Page 1

Το ΕΝΑ και ΜΟΝΑ∆ΙΚΟ διαδικτυακό περιοδικό για το ΒΙΒΛΙΟ Συνεντεύξεις, παρουσιάσεις, ειδήσεις, αναλύσεις, πορτρέτα

Πανεπιστηµιακές

Εκδόσεις Κρήτης Μιχάλης Ράπτης (Pablo) και η Αλγερινή Επανάσταση Η Κυβέρνηση του Βουνού Χρήστος Γκογκόρνας Μέλπω Αξιώτη Κωστής Παπαγιώργης Βασίλης Αλεξάκης Πάνος Καρνέζης Ισλάµ και βία Γκαµπριέλ Γκαρσία Μάρκες Εδουάρδο Γκαλεάνο Άλις Μονρό Ρίτσαρντ Φλάναγκαν Ζάουµε Καµπρέ Φίλιπ Ροτ Πωλ Βαλερύ Ντέιβιντ Φόστερ Ουάλας Ανοιχτό Αναγνωστήριο ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2016


ΕΚΔΟΤΗΣ: Νίκος Καραμπάσης ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ: Χρήστος Η. Χαλαζιάς ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ: Βασίλης Κ. Καλαμαράς ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ: Βιβλιοθηκάριος Αναστασία Κυπαρίσση Χρήστος Κωνσταντίνου Αργυρώ Μαντόγλου Γιάννης Ν. Φέρτης Ελένη Χατζή ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΚΔΟΣΗΣ: Δημήτρης Παπανικολάου ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ- ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ: Ευγενία Κανέλλη ΛΟΓΟΤΥΠΟ-ΕΞΩΦΥΛΛΟ: Constantin Xenakis

Είµαστε οµάδα

Η

έκδοση της Ανοιχτής Βιβλιοθήκης από το iR- μια «επιθεώρηση για το βιβλίο» και την γνώση – με ικανοποιεί ιδιαίτερα. Είναι μια καινοτομική προσπάθεια που «δένει» το «χθες» του έντυπου βιβλίου με το «αύριο», που μας προσφέρει η τεχνολογία «στα δίκτυα». Και είμαστε μόλις στην…αρχή. Νιώθω ικανοποίηση γιατί αυτή η προσπάθεια, έγινε εφικτή, χάρη στον απόλυτο επαγγελματικό ενθουσιασμό όλης της «ομάδας μας», κάτω από εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες, που όπως όλοι γνωρίζουμε επικρατούν εδώ και καιρό στην χώρα μας. Θέλω ιδιαίτερα να ευχαριστήσω τον Constantin Xenakis για το λογότυπο του περιοδικού μας – ο ελληνισμός και οι άνθρωποι του «έρχονται από μακριά και πάνε πολύ μακριά…». Η Ανοιχτή Βιβλιοθήκη του iR θα είναι επίσης στους χορηγούς επικοινωνίας στο 45ο Φεστιβάλ Βιβλίου που θα διεξαχθεί στους υπαίθριους χώρους του Ζαππείου (02-18/09 2016). Μια υπόσχεση μπορώ να δώσω: Το iR σηματοδοτεί την επαγγελματική ποιότητα. Η γνώση είναι δύναμη. Ο πολιτισμός, είναι «στάση ζωής». Και το βιβλίο «με όλο τον κόσμο του, είναι εδώ, για να μας συναρπάσει». Ένα ταξίδι γνώσης, δημιουργικής φαντασίας και πολιτισμού. Καλό ξεκίνημα…. Νίκος Καραμπάσης

Ξεκινάµε

Σ

ήμερα ξεκινάμε τις διαδρομές του πνεύματος με την Ανοιχτή Βιβλιοθήκη του iR, δίνοντας την δυνατότητα στους αναγνώστες μας να πληροφορούνται, να συμμετέχουν, αλλά και να γνωρίζουν τα πνευματικά δρώμενα, σ’ όλα τα επίπεδα. Ξεκινάμε, πιστεύοντας πως στην σημερινή Διαδικτυακή Επανάσταση, οι ταχύτατοι «λεωφόροι της πληροφορίας», παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην αντιπαράθεση των ιδεών, για την σωστή και ουσιαστική γνώση και ενημέρωση, του κάθε πολίτη. Προχωράμε με συνεργασίες κορυφαίων ειδικών, καθηγητών πανεπιστημίου, κριτικών της λογοτεχνίας, δοκιμιογράφων και ιστορικών. Από τις σελίδες της κάθε έκδοσης μας, θα «παρελάσουν», όλα τα πρόσωπα του Ελληνικού και Παγκόσμιου πνεύματος, και ταυτόχρονα όλοι οι σύγχρονοι δημιουργοί που συνέβαλαν και συμβάλλουν με τις πνευματικές τους παρεμβάσεις, για μια ουσιώδη αλλαγή στην κατεστημένη κοινωνική τάξη, για τη δημιουργία μιας κοινωνίας ισότιμης, ισόνομης, αξιοκρατικής και ειρηνικής, δίνοντας στους πολίτες περισσότερο ελεύθερο χρόνο για να σκέφτονται και να ζούνε ως άνθρωποι και όχι ως «ρομπότ». Η Ανοιχτή Βιβλιοθήκη του iR θα δίνει βήμα σ’ όλους τους πνευματικούς ανθρώπους – με την ευρεία έννοια του όρου – για να προβάλλουν τις απόψεις και το έργο τους, με σεβασμό στους αναγνώστες μας. Στην Ανοιχτή Βιβλιοθήκη του iR θα υπάρχει όμως και ο δικός σας χώρος, ο χώρος δηλαδή των αναγνωστών, για να προτείνετε να παρουσιάσουμε κάποιον ή κάποια συγγραφέα. Καλό μας ταξίδι, με συντροφιά την Ανοιχτή Βιβλιοθήκη του iR στις διαδρομές του προβληματισμού και της αντιπαράθεσης των ιδεών. Υ.Σ: Δυο λόγια για την ιστορία του εγχειρήματος. Από καιρό είχα τη σκέψη να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο site που το περιεχόμενο του να καλύπτει τις πνευματικές ανησυχίες των νεοελλήνων. Η πρώτη κουβέντα έγινε, πριν περίπου ένα χρόνο με τον φίλο Νίκο Καραμπάση, ιδρυτή του iReporterWorld. Κάθε φορά όλο και κάτι προέκυπτε και το αναβάλαμε για μια άλλη φορά. Με τα όσο συμβαίνουν σήμερα στη χώρα μας αλλά και διεθνώς, με την κατευθυνόμενη πληροφόρηση του κατεστημένου και τη σταδιακή αλλοτρίωση των πολιτών, με την προβολή συγκεκριμένων ανθρώπων του πνεύματος που εξυπηρετούν τον αποπροσανατολισμό της κοινωνίας από τα άμεσα προβλήματά της, είπαμε ότι δεν πάει άλλο και θα πρέπει να ξεκινήσουμε ΤΩΡΑ να πληροφορούμε, όσο μπορούμε καλύτερα, τους πολίτες στα πνευματικά δρώμενα. Χρήστος Η. Χαλαζιάς


Ο

Με πρότυπο την ποιότητα Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΟΣ: ΒΑΣΙΛΗΣ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ

ι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης καταξιώθηκαν, εδώ και τριάντα δύο χρόνιααπό το 1984, χρονιά ίδρυσής τους- στη συνείδηση των αναγνωστών. Οπωσδήποτε και υπηρέτησαν–και υπηρετούν-το πανεπιστημιακό campus, χωρίς όμως να κλείνουν τα μάτια στον διά βίου μάθησης αναγνώστη. Εκεί πιστεύουμε ότι έγκειται η επιτυχία τους: ότι έφεραν σε διάλογο το πανεπιστήμιο, με την κοινωνία, την ανοιχτή κοινωνία των πολιτών. Η οποία δεν αρκείται σε στερεοτυπικές αναγνώσεις, δεν εξαντλεί τις κρίσεις της στο θυμικό, δεν φυλακίζει την σκέψη της σε ιδεολογικά θέσφατα, δεν παγιδεύεται στο στρατοπεδικό δογματισμό. Με τις Π.Ε.Κ. ενηλικιωθήκαμε μαζί, εμείς τα «παιδιά» της δεκαετίας του ’80 που αναζητούσαμε επίμονα, και καθόλου φανατικά, τη βιβλιογραφία υποδομής, ώστε να πάρουμε απαντήσεις στα ερωτήματά μας. Και η γκάμα των επιλογών τους ήταν και παραμένει ευρύτατη: σ’ όλους τους κλάδους των θετικών και ανθρωπιστικών επιστημών. Τίτλοι των θετικών επιστημών-ίσως απροσπέλαστοι ακόμη και από το υποψιασμένο κοινό-, έρριχναν, παράλληλα, σε κινητικότητα το εκδοτικό επιτελείο. Το αποτέλεσμα αυτής της αναζήτησης δεν άργησε να φανεί: η έκδοση της «Κόμης της Βερενίκης» του Γιώργου Γραμματικάκη. Ετσι, γιά να αναφέρουμε ένα παράδειγμα, στο οποίο ο σημαίνων επιστήμονας εμβάπτισε τον ορθό λόγο της αστροφυσικής στην λυρική αφήγηση, μετατρέποντας την επιστήμη του ουρανού σε λαϊκό ανάγνωσμα. Δεν θέλουμε από την πλευρά μας να φλυαρήσουμε, καθώς το πορτρέτο των Π.Ε.Κ. το φιλοτεχνεί με το καλύτερο τρόπο σε συνέντευξη –θα τη διαβάσετε στις επόμενες σελίδες-που μας παραχώρησε η διευθύντρια του εκδοτικού εγχειρήματος Διονυσία Δασκάλου. Θα σταθούμε στη σειρά «Προοπτικές» που φέρει την υπογραφή του αναπληρωτή διευθυντή Θάνου Σαμαρτζή και του χαλκέντερου Νίκου Κουμπιά. Η ιδιαι-

τερότητά της έγκειται ότι προτείνουν «καταξιωμένα, ευσύνοπτα και προσιτά βιβλία, για τον μέσο Έλληνα αναγνώστη, πάνω σε θέματα που-έμμεσα ή άμεσακυριαρχούν στις συζητήσεις τόσο στις δημόσιες όσο και στις ιδιωτικές». Τελευταία κατάθεση τα δοκίμια για τον παπαδιαμαντικό κόσμο «Ο στεναγμός των πενήτων» διά της έγκυρης υπογραφής του Σταύρου Ζουμπουλάκη. Σε κινηματογράφηση από τον σκηνοθέτη Χρήστο Μπάρμπα, στον νέο αθηναϊκό χώρο των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, στο νεοκλασικό επί της οδού Θουκυδίδου 4 της Πλάκας, παρουσιάζονται σ’ αυτό το αφιέρωμα δύο σημαντικά πρόσφατα βιβλία. Ας τα δούμε ποιά είναι: Η ειδική παθολόγος και γηρίατρος Ευρυδίκη Κραββαρίτη μας μιλάει γιά το βιβλίο του Ινδοαμερικανού χειρούργου Ατούλ Γκαουάντε, «Εμείς οι θνητοί. Τα όρια της ιατρικής και τι έχει πράγματι σημασία όταν το τέλος πλησιάζει» (σειρά: «Προοπτικές»). Με πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία, το αφήγημα αυτό, στοχάζεται και ανοστοχάζεται πάνω στα όρια του σώματος, όταν η ανίατη ασθένεια καλπάζει και ο θάνατος δεν αργεί να επέλθει. Ο επιμελητής της σειράς «Προοπτικές» Νίκος Κουμπιάς μάς εξηγεί, με αφορμή την μελέτη του καθηγητή Συμπεριφορικής Νευροενδοκρινολογίας στο Πανεπιστήμιο της Λιέγης Ζακ Μπαλταζάρ, «Η βιολογία της ομοφυλοφιλίας» (σειρά: Θετικές επιστήμες/Επιστημονική εκλαΐκευση), γιατί ένα ποσοστό γύρω στο 510% των ανθρώπων, έχουν ομοφυλοφιλικό σεξουαλικό προσανατολισμό. Επίσης, από τη συνομιλία μας δεν θα μπορούσε να απουσιάζει η παρουσίαση της σειράς, την οποία επιμελείται. Σ’ αυτό το σημείο είναι χρήσιμο να αναφέρουμε ένα σύντομο χρονικό των Π.Ε.Κ., έτσι όπως το συνέταξε η διευθύντρια τους Διονυσία Δασκάλου: Ιδρύθηκαν, με δωρεά της Παγκρητικής Ενώσεως Αμερικής (ΠΕΑ), ενώ με κοινή συμφωνία της Π.Ε.Α. και του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας (Ι.Τ.Ε.) λειτουργούν ως ανεξάρτητος εκδοτικός οργανισμός στα πλαίσια του Ι.Τ.Ε., το οποίο τις στηρίζει από πλευράς λογιστικών υπηρεσιών.

3


4

Για τη χρηματοδότηση της εκδοτικής τους δραστηριότητας βασίζονταν κατά το μέγιστο μέρος (>90%) στα έσοδα από τις πωλήσεις των βιβλίων τους, και κατά το υπόλοιπο στην ετήσια οικονομική τους ενίσχυση από το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας και από την Παγκρητική Ενωση Αμερικής, ενώ από το 2011 και εξής είναι κατά 100% αυτοχρηματοδοτούμενες. Είναι ένας πανεπιστημιακός εκδοτικός οίκος εθνικής εμβέλειας, αλλά και ένας θεσμός που λύνει προβλήματα δημόσιου χαραΑΤΟΥΛ κτήρα-όπως αυτό των πανεΓΚΑΟΥΑΝΤΕ πιστημιακών συγγραμμάτων Εμείς οι θνητοί και της εκδοτικής στήριξης ΜΤΦΡ.: ΛΥΟ της πρωτότυπης επιστημοΚΑΛΟΒΥΡΝΑΣ νικής έρευνας στον χώρο ΕΠΙΜ.: ΕΥΡΙΔΙΚΗ των ανθρωπιστικών επιστηΚΡΑΒΒΑΡΙΤΗ μών-αντλώντας πόρους όχι Σελ. 350 από το κράτος αλλά από την Τιμή:18 € κοινωνία των πολιτών προς την οποία απευθύνεται το έργο του. 

JACQUES BALTHAZART

Η βιολογία της ομοφυλοφιλίας ΕΠΙΜ.: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΔΑΛΛΑ ΜΤΦΡ.: ΛΥΟ ΚΑΛΟΒΥΡΝΑΣ Σελ.392 Τιμή:24 €

Από εκδηλώσεις στον κήπο του νεοκλασικού της Πλάκας


Ελληνες κλασικοί και πάλι στο προσκήνιο

Σ

Γράφει ο ΓΙΑΝΝΗΣ Ν. φΕΡΤΗΣ

τη νέα σειρά των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης με τον εύστοχο γενικό τίτλο: «Παλαιά Κείμενα, Νέες αναγνώσεις», επανακυκλοφορούν παλαιά και κλασικά έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Σκοπός της σειράς είναι να ανακινήσει το ενδιαφέρον για σημαντικά κείμενα της πεζογραφικής μας παράδοσης σε μια ιδιαίτερα επιμελημένη έκδοση και να αναδείξει την αξία τους, ενώ παράλληλα επιχειρείται μία νέα ανάγνωση στο πέρασμα του χρόνου, η οποία θα αποκαλύψει την σύνδεσή τους με ανάλογα έργα της ελληνικής και της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Φιλόδοξη και ουσιαστική προσπάθεια που ελπίζουμε να έχει και την αρμόζουσα ανταπόκριση από το ευρύ αναγνωστικό κοινό. Τα πρώτα έργα της σειράς είναι: Η «Κερένια Κούκλα» του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου, η «Πρώτη Αγάπη» του Ιωάννη Κονδυλάκη και το «Φθινόπωρο» του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου.

Κερένια κούκλα

Έχουν περάσει πάνω από ένας αιώνας από την πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου «Η Κερένια Κούκλα» και εξακολουθεί να θεωρείται ένα κορυφαίο έργο. Η αντοχή του στον χρόνο είναι αξιοθαύμαστη. Επανειλημμένες επανεκδόσεις, κινηματογραφικές μεταφορές, τηλεοπτική σειρά καθώς και θεατρικές διασκευές με παραδοσιακό ή μεταμοντέρνο τρόπο. Πολυτάλαντη και αντιφατική προσωπικότητα ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος (1867-1911) άφησε ανεξίτηλο το στίγμα του στο νεοελληνικό θέατρο στις αρχές του 20ου αιώνα. Το 1901 ίδρυσε, χρηματοδότησε και διηύθυνε ένα πρωτοποριακό θίασο, τη «Νέα Σκηνή, η οποία παρουσίασε στο Αθηναϊκό κοινό εξαιρετικές παραστάσεις συνόλου, με ιδιαίτερη έμφαση στα σκηνικά και τα κοστούμια και στις οποίες ο ρόλος του σκηνοθέτη υπήρξε καθοριστικός. Η προσπάθειά του κράτησε μέχρι το 1906, όταν υπό το βάρος των οικονομικών προβλημάτων, ο θίασος αναγκάσθηκε να διακόψει την λειτουργία του.

Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος

Στη δύση του βίου του έγραψε την «Κερένια Κούκλα», μία ιστορία «απλή και λυπητερή», όπως αναφέρει στη σύντομη εισαγωγή και ο ίδιος. Και πράγματι είναι μία συνηθισμένη ιστορία. Φαινομενικά πρόκειται για μία ηθογραφία στην προβιομηχανική αστική Αθήνα των αρχών του 20ού αιώνα με ένα κλασικό ερωτικό τρίγωνο. Στις παρυφές του λόφου του Φιλοπάππου επιβιώνουν, αλλά δεν ζουν, η φιλάσθενη Βεργινία και ο νεότερος σύζυγός της Νίκος, ο οποίος σφύζει από ζωή και υγεία, όταν η εμφάνιση της δεκαεπτάχρονης ψυχοκόρης Λιόλιας αποδεικνύεται ο καταλύτης που ανατρέπει τις εύθραυστες ισορροπίες. Μέσα σε ένα κλίμα άκρατου λυρισμού και μέσα σε μια υποβλητική ατμόσφαιρα ο Χρηστομάνος οδηγεί τους χαρακτήρες του σε ονειρικές καταστάσεις και στήνει αριστουργηματικά επεισόδια, τα οποία θυμίζουν σκηνές θεατρικού έργου. Οι σκηνές στο χοροδιδασκαλείο, στην ταβέρνα και κυρίως η περιπλάνηση στα ανθισμένα λιβάδια, – όπου διαβάζουμε για τους κήπους της Καλλιθέας και μελαγχολούμε – είναι εκπληκτικές.

Η εκδήλωση της ερωτικής επιθυμίας είναι συνθήκη αναπόδραστη, η επικράτησή της καθολική παρά τα εμπόδια και τις αντιξοότητες, αλλά η ολοκλήρωσή της ελάχιστα αναμενόμενη για ένα μυθιστόρημα της εποχής. Το τίμημα θα είναι οδυνηρό και βαρύτατο αλλά το μήνυμα είναι βαθύτατα αισιόδοξο: ‘‘Έρωτας και τίποτα άλλο’’. Εδώ κυρίως έγκειται και η αξία του και η αντοχή του στον χρόνο. Όπως σημειώνει και στη μελέτη της η επιμελήτρια της έκδοσης: «πρόκειται για μοναδικό έργο όπου η ψυχή και το σώμα δεν παρουσιάζονται αντιμαχόμενα» και ο Χρηστομάνος εύλογα θεωρείται ως ο «πρώτος και κατ’ εξοχήν ερωτικός συγγραφέας». Η επιμελήτρια της έκδοσης Αγγέλα Καστρινάκη υποστηρίζει στο επίμετρο του τόμου με τον καλύτερο τρόπο τον τίτλο της σειράς. Επιχειρεί μία νέα ανάγνωση του κειμένου. Ενώ παλαιότεροι ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ μελετητές κατατάσσουν το μυθιστόρημα ΧΡΗΣΤΟΜΑΝΟΣ είτε στο ρεύμα του ρεαλισμού, είτε στο ρεύμα του αισθητισμού, η διακεκριμένη Η κερένια πανεπιστημιακός επισημαίνει το συμβοκούκλα λιστικό του χαρακτήρα και καταθέτει πληθώρα παραδειγμάτων, που επιβεΕισαγωγή: βαιώνουν τον ισχυρισμό της. Ισχυρισμός, ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ ο οποίος ενισχύεται και από την αγάπη Σελ. 444 του συγγραφέα για το συμβολιστικό θέΤιμή: 9,00 € ατρο την περίοδο της λειτουργίας της «Νέας Σκηνής». Ταυτόχρονα με την μελέτη της δίνει το έναυσμα αφ’ ενός για μιά διαφορετική προσέγγιση του μυθιστορήματος από τον σύγχρονο αναγνώστη και αφ’ ετέρου για μια νηφάλια θεώρηση της λογοτεχνικής μας παράδοσης.

Πρώτη αγάπη

Η πρώτη εμφάνιση της ερωτικής επιθυμίας, όπως παραμένει πάντοτε χαραγμένη στη μνήμη με τις συνακόλουθες εξιδανικεύσεις, αποτελεί μία πηγή έμπνευσης σε όλες τις μορφές της τέχνης. Ιδιαίτερα δε η περίπτωση ενός νέου προς μία με-

5


6

γαλύτερή του γυναίκα. Αυτό ακριβώς είναι και το θέμα του μυθιστορήματος του Ιωάννη Κονδυλάκη με τίτλο «Πρώτη Αγάπη». Ο Ιωάννης Κονδυλάκης (1862-1920), από τους πρωτοπόρους του Αθηναϊκού Χρονογραφήματος, μοίρασε την ζωή του μεταξύ της εφημερίδας και του καφενείου, μεταξύ της ανάγκης του βιοπορισμού και του πάθους της χαρτοπαιξίας. Οι αντίξοες περιστάσεις αλλά και ο χαρακτήρας του δεν του επέτρεψαν να αφοσιωθεί αποκλειστικά στη λογοτεχνία. Όμως στην «Πρώτη Αγάπη», που είναι και το κύκνειο άσμα του, κάνει την υπέρβαση. Γράφει για πρώτη φορά στη δημοτική, ξεφεύγει από τα στενά όρια της ηθογραφίας και συνθέτει το καλύτερό του έργο. Ο έρωτας του νεαρού Γιώργη για την κατά δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερή του Βαγγελιώ θα συναντήσει την έντονη και απολύτως φυσιολογική αντίδραση της ΙΩΑΝΝΗΣ μητέρας του. Το δίλημμα μεταξύ λογικής ΚΟΝΔΥΛΑΚΗΣ και αισθήματος, η αγωνία του νεαρού ήρωα να ισορροπήσει μεταξύ της αγάΠρώτη αγάπη πης της μάνας και του έρωτα της ΒαγΕισαγωγή: γελιώς σε συνδυασμό και με την ηλικία ΚΕΛΗ ΔΑΣΚΑΛΑ του συνθέτουν το τέλειο αδιέξοδο. Η Σελ. 260 μεγαλύτερη αρετή και, ταυτόχρονα, το Τιμή: 9,00 € σπουδαίο εύρημα του συγγραφέα είναι η μορφή της αγαπημένης Βαγγελιώς, η οποία διαφοροποιείται από αντίστοιχες ηρωίδες παρεμφερών μυθιστορημάτων. Είναι ήρεμη, καλοσυνάτη και καρτερική, αποδέχεται την μοίρα της με αξιοπρέπεια, δεν είναι κάποια εξαίρετη καλλονή και με τη στάση της, ειδικά στην τελική σκηνή, εξυψώνεται στα μάτια μας και δικαιώνεται απόλυτα. Η Βαγγελιώ - άγγελος απλά θα ξυπνήσει, πρώιμα ίσως, το ερωτικό ένστικτο του Γιώργη. Με άλλα λόγια το αντικείμενο του πόθου είναι φωτεινό και ο πόθος είναι μόνο αγάπη. Στο έργο κυριαρχούν η αγνότητα και η άρνηση της σαρκικής ηδονής. Σε αντίθεση η μάνα εκπροσωπεί τη φωνή της λογικής και χρησιμοποιεί κάθε θεμιτό και αθέμιτο τρόπο για να απομακρύνει τον ήρωα από τον αταίριαστο αυτό έρωτα. Ο Κονδυλάκης περιγράφει με μεγάλη ένταση και εκφραστική δεινότητα και τους τρεις κεντρικούς χαρακτήρες, την αγάπη της Βαγγελιώς, την αγωνία

της μάνας και τις ακραίες μεταπτώσεις του ήρωα από τον παράδεισο της ερωτικής επιθυμίας στη κόλαση της αδιαφορίας. Το έργο συνάντησε τη θετική ανταπόκριση από την κριτική και στην εποχή του αλλά και αργότερα. ενδεικτικά ο Αλέξανδρος Κοτζιάς έχει χαρακτηρίσει «έξοχη» την «Πρώτη Αγάπη». Η επιμελήτρια του τόμου Κέλη Δασκαλά, στο διεξοδικό επίμετρο που συνοδεύει την έκδοση, εξετάζει αναλυτικά την ιστορία της πρώτης αγάπης και τις μεταμορφώσεις του λογοτεχνικού αυτού όχι μόνο στη νεοελληνική και στη ξένη λογοτεχνία, αλλά επεκτείνεται και σε άλλες μορφές τέχνης (κινηματογράφος, τηλεόραση) με ιδιαίτερα εύστοχες και συνάμα διασκεδαστικές παρατηρήσεις. Άξια ιδιαίτερης προσοχής είναι η τρίτη ενότητα του επιμέτρου όπου προσεγγίζει την σημασιοδότηση του μύθου στην σύγχρονη εποχή.

Φθινόπωρο

Ο Ιωάννης Κονδυλάκης

Ενώ στα δύο προηγούμενα κείμενα ο έρωτας είναι το βασικό θέμα, στο μυθιστόρημα «Φθινόπωρο» του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου το κυρίαρχο είναι ο θάνατος, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Κυριολεκτικά καθώς ο κεντρικός ήρωας χάνει αγαπημένα του πρόσωπα και μεταφορικά διότι αργός θάνατος είναι η αφόρητη πλήξη και η αέναη επανάληψη της ζωής στην επαρχιακή πόλη. Πνεύμα ανήσυχο και δημιουργικό ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος (1868 -1920) υπήρξε προσωπικότητα που έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο στην εποχή του. Εγκαταλείπει την νομική και την δικηγορία, εκδίδει το βραχύβιο πρωτοποριακό περιοδικό «Τέχνη», ασχολείται με την ποίηση και την πεζογραφία, μεταφράζει σημαντικά λογοτεχνικά και θεατρικά έργα. Η συμβολή του στην διάδοση των καλλιτεχνικών ρευμάτων του αισθητισμού και του συμβολισμού στην Ελλάδα καθώς και των ιδεών, αρχικώς, του Νίτσε και εν συνεχεία του Μαρξ είναι καθοριστική, καθώς μετέφρασε για πρώτη φορά το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» των Μαρξ και Ένγκελς. Ουσιωδέστερη είναι η συνεισφορά του στην πεζογραφία, καθώς το μυθιστόρημά του «Φθινόπωρο» ανοίγει νέες προοπτικές για την αφηγηματική τέχνη. Η ιστορία εκτυλίσσεται σε μια μικρή παραθαλάσσια επαρχιακή πόλη, η οποία σκοπίμως δεν κατονομάζεται. απλώς πιθανολογούμε ότι πρόκειται για το Μεσολόγγι, καθώς δεν λείπουν τα αυτοβιογραφικά στοιχεία από το έργο και γνωρίζουμε, ότι εκεί ο συγγραφέας πέρασε τα γυμνασιακά του χρό-


νια. Ο κεντρικός ήρωας Στέφανος, μόλις επιστρέφει στην γενέτειρά του μετά την ολοκλήρωση των νομικών του σπουδών και αρχίζει να εργάζεται στο δικηγορικό γραφείο του πατέρα του, συνδέεται ερωτικά με την παιδική του φίλη Μαρίκα. Οι παιδικές αναμνήσεις είναι έντονες και οδυνηρές, καθώς στην παιδική παρέα συμμετείχαν η νεκρή, πλέον, αδελφή του Ευανθία και η συνονόματή της εξαδέλφη. Όμως ο έρωτας των δύο νέων συναντά την αντίδραση της μητέρας του Στέφανου, διότι αφ’ ενός προτιμά για σύζυγο του γιου της την εξαδέλφη Ευανθία, η οποία σφύζει από ζωή εν αντιθέσει με την ασθενική Μαρίκα, αφ’ ετέρου αντιπαθεί την μητέρα της Μαρίκας, καθώς θεωρεί την συμπεριφορά της επηρμένη και αλαζονική. Η επιστροφή της Ευανθίας στην πόλη φέρνει στο νου του Στέφανου μνήμες από την πεθαμένη αδελφή του, εμφανίζεται στην συνέχεια δίβουλος και απόμακρος επιτείνοντας έτσι την επιδείνωση της, άλλωστε εύθραυστης, υγείας της Μαρίκας, η οποία πεθαίνει τελικά. Ατμοσφαιρικό και υποβλητικό το έργο αποτελεί μια τομή στην ελληνική πεζογραφία των αρχών του αιώνα. Η δράση περιορίζεται στο ελάχιστο και δημιουργεί την απατηλή εντύπωση, ότι τίποτε δεν συμβαίνει. Οι ήρωες του Χατζόπουλου δεν πράττουν, απλώς κοιτούν με το μηχανικό και αφηρημένο βλέμμα της καθημερινότητας, αλλά ουσιαστικά δεν βλέπουν. Κοιτούν τη φύση, τα βουνά, την θάλασσα, τους σχηματισμούς των νεφών, την φόρτωση – το μέγιστο – των εγγλέζικων βαποριών στο λιμάνι. Ένα αίσθημα ανίας και πλήξης διαχέεται σε όλο το έργο, το οποίο δημιουργεί έναν κενό χώρο, στον οποίο κυριαρχούν η ενδοσκόπηση, η αναπόληση. Οι διάλογοι, οι οποίοι υπερτερούν από το αφηγηματικό μέρος, είναι συνεχείς, ανούσιοι και κυρίως ημιτελείς. Σημασία έχει η υποβολή. Τίποτα δεν συνοψίζει καλύτερα την εικόνα της ζωής στην επαρχιακή πόλη από τον στίχο του σπουδαίου τραγουδιού «My Little Town» των Simon And Garfunkel, όταν αναφέρουν: «Nothing but the dead and dying back in my little town». Σε άλλο χρόνο, πριν από μισό αιώνα, και σε άλλο χώρο, το ίδιο ακριβώς περιγράφει στο μυθιστόρημά του με τα δικά του εκφραστικά μέσα και ο συγγραφέας. Ο Χατζόπουλος υπερβαίνει τόσο τις ηθογραφικές συμβάσεις που εμφανίζονται σε προηγούμενα έργα του όσο και τον ρεαλισμό με αποτέλεσμα, δικαίως, να θεωρείται «ο εισηγητής του συμβολισμού στα νεοελληνικά γράμματα». Όπως σημειώνει και ο

Ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος

επιμελητής της έκδοσης «μεταφέρει τον αναγνώστη του στην ελληνική επαρχία των αρχών του 20ού αιώνα για να αφηγηθεί τα ερωτικά και υπαρξιακά αδιέξοδα των ανθρώπων της». Βέβαια δεν απομακρύνεται από το γενικό πνεύμα της «βορειομανίας» που είχε κυριαρχήσει και στο θέατρο από τον Χρηστομάνο. Με το έργο του ο συγγραφέας θέτει τις βάσεις για την ανάπτυξη μιας ποιητικής μυθιστοριογραφίας και ταυτόχρονα με την εκτεταμένη χρήση της εσωτερικής εστίασης στην αφήγησή του, φαίνεται να είναι ένας μακρινός προάγγελος της μοντέρνας πεζογραφίας με απώτερη κατάληξη την σχολή της Θεσσαλονίκης. Η υποδοχή του έργου από την κριτική ήταν, σε γενικές γραμμές, θετική. Σύμφωνα με τον Τέλλο Άγρα το έργο είναι μοναδικό, αλλά δεν είναι ένα αριστούργημα. Η επισταμένη μελέτη του επίκουρου καθηγητή νεοελληνικής φιλολογίας Δημήτρη Πολυχρονάκη, η οποία συνοδεύει ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ τον τόμο, εστιάζει στα καλλιτεχνικά ρεύΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ ματα του συμβολισμού και τις παρακμής για να παρουσιάσει τις επιδράσεις τους Φθινόπωρο στο μυθιστόρημα. Αρχικά επικεντρώνει Εισαγωγή: την ανάλυσή του στην έννοια του συμΔΗΜΗΤΡΗΣ βόλου στον ρομαντισμό και εν συνεχεία ΠΟΛΥΧΡΟΝΑΚΗΣ στην αμφίθυμη στάση του συγγραφέα Σελ. 472 απέναντι στον συμβολισμό. Ολοκληρώνει Τιμή: 12 € την ανάλυσή του με την αποτύπωση όλων αυτών των στοιχείων στο μυθιστόρημα του Χατζόπουλου. Επισημαίνει την εσωτερική ζωή των χαρακτήρων, τα ανούσια βλέμματα, τους αποσπασματικούς διαλόγους, την χαλαρή πλοκή με τις συνεχείς επαναλήψεις και τονίζει ότι ο συγγραφέας επιτυγχάνει το συμβολιστικό αποτέλεσμα με ρεαλιστικά μέσα χωρίς να καταφεύγει σε μια υπερβατική πραγματικότητα. Εν ολίγοις πρόκειται για τρία σημαντικά έργα της νεοελληνικής πεζογραφίας, σε μια εξαιρετική έκδοση, τα οποία αξίζει να τα γνωρίσουν οι νεώτερες γενιές και να τα προσεγγίσουν με νέα ματιά οι μεγαλύτεροι. Και μία τελευταία αλλά όχι έσχατη παρατήρηση. Η υιοθέτηση του μονοτονικού δεν μας βρίσκει σύμφωνους. Τα κείμενα ανήκουν σε μια συγκεκριμένη εποχή και ο πολυτονισμός είναι χαρακτηριστικό της. 

7


8

Η

Το μυαλό των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης Διονυσία Δασκάλου

«Σε εποχές κρίσης κάνεις τα καίρια» ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

Διονυσία Δασκάλου, παρά το επώνυμό της, δεν έχει επάνω της τίποτα το δασκαλίστικο. Είναι ένας ευχάριστος, καλοπροαίρετος και επικοινωνιακός άνθρωπος, με τον οποίο χαίρεσαι να μιλάς μαζί του. Δεν έχει στο στόμα της την πρώτη και την τελευταία λέξη. Γνωρίζει ότι η συνομιλία δεν εξαντλείται σε παράλληλους μονόλογους, γιατί σ’ αυτή την περίπτωση, έχει χαθεί η μαγιά του στιγμιαίου ηλεκτρισμού. Δέχεται την κριτική, αρκεί να βασίζεται σε επιχειρήματα και δεν φέρει την υπογραφή του θυμικού ή του συμφέροντος. Εργάζεται άοκνα, χωρίς να αυτοπροβάλλεται, αφήνει την ομάδα της να αυτενεργεί, επεμβαίνει όταν πρέπει να επιταχυνθούν οι ρυθμοί. Αλλά ποτέ, μα ποτέ δεν σηκώνει τον δείκτη. Συνεχίζει την παράδοση ενός επιφανούς προσώπου, του ιδρυτικού διευθυντή των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, Στέφανου Τραχανά-με την πρώτη ευκαιρία θα επανέλθουμε στο βίο και στο έργο του. Ανέλαβε το 2014, μετά τη λέξη της θητείας του, ενώ είχε κάβα δεκατέσσερα χρόνια εργασίας –από το 1990-ως επιμελήτρια και ως υπεύθυνη παραγωγής-που σημαίνει ότι γνωρίζει από τυπογραφία! Μοιράζεται τα διοικητικά της καθήκοντα στις δύο πόλεις-Ηράκλειο και Αθήνα- με τον νεώτατο και φέρελπι Θάνο Σαμαρτζή, αναπληρωτή διευθυντή και προϊστάμενο του νέου υποκαταστήματος των Π.Ε.Κ. στην Πλάκα, επί της οδού Θουκυδίδου 4.. Η Διονυσία Δασκάλου γεννήθηκε, πριν ακριβώς πενήντα χρόνια, στην Πρέβεζα και σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Κατά τη διάρκεια των σπουδών της και για αρκετά χρόνια μετά, ασχολήθηκε με την καταγραφή αρχείων της Βικελαίας Βιβλιοθήκης Ηρακλείου (τουρκικά αρχεία, αρχείο της Κρητικής Πολιτείας, γερμανικά κατοχικά αρχεία, αρχεία της Εθνικής Αντίστασης), καθώς και με την ιστορία και την τεχνική της τυπογραφίας. Μαθήτευσε στην επιμέλεια και έκδοση κειμένων κοντά στον Νίκο Γιανναδάκη (19461998)-δεύτερο πανεπιστήμιο.

Αλήθεια, η οικονομική κρίση, την οποία βιώνει η χώρα μας, την τελευταία εξαετία, σε ποιό βαθμό επηρέασε τον εκδοτικό προγραμματισμό των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης; Την αναγκαία εξοικονόμηση την επιδιώξαμε σε θέματα παραγωγής και διαχείρισης αποθεμάτων, και στην καλύτερη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού μας στις συνθήκες της κρίσης και των ανακατατάξεων που αυτή επέφερε στην αγορά του βιβλίου. Αλλά από καθαρά εκδοτικής πλευράς, η κρίση ιεράρχησε αυστηρότερα τις επιλογές μας χωρίς να τις αλλάξει στις βασικές κατευθύνσεις τους

Εχετε αναγκαστεί σε νέα επαναδιαχείριση τν εκδοτικών στόχων σας; Κι αν ναι, σε ποιόν τομέα υπαναχωρήσατε, γιά να υποστηρίξετε έναν άλλο; Οι βασικοί στόχοι των Εκδόσεων από την ίδρυσή τους μέχρι σήμερα, τρεις δεκαετίες αργότερα και με περισσότερους από 580 τίτλους βιβλίων να έχουν κυκλοφορήσει, παραμένουν στον κορμό τους σταθεροί: συγκρότηση μιάς ελληνόγλωσσης βιβλιογραφίας εφάμιλλης των διεθνών προτύπων στις θετικές επιστήμες, εκδοτική στήριξη της επιστημονικής έρευνας σε θέματα ελληνικής ιστορίας, γραμμάτων και πολιτισμού, και βιβλία γιά το ευρύτερο κοινό. Και οι τρεις αυτοί στόχοι εξακολουθούν να υπηρετούνται και να διευρύνονται. Χωρίς να ακυρώσουμε καμία από τις εκδόσεις που είχαμε αναλάβει στο παρελθόν, τα τελευταία χρόνια δώσαμε προτεραιότητα σε βιβλία που απευθύνονται σε ένα ευρύτερο κοινό αναγνωστών με πνευματικά ενδιαφέροντα και κοινωνικές ανησυχίες και αφορούν θέματα που απασχολούν επιτακτικά την καθημερινότητά μας στο ξεκίνημα του 21ου αιώνα: το θέμα της μετανάστευσης, η ομοφυλοφιλία, τα όρια της ιατρικής, η διαμόρφωση της ιδέας του έθνους, οι ιδεολογίες που σημάδεψαν τον 20ό αιώνα, η νέα οπτική που φέρουν σε κοινωνικά θέματα επιστήμες αιχμής όπως η νευροεπιστήμη, η βιολογία και η πληροφορική-γιά να αναφέρω ενδεικτικά κάποια από αυτά. Σε εποχές κρίσεις, φροντίζει κανείς τα καίρια. Και τα καίρια είναι αυτό το κοινό ανθρώπων: δεν επιδιώκουμε απλώς να καλύψουμε τις αναγνωστικές ανάγκες τους, αλλά μέσα από τα βιβλία μας να τους δώσουμε τον προβληματισμό αλλά και τα δεδομένα ώστε να διανορφώσουν άποψη γιά θέματα που απασχολούν την εποχή μας, να μην αρκούνται αβασάνιστα στα κυκλοφορούντα στερεότυπα. Το απαιτητικό αυτό κοινό το αναζητάς και το κερδίζεις με την ποιότητα και την αυστηρότητα των επιλογών σου επί σειρά ετών, δεν το βρίσκεις έτοιμο. -Σας είναι εύκολο να μάς εξηγήσετε, γιατί αρκετοί από τους τίτλους των Π.Ε.Κ., παρ’ ότι δεν ανήκουν


στην κατηγορία τών «εύκολων» αναγνωσμάτων, παρουσιάζουν υψηλές πωλήσεις; Πού κρύβεται το «μυστικό» της επιτυχίας τους;

Επειδή η ποιότητα σε κανέναν τομέα του πολιτισμού δεν έχει μαζικά χαρακτηριστικά, και το «τι μετράει» είναι άλλης υφής. Ενώ με τον όρο «ευπώλητο» καταλαβαίνει κανείς το βιβλίο που πούλησε 100.000 αντίτυπα σε λίγους μήνες, το «ευπώλητο» γιά τα δικά μας βιβλία είναι άλλης τάξεως. Πόσοι είναι οι άνθρωποι στην Ελλάδα σήμερα που τους απασχολούν τα ερωτήματα «γιατί να διαβάσω τον Παπαδιαμάντη;», μπορεί να κάνει κάτι ακόμα η ιατρική γιά την ανίατη ασθένειά μου;», «τι σήμαινε η έννοια ελληνικό έθνος γιάν έναν συγγραφέα της βυζαντινής εποχής;», «είναι καλό γιά το παιδί μου που οι γονείς του είμαστε δίγλωσσοι;». Το βιβλίο μας θα είναι επιτυχημένο αν τα ερωτήματά του συναπαντηθούν με τα ερωτήματα των περισσοτέρων από αυτούς τους ανθρώπους. Το «πόσοι» είναι κάθε φορά αυτοί, είναι θέμα κουλτούρας αλλά και εποχής. Και, ως προς την εποχή μας, όπου ο φανατισμός και η μισαλλοδοξία θεριεύουν, οι ανήσυχοι άνθρωποι που έχουν ερωτήματα αυξάνονται...

