt in de bres voor de kinderen? “Het zijn schrijnende gevallen die we behandelen, maar dat maakt mij juist strijdbaar. Het kost me geen enkele moeite om daarvoor de barricade op te gaan. Ik ben hier nu voor een jaar, maar het mag van mij best langer duren!” eveLieN veLDBOOM

Op www.oneworld.nl vind je elke dag nieuwe vacatures voor verantwoorde banen.

vraaG + anTwoord

Wil jij jouw vraag laten beantwoorden door een expert? Laat het ons weten: oneworldredactie@ncdo.nl thomas (29), amsterdam “ik heb een cateringbedrijf en blijf soms zitten met grote hoeveelheden lekker eten, dat niet lang goed blijft. De voedselbank wil het niet aannemen. Hoe doe ik toch iets goeds met dat eten?” Kim Sauter van actieplatform Foodguerrilla: “De voedselbank neemt het niet aan omdat ze een aantal dagen per week eten uitleveren. Dat moet daarna gegarandeerd nog een paar dagen vers zijn. De daklozenop-

vang of bijvoorbeeld de vluchtkerk zijn er wél blij mee. Ook zijn er initiatieven tegen voedselverspilling waar je het overschot online kunt aanbieden, zoals ProviandRuil, Foodsharing of Thuisafgehaald.nl. Het Ministerie van Revitalisering verwerkt oud brood tot koekjes (‘brookjes’) of hartige snacks, die je ook weer een tijdje kunt bewaren. Of maak er diepvrieshapjes van en bied ze goedkoop aan in studentensteden via sites als Just Eat.”


BedriJvendokTer

Voor geld is alles te koop Steeds meer bedrijven kiezen een duurzame koers. OneWorlds bedrijvendokter Mark Schalekamp licht ze door. Deze maand: Shell in Nigeria.

onderZoek

Duurzaam beleid? Ondanks dat Nederlandse bedrijven ‘bezig zijn’ met duurzaam produceren, is MvO bij de meerderheid nog nauwelijks onderdeel van de bedrijfsvoering. zo zegt slechts zestien procent te letten op de schaarste van grondstoffen. een groot deel van de bedrijven blijkt beducht te zijn voor (vervuilende) concurrenten, anderen noemen de crisis als reden om niet te investeren in duurzaamheid.

Bron: onderzoeKSraPPort TELELENS OP DE TOEKOMST (KPMG, 2013)

De klachten De dokter weet het niet met Shell. Kun je de multinational verwijten dat het een pijpleiding van 7000 kilometer niet volledig bewaakt, en diefstal en sabotage vervolgens voor vervuiling zorgen? Of besteedt Shell in verre buitenlanden minder aandacht aan milieu en mensenrechten dan thuis in Europa? Is milieuwetgeving in sommige van die verre landen niet zo stringent, of kan het rijke en machtige Shell het zich veroorloven om welke wet dan ook aan de laars te lappen? Shell heeft traditiegetrouw een zeer voorname Raad van Commissarissen, vaak met een zwik oud-ministers of voormalige topmannen van andere multinationals (Zalm, Kleisterlee, Ter Horst). Betekent dit dat Shell goed wordt geleid? Of worden deze mensen goed betaald om het bedrijf een net gezicht te geven, zoals Zalm dat eerder ook bij de DSB-bank moest doen? Met rijkdom is een goede reputatie zo geregeld: een projectje sponsoren hier, een onderzoekje subsidiëren daar, en natuurlijk vertellen de beste (en duurste) woordvoerders de mooiste verhalen. Wat vindt de patiënt? Wim van de Wiel, woordvoerder Shell: “Ik zou zeggen dat Shell gezond is als bedrijf. Natuurlijk is er weleens iets om over te klagen en soms hebben we hoofdpijn, vanwege Nigeria bijvoorbeeld.” De diagnose Second opinion vereist. Mark Schalekamp is schrijver van De Parvenu. In een vorig leven was hij duurzaam ondernemer en advocaat.

Beeld MarCuS KoppeN

Beeld MattY vaN WiJNBergeN

De check-up Shell claimt een maatschappelijk verantwoord beleid te voeren. En toch is Shell door een Nederlandse rechter veroordeeld tot het betalen van schadevergoeding wegens olievervuiling van land in Nigeria.

ONEWORLD 43


reportage

BIRMA

Ex-politieke gevangenen bouwen in de taxi nieuw bestaan op

Chaufferen naar de vrijheid Beetje bij beetje laat de Birmese regering de teugels vieren. Daardoor komt er meer bewegingsruimte, ook voor activisten. Ex-politieke gevangene Bo Bo zette taxiservice Gouden Harp op, en gaf zichzelf en zijn lotgenoten een nieuwe start. Tekst Minka Nijhuis Foto’s Steve Tickners en Bert Spiertz

G

oedgeluimd laveert taxichauffeur Bo Bo (42) zijn grijze Nissan door het chaotische verkeer van Rangoon. Voor veel weggebruikers zijn de verstopte wegen in de miljoenenstad een dagelijks terugkerende bron van ergernis. Maar voor Bo Bo betekent dit in een taxi een kans op een nieuw bestaan. Een bestaan dat tot voor kort onmogelijk leek. Achter deze beleefde man in zijn onberispelijk gestreken overhemd schuilt een verhaal over noodgedwongen leven in de marge. Bo Bo is een van Birma’s duizenden ex-politieke gevangenen. Hij was pas 19 jaar oud toen hij het in 1991 waagde met enkele medestudenten te demonstreren voor de vrijlating van oppositieleidster Aung San Suu Kyi, die onder huisarrest in haar villa zat. Zijn protest kwam hem op acht jaar gevangenschap te staan. Ook

44 ONEWORLD

nadat hij zijn straf had uitgezeten, bleef hij verdacht. Solliciteren bleek een ramp. Het duurt even voordat Bo Bo de keren dat hij na zijn vrijlating een gooi deed naar een baan, bij elkaar heeft opgeteld. Hij komt op dertien. “Zodra mijn verleden ter sprake kwam, luidde het antwoord: ‘Je hoort nog van ons’. Daar bleef het dan bij. De meeste mensen waren te bang om ons werk te geven.” Ook door veel andere Birmezen werd hij gemeden alsof hij een besmettelijke ziekte had. Hij overleefde met steun van zijn familie en door hier en daar klusjes te doen. Een enkele keer werkte hij als chauffeur.

