Page 6

6

22 мамыр, бейсенбі, 2014 жыл

ЌОЄАМ

www.saryarka-samaly.kz

ТЈРБИЕ

ЈДЕПТІ БАЛА ТЈРБИЕЛЕУ ХАЌЫНДА немесе отбасы їлкендеріне арнау сґз Ана тілі мен ўлттыќ тјрбие – егіз ўєым. Адамныѕ бойындаєы бар асыл ќасиеттер тіл арќылы келіп, рухани кїшке айналатыны баршаєа белгілі жай. Тілдіѕ жас ўрпаќќа їйретері де, берер тјлімі де ґлшеусіз. Бўл турасында Абай бабамыз «Естілердіѕ айтќан сґздерін ескеріп жїрген кісі ґзі де есті болады» деген екен. Тілге ќатысты ел аузында саќталєан естілерден ќалєан тјрбиелік мјнді сґздер аз емес. Айталыќ, «Халыќтыѕ жаны – тілінде», «Тјрбие тілден басталады», «Ґнегелі ґмірден – ґнегелі сґз», «Жаќсы сґйлесе, аузынан гїл тґгіледі, жаман сґйлесе, аузынан жын тґгіледі» жјне таєы басќа пайымдаулар болып тўжырымдалєан. Сондай-аќ, сґз зергерлері айтќан мынадай аталы сґздер де бар: «Білімдіден шыќќан сґз талаптыєа болсын кез» (Абай), «Біліп сґйле, сґзіѕде сґл, ґѕ болсын. Сґзіѕ тїпсіз ќараѕєыда кґз болсын» (Жїсіп Баласаєўн), «Бўлбўлдай сайраєан, мґлдір судай таза, жарєа соќќан толќындай екпінді, наркескендей ґткір ќазаќ тілі» (Міржаќып Дулатов), «Јркімге туєан тілі – туєан шеше, оєан бала міндетті сан мыѕ есе» (Сјбит Мўќанов), «Тілден биік асќар жоќ, тілден асќан байлыќ жоќ, тілден тереѕ теѕіз жоќ» (Єабит Мїсірепов) жјне таєы басќалар. Міне, сґз ќўдіреті. Сґз арќылы жасґспірімді ўлттыќ ќўндылыќтарєа тјрбиелеуге мїмкіндік мол. Ел іші сґз ґнерін тереѕ игерудіѕ мектебі саналады. Осындай ортада тјрбиеленген жастар сґйлейтін сґзіне аса жауапты ќарап, аз болса да, сґз сґйлеуге жаттыєады. «Ана сїті бой ґсіреді, ана тілі ой ґсіреді» немесе «Айтушы аќылды болса, тыѕдаушы дана болады» дегендей, болашаќ ўрпаќ бойына тереѕ ойлы таєылымды сґздерді ўялату – отбасында јке-шеше мен ата-јженіѕ де міндеті. Бїгінгі кїнделікті ґмірде їлкендеріміздіѕ мўндай сауапты ќадамєа барып жїргендері кґп байќалмайды. Јрине, ґкінішті-аќ. Ќайта керісінше, атасы мен немересініѕ, јжесі мен шґбересініѕ бір-бірімен орысша, кей жаєдайда ќазаќ жјне орыс