-Το υπουργείο Παιδείας μέσω της αγοράς πανεπιστημιακών συγγραμμάτων-παρά τις περικοπές στις οποίες αναγκάστηκε να προβεί-εξακολουθεί να είναι ο κύριος χρηματοδότης σας ή αναζητάτε κι άλλες οικονομικές πηγές υποστήριξης του εκδοτικού σας εγχειρήματος; Το εκδοτικό εγχείρημα των Π.Ε.Κ. δεν πέτυχε επειδή θεώρησε ως «αιχμάλωτο πελάτη» το υπουργείο Παιδείας! Αν έχουμε κερδίσει ένα σημαντικό μερίδιο της αγοράς πανεπιστημιακού βιβλίου των θετικών επιστημών, είναι διότι οι διδάσκοντες τα προτείνουν μαζί με άλλα, και οι φοιτητές τα επιλέγουν έναντι άλλων σε 1650 πανεπιστημιακά μαθήματα, τη στιγμή που και οι δύο είναι ελεύθεροι να επιλέξουν ένα άλλο βιβλίο άλλου εκδότη! Και μάλιστα το υπουργείο τυγχάνει να εξοικονομεί τα 12 τελευταία χρόνια από τα βιβλία των Π.Ε.Κ. ένα ποσό της αξίας του 1 εκ. ευρώ ετησίως, καθώς έχουμε ορίσει γιά τα συγγράμματά μας τιμές προσαρμοσμένες στις οικονομικές δυνατότητες του αναγνώστη/φοιτητή, και όχι στις τιμές που επέτρεπε το σύστημα των συγγραμάτων, και που το οδήγησαν κοντά στα όρια της κατάρρευσής του. Γιά λόγους μάλιστα που έχουν να κάνουν με την ιστορία των Π.Ε.Κ. και τη διαχρονική στάση τους απέναντι στο «σύστημα των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων»,

καλό είναι να καταγραφεί ότι η θέση των βιβλίων των Π.Ε.Κ. εδραιώθηκε στην αγορά των συγγραμμάτων από τα μέσα της δεκαετίας του ΄90 κυρίως από την πίεση των ίδιων των φοιτητών που επέλεγαν να αγοράζουν οι ίδιοι τα βιβλία των Π.Ε.Κ. αντι να αρκούνται σε εκείνα που τους διανέμονταν δωρεάν, αλλά και από τη στάση πολλών διδασκόντων δεύτερης γενιάς που βρήκαν έτσι το έρεισμα να σπάσουν τα στεγανά ενός κλειστού συστήματος στο πανεπιστημιακό βιβλίο, και να πιέσουν για διανομή καλύτερων βιβλίων από αυτά που μέχρι τότε δίνονταν στους φοιτητές τους. Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης συμμετέχουν απολύτως ανταγωνιστικά στην αγορά των συγγραμμάτων, επί ίσοις όροις με άλλους Ελληνες εκδότες. Αν η δραστηριότητά μας στον χώρο της πανεπιστημιακής βιβλιογραφίας πέτυχε, το οφείλει αποκλειστικά στον σεβασμό που δείξαμε στον αναγνώστη-φοιτητή: στις καλές επιλογές τίτλων, στην καλή μετάφραση με φροντίδα για την ορολογία και την ελληνική γλώσσα, την καλή τυπογραφία των βιβλίων μας. Είναι αλήθεια ότι κάποια επιτυχημένα πανεπιστημιακά συγγράμματα των θετικών επιστημών μας αφήνουν πλεονάσματα, επιτρέποντάς μας έτσι να στηρίξουμε εκδοτικά πρωτότυπες μελέτες σε τομείς των ανθρωπιστικών και των κοινωνικών επιστημών. Για τη χρησιμότητα και την αναγκαιότητα των οποίων μίλησε μέσα από τα βιβλία και τις διαλέξεις του-και στην Ελλάδα, πρόσφατα ο Νούτσιο Όρντινε. Και επειδή είμαστε ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός, τα πλεονάσματα δεν είναι «κέρδη» που μοιράζονται ή επενδύονται σε αλλότριους σκοπούς, αλλά ξαναγίνονται βιβλία. Τα ίδια τα βιβλία, λοιπόν, και οι αναγνώστες τους είναι οι μόνες οικονομικές πηγές του εκδοτικού μας εγχειρήματος.

Δεν επιβαρύνουμε το κράτος

-Αναζητάτε συμμαχίες με ελληνικούς και ξένους οργανισμούς, θεσμούς και ιδρύματα γιά την ενδυνάμωση του επιχειρείν; Συμμαχίες αναζητούμε, αλλά όχι με σκοπό την ενδυνάμωση του επιχειρείν με την οικονομική έννοια. Ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός που αφενός οφείλει να υπηρετεί δημόσιους σκοπούς και αφετέρου να τους επιτυγχάνει με οικονομική αποτελεσματικότητα και χωρίς να επιβαρύνει το κράτος, δεν επιδιώξαμε οικονομικές συνέργειες με οργανισμούς, θεσμούς ή ιδρύματα-μεταξύ αυτών ούτε με την ευρωπαϊκή ένωση ή τα προγράμματά της.

9


10

Συνέργειες μάς χρειάζονται για να ανοίξουμε νέους δρόμους. Ενα ωραίο παράδειγμα είναι το Κέντρο Ανοικτών Διαδικτυακών Μαθημάτων Mathesis, που ιδρύθηκε από τον Στέφανο Τραχανά ως ένα ιδιαίτερο τμήμα των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης με αποκλειστικό σκοπό τη δημιουργία και δωρεάν προσφορά στους φοιτητές, τους επαγγελματίες επιστήμονες και το ευρύτερο κοινό, διαδικτυακών μαθημάτων στο επίπεδο των καλύτερων διεθνών προτύπων, δηλαδή στο επίπεδο που επιδιώξαμε να κινείται το εκδοτικό μας πρόγραμμα και στο παραδοσιακό έντυπο σύγγραμμα. Το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος ενστερνίστηκε τη βασική ιδέα του Mathesis, δηλαδή ότι η εξίσωση των ευκαιριών στην εκπαίδευση και στη μάθηση είναι από τους ευγενέστερους στόχους που αξίζει να υπηρετεί και να υποστηρίζει κανείς, και το χρηματοπδότησε γιά 3 χρόνια.

Μετά από μόλις 6 μήνες λειτουργίας, τα αποτελέσματα είναι θεαματικά και δικαίωσαν την επιλογή μας να το προτείνουμε και του ιδρύματος να το χρηματοδοτήσει. Χωρίς τη στήριξη όμως από Ιδρυμα Νιάρχος δεν θα γινόταν αυτό το βήμα με τους όρους ποιότητας και στην έκταση που θέλαμε. Θα το επιχειρούσαμε, αλλά ίσως έμενε στα επίπεδα ενός πειράματος μικρής έκτασης. Υπάρχουν και άλλα επίπεδα συμμαχιών που διερευνούμε, αυτή τη φορά σε διεθνές επίπεδο, αλλά θέλουν καιρό γιά να μελετηθούν και να ετοιμαστούν.

-Με ποιά κριτήρια επιλέγετε τους συνεργάτες σας, οι οποίοι-κατά τη γνώμη μας-διαθέτουν έναν υψηλό δείκτη αποτελεσματικότητας;

Από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας των Π.Ε.Κ. έγινε σαφές ότι οι στόχοι μας δεν θα έβρισκαν ποτέ το δρόμο προς την πραγματοποίησή τους αν δεν βρίσκονταν οι

κατάλληλοι άνθρωποι να τις υπηρετήσουν. Η αναζήτηση των καλύτερων, μέσω ανοικτών προκηρύξεων, ακόμα και γιά εξωτερικούς συνεργάτες, ήταν επομένως μιά κορυφαία προτεραιότητα για τις Π.Ε.Κ. Οι νεοπροσλαμβανόμενοι υποβάλλονταν ταυτόχρονα και σε αυστηρή διαδικασία εσωτερικής αξιολόγησης, με καθόλου δεδομένο το αποτέλεσμα. Απόδειξη ότι έχουν διακοπεί μέχρι σήμερα οι συμβάσεις 9 εργαζομένων που κρίθηκε ότι δεν ανταποκρίνονταν στο κλίμα ευσυνείδητης και παραγωγικής εργασίας που επιδιώχθηκε να επικρατήσει και τελικά επικράτησε στις Π.Ε.Κ. και τις έφερε ώς εδώ. ‘Οντας υποχρεωμένες να είναι ανταγωνιστικές απέναντι στις καλύτερες εκδοτικές επιχειρήσεις του ιδιωτικού τομέακαι να υπηρετούν ταυτόχρονα κοινωφελείς στόχους που κοστίζουν- οι Π.Ε.Κ. δεν είχαν κανένα περιθώριο να έχουν λάθος άτομα μεταξύ των εργαζομένων τους. Η αξιοκρατία αναδύθηκε έτσι ως όρος ύπαρξης για τις Π.Ε.Κ.


Ως προς τα κριτήρια με τα οποία επιλέγουμε τους συνεργάτες μας, θα το πω ανάποδα: Η καλύτερη επιλογή σου είναι όταν βρεις τον άνθρωπο που θα βγάλει τον καλύτερό του εαυτό στις Π.Ε.Κ.! Ως αρχη διαλέγεις ανθρώπους με υψηλότερα προσόντα από εκείνα που απαιτεί η θέση ή η δουλειά για την οποία τους προορίζεις. Είναι η πρώτη αναγκαία, αλλά όχι από μόνη της ικανή, κίνηση προς τα εμπρός. Το ότι είμαστε ένας δημόσιος πανεπιστημιακός εκδοτικός οίκος, μας υπαγορεύει να λειτουργήσουμε με εντονότερο το αίσθημα της ατομικής ευθύνης. Ταυτόχρονα, εάν δεν υπήρχε σύμπνοια και συμπόρευσή μας ως ομάδα, εάν δεν ενστερνιζόμασταν κοινούς στόχους, οι 20 άνθρωποι που στελεχώνουν σήμερα τις Π.Ε.Κ. μοιρασμένοι σε δύο πόλεις, το Ηράκλειο και την Αθήνα, δεν θα μπορούσαμε να λειτουργήσουμε αποτελεσματικά. Αν λογιζόμαστε ως ένας αναγνωρίσιμος και υπολογίσιμος εκδοτικός οίκος, αυτό οφείλεται όχι μόνο στην εκδοτική φυσιογνωμία των βιβλίων μας, αλλά και στην ποιότητα των ανθρώπων που διαμόρφωσαν ένα περιβάλλον εργασίας το οποίο ενθαρρύνει την πρωτοβουλία και επιδιώκει την αποτελεσματικότητα, χωρίς να κάνει εκπτώσεις στην ποιότητα. Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούμε εσωτερικά, σε επίπεδο προσωπικού, έχει άμεση αντανάκλαση και στις εξωτερικές συνεργασίες: γύρω μας υπάρχει ένα πλήθος συγγραφέων, μεταφραστών, επιμελητών, τυπογράφων, βιβλιοπωλών κ.λπ.: Εάν έχεις υψηλές απαιτήσεις πρώτα από σένα, εάν δίνεις τον καλύτερο εαυτό σου και καταβάλλεις τη μεγαλύτερη προσπάθεια, εάν επιζητείς την καλύτερη φροντίδα γιά το κάθε βιβλίο σου, δεν μπορεί παρά να κάνει και ο συνεργάτης σου το ίδιο. Αλλιώς, η σχέση λύεται σε σύντομο χρόνο...

Να φτάνουν τα βιβλία στους αναγνώστες

-Περιγράψτε μας, ποιές νέες πρωτοβουλίες και συνέργειες σκέφτεστε να αναλάβετε για την κατάκτηση μεγαλύτερης εξωστρέφειας του εκδοτικού οργανισμού; Η εξωστρέφεια ενός εκδοτικού μηχανισμού μετράται πρωτίστως από το αν φτάνουν τα βιβλία στους αναγνώστες του. Αυτό δεν είναι αυτονόητο για όλες τις μη κερδοσκοπικές εκδοτικές δραστηριότητες, ενώ είναι αυτονόητο για τους ιδιώτες εμπορικούς εκδότες. Κάθε βιβλίο είναι και ένα σύνολο από ιδέες-ιδέες και πρακτικές που χρειάζονται συζήτηση, χρειάζονται αντίλογο, χρειάζονται ίσως μετασχηματισμό στα καθ’ ημάς ή στα της εποχής μας. Εκδίδονται γιά να διαβαστούν και να δημιουργή-

σουν νέα ερωτήματα, δημοσίως ή κατά μόνας. Εκδίδονται για να τεκμηριώσουν ή να αλλάξουν θεωρίες, για να μας δώσουν μιαν άλλη οπτική στον κόσμο. Εκδίδονται γιά να μας ενημερώσουν ή γιά να μας δείξουν τις πολλαπλές δυνατότητες να εξελιχθεί το μέλλον των κοινωνιών μας προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Με αφορμή την έκδοση ενός βιβλίου, το νέο κτίριό μας στην Αθήνα, στην οδό Θουκυδίδου, μάς δίνει τη δυνατότητα να διοργανώσουμε σχετικές εκδηλώσεις και συζητήσεις γιά μικρό ή μεγαλύτερο κοινό. Σε πιό πρακτικό επίπεδο, εξωστρέφεια είναι και η διεύρυνση του δικτύου διακίνησης των βιβλίων μας σε βιβλιοπωλεία όλης της χώρας, τουλάχιστον στις μεγάλες πόλεις πέραν των Αθηνών, πράγμα που επιδιώκουμε με ένταση τον τελευταίο χρόνο. Παρόλο που ο καθένας έχει σήμερα τη δυνατότητα να παραγγείλει ένα βιβλίο ηλεκτρονικά από κάθε απομακρυσμένο σημείο της χώρας, τα βιβλιοπωλεία παραμένουν οι φυσικοί χώροι όπου τα βιβλία «συνομιλούν» με τους αναγνώστες. Ανακαλώ εδώ μια ρήση του Κ.Θ.Δημαρά, που συνέστηνε στους φοιτητές του, όταν πάνε στη βιβλιοθήκη, να κατεβάζουν από το ράφι τα βιβλία που βρίσκονται αριστερά και δεξιά από εκείνο που ήθελαν: «διότι αν περιοριζόμαστε σε αυτά που ξέραν οι παλαιότεροι, δεν θα ανανεώσουμε ποτέ και τίποτα», έλεγε. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο βιβλιοπωλείο. Δεν πας μόνο για να πάρεις αυτό που ήθελες, αλλά για να ξεφυλλίσσεις και τα διπλανά του, να βρεις κάτι που δεν γνώριζες. Δεν ξέρω αν αυτά τα δύο που σας ανέφερα θα κατακτήσουν οι Π.Ε.Κ. μεγαλύτερη εξωστρέφεια. Ως ιδιοσυγκρασία, με τρομάζουν οι «κατακτήσεις» και τα πολύ «μεγαλύτερα». Κάνε ό,τι κάνεις όσο πιο καλά μπορεί να γίνει. Τα άλλα θα έρθουν.

Ετοιμάζονται 80 τίτλοι!

-Ποιοί τίτλοι από αυτούς που ετοιμάζετε θεωρείτε ότι καλύπτουν κενά της ελληνικής και –γιατί– όχι ξένης βιβλιογραφίας; Οι περισσότεροι τίτλοι που ετοιμάζουμε θεωρώ ότι καλύπτουν κενά ή επικαιροποιούν την ελληνική βιβλιογραφία. Τα βιβλία μας, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, είναι στην ελληνική γλώσσα, και ετοιμάζουμε για έκδοση περίπου 80 τίτλους για τα επόμενα 2-3 χρόνια-είναι πολλοί για να σας μιλήσω για όλους ! Μέσα στο έτος θα κυκλοφορήσει η μετάφραση ενός σπουδαίου έργου του Δαρβίνου, «Η έκφραση των συγκινήσεων στον άνθρωπο και τα ζώα», και για το 2017 ετοιμάζεται το βιβλίο «΄Ονειρα-ένα ταξίδι στην εσωτερική

11


12

μας πραγματικότητα» του Στέφαν Κλάίβ, καθώς και το βιβλίο του Σβάαμπε για τον άνθρωπο του Νεάντερταλ και τις δυνατότητες που μας ανοίγει η ανάγνωση του αρχαίου DNA. Από τη σειρά «Προοπτικές» σε λίγες μέρες θα κυκλοφορήσει το βιβλίο «Αν θέλεις την ισότητα, γιατί είσαι τόσο πλούσιος;» του Τζέραλντ ΄Αλλαν Κοέν, και ετοιμάζονται τα «Σκέψου σαν φιλόσοφος» του Γκέρχαρντ Ερνστ και η «Η ρητορική της αντίδρασης» του ΄Αλμπερτ Χίρτσμαν. Στην ιστορία, ετοιμάζεται η μελέτη του Κωστή Καρπόζηλου για τον ελληνισμό της διασποράς στις Η.Π.Α. και τη σύνδεσή της με την αμερικανική αριστερά. Τρεις εκδόσεις γιά την ελληνική ιστορία από τον πρώιμο μεσαίωνα έως τον 20ό αιώνα από τη σειρά History of the Greeks των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων του Εδιμβούργου, και το κλασικό βιβλίο «Πολιτισμική μνήμη» του Γιάν Άσμαν από τη σειρά του Αγγελου Χανιώτη. Στη λογοτεχνία πρόκειται να εκδοθούν το εμβληματικό έργο του Μπαχτίν για τον Ρεμπελαί και τη λαϊκή κουλτούρα του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, μια

σειρά δοκιμίων του Δημήτρη Τζιόβα για την ελληνική πεζογραφία, η μελέτη του Πήτερ Τζέφρυς για τη σύνδεση του Καβάφη με τα κινήματα του αγγλικού αισθητισμού και της γαλλικής Παρακμής, και η αυτοβιογραφία του Μήτσου Μυράτ συνοδευόμενη από μελέτη του Αντρέα Δημητριάδη. Στις αρχές του 2017 έχει προγραμματισθεί να κυκλοφορήσει σε μετάφραση από τα γαλλικά το πολυσέλιδο έργο του Μ.Β.Σακελλαρίου για τα «έθνη» των αρχαίων Ελλήνων, με εξαντλητική καταγραφή και αξιολόγηση των πληροφοριών για την καταγωγή των Αχαιών, των Δωριέων και των άλλων ελληνικών φύλων που αναφέρονται στις αρχαίες πηγές και που φαίνεται να έχουν διαμορφωθεί στον ελλαδικό χώρο ανάμεσα στην άφιξη των Πρωτοελλήνων και το τέλος της Εποχής του Χαλκού. Πρόκειται γιά ένα υλικό πάνω στο οποίο θα μπορέσουν να δουλέψουν πολλές κατηγορίες επιστημόνων που ασχολούνται με το θέμα, από αρχαιολόγους, ιστορικούς και γλωσσολόγους μέχρι γενετιστές. Οι σύγχρονες προσεγγίσεις του θέματος είναι πολυπρισματι-

κές και διεπιστημονικές, αλλά χωρίς τη γνώση των τεκμηρίων κάθε θεωρία θα παραμένει αστήρικτη. Στις θετικές επιστήμες δεν θ’ αργήσουν να τυπωθούν δύο σημαντικές εκδόσεις στην Πληροφορική για τη γλώσσα Python και τους Αλγόριθμους, ενώ την επόμενη χρονιά θα έχει ολοκληρωθεί η ανανέωση των βασικών συγγραμάτων μας, με την κυκλοφορία της ελληνικής μετάφρασης των πιό πρόσφατων διεθνών εκδόσεων στη Χημεία, τη Μικροβιολογία και τον Απειροστικό Λογισμό. Στο πλαίσιο του Mathesis, από το φθινόπωρο θα παρέχονται μαθήματα Παγκόσμιας Ιστορίας με την Μαρία Ευθυμίου, μαθήματα Ελληνιστικής Ιστορίας από τον Αγγελο Χανιώτη, δύο μαθήματα Φιλοσοφίας με τον Βασίλη Κάλφα και τον Παύλο Κόντο, και θα ολοκληρωθούν τα μαθήματα του κύκλου Φυσικής και Κοσμολογίας με τον Στέφανο Τραχανά, τον Θόδωρο Τομαρά, τη Βάσω Παυλίδου και τον Κώστα Τάσση. Μέχρι το φθινόπωρο του 2017 θα έχουν παραχθεί συνολικά 20 διαδικτυακά μαθήματα, πριν περάσει το Mathesis σε νέους κύκλους. 


13

ΙΑΝ ΓΚΟΛΝΤΙΝ, ΤΖΕΦΡΥ ΚΑΜΕΡΟΝ, ΜΙΡΑ ΜΠΑΛΑΡΑΤΖΑΝ

ΤΖΟΖΕΦ ΣΤΡΕΓΕΡ

ΦΡΑΝΣΟΥΑ ΖΥΛΛΙΕΝ

ΤΖΩΝ ΜΙΚΛΕΘΟΥΕΪΤ, ΑΝΤΡΙΑΝ ΓΟΥΛΝΤΡΙΤΖ

ΜΤΦΡ.: ΘΑΝΟΣ ΣΑΜΑΡΤΖΗΣ Σελ. 184 Τιμή: 9,00 €

ΜΤΦΡ.: ΘΑΝΟΣ ΣΑΜΑΡΤΖΗΣ Σελ. 120 Τιμή: 8,00 €

ΜΤΦΡ.: ΑΡΓΥΡΗΣ ΠΑΠΑΣΥΡΙΟΠΟΥΛΟΣ Σελ. 392 Τιμή: 12 €

ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΑΣΤΙΑ

ΦΟΙΒΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΙΔΗΣ

ΝΟΡΜΠΕΡΤ ΕΛΙΑΣ

ΜΤΦΡ.: ΘΑΝΟΣ ΣΑΜΑΡΤΖΗΣ Σελ. 118 Τιμή: 10 €

Σελ. 272 Τιμή: 12 €

ΜΤΦΡ.: ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΔΙΩΤΗΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ Σελ. 184 Τιμή: 16 €

Αυτοί δεν είναι σαν εμάς ΜΤΦΡ.: ΕΛΕΝΗ ΑΣΤΕΡΙΟΥ Σελ. 672 Τιμή: 15 €

Η σπασμένη τζαμαρία

Γιατί γεννήθηκε Εγκώμιο το κράτος της απραξίας

Μίλα μου για γλώσσα

Ναζισμός και γερμανικός χαρακτήρας

Η Εταιρεία

ΕΝΤΜΟΥΝΤ ΓΚΟΣ

ΣΕΡΙ ΜΠΕΡΜΑΝ

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΡΑΧΑΝΑΣ

ΜΤΦΡ.: ΠΑΝΑΓΙΩQ ΤΗΣ ΣΟΥΛΤΑΝΗΣ Σελ. 292 Τιμή: 15 €

ΜΤΦΡ.: ΕΛΕΝΗ ΑΣΤΕΡΙΟΥ Σελ. 542 Τιμή: 15 €

Σελ. 164 Τιμή: 10 €

Πατέρας και γιός

Το πρωτείο της πολιτικής

Το φάντασμα της όπερας


14

Οι πένητες µε τα µάτια του Παπαδι αµάντη

Ο

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛAΚΗΣ

Ο στεναγμός των πενήτων

Δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης Σελ. 192 Τιμή 14 €

Γράφει ο ΓΙΑΝΝΗΣ Ν. φΕΡΤΗΣ

Σταύρος Ζουμπουλάκης συγκεντρώνει σε έναν καλαίσθητο τόμο με τον τίτλο «Ο στεναγμός των πενήτων» μια σειρά δοκιμίων, τα οποία συνέγραψε την τελευταία δεκαπενταετία και αφορούν τον Παπαδιαμάντη και τον κόσμο του. τον κόσμο των ταπεινών και των αδυνάτων που τόσο συγκινούσε τον μεγάλο μας πεζογράφο. Ευθύς εξ αρχής διαπιστώνουμε τόσο την αγάπη του δοκιμιογράφου για τον συγγραφέα και την συνακόλουθη βαθύτατη γνώση των παπαδιαμαντικών κειμένων, όσο και την ενάργεια με την οποία διατυπώνει τις απόψεις του. Από τα δεκαέξι δοκίμια της συλλογής τα επτά πρώτα αποτελούν ερμη-

νευτικές προσεγγίσεις σε μεμονωμένα διηγήματα, ενώ τα υπόλοιπα θίγουν γενικότερου ενδιαφέροντος ζητήματα σχετικά με τις παπαδιαμαντικές μελέτες. Καθώς το θέμα είναι τεράστιο θα περιορισθούμε σε κάποιες βασικές επισημάνσεις του έγκριτου δοκιμιογράφου. Πρώτον, σημειώνει ότι ο χριστιανισμός του Παπαδιαμάντη είναι λατρευτικός χωρίς ίχνος φιλοσοφικής κοσμοθεωρίας, παρηγορητικός το καταφύγιο των όπου γης αδικουμένων και, κυρίως, ευφρόσυνος, είναι κυριολεκτικά φως ιλαρόν που διαχέεται και φαιδρύνει την ζωή των απλών ανθρώπων. Δεύτερον, θεωρεί τον Παπαδιαμάντη μεταξύ των κορυφαίων Ευρωπαίων διηγηματογράφων και τον κατατάσσει στο ύψος των ομηλίκων του Μωπασσάν (1850-1893) και Τσέχωφ (18601904), τα έργα των οποίων μετέφρασε. Τονίζει δε, ότι αυτή είναι η τάξη μεγέθους του Παπαδιαμάντη και αυτοί οι τρεις αποτελούν την«ιερή

τριανδρία της ευρωπαϊκής διηγηματογραφίας». Τρίτον, απορρίπτει την μεταγλώττιση σε σύγχρονα ελληνικά και προτείνει ως μόνη ρεαλιστική λύση για την ανάγνωση των έργων του Σκιαθίτη από τις νεότερες γενιές την έκδοση τους με εκτενείς υποσέλιδες μεταφράσεις λογίων λέξεων και δυσνόητων γραμματικών τύπων. Τέταρτον, ισχυρίζεται ότι η αρνητική αποτίμηση του έργου του από τον ιστορικό της νεοελληνικής λογοτεχνίας Κ. Θ. Δημαρά οφείλεται κυρίως σε ιδεολογικούς και πολιτικούς λόγους καθώς ο ιστορικός θεωρεί ότι ο Παπαδιαμάντης μας «ξεστρατίζει», ανήκει «στηνάλλη παράταξη της ακινησίας και της συντήρησης» η οποία δεν οδηγεί στη δημιουργία ενός σύγχρονου ευρωπαϊκού κράτους. Αντιθέτως διαπιστώνει ότι η θετική αποτίμησή του από τον Ζήσιμο Λορεντζάτο οφείλεται στην ανάγνωσή του ως «γνήσιου εκφραστή της Ορθόδοξης Εκκλησίας και παράδοσης». 


Ο Πάουντ γνώριζε τον Αντώνιο Γιάνναρη

Δ

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

εν γνωρίζουμε πόσο προσεκτικά έχουν διαβάσει οι δημιουργοί, οι κριτικοί και οι αναγνώστες τη συναγωγή δοκιμίων του Έζρα Πάουντ (18851972), «Η αλφαβήτα της ανάγνωσης» ή «Το αλφαβητάριο της ανάγνωσης» (πρωτότυπος τίτλος: «ABC of reading»). Γιατί ο παουντικός κανόνας τόσο εσωτερικά ως προς την αισθητική του έργου, όσο και εξωτερικά ως προς την πρόσληψή του, πετάει από το ψάρι τα ψαχνά, και κρατάει το ψαροκόκκαλο-το τελευταίο ανήκει στον Οδυσσέα Ελύτη. Από το 1970, αν δεν κάνουμε λάθος, μετράμε τουλάχιστον τέσσερις ελληνικές εκδόσεις -ακέραιες και ανθολογημένες του πρωτοτύπου: «Πλανήτης» (1970), «Κέδρος» (1974), «Αστρολάβος/Ευθύνη» (1985), «Ροές» (2004). Πάντως στο χρηματιστήριο τών αξιών του παλιού βιβλίου, η πρώτη αγγλόφωνη έκδοση (New Have: Yale University Press, 1934), στο ηλεκτρονικό παλαιοβιβλιοπωλείο «Burnside Rare Books», έχει τιμή εκκίνησης 350 λίρες Αγγλίας (περίπου 418 ευρώ). Η νέα έκδοση –μάλλον η πέμπτη μέσα σε περίπου μισό αιώνα- με τον τίτλο «Ποιητική Τέχνη» είναι μια λινόδετη έκδοση πολυτελείας-για μια ζωή-με κουβερτούρα. Είναι ο τέταρτος τόμος της σειράς «Θεωρία και Κριτική της Λογοτεχνίας.Οι ποιητές μιλούν γιά την ποίηση», με διευθυντή τον ποιητή και καθηγητή Νάσο Βαγενά. Όμως, μην καθυστερούμε άλλο. Περίπου στο μέσον της σελίδας 193 στην καινούρια ελληνική έκδοση, διαβάζουμε το επώνυμο «Γιάνναρης», και βρισκόμαστε μπροστά σε μία έκπληξη.Θα καταλάβετε σε λίγο το γιατί: «Σχετικά με τη παράδοση του ελεύθερου στίχου: ο Γιάνναρης, στη μελέτη του για τους λυρικούς ποιητές, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι συνέθεταν τα ποιήματά τους σύμφωνα με το

Εµείς; Ο Έζρα Πάουντ

συναίσθημα του πράγματος, τον ρυθμό τους, όπως κάνουν όλοι οι καλοί ποιητές. Ο Γιάνναρης δεν πιστεύει ότι επηρέαστηκαν από τις συζητήσεις στην Αλεξάνδρεια που έγιναν μερικούς αιώνες μετά τον θάνατό τους». Παραπάνω από εμφανής η ειρωνεία... Ποιός είναιν αυτός ο εξαίρετος Έλληνας-και μοναδικός νεοέλληνας-, ο οποίος αναφέρεται από τον πολύ Έζρα Πάουντ, μετά τον Όμηρο, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τους αρχαίους λυρικούς, τους τραγικούς ποιητές; τον Θεόκριτο, τον Βίωνα, τον Μόσχο; Ο Αντώνιος Γιάνναρης υπήρξε δεινός φιλόλογος, γλωσσολόγος, λεξικογράφος, ιδρυτής της έδρας νεοελληνικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αγίου Ανδρέα της Σκοτίας (St. Andrews), στο οποίο δίδαξε από το 1896 έως το 1903. Τον τίμη-

Ο Αντώνιος Γιάνναρης

Το κορυφαίο έργο του Αντωνίου Γιάνναρη, «An Historical Greek Grammar chiefly of the Attic Dialect, as written and spoken from Classical Antiquity down to the Present Time», το οποίο εξακολουθεί να κυκλοφορεί εκατόν δεκαεννέα χρόνια από την πρώτη έκδοσή του (1897, Λονδίνο)!

σαν, το 2009, με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων από τον απροσδόκητο θάνατό του. Ο Αμερικανός ποιητής γνώριζε ένα από τα κορυφαία έργα του Αντωνίου Γιάνναρη, το «An Historical Greek Grammar chiefly of the Attic Dialect, as written and spoken from Classical Antiquity down to the Present Time», το οποίο εξακολουθεί να κυκλοφορεί εκατόν δεκαεννέα χρόνια από την πρώτη έκδοσή του (1897, Λονδίνο)! Γεννιέται στις 25 Αυγούστου 1852 στους Λακκους Χανίων και πεθαίνει από καρδιά εν πλω, κατά τη διαδρομή Σαουθάμπτον- Νέα Υόρκη, στις 26 Απριλίου 1909. Είναι μόλις πενήντα τεσσάρων ετών. Τάφος του θα γίνει ο Ατλαντικός Ωκεανός.

15


16

Κουβαλάει βαρύ οικογενειακό παρελθόν, αφού είναι ανηψιός του οπλαρχηγού Χατζημιχάλη Γιάνναρη που πολέμησε για την απελευθέρωση της Κρήτης από τους Τούρκους. Είναι ο άνθρωπος, ο οποίος του εμφυσά τον πατριωτισμό και στέκεται ο οικονομικός του αρωγός, κατά την διάρκεια των σπουδών στην Γερμανία. Όταν ξεσπάει η ΕΖΡΑ ΠΑΟΥΝΤ Επανάσταση του 1866 στο νησί του, Ποιητική τέχνη έρχεται πρόσφυγας στην Αθήνα, όπου τελειώνει το Β΄ Γυμνάσιο ΑθηΜΤΦΡ.: ΕΛΕΝΗ νών και στις 30 Νοεμβρίου 1872, εγΠΙΠΙΝΗ γράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημιακές Πανεπιστημίου Αθηνών. Εκδόσεις Κρήτης Έναν χρόνο μετά, μαζεύει τα Σελ. 344 σκληρόδετο πράγματά του και ταξιδεύει, με προΤιμή: 16 € ορισμό την Γερμανία. Εκεί επί μία επταετία, σπουδάζει Ελληνική και Λατινική Φιλολογία, καθώς και Μεσαιωνική Γαλλική Φιλολογία. Πρώτος σταθμός η Δρέσδη, δεύτερος η Λειψία (εκπόνησε μελέτη για τα κρητικά τραγούδια) και τρίτος, το Μαρβούργο-στο πανεπιστήμιο του τελευταίου ανακηρύσσεται διδάκτωρ της Φιλοσοφίας και της Διδασκαλίας τψν Ελευθερίων Τεχνών.

Ανταποκριτής των «Τάιμς»

Προς βιοπορισμό, εργάζεται στις Βιβλιοθήκες του Λονδίνου και της Βενετίας, ενώ παράλληλα έχει θέση ανταποκριτή στους «Τάιμς» του Λονδίνου, μέσα από τις σελίδες των οποίων διαφωτίζει την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη αναφορικά με τις φρικαλεότητες των Τούρκων στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Τον Απρίλιο του 1892, παντρεύεται την 23 Αμερικανίδα M. Danas από εύπορη οικογένεια της Νέας Υόρκης. Στα τέσσερα χρόνια που κρατάει ο γάμος του, αποκτάει δύο κόρες, την Κορδηλία και τη Δήλη. Προσπαθεί να επαναπατριστεί, και όταν του δίνεται η ευκαιρία, επιστρέφει στην Αθήνα, το 1889, όπου διορίζεται υφηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας, αφού πρώτα υποβάλλει διατριβή με θέμα τον Ερωτόκριτο. Περί τον έναν χρόνο αντέχει στην ελληνική «επαρχία», γιαυτό ξανά πίσω στην Αγγλία.

Κλεισμένος μέσα στη Βιβλιοθήκη του Βρετανικού Μουσείου, όπου συνδυάζει εργασία και έρευνα, συλλαμβάνει την ιδέα να γράψει την αθάμπωτη από τον χρόνο ιστορία της ελληνικής γλώσσας από την αρχαιότητα ώς τις μέρες του. Όταν η Κρητική Πολιτεία γίνεται πραγματικότητα ο Αντώνιος Γιάνναρης εκδηλώνει την αντίθεσή του στον Γεώργιο Β΄, ο οποίος είχε διοριστεί ύπατος αρμοστής, ζητώντας την αντικατάστασή του από τον μικρότερο αδελφό του, πρίγκηπα Νικόλαο. Αυτή η επιλογή του, τού στοιχίζει δέκα μήνες φυλακή, από τον Απρίλιο του 1904 ώς τον Φεβρουάριο 1905. Μετά την αντικατάσταση του

αντιπάλου του από τον Αλεξάνδρο Ζαΐμη, υπηρετεί ως Γενικός Επιθεωρητής Παιδείας. Ο «Μικρός Θησαυρός της Ελληνικής Γλώσσης: Επίτομον Ελληνικόν Λεξικόν (1882, 1888δύο εκδόσεις από οίκο Ανέστη Κωνσταντινίδη) μετά εισαγωγής εις την ελληνικήν γλώσσαν και φιλολογίαν» περίπου 2.800 σελίδων, είναι μια σημαίνουσα εργασία, η οποία εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς στη σχετική βιβλιογραφία. ΄Ενα γερμανοελληνικό λεξικό και μια εκμάθηση της γαλλικής γλώσσας είναι μόνον ορισμένα από τα πιό χαρακτηριστικά τεκμήρια της προσφοράς του. 


Η

Ο λογ ο τεχ ν ικό ς καν ό νας τ ου Έζ ρα Πάο υν τ

«Τέχνη της ποίησης» του Έζρα Πάουντ είναι καθαρά ο δυτικός λογοτεχνικός κανόνας. Αυτός είναι ο γνωστός κόσμος του, σ’ αυτόν θέλει να απευθυνθεί. Πώς θα μπορούσε να πράξει αλλοιώς. Οι αναγνώστριες και οι αναγνώστες προέρχονται από τα μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα, άρα πρέπει να έχουν προσλαμβάνουσες για τα παραδείγματα, τα οποία αναφέρει. Οι αναφορές στην αρχαία Ελλάδα και στην Κίνα, όπως στην λατινική λογοτεχνία, είναι εντός της μεγάλης παράδοσης, η οποία διοχετεύτηκε στη συγκρότηση της Ευρώπης, με την εμπέδωση του χριστιανικού πνεύματος. Τα δοκίμια του διαθέτουν θέρμη, παλμό, ρυθμό, ενιαία αναπνοή, οι κρίσεις του θετικές ή αρνητικές μοιάζουν σαν μέταλλο που βράζει στην υψικάμινο, που όμως έχει την ικανότητα να το παγώνει, όταν θέλει να φθάσει σε συμπεράσματα. Δεν πρόκειται για έναν τακτοποιημένο δοκιμιακό λόγο, αφού δεν είναι εμφανής η εκ των υστέρων της δημοσίευσης των κειμένων προσπάθεια να αφαιρέσει τις επαναλήψεις, είτε σε ονόματα, είτε σε εκτιμήσεις, είτε σε κρίσεις. Δεν κανιβαλίζει σε καμμία περίπτωση ως φανατικός τα πρόσωπα και τις τάσεις, με τα οποία δεν συμπορεύεται, αλλά πρωτίτσως αποπειράται να κατανοήσει και να εξηγήσει σ’ αυτόν που τον διαβάζει, γιατί έχει επιλέξει αυτόν τον ποιητή ή τον τάδε πεζογράφο. Από την αρχή προειδοποιεί ότι μακριά από αυτόν ο μπαμπούλας της σοβαρότητας, ο οποίος συνήθως είναι ενδεδυμένος σοβαροφανώς: «Η κατήφεια και η επισημότητα είναι εντελώς περιττά, ακόμη και στην πιό αυστηρή μελέτη μιας τέχνης που σκοπός της είναι να ευχαριστήσει την καρδιά του ανθρώπου». Για να διαπιστώσουμε ότι όντως καταφέρνει να μιλήσει στην καρδιά μας; «Η γλώσσα είναι φορτισμένη με νόημα», αποφαίνεται. Μάλιστα «η μεγάλη λογοτεχνία είναι απλώς γλώσσα φορτισμένη με νόημα στον μέγισο δυνατό βαθμό». Από τις πρώτες σελίδες δείχνει ξεκάθαρα τις προτιμήσεις του: στα ποιήματα του Ομήρου και του Κουμφούκιου. Ενώ αμέσως μετά προκαλεί αντίστιξη μ’ ένα «κακό» παράδειγμα: «Είναι πολύ δύσκολο να διαβάσει δυο φορές την ίδια αστυνομική ιστορία». Ετσι κυμαίνεται όλος ο λόγος του, έχει τη δομή του αποσπάσματος, προτού η σκέψη καταλαγιάσει, κι όταν επέλθει νηνεμία δεν εξαντλείται σε ακαδημαϊσμούς. Προτιμάει τη απλότητα, την

Δηλαδή αυτοί που έγραψαν σονέτα συντονισμένοι με τον Δάντη ή με τον Σέξπιρ και την εποχή τους ή δεκαετίες αργότερα ή που έγραψαν γαλλικό πεζό λόγο μετά τον Φλομπέρ. 5. Επαρκείς λογοτέχνες. Πρόκειται για ανθρώπους οι οποίοι στην πραγματικότητα δεν ανακάλυψαν κάτι νέο, αλλά ειδικεύτηκαν σε ένα είδος γραφής. Οι συγγραφείς αυτού τού είδους δεν μπορούν να θεωρηθούν σπουδαίοι ή συγγραφείς οπου προσπάθησαν να δώσσουν μιαν ολοκληρωμένη εικόνα της ζωής ή της εποχής τους. 6. Εισηγητής της λογοτεχνικής μόδας».

-Ο ‘‘πολύ ανθρώπινος’’ Οδυσσέας

αμεσότητα και τη σαφήνεια. Έτσι στην ίδια ενότητα σελίδας, μπορεί από την μία να δίνει σαφείς ορισμούς χωρίς καμμίαν αχλύ επιστημονικότητας και από την άλλη να φθάνει σε ανάδειξη του αυτονόητου σαν τον ηλεκτρισμό του χαϊκού. «Καλοί συγγραφείς είναι εκείνοι που συντηρούν την αποτελεσματικότητα της γλώσσας. Πράγμα που σημαίνει ότι συμβάλλουν στην ακρίβεια και στην καθαρότητά της». Το πρώτο που λέγαμε. Το άλλο τώρα: «Η Ρώμη ήκμασε με τη γλώσσα του Καίσαρα, του Οβίδιου και του Τάκιτου, και παρήκμασε με ένα συνονθύλευμα ρηρορικής, με τη γλώσσα των διπλωματών προς ‘‘απόκρυψη της σκέψης’’ και τα τοιαύτα». Συνδέει την παραγωγή λογοτεχνίας με τον παράγοντα άνθρωπο. Συστηματοποιεί έξι τύπους του ανθρώπου-συγγραφέα: «1. Πρωτοπόροι. Άνθρωποι που ανακάλυψαν μια νέα διαδικασία ή άνθρωποι που το σύνολο του έργου τους αποτελεί το πρώτο γνωστό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας. 2. Μεγάλοι δημιουργοί. Άνθρωποι που συνδύασαν αρκετές από τις διαδικασίες α υτές και τις χρησιμοποίησαν το ίδιο αποτελεσματικά ή και αποτελεσματικότερα από τους πρωτοπόρους 3. Αραιωτές του διαλύματος. ‘Ανθρωποι που εμφανίστηκαν μετά τις δύο πρώτες κατηγορίες και δεν μπόρεσαν να επιτελέσουν το έργο το ίδιο καλά. 4. Καλοί συγγραφείς χωρίς εξέχοντα χαρακτηριστικά. Άνθρωποι που είχαν τη καλή τύχη να γεννηθούν τη στιγμή που άκμαζε η λογοτεχνία στη χώρα τους ή που κάποιος συγκεκριμένος κλάδος γραφής ήταν ‘‘υγιής’’[...]» (σ.σ.

Ας πάμε όμως στο κυρίως πιάτο.Στις προτιμήσεις του, ποιόν θα έβαζε πρώτο και καλύτερο; Τον Όμηρο μ’ όλα τα γράμματα του ονόματός του κεφαλαία: «Δεν ΄έχω ποτέ μέχρι τώρα διαβάσει έστω μισή σελίδα από τον Όμηρο και να μην βρεθώ μπροστά σε μια μελωδική ανακάλυψη, εννοώ μια μελωδική ανακάλυψη η οποία δεν μου είναι γνωστή. [...] Ο Οδυσσέας παραμένει ‘‘πολύ ανθρώπινος’’ και σε καμμία περίπτωση δεν συνιστά ένα παραγεμισμένο πουκάμισο ή μια ωραία φιγούρα αποσπασμένη από κάποια ταπισερί. [...] Δεν μπορείς να βάλεις στο ίδιο τσουβάλι τον Οδυσσέα μαζί με τον Αινεία του Βιργίλιου. Ο Οδυσσέας είναι ο κατ’ εξοχήν ο ‘‘σοφός’’, ο παμπόνηρος, ο σκληροτράχηλος Οδυσσέας. Οι περισσότεροι από τους συντρόφους του διαθέτουν το χαρακτηριστικό εκείνο που πρέπει να είναι το ελληνικό αντίστοιχο του σοκ μετά από έκρηξη οβίδας». Μετά το σοκ από έκρηξη οβίδας, ο Έζρα Πάουντ, αναζητά τη συνέχεια του ομηρικού έπους και δεν αργεί να την ανακαλύψει στην αρχαία τραγωδία. «Η ελληνική δραματουργία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον ακροατή ή τον αναγνώστη που ήδη γνωρίζει τον Όμηρο». Η αθηναϊκή κοινωνία ζυμωνόταν με το παρελθόν, πρωταγωνιστώντας στο ανέβασμα κάθε δράματος. Δικό τους πράγμα άλλωστε ήτανε, αφού ως ιδέα και ως πράξη συνελήφθη στο λίγα χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα της αττικής γης. Με τον χαρακτηρισμό «μεγάλο όνομα» δεν ξεμπερδεύει με τη Σαπφώ, αλλά με την εκφραστική λιτότητα το πολύ δυό τριών προτάσεων. «Όποιος το διαβάσει, θα σας πει ότι δεν έχειι γραφτεί τίποτα καλύτερο».Ωστόσο δεν εξηγεί για ποιούς λόγους την συμπεριλαμβάνει στον κατάλογο του. «Προσωπικά δεν γνωρίζω καμιά ωδή που

17


18

να μπορεί να συγκριθεί με την ωδή ‘‘Ποικιλόθρον’ αθάνατ’ Αφρόδιτα’’». Πότε έγινε η μεγάλη τομή στην ευρωπαϊκή ιστορία της λογοτεχνίας, αφού εξάντλησε σε μικρά διαμάντια σαφήνειας την μεγάλη αρχαιοελληνική παράδοση; Δεν γνωρίζουμε, πόσοι τον είχαν σκεφτεί ώς τότε. Σήμερα, θα φάνταζε λεπτοέρεια που ο λόγος έχει χάσει την μουσικότητά του και έχει παραδοθεί «γυμνός» στην τάχατες επικονωνία. Κατά την μετάβαση από την κλιτή στην άκλιτη γλώσσα. «Ένας σημαντικός αριθμός ανόητων κριτικών κειμένων γράφτηκε από ανθρώπους που δεν ήταν σε θέση να συνειδητοποιήσουν τη διαφορά», χτυπάει χωρίς προειδοποίηση. Από πού αντλεί η μεγάλη μεσαιωνική λογοτεχνία τις ρίζες της, με τις οποίες δημιούργησε τα «αιωνόβια δέντρα» με τα ονόματα του Καβαλκάντι, του Δάντη, του Τσόσερ, του Βιγιόν; Θρέφτηκει και ποτίστηκε από την μελοποιΐα των τροβαδούρων της Προβηγκίας.