Meer bewegingsruimte

Het tij voor Bo Bo en zijn vrienden begon te keren toen eind maart 2011 na decennia van dictatuur een burgerregering aantrad. Deze bestond voornamelijk uit ex-militairen. Bij de meeste Birmezen heerste aanvankelijk scep-

sis over de kansen op democratisering. Toch begonnen de autoriteiten onder leiding van een pragmatische en hervormingsgezinde president, die betere banden met het Westen wenste, voorzichtig politieke en economische vrijheden door te voeren. Zo kregen ook activisten meer bewegingsruimte. Toen in januari 2012 Talky, een van Bo Bo’s beste vrienden vrijkwam, kregen ze het idee voor de taxiservice Golden Harp. De twee vrienden leenden 500 euro als onderpand voor de huur van hun eerste auto. Een bekende dissident, die in Thailand een organisatie voor steun aan (ex-) politieke gevangenen en hun families leidt, regelde de eerste clientèle. Hij informeerde zijn buitenlandse netwerk van journalisten, hulpverleners en anderen die voor hun werk naar Birma reizen over de taxiservice. Via Twitter en Facebook verspreidde hij een advertentie van


Beeld steve tickners

Bo Bo en Shell, beide ex-politieke gevangenen, bij het voormalige Hooggerechtshof Jangon in de Birmese stad Rangoon.

‘Klanten geven hun telefoonnummer zodat ze iets voor ons kunnen doen’ Golden Harp. Vroeger durfde slechts een enkele ex-politieke gevangene contact met buitenlanders aan, en moest zo’n ontmoeting vooral geheim blijven. Aanvankelijk vond Bo Bo de online reclame dan ook spannend. “Maar de autoriteiten laten ons met rust”, zegt hij.

Bijdragen aan een goed doel

Al snel begonnen de mobiele telefoons van de taxidienst flink te rinkelen. Met de inkomsten en wat hulp van familie en vrienden kwamen er twee auto’s bij. Sindsdien gaat het voorspoedig. Al na enkele maanden ruilde Bo Bo zijn gammele 25 jaar oude Toyota in voor

een nieuwere Nissan met airco. Zo kan hij zijn klanten ook langere ritten over de hobbelwegen buiten Rangoon aanbieden. De dagprijs bedraagt 50 dollar, voor kortere trajecten wordt onderhandeld over het tarief. Inmiddels is het Golden Harp Kredietfonds opgericht. “We proberen minimaal twintig dollar per maand in te leggen om de borg voor een nieuwe taxi bij elkaar te sparen.” Sinds de oprichting hielp Golden Harp ook al een lotgenoot aan een auto. De afspraak is dat hij het geld in maandelijkse bedragen van ongeveer 20 dollar terugbetaalt. “Klanten bellen ons graag, want ze weten dat ze bijdragen aan een goed doel. We hebben bovendien een interessant netwerk van contacten en kunnen voor betrouwbare tolken zorgen”, zegt Bo Bo. Hoopvol vervolgt hij: “We denken er in 2013 twee taxi’s bij te krijgen.” Omdat Birma zich snel ontpopt als de nieuwste hotspot voor toeristen wil Bo Bo

een opleiding tot gids volgen, zodat hij als chauffeur meerwaarde heeft. Zijn collega Talky droomt van het opzetten van een winkel waar ex-politieke gevangenen handgemaakte souvenirs verkopen. Niet alleen buitenlanders, ook steeds meer Birmezen weten Golden Harp te vinden. De reputatie die in het ­ver­leden een last was, blijkt nu een visitekaartje. Passagiers reageren met re­­spect als ze naast het stuur de sleutelhanger met de naam FPP (Former Political Prisoners) en het logo van een witte duif ontwaren. Bo Bo: “Soms laten klaten hun telefoonnummer achter met de mededeling dat ze graag iets voor ons willen doen.”

Voortdurend alert

Terwijl hij op een terras tussen de verweerde koloniale gevels in het centrum van Rangoon een cola drinkt, laat Bo Bo wat flarden los over zijn ONEWORLD 45


reportage

BIRMA

leven achter de tralies. Na zijn arrestatie in 1991 werd hij overgeplaatst naar een van de beruchtste detentiecentra in het midden van het land. “Met ketenen om mijn benen moest ik door een haag van ongeveer tachtig bewakers die er flink op los sloegen,” vertelt hij over zijn aankomst bij de gevangenispoort. Dat was maar een van de jarenlang durende kwellingen. Er komt een nerveuze trek op zijn gezicht en zijn benen in de groengeblokte longyi (Birmese sarong voor mannen) trillen. “We hebben allemaal een trauma”, constateert hij na een tijdje. Bo Bo is getrouwd en heeft twee jonge kinderen. “Mijn vrouw heeft begrip voor wat ik heb meegemaakt. Maar de sterkste band heb ik met mijn celgenoten. Wij hoeven elkaar niets uit te leggen.” Al pratend kijkt hij af en toe over zijn schouder. Op de nabijgelegen parkeerplaats slenteren taxichauffeurs op zoek naar een klant. “Ye eh”, roept een verkoopster om haar gekoelde drinkwater aan te prijzen. Het is een onschuldig tafereel, maar de oude gewoonte om voortdurend alert te zijn laat zich bij mensen als Bo Bo niet zomaar verjagen.

Geen banen voor Birmezen

De mobiele telefoon in zijn borstzak rinkelt. Het is een Birmese balling die na vijftien jaar voor het eerst terugkeert naar huis en die bij aankomst op 46 ONEWORLD

Beeld Bert Spiertz

‘De sterkste band heb ik met mijn celgenoten van toen’

Eén van de vele taxichauffeurs in Birma, die toeristen naar bezienswaardigheden rijdt.

Birma, Burma of Myanmar? De Britten gaven het Aziatische land in de koloniale tijd de naam Burma, of Birma op z’n Nederlands. De naam Myanmar werd in 1989 ingevoerd door het toenmalig militaire regime om los te komen van het koloniale verleden. Sinds 2010 heet Birma officieel Republiek der Unie van Myanmar. Veel westerse landen noemen het land echter nog steeds Burma (of Birma).

Nieuw begin?