тілдерініѕ сґздерін: - Ата, маєан сникерс купишь? - Јрине, ќўлыным, саєан куплю сникерс; - Ажека, хочу играть на улице. - Балапаным, алдымен сені киіндірейін, сосын будешь играть на улице, - дегендей араластыра сґйлейтіндеріне ќалайша таѕєалмассыз?! Сонда бўлардыѕ бала тілініѕ шўбарлануына мјн бермегендері ќалай? Бїлдіршіндер ќолданєан орыс сґздерініѕ орнына олардыѕ ќазаќша баламаларын айтып, тїсіндірсе болмас па еді деп те іштей тїѕілесіз. Ал ата мен јжелерге «Сіздердіѕ бўларыѕ не?» деген сауал тастасаќ, айтатындары: - Біз немереміз бен шґберемізге ќазаќша їйретпейік демейміз, ґзімізше їйретудей-аќ їйретеміз, біраќ бўлардыѕ јке-шешелері екеуара да, кґпшілік жаєдайда баласымен де орысша сґйлеседі. Олар біздіѕ айтќанымызды ќўлаќтарына аспайды. Баланыѕ ыѕєайына жыєылып, кейде ґзіміз де орысшаны араластырып жіберетініміз бар єой, - деп аќталады. Бўл жерде бїлдіршіндердіѕ кінјсі жоќ. Кінј – туєан тілімізге орыс тілініѕ ґктемдігін жїргізіп отырєан отбасы їлкендерінде, тіпті, тїптеп келгенде олардыѕ ќазаќ тілін ќолдану еѕ алдымен ќазаќтардыѕ ґз ісі екендігін сезінбеулерінде. Ўлты ќазаќ бола тўра, ана тілін менсінбеу – їлкен мін. Бўл намыстыѕ жоќтыєын да байќатса керек. Ґзге ўлыстардыѕ ґкілдері ќазаќ тілін жаппай їйренуге ќўлшыныс танытып жатќан шаќта ќандастарымыздыѕ бўл тілге селќостыќ танытулары еліміздегі тіл саясатын елемеушілік, оєан азаматтыќ тўрєыдан мјн бермеушілік болып саналмай ма? Иј, бўєан јттеген-ай демеске лажыѕ жоќ! Ќўрметті јкелер мен шешелер, аталар мен јжелер! Бїгінгі ўрпаќ – ел ертеѕі, жарќын болашаќтыѕ азаматтары. Олар їлкендерге ќарап бой тїзейді. Олардыѕ таєдырына атїсті ќарамалыќ. Еліміздіѕ ертеѕін бїгін ойлайыќ! Елбасымыз Н.Ј.Назарбаевтыѕ «Ќазаќстанныѕ болашаєы – ќазаќ тіліѕде!» деген ќанатты сґзін јрдайым ескере отырып, ґмір аєымына лайыќты

јрекет жасаєанымыз жґн болар еді. Дана халќымыз «Баланы – жастан» дейді. Олай болса, бала тјрбиесінде адамныѕ јрќилы кґѕіл-кїйініѕ јсерімен айтылатын сґз орамдарыныѕ орны ерекше. Мўндай сґз ќолданысы жасґспірімді јдептілік, ќайырымдылыќ, кішіпейілдік, инбаттылыќ, адамгершілік, мјдениеттілік, жауапкершілік сияќты адами ќасиеттерге баулиды. Демек, болашаќ ўрпаќќа обал-сауапты ўќтырып, їлкенге ќўрмет білдіріп, кішіге ќамќор болатындай кґѕілкїй лебізімен имандылыќќа бет бўрєызу їлкендердіѕ игі маќсаты болуы керек.

Бўл жерде бїлдіршіндердіѕ кінјсі жоќ. Кінј – туєан тілімізге орыс тілініѕ ґктемдігін жїргізіп отырєан отбасы їлкендерінде, тіпті тїптеп келгенде олардыѕ ќазаќ тілін ќолдану еѕ алдымен ќазаќтардыѕ ґз ісі екендігін сезінбеулерінде Адамдар арасындаєы сыйластыќ амандыќ сўраудан бастау алады. Амандасудыѕ бірнеше тїрі бар. «Ассалаумаєалайкїм!» деп ер жыныстылар амандасса, ерлер жаєы јйел адамдармен «Сјлеметсіз бе?», «Есенсіз бе?» деп амандасады. Ал жастар жаєы егде жастаєы јйел адамдармен «Жаќсымысыз!» , «Армысыз!», «Амансыз ба?» деп амандасып жатады. Жастар жаєы жасы їлкенмен орнынан тўрып амандасады да, орын ўсынады. Ата-бабаларымыз отбасында тыйым сґздерді маќсатты ќолданєан. Олар осындай сґздер арќылы жас ўрпаќты жаман јдеттен, теріс ќылыќтан, дґрекі мінезден саќтандырєан.