Σέξπιρ, ο αποτυχημένος ποιητής

Από ιταλικά βιβλία με τραγούδια «κλέβει» ο Σέξπιιρ και στήνει τα σονέτα του. Μ’ αυτά «δείχνει την τέχνη του», δηλώνει απερίφραστα ο ποιητής ως κριτικός. Ο Άγγλος δραματουργός, επειδή δεν τα κατάφερνε με την ποίηση, στράφηκε στην δραματουργία, την οποία...δεν εκτιμούσε και ιδιαίτερα. Απευθυνόμενους στους αναγνώστες της αγγλικής γλώσσας, τους προτείνει να ξεκινήσουν με τον Φίλντινγκ («Τομ Τζόουνς») και τον Στερν («Τρίστραμ Σάντι» και «Αισθηματικό ταξίδι»), ώσπου δεν είναι δύσκολο να βρουν τη συνέχεια τους στο έργο της Τζέιν ΄Οστεν. Πάλι με λίγες λέξεις οι προτεινόμενοι προς ανάγνωση συγγραφείς. Πέρασμα στην Γαλλία: «Ο Φλομπέρ είναι το αρχέτυπο. Οι αδελφοί Γκονκούρ κωδικοποίησαν, θεωρητικοποίησαν και κήρυξαν την πρακτική του Φλομπέρ, ο οποίος δεν σταμάτησε ποτέ να πειραματίζεται». Προτείνει τα φλομπερικά «Μαντάμ Μποβαρί», «Τρία διηγήματα» («Μια απλή καρδιά», «Ο θρύλος του Αγίου Ιουλιανού», «Ηρωδιάς») και το ημιτελές «Μπουβάρ και Πεκισέ». Νέοι συγγραφείς και παλαιοί οι οποίοι έχουν μείνει από μυθιστορηματικά καύσιμα. Η συμβουλή του πάλι σύντομη: ανατρέξτε στα μυθιστορήματα του Τρόλοπ και στους προλόγους των έργων του Χένρι Τζέιμς. Εάν δε ενδιαφέρεσθε για μια ανακεφαλαίωση του ρεαλισμού, γενετική σύλληψη του 19ου αιώνα, γραμμή για τον πρόλογο τού μυθιστορήματος των Γκονκούρ, «Ζερμινί Λασερτέ».

Αφιερώνει ειδικό κεφάλαιο στο ειρωνικό και σατορικό Πολ Λαφόργκ: «[...] Είναι αξεπέραστος καλλιτέχνης. Είναι, κατά τα εννέα δέκατα της προσωπικότητάς του, κριτικός ο οποίος ασχολείται στο μεγαλύτερο μέρος της κριτικής του με τις λογοτεχνικές πόζες και τα κλισέ, χρησιμοποιώντάς τα ως το υλικό των έργων του [...] μετατρατρέποντάς τα σε όχημα για να εκφράσει τα δικά του πολύ προσωπικά συναισθήματα, που αναβλύζουν από τη δική του αδιατάραχτη ειλικρίνεια». Ενας ηχολάτρης ήταν ο Σουίνμπερν, ο οποιος τυγχάνει κι αυτός ευρείας παρουσίασης. Προσέξτε παρατήρηση: «Αδιαφορούσε για την αξία των λέξεων αυτών καθαυτές και επέμενε στην ηχητική τους αξία. Η συνήθια να επιλέγει τις λέξεις με το παραπάνω κριτήριο έγιινε βαθμιαία μηχανική, κάτι το οποίο αντιλήφθηκε, και προχώρησε ο ίδιος στην παρώδηση αυτού του είδους της συστηματοποίησης». Το 1934, ο Γέιτς ήταν για τον Πάουντ ο σημαντικότερος ποιητής στην Αγγλία. Τι έπραξε με την ποίησή του; Πάντα έτσι συμβαίνει με το «Αλφαβητάριο της μελέτης»΄ ξεφεύγει από κριτικίζουσες μανιερίστικες προσεγγίσεις και αρπάει τον ταύρο από τα κέρατα: «[...] Είναι αρκετό που εισήγαγε στην ποίηση τον ήχο του θρήνου και την οξύτητα της ιρλανδικής μπαλάντας, όπως και το ότι την απάλλαξε επίσης από τον γλυκερό ρυθμό τον φορτισμένο με μνήμες από το ‘‘Η κομητεία του Μάγιο’’ και το ‘‘Κουλίν’’». Ισοπεδωτικός ακούγεται, όταν αναφέρεται στην αμερικανική ποίηση: «Η συμβολή της αμερικανικής ποίησης στη χρωματική κλίμακα είναι ανύπαρκτη. Ο Γουίτμαν είναι ό,τι καλύτερο έχει να επιδείξει, αλλά ο ίδιος ουδέποτε προσποιήθηκε ότι πέτυχε το στόχο του. Η αυτογνωσία την οποία διέθετε τον οδήγησε να διακηρύξει ότι ο ίδιος ήταν μόνο η ‘‘αρχή προς τη σωστή κατεύθυνση’’. Ουδέποτε είπε: ‘‘Η αμερικανική ποίηση πρέπει να μείνει εκεί που την άφησα’’. Αντίθετα εκείνο που επαναλάμβανε ήταν ότι η αμερικανική ποίηση έπρεπε να συνεχίσει από το σημείο που ο ίδιος ξεκίνησε». Στον Τζέϊμς Τζόις αφιερώνει δύο κεφάλαια και έχουμε την αίσθηση ότι μιλάει ο αδελφός για τον αδελφό. Εκτιμά, λοιπόν, ότι ο Ιρλανδός πήρε την τέχνη της γραφής από εκεί που την άφησε ο Φλομπέρ. Συγκεκριμένα, εδώ, γίνεται αναλυτικός, θεωρώντας αφετηρία του «Οδυσσέα», τα σημεία που είχε αφήσει ανεκμετάλλευτα ο Γάλλος, με το μυθιστόρημα «Μπουβάρ και Πεκισέ». Τα έκανε-θεωρεί-πιό αποτελεσματικά και πιό συμπαγή, αφομοιώνοντας τον «Πειρασμό του Αγίου Αντωνίου». Στο προκείμενο: «Ο Θερβάντες παρώδησε τους προ-

γενέστερούς του και θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως βάση σύγκρισης για έναν άλλο από τους τρόπους συμπύκνωσης του Τζόις. Με τη διαφορά ότι, ενώ ο Θερβάντες σατιρίζει μία μόνον μορφή ανοησίας και ένα μόνο είδος επιτηδευμένης έκφρασης, ο Τζόις σαττιρίζει τουλάχιστον εβδομήντα και συμπεριλαμβάνει το σύνολο της ιστορίας της αγγλικής πεζογραφίας με τη μέθοδο των υπαινικτικών αναφορών.

Ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας

Ο Μπλουμ είναι ο δημοκράτης, ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας, ο άνθρωπος που πιστεύει ο,τιδήποτε διαβάζει στις εφημερίδες. Ο Πάουντ τον ονομάζει ο Καθένας, εμείς ονομάζουμε τον Τζόις ο Κανένας. Τελευταίος και καθόλου καταϊδρωμένος ο Τόμας Έλιοτ, ο πνευματικός γιός του. Δυο Αμερικάνοι στην Ευρώπη βρίσκουν τα πατήματά τους, αλληλοβοηθούνται, βρίσκουν διέξοδο στο προσωπικό τους δράμα και συμπλέουν στο συγγραφικό τους όραμα, τουλάχιστον στην ενόραση με την οποία θέλουν να πουν κάτι. Δεν έχουν ανταγωνισμό, γιατί ψυχαναλυτικά ομιλώντας, δεν έχει να φοβηθεί τίποτα ο ένας από τον άλλο. Ο κ. Ελιοτ-όπως τον αποκαλεί-, παγώνοντας τη θερμότητα της σχέσης τους και επιτείτοντας την αποστασιοποίηση του από το διαπροσωπικό, αφού θα τον επαινέσει, επιχαίρει το γεγονός: ότι καθώς απεικονίζει τη σύγχρονη εποχή, εν τούτοις δεν εγκλωβίζεται στο είδος ή στην περιγραφή της κοινωνίας. Οι «μοναχικοί άνδρες με το πουκάμισο σκύβοντας από τα παράθυρα» είναι το ίδιο πραγματικοί με τις κυρίες που «πηγαινοέρχονται μιλώντας για τον Μικελάντζελο». (σ.σ. εντός εισαγωγικών οι στίχοι είναι του Τ.Σ.Έλιοτ). Ποιές άλλες αρετές διακρίνει ο Έζρα Πάουντ στο έργο του συμπατριώτη ομότεχνου του; «[...] Δεν υπάρχει πουθενά ρητορεία, αν και διαφαίνεται η ενασχόληση με την ελισαβετιανή λογοτεχνία [...]».Αλλοίμονο σ’ αυτόν που θα προσπαθήσει να γράψει με τον ελιοτικό τρόπο: «Η μέθοδος του κ. Έλιοτ είναι δική του. Μόλις επιχειρήσει κάποιος να τυποποιήσει ένα μικρό έστω, κομμάτι της, κάποιος άλλος, όχι ο κ. Έλιοτ, κάποιος που δεν διαθέτει το ταλέντο του, θα προσπαθήσει απλώς να γράψει ποίηση μιμούμενος τα εξωτερικά της χαρακτηριστικά. Και, βέβαια, αυτός ο άγνωστος ‘‘κάποιος’’ δεν χρειάζεται καν να το πούμε, θα τα κάνει θάλασσα». Αφού περέθεσε τα παραπάνω περί μιμητισμού, προχωράει με πολεμική ιαχή στη βεβαιότητα: «[...] Το έργο του κ. Έλιοτ με ενδιαφέρει περισσότερο από εκείνο οποιουδήποτε άλλου ποιητή που γράφει στην αγγλική γλώσσα». Δικαιώθηκε. 


«Η Ελλάδα σιγά - σιγά πεθαίνει»

19

Βασίλης Αλεξάκης

Τ

ΚΕΙΜΕΝΟ-ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΒΑΣΙΛΗΣ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΥΔΡΑ ΠΑΡΝΤΟΣ

ον Δεκέμβριο, ο Βασίλης Αλεξάκης θα κλείσει τα εβδομήντα τρία του χρόνια. Δεν τον φοβίζει η ηλικία του, την αντιμετωπίζει ως μία ευεργετική μούσα, η οποία του ψιθυρίζει στο αυτί επαναληπτικά την λέξη αυτογνωσία. Ούτε, όμως, και η πρόσφατη περιπέτεια με την υγεία του. Ούτε, εδώ χωράει ο φόβος, αυτός ο ψυχοβγάλτης, που έχει μάθει συνήθως να νικάει, κι όταν ηττάται, τρίβεται στα χέρια μας σαν χόρτο ξερό. Την σκόνη του την παίρνει ο άνεμος, ένας άνεμος γέροντας Βοριάς, κυκλαδικός και μονομανής, τη σηκώνει ψηλά και την εξαπολύει στα πέρατα της οικουμένης. Δεν έχει τίποτα επάνω του που να τον βαραίνει. ‘Εχει αδυνατίσει, το σώμα του όμως, παραμένει ένα ηχείο ευκλεούς επικοινωνίας, φιλόξενο, πάντα ευγενικό, πλούσιο σε παροχή ενέργειας. Ετσι, καθώς συζητάμε, γιά να βρούμε τα μπόσικα μας, επιστρέφει αίφνης–όχι με νοσταλγική διάθεση που συσκοτίζει το παρόν και αδρανοποιεί το μέλλον- στα πρώτα παιδικά του χρόνια στην ΕΑΜική Καλλιθέα του μεταπολέμου-τα συνθήματα στους τοίχους άργησαν να σβηστούν, όπως θυμάται. Ο διάλογος μας αποσπασματικός, καθώς πηδάμε από το ένα θέμα στο άλλο, μας οδηγεί και τους δύο στην ομιλούσα σιωπή. Είμαστε δυό άνθρωποι των λέξεων κι όμως καταλαβαίνουμε ότι τις περισσότερες φορές είναι άχρηστες, όταν οι ματιές που ανταλάσσονται είναι ένα βύθισμα στον οντολογικό ωκεανό. Και το βέλος της μνήμης του–καθώς του μιλάμε και επιβεβαιώνουμε τις αυτοβιογραφικές σελίδες που αναδύονται από τα μυθιστορήματά του-δεν αργεί να πάρει κατεύθυνση προς την προσφυγική Νέα Φιλαδέλεφεια, όπου

η οικογένεια του θα γνωρίσει τη δεύτερη κατοικία της στην κατ’ όνομα πρωτεύουσα. Γεμάτη αντιφάσεις εν τούτοις, αφού το κέντρο των αποφάσεων βρίσκεται μακριά από τους απόκληρους, τους πρόσφυγες, τους εργατικούς, τους καταδιωκόμενους. Εκεί ανάμεσα στους ξεριζωμένους και στους κοινωνικά άστεγους, λόγω εμπλοκής στην Αντίσταση από τις τάξεις της Αριστεράς και στην μόνιμη φτώχεια, θα ανακαλύψει τον δικέφαλο με τα κίτρινα και τα μαύρα φτερά. Η ομάδα της ΑΕΚ και το γήπεδό της, θα γίνει το τοτέμ και το ταμπού του, ενθύμιο και αρχέτυπο από την Κωνσταντινοπολίτισσα μητέρα του. Ακόμη δεν έσβησε από το μυαλό του, αυτή την φωτεινή οθόνη χωρίς διακόπτη, την ιαχή του γκοοοοοοόλ, από αυτούς που ήταν μέσα κι από άλλους τόσους και περισσότερους εκτός γηπέδου με το τρανζιστοράκι στο αυτί και την φωνή του εκφωνητή! Η επιστροφή του στο παρελθόν της παιδικής ηλικίας, τότε που καταγράφονται τα γραμμένα και τα άγραφα, προφασίζεται το παιχνίδι της ψυχής, όταν ο κόσμος είναι άγνωστος και το μέλλον άκοπο φρούτο από το δέντρο της ζωής. Προτού στάξει το δηλητήριο της πληροφορίας, της είδησης, της ανακοίνωσης, συνήθως από τα πεδία εξουσίας, ιδιοτελή, συγκεχυμένα, αποπροσανατολιστικά, μαζικοποιημένα. Η προσωπικότητά του διαμορφώθηκε από εργατικούς γονείς: ο πατέρας, Σαντορινιός. Η μητέρα-είπαμε-, Πολίτισσα. «Εκρηκτικό μείγμα», σχολιάζει γελώντας τρανταχτά με κάποια δόση, όμως, πικραμένης απουσίας. Τεθνεώτες πιά, τον κοιτούν από το εικονοστάσιο της μνήμης, όπως και ο αδελφός του: βρέθηκε και γι’ αυτόνχώρος να τοποθετηθεί σε μια κορνίζα η φωτογραφία του. Στα περρισότερα από τα έργα του (μυθιστορήματα, διηγήματα, αφηγήματα θεατρικούς μονολόγους, ταινίες), το αυτοβιογραφικό στοιχείο χωνεύεται με το ονειρικό, όπου

Ο συγγραφέας του μήνα

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ

Τάλγκο

Εκδόσεις ΜεταίχμιοΣελ. 179 Τιμή:11€

Θα σε ξεχνάω κάθε μέρα

Εκδόσεις Μεταίχμιο Σελ. 279 Τιμή: 13,30 €


20

Ο συγγραφέας του μήνα ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ

Το κλαρινέτο

Υπό έκδοση Εκδόσεις Μεταίχμιο

διαλύονται οι βιογραφίες όλων μας. Ανάμεσα σε δύο γλώσσες, στα ελληνικά και στα γαλλικά, δεν ξέχασε την μητρική-αυτομεταφράζεται- και η γαλλική δεν έγινε μητριά του. Συμφιλιωμένος με τον εαυτό του, επαγγελματικά και συγγραφικά, επέλεξε να ζήσει ανάμεσα σε δύο πατρίδες, παντρεύτηκε Γαλλίδα, απέκτησε δύο δίγλωσσα αγόρια-καλλιτέχνες και οι δύο. Το Παρίσι του γνώρισε το ήθος της μητρόπολης. Το κατάλυμα στην Τήνο, του υπενθυμίζει την μεσογειακή του συνείδηση. Ολιγαρκής, δεν έμαθε να κλέβει τα χρόνια της ψευδεπίγραφης ευμάρειας, γιαυτό μένει σ’ ένα υπόγειο στο κέντρο της Αθήνας. Στο διαμέρισμα του κυριαρχεί ένα τραπέζι του πινγκ πονγκ, το παιχνίδι το οποίο τον αλεγράρει. Τα δωμάτια έχουν θέα στον ακάλυπτο, που τον έχει μεταμορφώσει σε ευσκιόφυλλο κήπο. Ετσι, αναδροσίζεται από σκιερό ελληνικό καλοκαίρι, ενώ γύρω μας κανοναρχούν τσιμέντα ακτινοβολία ηλιακού φωτός που περιμένει να σβήσει στη νύχτα του αττικού ουρανού.

Μάγδα και Ζακ-Μαρκ

Ο Βασίλης Αλεξάκης συνέδεσε την κυκλοφορία τών βιβλίων του με την Μάγδα Κοτζιά του «Εξάντα» γιά την Ελλάδα και τον Γαλλοαμερικανό Ζαν-Μαρκ Ρομπέρτς γιά την Γαλλία-φευγάτοι και οι δύο από την ζωή, συγκέραζαν στο πρόσωπο τους την αειθαλή φιλία της ανιδιοτέλειας και την αποτελεσματικότητα του επαγγελματία εκδότη. Αστεγος εκδοτικά στον τόπο γέννησής του, μετακόμισε από τον περασμένο Μάϊο, στο «Μεταίχμιο» του Νώντα Παπαγεωργίου. Η συμφωνία έκλεισε με το ακροτελεύτιο μυθιστόρημα του «Το κλαρινέτο»-στα γαλλικά από τον Seuil- που θα κυκλοφορήσει εντός του φθινοπώρου. Και επανεκδόθηκαν τα μυθιστορήματα «Τάλγκο» (1982)-γυρίστηκε ταινία από τον Γιώργο Τσεμπερόπουλο, με τους Μπέτυ Λιβανού και τον Αντώνη Θεοδωρακόπουλο- και «Θα σε ξεχνάω κάθε μέρα» (2005). Γραμμένα σε διαφορετικές εποχές και σε διαφορετικά συμφραζόμενα, από την άνοδο του Ανδρέα Παπανδρέου στην εξουσία ώς το φαγοπότι των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας, έχουν έναν κοινό παρανομαστή, τον μονόλογο. Ο οποίος φθάνει μέχρι τον εξομολογητικό τόνο της αυτοβιογραφίας, χωρίς, όμως, να καθηλώνεται σ’ ένα ανά-


μεσα στις γραμμές αλεξάκειο χρονικό. Γραμμένα απλά και κατανοητά, είναι κομμάτια από κανονικές ανθρώπινες αντιδράσεις, καθόλου επινοημένα, και «σκηνοθετημένα», ρέοντα κείμενα τα οποία δεν έχουν ξεβάψει από τον χρόνο. Στο πρώτο μιλάει μία γυναίκα προς τον εραστή της, στο δεύτερο ο γιός προς την μητέρα του. Δύο επιστολικά μυθιστορήματα, με αναπάντητα ερωτήματα, αυτογνωστικά, με οριζόντιες και κάθετες αναγνώσεις, σταυροί σε αναστάσεις βιωμάτων και σταυροί σε μνήματα ενταφιασμού αναμνήσεων. Εδώ σταματάμε και δίνουμε δύο αποσπάσματα, δύο προμηνύματα γιά την νέα Ελλάδα των μνημονίων και των δανείων και την νέα κατ’ όνομα ενωμένη Ευρώπη που η ολοκλήρωσή της προσκρούει σε ακροδεξιά τείχη: Από το «Τάλγκο»: «[...] Σού έκανε ένα σωρό ερωτήσεις γιά την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ, τι επιπτώσεις θα έχει γιά τους αγρότες, γιά τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οι απαντήσεις σου εξέφραζαν μάλλον αμφιβολίες παρά βεβαιότητες, αλλά γενικά μου φάνηκε ότι ήσουν υπέρ. Συμφωνήσατε ότι τα βασικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας είναι το ενεργειακό και η ανικανότητα της διοίκησης [...]». Από το «Θα σε ξεχνάω κάθε μέρα:»: «Το Παρίσι που άφησαν τα παιδιά είναι αρκετά διαφορετικό από αυτό που αγαπούσες. Δεν θα σε ευχαριστούσε όσο παλιά μιά βόλτα στους δρόμους του. Οι τοίχοι έγιναν φορείς υβριστικών συνθημάτων κατά των Αράβων, των Εβραίων, των μαύρων. Αν περπατούσες κατά μήκος της δεξιάς όχθης του Σηκουάνα, θ’ αντίκριζες κοντά στο Πον Νεφ μιά πινακίδα αναρτημένη στη μνήμη ενός νεαρού Μαροκινού που έπνιξαν στο ποτάμι οπαδοί της άκρας Δεξιάς. Θα συναντούσες κάθε τόσο ορδές αστυνομικών που ατενίζουν τον κόσμο με την καχυποψία στρατού κατοχής. Θα διασταυρωνόσουν επίσης με πλήθος ανέργων. Αλλοι ζητιανεύουν γονατιστοί στα πεζοδρόμια και άλλοι εκθέτουν στους επιβάτες του μετρό πως έχασαν τη δουλειά τους και βρέθηκαν στον δρόμο. Διηγούνται μιά θλιβερή ιστορία σε ενα κοινό που έχει κάθε λόγο να ανησυχεί γιά το δικό του μέλλον. Η ανεργία πλήττει το δέκα τοις εκατό του ενεργού πληθυσμού. »Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γαλλικές επιχειρήσεις βρίσκονται σε άθλια κατάσταση. Αλλά ακόμη και οι ισχυρότερες προβαίνουν σε απολύσεις γιά να

μειώσουν το κόστος παραγωγής τους ή μεταφέρονται στην Ασία, όπου τα εργατικά χέρια είναι απείρως φθηνότερα. Εχει επικρατήσει μιά νέα αντίληψη του καπιταλισμού κατά την οοία η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας και θα ωφελήσει τελικά όλο τον κόσμο.Τίποτα τέτοιο δεν συμβαίνει, γιατί καμμιά επιχείρηση δεν είναι ποτέ ικανοποιημένη από τα κέρδη της [...]».

Αρρωστη χώρα, άρρωστος φίλος

Σε παροντικό χρόνο, με αφορμή το «Κλαρινέτο», ο Βασίλης Αλεξάκης μιλάει γιά δύο θανάτους: Τού άγγελου προστάτη του στον χώρο τών γαλλικών εκδόσεων Ζαν- Μαρκ Ρομπέρτς που πέθανε από καρκίνο και της υπερδανεισμένης μνημονιακής χώρας μας. «Η Ελλάδα σιγά- σιγά πεθαίνει. ΄Εχω την αίσθηση ότι την χάνω κάτω από τα πόδια μου σαν παλιό τούρκικο χαλί. Στο Παρίσι έζησα τον άρρωστο φίλο, στην Αθήνα την άρρωστη χώρα», μάς λέει. «Ο χαμός ανθρώπων και πραγμάτων είναι οριστικός λόγω απώλειας μνήμης», συνεχίζει προσπαθώντας να πιάσει το νήμα της αφορμής γιά να αρχίσει να γράφει το τελευταίο βιβλίο του. Κι αυτή την μνήμη αποπειράται να την διασώσει μέσα από τις σελίδες του νέου μυθιστορήματος του. Παραδέχεται ότι δεν έχει καμμία σχέση με την μουσική. Ο τίτλος «Κλαρινέτο» ξεπήδησε από το κενό που δημιουργήθηκε στο μυαλό του, όταν προσπαθούσε να θυμηθεί πως λέγεται ο ξύλινο όργανο της ορχήστρας, τρίτο σε βάθος ήχου, μετά το φλάουτο και το όμποε. «Που λέτε βγήκα στον δρόμο κι αναζητούσα απεγνωσμένα να βρω έναν άνθρωπο να μού θυμήσει την λέξη που είχα ξεχάσει. Τον πρώτο που συνάντησα ήταν ένας Κινέζος τουρίστας, ο οποίος με ρώτησε από που πάνε γιά το αεροδρόμιο! Τριγυρνούσα μέσα στην πόλη άσκοπα, εωσότου, μέσα στην απελπισία μου, κατέφυγα στον φίλομου Μαρκ-Ρομπέρτς. ‘‘La clarinette’’, το λένε μού είπε και φωτίστηκα. Δεν κρύβω ότι μ’ αρέσει ο ζεστός ήχος του, είναι σαν να σε πιάνει κάποιος από το μπράτσο.» Ο άρρωστος φίλος από την μιά και από την άλλη η άρρωστη χώρα. Αποποείται την στρατευμένη λογοτεχνία, που ίσως η συγκυρία του δίνει την ευκαιρία να μεταμορφωθεί σ’ έναν μαχητή του καταγγελτικού λόγου. Προτιμά να χαρακτηρί-

σει την νέα πεζογραφική του απόπειρα «ένα στοχαστικό σχόλιο γιά την Ευρωπαϊκή Ενωση. Εχω την υποχρέωση στον αναγνώστη να είμαι ένας ελεύθερος άνθρωπος». Αυτά ίσως ακούγονται ως καλές συγγραφικές του προθέσεις και προϋποθέσεις.

Τα σύνορα ξανάκλεισαν

21

Ο συγγραφέας του μήνα

Ως πολίτης του κόσμου, ο οποίος ταξιδεύει, κυκλοφορεί, βλέπει, ακούει, κρίνει, τι έχει να δηλώσει επί των τεκταινομένων; «Δεν σάς κρύβω ότι είχα χαρεί,όταν μπήκαμε στην Ευρώπη γιατί ταξίδευα χωρίς διαβατήριο, καθώς είχαν ανοίξει τα σύνορα». «Τα σύνορα ξανάκλεισαν», επιστρέφει αστραπιαία στο παρόν και το πρόσωπό του σκιάζεται από το φάσμα της απογοήτευσης. «Αυτή που βλέπουμε καθημερινά είναι μία τραγωδία ανυπεράσπισστων και κακόμοιρων ανθρώπων που μαζί με τα παιδιά τους βουλιάζουν την λάσπη». Βρισκόμαστε μέσα στην καρδιά του καΗ γαλλική εκδοση λοκαιριού και ίσως οι λάσπες των προτου ‘’Κλαρινέτου’’ φύγων στους καταυλισμούς της Ειδομέπου θα κυκλοφορήνης να φαντάζουν τουλάχιστον σαν ένα σει στα ελληνικά κακό όνειρο. Αλλά τα κακά όνειρα, όταν μέσα στο φθινόπωρο επαναλαμβάνονται είναι καθημερινή σκληρή πραγματικότητα... «Είναι γιά να κλαις. Είμαι πολύ απογοητευμένος. Από πού να πιαστούμε; Από την αρχαία Ελλάδα, από την αρχαία Ρώμη; Οι μονοθεϊστικές θρησκείες χωρίζουν και οδηγούν σε μία απίστευτη βία. Επί αιώνες, χριστιανοί και μουσουλμάνοι σφάζουν και έχουν διαπράξει εκατοντάδες χιλιάδες εγκλήματα. Αναρωτιέμαι και αναζητώ μία απάντηση ποιά σχέση έχει ο μονοθεϊσμός μ’ αυτές τις συμπεριφορές». Η συζήτησή μας έχει γίνει πολιτική, ενώ έχουμε ξεκινήσει τη συνομιλία μας Χειρόγραφο από το εργαστήρι τού συγγραφέα. Μία του Βασίλη Αλεξάκη από τις πρώτες-έστω και αυτονόητες ερωτήσεις- ήταν σε ποιό βαθμό η αυτοβιογραφία συμπλέκεται με την μυθοπλασία: «Εχω την εντύπωση ότι δεν μιλάω γιά τον εαυτό του. Κατά κάποιο τρόπο, συμπλέκονται η αυτοβιογραφία με το όνειρο, η φαντασία με την


22

Ο συγγραφέας του μήνα

πραγματικότητα. Η ατμομηχανή του μυθιστορήματος είναι η φαντασία. Χωρίς αυτή, είναι ένα τηλεφώνημα... »Η μυθοπλασία τα κατασπαράζει και τα τρώει όλα, τις αισθήσεις, τα αισθήματα, τους φόβους. Παίρνει από όλους τους γύρω σου. Πρέπει να καταλάβουμε ότι είναι μία μεγάλη κατασκευή, στην οποία εντάσσω την ιστορία μου. Δεν γράφεις μυθιστόρημα, επειδή πέθανε η γιαγιά σου ή επειδή σε έδιωξαν από την ομάδα σου. Δεν σού αρκεί ένα θέμα, είναι όπως το πλέξιμο, θέλεις δύο βελόνες γιά να πλέξεις το πολυθεματικό ‘‘πουλόβερ’’ σου». Το «Τάλγκο», ένα μυθιστόρημα του Βασίλη Αλεξάκη και η ομώνυμη ταινία του Γιώργου Τσεμπερόπουλου, δύο έργα που σφράγισαν τις αρχές της δεκαετίας του ’80. Το «Τάλγκο», λοιπόν, «είναι ένας μεγάλος έρωτας και ταυτόχρονα η ιστορία ενός ξενιτεμένου. Αισθάνομαι πιό κοντά σ’ αυτή την κοπέλα, η οποία μιλάει σε πρώτο πρόσωπο. Εχω ζήσει κι εγώ τη δυστυχία ν’ αγαπάς και να μην σε αγαπάνε. Τον άντρα, στον οποίο απευθύνεται τον ονόμασα Γρηγόρη, γιατί ήθελα να απομακρυνθώ από τον εαυτό μου. Τι νομίζετε; Είναι εύκολο να αυτοβιογραφηθείς; Σε περίπτωση που μού ζητούσαν να γράψω την αυτοβιογραφία μου δεν θα ήμουν σίγουρος πως θα την συνέτασσα. Δεν είμαστε κάτι ενιαίο, η προσωπικότητα μας αποτελείται από πολλά κομμάτια. Ετσι δεν είναι και στον έρωτα; Τι πιστεύεις δηλαδή; Οτι είναι μονοσήμαντος; Κάθε στιγμή, με το ένα πόδι βρισκόμαστε στην πραγματικότητα και με τ’ άλλο στο όνειρο.» Στο «Θα σε ξεχνάω κάθε μέρα», ο συγγραφέας συνομιλεί με την πεθαμένη μητέρα του. «Οταν το έγραφα μιλούσα μπροστά σε μιάν άδεια πολυθρόνα Σαν να καθόταν σ’ αυτήν η μάνα μου και της αφηγούμουν γεγονότα, τα οποία δεν τα έζησε. ‘Ηθελα να της μιλήσω αληθινά, με τον τρόπο εκείνο όπου δεν χωράει η απάτη.» Και τα δύο τους, έχουν κάτι κοινό, μιλάνε γιά «δύο μοναξιές. Δύο μεγάλοι έρωτες γιά έναν άντρα και μία μάνα. Δεν τα έγραφα από απόσταση, με είχε κατακλύσει η συγκίνηση.». Στον εξομολογητικό τόνο του δεύτερου προσώπου, πάντα αμφίσημος, άλλοτε απευθύνεται στον εαυτό μας κι άλλοτε στους άλλους. Οι άλλοι γίνονται ο καθρέφτης του εαυτού μας και ο εαυτός μας ο καθρέφτης των άλλων. 


«Οι ήρωες µου δεν είναι ούτε καλοί ούτε κακοί» Πάνος Καρνέζης

Ο

ΚΕΙΜΕΝΟ-ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΒΑΣΙΛΗΣ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ

Πάνος Καρνέζης λίγο πριν κλείσει τα πενήντα (γενν. 1967), κατάφερε να στήσει αριστοτεχνικά ένα δαιμονικό –γιαυτό αριστουργηματικό-μυθιστόρημα, χωρίς να είναι δαιμονόπληκτο, έντονα συγκρουσιακό, με τη βία παντού και πάντα παρούσα ως ανίερη σύμμαχος με το αρνητικό μέρος του εαυτού μας. Εν τούτοις δεν είναι προπετής ως προς την αποτελεσματικότητα της περιπέτειας, γιαυτό οι «Φυγάδες» -το τέταρτο μυθιστόρημά του και πέμπτο βιβλίο του-, σε καμμία περίπτωση, δεν εκπίπτουν στην ευκολία τύπου Χόλιγουντ περιπετειώδους βιβλίου, αφού όλο το αφήγημα είναι ριζωμένο στις πρωτεϊκές ανάγκες του ανθρώπου. Η κύρια αντίθεση Καλού και Κακού-με κάππα κεφαλαίο- διατρανώνει την συντριβή της ύπαρξης, η οποία παραπαίει στα όρια της χωρίς να θέτει όρους ευκλεούς αυτοδιάθεσης. Οι όροι ζωής κουρελιασμένοι από την γενικευμένη φτώχεια, που αγκαλιάζει ασφυκτικά το τοπίο και τον τόπο: το βροχοδάσος της ζούγκλας, είναι και δεν είναι τοπίο, είναι και δεν είναι τόπος. Οπωσδήποτε, δεν είναι ουτοπία, αφού δεν υπάρχει υποψία χριστιανικού ή άλλου κατ’ επίφαση παραδείσου, κάλλιστα μπορεί να θεωρηθεί μία χωρίς τέλος ανερμήνευτη καθημερινή δυστοπία, χωρίς όπως ποτέ να δίνεται ένα τέλος, ένα πέραςέστω πρόσκαιρο-που αφήνει την υπόκωφη σιωπή να συνομιλήσει με τον απόηχο της κάθαρσης. Οπως παραδέχεται ο ίδιος, -σε συνέντευξη που θα διαβάσετε παρακάτω-πρότυπό του το οποίο ήρθε και τον συνάντησε, κατά τη συγγραφή, είναι το μυθιστόρημα «Η Δύναμη και η Δόξα» του Γκράχαμ Γκριν. Εμείς θα προσθέταμε

ότι ακούγεται ευδιάκριτα ο μαρτυρικός λόγος του Ιάπωνα Σιουσάκου Εντο, στη «Σιωπή» του, αντιθέτως ο Πάνος Καρνέζης δεν αναζητά μάρτυρες της θρησκευτικής πίστης. Στο καρνεζικό λογοτεχνικό σύμπαν, όλα τα είδωλα και όλα τα σύμβολα είναι αποκαθηλωμένα, κούφια από την σημασία τους και την οντολογία τους, απιστευμένα, και εν τέλει άπιστα, νεκρά, κουφάρια, σκελετοί, γιατί η επιβίωση κλώθει με σύρματα περιστρεφόμενα τα σώματα των χαρακτήρων του. Σκηνοθετικά, εκεί όπου ο χρόνος εγκολπώνεται την κατά συνθήκην πραγματικότητα, έχουμε δύο αντίμαχες και αντίπαλες πλευρές: τους Ινδιάνους που με την βοήθεια του εθνικού στρατού πολεμάνε με τους αγρότες, τους οποίους υποστηρίζουν οι αντάρτες. Ισως, να ανιχνεύσουμε και κάποιο άρωμα Τζόζεφ Κονράντ, από την «Καρδιά του σκότους» ή ακόμη το αδιέξοδο και χωρίς προορισμό ταξίδι στα βιβλία του Κολομβιανού Αλβάρο Μούτις. ‘Ομως όλα τα προαναφερθέντα παραδείγματα από τον μεγάλο λογοτεχνικό κανόνα έχουν κάποιο σκοπό, έστω κι αν ο αναγνώστης συνειδητοποιεί ότι βουλιάζει στο απροσδόκητο της μοίρας και της τύχης. Στους «Φυγάδες» του Πάνου Καρνέζη όλες οι προθέσεις, όλοι οι διάλογοι, όταν τελικά περνάνε στην πράξη, βρίσκονται στην μέγγενη ενός άσπλαχνου θεού που δεν λυπάται να βλέπει τα πλάσματα του να δολιχοδρομούν αναποφάσιστα μεταξύ ζωής και θανάτου. Σ’ όλο το μυθιστόρημα λειτουργεί η κούραση ως γενικευμένη αϋπνία έναντι της χαράς και της λύπης, γιαυτό σχεδόν σε κάθε σελίδα τα συναισθήματα κατρακυλάνε στην οδύνη του χάους, όπου λογική και τρέλα δεν διαφέρουν, αλλά χύνονται σ’ ένα καλούπι πρόσκαιρου συμφέροντος. Ο Τόμας, ο ξεριζωμένος Άγγλος ιερέας είναι

ένας πιστός εν απιστία, πιστεύει και δεν πιστεύει, γιαυτό ο ναός του είναι μια καλύβα προσκυνητών στο θεό του δάσους, σ’ αυτόν που ούτε βλέπεται, ούτε ακούγεται, ούτε προσκυνιέται, σ’ αυτόν δεν προσέρχονται νέοι πιστοί και οι ελάχιστοι δεν έχουν πειστεί Γιαυτό ο θάνατός του δεν έχει τίποτα το θυσιαστικό, το ολοκαυτωματικό, το σταυρικό, είναι ένα διαρκές μαρτύριο που δεν περατώνεται. Κίνηση μέσα στην ακινησία, ΠΑΝΟΣ ΚΑΡΝΕΖΗΣ άνθρωπος-θεός, με το όνομα του Χριστού που στα συμφραζόμενα της ΛατιΟι φυγάδες νικής Αμερικής ονομάζεται Γεζουκλίστ, ηχεί περιπαικτικά έναντι του θείου, πεΕκδόσεις Πατάκη ρισσότερο σαν παρατσούκλι που δίΣελ.272 νουμε στα αγαπημένα μας τετράποδα. Τιμή: 13,20 € Ο Βενουστιάνο, ο νεαρός αρχηγός των Ινδιάνων δεν καταφέρνει να γίνει ο αντίποδας του πατρός Τόμας, συνειδησιακά δεν κουβαλάει πλέον την κληρονομιά των αυτοχθόνων, καθότι οι αξίες της φυλής του κείτονται ερείπια, γιατί σε απόσταση από το δάσος χτίζεται ο νέος πειρασμός της κατανάλωσης, που οδηγεί τους ντόπιους να υιοθετήσουν τον μαρασμό της πλέον χτισμένης περιοχής της ζούγκλας. Ο ιαγουάρος, ένας από τους τελευταίους που απέμεινε, καθώς το βροχοδάσος απορφανίζεται από τα δέντρα του, καθώς καίγονται από τους αγρότες για να γίνουν καλλιεργήσιμα χωράφια, χάνει τις εστίες τροφής του και επιτίθεται στα δίποδα θηράματά του. Ομως, ο θάνατος δεν έχει αξία, ούτε ο σκοτωμένος ιαγουάρος είναι τοτέμ και ταμπού για τον απομαγευμένο φύλαρχο. Ο Πάνος Καρνέζης μιλάει με την γλώσσα του σώματος ως τελευταία παρτίδα και καθόλου σω-

23

Το βιβλίο του μήνα


24

Το βιβλιο του μήνα

τήρια, ενός άσκοπου αιμοτοκυλίσματος. Μέσα στο χυμένο αίμα, ο συγγραφέας δεν απολύει το εξ αποστάσεως βλέμμα του, γιαυτό απουσιάζουν οι λυρικότητες, τα σχήματα λόγου, οι βαρυτονισμένοι διάλογοι. Η πλοκή είναι καλοκουρδισμένη ώς την τελευταία σελίδα, η οποία κρατάει σε εγρήγορση τον αναγιγνώσκοντα, με «τίποτα» μέσα, λιτά, στεγνά, ξερά, σαν να γράφτηκε στο ξερό έδαφος ένα όνομα και η τροπική βροχή άσπαλχνα το ξέγραψε. Οι «Φυγάδες» είναι ένα βιβλίο γιά την αποδόμηση των αξιών τόσο στον δυτικό όσο και στον «εξωτικό« κόσμο. Ομως, με την παγκοσμιοποίηση τα προβεβλημένα προϊόντα, τα οποία παράγονται με χαμηλό κόστος σε χώρες-σκλαβοπάζαρα τονίζουν την ομοιομορφία και διαγράφουν την ιδιατερότητα

-Γιατί επιλέξατε ως τόπο του μυθιστορήματός σας τη ζούγκλα κάποιας χώρας-η οποία δεν κατονομάζεται της Κεντρικής ή της Νοτίου Αμερικής; Πιστεύετε ότι το συγκεκκριμένο τοπίο εξακολουθεί να συνομιλεί με τον κόσμο του άρρητου, του ανομολόγητου, του ανέκφραστου, του δαιμονικού; Πράγματι υπάρχουν κάποιες περιοχές στα μεγαλύτερα βροχοδάση της Λατινικής Αμερικής, που λόγω γεωγραφίας, πυκνής βλάστησης και έλλειψης δρόμων παραμένουν ακόμα και σήμερα απομονωμένες απ’ τον υπόλοιπο κόσμο. Οι αυτόχθονες εκεί ζουν ακόμα σε συνθήκες που έχουν αλλάξει ελάχιστα τους τελευταίους αιώνες. Είναι ένας κόσμος που συνυπάρχει με τη φύση και δεν της έχει επιβληθεί όπως συμβαίνει στο μοντέρνο κόσμο. Οι άνθρωποι εκεί έχουν μια διαφορετική σχέση με τη φύση απ’ ό,τι εμείς. Σε ένα τέτοιο κόσμο η δεισιδαιμονία παίζει το ρόλο της θρησκείας και επιστήμης μαζί, οι αυτόχθονες, τη χρησιμοποιούν για να ερμηνεύσουν τα φυσικά φαινόμενα, να φέρουν στα μέτρα του τους καθημερινούς κινδύνους της ζωής.

-Θα το χαρακτηρίζατε αρχετυπικό, με την έννοια ότι ο κόσμος των συμβόλων, που περνά πυκνά συχνά ή υποβόσκει στις σελίδες του βιβλίου σας, εκφράζει τις πρωταρχικές ρίζες της ανθρώπινης γνώσης και νόησης; Ναι, έχω την εντύπωση πως τουλάχιστον στα δικά μας μάτια, σε μας που είμαστε «παρείσα-

κτοι» στον κόσμο των αυτοχθόνων, τα πιστεύω και ο τρόπος σκέψης τους παραπέμπουν σε μια πρωταρχική, ανόθευτη ανθρώπινη συμπεριφορά , που δεν έχει δεχθεί την επίδραση των μεγάλων θρησκειών, της παιδείας, της φιλοσοφίας, της επιστήμης αιώνων. Αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι οι αυτόχθονες πληθυσμοί είναι απαραίτητα ηθικά ανώτεροι από εμάς, όπως πίστευαν κάποιοι τον δέκατο όγδοο αιώνα και συχνά νομίζουμε ακόμα. Υπάρχουν παραδοσιακά έθιμα τέτοιων κοινοτήτων που έρχονται σε αντίθεση με τα δικαιώματα του ανθρώπου, όπως για παράδειγμα, -που είναι κάτι που αναφέρω στους «Φυγάδες»-, ο γάμος παιδιών σε ηλικίες έως και εννέα ετών.