Formeel is de militaire junta sinds 2011 niet meer aan de macht en regeert een parlement het land. Of dit de politieke situatie echt verandert, wordt internatioaal betwijfeld; er zitten opvallend veel ex-militairen in het parlement. Ook de schendingen van de mensenrechten zijn nog niet voorbij. Een deel van Birma is sinds kort opengesteld voor toeristen.

de luchthaven wil worden opgehaald. Even later meldt zich bij Golden Harp ook een Amerikaanse filmmaakster die jaren op de zwarte lijst stond en nu weer welkom is. Regelmatig haalt Birma het nieuws met positieve economische voorspellingen. De Wereldbank verwacht over het jaar 2012/2013 een groei van meer dan zes procent. Op zoek naar kansen ijsberen zakenlieden door hotels die jarenlang verlaten oogden. Maar het is de vraag in hoeverre gewone Birmezen zullen profiteren van de interesse in hun land. De gestegen winsten komen voor een groot deel uit de export van gas, olie en hydro-energie. Deze grootschalige projecten zijn voor een belangrijk deel in handen van buitenlandse bedrijven en genereren nagenoeg geen banen voor Birmezen. Ongeveer tweederde van de bevolking haalt zijn inkomen uit de landbouw. Ook in die sector profiteert men voor-


BaBaH COLUmN

Vader Frankrijk

M

alsnog niet van de groeicijfers. Voor het starten van een Birmese onderneming is eigen kapitaal vereist. Banken vragen mede vanwege de hoge inflatie rentepercentages van rond de veertien procent, en de aflossing moet direct beginnen. Ook informele kredietverstrekkers rekenen hoge tarieven waardoor mensen vaak in een neerwaartse spiraal van schulden belanden. Birma scoort hoog op de lijst van corrupte landen. Zonder steekpenningen of een netwerk is het moeilijk zaken doen. Vrijgelaten dissidenten moeten extra ploeteren om het hoofd boven water te houden. Na jaren achter de tralies hebben de meesten geen netwerk en geen werkervaring meer. Vaak zijn ze vervreemd van hun familie en van de samenleving. Vanwege martelingen en ontberingen kampen velen met een slechte gezondheid en psychische problemen.

Terwijl Bo Bo en zijn collega’s plannen voor de toekomst smeden, zwabbert Birma tussen hoop en vrees. Voortdurend wordt gediscussieerd over hoe ver de hervormingen zullen gaan. Spanningen tussen boeddhisten en statenloze moslims in het westen van het land, en de verhevigde gevechten tussen het leger en Kachin, een etnische minderheid, maken dat mensen twijfelen over de oprechtheid van de regering en de nog altijd machtige militaire commandanten. Bo Bo hanteert zijn eigen criteria om de regering de maat te nemen. Met een verwijzing naar de enkele honderden dissidenten die nog altijd vastzitten zegt hij: “Zolang er nog politieke gevangenen zijn, is ons land geen echte democratie.”

‘Bombarderen is een daad van liefde’

Beeld MarCuS KoppeN

Tussen Hoop en vrees

ijn Libanese jeugdvriend Jihad is getrouwd en heeft vier kinderen. Tijdens mijn bezoek aan Sierra Leone besloot ik herinneringen met hem op te halen aan onze goede oude tijd. Zijn winkel in auto-onderdelen is gevestigd in de druk bezochte Abacha Street, vernoemd naar de voormalige president van Nigeria. Ik vroeg hem met een glimlach of hij nog steeds geen angst voor de dood heeft omdat er 72 maagden op hem wachten. Hij lachte en schudde zijn hoofd: “Babah, only stupid people think like that!” De dag voor mijn bezoek aan Jihad kreeg ik een sms’je uit Nederland: ‘Breaking news: Mali wordt gebombardeerd door Frankrijk!’ Ik wist meteen dat het om de jihadisten ging, de strijders tegen de ongelovigen. Op tv zag ik jubelende Malinezen zwaaien met de Franse vlag. Er volgde een interview met een oude man. “Het Franse bombardement tegen de jihadisten is een daad van liefde”, verkondigde hij, “De Fransen hebben gedaan wat elke vader voor zijn kind zou doen als het aangevallen wordt.” Met dit nieuwe inzicht besloot ik de publieke opinie van Afrikanen te peilen middels Facebook met de vraag: ‘Hoe denken Afrikanen over het Franse bombardement op de jihadisten in Mali?’ Tot mijn verbazing reageerde niemand. Zou het kunnen dat mijn altijd kritische Afrikaanse Facebookvolgers niet meer weten voor wie ze moeten kiezen? Omarmt Afrika de jihadisten of kiest het voor de duivel die het al kent? De Koude Oorlog, die werd uitgevochten op het Afrikaanse continent, zit nog vers in het geheugen van vele Afrikanen. Nu lijkt de oorlog tegen het terrorisme die de Amerikanen na 11 september 2001 begonnen, te zijn verplaatst van Tora Bora in Afghanistan naar Timboektoe in Mali. Ik vroeg mijn vriend Jihad wat de toekomst brengt als de jihadisten het voor het zeggen krijgen in Mali. “Aan de ene kant heb ik een hekel aan de westerse bemoeienis met Afrika en de wereld, tegelijkertijd pis ik in mijn broek met de gedachte dat onze herwonnen vrijheid verloren gaat onder het bewind van de jihadisten. Zij willen toch de sharia invoeren?” Ik antwoordde: “Only intelligent people think like you.” Babah tarawally is journalist, verhalenverteller. Hij schreef het boek De god met de blauwe ogen. ONEWORLD 47


Marcel & Jan-dirk wAREN ERBIJ

Het juk van de vrijwilliger

I Schrijver Marcel van Roosmalen en fotograaf Jan-Dirk van der Burg bezoeken bijeenkomsten van mondiale Nederlanders. Dit keer gingen ze naar ‘Generatie IK: Geef jij om een ander?’ in Amsterdam.