«Їлкенніѕ жолын кеспе», «Жасы їлкеннен жоєары отырма», «Ата-ананыѕ бетінен алма», «Їлкенніѕ ыќыласынан бўрын асќа ќолыѕды созба», «Тамаќ ішіп болєаннан кейін ас ќайырылып, бата жасалмай тўрып кетуге болмайды» жјне т.б. сґздер соныѕ айќын айєаєы. Тіліміз туыстыќ ќарым-ќатынасќа ќатысты ґмірлік маѕызы бар єибратты наќыл сґздер мен маќал-мјтелдерден де кенде емес. Олар да жас ўрпаќты сыйластыќќа, бауырмалдыќќа, адамгершілікке шаќырады. Мысалы: «Алтау ала болса, ауыздаєы кетеді, тґртеу тїгел болса, тґбедегі келеді», «Атадан ўл туса игі, ата жолын ќуса игі», «Аєасы бардыѕ жаєасы бар, інісі бардыѕ тынысы бар, баласы бардыѕ панасы бар», «Туєан анасын сыйламаєанды туєан баласы сыйламас», «Јке жїрегі таудан їлкен, ана жїрегі теѕізден тереѕ», «Ўл ўдайы ізетті боп тўрса егер – јке-шеше жїзі жайнап нўр себер» (Ж. Баласаєўн), «Адам баќыты їш нјрсеге байланысты. Олар: жаќсы жар, денсаулыќ жјне ґзіѕе ўнайтын мамандыќ» (К.Маркс). Мјселе тјрбиеніѕ алтын діѕгегі – отбасында. Осы сґз орамдарыныѕ астарына їѕіліп, маєыналарын балаєа барынша ўєыныќты да жатыќ тілмен тїсіндіре отырып, оны ўлттыќ алтын ќасиеттер уызына жарытуда болса керек. Сонда єана ана тілін жетік білетін, ўлттыќ сана-сезімі жоєары, елін, жерін, халќын сїйетін рухы биік ўрпаќ тјрбиеленбек. Мўндай тјрбие алєан жеткіншек їйде де, тїзде де ґзін тек жаќсы жаєынан кґрсетіп жїретін болады. Тектілік танытып, ата-ана їмітін аќтап, ґз ортасында сый-ќўрметке бґленіп жїрген баладан неге айналмасќа! Сґз соѕында баланыѕ адал да инабатты адам болып ќалыптасуы їшін оєан ата-анасы, отбасындаєы басќа да їлкендер їлгі болуєа тиіс демекпіз. Сондыќтан, бойына ўлтыныѕ ќўндылыќтарын барынша ўялатќан, јдептен озбайтын ґнегелі ўрпаќ тјрбиелеу ісіне атсалысайыќ, аєайын! Ульян МАЌЎЛ, Павлодар ќаласы.

ЈСКЕРИ ДАЅЌ Майдан Сјлменов - кеѕестік кезеѕде стратегиялыќ маѕызы бар су асты атомды ракеталыќ крейсердіѕ командирі ќызметін атќарєан жалєыз ќазаќ. Єўмырыныѕ жиырма бес жылын јскери-теѕіз кїштеріне арнады.