- Ο πατέρας Τόμας, κεντρικό πρόσωπο του έργου σας, εκπροσωπεί τον δυτικό άνθρωπο, ο οποίος έχει χάσει την πίστη του στο ουμανιστικό ευρωπαϊκό πρόταγμα και αναζητά την κάθαρση μέσα στην «άγρια» ζούγκλα; Ο πατέρας Τόμας μάλλον έχει χάσει την πίστη του στον δυτικό άνθρωπο και πιστεύει στην ηθική αγνότητα των Ινδιάνων του δάσους που έχει έρθει να ζήσει. Ελπίζει πως ζώντας ανάμεσά τους όχι μόνο θα τους βοηθήσει να βελτιώσουν πρακτικά τη ζωή τους-δεν τον ενδιαφέρει να τους προσηλυτίσει-,αλλά πως θα βοηθήσει τον εαυτό του να βρει την αγνότητα που δεν έχει καταφέρει να αποκτήσει μέσα από την Καθολική του πίστη και τη ζωή στη Δύση. Κάνει λάθος βέβαια, και η παρουσία του θα φέρει την καταστροφή στο δάσος, παρόλη την καλή του θέληση. -Το άλλο πρόσωπο που κυριαρχεί είναι ο Βενουστιάνο, ο αρχηγός των Ινδιάνων. Είναι η ψυχή της φυλής του, η εναπομείνασα συνείδηση των ανιμιστικών προγόνων, ο απέλπιδος μαχητής και υπερασπιστής των αρχαίων αξιών που τείνουν να εκλείψουν; Ο Βενουστιάνο είναι ένας βαθιά διχασμένος ήρωας. Παρόλο που ο ίδιος προσπαθεί να παρουσιάσει τον εαυτό του ως αγνό απόγονο της φυλής του και προστάτη της ιστορίας των παραδόσεων των προγόνων του, κατά βάθος δεν πιστεύει στις ικανότητές του, ούτε στο κληρονομικό του δικαίωμα να είναι αρχηγός των Ινδιάνων. Ακόμα και το όνομά του δεν είναι ένα από τα ονόματα των Μάγια, αλλά ένα από τα ονόματα των Ισπανών κονκισταδόρων.


«Γκρέαμ Γκριν, ο αγαπημένος μου»

-Ποιά έργα αναφοράς με το ίδιο θέμα, είχατε στο μυαλό σας, όταν γράφατε τους «Φυγάδες»; Μιλήστε μας για τις επιρροές σας και πώς τις αφομοιώσατε δημιουργικά;

Ο Γκρέαμ Γκριν είναι ένας από τους αγαπημένους μου συγγραφείς και «Η Δύναμη και η Δόξα» μου ήρθε αναπόφευκτα στο νου, όταν είχα την ιδέα να γράψω ένα μυθιστόρημα που να διαδραματίζεται στην Λατινική Αμερική. Εμπνεύστηκα τον πατέρα Τόμας από εκείνο το βιβλίο, αν και ο χαρακτήρας του δικού μου ιερέα είναι πολύ διαφορετικός από του Μεξικανού ιερέα του Γκριν. Πέρα από αυτό το μυθιστόρημα, άντλησα πολλές πληροφορίες από βιβλία εθνολογίας για τους αυτόχθονες του Νότιου Μεξικού και ιστορίας για τον πολιτισμό των Μάγια, ενώ για τις περιγραφές του βροχοδάσους και των ντόπιων βασίστηκα σ’ ένα ταξίδι που έκανα στην περιοχή.

-Η βία δεν έχει την σήμανση του απαγορευμένου και του κολάσιμου. Κυριαρχεί το δίκαιο του πρόσκαιρα ισχυρού, και ενώ όλη η κοινωνία σπαράζεται από έριδες, οι ταυτότητες είναι ρευστές, άλλοτε τα θύματα γίνονται θύτες, άλλοτε οι θύτες, θύματα. Απ’ το πρώτο μου βιβλίο, τις «Μικρές Ατιμίες» με ενδιέφερε η δυναμική των μικρών κοινωνιών, η ιδέα του χωριού που είναι αποκομμένο απ’ τον υπόλοιπο κόσμο. Νομίζω πως η γεωγραφική απομόνωση φέρνει, κατά κάποιο τρόπο, και μια ηθική τελμάτωση, οι άνθρωποι μιας κλειστής κοινωνίας φέρονται διαφορετικά απ’ ό,τι μεγαλύτερες κοινωνικές ομάδες. Σε μια πόλη, για παράδειγμα, ο

«Η οικονομική είναι και κοινωνική κρίση»

-Δεν παίρνετε θέση. Οι ανθρώπινες μορφές, τις οποίες φιλοτεχνείτε, μοιάζουν σαν να έχουν περάσει στο βασίλειο των σκιών, ενός σύγχρονου και ταυτόχρονα ενός πανάρχαιου Άδη, με το βλέμμα τους προσηλωμένο στην επιβίωση. Όλες και όλοι χαμένοι, βουλιάζουν σ’ ένα τοπίο αφιλόξενο, που παρασύρει στην καταστροφή την ελπίδα,την πίστη,τη δικαιοσύνη.

Ναι, προσπαθώ συνειδητά να μη διατυμπανίζω τις προσωπικές μου ιδέες-για την πολιτική,τη θρησκεία,την κοινωνία- μέσα από τα βιβλία μου. Είναι βέβαια εκεί και είναι μάλλον αδύνατο να τις κρύψει ένας συγγραφέας. Αλλωστε είναι ο λόγος που αποφασίζει να γράψει για ένα συγκεκριμένο θέμα, αλλά ελπίζω πως δεν είναι έκδηλες, ελπίζω πως είναι κρυμμένες κάτω από το κείμενο και δεν επιβάλλονται στον αναγνώστη. Στους «Φυγάδες», όπως και σ’ όλα τα βιβλία μου, προσπάθησα να αποφύγω το λάθος του μυθιστορηματικού μανιχαϊσμού-ας το πούμε έτσι. Με άλλα λόγια, δεν ήθελα να γράψω μια ιστορία όπου οι ήρωες είναι είτε καλοί είτε κακοί απ’ την αρχή ώς το τέλος, γιατί η ανθρώπινη συμπεριφορά σπάνια εκφράζεται με αυτό τον τρόπο, ιδίως σε ακραίες περιστάσεις σαν και αυτές που διαδραματίζονται στο βιβλίο.

τυπα. Πόση Ελλάδα έχει απομείνει μέσα σας; Τι χρώματα, τι αντικατοπτρισμούς, τι εναπομείνασες μνήμες; Έχουν περάσει σχεδόν είκοσι τέσσερα χρόνια από τότε που έφυγα απ’ την Ελλάδα. Αν και έρχομαι τουλάχιστον μιά φορά το χρόνο, έχω αναπόφευκτα χάσει την επαφή με την ελληνική καθημερινότητα. Ελπίζω να διαβάζονται τα βιβλία μου, είναι πολύ σημαντικό για μένα και όχι μόνο για βιοποριστικούς λόγους. Δεν ήταν πάντα έτσι, αλλά το γράψιμο σιγά-σιγά εξελίχτηκε σ’ έναν ιδανικό, λόγω ιδιοσυγκρασίας, τρόπο επικαινωνίας με τον κόσμο, που τον προτιμώ απ’ την πρόσωπο με πρόσωπο επαφή. Όσον αφορά τις αναμνήσεις μου, οι περισσότερες και εντονότερες είναι από την παιδική μου ηλικία, ίσως γιατί τότε βλέπει κανείς τον κόσμο με άλλα μάτια, με περισσότερη ειλικρίνεια, δίχως κυνισμό, με μια δίψα γιά το αλλόκοτο και με μεγάλη φαντασία.

Εργο του Νικόλαου Βεντούρα πληθυσμός ανανεώνεται συνεχώς και νέες ιδέες έρχονται να αλλάξουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Το χωριό των Ινδιάνων στους «Φυγάδες» είναι και αυτό ένας τέτοιος κλειστός κόσμος, που δεν έχει τα υλικά ούτε τα κοινωνικά μέσα να αντισταθεί στην αλλαγή όταν έρχεται, είναι ένας άκαμπτος κόσμος. Δεν είναι φτιαγμένος, καλώς ή κακώς για να αλλάζει, και κατά συνέπεια είναι καταδικασμένος, αργά ή γρήγορα να εξαφανιστεί.

-Τι μηνύματα παίρνετε από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό; Σάς διαβάζει, σάς γράφει, αποζητά την επικοινωνία μαζί σας; Είσθε πλέον ένας διεθνής συγγραφέας και κάθε βιβλίο σας γίνεται είδηση σε προβεβλημένα έν-

-Τι λέτε, η ελληνική κρίση θα αξιοποιηθεί ως θεματικό υλικό σ’ ένα από τα επόμενα βιβλία σας; Κι αν θέλετε, μπορείτε να σχολιάσετε την σε δεινή κατάσταση νέα Ελλάδα των μνημονίων και των δανείων; Σίγουρα, θα ήταν ενδιαφέρον να γράψω κάτι για τη σημερινή Ελλάδα κάποια στιγμή. Θα δούμε. Σχετικά με την οικονομική κρίση, φαίνεται πως έχει εξελιχθεί και σε κοινωνική. Νομίζω ότι έχει επηρεάσει αθόρυβα αλλά βαθιά τις ανθρώπινες σχέσεις, τον τρόπο που φερόμαστε, πώς βλέπουμε τον εαυτό μας και τους άλλους. Νομίζω πως η οικονομική κρίση αυτοτροφοδοτείται με αυτή την αρνητική αλλαγή στην κοινωνική ζωή και τα πράγματα δεν θα βελτιωθούν αν δεν φροντίσουμε, ως άτομα και ως κράτος να σπάσουμε αυτό το φαύλο κύκλο. Πρέπει να βελτιώσουμε όσο μπορούμε την ποιότητα της ζωής μας, το περιβάλλον που ζούμε, την παιδεία, την υγεία με τα λιγοστά μέσα που τώρα διαθέτουμε, τον εθελοντισμό, την ενθάρρυσνη της καινοτομίας και μια καλύτερη διαχείριση πόρων και όχι να περιμένουμε πως όλα αυτά θα συμβούν αυτόματα, όταν ξεχρεώσουμε τα δάνεια. Γιατί ξαφνικά μπορεί να βρεθούμε αντιμέτωποι με μια κατακερματισμένη κοινωνία. 

25

Το βιβλίο του μήνα


26

Άλις Μονρό

«Όταν γράφεις αισθάνεσαι την ανάγκη να προχωρήσεις όσο βαθύτερα µπορείς …»

Σ’

Γράφει η ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ

αυτή την πρόσφατη επιλογή διηγημάτων της βραβευμένης με Νόμπελ (2013) Καναδής Άλις Μονρό, περιλαμβάνονται ορισμένες από τις κλασικές ιστορίες της που δεν έχουν έως τώρα μεταφραστεί στη γλώσσα μας ενώ κάποιες από αυτές, όπως η ιστορία που έδωσε τον τίτλο στη συλλογή, νομίζω πως έχουν λανθασμένα χαρακτηριστεί «διηγήALICE MUNRO ματα», καθώς διαθέτουν όλα τα χαρακτηριστικά μιας νουβέλας όχι Η αγάπη μιας μόνο ως προς την έκταση αλλά και την εμβάθυνση των χαρακτήρων, την καλής γυναίκας πλοκή, τις μεταθέσεις μέσα στο χρόνο, το μυστήριο και τις ανατροπές. Επιλογή διηγημάτων Και δεν είναι τυχαίο, νομίζω -όπως η ΜΤΦΡ: ΤΡΙΣΕΥΓΕΝΗ ίδια έχει δηλώσει σε παλαιότερη συΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ νέντευξή της- πως ο αρχικός της στόΕκδόσεις Μεταίχμιο», χος ήταν κάποια από τα διηγήματά Σελ. 537 της να εξελιχθούν σε μυθιστορήματα. Τιμή: 16,60 € Όπως πολλοί από τους διηγηματογράφους έχουν ομολογήσει κατά καιρούς, έτσι και η Μονρό ήθελε πάντα να δοκιμαστεί στο απαιτητικό αυτό είδος, αλλά, οι οικογενειακές δεσμεύσεις, η μητρότητα, η έλλειψη χρόνου και κινήτρου, ίσως, δεν της το επέτρεψαν, αν και σε πολλές από τις ιστορίες της διακρίνονται -μέσα από τις πολλαπλές διαστρωματώσεις της πλοκής, τις διακειμενικότητες και αναφορές σε μύθους, τους σύνθετους χαρακτήρες και τις μεταβολές- οι προϋποθέσεις για την ανάπτυξη μιας μεγαλύτερης σε έκταση αφήγησης. Σε όλα σχεδόν τα διηγήματά της οι

κριτικοί και οι μελετητές της (οι οποίοι τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά το Νόμπελ, πολλαπλασιάστηκαν) εντοπίζουν αυτοβιογραφικά στοιχεία, τόπους και τοπία από την ιδιαίτερη πατρίδα της στον Καναδά, στοιχεία από την οικογενειακή της ιστορία ή των δυο συζύγων της, προσωπικές συνήθειες, βιώματα και προτιμήσεις. Ελάχιστοι όμως έχουν εστιαστεί σε ένα άλλο στοιχείο που είναι εμφανές ιδιαίτερα στην χείρας συλλογή: στον τρόπο που η Μονρό γράφει (και μάλιστα εν έτει 1971), χειρίζεται και αποκαλύπτει τη γυναικεία σεξουαλικότητα, την τόλμη και την ειλικρίνεια που μιλάει για θέματα ταμπού, ακόμα και στις μέρες μας, τις λειτουργίες του γυναικείου σώματος, την επιτακτική επιθυμία, το πάθος, την ασυγκράτητη ορμή αλλά και τη σεξουαλική ικανοποίηση που οι ηρωίδες της Μονρό τη βρίσκουν, συνήθως, εκτός γάμου ή σε δυσλειτουργικές σχέσεις. Σε μια παλαιότερη συνέντευξη της σε ερώτηση του δημοσιογράφου πως και δεν φοβήθηκε να γράψει για αυτά τα βιώματα, αποκαλύπτοντας τόσο προσωπικά πεδία, η ίδια ισχυρίστηκε πως η συνείδηση της σεξουαλικότητας ταυτίζεται, κατά κάποιο τρόπο, με την αυτοσυνείδηση και πως «Όταν το κάνεις αυτό, κάνεις κάτι για το οποίο δεν θα είναι κανείς περήφανος για σένα. Όμως, όταν γράφεις αισθάνεσαι την ανάγκη να προχωρήσεις όσο μπορείς βαθύτερα. Νιώθεις πως είναι λάθος αυτό που κάνεις, αλλά δεν το μετανιώνεις».

«Πως γνώρισα τον άντρα μου»

Σε μια από τις ιστορίες με τίτλο «Πως γνώρισα τον άντρα μου», η οποία πρωτο δημοσιεύθηκε το 1974, η Μονρό μας συστήνει ένα κορίτσι που εισέρχεται στην εφηβεία, μέσα από την αφήγηση του ενηλίκου εαυτού της, τη χρονική απόσταση και τις αλλαγές που έχουν μεσολαβήσει, γραμμένη σε πρώτο πρόσωπο από την οπτική της δεκαπεντάχρονης Έντι. Η ιστορία ακολουθεί τη φωνή της

μικρής η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός σε μια εύπορη οικογένεια και αφηγείται τη διαδικασία της «αφύπνισης της» μέσα από τη συνείδηση και τη γνώση της ενήλικης, παντρεμένης Έντι. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η ιστορία αυτή προβάλει, πέρα από όλα τα άλλα, και την τέχνη της αφήγησης: η επιστράτευση των αναμνήσεων για την ανασύνθεση μιας ιστορίας βοηθάει στη βαθύτερη κατανόηση των γεγονότων αλλά και στην κατανόηση του εαυτού και των βαθύτερων κινήτρων. Επίσης, η αφήγηση μιας ιστορίας παρέχει τη δυνατότητα σε γυναίκες που ζουν στο περιθώριο – όπως η Έντι (ή η Ίντιτ στο «Η Αγάπη μιας καλής γυναίκας» που γράφει στο σημειωματάριο της όλα τα γεγονότα της ημέρας, ή η Ντελ στο «Ζωές κοριτσιών και γυναικών») -κορίτσια που στερούνται ελευθερίας, μόρφωσης και χρημάτων, να εκφραστούν και να αποκτήσουν μια αίσθηση ταυτότητας. Η Έντι είναι αθώα και ανυποψίαστη σε σχέση με τη σεξουαλικότητα της και τα μηνύματα που εκπέμπει, ξαφνιασμένη και η ίδια από τη θηλυκότητά της που ανθίζει, φοράει το φόρεμα της εργοδότριας της, κοιτάζεται στον καθρέφτη και καμαρώνει για την μεταμόρφωση, όταν ένας νεαρός αεροπόρος πάει στο σπίτι να ζητήσει ένα ποτήρι παγωμένο νερό. Η Έντι νιώθει αμηχανία αλλά δεν μπορεί να αντισταθεί στη γοητεία του πιλότου όταν της λέει πως «είναι όμορφη». Όμως, το αφελές κορίτσι της υπαίθρου που παράτησε το σχολείο για να γίνει υπηρέτρια στον κτηνίατρο, τον κύριο Πιμπλς και τη σύζυγό του στο βάθος έχει επίγνωση της θέσης της. Στο σπίτι τους μένει έκθαμβη από τις ανέσεις, το μπάνιο, τα αξεσουάρ, το πλυντήριο, τα παγάκια, όμως είναι έξυπνη και αμέσως αντιλαμβάνεται τη στάση του κόσμου απέναντι στις υπηρέτριες και ενδόμυχα ξέρει πως δεν έχει και πολλά να περιμένει από τον αεροπόρο και τους ομοίους του: «…είχα ήδη καταλάβει αρκετά από το πώς αισθάνονται οι άνθρωποι


27

όταν δουλεύεις για αυτούς. Τους αρέσει να νομίζουν ότι δεν είσαι περίεργος. Όχι μόνο ότι δεν είσαι ανέντιμος, αυτό δεν αρκεί. Τους αρέσει να νομίζουν ότι δεν προσέχεις τίποτα, ότι δεν σκέφτεσαι ή δεν αναρωτιέσαι για τίποτα άλλο πέρα από το τι τους αρέσει να τρώνε και πώς θέλουν να σιδερώνονται τα ρούχα τους και ούτω καθεξής».

Οι ρόλοι και το ξύπνημα των αισθήσεων

Στο «Ζωές κοριτσιών και γυναικών» μαθαίνουμε για το πώς κατασκευάζονται οι γυναικείοι ρόλοι και τη δυσκολία να ξεφύγει ένα κορίτσι από το στερεότυπο. Η Μονρό περιγράφει ρεαλιστικά τη σαρωτική έφοδο των ορμονών στην εφηβεία, σε μια ηλικία όπου εύκολα μπορεί να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης του κάθε αρσενικού που θα τύχει να βρεθεί στην ακτίνα της, μας φανερώνει το πόσο επώδυνη διαδικασία είναι το ξύπνημα των αισθήσεων η οποία παρουσιάζεται ως μια εσωτερική εξέγερση που είναι αδύνατον να συγκρατηθεί και να περιοριστεί στα όρια του σώματος. Συνεπώς ξεχύνεται στον κόσμο και κατευθύ-

νεται σε όποιον, μάλλον τυχαίο, παραλήπτη –τον πλέον άχαρο νεαρό, κάποιον περαστικό τυχοδιώκτη ή πικραμένο μεσήλικα με ακυρωμένη σεξουαλικότητα.

Ειλικρινής και άμεση η γραφή της

Σπανίως διαβάζουμε σε γυναικείες γραφές τέτοιες περιγραφές, τόσο ειλικρινείς και άμεσες και μάλιστα να έρχονται σε εμάς από το 1971, χωρίς ωραιοποίηση, αναστολές ή συναισθηματικές φιοριτούρες. Τα κορίτσια της Μoνρό κοιτάζουν τον κόσμο κατάματα και διακρίνουν από νωρίς τα όρια τους, αντιλαμβάνονται πως η σεξουαλικότητα των αντρών και οι εκρήξεις λαγνείας πολλές φορές προέρχονται από τις αδυναμίες τους, τις ήττες τους και τις συνεχείς ακυρώσεις τους σε άλλα πεδία: «Οι άνθρωποι κουβαλούν μαζί τους κάμποσα – σάρκα που δεν έχει υποταχθεί, αλλά έχει οδηγηθεί με το ζόρι σε έκσταση, όλο το ανυποχώρητο μυστήριο και τους σκοτεινούς λαβυρίνθους του ίδιου τους του εαυτού...» Σε κάποιο σημείο γράφει για την έλλειψη περιγραφών της ερωτικής πράξης στα βιβλία και

στο πόσο διαφορετική είναι η πραγματικότητα από αυτό που περιγράφουν ακόμα και οι αναγνωρισμένοι συγγραφείς: «Ένα βιβλίο συνέκρινε την ερωτική επαφή με το να διασχίζεις μια σιδηροδρομική σήραγγα (αν ήσουν προφανώς το τρένο ολόκληρο) και να εκτοξεύεσαι σ’ ένα ορεινό λιβάδι τόσο ψηλά, τόσο μακάρια και ωραία, ώστε να νομίζεις ότι βρίσκεσαι στον ουρανό. Τα βιβλία το συνέκριναν με κάτι άλλο, ποτέ δεν μιλούσαν για αυτό το ίδιο» Η Μονρό στα διηγήματα της συλλογής παίρνει το ρίσκο και κατορθώνει να μιλήσει για «αυτό το ίδιο». Τολμάει να «ξεγυμνωθεί» και να μας αφήσει να περάσουμε στον κόσμο της, έναν κόσμο που παρά τη χρονική και γεωγραφική απόσταση μας είναι οικείος, τα συναισθήματα και οι καταστάσεις που περιγράφει δεν είναι άγνωστα, κι όμως, η συγγραφέας μπορεί και συνδέει τα πιο τετριμμένα συμβάντα με κάτι βαθιά υπαρξιακό, σχεδόν υπερβατικό που δίνει υπόσταση στην πιο ασήμαντη καθημερινή στιγμή, κατορθώνοντας να αντλήσει από μια μικρή στιγμή την ουσία εκείνη που την αναγάγει σε υψηλή τέχνη. 


28

«Η ιστορία του κόσµου είναι µια ιστορία βίας» Ρίτσαρντ Φλάναγκαν

Ο

Γράφει η ΕΛΕΝΗ ΧΑΤΖΗ

Ντορίνγκο Έβανς ήταν ενός η δύο ετών, το 1915 ή 1916 όταν ένας άνδρας σαράντα ετών ο Τζάκι Μαγκουάιρ καθισμένος στην μικρή, σκοτεινή κουζίνα του σπιτιού τους στο χωριό Κλίβελαντ της Τασμανίας άρχισε να κλαίει. Την προηγούμενη εβδομάδα, η γυναίκα του τον εγκατέλειψε. ΡΙΤΣΑΡΝΤ Εκείνη την εποχή οι άνδρες δεν έκλαιΦΛΑΝΑΓΚΑΝ γαν κι αυτός ο ήχος που «σαν να έσπαζε κάτι», αποτυπώθηκε για Το Μονοπάτι πάντα στη μνήμη του ήρωα. Ο ήχος από το σπαρακτικό κλάμα ενός ώριγια τα βάθη μου άνδρα είναι η αρχή του μυθιστοτου Βορρά ρήματος του Ρίτσαρντ Φλάναγκαν «Το μονοπάτι για τα βάθη του Βορρά» ΜΤΦΡ: ΓΙΩΡΓΟΣ που κατά κάποιο τρόπο σηματοδοτεί ΜΠΛΑΝΑΣ, και όλο το μυθιστόρημα. Είναι ο θρήΕκδόσεις Ψυχογιός, νος του ανθρώπου απέναντι στην Σελ:488 απώλεια, προσωπική και συλλογική Τιμή: 17,70 € αλλά και στον παραλογισμό της βίας, τη φρίκη και την τρέλα της αλληλοεξόντωσης που χαρακτηρίζει όλη την ανθρώπινη ιστορία. Ο μικρός Ντορίνγκο Έβανς ο κεντρικός ήρωας του. Καθώς μεγαλώνει γίνεται γιατρός, χειρουργός και στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου πολέμου διοικητής χιλίων Αυστραλών αιχμαλώτων πολέμου που θα κατασκεύαζαν στο όνομα της Ιαπωνικής Αυτοκρατορίας ένα μεγαλειώδες έργο, τη σιδηροδρομική γραμμή που θα συνέδεε την Βιρμανία (Μιανμάρ) με το Σιάμ (Ταϊλάνδη). Η ζωή στο στρατόπεδο των αιχμαλώ-

των πολέμου και η λεγόμενη «Γραμμή» ή «ο σιδηρόδρομος του θανάτου» βαθιά μέσα στη ζούγκλα του Σιάμ είναι το ένα πεδίο δράσης γύρω από το οποίο χτίζει την ιστορία του ο Φλάναγκαν. Το άλλο είναι το παρόν των ηρώων, τα χρόνια δηλαδή που ακολούθησαν μετά τον πόλεμο για τους ελάχιστους από τους ήρωες που επέζησαν.

Η «Γραμμή»

Ο πρωταγωνιστής Ντορίνγκο Έβανς σαν ένας σύγχρονος Οδυσσέας (πολύ συχνά παρατίθενται αποσπάσματα από τον «Οδυσσέα» του Τένισον) αγωνίζεται να επιβιώσει μαζί με τους συντρόφους του, τον Ντάρκι Γκάρντινερ, τον Τζίμι Μπίγκελοου, τον Τζακ Ρέιμποου, τον Ράμπιτ Χέντρικς και πολλούς άλλους μέσα στις απάνθρωπες συνθήκες του στρατοπέδου αιχμαλώτων πολέμου στη ζούγκλα του Σιάμ και να επιστρέψει κάποτε στην πατρίδα του. Η εξοντωτική εργασία στη σιδηροδρομική γραμμή, όπου οι περισσότεροι αιχμάλωτοι πεθαίνουν κάθε μέρα, ο υποσιτισμός, οι αρρώστιες, οι ακρωτηριασμοί, οι ξυλοδαρμοί, η λάσπη, τα αφοδεύματα, η βρωμιά και οι ατέλειωτες βροχές των μουσώνων μέσα στην εχθρική ζούγκλα κάνουν την κάθε ημέρα έναν εφιαλτικό και υπεράνθρωπο αγώνα επιβίωσης. Ένα αυγό πάπιας ή ένα κουρέλι, λίγο καθαρό νερό μπορεί να σημαίνουν λίγες ακόμη ώρες ή μέρες ζωής, μια ασήμαντη πληγή, τα ξυπόλυτα πόδια ή μια λάθος απάντηση τον βέβαιο θάνατο, ένας πετυχημένος ακρωτηριασμός μια μεγάλη νίκη. Μέσα σε αυτές τις ακραίες συνθήκες, όπου ο άνθρωπος δοκιμάζει τις αντοχές και τα όρια του απέναντι στην καθημερινή απειλή του θανάτου, την τρέλα της βίας και των βασανισμών και την παντοκρατορία του τυχαίου, μέσα σε αυτή την κόλαση ο Φλάναγκαν φτιάχνει έναν ολόκληρο κόσμο, μια μικρή κοινωνία από λογής, λογής αν-

θρώπους, ανιδιοτελείς κι ευρηματικούς στη τέχνη της επιβίωσης όπως ο Ντάρκι Γκάρντινερ, μικρόψυχους και ανταγωνιστικούς όπως ο Μακνίς ο Κοκορίκος, ταλαντούχους όπως ο σκιτσογράφος Ράμπιτ Χέντρινκς, ήσυχους και σιωπηλούς όπως ο Τζίμι Μπίγκελοου που έπαιζε την τρομπέτα του στις κηδείες και τον τρόπο που ο καθένας απ’ αυτούς δοκιμάζεται. Ανάμεσα τους ξεχωρίζει ο «Μεγάλος» όπως τον αποκαλούν οι Αυστραλοί αιχμάλωτοι, ο διοικητής και χειρουργός Ντορίνγκο Έβανς, ένας ιδιαίτερα σύνθετος ήρωας που ισορροπεί ανάμεσα στην αυταπάρνηση και την αφοσίωση στους συντρόφους, στην ικανότητα του για δράση και στην ευφυΐα του, στον ρεαλισμό και τον ρομαντισμό του και στην βαθιά αμφισβήτηση του εαυτού του και του ρόλου του.

Βία και ιδεολογία

Μαζί με τους Αυστραλούς αιχμαλώτους παρακολουθούμε και τους Ιάπωνες διοικητές και απλούς στρατιώτες, τη φιλοσοφία της απόλυτης πίστης στον Αυτοκράτορα και στα υψηλά Ιαπωνικά ιδεώδη. Ο Νακαμούρα, ο Ιάπωνας αξιωματικός, συζητά με τον συνταγματάρχη Κάτο για την απόλυτη ομορφιά της Ιαπωνικής ποίησης και την τέχνη ενός γρήγορου και επιτυχημένου αποκεφαλισμού. Ο Φλάναγκαν στο βιβλίο του «Το Μονοπάτι για τα βάθη του Βορρά» μελετά σε βάθος την Ιαπωνική ιδεολογία και με ποιο τρόπο συνέβαλε στην ακραία βία που επέδειξαν οι Ιάπωνες στον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο και στον πόλεμο της Μαντζουρίας τόσο απέναντι στους εχθρούς τους όσο και μέσα στα πλαίσια της Ιαπωνικής στρατιωτικής ιεραρχίας. Τι είναι αυτό που μετέτρεψε αυτό το λαό και κάθε λαό, τότε και τώρα σε μηχανή αποκεφαλισμών και βασανιστηρίων; Πώς οι ιδεολογίες χτίζουν και ηθικοποιούν τους μηχανισμούς της βίας και του παραλόγου; Ο αξιωματικός Νακαμούρα μετά τον πόλεμο θα αναρωτηθεί. Στο


29

κάτω, κάτω τι ήταν ένας αιχμάλωτος; Ένα τίποτα μπροστά στη δόξα του Αυτοκράτορα, ένα τίποτα. «Ο κόσμος είναι, απλά είναι» και η ιστορία του ανθρώπου μια ιστορία βίας και επιβολής του ισχυρότερου επάνω στον αδύναμο.

Οι Υπνοβάτες

Ο Φλάναγκαν δεν περιορίζει τη δράση του μυθιστορήματος μόνο στο στρατόπεδο των Αυστραλών αιχμαλώτων, την προεκτείνει και στο μέλλον και στις δεκαετίες που ακολούθησαν μετά το τέλος του πολέμου. Η ιστορία του κινείται διαρκώς ανάμεσα σε αυτούς τους δύο άξονες, το παρελθόν και το παρόν που τοποθετείται στις δεκαετίες του ‘50 και του ‘60. Με μια στιβαρή τριτοπρόσωπη αφήγηση κι ένα γρήγορο και καταιγιστικό ρυθμό που εκτός από την δράση, βλέπει τον κόσμο μέσα από τις σκέψεις των ηρώων του, θυμίζει κάποιες στιγμές τον Χέρμαν Μπροχ και το βιβλίο του «Υπνοβάτες». Στον Φλάναγκαν το παρόν και το παρελθόν, ο χρόνος, είναι ένας καθαρά εσωτερικός χρόνος. Και αυτός ο χρόνος επιφυλάσσει ένα παράξενο παρόν για όσους επέζησαν. Ο Ντορίγκο Έβανς και ο Τζίμι Μπίγκελοου ζουν λίγο πολύ σαν υπνοβάτες, σαν φαντάσματα. Η ένταση που έζησαν, η καθημερινή επαφή με το θάνατο, ο κίνδυνος και η απώλεια, η υπέρβαση και η φρίκη αποδείχθηκαν πιο δυνατές από μια «κανονική» ζωή. Κι όπως στις μεγάλες ανθρώπινες στιγμές που όλοι, λίγο πολύ, κάποτε έχουμε ζήσει, μέσα την απώλεια και το θάνατο βίωσαν την απόλυτη αίσθηση της ζωής και της αγάπης για τη ζωή. Ο Τζίμι Μπίγκελοου στα ενενήντα δύο του χρόνια, ο σαλπιγκτής στις κηδείες στο στρατόπεδο αιχμαλώτων, «έβαλε τη σάλπιγγα στα χείλη του με το γερό του χέρι και για άλλη μια φορά είδε τον καπνό και μύρισε τη σάρκα που καιγόταν και ξαφνικά συνειδητοποίησε πως αυτό ήταν το μόνο που του συνέβη ποτέ πραγματικά». Ο Ντορίγκο Έβανς διάσημος χειρουργός και ήρωας πολέμου έχει μια όμορφη οικογένεια, τη γυναίκα του Έλα και τα τρία του παιδιά. «Στο πέρασμα των δεκαετιών που ακολούθησαν τον πόλεμο ένιωθε τη ψυχή του να κοιμάται, και μολονότι προσπαθούσε σκληρά να την αφυπνίζει με τους κινδύνους αλλεπάλληλων και μερικές φορές ταυτόχρονων μοιχειών, ξεσπασμάτων και ενεργειών άσκοπης συμπόνιας και παρακινδυνευμένης χειρουργικής, δεν κέρδισε τίποτα. Συνέχιζε να κοιμάται… Στην πραγ-

ματικότητα αμφέβαλε για την ίδια την ύπαρξη της πραγματικότητας». Ο Ντορίνγκο μετά τον πόλεμο νιώθει ζωντανός μόνο μέσα από τη σκέψη της αγαπημένης του Έιμυ με την οποία έζησε στο παρελθόν μια σύντομη ερωτική ιστορία. Η Έιμυ πότε ως πραγματικό πρόσωπο και πότε ως φαντασίωση είναι ένας ακόμη μοχλός του μυθιστορήματος. Όμως η Έιμυ είναι περισσότερο ζωντανή για τον αναγνώστη μέσα από το μυαλό του Ντορίνγκο, μέσα από την ερώτηση της γυναίκας του όταν ξαπλώνει δίπλα του τη νύχτα «Την σκέφτεσαι ακόμη;» και λιγότερο μέσα από τις ρεαλιστικές σκηνές της περιγραφής του έρωτα τους. Κατά ένα παράδοξο τρόπο ο Φλάναγκαν μιλάει με περισσότερη δύναμη και πάθος για τον έρωτα μέσα από τη φρίκη και το θάνατο, μέσα από την Έιμυ ως μια ανικανοποίητη φαντασίωση, ένα ανεκπλήρωτο όνειρο, μια χαμένη δυνατότητα που αναζητά απελπισμένα ο ήρωας του.

Πού είναι τα πενήντα γιεν μου;

Ο Φλάναγκαν όπως κάθε μεγάλος μυθιστοριογράφος μελετάει τον κόσμο και την ανθρώπινη συμπεριφορά χωρίς προκαταλήψεις, τις σκέψεις και τα ερωτήματα που βασανίζουν τους ήρωες του. Όλους χωρίς διάκριση. Πρωταγωνιστές και κομπάρσους, συμπατριώτες και εχθρούς. Ο αξιωματικός Νακα-

μούρα άλλοτε παντοδύναμος στο στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου, σαν ένα άλλο είδος φαντάσματος περιφέρεται στα ερείπια της κατεστραμμένης πόλης του Τόκιο αναζητώντας τροφή κι έπειτα αργοπεθαίνει από καρκίνο ψάχνοντας να βρει αν αφιέρωσε όπως όφειλε τη ζωή του στον Αυτοκράτορα και αν υπήρξε τελικά ένας καλός άνθρωπος. Η ιστορία του «ασήμαντου» Κορεάτη Γκοάνα και η πορεία του στην αγχόνη είναι ένα από τα πιο συγκλονιστικά σημεία του μυθιστορήματος. Ο Κορεατης, απλός φρουρός στο στρατόπεδο, μεγάλωσε στην κατεχόμενη από τους Ιάπωνες Κορέα σαν πολίτης δευτέρας κατηγορίας, αναγκάστηκε να πολεμήσει στο πλευρό των Ιαπώνων που μισούσε και έγινε βασανιστής των Αυστραλών αιχμαλώτων χωρίς να ξέρει γιατί και τώρα οδηγείτο στην αγχόνη, ενώ ο ανώτερος του αξιωματικός Νακαμούρα κάπου τριγύριζε ελεύθερος. Για το μόνο που ήταν σίγουρος ήταν πως του χρωστούσαν πενήντα γιέν. Ζήτω η μεγάλη χώρα της Κορέας! Φώναξε ένας άλλος Κορεάτης καθώς ανέβαινε τα δεκατρία μοιραία σκαλιά που θα τον οδηγούσαν στην αγχόνη. «Ποια μεγάλη χώρα της Κορέας; Αναρωτήθηκε ο Τσόι Σανγκ Μιν. Τι γίνεται με τα πενήντα γιεν μου; Εγώ δεν είμαι Κορεάτης, είπε μέσα του. Είμαι άνθρωπος μιας αποικίας. Πού είναι τα πενήντα γιεν μου; Πού;» 


30

Το γεγονός του μήνα

Η εξ αποκαλύψεως αλήθεια του Ισλάµ

Δ

Άδωνις

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

υό νοήμονες άνθρωποι, οι οποίοι γνωρίζουν καλά και εκ των έσω το τόξο του Ισλάμ, συζητούν το πως αυτή η θρησκεία συνδέεται με τη βία. Ο ένας συνομιλητής είναι ο Σύριος ποιητής Άδωνις, ψευδώνυμο του Άλι Άχμαντ Σαΐντ Έσμπερ. Τις ερωτήσεις τις διατυπώνει η Μαροκινή Χούρια ΑμπντελουάΑΔΩΝΙΣ χεντ, ψυχαναλύτρια και διδάσκουσα στο Βία και Ισλάμ Πανεπιστήμιο Paris vii (Diderot). Το βιβλίο –κυκλοφόρησε πέρσι στην Συζητήσεις Γαλλία-δεν αποτελεί μία μονότροπη ανάμε τη Χουρία γνωση, μια κατ’ ανάγκην θέση μάχης Αμντελουάχεντ εναντίον ο,τιδήποτε είναι αραβικό ή ισΜΤΦΡ.: ΑΝΔΡΕΑΣ λαμικό, η οποία θα μπορούσε να εκτραΠΑΠΠΑΣ πεί σε αντίστροφο των στόχων του αποΕκδόσεις Πατάκη τέλεσμα: η προθετική νηφαλιότητα να Σελ. 236 μεταμορφωθεί σε φανατισμό. Ετσι, θα Τιμή: 11,50€ είχαμε έναν δεύτερο φανατισμό σαν κι αυτό που πάει να κατανοήσει κι όχι –ας το προσέξουμε-να πολεμήσει. Για να γνωρίζουμε περί τίνος μιλάμε ορισμένες προλογικές αναγνωστικές προϋποθέσεις. ‘Οπως διαβάζουμε στον σύντομο πρόλογο, τον οποίο συνυπογράφουν οι δύο Άραβες διανοούμενοι, τον θάνατο του προφήτη Μωάμεθ ακολούθησε η ίδρυση του πρώτου χαλιφάτου και έτσι μετατράπηκε το Ισλάμ σε πολιτιικό καθεστώς. Η θρησκεία, ούτε λίγο ούτε πολύ, χρησιμοποιήθηκε ως μέσο, στο πλαίσιο των συγκρούσεων και αγώνων για την εξουσία. Οι έριδες οι οποίες προκλήθηκαν και οι πόλεμοι οι οποίοι ξέσπασαν, είχαν ως αποτέλεσμα να αποκτήσει το Ισλάμ ιδεολογική αλλά συγκρουσιακή διάσταση. Από κει και πέρα το Κοράνιο άρχισε να ερμηνεύεται με βάση τις ανάγκες αλληλοσυγκρουομένων ομάδων και συμφερόντων. Έτσι κάπως γεννήθηκε η κουλτούρα των Χαντίθ (των λό-

γων που αποδίδονται στον Προφήτη) και της αλίτζμα (συναίνεσης της κοινότητας). Μετά τα παραπάνω αποφαίνονται: «Το βιβλίο ασχολείται με αυτό το Ισλάμ και με την κουλτούρα που αποτελεί απόρροιά του. Προκειμένου να αποφευχθούν τυχόν συγχύσεις, ας διευκρινιστεί ότι αναφερόμαστε αποκλειστικά στο κυρίαρχο Ισλάμ, από την εποχή του πρώτου χαλιφάτου έως τις μέρες μας».

Αραβική Άνοιξη, η νέα τυρρανία

Ορισμένα θέματα τα οποία θίγονται, τα προτάσουμε, σύμφωνα πάντα με γνώμονα την επικαιρότητα: Η Αραβική Άνοιξη και τα επιγενόμενά της: Αντι να αποτινάξει επαναστατικά την τυρρανία, τα καθεστώτα που ακολούθησαν, εξελίχθηκαν σε νέες τυραννίες. Υποστηρίχθηκε από εξεργεσιακού τύπου αντιδράσεις, οι οποίες είχαν κυρίως θρησκευτικό και φυλετικό χαρακτήρα και καθόλου πολιτικό. Αποτυχημένη από χέρι, έπραξε ακόμη ένα σφάλμα: Οι εξεγερμένοι δεν έδρασαν αυτόνομα αλλά καθοδηγήθηκαν από ξένες δυνάμεις, Με την Συρία, τι ακριβώς συνέβη; Ο Αδωνις ξεκαθαρίζει ότι το καθεστώς ‘Ασαντ

ήταν βίαιο, όμως ρίχνει τα βέλη και στους εξεργεμένους, οι οποίοι οδήγησαν την χώρα στο φομενταλιστικό χάος. Η κοινωνιολογία της αραβικής εξέργεσης Αναδεικνύει το επίπεδο εκείνων που εξεγείρονται. Η πρακτική απέδειξε ότι οι αραβικές κοινωνίες είναι δέσμιες της άγνοιας, του αναλφαβητισμού και του θρησκευτικού φανατισμού. Από την συνομιλία δεν μπορούσε να λείψει η αναφορά στον ISIS. Σ’ αυτόν και στην Αλ-Νούσρα, στον συριακό κλάδο της Αλ-Κάιντα, που βρίσκεται σε αντιπαλότητα με τον πρώτο. Αυτές οι δύο ομάδες για τον Σύριο ποιητή είναι εξίσου και περισότερο βίαιες με τα αυταρχικά καθεστώτα. Το παιχνίδι τών μεγάλων δυνάμεων Εκτιμά ότι πέραν του κλειστού κύκλου του ισλαμικού κόσμου, η μεγάλη ζημιά προήλθε από τις ξένες δυνάμεις. Οι οποίες για λόγους γεωστρατηγικούς και οικονομικούς, ανεβάζουν στην εξουσία κυβερνήσεις-μαριονέτες. Το αποτέλεσμα; ΄Εχουν δημιουργηθεί αφ’ ενός οι αντικρουόμενοι πόλοι ΗΠΑ-Ευρώπη και αφ’ ετέρου ΗΠΑ – Κϊνα και Ρωσία. Δεν κρύβει ότι τους αντικαθεστωτικούς στη Συρία τους χρηματοδότησαν και τους εξόπλισαν η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ. Απ’ όλα αυτά που προηγήθηκαν δεν είναι δύσκολο να συμπεράνει ότι σήμερα βρισκόμαστε σ’ ένα σχέδιο εν προόδω αναδιάταξης του χάρτη της Εγγύς Ανατολής. Οι δυτικές δυνάμεις τι εκμεταλλεύονται; Το ενδοθρησκευτικό σχίσμα σουνιτών και σιϊτών . Ο Άδωνις δεν αργεί να στραφεί στα «δικά» του. Αποφαίνεται ότι ο διανοούμενος στον αραβικό κόσμο δεν απέκτησε ποτέ θεσμική υπόσταση, ούτε ενθαρρύνθηκε από την πολιτική εξουσία. Συγκεκριμένα, με παραδείγματα. Ο λόγος σ’ αυτόν: «Δε γνωρίζω κανέναν μεγάλο ποιητή που να ήταν θρησκευόμενος, ούτε κάποιο φιλόσοφο που να διακρινόταν γιά την προσήλωσή του στα θρη-


31

σκευτικά δόγματα. Ούτε ο Αβερρόης, ούτε ο Αβικέννας, ούτε ο Ραβάντι* ήταν πιστοί μουσουλμάνοι. Μόνον ο Γκαζαλί** έγινε με τον καιρό μυστικιστής. Γιατί λοιπόν αποκαλούμε ισλαμικό ή μουσουλμανικό έναν πολιτισμό κορυφαίοι εκπρόσωποι του οποίου ήταν μυστικιστές, φιλόσοφοι και ποιητές που δεν είχαν καμμία σχέση με τη θρησκευτική ορθοδοξία ή την ισλαμική νομολογία; [...] Μελετώντας δεν υπήρχε μεγάλος ποιητής που να ήταν πιστός μουσουλμάνος-όπως ο Κλοντέλ υπήρξε σημαντικός ποιητής και πιστός καθολικός. Ούτε υπήρξαν μουσουλμάνοι στοχαστές ή φιλόσοφοι που να θυμίζουν τη μορφή ενός Εμμανουέλ Λεβινάς, φιλοσόφου που ήταν και πιστός ιουδαίος». 