48 ONEWORLD

k begon mijn journalistieke carrière ooit bij Impuls, de daklozenkrant in Nijmegen. Vrijwilligerswerk. Gek, want zo sympathiek vond ik daklozen niet. Hoogtepunt was een dagje meelopen – letterlijk – met Teun, een man van 45 met een slecht gebit. Hij rookte al mijn sigaretten op en vroeg aan het eind van de dag om geld. Later verweet hij mij dat ik over zijn rug beroemd wilde worden. Toen ik ergens anders betaald werd voor mijn werk stopte ik meteen bij Impuls. Je zou dit asociaal kunnen noemen, maar op deze thema-avond van de Generatie IK-serie, waar ik met fotograaf Jan-Dirk was, vonden ze het normaal gedrag. Een meisje met negatieve ervaringen – ze was een tijdje buddy van een Pakistaanse met pleinvrees – zei: “Als je er niets voor jezelf uit kunt halen, raad ik vrijwilligerswerk af. Je moet gaan voor je eigen voldoening.” Op de avond dat koningin Beatrix haar aftreden aankondigde, luisterden wij dus in De Balie in Amsterdam naar zes sprekers en een stuk of veertig vertegenwoordigers die een hele avond lang los gingen over vrijwilligerswerk. De centrale vraag was: ‘Ben ik eigenlijk wel een goed mens?’

Als je jezelf hardop die vraag durft te stellen, weet je het antwoord al: vrijwilligers hebben het ook niet makkelijk. Een jongen in een wollen trui, hij zat de hele avond op zijn mouw te bijten, stond op en riep dat hij meer met dieren had dan met daklozen. “Ik doe principieel alleen maar vrijwilligerswerk voor dieren. Omdat er meer dieren dan mensen met uitsterven bedreigd worden. Dus ik weet niet of mij dat een goed mens maakt.” We keken hem lang aan. Schrijver Anton Dautzenberg begon aan een lange toespraak over zijn visie op vrijwilligerswerk. “Ik werd er in de zesde klas van de basisschool voor het eerst mee geconfronteerd. Een meisje dat eruitzag als een jongen ging mongooltjes duwen. Nooit, dacht ik, ik vond mongooltjes vies.” Later ging hij toch overstag. Hij werd chauffeur bij de dierenambulance. “Vrijwilligerswerk heeft een erotiserende werking op vrouwen, daarom.” Tegenwoordig zet hij zich in voor pedofielenvereniging Martijn, maar eigenlijk deed hij dat voor een boek.


Het was opruiend bedoeld, maar in de zaal waren ze met andere dingen bezig. Met zichzelf voornamelijk. Een moeder van twee kinderen zei dat ze ­liever geld overmaakte. “Omdat vrijwilligerswerk voor alleenstaande moeders onmogelijk is.” Een andere alleenstaande moeder, duidelijk geraakt, stond op en zei dat ze geloofde in buurtcontacten van mens tot mens. “Extra soep maken voor de buurvrouw kost geen moeite.” “Mij wel.” Een meisje met een bril, de hele tijd wippend op haar stoel, wilde de microfoon. “Het is niet óf maandelijks een bedrag af laten schrijven óf soep gaan koken voor bejaarden. Ik geloof heel erg in ‘en-en’.” De jongen die principieel alleen met dieren werkte, riep: “Dat is jouw visie! Dat is jouw visie!” Een ander zei: “Maak dat eens concreet.” Zij: “Vijftien euro per maand overmaken en vier uur per week de handen uit de mouwen!” Eva van Baren van de Erasmus Universiteit ­Rotterdam kwam met cijfers. In Nederland was

‘Vrijwilligerswerk is voor alleenstaande moeders onmogelijk’

ongeveer 45 procent van de bevolking actief in het vrijwilligerswerk, ofwel 5,4 miljoen mensen. Ze haalde een onderzoek aan – weliswaar van onderzoeker Diederik Stapel, maar toch – waaruit bleek dat die mensen gelukkiger waren en langer leefden dan gewone mensen. Een ervaring die in de zaal niet door iedereen gedeeld werd. “Ik werd doodongelukkig van mijn vrijwilligerswerk”, zei een meisje. “Ik zag ertegenop. Je kunt iemand wel willen helpen, maar als je een hekel krijgt aan degene die je helpt, is dat ook niet makkelijk.” Ze vatte een avondje discussiëren samen in een conclusie waar iedereen zich in leek te kunnen vinden. “Vrijwilligerswerk moet je alleen doen als je er zelf ook wat aan hebt. Voor mijn part voor je cv.” Na afloop mocht er worden gekozen. Een gratis biertje of naar de vrijwilligersmarkt een deur verderop, waar organisaties zich ­presenteerden. De meesten kozen voor bier. Een jongen: “Dat ik voor bier koos, heb ik als bevrijdend ervaren.” ONEWORLD 49


achtergrond

hoe bespaar je water?

verborgen liters 1 kilo rundvlees 15.000 liter (1 druppel staat voor 10 liter water)

Ook al worden we ermee omringd, met water moet je zuinig zijn. Het meeste water verbruiken we niet hier, maar in de landen waar ons voedsel en onze kleren worden geproduceerd. Dat wordt duidelijk uit je watervoetafdruk. Tekst Leontien Aarnoudse

B

lijf gerust een minuut langer onder de douche staan. En plassen onder de douche hoeft echt niet. Om serieus water te besparen kun je beter een biefstukje overslaan. Voor 1 kilo rundvlees is namelijk 15.000 liter water nodig (ter vergelijking: 1 douchebeurt kost zo’n 50 à 60 liter water). Dat komt vooral doordat sojateelt, bestemd voor veevoer, liters water verslindt. Ook in je kleding verbergen zich sloten water. Een T-shirt alleen al bevat zo’n 2700 liter, want ook de katoenteelt slurpt bakken water op. Ook grote hoeveelheden water schuilen er in de productieketen van biobrandstoffen. Om daar meer zicht op te krijgen, ontwikkelde Arjen Hoekstra, professor watermanagement aan de Universiteit van Twente, de watervoetafdruk. Die heeft als doel landen, bedrijven en consumenten bewust te maken van het waterverbruik (en de watervervuiling) binnen productieketens.

50 ONEWORLD

Wat is de watervoetafdruk?