М

айдан Сјлменов Железин ауданы Антоновка ауылында туып-ґсті. Сондаєы орта мектепті бітірді. 1965 жылы Кеѕес јскері ќатарына алынып, Байќоѕыр єарыш айлаєында басталєан жауынгерлік ќызметі оныѕ алдаєы ґмірін айќындап берді десек, ќателеспеспіз. Ол кезде јскери ќызмет їш жыл болатын-ды. Кеѕес ґкіметініѕ јр аймаєынан келген сарбаздар да кґп болды. Майданда ленинградтыќ сарбаз Артамоновпен жаќын араласып, дос болып кетті. Артамонов ґзініѕ туєан ќаласы Нева жайлы жиі јѕгімелейтін. Ќатарластарын ондаєы аќ тїнніѕ романтикаєа толы сюжеттерімен, Эрмитажєа барєан экскурсияларымен тамсандырып, таѕ ќалдыратын. Бір сґзбен айтќанда, шаћардыѕ артыќшылыќтарын тілге тиек етіп, сарбаздарды су асты жїзудіѕ Ленин комсомолы атындаєы жоєары јскери-теѕіз училищесіне оќуєа тїсуге їгіттейді. Сґйтіп жеті адам аталмыш оќу орнында білім алуєа ниет танытып, екеуі єана ќабылданады. Олардыѕ бірі – јскери зымыранды басќаруды бастау бґлімініѕ бўрынєы командирі Майдан Сјлменов. Оќуын ойдаєыдай тјмамдап, Тыныќ мўхит флотында ќызмет етуге жолдама алады. Біраќ жалєыз аттанєан жоќ. 3-курста оќып жїргенінде мектепте бірге оќыєан Ќарлыєаш есімді бойжеткенге їйленген еді. Ерекше јскери ќызметтегі он жыл Майдан Сјлменўлына јр сґзді байыппен айтуды їйретті. Сондыќтан да болар, жауынгерлік ќызметі туралы аса ашылып айтпайды. Владивостокќа барып, мўнда бір жылєа жуыќ уаќыт ќызмет еткен кезде 667-Б їлгісіндегі жаѕа зымыранды су асты кемелері келіп, ќызметті сол кемелерде жалєастыру міндеті тўрды. Бўл туралы Майдан Сјлменўлы былай дейді: - Біраз азаматтарды Эстонияда оќыттыќ. Онда бір жарым жыл оќып, жаѕа ќайыќтыѕ

ќыр-сырын меѕгерді. Кемедегі бґлек орынныѕ, топтыѕ командирі болдым. Одан соѕ теѕіз жаєалауына барып, јскери ќайыќты ќабылдап алдыќ. Бастапќыда зымыранды басќару тобына, кейін басќа ќайыќќа ауыстырылып, электромеханиктердіѕ тобына басшылыќ

Су асты крейсерін тізгіндеген казак еттім. Одан соѕ басшылыќ БЧ-2 бґлімініѕ командирі етіп таєайындады. Ќызметтік жолым осылай ґрбіді. 1982 жылы јскери командование ќазаќ жігітіне сенім артып, оны атомдыќ су асты кемеcініѕ командирі етіп таєайындайды. Сол кезде ол їшінші рангты капитан болатын. - Су асты сапарларыныѕ негізгі маќсаты Кеѕес Одаєыныѕ ќызыєушылыќтарын ќорєау болатын. Мјселен, Тыныќ мўхиты флотыныѕ су асты ќайыќтары теѕіздер мен мўхиттарєа белгілі бір ауќым кґлемінде шыєарылатын. Біз їш ай мерзімге жыраќќа кететінбіз. Мўхиттыѕ бір бґлігінде јскери кезекшілік еттік. Егер зымыранды ќаруды пайдалануєа дабыл тїссе, ол бірден командир постына жетіп, шешім ќабылданады. Дегенмен, ондай тґтенше жаєдай меніѕ тјжірибемде болєан жоќ, - дейді командир. Майдан Сјлменўлыныѕ айтуынша, 667-Б