Το γεγονός του μήνα

*Ραβάντι: ένας από τους μεγάλους στοχαστές του Ισλάμ (842-882). Αρχικά υπήρξε μουταζιλίτης (κίνημα στοχαστών που αμφισβήτησε την ισλαμική ορθοδοξάι στα μέσα του 8ου αι.), ενώ στη συνέχεια διέκοψε τις σχέσεις του με το Ισλάμ. **Αμπού Χαμίντ Μοχάμαντ αλ-Γκαζαλί (10581111). Θεολόγος και νομομαθής που στράφηκε προς τον μυστικισμό και τον σουφισμό.

Τ ο χρ ο ν ικ ό τ η ς ι σ λα µ ι κ ής τ ρ ο µ ο κ ρ α τ ί ας

Ο

Του ΧΡΗΣΤΟΥ Η. ΧΑΛΑΖΙΑ

κόσμος δεν είναι όπως ήταν πριν την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Ο εχθρός που αναζητούσαν οι ΗΠΑ μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού βρέθηκε και ήταν τα παιδιά που η ίδια η Αμερική γαλούχησε, για να καταπολεμήσει το αντίπαλο δέος που ήταν ο κομμουνισμός. Η πολυπολιτισμικότητα που επέτρεπε σε όλους τους ανθρώπους να ζουν ειρηνικά, αδιαφορώντας για τα θρησκευτικά δόγματα που πίστευε ο κάθε πολίτης ή η κάθε κοινωνική ομάδα, και ο τουρισμός άρχισε να βαφτίζεται βαριά βιομηχανία με την κατάργηση των ευρωπαϊκών συνόρων. Σήμερα οι περισσότερες χώρες δίνουν την εικόνα ότι βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση, από την στιγμή που χτυπήθηκαν από την ισλαμική οργάνωση Αλ Κάιντα οι δίδυμοι

πύργοι του Παγκόσμιου Εμπορικού Κέντρου της Νέας Υόρκης και μια πλευρά του αμερικανικού Πενταγώνου:

Τρομοκρατία χωρίς όρια

«[...] Αλλά και ανά την υφήλιο κυβερνήσεις ανεξαρτήτου πολιτικής αποχρώσεως ένιωσαν ότι εκείνη τη φορά τα πράγματα ήταν ποιοτικά διαφορετικά. Μέχρι τότε, ακόμα και στις πιο εντυπωσιακές στιγμές της τρομοκρατίας δεν επηρέαζαν αποφασιστικά τον συσχετισμό δυνάμεων και κατ’ επέκταση τις γεωπολιτικές εξελίξεις. »Στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, η κλίμακα άλλαξε. Οι τρομοκράτες υπερέβησαν κάθε όριο σ’ ό,τι αφορά, και τον χαρακτήρα και τα αποτελέσματα της επίθεσής τους», όπως παρατηρεί ο δημοσιογράφος Σταύρος Λυγερός, στο βιβλίο του «Ισλαμική Τρομοκρατία». Στις συνοικίες του Παρισιού, των Βρυξελλών, της Γερμανίας. Του Λουξεμβούργου,

αλλά και σ’ όλη την Ευρώπη κυριαρχεί η ανασφάλεια των πολιτών. Σε περιοχές που έχουν εγκατασταθεί πριν από δεκαετίες μετανάστες, κάθε μέρα που περνά γίνονται όλο και ποιο απαγορευτικές και οι μετανάστες περιθωριοποιούνται και ενοχοποιούνται. Ο συγγραφέας σε άλλη σελίδα του βιβλίου του επισημαίνει: «Σε νομοθετικό επίπεδο παραμένουν ρυθμίσεις οι οποίες υπονομεύουν τις ελευθερίες των πολιτών, στο όνομα της ασφάλειας, γίνονται εκπτώσεις ακόμα και για τα μέχρι τότε αυτονόητα δημοκρατικά δικαιώματα». Ο συγγραφέας κάνει μια ιστορική διαδρομή από το πρώτο ισχυρό τρομοκρατικό χτύπημα και φτάνει στη σημερινή κατάσταση της τρομοκρατίας. Κάνει βασικούς διαχωρισμούς των εννοιών, «ισλαμιστής» και «φονταμενταλιστής», τα αίτια που προκαλούν την στρατολόγηση νέων στις οργανώσεις αυτές, των πολιτικών θέσεων και ερμηνεύει με εύστοχο τρόπο το σημερινό κύμα της τρομοκρατίας. 

ΣΤΑΥΡΟΣ ΛΥΓΕΡΟΣ

Ισλαμική Τρομοκρατία Εκδόσεις: Πατάκη Σελ. 189. Τιμή. 12,50 €


32

Πριν τα «Εκατό χρόνια µοναξιά»

Τ

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

ην μακρά πορεία και την δραματουργική εξέλιξη του Κολομβιανού συγγραφέα Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (1927-2014) από την διηγηματογραφία του στα μυθιστορήματα-ποταμούς του, έχουμε την δυνατότητα να ανιχνεύσουμε με την έκδοση των «Απάντων διηγημάτων» του. Η συνήθως ύποπτη, η συγγραφέας και μεταφράστρια -προσηλωμένη στο έργο ΓΚΑΜΠΡΙΕΛ του Μάρκες-, Κλαίτη Σωτηριάδου ερΓΚΑΡΣΙΑ ΜΑΡΚΕΣ γάστηκε εκ νέου, πάνω στις αρχικές μεταφράσεις της. Απαντα «[...] Τα μετέφρασα για πρώτη φορά διηγήματα το 1982-83 μες στην παραζάλη της απονομής του Νομπέλ και πιστεύω ότι δεν ΜΤΦΡ.: ΚΛΑΙΤΗ έγινε αντιληπτή η σημασία τους για την ΣΩΤΗΡΙΑΔΟΥ κατανόηση του διηγηματογραφικού έρΕκδόσεις Νεφέλη γου του Γκαρσία Μάρκες. Για την παΣελ. 507 ρούσα έκδοση αναθεώρησα τις παλιές Τιμή: 22,50 € μεταφράσεις γιατί μετά από τριάντα χρόνια ήθελα να φρεσκάρω τη γλώσσα των κειμένων που αγάπησα ίσως περισσότερα από άλλα έργα του», εξηγεί. Κι όντως τα διηγήματα είναι τα πρώτα σχέδια του μετέπειτα θεμελιωμένου έργου του, καθώς έχουμε την δυνατότητα να ανακαλύψουμε τα σπέρματα και τις εμμονές της θεματογραφίας που τον καθιέρωσε ως εθνικό και ως διεθνή συγγραφέα. Ας περιηγηθούμε, λοιπόν, την καθε συλλογή ξεχωριστά: Στην πρώτη, με τίτλο «Μάτια γαλάζιου σκύλου» (1947-1955) που δεν είναι μακριά από τον απόηχο της υπερρεαλιστικής γραφής, συγκροτείται ο προσωπικός χαρακτήρας του έργου του Μάρκες με τα αναγνωρίσιμα μυθοπλαστικά πεδία του. Το παιχνίδι με τον άλλο μας εαυτό, την ίδια στιγμή, ζων

και τεθνεώς, την διπλοτυπία, την πολυσυνειδητότητα, την παράλληλη χρονικότητα, την νεκρανάσταση, την θανατωμένη ύπαρξη, την μαγεμένη πρακτική, την ονειρική επίκληση, την απώλεια του ωρολογιακού χρόνου, το παράλογο ως φωτισμός ανατρεπτικός της συνήθειας. Κι ακόμη ο ενυπνιών κόσμος, που θέλει κάτι ασήμαντο, έστω το σπάσιμο ενός πιάτου για να ξυπνήσει και να εγερθεί από τον λήθαργο της μοναξιάς. Στην δεύτερη συλλογή «Η κηδεία της Μεγάλης Μάμα» -όλη γραμμένη μέσα στο 1962- «προφητεύεται» ο συγγραφέας του μεγάλου κανόνα της λογοτεχνίας. Το ομότιτλο διήγημα, ένας πλάγιος τρόπος, να χτυπηθεί η άρχουσα τάξη της χώρας του-συνομιλητής ούσα με δικτατορικά καθεστώτα-, δεν παραμένει εγκλωβισμένο σε μια ηθικολογικού τύπου καταγγελία. Το εναντίον,

προαναγγέλλει την αφηγηματική δεινότητα του ολοκληρωμένου έργου, όπως αυτό εκφράστηκε μέσα από τα μυθιστορήματα «Εκατό χρόνια μοναξιά» και «Το φθινόπωρο του πατριάρχη». Εδώ, ο Μάρκες αλλάζει όνομα στον γενέθλιο τόπο του, την Αρακατάκα, και τον μυθοποιεί, με την ονοματοδοσία Μακόντο. Ο συγγραφέας συνομιλεί με την μακρά παράδοση του μαγικού ρεαλισμού και αφήνει τους χαρακτήρες του να στήσουν στην αυτονομία τους το μυθοπλαστικό του οικοδόμημα, ακολουθώντας το παράδειγμαόπως μας θυμίζει η Κλαίτη Σωτηριάδου- του Χουάν Ρούλφο («Πέδρο Πάραμο»), του Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας («Ο κύριος πρόεδρος»), του Αλέχο Καρπεντιέρ («Το βασίλειο αυτού τού κόσμου»). Η τρίτη συλλογή διηγημάτων «Η απίστευτη και θλιβερή ιστορία της αθώας Ερέντιρα και της άσπλαχνης γιαγιάς της» (1968-1972), η οποία περιλαμβάνει και την ομώνυμη νουβέλα, σε πρώτο επίπεδο είναι η ιστορία μιας μέγαιρας γιαγιάς που οδηγεί την εγγονή της στην πορνεία. Ο Μάκες χωρίς να εκπίπτει στην φτηνή ηθικολογία που δείχνει με το δάχτυλο, αποπειράται να ψυχογραφήσει την κολομβιανή κοινωνία, παραδομένη στο ψεύδος, στην υποκρισία και στην ηθικισμό. Στις περισότερες από τις ιστορίες του βρέχει ξαφνικά, όπως συνήθως συμβαίνει στα τροπικά κλίματα, ο ωκεανός ξεβράζει καβούρια και τα φέρνει μέχρι μέσα στα σπίτια, οι άνθρωποι ακολουθούν ευλαβικά την μεσημεριανή σιέστα τους, τα νέα διαδίδονται στον χώρο της μεσαυλής –τόπος συνύπαρξης και απομάκρυνσης-, τα πουλιά νουμήνιοι ή τουρλιά ή τουρλίδες κρώζουν με ακρίβεια κάθε ώρα.

Πριν τη μεγάλη συνθεση

Ο διηγηματογράφος Γκάμπριελ Γκαρσία Μάρκες είναι ακόμη μία φορά μεγάλος συγγραφέας. ΄Ενα παράλληλο έργο, η προετοιμασία για την ευρεία σύνθεση, που δείχνει ότι από την νεότητά


του είχε κατακτήσει τον λογοτεχνικό κόσμο του, γιατί είχε αγκαλιάσει όλο το κοσμικό σύμπαν. Το έργο του «Εκατό χρόνια μοναξιά», το οποίο θεωρήθηκε το αριστούργημά του, κυοφορήθηκε περί τα είκοσι χρόνια, ενώ τού πήρε μόλις έναν ημερολογιακό χρόνο γιά να το ολοκληρώσει. ‘Οσο δύσκολη ήταν η γέννα, τόσο εύκολη ήταν η αποδοχή: βρήκε πολλούς πατέρες και μητέρες ανάμεσα στους κολλητούς φίλους τού Μάρκες και στο μεγάλο ισπανόφωνο αναγνωστικό κοινό – αυτό το λαμπερό και στίλβον που δημιουργεί συγγραφείς. Η συγγραφή διήρκεσε περίπου έναν χρόνο, από τον Ιούλιο τού 1965 έως τον Ιούλιο ή Αύγουστο τού 1966, μπροστά σε μία γραφομηχανή, η οποία «εξατμιζόταν» από τον καπνό τριάντα χιλιάδων τσιγάρων – τόσα κάπνισε!. Στον (και) δημοσιογράφο και – κυρίως - εξ απορρήτων του Πλίνιο Μεντόσα εξομολογείτο: «Ξεκινώντας, θυμάμαι πολύ καθαρά τη μέρα που με τεράστια δυσκολία τελείωσα τη πρώτη πρόταση και αναρωτήθηκα τρομοκρατημένος τι διάολο θα έγραφα μετά. Μάλιστα, μέχρι να ανακαλυφθεί το γαλιόνι στη μέση τής ζούγκλας, δεν πίστευα ότι το βιβλίο θα έφτανε κάπου. Αλλά από εκείνο το σημείο και μετά. Όλο αυτό έγινε ένα είδος φρενίτιδας – και πολύ ευχάριστης μάλιστα.» Θα χρειαστούν ακριβώς δεκαπέντε χρόνια, εωσότου η Σουηδική Ακαδημία τού απονείμει, το 1982, το Βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας. Στην αντιφώνηση – ομιλία του, κατά την τελετή απονομής, ο Γκάμπο ή ο Γκαμπίτο – όπως ήταν τα δύο χαϊδευτικά του προσωνύμια-, με τίτλο η «Μοναξιά τής Λατινικής Αμερικής» ξεκαθάρισε ότι δεν είναι η εξαίρεση αλλά ο κανόνας τού κολομβιανού έθνους:

Περιπλανώμενος και νοσταλγικός

«[...] Τολμώ να σκεφτώ πως αυτό που κέρδισε φέτος την προσοχή τής Σουηδικής Ακαδημίας τών Γραμμάτων είναι αυτή η παράξενη πραγματικότητα και όχι μόνο η λογοτεχνική έκφρασή της. Μια πραγματικότητα που δεν περιορίζεται στο χαρτί, αλλά ζει μαζί μας και καθορίζει κάθε στιγμή τους αναρίθμητους καθημερινούς θανάτους μας, και που τροφοδοτεί μιαν ανεξάντλητη πηγή δημιουργίας, γεμάτη δυστυχία και ομορφιά, τής οποίας αυτός εδώ ο περιπλανώμενος και νοσταλγικός Κολομβιανός δεν είναι παρά ένας ακόμα αριθμός

Η ζωή τουΓκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες σε κόμικ

που ευλογήθηκε περισσότερο από την τύχη. »Ποιητές και ζητιάνοι, μουσικοί και προφήτες, πολεμιστές και κατεργάρηδες, όλα τα πλάσματα αυτής τής εξωφρενικής πραγματικότητας, δεν χρειάστηκε να ζητήσουμε παρά κάτι ελάχιστο από τη φαντασία, γιατί για μας η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν η ανεπάρκεια τών συμβατικών μέσων προκειμένου να κάνουμε τη ζωή μας πιστευτή. Αυτός είναι, φίλοι μου, ο κόμπος τής δικής μας μοναξιάς». Το «Εκατό χρόνια μοναξιά» εκδόθηκε στην Ελλάδα, έναν χρόνο μετά το Νομπέλ Λογοτεχνίας (1983) από τις εκδόσεις Α. Α. Λιβάνη, οι οποίες έχουν την αποκλειστικότητα τών πνευματικών δικαιωμάτων τού Γκάμπριελ Γκαρσία Μάρκες στην ελληνική γλώσσα. Το μυθιστόρημα το μετέφραζε η Κλαίτη Σωτηριάδου – Μπαράχας (μετέπειτα αφαίρεσε το δεύτερο επώνυμο) και το προλόγιζε ο καθηγητής κοινωνιολογίας Βασίλης Ι. Φίλιας. Από τον πρόλογο τού τελευταίου ένα απόσπα-

σμα, στο οποίο γίνεται εμφανές η διαύγεια τής σκέψης και τής κρίσης τού προλογίσαντα: «Λίγα έργα στην παγκόσμια λογοτεχνία φέρουν άξια τον τίτλο ‘‘ τοιχογραφία’’ μιας εποχής, ενός λαού, μιας συγκλονιστικής εμπειρίας και η κατάχρηση τού όρου θα μάς έκανε πολύ διστακτικούς να τον χρησιμοποιήσουμε αν δεν επρόκειτο γιά ένα OSCAR PANTOJA, σημαδιακό έργο [...]. MIGUEL BUSTOS, »Τοιχογραφία πράγματι τής μοίρας όχι μόνο τής Κολομβίας, αλλά ολόFELIPE CAMARGO κληρης τής Λατινικής Αμερικής, που ROJAS, TATIANA γιά δύο αιώνες τώρα παλεύει απεCORDOBA γνωσμένα, πιασμένη σε φοβερό δόκανο, να βρει μια διέξοδο. Την αγωνία Γκάμπο και το σισύφειο χαρακτήρα αυτής τής Γκαμπριέλ πάλης, δίνει ο Μάρκες με αξεπέραστη Γκαρσία Μάρκες λογοτεχνική μαεστρία, περιγράφοντας την τραγική πορεία τού ήρωα τής Αναμνήσεις ελευθερίας συνταγματάρχη Αουρεμιας μαγικής λιάνο Μπουενδία από την ώρα τής ζωής υπέρτατης προσφοράς ώς τη στιγμή τής έσχατης φθοράς και τής προσωπιΜΤΦΡ.: ΚΛΑΙΤΗ κής ολοκληρωτικής εκμηδένισης. ΣΩΤΗΡΙΑΔΟΥ »Ενας ήρωας που γύρω του μπλέΕκδόσεις Ικαρος κονται φοβερά πεπρωμένα, που αγγίΣελ. 180 ζουν και τελικά συνθλίβουν τα πιό Τιμή: 14,50€ στενά του συγγενικά πρόσωπα, τους ανθρώπους τού τόπου που γεννήθηκε και τελικά όλους όσοι σταθήκανε δίπλα του στο μεγάλο αγώνα».

Η ζωή του σε κόμικ

Οι δημιουργοί του γράφικ νόβελ «Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, αναμνήσεις μιας μαγικής ζωής», μεταφορφώνουν βασικούς σταθμούς της ζωής του και του έργου του με τους όρους της ένατης τέχνης. Είναι το πρώτο καλλιτεχνικό εγχείρημα του είδους για το συγγραφέα που θεωρείται υπερήρωας στον χώρο της Νοτίου Αμερικής. Για το αποτέλεσμα συνέπραξαν τέσσερις δημιουργοί: ο Οσκαρ Παντόχια (σεναριογράφος και συγγραφέας), ο Μιγκουέλ Μπούστος (εικονογράφος και κομίστας), ο Φελίπε Καμάργκο Ρόχας (πτυχιούχος εικαστικών τεχνών του πανεπιστημίου Javeriana της Μπoγκοτά) και η Τατιάνα Κόρντοβα (εικαστική καλλιτέχνης της Μπογκοτά). 

33


34

Ο καθοδηγητής της Αλγερινής Επανάστασης

Ο

Μιχάλης Ράπτης (Pablo)

Του ΧΡΗΣΤΟΥ Η. ΧΑΛΑΖΙΑ

απελευθερωτικός αγώνας στην Αλγερία κράτησε εφτάμιση χρόνια. Μαζί με την πολιτιστική επανάσταση στην Κίνα και τον Πόλεμο του Βιετνάμ ήταν ο μεγαλύτερος απελευθερωτικός πόλεμος στον κόσμο, στα μέσα του 20ου αιώνα. Σ’ αυτό τον απελευθερωτικό αγώνα ο αλγερινός λαός πέρασε με άριστα τη δοκιμασία του ηρωισμού της αντοχής και του πατριωΜΙΧΑΛΗΣ ΡΑΠΤΗΣ τισμού. Ο αγώνας τελείωσε με την ήττα της Γαλλίας. Αλλά η Αλγερία πλήρωσε (PABLO) μεγάλο τίμημα για τη νίκη της, και συνεχίζει να πληρώνει μέχρι σήμερα. Η αυτοΟ απολογισμός της διακυβέρνησης διαχείριση από τον Μπεν Μπελά αναμφίβολα στην Αλγερία έφερε την αλλαγή στη χώρα. Η συμμετοχή του Μιχάλη Ράπτη (Πάμπλο) ήταν ΜΤΦΡ.: ΔΗΜΗΤΡΗΣ καθοριστική στην εδραίωση της επαΡΑΠΑΚΟΥΛΙΑΣ ναστατικής κυβέρνησης. Εκδόσεις Οδυσσέας Τα πρώτα μέτρα που έβαλαν τάξη σε Σελ. 299 μια χώρα που μόλις είχε βγει από τον Τιμή: 19,08 € απελευθερωτικό αγώνα, ήταν να λειτουργήσει ο κρατικός μηχανισμός, να αλλάξει η οικονομική πολιτική των αποικιοκρατών, να εφαρμοστεί η αυτοδιαχείριση και να οργανωθεί η παιδεία.Γράφει ο συγγραφέας: «Πρέπει μέσα στον καθημερινό χρόνο [εργασίας] να περιέχεται και ο απαραίτητος χρόνος για την πολιτική, επαγγελματική και γενική εκπαίδευση των εργαζομένων, ώστε να αναδεχθεί έτσι μια πραγματικά εργατική εξουσία». Προχώρησε με τόλμη στην αλλαγή του οικονομικού μοντέλου με κρατικοποιήσεις, έδωσε τις εγκαταλελειμμένες φυτείες στουσ αγρότες. Και συνεχίζει «[…] Γγια παράδειγμα να διαγραφούν τα χρέη, οι οφειλόμενοι φόροι, στους εργάτες της γης και του κολίγους. Να παραδοθούν επίσης στα συλλογικά όργανα των παραγωγών (εργατών, αγροτών, υπαλλήλων) όλα τα εργοστάσια, οι επιχειρήσεις και τα

O Μιχάλης Ράπτης (Pablo) και η γαλλική έκδοση του βιβλίου Ο Αλμπέρ Καμύ γεννημένος και μεγαλωμένος στο Αλγέρι από φτωχή οικογένεια, κατηγορήθηκε σφοδρά από τους προοδευτικούς και διανοούμενους της εποχής ότι δεν πήρε σαφή θέση υπέρ του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (NLF) στη διάρκεια του πολέμου της Αλγερίας. Όταν ρωτήθηκε σε Σουηδικό αμφιθέατρο, λίγο πριν την απονομή του Νόμπελ για το θέμα από έναν οργισμένο Αλγερινό φοιτητή ο Καμύ απάντησε: «Αυτή τη στιγμή βάζουν βόμβες στα τραμ στο Αλγέρι. Η μητέρα μου μπορεί να είναι σε ένα από αυτά. Εάν αυτό λέγεται δικαιοσύνη, προτιμώ τη μητέρα μου». (Επίμετρο του Carl Gustav Bjurstrom, Αλμπέρ Καμύ, Ο καλλιτέχνης και η εποχή του, εκδ. Καστανιώτη, 2011)

αγροκτήματα που εγκαταλείφτηκαν από τους ιδιοκτήτες που έφυγαν και αυτά τα συλλογικά όργανα να ξεκινήσουν την παραγωγή υπό έλεγχο τους, αν όχι υπό τη διαχείριση τους». Για να ολοκληρώσει τη σκέψη του ο Πάμπλο επισημαίνει: « Η οριστική απελευθέρωση της χώρας, η λαϊκή εξουσία, η γη στους αγρότες, η εξαφάνιση της αποικιακής οικονομίας και η οικοδόμηση μιας ανεξάρτητης εθνικής οικονομίας, η εξάλειψη των φεουδαρχικών και μεσαιωνικών κατάλοιπων, είναι μερικοί από τους στόχους που υιοθετεί ο λαός της Αλγερίας. Με αυτό τον τρόπο δημιούργησε την σοσιαλιστική οικονομία αλγερινού τύπου. Οι χειρισμοί στα εσωτερικά προβλήματα που απειλούσαν με εμφύλιο, και θα οδηγούσαν τη χώρα πολλά χρόνια τα απέφυγαν με τη συναίνεση και τη λαϊκή συμμετοχή στα κέντρα αποφάσεων. Το απελευθερωτικό Μέτωπο και ο Μπεν Μπελά έδωσαν στην Αλγερία κύρος και πρωταγωνιστικό ρόλο στον Τρίτο Κόσμο. Εμπνευστής στο όραμα του Μπελά ήταν ο Μιχάλης Ράπτης (Πάμπλο) και καθοδηγητής της αυτοδαιχείρησης, ώστε η Αλγερία να γίνει γέφυρα μεταξύ της Ευρώπης και της Αφρικής. Όλα όμως ανετράπησαν μ’ ένα πραξικόπημα το 1965 από τον υπουργό Άμυνας και μέλους του Πολιτικού Γραφείου του Μετώπου Εθνικής Απελευθέρωσης και επικεφαλής του Εθνικού Λαϊκού Στρατού, συνταγματάρχη Χουαρί Μπουμεντιέν. Μελετώντας αυτό το έργο του Μιχάλη Ράπτη (Πάμπλο) θα πρέπει να επισημανθεί ότι ήταν από τα πρώτα βιβλία που δημοσιεύθηκαν στη δεκαετία του '60 στη Γαλλία, δίνοντας έμφαση στα πολιτικά οικονομικά θέματα, διότι μέχρι εκείνη την εποχή η ιστοριογραφία γινόταν μόνο από τους αποικιοκράτες. Με ρεαλιστική ματιά το βιβλίο αυτό είναι πολύ επίκαιρο για την σημερινή κατάσταση της οικονομικής κρίσης που περνά η χώρα μας και άνετα θα μπορούσε να γίνει οδηγός για την έξοδο από αυτή. 


«Λειτούργησε η αυτοδιαχείριση στον µουσουλµανικό και αραβικό κόσµο» Χρήστος Γκογκόρνας

Τ

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

ον Χρήστο Γκογκόρνα δεν τον γνωρίζαμε. Ομως, βρέθηκε μία καλή αφορμή: πρώτη φορά κυκλοφορεί στα ελληνικά το βιβλίο του Μιχάλη Ράπτη (Pablo), «Η αυτοδιαχείριση στην Αλγερία» (τίτλος πρωτότυπου: «L’ dossier de l’ autogestion en Algerie»), μετά την γαλλική έκδοση του 1967. Το προλογίζει με δύο ιδιότητες: ως σύντροφος «του οικουμενικού άνθρωπου και του διεθνιστή αγωνιστή»όπως χαρακτηρίζει τον μέντορά του-και ως ένας από τους νόμιμους κληρονόμους των πνευματικών δικαιωμάτων του συγκεκριμένου τίτλου. Τον Απρίλη του 1964, όταν γνωρίζει ο Χρήστος Γκογκόρνας τον Μιχάλη Ράπτη, είναι είκοσι οκτώ ετών και ο συνομιλητής του πενήντα τρία. Ο επαναστατημένος νεαρός έχει εμπλακεί ως ανένταχτος Αριστερός στην υπόθεση των Λαμπράκηδων. Ο μεσήλικας επαναστάτης εκπροσωπεί την κυβέρνηση του Αχμέτ Μπεν Μπελά για εμπορικές σχέσεις με την Ελλάδα. Τους γνωρίζει το ιστορικό στέλεχος της Τετάρτης Διεθνούς Μίμης Λιβιεράτος, ο οποίος έχει κι αυτός εμπλοκή με την επανάσταση στην Αλγερία. Ανάμεσά τους δημιουργείται μια σχέση αμοιβαίας εμπιστοσύνης, η οποία θα κρατήσει ως τα υστερνά του Πάμπλο-φέτος συμπληρώνονται ακριβώς είκοσι χρόνια από τον θάνατο του. Προτού, δώσουμε τον λόγο στον ογδοντάχρονο Χρήστο Γκογκόρνα, έναν πολύ συμπαθητικό και καλοπροαίρετο άνθρωπο, με αίσθηση του χιούμορ, και υπερασπιστή του απρόσκοπτου και ανοιχτού διαλόγου, είναι πρέπον να φιλοτεχνήσουμε την προσωπικότητά του. Παιδί προσφυγικής οικογένειας-από την Κωνσταντινούπολη-γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Δουργούτι, παλαιά ονομασία του Νέου Κόσμου. Φτωχόσπιτα, παραπήγματα, χτισμένα με πλίνθους και λαμαρίνες, είναι το σκηνικό, μέσα στο οποίο μεγαλώνει ως παιδί και έφηβος. Κοινότητα με ισχυρό αντιστασιακό και αριστερό πυρήνα,

κατά τη διάρκεια της Κατοχής, είναι μία από τις συνοικίες της Αθήνας, η οποία πρωτοστάστησε στα Δεκεμβριανά. Ετσι, καθώς, -θέλει δεν θέλει-, διαπαιδαγωγείται σ’ ένα κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον με βαριά κληρονομιά, και ήδη από τα δεκατέσσερά του, συνειδητοποιεί ότι ο κόσμος είναι άδικος. Από μικρός στην βιοπάλη, αρχικά ως βοηθός τορναδόρου στο εργοστάσιο Μποδοσάκη, εκεί γύρω στα δεκαπέντε με δεκαέξι. Στην συνέχεια πλασιέ βιβλίων από πόρτα σε πόρτα, πωλητής υποδημάτων, ηλεκτρολόγος, υδραυλικός. Καταφέρνει, αν και εργάζεται να αποφοιτήσει από το Νυχτερινό Γυμνάσιο Κουκακίου. Παράλληλα, διαβάζει ακαταπαύστως. Ενα βιβλίο την εβδομάδα. Ζητούσε να πάρει απαντήσεις σε δύο θεμελιώδη ερωτήματα: «Υπάρχει Θεός;» και «Τι είναι ψυχή μας;». Στέκονται οδηγοί του, ο Φρόιντ με την «Ερμηνεία των ονείρων» του και ο Σιρέ με τους «Μεγάλους μύστες» του. Εξομολογείται ότι δεν τον κάλυπτε η λογοτεχνία, η οποία υπάκουε στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό, όπως το «Πώς δενότανε τ’ατσάλι» του Νικολάι Οστρόφσκι, γι-

αυτό στρέφεται στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Η έξοδος προς την ενηλικίωση και η ενεργός συμμετοχή του στους Λαμπράκηδες, αναζητά όπλα. Τα βρίσκει στα τρία βασικά έργα του Λένιν, «Κράτος και επανάσταση», «Ο αριστερισμός, παιδική αρρώστια του κομμουνισμού», «Τι να κάνουμε;». Και δεν θα αργήσει να γοητευτεί από τον πολιτική σκέψη του Τρότσκι της «Προδομένης Επανάστασης» και της «Ιστορίας της Ρώσικης Επανάστασης». Ο Κάουτσκι με την «Καταγωγή του χριστιανισμού» θα ολοκληρώσει τον κύκλο των αναγνωσμάτων που θα διαμορφώσουν την κριτική και αντιδογματική σκέψη του Χρήστου Γκογκόρνα. Βεβαίως και έχει συνειδητοποιήσει ότι ο καπιταλισμός και ο σοβιετικός κομμουνισμός είναι οι όψεις του ίδιου νομίσματος. Κατά την περίοδο της χούντας, αναπτύσσει αντιδικτατορική δράση. Το 1970 θα ταξιδέψει στο Παρίσι με πλαστό διαβατήριο-ως Ολιβιέ Κάμπος-, όπου θα παραμείνει επί έναν χρόνο. Θα επανέλθει στην γαλλική πρωτεύουσα, το 1973, με νόμιμο διαβατήριο, αφού οι συνταγματάρχες με τον Μαρκεζίνη προσπαθούν να «φιλελευθεροποιήσουν» το καθεστώς. Γύρω από το περιοδικό «Sous le drapeau de socialisme» («Κάτω από τη σημαία του σοσιαλισμού»), με εκδότη τον ειδικευμένο εργάτη στην αυτονινητοβιομηχανία Ρενό, Ζιλμπέρ Μαρκί και με το οποίο συνδέεεται η ομάδα του Μιχάλη Ράπτη, ο συντευξιαζόμενος μας θα εμβαπτισθεί στα νόματα του κινηματικού και αυτοδιαχειριστικού προτάγματος. Με την επάνοδο της δημοκρατίας στην Ελλάδα, ο Χρήστος Γκογκόρνας θα εργασθεί σε φαρμακευτιικές εταιρείες χωρίς ποτέ να απεμπολήσει τις πολιτικές επιλογές της νεότητάς του. Ωστόσο, δεν εξαγόρασε τις όποιες αγωνιστικές του καταθέσεις. Μόλις στις τελευταίες δημοτικές και νομαρχιακές εκλογές του 2014, κατέβηκε ως υποψήφιος με την παράταξη «Δάφνη-Υμηττός-Ενότητα: Σύγχρονη Πόλη» για τον Δήμο Δάφνης-Υμηττού.

-Το βιβλίο του Μιχάλη Ράπτη (Πάμπλο) «Η αυτοδιαχείριση στην Αλγερία» είναι εστιασμένο -ως χρονικό, ως ιδεολογία και ως πολιτική πρακτική-στην

35


36

εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση στην Αλγερία. Πώς επικαιροποιείται περισσότερο από πενήντα χρόνια μετά την πρώτη γαλλική έκδοσή του, στα σημερινά συμφραζόμενα της Ευρωπαϊκής Ενωσης, κυρίως με την άνοδο της ακροδεξιάς που έχει οδηγήσει στην επανεμφάνιση των φαινομένων της ξενοφοβίας, του ρατσισμού και του εθνικισμού; Είναι μια εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση, η οποία ξεσπάει το 1954. Αυτή η ιστορία έχει ένα βάθος εκατόν πενήντα χρόνων. Οι Γάλλοι άποικοι είναι τεσσάρων, πέντε, έξι γενεών κάτοικοι της Αλγερίας. Αλλά και Αλγερίνοι είναι ενσωματωμένοι μέσα στην αστική κοινωνία της Γαλλίας. Αυτή ήταν η μαγιά ένθεν και εκείθεν, η οποία προκάλεσε μία ακραία σύγκρουση. Με μεγάλες απώλειες, κυρίως των Αλγερίνων και με μια πολύ ακραία συμπεριφορά των Γάλλων αποίκων. Τελικά αποδείχθηκε ότι οι Αλγερίνοι ήταν αποφασισμένοι να πάρουν τις τύχες τους στα χέρια τους. Η αντίδραση των αποίκων ήταν επίμονη, είχε βάθος, είχε συμφέροντα, είχε συναισθήματα. Ο μόνος εκ των πολιτικών της Γαλλίας, ο οποίος κατάλαβε τι ακριβώς συνέβαινε και που πήγαινε η υπόθεση, δεν ήταν το Κομμουνιστικό Κόμμα, το οποίο δεν ήταν υπέρ της Αλγερινής Επανάστασης, ούτε όμως και το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Ο Ντε Γκολ, όμως, ως ένας αστός, κατάλαβε ότι θα επερχόταν μια μεγάλη ήττα για την Γαλλική Δημοκρατία και άρχισε μια πολιτική απόσυρσης των Γάλλων αποίκων από την Αλγερία. Μην ξεχνάτε ότι παρ’ ότι αποπειράθηκαν δύο φορές να τον δολοφονήσουν, κατόρθωσε να πείσει τον γαλλικό λαό για αυτή του την επιλογή-γιατί τον είχε μαζί του και μπορούσε να ασκήσει πολιτική. ‘Ηταν μεγάλος πολιτικός, γιαυτό κατόρθωσε να δώσει μια λύση. Η λύση αυτή ήταν ότι η Γαλλία έπρεπε ππλέον να εγκαταλείψει την Αλγερία. Να θυμίσω ότι έγινε η μεγάλη συνεδρίαση στο Εβιάν, μεταξύ του Αχμέτ Μπεν Μπελά και του Σαρλ Ντε Γκολ. Η ιδέα του Γάλλου προέδρου ήταν να μην κρατικοποιηθούν οι αλγερινές επιχειρήσεις: οι αγροτικές, των υπηρεσιών, της βιομηχανίας.

Θιασώτης της άμεσης δημοκρατίας

-Πώς εμπλέκεται ο Μιχάλης Ράπτης με τον εθνικοαπελευθωτικό αγώνα της Αλγερίας και πως συναντάται με τον Μπεν Μπελά; Αυτό για τον Μιχάλη Ράπτη ήταν μια μεγάλη ευκαιρία και αν προτιμάτε μια μεγάλη πρόκληση. ‘Επεισε τον Μπεν Μπελά ότι θα μπορούσανε να διαχειριστούν αυτή

Ο Τσε με τον πρώτο πρόεδρο της Αλγερίας Αχμέτ Μπεν Μπελά

την κατάσταση με το μοντέλο της αυτοδιαχείρισης, θιασώτης καθώς ήταν της αρχαιοελληνικής άμεσης δημοκρατίας.

-Οταν συναντάει ο Πάμπλο τον Μπεν Μπελά, τι πολιτικό παρελθόν έχει ο Αλγερινός ηγέτης; Ο Μπελ Μπελά είναι ο φυλακισμένος Αλγερινός ηγέτης.

-Είναι αγροτικής καταγωγής; Ναι, αγροτικής, όμως εσπούδασε στην Γαλλία και τιμήθηκε από τον ίδιο τον Ντε Γκολ για την συμμετοχή του στην Αντίσταση. Μα και όλο το στελεχιακό δυναμικό του διέθετε γαλλική κουλτούρα.

-Με τι ιδεολογικές και πολιτικές συντεταγμένες προσεγγίζει ο πολίτης του κόσμου Μιχάλης Ράπτης τον εθνικό επαναστάτη Μπεν Μπελά; Το ’53 γίνεται το συνέδριο της Τετάρτης Διεθνούς, όπου το θέμα του ήταν να ερμηνεύσουν το τι θα πράξουν από τούδε και στο εξής και πως θα ερμηνεύσουν το νέο μεταπολεμικό σκηνικό που διαμορφωνόταν. Στο ερώτημα «Ποιά είναι η θέση μας;», ο Μιχάλης έκανε την κεντρική εισήγηση. Η πλειονότητα των μελών του συνεδρίου εκτιμούσε ότι θα ανατραπεί ο καπιταλισμός και η γραφειοκρατία. Ούτε το ένα έγινε, ούτε το άλλο. Ετσι η ομάδα του Πάμπλο, οι παμπλιστές, πρότειναν να δημιουργήσουν μια κίνηση, με σκοπό να απαλλαγεί ο Τρίτος Κόσμος από τα δεσμά της αποικιοκρατίας. Ακούστηκε η θέση «Στην Αλγερία ή όπου αλλού». Τότε, λοιπόν, έγινε η μεγάλη διάσπαση της Τετάρτης Διεθνούς. Εν τω μεταξύ, ο Μιχάλης με την ομάδα του, είχε πει στους Αλγερίνους, οι οποίοι ζούσαν και δρούσαν στο Παρίσι ότι είναι στη διάθεσή τους. Διαμορφώθηκαν μεταξύ τους δεσμοί, που ήταν αγωνιστικοί σε όλα τα πεδία. -Ο Μπεν Μπελά είναι υποψιασμένος για το πολιτικό και κινηματικό πλαίσιο, που προκλήθηκε, μετά την διάσπαση της Τετάρτης Διεθνούς; Οχι άμεσα. Εν τούτοις, διαθέτει δρώσα οργάνωση σην Γαλλία, και στην Αλγερία.

Μουσουλμάνος ριζοσπάστης

-Είχε αριστερές καταβολές; ΄Ηταν μουσουλμάνος ριζοσπάστης.

-Το σημαίνει μουσουλμάνος ριζοσπάστης εκείνη την εποχή; Ο Χριστιανισμός του 350 μ.Χ. ήταν ριζοσπαστικό φαι-


37

νόμενο. Και ο Ιουδαϊσμός, αν θέλετε, πάλι ριζοσπαστικό φαινόμενο ήταν. ‘Οπως ριζοσπάστης ήταν και ο Μωάμεθ.και ο μωαμεθανισμός που δημιούργησε. Δεν είναι πράγματα αυτά έξω από τις ανάγκες των ανθρώπων. Οι εκκλησίες, όπως ξέρετε, από τότε μέχρι σήμερα, έγιναν ένα καθεστώς που είναι κάτι ανεξάρτητο από το θείο.

-Ας επανέλθουμε στον Μπεν Μπελά. Είναι αγροτικής καταγωγής και ριζοσπάστης μουσουλμάνος για τα δεδομένα της δεκαετίας του ’50 και του ’60. Μ’ αυτές τις πολιτικές και εξεργεσιακές υποθήκες συνεργάζεται με τον Πάμπλο;. Συμφωνεί μαζί του να επεξεργασθούν μια τάση προς τον σοσιαλισμό. Ο Μπεν Μπελά δεν ήταν τυχαίο πρόσωπο, τον είχα γνωρίσει προσωπικά.

-Ο Αλγερινός ηγέτης υιοθετεί εν τέλει το αυτοδιαχειριστικό πρόταγμα του Έλληνα συνομιλητή και συμπαράστατη του; Ακριβώς. Ο Μιχάλης θαύμαζε την άμεση δημοκρατία της Αθήνας και τον θεωρητικό της, τον Πρωταγόρα, ο οποίος ήταν ο σύμβουλος του Περικλή. Αυτή η μορφή πολιτεύματος για αυτόν ζούσε μέχρι σήμερα και τροφοδοτούσε τον κόσμο με τις ιδέες της. ‘Αλλο ένα μεγάλο γεγονός για την πολιτική σκέψη του Πάμπλο ήταν η Παρισινή Κομμούνα, κατά την οποία οι κομμουνάροι είχαν την εξουσία στα χέρια τους για τρεις εβδομάδες. Επίσης, έλκυε την πολιτική του σκέψη η επί έξι μήνες αυτοδιαχειριστική διακυβέρνηση των Σοβιέτ της Πετρούπολης. Στο κεφάλι είχε συλλάβει ότι μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο στην νεότερη ιστορία. Μετά την κρίση του ’30 και την ήττα του κομμουνισμού, γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τότε παίχτηκε όλο το παιχνίδι. Επομένως, του δινόταν η ευκαιρία και η δυνατότητα να δοκιμάσει ένα πείραμα. Γιατί εκ των προτέρων δεν ξέρεις τίποτα. Πείστηκε ο Μπεν Μπελά, πείστηκαν και οι άλλοι μουσουλμάνοι και δημιούργησαν μια πολλή συμπαγή και συγκροτημένη ομάδα, η οποία επέλεξε την αυτοδιαχείριση αντι της κρατικοποίησης. Η αυτοδιαχείριση έδειξε αποτελέσματα θεαματικά. Π.χ. κατά την επανάσταση του 1917, τα πρώτα χρόνια υπήρξε μεγάλος λιμός. Το ίδιο συνέβη, κατά την επανάσταση του Μάο στην Κίνα. Στην Αλγερία δεν υπήρξε έλλειψη τροφίμων και πρώτων υλών και αυτό το γεγονός ήταν μεγάλη υπόθεση. Σ’ αυτή την προσπάθεια για την ανεξαρτοποίηση της Αλγερίας από την γαλλική αποικιοκρατία, συμμετείχαν παλαϊκά, άντρες, γυναίκες και παιδιά -Ομως ο αλγερινός λαός ριζοσπαστικοποιήθηκε πολιτικά;

Ο Μπεν Μπελά ανάμεσα σε υποστηρικτές του

Η ομάδα του Μπεν Μπελά είχε εντελώς ριζοσπαστικοποιηθεί. Είχε εντελώς ξεφύγει από το πλαίσιο του ισλαμισμού, προέβη σε μια υπέρβαση, γιατί όπως σε κάθε κράτος με κυρίαρχη θρησκεία, έτσι και ανάμεσα στους μουσουλμάνους της Αλγερίας, ορισμένοι δήλωναν άθεοι.