De watervoetafdruk (water footprint) is een maat voor het watergebruik van een product, gemeten over de hele productieketen. Zo kun je het waterverbruik per land (of per continent of regio), bedrijf, product (of dienst) en individu nagaan. Je bekijkt dan het totale volume aan zoet water dat wordt gebruikt voor de geconsumeerde goederen en diensten. Bij het waterverbruik is onderscheid gemaakt tussen regenwater, grond- en oppervlaktewater en vervuild water. Als je per land de voedselafdruk berekent, moet je niet de exportproductie vergeten. Landen als India, China en de Verenigde Staten hebben een grote watervoetafdruk, maar de producten die ze maken, zijn vaak bestemd voor de verkoop in andere landen. Het is dus niet helemaal eerlijk om alleen de herkomstlanden van het product verantwoordelijk te houden voor hun waterverspilling. Landen die de producten afnemen voor consumptie, spelen eveneens een belangrijke rol. Neem de watervoetafdruk van Europa. Die ligt voor veertig procent buiten de Europese grenzen. Naast soja importeert Europa bijvoorbeeld veel suiker en katoen, zogenaamde dorstige gewassen. Ook haalt Europa grote hoeveelheden soja uit Zuid-Amerika binnen. De consumptie binnen Europa is dus sterk afhankelijk van water afkomstig uit andere continenten. Ook Nederland, waar 89 procent van het totale waterverbruik afkomstig is uit geïmporteerde producten, verbruikt veel water in het buitenland.


HOEVEEL WATER ZIT ER IN JE DRANKJE? (1 druppel staat voor 10 liter water)

1 kop thee 30 liter

1 glas bier 75 liter

1 kop koffie 140 liter

1 glas wijn 120 liter

Daarnaast kun je de watervoetafdruk per bedrijf bekijken. Veel internationale bedrijven laten hun producten in lagelonenlanden maken. Meestal vanwege die lage lonen, maar soms ook omdat het klimaat gunstiger is voor het telen van het gewas, zoals het geval is bij cacao, bananen, katoen, thee, koffie, suikerriet en soja. De producten zijn uiteindelijk deels of volledig bestemd voor de export. Zowel bedrijven als hun toeleveranciers zijn dus aansprakelijk voor het waterverbruik (en de -vervuiling) in de productielanden. Ook kun je kijken naar het waterverbruik per productgroep. Maar liefst 85 procent van de mondiale watervoetafdruk is gerelateerd aan de consumptie van landbouwproducten. Tien procent komt van industriële producten en slechts vijf procent van huishoudelijk waterverbruik (in Nederland is dat overigens één procent). Het waterverbruik per individu wordt dus niet zozeer bepaald door wat er uit de kraan komt, maar door wat er uit de grond komt. Toch houdt de watervoetafdruk ook rekening met het gebruik van douche, toilet, centrale verwarming etc., want het gaat om het totaalplaatje. Op basis van het totaal aan geconsumeerde producten en diensten wordt berekend hoeveel liter per jaar je verbruikt, en dat is dan je watervoetafdruk.

De watervoetafdruk is minimaal 168 liter (als de suiker afkomstig is van bieten uit Nederland) en maximaal 309 liter (indien er suikerriet gebruikt wordt uit Cuba of maïs uit India). Het waterverbruik in het productieproces van de cola, vormt 99,7 tot 99,8% van de gehele watervoetafdruk van het product. De ingrediënten vergen het meeste water: 95-97%. Tussen 2-4% is nodig voor de PET-fles.

1/2 liter cola 168 liter

Gemiddeld verbruikt de Nederlander 2300 m2 water per jaar. Dat is bijna net zoveel als de inhoud van een Olympisch zwembad en bijna het dubbele van het waterverbruik van de gemiddelde wereldburger

2300 m2

Water in overvloed?

In een land van polders, gemalen en dijken is het lastig voor te stellen dat er niet genoeg water is. Ons aardoppervlak bestaat ONEWORLD 51


achtergrond

hoe bespaar je water? inderdaad voor zo’n zeventig procent uit water. Slechts drie procent hiervan is zoet water, waarvan slechts een klein deel beschikbaar is voor consumptie. Sommige regio’s kampen in bepaalde periodes met waterovervloed, terwijl er in andere gebieden dan juist weer een tekort is. Onze planeet reguleert wateraanvoer via de waterkringloop. Het water stapelt zich op in de vorm van wolken. Daarna valt het als neerslag op de aarde om vervolgens opnieuw te verdampen. De mens kan deze kringloop verstoren, bijvoorbeeld via grote stuwdammen of irrigatie van intensieve landbouw. Het zoetwatertekort in de wereld lijkt dan ook vooral een probleem van verdeling te zijn. Neem het fenomeen landjepik (land grabbing). Het gaat rijke landen niet alleen om de grond die ze opkopen in ontwikkelingslanden, juist het water is van essentieel belang. Zonder water kun je immers geen voedsel verbouwen. Dat geldt voor een land als Saudi-Arabië, dat zelf veel grond heeft, maar vooral woestijngrond. Daarom kopen investeringsmaatschappijen uit het land gebieden in Afrika op die wel geschikt zijn voor landbouw- en voedselproductie. Grootschalige, waterslurpende landbouwprojecten worden er opgezet. De oogst is bestemd voor export. Dit soort landbouw toepassen in gebieden die van oudsher al gevoelig zijn voor droogte, is vragen om moeilijkheden. In het ergste geval wordt de watervoorziening voor lokale boeren dusdanig verstoord dat hun akkers verdorren, de oogsten mislukken en het vee sterft. Drinkwater wordt schaars en honger ligt op de loer. De watervoetafdruk van Nederlandse consumenten wat betreft de consumptie van agrarische producten

Water is broodnodig

Niet alleen de landbouw heeft water nodig, ook de mens kan niet zonder: om te drinken, te douchen en de wc door te spoelen. 900 miljoen mensen hebben momenteel nog geen toegang tot drinkwater, 2,5 miljard mensen missen sanitaire voorzieningen. Gebrek aan schoon water kan uitdroging en ziekten veroorzaken. Schoon water is dus een vereiste voor een goede gezondheid. De natuur kan ook niet zonder zoet water. Denk aan moerassen, meren, rivieren en mangrovebossen die met hun planten en dieren behoren tot bijzondere ecosystemen. Bij overstromingen en heftige regenval slaan ze het water op, terwijl ze in drogere periodes fungeren als reservoir. Bij een storm of tyfoon doen ze windsnelheden afnemen. Ook breken die ecosystemen afval af, gaan ze erosie tegen en reguleren het klimaat.

De kraan dicht?