кемесінде шамамен 9 мыѕ километрге дейін ўшып, єаламшарды кез келген нїктеден айнала алатын 12 баллистикалыќ зымыран болєан. Оларды ўшырудыѕ су асты жјне су їсті амалдары бар екен. - Меніѕ ќайыєымныѕ экипажында 137 адам болды. Мўндай техниканыѕ командирі болу – аса жауапты міндет. Соєыс жариялаудан басќа мјселелердіѕ барлыєын шешеді. Кез келген адамды заѕєа сыймайтын јрекеті їшін ќўрыќтап, жазалауєа, тіпті ґлім жазасына кесуі мїмкін. Кемені ќорєау їшін торпедалыќ ќаруды ќолдануєа ќўќыєы бар. Ал зымырандыќ ќару мемлекет басшысыныѕ рўќсатымен єана пайдаланылады. Зымырандыќ ќаруды ќолдануєа барлыќ шифрлар сјйкес келсе єана дайындыќ басталады. Біраќ мўндай жайт кездескен жоќ. Тек жаттыєу барысында кґрдік. Ал оќу-жаттыєу жўмыстары жїйелі жїргізілетін. Јскери ќызметте

осындай жўмыстарды атќардыќ, - деп еске алды ол. Майдан Сјлменўлыныѕ жадында саќталєан сјттер бўл єана емес. Мысалы, ќызметке жаѕадан араласќандарды ќабылдау, їш ай бойы «Украина» проекторы арќылы бірлі-екілі фильмді єана кґру. Мўныѕ барлыєын јскери ќызметкер сол шаќтыѕ ќызыќты сјттеріне балайды. Јскери ќызметтіѕ ќиындыќтары ґз алдына бґлек јѕгіме. Ќайыќ су астында он жылєа жуыќ уаќыт бойы табандап жата алады. Алайда адамдар тек їш ай єана шыдауєа ќауќарлы. Сонымен ќатар бірќалыпты ґмір де жалыќтырады екен. Біраќ командир теѕіз флоты јскерлеріне мемлекет тарапынан ерекше кґмек болєанын жасырып ќалмады. Мамандарды ќатаѕ сыннан ґткізу, жаѕа техникалармен жабдыќтау, тіпті азыќ-тїлікпен ќамтамасыз ету жан-жаќты ќарастырылєан. Он жылдыќ ќызметтен кейін Майдан Сјлменов Ленинградќа ќайта оралды. Бўл жолєы маќсаты да білім ќуу еді. Стратегиялыќ маѕызы бар су асты ќайыќтары командирлерініѕ жоєары офицерлік сыныптарыныѕ тыѕдаушысы атанды. Осында екі жыл білім алып, Камчаткаєа жол тартты. Тыныќ мўхиты флотыныѕ јскери жјне жедел дайындыєыныѕ 8-дивизия штабы бастыєыныѕ аєа кґмекшісі ќызметін атќарды. Ал 1992 жылы екінші ранг капитаны Майдан Сјлменов ќўрметті демалысќа шыєып, атамекені – Ќазаќ жеріне оралды. Біраз жыл Шымкент ќаласында тўрды. 1993 жылы ЌР Президентініѕ «Ќазаќстанныѕ теѕіз-јскери кїштерін ќўру» туралы Жарлыєы жарияланды. М.Сјлменов ЌР ТЈК кемелері дивизионыныѕ командирі ќызметіне таєайындалып, Аќтау ќаласына ќоныс аударды. Оныѕ кґп жылєы адал еѕбегі еленбей ќалєан жоќ. «Кіршіксіз јскери ќызметі їшін» медалініѕ барлыќ їш дјрежесініѕ, «КСРО Ќарулы Кїштерініѕ ардагері» марапатыныѕ иегері.

Нўрлан ЈБЕЛДИНОВ.

Бразилияныѕ футболшылар кјсіподаєы Халыќаралыќ футбол федерациясынан (ФИФА) алдаєы јлем чемпионаты кезінде ќатты ыстыќта футбол ойнауєа тыйым салуын талап етуде.

22 05 2014  
22 05 2014  
Advertisement