-Αυτή η ώσμωση δημιουργήθηκε από τον Μπελά και τον Ράπτη; Οπωσδήποτε και από Αλγερίνους της Γαλλίας. Γιατί καθώς ήταν και παιδιά της Ευρώπης, η παιδεία τους ήταν γαλλική, μόνον για τους θρησκευτικούς τύπους ήταν μουσουλμάνοι. Εγώ γνώρισα έναν νέο άνθρωπο με αυτά τα χαρακτηριστικά, τον Μοχάμεντ Χαρμπί, ο οποίος έγινε υπουργός στα εικοσιτέσσερά του. Ηταν η συγκεκριμένη ομάδα γύρω από τον Αχμέτ Μπεν Μπελά, η οποία πήρε όλο το βάρος της υπόθεσης στην πλάτη της. Να μην ξε-

χάσω να αναφέρω ότι στην ομάδα του Ράπτη, συμμετείχαν και Εβραίοι, οι οποίοι ήταν καταπληκτικοί άνθρωποι και ανιδιοτελείς επαναστάτες, όλοι τους δοσμένοι στην εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση της Αλγερίας.

«Θα αποφασίζετε δημοκρατικά»

-Πώς οργανώθηκαν; ‘Ολα στην αρχή ήταν καινούργια, γιαυτό ήταν λογικό και αναμενόμενο να υπάρχει μια απειρία. Ομως, με την βοήθεια των σπουδασμένων στην Γαλλία Αλγερίνων, συνέταξαν ένα πρόγραμμα. Δηλαδή είπαν στον αλγερινό λαό, πως θα δουλέψει και τους προέτρεψαν ότι όσα προβλήματα θα ανακύπτουν, να τα μεταφέρουν στην κεντρική κυβέρνηση. «Εμείς, από την επόμενη κιόλας μέρα, θα σάς δίνουμε την γνώμη μας και την άποψή μας, για να τις περνάτε από το συμβούλιο σας. Θα απο-


38

Ο γαλλικός αποικιοκρατικός στρατός σε θέση μάχης

Στις 19 Μαρτίου του 1962 στην πόλη Εβιάν υπογράφτηκε η ανεξαρτησία της Αλγερίας

Το 1979, του είχαν επιτρέψει να επαναπατρισθεί στην Αλγερία. Οταν πέθανε σε βαθιά γεράματα, τον τίμησαν με πενθήμερο πένθος. Η προσφορά του έγκειται στο γεγονός ότι λειτούργησε η αυτοδιαχείριση στον μουσουλμανικό και αραβικό κόσμο κι αυτό έχει πολλή μεγάλη σημασία.

«’Εβλεπα στα μάτια του τον θάνατό του»

φασίζετε δημοκρατικά», ήταν μέσες άκρες το σκεπτικό τους. Γιαυτό αυτή η σχέση λειτούργησε θαυμάσια και το αποτέλεσμα ήταν ότι επί τριάμιση χρόνια τα πράγματα πήγαν πολύ καλά. Η Αλγερία σώθηκε, ο στρατός δεν συμμετείχε στην αυτοδιαχείριση-ο στρατός ήταν στρατός. ‘Ομως, επειδή βρισκόταν εκτός εξουσίας, πραγματοποίησε το πραξικόπημα.

-Με τον Χουάρι Μπουμεντιέν; Δεν αμφισβητώ ότι ήταν ηγέτης. Αν και είχε συμπλεύσει με τον Αχμέτ Μπεν Μπελά, δεν δίστασε να τον εξορίσει επί δεκαπέντε χρόνια στην έρημο. Τον Μιχάλη

τον κυνήγησαν, όμως καθώς δεν μπόρεσαν να τον συλλάβουν, αυτός διέφυγε στην Ελβετία. Μα πολλοί, παρά πολλοί υποστηρικτές της καθαιρεθείσας νόμιμης κυβέρνησης δολοφονήθηκαν.

-Ενώ ήταν συνοδοιπόρος του Μπεν Μπελά; Ο Μπεν Μπελά ήταν το πολιτικό πρόσωπο. Ο Μπουμεντιέν ήταν με το όπλο στο χέρι. Αυτή ήταν η διαφορά τους.

-Το εγχείρημα ή το πείραμα –πείτε το όπως θέλετετου Μπεν Μπελά για αυτοδιάθεση της Αλγερίας, έστω αυτά τα τριάμιση χρόνια, άφησε πολιτική κληρονομιά;

-Αν θυμόμαστε καλά στην ιστορία των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων στην Αφρική η επανάσταση στην Αλγερία είναι η εξαίρεση, καθώς λειτούργησε με όρους άμεσης και αυτοδιαχειριστικής δημοκρατίας, χωρίς τάσεις συγκεντρωτισμού και αυταρχισμού; Βεβαίως. Να φανταστείτε ότι η Αλγερία έγινε ένα κέντρο επαναστατών απ’ όλο τον κόσμο. Από την απελευθερωμένη από τους Γάλλους αποικιοκράτες Αλγερία, είχε περάσει για είκοσι τέσσερις ώρες ο Τσε Γκεβάρα. Ο Μιχάλης δεν κοιμήθηκε καθόλου και καθ’ όλη ην διάρκεια της διαμονής του, ήταν μαζί του. Μού είχε πει-και μου ’ρχεται να κλάψω- «έβλεπα στα μάτια του ότι πλησίαζε ο θάνατός του». Ο Τσε ήταν πολύ αγνός, μια εξαιρετική περίπτωση ανθρώπου. -Εχετε συνδεθεί πολιτικά με τους Λαμπράκηδες. Τι στάση κράτησαν αναφορικά με το επαναστατικό ζήτημα της Αλγερίας; Το καλοκαίρι του ’65 ετοιμαζόμαστε να πάμε με τους


Σωματικός έλεγχος Γάλλου στρατιώτη σε αλγερινό πολίτη

Λαμπράκηδες στην Αλγερία, οι οποίοι –να σάς αποκαλύψω- ότι δεν καταλάβαιναν και πολλά πράγματα. Τελικά δεν πήγαμε ποτέ, γιατί έγινε το στρατιωτικό πραξικόπημα. Θα ζούσαμε από κοντά, το πως οι εργαζόμενοι διαχειρίζονται τις τύχες τους. Να μην ξεχάσω να αναφέρω κάτι. Το FLM ήταν χωρισμένο στα δυό: της πόλης και του πολέμου. Το πρώτο συγκέντρωνε και είχε αναλάβει την εν γένει οργάνωση. Ομως, είχαν ανάγκη όπλων. Εφθασαν όπλα από διά-

φορα κράτη, φίλα προσκείμενα στην αλγερινή επανάσταση, αλλά οι Αλγερίνοι επαναστάτες έπρεπε να έχουν και δικά τους. Ετσι, εσκαψαν στα σύνορα Αλγερίας και Μαρόκου και έχτισαν ένα υπόγειο εργοστάσιο! Μεγάλη οικονομική ενίσχυση παρείχε η ΄Ελλη Δυοβουνιώτη, η σύζυγος του Μιχάλη. Εργάστηκαν πολλοί μηχανουργοί Λατινομερικανοί, Ελληνες και Γάλλοι. Εβγαιναν έξω μόνον τρεις μέρες, κάθε τρεις μήνες! Παρήγαγαν άρτα και προχωρημένα τεχνολογικά όπλα. Η

‘Ελλη έμπαινε στο εργοστάσιο με παντελόνι και χωρίς μαντήλα. Κι όμως, οι μουσουλμάνοι την λάτρευαν! Ο Μιχάλης, από την πλευρά του, έκανε ένα συνεργείο παράνομης κοπής νομισμάτων στο ‘Αμστερνταμ. Τον συλλαμβάνουν και το φυλακίζουν επί δεκαπέντε μήνες. Ομως προσέξτε: έπεσε πάνω στην υπόθεσή του, όλη η μη σταλινική διανόηση, με νύχια και με δόντια, για να τον γλιτώσει. Μάλιστα, σκεφτείτε ότι συνήγορός του, ήταν ο δικηγόρος του Πάμπλο Πικάσο! Επρόκειτο να τον παραδώσουν στην Ελλάδα που, ακόμη το 1961, οι φυλακές της ήταν γεμάτες από αριστερούς. Τον βάζουν που λέτε, στο ίδιο κελί μ’ έναν Ιρλανδό νταλικιέρη. Αλλά ο Μιχάλης τον πείθει να ενταχθεί στον Ιρλανδικό Απελευθερωτικό Στρατό! Οταν επρόκειτο να αποφυλακιστεί ο Πάμπλο, είχε αντιληφθεί η σύζυγός του, η Έλλη -η οποία ήταν διάολος-, ότι θα τους παραδώσουν στην Ελλάδα. Ενας από τους φίλους τους ήταν ο Μακάριος, ο οποίος είχε τοποθετήσει τον Μιχάλη επίτιμο πρόξενο της Κύπρου στην Αλγερία Εξου και του ζήτησαν να τους εφοδιάσει με διαβατήρια. Αυτός του είπε ότι δεν μπορεί να τα εκδώσει η Κυπριακή Δημοκρατία και θα τα αιτηθεί από άλλη χώρα. Τότε, η Μεγαλόνησος ανήκε στο Κίνημα των Αδεσμεύτων, στο οποίο συμμετείχαν η Αίγυπτος, η πρώην Γιουγκοσλαβία, η Ινδονησία. Ετσι, ο Μακάριος τηλεφωνεί στον Τίτο, αυτός αρνείται, όμως του υπόσχεται ότι θα το προσπαθήσει. Ο γιουγκοσλάβος κομμουνιστής ηγέτης τηλεφώνησε στον Νάσερ, ούτε όμως αυτός μπορούσε, γιατί τότε ήταν το «κόκκινο πανί». Ωστόσο, ο Αιγύπτιος πρόεδρος συνεννοείται με τον βασιλιά του Μαρόκου, ο οποίος ήταν βασιλιάς ριζοσπάστης. Το πιθανότερο να γνώριζε ότι το αλγερινό εργοστάστιο όπλων βρισκόταν στα σύνορα με την χώρα του, αλλά μάλλον δεν είπε τίποτα. Εξέδωσε, λοιπόν, τα διαβατήρια και μ’ αυτά ταξίδεψαν ο Μιχάλης και η σύντροφός του ΄Ελλη στην Αλγερία για να οργανώσουν την επανάσταση.

-Αλήθεια, πώς αντέδρασε η γαλλική και η ελληνική Αριστερά στην Αλγερινή Επανάσταση; Εκτός από τον Μιχάλη Ράπτη, ο οποίος ηγήθηκε της επανάστασης, γνωρίζω άλλους δύο: τον Μίμη Λιβιεράτο μία sui generis προσωπικότητα και τον μηχανουργό τορναδόρο Θεοδόση Θωμαδάκη που εργάστηκε στο υπόγειο εργοστάσιο παραγωγής όπλων. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας και το Σοσιαλιστικό Κόμμα ήταν εναντίον. ‘Οπως και η επίσημη Τετάρτη Διεθνής, η οποία υποστήριζε ότι πρέπει να προηγηθεί η επανάσταση στην Ευρώπη. Για τα στελέχη της τελευταίας το πρόβλημα ήταν ο δογματισμός τους. Είχαν μείνει στην δεκαετία του ’30. 

39


40

«Η ζωή φτιάχνει τα βιβλία, κι εκείνα ξαναφτιάχνουν τη συνέχεια της ζωής» Μέλπω Αξιώτη

Ε

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

χουμε μπροστά μας τις δύο εκδόσεις της «Κάδμως», την πρώτη, την δωρική,-στα τελειώματα της δικτατορίας-, και την πρόσφατη, την εμπλουτισμένη με τη φιλολογική επιμέλεια της Μαρίας Κακαβούλια-μία πλήρης εργασία από κάθε άποψη, αφού δεν αφήνει αισθητικά, πληροφοριακά και εκδοτικά κενά ΜΕΛΠΩ ΑΞΙΩΤΗ στον/στην αναγνώστη. Το απαραίτητο μυκονιάτικο γλωσσάρι έχει την υποΗ Κάδμω γραφή τού Μυκονιάτη ποιητή και πνευματικού χορηγού του νησιού Παναγιώτη Φιλολογική Κουσαθανά. επιμέλεια-επίμετροΤα εξώφυλλα τους, δύο μαρτυρίες σχόλια: Μαρία γιά την εποχή που σχεδιάστηκαν και το Κακαβούλια κοινό στο οποίο απευθύνθηκαν. (Άραγε Επανέκδοση πόσο άλλαξε μέσα σε σαράντα χρόνια;). Εκδόσεις Κέδρος Οχι γιά την χρονιά. Η εποχή είναι κάτι Σελ. 248 πιό γενικό, συμπαρασύρει τουλάχιστον Τιμή:14 € μία ολόκληρη γενιά, μπορεί και δύο, ίσως και τρεις. Τις συμπαρασύρει, τις αλλοιώνει, τις λιαίνει στην κοίτη του χρόνου, και τις εκβάλλει, τις ρίχνει στη θάλασσα, κι αυτές ταξιδεύουν προς μη καθορισμένο προορισμό. Το εξώφυλλο του 1972 είναι σφραγισμένο –μήπως;- από το ανεπίδοτο διαχρονικά σοσιαλιστικό καλλιτεχνικό όραμα. Διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο της πρώτης έκδοσης της «Κάδμως»: «Στο εξώφυλλο πορτραίτο της Μέλπως Αξιώτη, γλυπτό σε ξύλο, έργο του ΑΓΑΜΕΜΝΟΝΑ ΜΑΚΡΗ.. Εκτέθηκε το 1949 στο SALON D’ AUTOMNE». Ο Αγαμέμνων ή Αγαμέμνονας Μακρής είναι ο γλύπτης Μέμος Μακρής, ο οποίος διέπρεψε ως καλλιτέχνης στην πρώην Λαϊκή Δημοκρατία της Ουγγαρίας.

Το πρόσωπο της Μέλπως, σαν νεκρική μάσκα, μάς κοιτάζει ανφάς από τα βάθη των αιώνων. Την χρονιά που εκτέθηκε το γλυπτό ήταν σαράντα έξι ετών, σχετικά νέα, έχει περάσει, όμως, από τότε στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας ως το αρχέτυπο του μοντερνισμού, ως σημείο αναφοράς αξεπέραστο. Κοντεύει να γίνει μεσήλιξ, έχουν μεσολαβήσει μόλις ένδεκα χρόνια από το πρώτο της βιβλίο, τις «Δύσκολες νύχτες», δέκα από το πρώτο της ποιητικό «Σύμπτωση», μόλις εννέα από το δεύτερο

μυθιστόρημά της «Θέλετε να χορέψουμε Μαρία;». Τρία έργα γιά τα δύσκολα παιδικά χρόνια, την δυσκολότερη ενηλικίωση, τον ερωτικό τριγμό που δένεται μετά γάμου μ’ έναν άντρα πολλά χρόνια μεγαλύτερο, την αποσπέλαστη παρουσία του μουσικοσυνθέτη πατέρα, την προσαρμογή στα τοπία της μητριάς μητέρας και στις συνήθειες των ετεροθαλών αδελφών της, το δεύτερο γάμο της φυσικής μητέρας, το φάντασμα του παππού με τη ρωσική παιδεία. Στους καιρούς μας, η άγνωστη μου Ξένια Τρύφων


διαβάζει θοδωροαγγεπουλικά την «Κάδμω», αναδομώντας μία φωτογραφία. Ενα βαρύ παλτό φοράει η μάλλον νέα γυναίκα-αν κρίνω από τα χέρια της. Τα έχει στοιχίσει ενωμένα μπροστά και κοιτάζουν προς τα κάτω. Κρατάει μία παλαιϊκή δερμάτινη βαλίτσα, από αυτές που βλέπεις ακόμη πεταμένες στα σκουπίδια. Και σκέφτεσαι: Μήπως είναι μία από αυτές που κουβαλούσε η Μέλπω Αξιώτη στην εκτός συνόρων εξορία της, μήπως στην τυρρανία της κατ’ ευφημισμόν υπερορίας της; Μέσα σ’ αυτή την κινητή –ας την χαρακτηρίσουμε- κιβωτό χωράει το βιός μιάς μεγάλης ζωής, που κατάντησε μικρή χωρίς φιλοδοξίες πιά, μίας ζωής ακυρωμένης, ξεγραμμένης από δικούς και ξένους, από συντρόφους και εχθρούς. Εξορία, υπερορία, ξεριζωμός, εκπατρισμός, ξεσπίτωμα. ‘Εννοιες φοβερές και τρομερές, καθόλου αφηρημένες, εμπεδωμένες στην πράξη, βουλιαγμένες στα τάρταρα των πιό σκοτεινών και από τον έβενο συναισθημάτων. Τα μαύρα παπούτσια κρατούν από την μόδα των κορδονιών, φορεμένα από δύο ενωμένα πόδια. Σε στάση προσοχής, ανά πάσα στιγμή έτοιμα να περπατήσουν προς και από έναν σιδηροδρομικό σταθμό. Στο βάθος της φωτογραφίας, το δάσος, το Wald, η σκιά του, ο πολιτισμός του «Ελεύθερου σκοπευτή» του Καρλ Μαρία φον Βέμπερ. Μήπως είναι η μετεμφύχωση της Μέλπως Αξιώτη στο πρόσωπο της εξαίτερης ηθοποιού Σοφίας Σεϊρλή; Πάντως, ακέφαλη η γυναικεία μορφή της φωτογραφίας. Μπορείτε να ταυτισθείτε μαζί της, να τοποθετήσετε στους ώμους το κεφάλι σας, να πολλαπλασιαστείτε μεταμορφωτικά σε Κάδμω, σε Μέλπω, σε κάθε γυναίκα με ονοματεπώνυμο, σε κάθε γυναίκα ανώνυμη. Γιατί η Κάδμω είναι η κάθε γυναίκα, η βασανισμένη γυναίκα, η ταλαιπωρημένη, η καταδιωκόμενη, η άπατρις κάτω από μία επίμονη σιγανή βροχή που περνάει από τους πόρους του δέρματος και απορροφάται από τα νεύρα, γλιστρώντας πάνω τους μέχρι να στρίψουν, να γίνουν σχοινιά, σύρματα και σίδερα και πλαστικά καλώδια, καμένα από τον ήλιο, εωσότου μαυρίσουν χωριστά από το φως, εγγύτερα στην υγρασία που αναδύει σαπίλα.

Η αέναη νοσταλγία της Μυκόνου

Και στα δύο εξώφυλλα απουσιάζει η Μύκονος, ούτε καν υπονοείται- η πατρίδα της Κάδμως-Μέλπως, μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, η μυρωδιά της, τα κύματά της, ο καυτός ήλιος, το δήλιον φως της. Εκτός από τις φωτογραφίες του «αυτιού»

και της σελίδας 160-μιλάμε γιά την νέα έκδοση. Αυτές είναι οι δικές της φωτογραφίες, οι κατάδικες της εκφράσεις μπροστά στον φακό, αυτής της ψιλόλογνης μορφής με την γρυπή μύτη και τα βαθουλωμένα μελαγχολικά μάτια. Αυτό το εσωτερικευμένο βλέμμα που αποστρέφεται τους άλλους, γιατί ξέμαθε και ξεσυνήθισε την πραγματικότητα, στράφηκε στο αγρίμι που δεν είναι αγριμάκι, αλλά δαγκώνει σάρκες και οστά σε συστολή αυτοκαταστροφής. Η Μέλπω στην πρώτη φωτογραφία-μάλλον- με θέα στο βάθος την Μόρφου της Μυκόνου. Στην δεύτερη σαν έχει σχολάσει (;) κάποιο μυκονιάτικο πανηγύρι ή να περιφέρεται ασκόπως στα σοκάκια της Χώρας, παίρνοντας δύναμη και ώθηση από το καλοκαιρινό μελτέμι, αυτό το σήμα κατατεθέν του νησιού. Γιατί δεν είναι μόνον οι τουριστικοί μύλοι και ο τουριστικός πελεκάνος, αποκαΐδια από την ξεπερασμένη και αποχρωματισμένη προβολή, την οποία έχουν ξεχάσει ακόμη και οι τουριστικοί πράκτορες... Κρατάει στο αριστερό χέρι και στον αριστερό ώμο της, μία ποπ αρτ τσάντα, ένα πακέτο (με τα βιβλία της;) και μία ζακέτα-απαραίτητη προστασία

από τους βορειοανατολικούς ανέμους που φυσούν την ανακουφιστική αντάρα τους μέσα στο κατακαλόκαιρο. Η «Κάδμω» εκδίδεται τον Ιούνιο τού 1972, ενώ η Μέλπω Αξιώτη παραθερίζει στην Μύκονο, ανέστια ακόμη και στο ίδιο το νησί της. Εκπατρισμένη και άστεγη, κατά την διάρκεια των δεκαοκτώ ετών της υπερορίας, περιφερόμενος θίασος σκιών και εδώ: από σπίτι σε σπίτι. Τυχαίο ότι γράφει το «Σπίτι μου» (1965); Απελπισμένη, απελπισμένη, απελπισμένη. Το κοριτσάκι που δεν μεγάλωσε, το κοριτσάκι που δεν έζησε την ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣπαιδική του ηλικία. ΜΕΛΠΩ ΑΞΙΩΤΗ Ετσι, ήδη από το 1938, μιλάει γιά τις «Δύσκολες νύχτες» της. ΙδιοσυγκραΚαταραμένα σιακός μοντερνισμός, ψυχοσωματικός, κι ευλογημένα στα επιγενόμενα ενός μεγάλου πολέχαρτιά μου και στα προγενόμενα ενός δεύτερου. Και μετά δεύτερος μεταπόλεμος, ο Σπαράγματα δικός της δεύτερος μεσοπόλεμος, ένας αλληλογραφίας πόλεμος με τους συντρόφους της και με (1960-1966) τον εαυτό της, πριν την οριστική επιΕπιμέλεια-εισαστροφή στην πατρίδα. Σε ηλικία εξήντα γωγή-σημειώσεις: δύο ετών. Είχε αφήσει την γενέθλια γη Μαίρη Μικέ στα σαράντα τέσσερα της. Εκδόσεις Αγρα Από το 1959, προαναγγέλει την επι& 40 σελίδες θυμία της να επιστρέψει. Με το ποιεικονογραφικό ητικό εγκώμιο στο κυκλαδονήσι της, το ένθετο «Κοντραμπάντο». Τρία χρόνια αργόΣελ. 311 τερα με «Τα θαλασσινά» (1962) συνεΤιμή: 19,50€ χίζει τις αναπάντητες κλήσεις της, τις ανεπίδοτες επιστολές της, τα άσταλτα τηλεγραφήματά της. Ασφυκτιά σαν ζώο κλεισμένο σε ζωολογικό κήπο πρωτεούσης, σε Γαλλία, Βαρσοβία, Βουλγαρία, πρώην Ανατολικό Βερολίνο, το σκάει και ξαποσταίνει στον φωταυγή ιταλικό Νότο: Μπελάρια Ρίμινι (1959), τρία χρόνια στην Αλμπίσολα Μαρίνα (1960-1962).

Ανακεφαλαιωτικό χαϊκού

Γιαυτό η «Κάδμω», μακριά από στρατευμένες κραυγές και ιαχές, απεκδυόμενη τον σοσιαλιστικό μανδύα του εφαρμοσμένου αυταρχικού, συγκεντρωτικού και δογματικού σοσιαλισμού, είναι η κορύφωση ενός ανακεφαλαιωτικού χαϊκού του σύνολου του βίου και του έργου της. Με επαναλήψεις λέξεων,

41


42

φράσεων, προτάσεων, σκηνικών, τόπων, ντοπιολαλιάς ψιλοκοσκινισμένης προτού μπει ή μπουκάρει στην κειμενική ροή, σαν παρατονισμένη μουσική, σαν ήχος που συνθέτης του είναι ο άνεμος, καθώς στρίβει και βγαίνει στο πέλαγος μέσα από τα μυκονιάτικα σοκάκια. Η Μέλπω Αξιώτη, όπου κι αν βρίσκεται, ονειρεύεται με ανοιχτά μάτια τον διάφανο και γαλάζιο ελληνικό ουρανό με λίγα καλπάζοντα σύννεφα να τρέχουν και να χάνονται, καθώς το μάτι τα παρακολουθεί να ακεραιώνονται, όπως τα αρχετυπικά σύννεφα σε πίνακες του Νίκου Εγγονόπουλου. Ξημεροβραδιάζεται σε παγκάκια, κάτω από την πυκνή βλάστηση ενός αρχιτεκτονημένου πάρκου, αλλά πλήττει, στενεύει, μαραγκιάζει, αηδιάζει, ξερνάει. Η «Κάδμω», το μικρό αυτό κείμενο αυτογνωσίας είναι διαρθρωμένο όπως η σπονδυλική μας στήλη. Δεκατρείς σπόνδυλοι-αφηγήσεις, σαν άτυπα μικρά κεφάλαια, σαν σημαιώσεις στα περιθώρια ενός μεγάλου μυθιστορήματος,

σαν υπομνήσεις σ’ ένα άγραφο ημερολόγιο, σαν σημειώσεις στο πίσω μέρος ενός πακέτου τσιγάρων. Μικρά κείμενα φυλαχτά, αποτροπαϊκά σημεία, σημαίνουσες κλήσεις, λεκτικές αποκλίσεις, χειρονομιακές κειμενικές κινήσεις, αναγώγιμες αποφάνσεις, παραγωγικός λογισμός, επαγωγική λογική. Δρομολογεί ασυνέχειες μέσα σε παράλληλλους των κεντρικών λεωφόρων δρόμους, εγκαταλείπει τα λίγα υπάρχοντά της σε μία βαλίτσα που μονίμως την ξεχνάει στις αποβάθρες σιδηροδρομικών σταθμών που ονειρεύτηκε ως όνειρο μέσα στο όνειρο. Οι λέξεις της ξεκινούν αλλόγλωσες από ένα μισοσκοτισμένο γκισέ, πίσω από το οποίο βρίσκεται ένας μισοκοιμισμένος ταμίας, ο οποίος περισσότερο αποζητά να επιστρέψει στο ολίγων τετραγωνικών μέτρων διαμέρισμά του σε εργατική σοσιαλιστική πολυκατοικία. Μέσα από την αλλογλωσία ξεχνιέται η μητρική

γλώσσα και η ξένη δεν γίνεται ποτέ οικεία, εντός αυτού του γλωσσικού μετεωρισμού, η ντοπιολαλιά φέγγει συνείδηση, γνώση, οικειότητα, βαμβάκι της μνήμης, ασπρόρουχα που στεγνώνουν κατάντικρυ του πελάγους, καθαρή φορεσιά με ίχνη μυρωδιάς από πράσινο σαπούνι και λεκέδες παρθενίας από το παλιό λουλάκι. Λευκό στο λευκό χαρτί, γραφίδα από ηλιακή ακτίνα που καίει το χαρτί και άγραφο το αφήνει. Το χαρτί, όμως, εκεί μπροστά στο τρίτο μάτι της Μέλπως Αξιώτη, το οποίο δεν βλέπει, ενοράται μέσα σε αξύπνητο όνειρο, ξυπνάει μέσα σε απονειρεμένη πραγματικότητα. Τσαλακώνει το χαρτί και το πετάει με βία κατάχαμα, και σ’ αυτό το χαρτί, το τσαλακωμένο, βλέπει ότι είναι η ίδια η ζωή της, αυτή που έζησε χωρίς να την ζει και αυτή που ήθελε να ζήσει ως ονειροφαντασία, καθώς ξεσπούν με βία τα κύματα σ’ όλους τους μώλους της μυκονιάτικης συνείδησής της. Και τι άλλο; Αυτό το έργο, είναι ο κύκνος σε μια λίμνη ακαθρέφτιστος, είναι η ψηλάφιση της γραφής μέσα στα σκοτεινά χρόνια του εικοστού αιώνα, είναι οι παύσεις, οι σιωπές, οι ανακλήσεις, οι τιμωρίες, οι κατακλίσεις, οι διαγραφές, οι απορρίψεις. Μα πάνω απ’ όλα και για όλα τα μέλλοντα που θα γραφούν, είναι ένα μακάβριο παιχνίδι για τα όρια και τους όρους της γραφής, πάντα άγνωστα, πάντα άγνωστοι, πάντα άγνωστοι, σκιές του Αδη και πλουτώνιες ενοράσεις, καθώς βυθίζεται ο κόσμος ο υπαρκτός και ο ανύπαρκτος, ο κτιστός και ο άκτιστος, ο θεμελιωμένος και ο ξεθεμελίωτος, ο αναμενόμενος και ο απρόοπτος, ο σαφής και ο ακαθόριστος. «Μα τι θα κάμεις τώρα, από πού να πιάσεις- χάος μπροστά σου...η έρημος...Πώς αρχίζουν... Τι να πεις». Η απόλυτη αποδόμηση: σώμα και νεύρα πατικωμένα, έρμαια ενός αλλότριου και ξένου πεδίου, εκτός πραγματικότητας, μέσα σ’ αυτήν και το χαρτί, αβαθές, και πώς να αλιεύσεις εκεί με λέξεις το βάθος των πραγμάτων, που όλα έχουν γίνει βάθος; «Οταν όμως θα βάλεις το χαρτί μπροστά σου, έρχονται και σε βρίσκουν από τα βάθη του κόσμου, φυτρώνουν κι εκεί που δεν έχει χώμα, στραγγίζουν σαν από κόσκινο-και ζυγιάζεται η λέξη, να μην πέσει βαριά, ή να μην έρθει στενή, ή μήπως περισσεύει –σου βγαίνουν στη μέση και οι στυφές. [...] και ταξιδεύουν οι λέξεις, λείπουν κάποτε για πολύ διάστημα, και τότε κουβαλούν στη ράχη τη μνήμη τους. Γιατί πρέπει η λέξη να έχει μιά απέραντη μνήμη. Κι ο άνθρωπος με το χαρτί, πρέπει κάθε φορά να την λησμονεί, γιά να την ξαναβρίσκει. Αλλά μπορεί να τύχει σε άνθρωπο μιά διαφορετική αιτία της λησμοσύνης. Μπορεί να σού τύχει αχρησία». Ετσι, πάει όλο αυτό το κείμενο, δεν στέκεται, δεν σταθεροπιείται πουθενά, δεν έχει τόπο, δεν κατέχει βηματι-


σμό, δεν εγκολπώνεται σιγουριά, δεν λεκτικοποιεί το άρρητο, δεν ρητορεύει με τις έννοιες, δεν απεμπολεί το συναίσθημα κι όμως ο συναισθηματισμός απουσιάζει. Η Μέλπω Αξιώτη προφητεύει το επικείμενο θάνατο της, ζει εντός του μελλοντικού θανάτου της, τον αποστρέφεται κι όμως δεν τον αποδιώχνει, συζητά μαζί του, κουβεντιάζει τραυλίζοντας επιβίωση, κι όμως γνωρίζει ότι πρέπει να κλείσει τα μάτια και να κοιτάξει το σκοτάδι. Μέσα σ’ αυτό το φως που έρχεται από τα έγκατα της γης φωτίζονται με προβολείς ονόματα πόλεων-σταθμών μιάς ζωής τυραγνισμένης -με γάμμα-, γνωστά άγνωστα, σημεία και σημάδια ενός άλλου πλανήτη, πάντως ούτε λαμπτήρες, μόνον κάτι λάμπες πετρελαίου, λίγο πριν σβήσουν, μέσα στην κάμαρη την νησιώτικη, μεταφερμένη πιά σ’ ένα δωμάτιο αθηναϊκής μοναξιάς: «[...] Αλλά τι να δεις μέσα στο χάος της μοναξιάς. Όλα τα ταξίδια σου τα αναγκαστικά (σ.σ. στεκόμαστε σ’ αυτό τα, το οποίο ηχεί σαν διαταγή, σαν προσταγή, σαν επιτήρηση, σαν σύλληψη, σαν καταδίκη, σαν εγκλεισμός): Σαν Μαρίνο, Γένοβα, Αλμπίσολα, Μπελάρια, Ρώμη, Ρίμινι, Παρίσι, Νεάπολη, Παυσίλυπο, Βαρσοβία, Βουλγαρία, Ντάντσιχ, Ζακοπάνε, Δρέσδη...Βερολίνο...». Γιατί αλήθεια βάζει αποσιωπητικά στις δύο γερμανικές πόλεις; Τι σημαίνουν; Εχουμε την αίσθηση ότι θέλει να αποσιωπήσει ότι αυτό που βίωσε σ’ αυτές αποτέλεσε παραμονή σε μια άτυπη φυλακή ενός κατ’ επίφαση λαοκρατικού καθεστώτος... Ο τόνος της Μέλπως Αξιώτη είναι ανειρήνευτος, μαχητικός, εν γένει πολεμικός, γιατί επιθυμεί να σβήσει και να σβηστεί μέσα στον λόγο, να εξαφανιστεί και να εξαφανίσει άπαντα όλα μέσα στις λέξεις, γιατί οι λέξεις δεν κατονομάζουν, αρθρώνονται περιφερειακά από το κέντρο της σιωπής. Και εν τέλει σιωπούν κούφιες από το νόημά τους, άδειες από τον ήχο τους.

Ομιλούσα σιωπή

Στην ομιλούσα σιωπή φθάνει ξ Μέλπω Αξιώτη και στην αλληλογραγία της με τον Γιάννη Ρίτσο, στην οποία φαίνεται –από την πρώτη αράδα-ότι και από τις δύο πλευρές ενυπάρχει η αμφιθυμία στη σχέσης τους. Αναρωτιόμαστε διαβάζοντας τα «Καταραμένα κι ευλογημένα χαρτιά. Σπαράγματα αλληλογραφίας (1960-1966), την αλληλογραφία έξι ετών δύο συγγραφέων και δύο κομμουνιστών, τι βαραίνει περισσότερο. Το συναίσθημα, η έκδοση των δύο ποιητικών βιβλίων της Αξιώτη, του «Κοντραμπάντο» και των «Θαλασσινών», η μετάφραση διηγημάτων του Τσέχοφ, ο πρώτος τίτλος του «Σπιτιού μου» (Καινή Διαθήκη»), το εκβιαστικό δίλημμα μεταξύ πολιτικής στράτευσης και λογοτεχνικών επιλογών, ο μικροαστισμός και η ματαιοδοξία της δημοσίευσης;

Οταν επιισυμβαίνει ο αγαπητικός τόνος, σε ποιό βαθμό είναι ειλικρινής, αφού αμφότεροι είναι στιγμές που εκρήγνυνται σε παραπονιάρικη αντιμαχία; Η Μαίρη Μικέ έπραξε τα δέοντα και δεν αφήνει ουδεμία σκιά στην ανάδειξη αυτής της κολοβής, αυτής της ανάπηρης, αυτής της τεθλασμένης αλληλογραφίας. Ο Ρίτσος, έτσι κι αλλιώς πολυγραφότατος στις περισσότερες περιόδους της ζωής του, αποστέλλει συνολικά εξηνταπέντε επιστολές, καρτ-ποστάλ και τηλεγραφήματα. Η Αξιώτη φειδωλή και επιφυλακτική αποφασίζει να συνομιλήσει με μόλις δεκαοκτώ αποδείγματα επιστολικού λόγου. Γιαυτό προσυπογράφουμε την κρίση της Μαίρης Μικέ, με την οποία δικαιολογεί τον υπότιτλο: «Αυτές ακριβώς οι ασυμμετρίες, οι μονοφωνικές καταθέσεις, οι μακρόχρονες εκκωφαντικές σιωπές υπαγορεύουν ώς έναν βαθμό τον υπότιτλο του τόμου ‘‘σπαράγματα αλληλογραφίας’’ δείχνοντας προς τη μεριά κυρίως της (χαμένης) επιστολικής φωνής της Μέλπως». Οι περισσότερες επιστολές τις στέλνει ο Ρίτσος από το νεοκλασικό της οδού Αλεξάνδρου Παπαναστασίου στην Αθήνα και η αποδέκτης τις παραλαμβάνει στο Ho-

tel Johannishof του τότε Ανατολικού Βερολίνου. Ο πρώτος βρίσκεται σε μιά διαυγή και δημιουργική περίοδο της ζωής, εργάζεται πολύ με την ποίηση και την μετάφραση, ενώ η δεύτερη ζει και ξαναζεί στην μοναξιά της και την μεγάλη αβαθή μοναξιά του ξένου τόπου. Εχουν κάτι κοινό: ότι απουσιάζει από την επιστολογραφία τους, ο ευθύς ή ανάμεσα στις γραφές πολιτικός ή κομματικός λόγος. Περισσότερο γέρνει προς τις συνήθειες του λογοτεχνικού συναφιού και εργαστηρίου, με αναφορές σε εκδόσεις και επανεκδόσεις, μεταφράσεις, δημοσιεύσεις εις την ξένη, κριτικές από Ελληνες και ξένους. Δεν γνωρίζω σε ποιό βαθμό, ο πανταχού παρών οφθλαμός της Στάζι οδηγεί τους επιστολογράφους να επιλέξουν την αυτολογοκρισία, διόλου απίθανο, γιατί δεν πιστεύουμε ότι στην πρώην Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας πήγαιναν και έρχονταν γράμματα και πακέτα με βιβλία, τα οποία δεν είχαν την έγκριση ή τον έλεγχο των μυστικών υπηρεσιών. Ο Ψυχρός Πόλεμος βρίσκεται στην ακμή του και κανοναρχεί το διεθνές γεωπολιτικό τοπίο, έχοντας χωρίσει τον κόσμο σε αντισοβιετικό και φιλοσοβιετικό. Από μιά επιστολή της Μέλπως Αξιώτη του 1953 θησαυρίζεται στον τόμο: Αννα Ματθαίου-Πόπη Πολέμη, Διαδρομές της Μέλπως Αξιώτη 1947-1955. Μαρτυρίες και κείμενα από τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα, 1999-δεν είναι δύσκολο να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας, αναφορικά με τον αγώνα που επιτελεί η συγγραφέας για να αντιμετωπίσει την κομματική ντιρεκτίβα: «[...] Αποκομμένοι απ’ τον κορμό μας, την Ελλάδα, σκόρπιοι μεταξύ μας και με τους υπεύθυνούς μας, πως να πούμε μιά κουβέντα, να δούμε που βρισκόμαστε, ν’ ανταλλάξομε γνώμη και πείρα (λέω προπάντων γιά μένα, κι απ’ ό,τι συμπεραίνω και γιά τους άλλους, τις λεπτομέρειες δεν ξέρω βέβαια οι άλλοι σε τι συνθήκες βρίσκουνται). Και πιό συγκεκριμένα ακόμα: Πού να γράψουμε ό,τι θα θέλαμε, και πώς να το γράψουμε; [...] Μ’ αυτόν τον τρόπο της συνεννόησης , δηλαδή της μη συνεννόησης, κόβεται η γέφυρα ανάμεσα στους υπεύθυνους και τον λογοτέχνη, και τελικα΄με την ίδια τη δημιουργία τοτ [...] Γιά όλα αυτά, σύντροφοι, λέω πως οι συνθήκες να γράψομε είναι δύσκολες όχι μόνο από υποκειμενικές μα και αντικειμενικές αιτίες. Και γι’ αυτό ζητώ από σας, όσο κι όπου γίνεται, να μας τις ξαλαφρώσετε αυτές τις συνθήκες.». 

* Σε άλλο κείμενο μας, με αφορμή την έκδοση της αυτοβιογραφίας του δημοσιογράφου Κώστα Ν. Λιναρδάατου «Η καιταιγίδα. Το σπίτι με τις αναμνήσεις: Κατοχή-ΑντίστασηΑγώνες-Διώξεις», αναφερόμαστε στην εκδοτική περιπέτεια τών κομμουνιστών συγγραφέων στην υπερορία.

43


44

Κοµµουνιστές συγγραφείς στην υπερορία

Ε

Με αφορμή την αυτοβιογραφία του Κώστα Ν. Λιναρδάτου Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

να βιβλίο και μία δωρεά που φέρουν το ονοματεπώνυμο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Κώστα Ν. Λιναρδάτου (1920-2013) μάς έδωσε την αφορμή να εστιάσουμε στην περιπέτεια τών Ελλήνων κομμουνιστών συγγραφέων στην υπερορίασύμφωνα με το «Νέο Ελληνικό Λεξικό» του Εμμ. Κριαρά: «υπερορία η, αναγκαστική απομάκρυνση ατόμου πέρα από ΚΩΣΤΑΣ Ν. τα σύνορα του κράτους στο οποίο ανήΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ κει (συνών. εξορία). «Ντροπή δεν είναι», λέω, «να με έχετε Η Καταιγίδα μήνες, ολόκληρο καλοκαίρι στην ΑπομόΤο σπίτι με τις νωση; Δημοσιογράφος είμαι στην ‘‘Αυγή’’ αναμνήσεις: δούλευα, το γνωρίζετε, κι όμως μια φορά Κατοχήδεν μού έχετε δώσει να διαβάσω ούτε μια εφημερίδα, και τώρα μού ζητάτε να Αντίστασησάς πω τη γνώμη μου γιά πράγματα που Αγώνες-Διώξεις δεν γνωρίζω;». Το απόσπασμα προέρχεται Εκδόσεις από την αυτοβιογραφία του «Η ΚαταιΕπικαιρότητα γίδα. Το σπίτι με τις αναμνήσεις. ΚατοχήΣελ. 322 Αντίσταση-Αγώνες-Διώξεις» (εκδόσεις Τιμή: 21,30€ Επικαιρότητα). Ο Κώστας Ν. Λιναρδάτος είναι από τους πρώτους συνεργάτες της εφημερίδας «Η Αυγή» (έτος ίδρυσης: 1952) και από τα πρώτα μέλη του ΚΚΕ Εσωτερικού -μετέχει στη σύνταξη του περιοδικού «Κομμουνιστική Θεωρία και Πολιτική», μετά την διάσπαση, το 1968, του ενιαίου ΚΚΕ. Συν τοις άλλοις εργάζεται στο Βουκουρέστι, έδρα του εκδοτικού οίκου και του ραδιοσταθμού του ΚΚΕ, ως συντάκτης τών περιοδικών «Νέος Κόσμος» και «Εθνική Αντίσταση» και του ρ/σ «Φωνή της Αλήθειας». Tον Νοέμβριο του 2014, ο γιός του Νίκος Κ. Λιναραρδάτος δώρισε στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) τεκμήρια από το αρχείο και τη βιβλιοθήκη του πατέρα του. Ανάμεσα στα δωρηθέντα βιβλία, ξεχωρίζει η

O δημοσιογράφος Κώστας Ν. Λιναρδάτος και ο συγγραφέας Μενέλαος Λουντέμης, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, στα εγκαίνια της έκθεσης του ζωγράφου Θανάση Φάππα, σε γκαλερί του Βουκουρεστίου

σειρά τίτλων η οποία φέρει τον λογότυπο των εκδόσεων «Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις» (1954-1968). Οταν το ΚΚΕ, αρχικά αποκτά τυπογραφική έδρα στο Βουκουρέστι (Ιανουάριος 1949), έχει απορροφήσει το ανθρώπινο δυναμικό και τον εξοπλισμό του τυπογραφείου του Μπούλκες (Βοϊβοδίνα Γιουγκοσλαβίας)-μετά τη ρήξη στις σχέσεις Τίτο-Στάλιν- και το μεταφραστικό επιτελείο της Βουδαπέστης (όπου μεταφέρθηκαν οι τυπογραφικές και εκδοτικές εργασίες). Ως το 1954 οι εκδόσεις της υπερορίας φέρουν τον λογότυπο «Εκδο-

τικό Νέα Ελλάδα», τον πρόγονο τών Πολιτικών και Λογοτεχνικών Εκδόσεων (ΠΛΕ). Στις 27 Δεκεμβρίου 1954 ο τότε υπεύθυνος παραγωγής ο Αιγυπτιώτης Λάμπης Ράππας (19122004) γράφει σε έκθεση του προς το ΠΓ.: «[...] ακόμα η δουλειά δεν έχει στρώσει, αλλά ούτε και μπήκε σε ένα καλό δρόμο που να εξασφαλίζει την έγκαιρη και καλή ποιότητα των εκδόσεων». Ο συντάκτης επισημαίνει ακόμη ότι δεν «έχει τακτοποιηθεί το ζήτημα του επίσημου πατροναρίσματος και της φίρμας των εκδόσεων».