De druk op de wereldwijde watervoorziening neemt toe, volgens de Verenigde Naties. Dat komt onder meer door het groeiend aantal monden dat gevoed moet worden en door klimaatverandering die tot droogtes kan leiden. De toenemende economische ontwikkeling en urbanisatie vereisen zoet water. Beter watermanagement en efficiëntere landbouw zijn nodig voor de toekomst. Ook vervuiling dient aangepakt te worden, door afvalwater te recyclen of schoon te lozen. Bedrijven kunnen bovendien transparanter zijn in de rapportage van hun waterverbruik. Dat is nuttig voor consumenten die bewust voor producten willen kiezen waarbij minder water is verbruikt. En het is handig voor investeerders die criteria rond duurzaam waterbeheer meenemen in hun investeringsafwegingen.

Wat kun je zelf doen?

46% vlees en andere dierlijke producten 17% natuurlijke olie, oliegewassen 12% koffie, thee, cacao, tabak 8% granen en bier 6% katoen 5% fruit, noten en wijn 6% andere producten Bron: Water – een kostbaar goed, WWF 2010

52 ONEWORLD

Wil je meer weten over het waterverbruik per product, check dan de website www.waterfootprint.org. Daar kun je ook je eigen watervoetafdruk berekenen. In de uitgebreide versie vul je in wat en hoeveel je eet, hoe lang je onder de douche staat en hoe vaak je de planten water geeft. Wil je direct je waterverbruik verminderen? Let er dan bijvoorbeeld op dat je zo min mogelijk voedsel verspilt. Eten weggooigen is indirect een verspilling van het water dat tijdens het productieproces nodig was. Minder vlees eten helpt ook. In het overzicht op pagina 50 en 51 zie je van een aantal levensmiddelen hoeveel water ervoor verbruikt is. Op 22 maart 2013 is het Wereldwaterdag. Nederland is gastland voor de internationale viering, die dit jaar in het teken staat van Water Samenwerking. Dit omdat 2013 door de VN is uitgeroepen tot het jaar van internationale samenwerking op het gebied van water. www.wereld-water-dag.nl


OneWorld LIVE! Kauwen op water

HOE HANDEL IN VOEDSEL OOK HANDEL IN WATER IS Wereldwaterdag 22 maart 20.00 – 21.30 uur Studio/K, Amsterdam Gratis entree OneWorld en het FoodFilmFestival organiseren op Wereldwaterdag een spetterende talkshow over de rol van water bij de productie van ons voedsel. Want er zit nogal wat water in ons eten: voor één kopje koffie is zo’n 140 liter water nodig, voor een kilo rundvlees 15.000 liter. Hoe zit het precies met de grote water footprint van ons voedsel? Hoe erg zijn de vele liters waterverbruik? In Nederland hebben we misschien genoeg water, maar hoe zit dat aan de andere kant van de wereld? Tijd voor opheldering! Presentator Gerbrand Haverkamp (ministerie van Economische Zaken) en tafeldame Marijn Frank (Keuringsdienst van Waarde) spreken onder andere met Arjen Hoekstra, professor watermanagement aan de Universiteit Twente. Aan de hand van zijn gloednieuwe boek The Water Footprint of Modern Consumer Society legt Hoekstra uit hoe we minder waterverslindend kunnen consumeren. Daarnaast gaat het aan tafel over water grabbing en de impact van het onttrekken van water aan kwetsbare gebieden. En natuurlijk zijn er praktische oplossingen, zodat jij als consument ook iets kunt doen. Zo presenteert Het Voedingscentrum een nieuwe test om je eigen watervoedselafdruk te bepalen. Voorafgaand aan de talkshow kun je kijken naar de films The Well (2011) en The Bottled Life (2011). Kaartjes: € 9,50 per film. Voor meer informatie: www.oneworld.nl of www.foodfilmfestival.nl

LIVE

ONEWORLD 53


oPEN keuken

beeld Rob Hornstra

GEHEIMEN VAN DE THUISKOK

Roman maakt plov Waar de enige gevangenis van AbchaziĂŤ, in het dorp Dranda Wie Roman, kok en tevens gevangene Maakt plov, een rijstgerecht Wie eet mee personeel en gevangenen, maar om veiligheidsreden wordt niet iedereen toegelaten tot de gemeenschappelijke maaltijd Wat kost het niet veel meer dan 1 euro. Veel ingrediĂŤnten om de plov rijker te maken, worden naar binnen gesmokkeld. Ook in fruit, cake en snoep is levendige handel Altijd in huis kip, rijst en peterselie Wie doet de afwas gevangenen die corvee hebben, bedienen de enorme afwasmachines Kijk op www.oneworld.nl voor Romans recept

54 ONEWORLD


op de kop GeTikT HIp EN HANDIG

StiJN CHeCkt

kOOPJeS

Eitje scannen Beetje geluk

OneWorld wijst je de weg in een woud vol keurmerken, greenwashing en ecoclaims. Deze maand: een app om consumentenproducten te beoordelen op duurzaamheid. Fabrikant theQuestionMark.org Prijs gratis (iPhone en androïd) Oordeel Claim Duurzaam winkelen maakt de wereld beter. De app en site van QuestionMark helpen daarbij door producten te beoordelen op duurzaamheid. Makkelijk, handig en betrouwbaar. Ik probeer de testversie die nu online is. analyse QuestionMark is begonnen met vlees, eieren en zuivel, en hun plantaardige vervangers. Later volgen meer categorieën. Dus zet ik QuestionMark aan het werk met mijn doosje biologische eieren van Albert Heijn. Kwestie van de streepjescode scannen met mijn smartphone. Makkelijk zat. Mijn eieren krijgen een score tussen 1 en 10 op vier gebieden: gezondheid, milieu, biodiversiteit en dierenwelzijn. Met één klik kom ik bij een korte uitleg. Bij dierenwelzijn is die glashelder, bij de andere gebieden moet ik doorklikken naar de achterliggende wiki om meer te weten te komen. Hoe je de vier scores weegt, is aan jezelf. QuestionMark verbindt er geen waarde aan. Naast de scores van mijn biologi-

sche eieren zie ik ook hoe andere eieren het doen. Handig voor een volgende keer. Bij een pak yoghurt krijg ik alternatieven in de categorie toetjes. Ideaal als ik me breed oriënteer, maar als ik de meest duurzame yoghurt zoek, wordt het onoverzichtelijk door alle soja yoghurt en fruittoetjes. QuestionMark verzekert me dat goede subcategorieën dit straks voorkomen. QuestionMark is zelf onafhankelijk en haalt de gegevens uit openbare onderzoeken van experts. Iedereen mag commentaar leveren en aanvullen via de wiki, op vergelijkbare wijze als bij Wikipedia. Dat gebeurt nu nog weinig, maar QuestionMark verwacht meer reacties als de app breed gelanceerd is.

Oordeel Makkelijk, handig en betrouwbaar? De potentie van de test-app is groot, nu nog de puntjes op de i.

De zilversmeden van A beautiful story maken prachtige sieraden met gelukssymbolen. Maak jezelf of een ander blij met zo’n sieraad uit Nepal en geef mensen daar een beetje meer voorspoed. armbanden vanaf € 10,95 (afgebeeld is de Lucky Buddha bracelet, € 249,95) abeautifulstory.nl

Lekker flesje

Met iedere Sigg-Cuipoveldfles koop je een vierkante meter regenwoud in Panama, waarmee je helpt ontbossing tegen te gaan. Daarbij zijn de flessen ook veilig, licht en duurzaam. Sigg-Cuipo fles 0,6L € 16,23, mysigg.com/ category/cuipo

Oplaadtas

Deze tas met zonnepanelen houdt je tablet veilig en droog. Het zonnepaneel laadt een batterij op, die de energie doorgeeft aan je tablet. Power Case aB400, € 89,ecozo.nl/shop/solar_tassen

Stijn Cornelissen is journalist en schrijft kritisch over maatschappelijke projecten en duurzame producten. ONEWORLD 55


Media & culTuur LEZEN

DOEN Win win win Doe de quiz op oneworld.nl/regenboogbende en maak kans op een exemplaar van De Regenboogbende

uitgeLiCHt

Cadeautje voor de juf

E

igenlijk wilde Andrea Hirata De Regenboogbende helemaal niet publiceren. Hij was geen schrijver maar werkte als econoom bij het Indonesische telecombedrijf Telkom. Vanuit Indonesië vertelt Hirata over de telefoon: “Na de tsuami van 2004 hielp ik als vrijwilliger op Atjeh. Ik zag hoeveel scholen er waren vernield, en dacht aan mijn eigen schooltijd op Belitung. Ik besloot die periode te beschrijven als eerbetoon aan mijn lerares ibu (vrouw, moeder) Mus, en het manuscript aan haar cadeau te geven.” Het liep anders doordat iemand het manuscript stal, maar het vervolgens afleverde bij een uitgeverij. Die wist Hirata’s adres te achterhalen, en de rest

is geschiedenis. Van Laskar Pelangi, zoals Hirata’s debuut in het Indonesisch heet, werden vijf miljoen exemplaren verkocht. Er kwamen vertalingen in 25 landen, waaronder de recent verschenen Nederlandse vertaling. In 2008 werd het boek verfilmd. In De Regenboogbende vecht Ikal met klasgenoten voor het voortbestaan van hun school waar zij les krijgen van de vijftienjarige ibu Mus. De Regenboogbende verdedigt het bouwvallige gebouwtje op Belitung, een eiland ten oosten van Sumatra, met succes tegen mijnbedrijf PN, dat daar tin wil delven. Behalve spannende avonturen die Lintang, Mahar en de anderen beleven, beschrijft Hirata de paradijselijke natuur, lokale

NON-FiCtie

gebruiken en hoe bevolkingsgroepen vreedzaam samenleven. Dat laatste verklaart misschien het succes, denkt Hirata. “Mijn verhaal gaat over eenvoudige mensen onder elkaar. Ook wilde ik stemlozen een stem geven.” Door Hirata’s boek zien ook bedrijven vaker het belang in van scholing: sommige schenken twee procent van hun inkomsten aan beter onderwijs, aldus Hirata. “Onderwijs is een privilege, het beste wat een kind kan overkomen. En wist je dat er tegenwoordig acht keer zoveel toeristen naar Belitung komen?” aNNeMiek HuiJerMaN

De regenboogbende / andrea Hirata / atlas Contact / 318 pag. / € 19,95

rOMaN

Chinees zakengenie

Het nieuwe Zuid-Afrika

Ping Fu groeide op in het streng communistische China van Mao Zedong, ging naar Amerika, en is nu adviseur in het innovatieteam van president Obama. In acht onderwerpen over leiderschap, opgehangen aan een Chinese wijsheid, vertelt ze over haar leven, en deelt ze haar zakelijk inzicht.

Jabulile en Steve ontmoetten elkaar in de strijd tegen een regime dat hun een leven met elkaar verbood. Maar nu staan alle wegen open. Via hun belevenissen schrijft Nadine Gordimer, de belangrijkste Engelstalige schrijfster van Zuid-Afrika en Nobelprijswinnaar, in haar eerste politieke roman over de onopgeloste problemen van haar land.

tegenwind brengt de vlieger omhoog / Ping Fu en Meimei Fox / atlas Contact / € 22,50 56 ONEWORLD

een tijd als nooit tevoren / Nadine gordimer / De geus / € 22,95

eXPO kunst uit alle hoeken Een Afrikaans krachtbeeld ontmoet een Apple-computer. Onverwachte ontmoetingen is een ode aan de eigen collecties. Steeds worden twee museumstukken tegenover elkaar gezet. t/m 14 juli tropenmuseum, Lichthal tropenmuseum.nl

FiLMFeStivaL Films die ertoe doen In Den Haag vindt de 15e editie plaats van het Movies that Matter Film Festival. Met ca. 70 speelfilms en documentaires, talkshows en muziekoptredens. 21 t/m 27 maart 2013 Den Haag moviesthatmatter.nl

tHeater vrouwenlevens Joy Wielkens speelt met drie andere actrices moedige vrouwen van toen, als slavin op de plantages, en nu, in de muzikale voorstelling Rebelse vrouwen. Do 14 maart Provadja, alkmaar za 16 maart Stadsschouwburg, utrecht www.theater.nl

CONCert Nieuwe tango De nieuwe voorstelling Tango Novo van het gezelschap Tango Extremo is geïnspireerd op muziek uit Brazilië en Argentinië. za 16 maart De tamboer, Hoogeveen za 23 maart Het klooster, Woerden myspace.com/ quintetotangoextremo