Τελικώς το επίσημο εκδοτικό του ΚΚΕ ονοματοδοτείται στην εκπνοή του ’54 και προς τα τέλη του επόμενου χρόνου- και αφού την τυποτεχνική εργασία έχει αναλάβει η ρουμανική πλευρά- οι γραφιάδες μετακομίζουν στην μικρή πόλη Ντεζ της Τρανσυλβανίας, στα σύνορα με την Ουγγαρία. Σ’ αυτή συνυπάρχουν οι Ούγγροι χασάπηδες και παντοπώλες με τους βαλκάνιους Βλάχους και Ρουμάνους. Μετά τη διάλυση του «Εκδοτικού Νέα Ελλάδα», την πρώτη ομάδα τών νεοϊδρυθέντων Πολιτικών και Λογοτεχνικών Εκδόσεων απαρτίζουν: εκ μέρους του κόμματος ο Πέτρος Ρούσος. Τελικοί θεωρητές: Λ. Στρίγκος, Π. Μαυρομάτης, Ν. Μπονιάκος. Θεωρητές α΄: Δόμνα Χρηστέα, Α. Βογιάζος, Στρ. Αναστασιάδης, Φούλα Χατζηδάκη, Γ. Μανιάς. Φιλολογικός θεωρητής: Γ. Ζωΐδης. Μεταφραστές: Μ. Λάκκας, Μ. Αλεξανδρόπουλος, Κ. Πουρναράς, Κ. Ρουσόπουλος, Γ. Ποπόφ, Θόδ. Παπαδόπουλος, Θαν. Παπαδόπουλος, Π. Κούφης. Οι συγγραφείς, οι οποίοι/ες επέλεγαν ποιοί τίτλοι βιβλίων έπρεπε να εκδοθούν απαραιτήτως ήταν μέλη του κόμματος. Διά της διαδικασίας του εσωκομματικού ελέγχου, την οποία είχε αναλάβει επιτροπή κριτών, ασκείτο κριτική έως εξαντλήσεως με κανόνα το μοντέλο του σοβετικού οράματος και την αισθητική θεωρία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Η διαδικασία κριτικού ελέγχου ήταν συχνά χρονοβόρα, αφού οι κριτές-συγγραφείς οι περισσότεροι έκριναν εαυτούς και αλλήλους- επιδίδονταν λόγω της πολιτικής προσφυγιάς σε ογκώδη και σχοινοτενή αλληλογραφία. Η επιτροπή αυτή ονομαζόταν Λογοτεχνικός Κύκλος, υπαγόταν στην Επιτροπή Διαφώτισης, με επόπτη το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ. Ακόμη και υπεύθυνοι και μέλη του Λογοτεχνικού Κύκλου-όπως ο Κώστας Πουρναράς (Μπόσης)-, δεν ήταν καθόλου δύσκολο να βρεθούν στην κατηγορία τών απορριφθέντων συγγραφέων! Τις περισσότερες φορές σ’ αυτή την κομματική λογοτεχνική (και λογοκριτική) επιτροπή, θα συμμετάσχουν–είτε σε πρωτεύοντα είτε σε δευτερεύοντα ρόλο- εκτός από τον προαναφερθέντα, οι: Απ. Σπήλιος, Τ. Αδάμος, Στρ. Αναστασιάδης, Γ. Βεάκης, Α. Βογιάζος, Θεοδ. Πιερίδης, Δ. Ρεντής, Φούλα Χατζηδάκη, Ελλη Αλεξίου, Μ. Αλεξανδρόπουλος, Ν. Κυτόπουλος. Ο Απ. Σπήλιος (ψευδώνυμο του Απόστολου Κολιτσιδόπουλου, 1909-1976), ο οποίος παρέμεινε ώς το τέλος στο δογματικό κομμουνιστικό

45

στρατόπεδο, προσκαλεί τους συγγραφείς της υπερορίας να συντονιστούν με τους αγώνες του λαού. Τους περιγράφει τον ιστορικό καμβά πάνω στον οποίο θα εικονογραφήσουν τα έργα τους: «Ο Γράμμος περιμένει το έπος του. Οι εκατόμβες των εκτελεσμένων την ελεγεία τους, η Εθνική Αντίσταση τα μυθιστορήματα, τα χρονικά, τα διηγήματά της». Και καταληκτήρια προτροπή του: «Η Ελλάδα γεννάει Γλέζους και Μπελογιάννηδες. Η πρωτοπόρα ελληνική τέχνη πρέπει να τους καταξιώσει στην περιοχή της».

Κριτές και κρινόμενοι

Τα εκδοτικά κριτήρια τουλάχιστον μέχρι τον θάνατο του Στάλιν (1953), ακολούθησαν το σταλινικό δόγμα ότι η λογοτεχνία πρέπει να είναι σοσιαλιστική στο περιεχόμενο και εθνική στη μορφή. Αυτόν τον αισθητικό κανόνα τον «τηρούσαν» οι Σολωμός, Βηλαράς, Α. Βαλαωρίτης, Παλαμάς, Βάρναλης, Ελιγιά, Σικελιανός, Κάλβος, Α. Σούτσος, Καρκαβίτσας, Ραμπαγάς. Παπαδιαμάντης, Ξενόπουλος, Καζαντζάκης. Πρότυπο ως προς τη διατύπωση της κριτικής αποτίμησης των κλασικών αποτέλεσε η προπολεμική μελέτη του Νίκου Ζαχαριάδη, γραμμένη στις φυλακές της Κέρκυρας, «Ο αληθινός Παλαμάς». Εάν οι παραπάνω συγγραφείς ανήκαν στο «πάνθεον» τού κόμματος, στο αντίθετο στρατόπεδο βρέθηκαν και στοχοποιήθηκαν κυρίως οι Βενέζης, Θεοτοκάς, Τερζάκης, Χάρης, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος. Ομως, η αντιπαλότητα δεν εξαντλείτο στο δίπολο αριστεροί-δεξιοί συγγραφείς. Εντός του Λογοτεχνικού Κύκλου δεν έλειψαν οι απορρίψεις από ημέτερους προς ημέτερους. Σε διπλό ρόλο κριτή και κρινόμενου, ένα μέλος άλλοτε εγκρίνει ένα έργο, άλλοτε το απορρίπτει, ενώ όταν βρίσκεται υπό κρίση δέχεται τα συντροφικά πυρά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ελλη Αλεξίου (1894-1988) ως κρινόμενη ουκ ολίγες απορρίπτεται. Ως κρίνουσα προσπαθεί να κρατήσει ισορροπίες αναφορικά με την ποιητική συλλογή «Καντάτα» του Τάσου Λειβαδίτη, αν και η αντήχηση της κρίσης της είναι αρνητική: «[...] Γενικά στις εκδόσεις μας πρέπει να το κάνουμε δουλειά να αφαιρούμε αυτές τις εκδηλώσεις μόδας του δυτικού κόσμου» (σ.σ. τις νατουραλιστικές εκφράσεις). Σ’ αυτό το σημείο θα σταθούμε στις απορρί-

ψεις, παρά στις εκδοτικές εγκρίσεις καταγράφοντας συγγραφείς είτε με πρωτότυπο είτε με μεταφραστικό έργο, οι οποίοι/ες επιβίωσαν στον χρόνο, πέρα από τα κομματικά συμφραζόμενα της εποχής. Σ’ αυτόν τον κατάλογο περιλαμβάνονται: Γιάννης Ρίτσος, Μέλπω Αξιώτη, Δημήτρης Χατζής, Αντρέας Φραγκιάς, Νικηφόρος Βρεττάκος, Δημήτρης Γληνός, Θεοδόσης Πιερίδης, Ρίτα Μπούμη-Παπά, Μενέλαος Λουντέμης, Αλέξης Πάρνης, Φούλα Χατζηδάκη, Στάθης Δρομάζος, Εφη Πανσέληνου, Νίκος Κατηφόρης, Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Γιάννης Γουδέλης, Γιάννης Ζέβγος, Λευτέρης Μαυροειδής, Γιάννης Μανούσακας. Αξίζει τον κόπο να παραθέσουμε αποσπάσματα από την χειρόγραφη επιστολή (4 Ιουνίου 1956) του Θεοδόση Πιερίδη, (1908-1968) του Αιγυπτιώτη ποιητή, ο οποίος ασκεί αρνητική κριτική στον Λογοτεχνικό Κύκλο: «[...] Είχα μυριστεί τις αντικομματικές και αντιδημοκρατικές μέθοδες που εφάρμοζε η τότε καθοδήγηση και φοβόμουν αντίποινα [...]. Η καθοδήγησή μας βαζότανε να ξαναμασουλά τους σάπιους καρπούς του μακαρίτικου ΠΡΟΛΕΤΚΟΥΛΤ, νομίζοντας πως με το στενόμυαλο δογματισμό της [...] θα τα κατάφερνε να στρέψει το ρέμα της Ιστορίας προς τα πίσω 

Ο Λογοτεχνικός Κύκλος το 1956 στο Ντεζ της Ρουμανίας. Από αριστερά: Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Κώστας Μπόσης, Έλλη Αλεξίου, Τάκης Αδάμος, Νίκος Κυτόπουλος, Απόστολος Σπήλιος


46

Ύστατος χαιρετισµός στις γυναίκες Ένας χρόνος από τον θάνατο του Εδουάρδο Γκαλεάνο

Ο

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

Εδουάρδο Γκαλεάνο είχε δύο μεγάλα πάθη: τις γυναίκες και το ποδόσφαιρο. Τα δικά του πάθη δεν είχαν καμμία σχέση με τον τυφλό κυνηγό της σάρκας, ούτε με τον εγκλεισμένο φανατικό της ομάδας. Ο μεσοαστός από το Μοντεβιδέο της Παραγουάης, λευκός σε μία ήπειρο, όπου οι μαύροι και οι κρεολοί πρωταγωνιστούν, σε κάθε ομιλία του, σε κάθε κείμενό του, σε EDUARDO κάθε βιβλίο του, βρισκόταν με το μέρος GALEANO των «πολύχρωμων» της Νοτίου Αμερικής. Γυναίκες Κι αυτή του η επιλογή, εάν θέλετε τον ΜΤΦΡ.: ΙΣΜΗΝΗ καθιστούσε ιδιαίτερο, σε τέτοιο βαθμό, ΚΑΝΣΗ ώστε να καταστεί λαϊκό είδωλο. Το οποίο Εκδόσεις Πάπυρος δεν έχει καμμία σχέση με αυτά του καταΣελ. 208 ναλωτικού θεάματος, γιατί το δικό του Τιμή: 14€ θέαμα ζητούσε κατανάλωση θεάματος, δηλαδή την ενέργεια της συμμετοχής. Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο συμμετείχε στην κοινή συνείδηση των κατρατεγμένων, ως ο αδελφός, ως ο φίλος, ως ο συνομιλητής, ως ο πλησίον, πάντα με την θετική κλίση του. Σε υποδεχόταν φιλόξενα, γιατί προσπαθούσε να μάθει από εσένα, δεν είχε μέσα στο μυαλό του βεβαιότητες. Γιατί παρ’ ό,τι είχε ξεχωρίσει με το έργο του, το οποίο τον είχε περάσει από τα παρασκήνια του κοινού βίου στο προσκήνιο της αναγνωρίσιμης προσωπικότητας, είχε μιάν ιδαιτερότητα που ελάχιστοι άνθρωποι διαθέτουν: ήξερε να ακούει. Γιαυτό σ’ όλες τις δημόσιες εκδηλώσεις του ήταν ένας άνθρωπος, ο άνθρωπος του πλήθους. Βεβαίως και με την δική του προσωπικότητα και ιδιοσυγκρασία, όμως ένας από τους πολλούς σε διάλογο μαζί τους.

Ο κόσμος ως αίνιγμα

Αριστερός, πάντα με τον αλά Γκαλεάνο τρόπο

του, εξορίστηκε από τον δικτάτορα Βιντέλα, κατέφυγε στην Καταλονία, βίωσε εκεί την ιδιαιτερότητα του καταλανικού έθνους και της καταλονικής γλώσσας, και σπούδασε λόγω της απόστασης με τον γενέθλιο τόπο, την γνώση του δρόμου, του ξεριζωμένου, του φυγάδα, του εκπατρισμένου, του εξόριστου. Η δική του γνώση, δεν έχει τίποτα το μανιχαϊστικό, γιατί πίστευε ότι ο κόσμος είναι ένα αίνιγμα, το οποίο όσο κι αν αναρωτηθούμε για αυτό, δεν θα καταφέρουμε να απαντήσουμε. Η Σφίγγα ρωτάει τον Εδουάρδο-Οιδίποδα, αλλά δεν θέλει να έχει το πάνω χέρι. Τέτοια Σφίγγα των αναπάντητων ερωτημάτων είναι όλα τα βιβλία του, συγκερασμός λογοτεχνίας, ερευνητικής δημοσιογραφίας, ποίησης και ιστορίας. Μια και αναφέραμε την ιστορία, να τονίσουμε ότι παίρνει τα πραγματικά συμβάντα και τα πραγματικά γεγονότα και συνθέτει μιάν άλλη Ιστορία, η οποία δεν έχει καμμία σχέση με τα επίσημα εγχειρίδια ιστορίας, που μοιράζει το έθνος-κράτος, μυθοποιώντας το παρελθόν της αποικιοκρατίας, που δίνει τον πρώτο και το τελευταίο λόγο στους λευκούς και θέτει στο περιθώριο οποιοδήποτε στοιχείο διαθέτει την πολυρρυθμία, λόγω χρώματος, λόγω γλώσσας, λόγω ηλικίας, λόγω ιδειολογίας. Οι δικές του αφηγήσεις, τα δικά του αφηγήματα, αποσπούν από την προφορικότητα την ασυνέπεια έναντι της οριζόντιας αφήγησης, μετέρχεται την επανάληψη των ίδιων μοτίβων, υιοθετεί την πολυπραγμασονύνη του λαϊκού αφηγητή, επικαλείται την ολική ανάγνωση του κόσμου και σαν καλός παραμυθάς αφήνει μευά την ανάγνωση κάθε μυθολογήματος την επάρκεια του μεγίστου μαθήματος, Ετσι, συμβαίνει και με τα δύο βιβλία, τα οποία κρατάμε στα χέρια μας, μεταφρασμένα σε έξοχα ελληνικά και τα δύο από την Ισμήνη Κανσή. Οι «Γυναίκες» και το «Ποδόσφαιρο στην σκιά και στο φως» αποτελούν αρνητικά πρότυπα και παραδείγματα για τους παραγωγούς πορνογραφικού υλικού και για τους οποιουσδήποτε Γιόζεφ Μπλάτερ και Μισέλ Πλατινί.

Και τα δύο, καρπός της τελευταίας περιόδου της ζωής του, χτυπημένης από τον καρκίνο του πνεύμονα, δυό εγκώμια για τη χαρά της ζωής και την καλοσύνη-που θα έπρεπε να διαθέτουν-οι άνθρωποι. Οι γυναίκες και το ποδόσφαιρο, τα δύο καταφύγια για κάθε άντρα, δύο πεδία εκτόνωσης για τους περισσότερους, δυό σάκκοι του μποξ για το θυμικό που οξύνεται λόγω χαμηλά αμοιβόμενης εργασίας ή λόγω ανεργίας. Γιατί στην Νότιο Αμερική, οι περισσότερες και οι περισσότεροι είναι φτωχές και φτωχές, ξένες και ξένοι από αυτό που παράγουν, ανήμπορες και ανήμποροι να θεραπευτούν, έχουν ελάχιστες πιθανότητες να μορφωθούν. Ομως, όμως, εκπαιδεύονται στην αλληλεγγύη, όχι μόνο λόγω επιβίωσης, τα λόγια και η μουσική από τα τραγούδια τους κάνουν τους μονωδούς της μεγαλύτερης όπερας και τους μουσικούς της καλύτερης συμφωνικής ορχήστρας να κοκκινίζουν από ντροπή μπροστά στην αδυναμία τους να βγάλουν «μαύρους» ήχους.

Γυναίκες εκτός του κανόνα

Τις «Γυναίκες» δεν πρόλαβε να τις δει τυπωμένες, πρόφτασε όμως να τις ολοκληρώσει. Είναι ιστορίες για γυναίκες γνωστές και για γυναίκες άγνωστες, μυθοποιημένες και αμυθοποίητες, του θρύλου και του παραμυθού, άλλες παρεξηγημένες γιαυτό κυνηγημένες, αντάρτισσες και δολοφονημένες, επαναστατημένες και κατατρεγμένες. «μάγισσες» και μετά θάνατον αγιοποιημένες. Η Σεχραζάντ, η οποία εγκαινίασε την τέχνη της αφήγησης μπροστά στο φόβο του θανάτου. Η φτωχή άγνωστου πατρός Εβίτα Περόν, οι κλαίουσες για τα χαμένα παιδιά τους μητέρες της Πλατείας Μαΐου, η Αγία Τερέζα της ΄Αβιλα καταδικασμένη από τον Πάπα, γιατί οι μυστικιστικές της εξάρσεις θεωρήθηκαν έργο του διαβόλου, η Χατσεπσούτ, η οποία κυβέρνησε μεταμφιεσμένη σε άντρα. Όπως καταλάβατε δεν είναι συνηθισμένες γυναίκες, είναι οι εξαιρέσεις, οι διαφορετικές, οι ιδιόρρυθμες όμως πάνω στη σκέψη τους και στο έργο


47

EDUARDO GALEANO τους χτίζεται το όραμα ενός καλύτερου κόσμου, γιατί διέθεταν και διαθέτουν πείσμα, επιμονή, διεκδικητικότητα, τόλμη, αποφασιστικότητα, κι όταν έχουν εξουσία την διαχειρίζονται υπέρ του λαού τους ή υπέρ της κοινωνίας ή της κοινότητάς τους. Στην ουσία δεν είναι ένα καινούργιο, καινούργιο βιβλίο. Καινούργια είναι η σύνθεση των κομματιών, τα οποία είναι ανασυρμένα από παλαιότερα βιβλία του Εδουάρδο Γκαλεάνο: «Vagamundo y otros relatos» (αμετάφραστο στα ελληνικά), «Μνήμη της φωτιάς», «Το βιβλίο των εναγκαλισμών», «Οι λέξεις ταξιδεύουν», «Ένας κόσμος ανάποδα», «Καθρέφτες. Μια σχεδόν παγκόσμια ιστορία», Οι μέρες αφηγούνται».

«Εμείς το κέφι μας κάνουμε»

Το δεύτερο βιβλίο, το οποίο εκδόθηκε στα ελληνικά, παραμονές του φετινού Πανευρωπαϊκού Πρωταθλήματος Ποδοσφαίρου, είναι αυτό που λέει ο τίτλος του «Το ποδόσφαιρο στη σκια και στο φως». Πρωτογενές και εν πολλοίς εξομολογητικό κείμενο, δεν κρύβει τις σκιές και αφήνει το φως να πέσει στο μυαλό και στο σώμα μας. Είναι η σωματοποιημένη χαρά για το δημοφιλέστερο άθλημα στον κόσμο, όπως μόνον οι Νοτιοαμερικανοί το αισθάνονται. «[...] Δεν είναι παρά ένας ζητιάνος που

περιφέρεται ανά τον κόσμο για λίγο καλό ποδόσφαιρο στα γήπεδα». Και δεν λέει ψέμματα, παρακολουθεί ποδόσφαιρο, όχι τόσο για να δει την νίκη της δικής του ομάδας, της Νασιονάλ ή της Εθνικής Παραγουάης. Δεν ξεχνάει ποτέ τους στίχους που τραγουδούσαν τα παιδιά στο Καλέγια ντ λα Κόστα, μετά το παιχνίδι: «Είτε κερδίζουμε, είτε χάνουμε/Εμείς το κέφι μας κάνουμε.» Κι όντως αυτό το βιβλίο είναι απολαυστικό, γιατί ο Εδουάρδο Γκαλεάνο δεν θέλει ούτε να κερδίσει, ούτε να χάσει, επιθυμία του είναι στήσει μια σύγχρονο Βίβλο του ποδοσφαίρου. Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε, το 1995, και σε κάθε επανέκδοση ο φίλος του ποδοσφαίρου συγγραφέας καθόταν και το ξανάγραφε. Αυτή είναι η τελευταία του εκδοχή, όπου περιλαμβάνεται και το Παγκόσμιο Κύπελλο της Βραζιλίας το 2014. Στα πρώτα άτυπα κεφάλαια έχουμε αναφορές στις απαρχές του ποδοσφαίρου και για τους κανόνες του παιχνιδιού. Σελίδα τη σελίδα μαθαίνουμε για τους αγαπημένους του ποδοσφαιριστές, οι περισσότεροι μοναχικοί και ιδιόρρυθμοι, μικροί ή μεγάλοι θεοί στην συνείδηση των οπαδών, γιατί κρατάνε στα πόδια την μπάλα, την θεά. Υποκλίνεται στους παίκτεςμύθους: στον Γκαρίντσα, στον Πελέ, στον Πούσκας,

Το ποδόσφαιρο στη σκιά και στο φως

στον Μαραντόνα, στον Εουσέμπιο, στον Κρόιφ ή στον Πλατινί (στον ποδοσφαιριΜΤΦΡ.: ΙΣΜΗΝΗ στή, όχι στον παράγοντα!). ΚΑΝΣΗ ΄Ομως, δεν μπορεί να κλείσει τα Εκδόσεις Πάπυρος μάτια-γιατί δεν είναι πληρωμένος διΣελ. 344 αιτητής- στις παθογενέσεις και στις Τιμή: 15€ διαχρονικές παθογένειες του αθλήματος, όπως πρόεδροι-επιχειρηματίες οι οποίοι αναζητούν λαϊκά ερείσματα με την αγορά μιάς ομάδας, σε μεγαλοπαράγοντες, οι οποίοι μοιράζουν την τράπουλα στις μεταδόσεις των παιχνιδιών, επιλέγουν ποιοί και πώς θα διαφημιστούν και έχουν μεταμορφώσει τους παίκτες σε «άλογα κούρσας» με το βαρύ πρόγραμμα παιχνιδιών. Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο είναι ο λάτρης του παλαιού ποδοσφαίρου, πριν την τηλεόραση και πριν τη κατανάλωση, χωρίς να γίνεται νοσταλγός του παλαιού. Νοσταλγεί αυτό που χάθηκε: ο ερασιτέχνης ποδοσφαιριστής που έβαζε πάθος και συναίσθημα στο παίξιμό του. Διαβάσαμε τις σελίδες με το φως και τις σελίδες με τη σκιά και περάσαμε ανάμεσά τους, γιατί θέλουμε να το ξαναδιαβάσουμε.


48

Ανατοµία του απονεκρωµένου Βερολίνου

Σ

Γιόζεφ Ροτ

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

τα χέρια μας κρατάμε μια ανθολογία από κορυφαία δημοσιογραφικά κείμενα του Αυστριακού συγγραφέα Γιόζεφ Ροτ (1894-1939) Τέσσερις μέρες μετά την αυτοκτονία του φίλου του και μεγάλου συγγραφέα Έρνστ Τόλερ πεθαίνει κι αυτός.. Το ημερολόγιο έγραφε 27 Μαρτίου 1939. Γιατί, όμως, επιμένουμε τόσο JOSEPH ROTH πολύ στην χρονολογία θανάτου του; Γιατί δεν πρόλαβε να δει το Ολοκαύτωμα των Εβραίων και την κατάρΒερολινέζικα ρευση της «πολιτισμένης» Ευρώπης, χρονικά παραδομένης στις θηριωδίες των 1920-1933 ναζί. Κι όμως το είχε προβλέψει σε χρονογράφημά του που είναι μαζί ΜΤΦΡ.: ΜΑΡΙΑ χρονικό, ρεπορτάζ, ιστορία των ΑΓΓΕΛΙΔΟΥ Εβραίων της Γερμανίας, το οποίο δηΕκδόσεις Άγρα μοσιεύτηκε στο παριζιάνικο περιοδικό Σελ. 277 «Cahiers Juifs» (Σετπτέμβριος/ΝοέμΤιμή: 16€ βριος 1933). Από το «Auto-da-fe του πνεύματος», αντιγράφουμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα: Το γεγονός. Το κάψιμο των βιβλίων από τους ναζί, έξω από το Ραϊχσταγκ. Λίγοι παρατηρητές στον κόσμο μοιάζουν ν’ αντιλαμβάνονται τι σημαίνουν το κάψιμο των βιβλίων, ο διωγμός των Εβραίων συγγραφέων και όλες οι άλλες παρανοϊκές προσπάθειες του Τρίτου Ράιχ να καταστρέψει, ν’ αφανίσει το πνεύμα. Η ματωμένη εισβολή των βαρβάρων στην τελειοποιημένη τεχνολογία, η φριχτή είσοδος των μηχανοκίνητων ουρακουτάγκων, οπλισμένων με χειροβομβίδες, θανατηφόρα αέρια, βιομηχανική αμμωνία, νιτρογλυκερίνη, αντιασφυξιογόνες μάσκες και αεροπλάνα, η επανάσταση των απογόνων των Κίμβρων και Τευτόνων (απογόνων που κληρονόμησαν το πνεύμα κι όχι το αίμα

των προγόνων τους), όλα αυτά έχουν σημασία πολύ μεγαλύτερη απ’ όση θα ’θελε να πιστεύει ο κόσμος που απειλείται και κινδυνεύει. Πρέπει να το αναγνωρίσουμε και να το πούμε ανοιχτά: Η πνευματική Ευρώπη παραδίνεται. Παραδίνεται από αδυναμία. από νωθρότητα, από αδιαφορία, από απερισκεψία [...]. Η ευθύνη. Την έχουν οι Γερμανοί συγγραφείς εβραϊκής καταγωγής: Εμείς που αποτελούσαμε την πρώτη γραμμή των στρατιωτών οι οποίοι πολέμησαν κάτω από τα λάβαρα του ευρωπαϊκού πνεύματος, ας εκπληρώσουμε το ευγενέστερο καθήκον του εν τιμή νικημένου πολεμιστή: ας ομολογήσουμε την ήττα μας. Ναι, νικηθήκαμε [...].

Περιπατητής των δρόμων

Πρέπει να φθάσει στα 1933, για να πει ανοι-

χτά και ξεκάθαρα, αυτό που παρατηρεί να έρχεται, αυτός ο περιπατητής των δρόμων και των νεοπαγών λεωφόρων του Βερολίνου. Τα «Βερολινέζικα χρονικά» γράφτηκαν από το 1920 έως το 1933, και αποτελούν πρότυπο το πως «η δημοσιογραφία πρέπει να ‘‘φάει λογοτέχνη’’ για να προκόψει»-κάπως έτσι έλεγαν οι παλαιοί δημοσιογράφοι. Και δεν είναι καινοφανής παρατήρηση ότι από τα έντυπα όλου του κόσμου έχουν «φαγωθεί» ουκ ολίγοι συγγραφείς υπέρ της επιβιωτικής δημοσιογραφίας... Αυτός όχι μόνο δεν «φαγώθηκε», από αυτήν αλλά την «κατασπράραξε» υπέρ της λογοτεχνίας. Ο Γιόζεφ Ροτ διαθέτει παρατηρητικότητα με την οξυδέρκεια του βλέμματος εκείνου που ξεφλουδίζει τον καρπό για να δει την μελλοντική καρποφορία του. Βεβαίως και ο κύριος όγκος του κινούμενου πλήθους δεν τον αφήνει ασυγκίνητο, αφού συντάσσεται μαζί του και συμμετέχει κυρίως του πόνου και των βασάνων του. Ο Αυστρακός συγγραφέας, με ακόμη ζωντανές τις μνήμες από την Βιέννη, δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι σιχαίνεται το Βερολίνο έως μίσους. Ταυτίζεται με τους αποριγμένους της μεγαλούπολης, όπως είναι οι ομόθρησκοι του, οι άστεγοι, οι ανώνυμοι νεκροί. Είναι μια πόλη που περιθάλπει για να δολογονήσει εν τέλει τους κινούμενους στο περιθώριο, αυτούς που δεν είναι καθωσπρέπει, που δεν είναι ενταγμένοι στην γερμανική κοινωνία, αυτούς που κινούνται στις παρυφές της κοινωνικοποίησης σ’ ένα άκαμπτο και παγερό κοινωνικό περιβάλλον. Προτού εγκατασταθεί στην γερμανική πρωτεύουσα, η οποία εκείνο τον καιρό, αναπτύσσεται άναρχα πολεοδομικά σε μία τερατούπολη, ο Γιόζεφ Ροτ μέσα στη φαντασία του την είχε εξιδανικεύσει. Σύντομα, όμως, οι αυταπάτες θα διαλυθούν, θα βρει απότομα τη έξοδο από την γερμανική πραγματικότητα

«Ανέμπνευστη γραφειοκρατία»

«Η ανέμπνευστη γραφειοκρατία της βερολινέζικης εκλογικής προπαγάνδας όλων των κομ-


49

μάτων περιορίζεται στις παλιές και αναποτελεσματικές μεθόδους. Τυπώνει μαροσκελή κείμενα σε χαρτί γκρίζο και πορώδες, με γραμματοσειρά μικρή-συνήθως κάποια απομίμηση γοτθικής γραφής. Τα φυλλάδιά της είναι από τυπογραφική άποψη διασκεδαστικά. Αλλά ούτε μία λέξη (από τις πολλές αυτές και μάταια τυπωμένες) δεν ξεχωρίζει, δεν αναπηδάει μέσα από τις ατελείωτες αράδες για να γίνει φωνή οπτική, να ζωντανέψει, να τραβήξει την προσοχή, να κινήσει το ενδιαφέρον», στοχάζεται βιτριολικά, το 1924, στον «Προεκλογικό αγώνα στο Βερολίνο». Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ούτε σε μία αράδα του Γιόζεφ Ρότ, δεν απουσιάζει η προϊούσα αποδόμηση και η κραταίωση του ναζισμού, έστω κι αν δεν αναγγέλλεται με τον τόνο ή τον τρόπο της

πολιτικής καταγγελίας-θέσης. Αυτό το σκαιό που συμβαίνει είναι ότι σύμπασα η Ευρώπη παρακολουθεί μια σειρά από δολοφονίες πολιτικών προσώπων και διανοούμενων, και καθόλου παραδόξως κλείνει τα μάτια, αναζητώντας συμμαχίες με το αναφαινόμενο καθεστώς. Η -κατ’ επίφαση- Δημοκρατία της Βαϊμάρης έχει πάρει τον δρόμο για την αυτοκαταστροφή, ενώ ο εθνικοσοιαλισμός φιμώνει τα αιτήματα «κόκκινων» φωνών. Από το «Ένας απολιτικός στο Ράιχσταγκ» (1924) αποσπάμε: «[...] Στο γερμανικό Ράισταγκ, το κάθε κόμμα έχει μόνο τις δικές του πολιτικές πεπεποιθήσεις, αλλά και το δικό του τελετουργικό΄ κάθε έννοια ομοιογένειας ή ομοιομορφίας του είναι ξένη. [...] Τα μάτια της Αμερικής, της της Γαλλίας, της Ιταλίας είναι

στραμμένα στους αντιπροσώπους του γερμανικού λαού. Τι βλέπουν; Το βήμα της χήνας τβν εθνικιστών. Τη φασαριόζικη είσοδο των κομμουνιστών [...]» Ωστόσο, από το ’22, ο Γιόζεφ Ροτ ριζοσπαστικοποιείται και αρνείται να συνεργαστεί με «αστικά» έντυπα, γαιτί θεωρεί ότι οι πολιτικές του επιλογές βρίσκονται εγγύτερα του σοσιαλισμού. Πάντως, ούτε από στο καθεστώς της Σοβιετικής Ένωσης, αισθάνθηκε ότι δικαιώθηκε το πολιτικό του πρόταγμα, αφού δημοσιεύει σειρά άρθρων, στα οποία ασκεί κριτική στους σοβιετικούς ινστρούχτορες. Ομως, εκεί παίρνει μπρος συγγραφικά και συλλαμβάνει την ιδέα των μυθιστορημάτων του «Φυγή χωρίς τέλος» και «Ο βουβός προφήτης» 

Κάψιμο βιβλίων από το Ναζιστικό καθεστώς. Βερολίνο, πλατεία Όπερας, 11-5-1933


50

Ο

Ένα ολιστικό µυθιστόρηµα για την Ευρώπη Ζάουμε Καμπρέ

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

συγγραφέας Ζάουμε Καμπρέ, ο οποίος θέλει έναν χρόνο για τα κλείσει τα εβδομήντα του χρόνια, είναι ένας μεγάλος Καταλανός και ένας μεγάλος Ευρωπαίος συγγραφέας. Δεν συνομιλεί με θεωρίες του τύπου «Ο θάνατος του συγγραφέα», αλλά παραμένει ένας ολοζώντανος άνθρωΖΑΟΥΜΕ ΚΑΜΠΡΕ πος, γιαυτό και ένας ολοζώντανος συγγραφέας. Χωρίς περιστροφές, το Confiteor «Confiteor» αποτελεί μιά μυθιστορηματιική ολιστική ανάαγνωση της ΕυΜΤΦΡ.: ΕΥΡΥΒΙΑΔΗΣ ρώπης των τελευταίων τριών και πιό ΣΟΦΟΣ πίσω αιώνων. Πολυεστιακό, πολυρΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΧΑΡΑ ρυθμικό, καθετοποιεί τον χρόνο και ΣΚΙΑΔΕΛΛΗ οριζοντοποιεί προς ακτινογράφηση το Τρίτη έκδοση σήμερα, κινείται προς το παρελθόν, Εκδόσεις Πόλις εστιάζει στο παρόν και κοιτάζει χωρίς Σελ. 736 κόμπλεξ το ευρωπαϊκό μέλλον. Τιμή 22 € Χορταστικό, και καθόλου ανιαρό, παρά τις επτακόσιες και βάλε σελίδες της ελληνικής έκδοσης, σε ορισμένες/ους μπορεί να φανεί ψυχρό, γιατί όλη η προετοιμασία γίνεται από κάτω, στο βάθος των πραγμάτων, και ο λόγος τρέχει να προλάβει και να προβάλλει το επόμενο κειμενικό γεγονός, ώστε να κινητοποιηθεί η δράση. Εδώ θέλουμε να τονίσουμε ότι το αποτέλεσμα δεν είναι στατικό, πολύτιμες πέτρες στην τιάρα του Πάπα, μπαρόκ διακόσμηση σε καθεδρικό ναό, ροκοκό ερωτιδείς στο παλάτσο του ηγεμόνα, χρυσοποίκιλτη βιβλιοδεδία σε σπάνιο εκκλησιαστικό βιβλίο. Αν αναζητήσουμε να βρούμε συνοδοιπόρους του Ζάουμε Καμπρέ, στην ευρωπαϊκή ήπειρο της μεγάλης μοντέρνας λογοτεχνίας, θα τους ανακαλύπταμε στα έργα του Ούγκο Κλάους, «Η θλίψη Βελγίου» ή τού Χάρις Μούλις, «Η ανακάλυψη του ουρανού». Και οι τρεις φτιάχνουν και δεν φτιάχνουν μυθιστόρημα ενηλικίωσης ή αν

θέλετε το χρησιμοποιούν για να απελευθερώσουν τον συγγραφικό εαυτό από τον πραγματικό, μακράν της ψυχανάλυσης. Στα επτά κεφάλαια, με λατινικούς τίτλους, («A capite», «De pueritia», «Et in Arcadia ego», «Palimpestus», «Vita condita», «Stabat mater», «...usuque ad calcem»), πρωταγωνιστεί ο Φέλιξ Αρντέβολ, από την παιδική ηλικία ώς τα πρώτα γηρατειά, κοντά στα εξήντα. Ο πατέρας αποσχηματισμένος δόκιμος καθολικός μοναχός, παντρεύεται μια γυναίκα πολλά χρόνια μικρότερή του και την φυλακίζει. Αρρωστημένα εγωκεντρικός, αυταρχικός, ρουφιάνος του Φράνκο, παλαιοπώλης με ύποπτες διασυνδέσεις, αυτό που λέμε παλιάνθρωπος, καταπιέζει σύζυγο και παιδί, γιατί οι βεβαιότητες είναι υπεράανω οποιουδήποτε

διαλόγου και οποιασδήποτε αλληλοκατανόησης. Ωσπου δολοφονείται και το μυθιστόρημα αρχίζει να τσουλάει στον διάδρομο του νουάρ...

Μυθιστόρημα-φούγκα

Ο Αντριά μάς εκτινάσσει διαρκώς χρονικά και εκτινάσσει και τον ίδιο σ’ ένα διαρκές μπρος-πίσω-μπρος-πίσω. Το παράξενο όμως είναι ότι λίγο προσεκτικός να είσαι, δεν χάνεσαι στον λαβύρινθο του Ζάουμε Καμπρέ. Γιατί πάντα δίνει οδοδείκτες ο Καταλανός συγγραφέας, ενώ πολλές φορές τα πρωταγωνιστικά πρόσωπα του αυτονομούνται και εμβάλλουν αιφνιδιαστικά στην αφήγηση, γιατί τα τόξα του χρόνου πάνε κι έρχονται από το παρεθόν προς το μέλλον και αντιστρόφως.


51

Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα-φούγκα, με έκθεση του θέματος, επανάληψη, παραλλαγές και ουρά. Στην ουσία είναι ένα βιβλίο, το οποίο δεν θέλει να κλείσει, θέλει να μείνει ανοιχτό, πρόκειται για ένα μεγάλο βιβλίο, το Βιβλίο της Ζωής, το Βιβλίο της Ευρώπης. Καθολικισμός, φρανκισμός, ναζισμός, Ολοκαύτωμα, βία και μόνο βία, φαίνεται ότι εκβάλλει-και αυτό φαίνεται στις μέρες μας- η μεταπολεμική καταπίεση του ατόμου που ομογενοποποιήθηκε, πολτοποιήθηκε, μαζικοποιήθηκε στο περιβάλλον μιας ψευδεπίγραφης δημοκρατίας.

Υστερόγραφο

Δεν γνωρίζουμε πώς δημιουργούνται οι αναγνωστικές μόδες, γιατί μόνο σε υποθέσεις μπορούμε να προβούμε. Ίσως αυτό που μπορούμε να υποστηρίξουμε είναι ότι ο κάθε εκδοτικός οίκος καθορίζει ήδη από τους πρώτους τίτλους του την μοίρα του. Δεν διατυπώνουμε την κρίση μας δίκην μοιρολατρίας-μακριά από εμάς- αλλά από διάθεση να ακριβολογήσουμε πως ορισμένες εκδόσεις μπορούν να μαγεύουν εξακολουθητικά χωρίς να απομαγεύουν. Και αυτές είναι οι εκδόσεις Πόλις. Αυτό δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με όλες τις επιλογές τους, ιδιαιτέρως τις πολιτικές. Ο Καταλανός συγγραφέας Ζάουμε Καμπρέ είχε πρωτοσυστηθεί στο ελληνιό αναγνωστικό κοινό, με το μυθιστόρημά του «Οι φωνές του ποταμού Παμάνο», σε μετάφραση και πάλι του Ευρυβιάδη Σοφού (εκδόσεις Πάπυρος). Τι συνέβη όμως και το πέρασμα του Ζάουμε Καμπρέ από τον έναν ελληνικό εκδοτικό οίκο, στον άλλο σήμανε συναγερμό στα δημοσιογραφικά γραφεία-επί παραδείγματι; Η απάντηση φαίνεται απλή, όμως δεν είναι. Ο «Πάπυρος» είναι ένας ιστορικός εκδοτικός οίκος, ο οποίος έχει δημιουργήσει την εξαιρετική σειρά Letras, με πρώτης κλάσης ισπανόφωνους και πορτογαλόφωνους συγγραφείς. Μ’ αυτη την σειρά, προσπάθησε να κάνει ένα καινούριο come back στα εκδοτικά δρώμενα και το κατάφερε αριστοτεχνικά. Το πρόβλημα που ανέκυψε ήταν καινούργιο παλιό. Οι εκδόσεις της οικογένειας Πουρνάρα έχουν ταυτισθεί με τις εγκυκλοπαίδειες, τα λεξικά, τους αρχαίους συγγραφείς και το κορυφαίο περιοδικό «Ιστορία»-κάποια κούραση παρατηρήθηκε σε ορισμένα τεύχη. Πάντα, έτσι συμβαίνει με τα περιοδικά υποδομής, τα οποία έχουν διανύσει μιακρά πορεία. Η απάντηση γράφαμε πααραπάνω δεν είναι απλή, γιατί θα πρέπει να θημηθούμε τα θρυ-

λικά Βίπερ, αυτή την άπασα βιβλιοθήκη του ανθρώπινου πνεύματος. Μάλλον οι εκδόσεις Πόλις φαίνεται ότι διαθέτουν «κυνηγούς» για ό,τι πιό πρόσφατο κυκλοφορεί στην μεγάλη βιβλιακή αγορά της Δυτικής Ευρώπης και έχει πείσει ότι «την ψάχνει» και ότι δεν επαφίεται στις δόξες ενός Φίλιπ Ροθ. Τον οποίο «επέβαλλε», δεν τον πρωτομετάφρασε. Πρότεινε και καθιέρωσε μεταφρασμένους και αμετάφραστους, όπως τον Τζόναθαν Κόου, τον Πατρίκ Μοντιανό, τον Πιέρ Ασουλίν, τον Μάλκολμ ΜακΚέϊ, τον Κλάουντιο Μάκγκρις- μόνον ορισμένα ονόματα.

Και επανέφερε στο προσκήνιο τον Χάϊνριχ Ένα ανοιχτό Μπελ, ίσως έναν από τους μεγαλύτερους Γερμα- βιβλίο-φούγκα νούς μεταπολεμικούς συγγραφείς. Έτσι, οι εκδόσεις Πόλις έπεισαν ενδιάμεσους και κοινό, ότι ασχολούνται με το άθλημα, γιαυτό ο Ζάουμε Καμπρέ προσέχτηκε αυτή την φορά. Γιατί εντάσσεται στο σύγχρονο ευρωπαϊκό πλαίσιο του μυθιστορήματος και στον λογοτεχνικό κανόνα που δεν κατρακυλάει στην παραλογοτεχνία και που συνομιλεί με την παράδοση, κομίζοντας νέα δώρα στην γηραιά ήπειρο. Ομως με τις εκδόσεις «Πάπυρος» δεν τελειώσαμε. Θα επανέλθουμε. 