LUISTEREN

KIJKEN

ugaNDa LuiStert Naar

FOtOBLOg

M

et haar mix van feministische teksten en West-Afrikaanse klanken valt Suzan Kerunen (33) op in de muziekindustrie van Uganda. Afwisselend zingend in het Engels en haar moedertaal Alur spreekt de zangeres zich uit voor verbetering van de positie van vrouwen. In Zeu, haar geboortedorp in het noorden van het land, gebruiken vrouwen het refrein van haar nummer Ngom als oppepper als ze een zware dag hebben; wanneer ze samen zingen over respect voelen de vrouwen zich gesterkt. Als Uganda’s officiële ambassadeur voor toerisme is Kerunen een voorbeeld van

hoe culturele gebruiken in de hedendaagse samenleving bewaard kunnen blijven. Haar band speelt op zowel WestAfrikaanse als westerse instrumenten, en zijzelf pronkt on stage altijd in traditionele, en toch moderne kleding. Haar dubbele nominatie voor de KORA All African Music Awards maakte haar populair bij het grote publiek. Naast eigen concerten staat Kerunen ook op de grote festivals in eigen land en organiseert ze benefietconcerten voor maatschappelijke projecten, zoals hiv-aidspreventie, voor vrouwen en kinderen.

Beeld toMer iFraH

Suzan Kerunen – Zangeres en activiste

Prisonphotography.org Verzameling foto’s uit gevangenissen over de hele wereld. Hierboven: beeld uit Israëls vrouwengevangenis Neve Tirza. FiLM

aNOek HOFkeNS

0neworld.nl/suzankerunen

geHOOrD

Muziek van Madagascar Régis Gizavo (53) is een meester op de accordeon, en ook vocaal doet hij het uitstekend. Met zijn warme, soms licht hese stem vertolkt hij de muziek van zijn geboorte-eiland Madagascar. Zijn nieuwste cd Ilakake is een kleurige staalkaart: van het swingende Brazil, een driest liefdeslied als Love tot de meeslepende titelsong, een aanklacht tegen de saffierindustrie, die het gehucht Ilakaka veranderde in een problematische boomtown. Een fijne introductie in de Malagassische muziek. ilakake / régis gizavo / L’autre Distribution / ca. € 15,-

De Chinese speefilm Wu Xia (2012) gaat over de vraag of een crimineel die mensen doodde, écht kan veranderen. Liu Jin-xi komt naar een dorp, en trouwt daar. Over zijn verleden zwijgt hij, voor de dorpelingen belichaamt hij het fatsoen. Dan beroven twee mannen een winkelier. Liu redt hem en doodt de overvallers. Een rechercheur onderzoekt de zaak. De manier van doden blijkt opvallend: het is de specialiteit van een van de beruchtste misdaadorganisaties in het land. Steeds als de rechercheur denkt duidelijkheid te krijgen over wie Liu echt is, ontdekt hij een aspect van de man waardoor hij gaat twijfelen. Schuilt er in deze liefdevolle man nog steeds een misdadiger? Of is hij echt veranderd? Het is alsof filmmaker Peter Chan het vertrouwen wilde herstellen in het Chinese vechtfilmgenre, en dat een goed verhaal wél te combineren is met de bekende vechtkunst. Als dit zijn opdracht was, is hij daarin ruimschoots geslaagd. vaMBa SHeriF

verkrijgbaar op dvd ONEWORLD 57


MIJN OPLOSSING

tekst Marianne Wilschut

WERELDVERBETERAAR PRESENTEERT PLAN

Van ruilen komt praten Wie Anne Marie Verkade-Diphoorn (34), marketingspecialist Wil Mensen via eten met elkaar verbinden Idee ProviandRuil.nl, een site waar mensen eten dat ze over hebben, met elkaar kunnen ruilen Puilde de voorraadkast thuis uit? “Dat valt mee, maar sinds wij drie kippen in de tuin hebben, had ik regelmatig eieren over. Die gaf ik dan weg aan buren, vrienden of collega’s. Vaak kreeg ik daar spontaan een potje zelfgemaakte jam, of bietjes en courgettes uit de moestuin voor terug. Toen dacht ik: dat moet je groter trekken.” Hoe werkt het? “Via de site kom je op een Facebookpagina waarop je eten kunt aanbieden dat je te veel gekocht, te veel geteeld of te veel gekookt hebt. Dat varieert van pompoenen uit de moestuin en zelfgemaakte soep, tot spullen uit het kerstpakket of te gretig gekochte hamsteraanbiedingen, die anders misschien in de vuilnisbak zouden belanden.”

Beeld Anaïs López

Maar het gezegde luidt: van ruilen komt huilen… “Nee, hoor. Eten ruilen is juist ook een gemakkelijke manier om een praatje aan te knopen. Het tegengaan van voedselverspilling vind ik belangrijk, maar het versterken van sociale contacten nog meer. Ik ben opgegroeid op een boerderij en daar was het heel normaal om overschotten weg te geven of je buren te helpen. Die gedachte wil ik graag verspreiden.”

58 ONEWORLD

Zijn het niet vooral de brave, betrokken wereldburgers die hierop reageren? “Vaak zijn dat wel de koplopers. Zij zijn belangrijk, maar het liefst zou ik met deze manier van ruilen ouderen uit hun isolement trekken, en hoger en lager opgeleiden die misschien nog niet zo bezig zijn met bewust consumeren, met elkaar in contact brengen. Via ruilwinkels en beurzen, en hopelijk ook een app voor de mobiele telefoon, bereik ik straks een groter publiek. Daarnaast ben ik door Libelle genomineerd voor hun Sterverkiezing. Wie weet levert dat nieuwe gezichten op de site op.” www.proviandruil.nl


International Food & Agribusiness applied science for a better world

Internationaal duurzaam ondernemerschap, dat is waar de opleiding International Food & Agribusiness in een notendop om draait. Dat wil zeggen internationaal zaken doen met respect voor mens en milieu. Ben jij geïnteresseerd in duurzaamheid? Ben je open-minded en heb je interesse in de wereld en andere culturen? Noem je jezelf betrokken bij je leefomgeving en ver daarbuiten, ben je gedreven, creatief maar ook zakelijk?

Open dag 16 maart 2013 Oriëntatiedag 26 maart 2013

www.hashogeschool.nl / HAShogeschool

©UTZ Certified

Dan is de opleiding International Food & Agribusiness jou op het lijf geschreven.


MOVIESTHATMATTER FESTIVAL

22 - 28 MAART 2012 DEN HAAG

21-27 MRT 2013 DEN HAAG © Blue Noses - Epoch of Clemency


OneWorld nr 2