52

Τ

Ρέκβιεµ για ένα όνειρο Ντέιβιντ Φόστερ Ουάλας

Γράφει η ΕΛΕΝΗ ΧΑΤΖΗ

ο πρώτο του μυθιστόρημα με τίτλο, «Η σκούπα και το σύστημα», ο David Foster Wallace το έγραψε μόλις σε ηλικία είκοσι πέντε ετών και είναι μία από τις δύο πτυχιακές εργασίες που παρέδωσε στο τμήμα Αγγλικής φιλολογίας του Κολεγίου Άμχερστ της Μασαχουσέτης. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1987 και έτυχε DAVID FOSTER μεγάλης αναγνώρισης από τον ακαδηWALLACE μαϊκό και λογοτεχνικό κόσμο της εποχής ως το πρώτο έργο ενός μεγάλου λογοτεH Σκούπα χνικού ταλέντου που άλλοι τοποθέτησαν και το Σύστημα στο post modernism, άλλοι στο post- post modernism και ο ίδιος ο Wallace σε τίMΤΦΡ. - ΕΠΙΜΕΤΡΟ: ποτα απ’ τα δύο. ΓΙΩΡΓΟΣ o ΙΚΑΡΟΣ Αν αναζητήσει κανείς μια συμβαΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ τική πλοκή στο βιβλίο «Η σκούπα και Εκδόσεις Κριτική το σύστημα» θα απογοητευτεί. Η ΛιΣελ. 576 νόρ κόρη του πλούσιου βιομηχάνου Τιμή: 20 € παιδικών τροφών Στοουνσιφέκο εργάζεται σε εκδοτικό οίκο ως τηλεφωνήτρια, αναζητά την προγιαγιά της με το ίδιο όνομα -Λινόρ- που εξαφανίστηκε μυστηριωδώς από τον οίκο ευγηρίας παίρνοντας μαζί της μια μυστική φόρμουλα παιδικών τροφών που κάνει τα παιδιά να μιλούν από πολύ νωρίς, διατηρεί ερωτική σχέση με το εμμονικό και νευρωσικό αφεντικό της τον Ρικ Βίγκορους, έχει έναν παπαγάλο που λέγεται Βλάντ ο Παλουκωτής και είναι ο πρώτος που δοκίμασε τη μυστική φόρμουλα των παιδικών τροφών με αποτέλεσμα να μιλά συνέχεια και να εμφανιστεί σε Χριστιανική τηλεοπτική εκπομπή, έχει τρία αδέλφια, την Κλαρίς, τον Τζον και τον Στοουνσιφέκο, που έχασε το πόδι του καθώς πετάχτηκε από την κοιλιά της μάνας του όταν εκείνη έπεσε από μια οροφή.

Το μυθιστόρημα είναι μια γκροτέσκα, κωμική και αρκετές φορές τραγική έκφραση της δεκαετίας του 80’ και η πρόβλεψη ενός σκοτεινού μέλλοντος. Ο Wallace κινείται με άνεση μέσα στο χρόνο με μια μορφή ημερολογίου διανύοντας τις δεκαετίες του 80’ και του 90’ -μια προβολή στο μέλλον- (το μυθιστόρημα εκδόθηκε το 1987) αλλά και κάποια φλάς μπακ από τα 70’ς. Μέσα από τριτοπρόσωπη και πρωτοπρόσωπη αφήγηση, απομαγνητοφωνήσεις ψυχαναλυτικών συνεδριών, αρχεία γαμήλιων τελετών και πολιτικών συμφωνιών, αυτόματη καταγραφή ονείρων, εμβόλιμα κείμενα από φανταστικά ανέκδοτα έργα, και στοιχεία fiction για τη δημιουργία μιας μαύρης βιομηχανικής ερήμου στα Νότια του Οχάιο, ο Wallace φτιάχνει έναν κόσμο «τρελό» αλλά συγχρόνως ευπαθή και εύθραυστο όπου οι ήρωες του δέχονται καταιγισμό πληροφοριών, μιλούν ακατάπαυστα και ψάχνουν να βρουν το νόημα του Εαυτού και του Άλλου, το νόημα των λέξεων και τη δύναμη τους, παραπαίουν ανάμεσα στην παρόρμηση και την αμφισβήτηση.

Αυτοβιογραφική ματιά

Μέσα από αυτή την μάλλον αυτοβιογραφική ματιά της ζωής, με τις φοιτητικές συγκεντρώσεις, τις οικογενειακές σχέσεις και εξαρτήσεις, τις ψυχαναλυτικές συνεδρίες, την αγωνία για το μέλλον και τον αυτοπροσδιορισμό, ο νεαρός Wallace φτιάχνει συγχρόνως μια ζωντανή εικόνα της εποχής του. Έναν κόσμο σε ένταση και σύγχυση που κυριαρχείται από το θέαμα,- ο παπαγάλος Βλάντ ο Παλουκωτής που εμφανίζεται σε τηλεοπτικό σόου είναι ένας γνήσιος εκφραστής του σταρ σύστεμ και του celebrity cult που κάνει επιθετικά την εμφάνιση του εκείνη τη δεκαετία, την καταναλωτική μανία που κάνει τον άμοιρο, παχύσαρκο Νόρμαν Μπομπαρντίνι, ιδιοκτήτη της εταιρείας Μπομπαρντίνι να παραγγέλνει και να τρώει εννέα μπριζόλες, τον ανταγωνισμό ανάμεσα στην εταιρεία Στοουνσιφέκο και Μπέργκερ για την κατοχή μιας

DAVID FOSTER WALLACE

Αυτό εδώ είναι νερό

Μερικές σκέψεις για τη ζωή

MΤΦΡ:. ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΛΤΣΑΣ Εκδόσεις Κριτική Σελ. 160 Τιμή: 10 €

Το 2005, ο David Foster Wallace προσκλήθηκε να εκφωνήσει την εναρκτήρια ομιλία στην τελετή αποφοίτησης του Κολεγίου Κένιον με θέμα της επιλογής του. Ήταν η μοναδική ομιλία αυτού του είδους που εκφώνησε ποτέ, με τίτλο «Αυτό εδώ είναι νερό» και όπως σημειώνει ο ίδιος αφορά στις «σκέψεις για μια ζωή γεμάτη συμπόνια για τον συνάνθρωπο με αφορμή μια σημαντική περίσταση». μυστικής φόρμουλας παιδικών τροφών. Οι ήρωες του είναι μπερδεμένοι και αλλοτριωμένοι μέσα σ’ αυτό τον παράλογο και υπερβολικό κόσμο. Νιώθουν μικροί και αδύναμοι. Συμβαίνουν τόσα πολλά και τόσο γρήγορα. Ο Wallace μεγεθύνει τα πάντα. Χρησιμοποιεί την υπερβολή όχι μόνο για να κοροϊδέψει αυτόν τον σύγχρονο, ευτυχισμένο κόσμο που υπόσχεται τόσα πολλά αλλά και για να σαρκάσει και να σχολιάσει μια life style κοινωνία με Drakkar Noir αρώματα και σαμπουάν Flex κι ανθρώπους που εκτονώνονται με τους ακριβούς ψυχαναλυτές που είναι οι μόνοι που μπορούν να τους ακούσουν. Οι ήρωες μιλούν και μιλούν πολύ, χωρίς κανείς να μπορεί να τους ακούσει. Σχεδόν μονολογούν.


53

O David Foster Wallace

Οι ήρωες του Wallace ανήκουν στην υψηλή κοινωνία, είναι οι πλούσιοι επιχειρηματίες ή διανοούμενοι που έχουν διδαχθεί από τον ίδιο τον Βίτγκεστάιν και οι οικογένειες τους παίζουν προκλητικά παιχνίδια με μάσκες και ρόλους. Μέσα πάλι από ένα αυτοβιογραφικό πλαίσιο, αυτό της ακαδημαϊκής οικογένειας του Wallace, ο συγγραφέας μελετάει την υποκρισία, την καταπίεση αλλά και τη δύναμη των οικογενειακών σχέσεων και μαζί ειρωνεύεται την άρχουσα τάξη, τις εκκεντρικότητες, την πλήξη και την διαστροφή τους. Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται ως επί το πλείστον στις λεγόμενες Μεσοδυτικές πολιτείες των Ηνωμένων Πολιτειών (Mid-West) και ειδικότερα στο Οχάιο αλλά και στη Μασαχουσέτη

και τα προάστια της Νέας Υόρκης όπως το Σκάρσντεϊλ. Ο Wallace τοποθετεί τους ήρωες του σε μια διχασμένη Αμερική, εκείνη των περιθωριακών μικρών πόλεων των Μεσοδυτικών πολιτειών, στο Σέϊκερ Χάιτς και των ακαδημαϊκών κέντρων στα Βορειοανατολικά, στο πασίγνωστο κολέγιο Άμχερστ στη Μασαχουσέτη. Κι εδώ διακρίνουμε τον αυτοβιογραφικό χαρακτήρα του έργου, την παιδική και εφηβική ηλικία του συγγραφέα στο Ιλινόις -μια Μεσοδυτική πολιτεία- και τη φοίτηση του στο Κολέγιο Άμχερστ αλλά και μια Αμερική που βλέπει να εκπληρώνεται το όνειρο της, το όνειρο της αφθονίας, της ελεύθερης αγοράς και της ευκαιρίας και θρηνεί. Όπως συμβαίνει συχνά στην εκπλήρωση ενός ονείρου ο Wallace βλέπει ήδη

την τρέλα της παρακμής, έναν κόσμο παραδομένο στην ύλη, στον ανταγωνισμό και στο θέαμα, έναν κόσμο σκληρό και μοναχικό, όπου οι ήρωες δυσκολεύονται να υπάρξουν, να ακούσουν και να ακουστούν. Για τον Wallace, στα εικοσιπέντε του χρόνια, η Αμερική μοιάζει με τη Sarah Goldfarb, τη μητέρα του τοξικομανή ήρωα, στην ταινία «Ρέκβιεμ για ένα όνειρο» που παρακολουθεί με τα ρόλεϊ στο κεφάλι και τη ρόμπα της το αγαπημένο της τηλεοπτικό σόου, κάθε μέρα την ίδια ώρα, γελάει και κλαίει μόνη μπροστά στην τηλεόραση και παίρνει χάπια αδυνατίσματος με τη ελπίδα να εκπληρώσει το μοναδικό της όνειρο, να εμφανιστεί κάποτε ζωντανά στο αγαπημένο της σόου. 


54

∆ούλεψε σαν ποιητής τα άπαντα ποιητικά του Πολ Βαλερί Γιάννης Θέσπης

Τ

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

α τέσσερα ποιήματα του Πολ Βαλερύ, τα οποία προδημοσιεύουμε, είναι ένας τρόπος να τιμήσουμε τον μεγάλο Γάλλο ποιητή και – γιατί όχι- τον αφοσιωμένο Γιάννη Θέσπη (κατά κόσμον Γιάννη Σπηλιόπουλο) που τον απέκδυσε της γαλλικής γλώσσας και τον ενέδυσε στα ελληνικά. Η δίγλωσση έκδοση (γαλλικά και ελληνικά) όλων των ποιημάτων του Γάλλου ποιητή έχει προγραμματισθεί να κυκλοφορήσει από τον «Καστανιώτη». Από ποιές ποιητικές συλλογές, προέρχονται τα ποιήματα; «Η ‘‘Κλωθώ’’, η ‘‘Ελένη’’ και ο ‘‘Νάρκισσος’’είναι από τη συλλογή ‘‘Λεύκωμα παλιών στίχων’’ (Album de vers anciens), η δε ‘‘Μέλισσα’’ από τη συλλογή ‘‘Charmes’’-ο ίδιος ο Βαλερύ προσδιορίζει τη σημασία της λέξης ‘‘Ποιήματα’’, από το λατινικό carmina και όχι γητειές ή χάριτες, που έχει συτην καθομιλουμένη», περιγράφει τις επιλογές του γιά την «Ανοιχτή Βιβλιοθήκη», ο Γιάννης Θέσπης Πώς εργάστηκε πάνω στο βαλερικό ποιητικό σώμα; Μας εξηγεί ο ποιητής το μεταφραστικό του εγχείρημα: «Η μεταφραστική εργασία ήταν πολύχρονη και πολύμοχθη, γιατί ο Βαλερύ είναι ποιητής ΄’αυστηρής’’ φόρμας (ακολουθεί σ’ αυτό απολύτως τον Μπωντλαίρ) και στόχος μου sine qua non ήταν να σεβαστώ απολύτως και να μεταφέρω στον ελληνικό ποιητικό λόγο, όχι μόνο το περιεχόμενο, αλλά και τις μορφές των ποιημάτων (σονέτο-‘‘Ελένη’’ και ‘‘ Μέλισσα’’, τερτσίνα- ‘‘Κλωθώ’’ ή άλλη στροφική διάταξη), τηρώντας το μέτρο των στίχων του πρωτοτύπου, ακόμα και την ακριβή ‘‘θέση’’ των ομοιοκαταληξιών και το είδος τους (αρσενικών ή θηλυκών, που αντιτοιχούν στις οξύτονες ή παροξύτονες δικές μας. »Πρόσεξα επίσης τη μεταφορά τού σχεδόν αριστοκρατικού (πάντως ιδιαίτερα υψηλού) ύφους στη γλώσσα μας. Ευτυχώς η πρωτότυπο ποίησ’η μουυ δεν απείχε έτσι κι’ αλλιώς πολύ από το ύφος αυτό. Ταυτόχρονα, ως προς το περιεχόμενο, προσπάθησα να αποδώσω τις εμπνεύ-

O Γιάννης Θέσπης

σεις, ιδέες ή εικόνες, με τρόπο αποδεκτό στο ελληνικό ποιητικό αισθητήριο, που επ’ εχάτοις δεινοπαθεί και πιστεύω ότι ως επί το πλείστον τα κατάφερα. »Γενικά θα μπορούσα να πω ότι δεν δούλεψα κυρίως εγκεφαλικά, μηχανιστικά, αλλά σαν ποιητής που γράφει δικά του ποιήματα, αλλά πάνω σε δοσμένο τύπο και σε δοσμένες έννοιες ή εικόνες κι’ αυτό προϋποθέτει ανάαλογη με τη σύνθεση πρωτότυπης ποίησης έμπνευση και διάθεση. »Αυτά. Λεπτομέρειες για τα ποιήματα καθ’ έκαστον, δεν θα μπορούσα να σας πω, αυτές θα προέκυπταν μόνον από τη μελέτη των χειρογράφων. Ενα μικρό σχόλιο μόνο για τη ‘‘ Κλωθώ’’. Ο τίτλος στα γαλλικά (Fileuse) σημαίνει κλώστρα ή υφάντρα, αλλά προτίμησα την ελευθεριότητα του αρχαιοελληνικού ονόματος, που συνδέεται με τη Μοίρα, προς την οποία έχει γενικά έφεση ο Βαλερύ».

O Πολ Βαλερί

Ο Γιάννης Θέσπης γεννήθηκε στην Κόρινθο, όπου περάτωσε τις εγκύκλιες σπουδές του. Σπούδασε στην Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και ευθύς αμέσως άσκησε την δικηγορία. Παράλληλα σπούδασε κλασική φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη μελέτη της ελληνικής, αρχαίας και νεώτερης, καθώς και της γαλλικής ποίησης. Το 1984 τύπωσε σε λίγα αντίτυπα εκτός εμπορίου την ποιητική συλλογή «Πρόθυρα» που κυκλοφόρησε, το 2003, στην οριστική μορφή της. Εχει εκδώσει ακόμη τις συλλογές «Όρθιος νόμος» (2010), «Ερώσυλα» (2012) και «Ελέγειος λόγος» (2014). Ολα μπορείτε να τα αναζητήσετε στις εκδόσεις Διάττων. 


Η ΚΛΩΘΩ

Narcissae

ΟΜΙΛΕΙ Ο ΝΑΡΚΙΣΣΟΣ

placandis manibus Χ α ί ρ ε α ντ α ύ γ ε ι α , χ α µ έ ν η σ τ ο κ λ ε ι σ τ ό γ α λ ή ν υφαίνο υν ιο κύµ α, Τ α κ ρ ί ν α … , µή τ ε ι ε σ ή θ α κ Ν ι ά ρ κ ι σ σ ε … α υ τ ό εί ν α ι τ ο ί δι ο τ ’ ό ν οµ α έν α µ ύ ρ ε χ έ η τ ί Π γ λ γ α ν ε τ ά ζ ω φ α π ύ ό ο ο τ ά κ τ λ ο λ ο ι ο αβ ρό ς µ ο ζ υ , ά δ α ε λ λ φ α ί ο ώ , γ θ ι λ ο µ µ τ ν έ ο ι κ ρ ίν ο ι γ ια τ ης κ αρ δ ιάς τ η γ λ ύ ίρνε ι· Η υ φ άν τρα σ π ο υ , µ ες σ τ η γ ύ µν ι α σ α ς , εκ ε ί ν ο υ µ ’ ά ρ π α ξ ε η κ α . Μ ά δ η σε τ ’ ο λ ό µ α υ ρ ο υ σ ι κ ό π ερ β όλ ι π α ο µ ο τ ό λ α π σ α α ή γ α ν η µ σ ρ ό δο σ τ ον ί σ κ ι ο τ ο υ ν εκ ρ ο ύ , σ ε τ ο ύ τ ο τ ’ ά δε ι ο πο υ λ ίκ ν ι γ ά ζ α λ ί σε ι . κ ι ’ ώ Ν ύ µφ η , π ρ ο ς εσ έ ν α , ν ύ µ φ η α π ό κ ά θ ε π µ ν ήµ α. ζο ν τα ς τ ην έ χ ε ι α ρ η γ ή, η π α λ ι ό ρ ο δά ν ι , τ ρ ί ν ί α φ υ τ α ά δ α κ ρ ν υ α µ ε Γ ή ν ή υ ο ρ ά τ χ α ε κ β ί ρ ε α π α η λ ρ κ υ δ λ ό ν ο , ά η π σ ν τ τ ο η υ ν α µ , χ ά δ ς ε ρ ά α ι ν τ α τ η σι γ ή . ο φ ί λ η µ ά τ ου ρ ου φ ώ ν τ έ τ σ ι ν α κ α τ ε υ ν ά ζ η α ρ γ ά έ ν α ερ ά σ µι ο φ ά ν τ α σ µ Κ α τ ά κ οπ η , ου ρ α ν ό επ τ ώ ν δ α χ τ ύ λ ω ν τ η ν α δ ρ ά ν ε ι α , Γ ρ οι κ ά ω ε λ π ί δ α ε κ ε ί π ου µ ’ α φ ο υ γ κ ρ ά ζ ε τ α ι γ ά τ ου , λ ν ω τ σ η α ή λ ν ν η έ . ει . π ο υ η ν ύ χ τ α ψ ι θ υ ρ ί ζ ε ι , α π ό κ οσ µ η κ α ι π ρ ο σ ι τ κ όµ η , α φ η µ Α λλ ά ζ ε ι τ η ν φ ω ν ή σ ε β ρ α δ υ ν ή ο µ ι λ ί α η κ ρ ή ν µ ι κ ρ ό κ ε φά λ ι γ έ ρ ν ο τ ή , ι α κ ί ε λ ο η · π ο ρ ι ε µ ε κ ά λ υ κ ε ς πο υ ξε χ υ λ ά ν σ κ ι ά κ ι ’ ύ πν ο ι γ α λ ή τώ ρα ο ν άνια τ ν λ χ ό ω α η ζ σ µ η ς ν έ ή α ι ν γ α ψ η η ώ λ π ν ο ι. ι ν η , , α ο ώ κ µ σ , ι ε σ κι ά ιε ρή ι θ ά µ ν ου σ µί ξ Α λ λ ά σ τ α φ ο υ ν τ ω µ έ ν α µ ύ ρ τ α τ έρ π ετ α ι η σ ε λ κ α ι τ ον κ α θ ρ έ φ τ η τ η ς σ η κ ώ ν ε ι η ά π ι σ τ η σ ε Α ν έ µ ο υ α γ ν ο ύ κ α ς τ η ς µ έ ρ α ς κ ρ ε µ α σ µ έ νη , α ρ δ ε ύ ε ι ή ν η. ή λ νη ώ . β α θ ι ά σ τ α µυ σ τ ι κ ά π ου κ ρ ύ β ει η κ ρ ή ν η , π ι ά π ου , η δο ν ι κ ά σ τ ο φ π ο α π ’ τ ω ν α ν θ ώ ν τ η ς τ η ν ο ρ φ ά ν ι α ν ε κ ή ρ κή Κ ά τ ω α π ’ α υ τ ά τ α µ ύ ρ τ α σ ε λα τ ρ ε ύ ω , ώ ά π ι α τ η ς ά π ρ α κτ η ς τ ο ν σ τη Κ ι ’ ε γ ώ ! Ρ ι γ µ έ ν ος π ρ όθ υ µα σ ε τ ο ύ τ α τ α κ α λ ν ω τ η ς χ α ζ εύ ε ι , ά π ι ρ έ γ σ ά ρ κ α π ο υ έχ ε ι ς α ν θ ί σ ει γ ι α τ η ν ε ρ η µ ί α θ λ ι µ µ α µ ά α ι ο , ι δ ό ν α λ π υ ο π , , η ρ α ένα γ ά ρ χ ώ έ σ ς β ά π φ ε ι ρ ε , α π ’ τ η ν ο µ ο ρ φ ι ά µ ο υ λ υ ώ ν ω, θ λ ί ψ η ς Μι α ρικ ή τη π ο υ σ τ ο ν κ α θ ρ έ φ τ η ψ ά χ ν εσ α ι µ ές σ ’ ά λ σ η κ οι λ ά µι α ! υ π ό κ λ ι σ η τ η ν α σ τ η ς µα γ ε ύ ε ι . ι ε ν ρ έ γ η µ ι σ µ έν α . π ο ∆ ν ε κ ξ σ ρ έ ι ε ά η ’ α γ ά π η µ ου π α ρ ά τ ο µα γ ι κ ό ν ε ρ ό σ τ Α π ’ τ η γ λ υ κ ε ι ά π α ρ ου σ ί α σ ο υ δ ρ α π ε τ ε ύ ω α ν ώ τ ο αρχαίο ρο δ άνι φ ελ α , π ο α υ φ ή ν ω , γ µ ε ρ όδ ο υ α φ ι έ ρ ω σ η λ έ ο ι κ α ι π α λ ι ό τ ο ρ ό δο , α π ό κ α ι ρ ό . νάρι· σ τ α µέ λ η , α π ά σ τ α β ρ ύ α , ψ εύ τ ρ α σ τ ι γ µ ή έ ρ χ ε κ οι µω µ έν η ς τ ο λ α δ α ς η τ α τ ι απ αλ ά σ ί λ λ α µ ό κ ι µ η ύ Π ώ ς τ ο µ ο ι ρ α ί ο σ ο υ α ν τ ι φ έ γ γ ι σ µ α λυ π ά µ α κ α ι σ κ ο τ ε ι ν ή η δ ο ν ή φ ο υ σκ ώ ν ε ι τ ο ν β α θ ύ ν α Μ α , ερ ο σ µ η π λε ξ ο κ ό π α ε , ι σ ο τ α , θ ί ρ ά ο ι ι έ , γ κ α ρ . σ ή τ π η γ ή τ ρ ι γ υ ρ ι σ µ έν η α π ό τ η ν α γ κ α λ ι ά µ ου α β η εύ θ ρ α υ σ τ η λ επ ά χ τ υ λ ω ν , π ο υ ο ύ π ν ο ς έχ ε ι π ά ρ ε ι . ρ ά , δ α µ ή ν ό π ο υ ά ν τ λ η σ α ν τ α µά τ ι α µο υ , σ ’ έ ν α γ α λ ά ζ ι ο γ ν έ θ ετ α ι α π ό α, Χ α ί ρ ε , κ οι µ ή σ ο υ … Ν ά ρ κ ι σ σ ε ! Λ υ κ ό φ ω τ ο σ ολ έ θ ρ ι ο, γ γ ελ ι κ ή ν α σ π ο ύ δ , α ε ’ α γ γ ί ζε ι . µ ι α τ σ ε τ ε φ α ν ωµ έ ν ο τ ο ε ί δ ω λ ό µ ο υ µ ε λ ο υ λ ο ύ δ ι α υ γ ρ ά γ ί λ υ τ ε ξ ι τ χ ά ρ δ Η α όψ η µ ο υ µ ε τ η ς κ α ρ δ ι ά ς µ ου σ τ ό ν ο κ υ µα τ ί ζ ει Τ ’ όν ε ι ρ ο ν ! ό λ α π α ο τ σ ι π ύ ε , ο τ σ Α λλ ο ί µ ο ν ο ! Ε ί ν α ι η ε ι κ ό ν α φ ρ ο ύ δ η κ α ι τ α δ α υ λ ός , α π ’ τ ο σ α β α ν ω µ έν ο τ ο γ λ α υ κ ό , τ ο ν ε χ ω ρ ί ς σ τ α µ α τ η µ ό π ό τ ο υ χ α δι ο ύ κ ύ µ α τ α φ ρ ο ύ δα … ά κ ρ υ α α ζ ί ι ώ ι α ν ι ! α ε κ η Α π ’ τ α γ α λ ά ζ ι α δά σ η κ α ι τ ’ α δ ερ φ ι κ ά β ρ α χ ι ό τ ι ς λ ύ π ες π οί µ ν ι ω ν π ου α ν τ η χ ο ύ ν ε, κ α θ ώ ς φ η κ ό µ η αρ πάχτ τ ο φ ράχ τη, νια εύ γ ου ν π έ ρ α . ’ τ ω ν λ ο υ λ ου δ ι ώ ν κ λ ε ί σ ει : π α ω σ ί π ι γ β α λ α µ τ έ ν ε , Μ ο ρ α στ η ν ε π ι θ α ν ά τ ι α π α γ ω ν ι ά , ό π ο υ τ ’ ά σ τ ρ ο α ώ β α ύ ς θ α µπ ή ς µ ι σ όφ ω τ ο ή ρ θ ε τ ρ υ φ ε ρ ό , Γα λ ά ζ ι ο κ ρ έ χο υν πε ρι ν η τ νάβ ε ι, ς ώ φ ι α κ ς έ ι λωσ µο υ π λ ά θ ε ι , α π ό τ η ς µέ ρ α ς ξ έφ τ ι , έν α γ υ µ ν ό µ πρ ίν , έ ν α σ χ ήµ α µ ν ήµ ατο ς ν ω θρ ο ύ η ο µ ίχ λ η Κ λ ω θ ώ , π ο υ φ υ λ ρ α ν ό ς. Σ τ ε ρ ν ό τ ο δ έ ν τ ρ ο, σ τ ά χ τ η . ν ησ τήρ α, ά λ βη , υ ο ο σ τ ’ ω χ ρ ό σ η µε ί ο , π ο υ τ ο θ λ ι µ µέ ν ο µ ε τ ρ α βά ε ι ε τ ο, π ου µο ι ρ α ί ο ν ερ ό τ α ρ ά ζ ε ι , κ ρ ά τ η σ ε, φ ι λ ί ! , ι ε σ Π εθ α ί ν ει σ ύ µπ α ς ί ν ρ ό θ … ν α ι ε χ έ ίαµ α δα ί µο ν α η δ ον ι κ ό , ψ υ χ ρ ό σ ’ επ ι θ υ µ ί α σ τ ε ί ρ α ! υ , π ου Α γ ί α ς µ ει δ Τ ο ρ όδ ο, α δ έ ρ φ ι σ ο π ο µυ ρ ώ ν ε ι , α ν ά σ α ς κ ύ µα έτ ω Η ε λ π ί δ α µό ν η α ρ κ ε ί ν α σ π ά σ η τ ού τ ο τ ο γ υ α λ τ ο φ ε υ γ α λέ ο σ ο υ µ ς θ α µ α ρ α θ ή ς … Έ χ ε ι ς π ι ά σβ ή σ ε ι ί. ω π ς ι ε θ ώ υ τ ί δ α µ ’ ά ρ π α ξ ε µ ε φ ύ σ η µ α π ο υ µ ’ ε ξ ο ρ ί ζ ει Ρ ι ν ι α κ ς Η ε ν ύ ρ δ α ι α θ ώα σ ά ρ κ α µ . ο υ α α π ό µ φ ή ε γ γ ν ρ α ο δρ ο σ ι ά π λ α σ µ έν η , ε θε ς το Κ α ι π ό σ ο έν α α χ α µν ό σ ο υ ρ α ύ λ ι η α ν ά σ α µο υ φ ε γ γ ίτη, ο πο ύ ‘γ ν π ε ι θ ή ν ι α , ώ µο ρ φ ή σ τ α µά τ ι α µο υ α ν τ ι κ ρ ύ σ τ ερ ε θ ί ζ ε ι σ τ ο βα θ υ γ ά λ α ζο η µέ ν η ! Π ο υ ο α υ λ η τ ή ς τ ο υ α ν ά λ α φ ρ ο ς µ’ ε υ µέ ν ε ι α θ α Ν , α τ ’ α σ η ι µ ά µ ο υ π µ ρ ά µ ε δ ή! .. . τ σ α µ χ ε ι ε ρ ο Η ν ο µ ί Ν ς ε ώ γ α Ε ν ν έ ς ρ Λ . . ! . Ε ου γ υ Τ α ο κ ν ά µ ο υ χ έ ρ ι α σε χ ρ υ σ ά φ ι ε ρ ά σ µ ι ο µ α ρ α σ πηλ ιέ ς το ύ θάν ατ µ α ι ς τ ’ π . Α . . ! ι α ώ ζ ν ο µ υ ν ’ ώ ύ Γα λ ά ζ ι ο , εγ ν α σ πάη το κ α υ τ ό ν τ ο δέ σ µι ο ν α κ α λ ού ν ε π ου τ α φ ύ λ λ α ζ ώ Θ ε ότ η τ α π ο υ έ χ ε ι ς τ α ρ α χ τ ή , µα κ ρ υ ά µ ο υ ν α ρ ού ς α ν α β α θ µ ο ύ ς ν ου ν , πε τάξ ης ! ν ’ α κ ο ύ σ ω σ ε βο υ ε η σ κ ι ά τ ι ς τ ρ ι ή ρ ε ι ς, µ ε τ ο ν ή µ α Σ εµ ν ό σ ο υ ρ α ύ λ ι , σ τ η σ ε λ ή ν η , ερ η µι κ ή ν α σ τ ά ξ κ τ α ι σ ’ τ η π ν Η χ α ώ α ω π α . ν ό π ώ τ ν έ µ ης ε ο ρ λ ν ο υ β µ σ α ο α ε ί ν π ς θ ώ ε α ο ν τ ξ σ τ υ γ ν έ ς! .. . κα ι µές σ µ ι α , σ υ ν α γ µέ ν η α π ’ τ ’ α ρ γ υ ρ ά µ α ς δ ά κ ρ υ α , σ , ν α ζ ω ν τ α ν ε ύ ου ν ε π ο ν δ ή. χ ρ υ σ ώ ν κο υ π ι ώ ν ίνο υν ού ς β α σ ι λ ι ά δε ς κ ρ α µο υ α γ ν ά · τ υ ο µ α ι ρ έ χ α τ ά Μ ον α χ ι κ τ α δ άχ τυ λ ά , σ τ α γ έ ν ει α τ ο υ ς , σ κ οτ ει ν ά π ου ά λ µη έ τ ε ρ π ε ια ρ ή τ η κ ψέ λ ν αν ν ι ίνο υν. θ ρ η ν ού σ α ! Ε κ ε ί ν οι ’ τ ω ν κ α ϊ κ ι ώ ν τ ι ς π ρ ύ µ ν ε ς ξ εµ α κ ρ α ∆ ι ψ ώ βα σ α ν ι σ τ ή ρ ι ο δρ α σ τ ι κ ό : π α υ ο π ς Π ό σ ο λ επ τ ά τ ο θ ά ν α τ ο α ν α λ ί σ κ ει α ν σ τ ο υ ς όρ µ ου ι κ ύ ο β α τ ι Τ σ ί µ π η µα ο ξ ύ , µ ε τ έ χ ν η κ α ι τ α χ ύ α κ ς ε ει ές κ ο χ ύ λ , µ έ λ ι σ σα κ α ν έ λ λ α θ υ ο σ α ά β ι µ σ ρ τ ν ν έ ύ κ ο τ ο χ η υ ο · µ ν ά ι ά τ ο π ρ οτ ι µώ α π ό π όν ο υ π ν ω τ ι κ ό ! α ρακιν Σ τ’ αυ τ έ ρ ω µ α κ ο υ π ι ώ ν π π ά ζ ει ω , στ ο ε ρ ω τ ύ λ ο µ ο υ κ α ν ί σ κ ι , τ χ ν έ φ ε δ ο τ σ , ά κ ι τ ω ι τ α σ τρ σκε Λ ο ι π ό ν φ ω τ ί σ ο υ , ε σ ύ β α θ ει ά ψ υ χ ή η λ α τ ών τ ο θ ό ρ υ β ο ρ ί ξ ε ι , π α ρ ά έν α όν ε ι ρ ο α π ό δ α ν τ έ λ λ α . ά ά σ µα λ α µ π ρ ό κ ω π σ επ τ α πό χ ρ υ σή λ α χ τ ά ρ α κ α ι µ ι κ ρ ή , π λώ ρ η , π ρ ό σ ω π α ζ ε ι , όµ ορ φ α µ α σ τ έ λ α , υ υ ο ο µ ς ο β θ ή µ τ σ ο ι ά τ σ ν ε κρή! α ρ π µ θ ί σ Τ ε σ , ν ώ ε ά ς χλε υ π ο υ α ν λ ε ίψ η , η Α γ ά πη µ έ ν ε ι α ρ γ ή ή κ αι τω ν Θ ε ι δ ί α µ α , π ο υ α φ ρ ό γ λυ π τ ά . ω τ α ς κ οι µ ά τ α ι ή θ ν ή σ κ ει , Έ ρ µ ο υ ς ο τ υ ω ο ν ά π τ ί ο α χ ρ α ’ τ τ ου ς , µέ σ α σ α λ όθ υ µα τ α χ έρ ι α λ ί γ ο α π ό µέ τ η ρ οδ α λ ή , π ου β ρ ί σ κ ει Στον Francis de Miomandre µ ού α π λ ώ ν ου ν µε γ σ ε σ ά ρ κ α σ τ ρ ο γ γ υ λ ή κ ι ’ α π ε ί θ α ρ χ η , έ λα !

Η ΜΕΛΙΣΣΑ

55


56

Ο Κωστής Παπαγιώργης διαβάζει Χάιντεγγερ

Σ’

Γράφει ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

αυτό το άρθρο θα επιμείνουμε στα λεγόμενα του Παπαγιώργη για την οντολογία του Χάιντεγγερ, και δεν θα ασχοληθούμε έτσι με εξωκειμενικά αναγνώσματα, παρά μόνο όταν αυτό είναι αναγκαίο για την καλύτερη κατανόηση του κειμένου του Παπαγιώργη, το οποίο τιτλοφορείται «Η Οντολογία του Μάρτιν Χάιντεγγερ» και εκδόθηκε το 1983 από τις εκδόσεις Νεφέλη. Κεντρικό θέμα του δοκιμίου του Παπαγιώργη, αυτό το οποίο συγκεντρώνει γύρω του τα υπόλοιπα θέματα είναι η λεγόμενη οντολογική διαφορά. Η φιλοσοφία από τα πρώτα της ήδη βήματα ασχολείται με το ον. Αυτό το οποίο δηλαδή διατηρείται σταθερό μέσα στην αλλαγή, αυτό το οποίο ο χρόνος δεν διαβρώνει, η ουσία των πραγμάτων. Ο Χάιντεγγερ διατείνεται ότι η φιλοσοφία, ήδη από την εποχή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, λησμόνησε το αυθεντικό ερώτημα για το νόημα του Είναι και ανήγαγε το Είναι σε ένα ον ανάμεσα σε άλλα. Ψάχνοντας αυτοί οι φιλόσοφοι για την αρχή των όντων, το πρώτο αίτιον, καταλήγουν σε μια αρχή η οποία είναι μη περαιτέρω αναγώγιμη, δηλαδή σε ένα πρωταίτιον, στον Αριστοτέλη το πρώτον κινούν ακίνητο, και στον Πλάτωνα η πρώτη αρχή, που είναι το Αγαθόν. Υπάρχει, λέει ο Χάιντεγγερ, το υποκείμενο, ένα ον κι αυτό, το οποίο κείται αρχικά ως ουσία, και από την άλλη οι κατηγορίες των όντων οι οποίες αποδίδονται-κατηγορούνται της ουσίας. Το ποιόν, το ποσόν, ο χρόνος, ο χώρος κτλ. Αυτή είναι η κατηγορική σκέψη η οποία ανάγει το Είναι σε ένα ον, το οποίο παρουσιάζεται μπροστά σε έναν νου, τον νου του ανθρώπου. Κάνοντας μια διαδρομή από τον Αριστοτέλη και εξής, ο Παπαγιώργης, αναδεικνύει το πρόβλημα του αποχρώντος λόγου και καταλήγει στον Leibniz και την διατύπωσή του γι αυτόν. Η λήθη του Είναι ξεκινά από αυτούς και ολοκληρώνεται στην κλασσική της μορφή από τον Λάιμπνιτς, ο οποίος το διατυπώνει ως principium rationis sufficientis-αποχρών λόγος, που ακούει στο nihil est sine rationis, όπου η Ratio είναι η τελική αιτία-ουσία των όντων, ως πρώτη αρχή, και έτσι ακόμα ένα ον. Αυτό που λησμονήθηκε στην παράδοση της Δύσης είναι το Είναι, όπως αυτό είχε στοχαστεί από τους προσωκρατικούς φιλοσόφους, erste Anfang, και ο Χάιντεγγερ προσπαθεί να επα-

Ο Κωστής Παπαγιώργης ναθέσει ως andere Anfang. Αν λοιπόν το πραγμοποιημένο ον της παραδοσιακής οντολογίας είναι κάτι (τι), τότε το λησμονημένο Είναι, λέει ο Παπαγιώργης είναι το μηδέν-τίποτα. Ένας λόγος ά-λογος (Ab-grund-Ά-βυσσος). Το πρόβλημα της αλήθειας διασαφηνίζει περαιτέρω την θεματική του Παπαγιώργη σε σχέση με την οντολογία του Χάιντεγγερ. Παραδοσιακά, η αλήθεια (Ακυινάτης σε συμφωνία με τον Αριστοτέλη) χαρακτηρίζεται ως adaequatio rei et intellectus, δηλαδή η αλήθεια συνίσταται στην σύμπτωση του πράγματος με τον νου. Στην νεότερη εποχή οι όροι αντιστρέφονται και η ρήση διατυπώνεται ως adaequatio intellectus ad rem, δηλαδή γίνεται συμφωνία του νου με το πράγμα, ο νους μορφώνει το

πράγμα και όχι αντίστροφα, πράγμα που ως συμμετρικά αντίστροφο καταλήγει στο ίδιο πράγμα. Ο κόσμος, σύμφωνα με αυτήν την άποψη, δίνεται ως ανα-παράστασηvorstellung, ως συμφωνία του πράγματος εκεί έξω με το υποκείμενο. Η αναπαράσταση είναι το θεμέλιο, η αλήθεια του όντος, στην κλασσική νεώτερη οντολογία. Και η αναπαράσταση διαμορφώνεται με την σειρά της, δίνεται κοντολογίς, ως κρίσις-Urteil. Η κρίση συνενώνει το πράγμα με την νόηση, θεμελιώνει και στοιχειώνει την αναπαράσταση. Και ο Παπαγιώργης επαναλαμβάνει, διαβάζοντας τον Χάιντεγγερ, ότι έχουμε κατηγορική σκέψη, κατηγορική αλήθεια. Μια κατηγορία δηλαδή, κατηγορείται ενός υποκειμένου όντος, το οποίο αναπαριστώμενο, κρίνεται σε μια κρίση και δίνεται στην νόηση. Έτσι ο κόσμος, τα όντα, παροντικοποιούνται, τίθενται στον ενεστώτα, στην χρονική στιγμή του νυν, και ουσιάζονται, συμπυκνώνονται σε ουσία σταθερή και αμετάβλητη, αμετακίνητη (κινούν ακίνητον του Αριστοτέλη). Η χρονικότητα δηλαδή του όντος ως adaequatio είναι το παρόν-νυν. Ο χρόνος ανάγεται σ’ αυτό που συλλαμβάνεται από την Ratio, και παραμένει απολύτως ακίνητο, χωρίς διάρκεια, πέρα του γίγνεσθαι. Το πρόβλημα της αλήθειας αποτελεί κι αυτό κομβικό σημείο στην πραγμάτευση του Παπαγιώργη, και συνδέει την πρώιμη με την ύστερη οντολογία του Χάιντεγγερ, καθώς και διαρθρώνει την οικονομία του Sein und Zeit. Η Α-λήθεια από την άλλη, έτσι όπως την στοχάζεται ο Χάιντεγγερ, πηγαίνει πίσω από την κατηγορική σκέψη στην προ-κατηγορική, vor-predikatives. Ο κόσμος δίνεται αρχικά ως ένα άνοιγμα, ένα άνοιγμα που βιώνεται από τον άνθρωπο, ένα άνοιγμα που ανοίγεται από τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος κατοικεί πρωταρχικά τον κόσμο ως ανοικτότητα σ’ αυτόν, πάντα και εξαρχής κατοικώ και σχετίζομαι προ-κατηγορικά με τον κόσμο που με περιβάλλει, και μόνο ύστερα μπορώ να αποστασιοποιηθώ από αυτόν και να τον θεωρήσω. Ο κόσμος δίνεται αρχικά ως προχειρότητα-Zuhandenheit, δηλαδή πρακτικά στον άνθρωπο, και μετά μπορεί να στοχαστεί ως παρεύρεση-Vorhandensein, θεωρητικά από τον άνθρωπο. Αν λοιπόν η αλήθεια ήταν παραδοσιακά λήθη του Είναι, τότε η α-λήθεια σύμφωνα με τον Χάιντεγγερ είναι μηλήθη, ανά-μνηση θα λέγαμε. Αν το Είναι λησμονήθηκε από την οντολογική παράδοση στο όνομα του όντος, τότε η αλήθεια ως μη λήθη το ξανασκέφτεται, το θυμάται. Η αλήθεια πρωταρχικά είναι μη-λήθη πριν της κρίσεως-Urteil.


Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Παπαγιώργης με την ανάλυση του ανθρώπου ως Da-sein και την υπαρκτική αναλυτική αυτού του όντος μπαίνει στην κυρίως προβληματική του Sein und Zeit, και συνάμα στην δική του παρουσίαση και σχολιασμό αυτού. Στο εξής, έως την πραγμάτευση της Τεχνικής και της Ποίησης στο τέλος του βιβλίου του Παπαγιώργη, αυτός περιγράφει την υπαρκτική αναλυτική του Dasein σχετίζοντάς το με το εν γένει οντολογικό πρόβλημα και την οντολογική διαφορά, όπως την αναπτύξαμε παραπάνω σ’ αυτό το άρθρο. Το ον λοιπόν, στο οποίο επισυμβαίνει η μη λησμονιά του Είναι είναι ο Da-sein-εδωνά-είναι. (Αυτός ο όρος δηλώνει τον άνθρωπο στον βαθμό που αυτός σχετίζεται με το Είναι και το αφήνει να Είναι, και επίσης πράττοντας εν τω κόσμω. Σημαίνει κυριολεκτικά εκεί-είναι). Ο Dasein είναι το ον για το οποίο το Είναι αποτελεί πρόβλημα, το οποίο θέτει το ερώτημα για το νόημα του Είναι. Μέσα στην ζωή του το Είναι αναφαίνεται ως συμβάν-διάρκεια. Το χαρακτηριστικό αυτού του όντος είναι να μεριμνά για την ύπαρξή του, και συναφώς το Είναι, όπως αυτό εκφαίνεται μέσα στον κόσμο. Τριτή μέριμνα, η οποία μεριμνά για τα όντα του κόσμου ως, βιομέριμνα-besorgen, για τους άλλους ανθρώπους ως ανθρωπομέριμνα-Fursorge, και για το ίδιο το Είναι ως Μέριμνα-Sorge. Η ραχοκοκαλιά του μεριμνούντος Dasein είναι η χρονικότητα. Ο Dasein είναι αυτός που στο είναι του το Είναι συλλαμβάνεται από το παρελθόν στο παρόν (παροντικοποιείται) και συνάμα προβάλλεται στο μέλλον (μελλοντικοποιείται). Για τον Χάιντεγγερ η αυθεντική δομή του χρόνου ως ορίζοντα για το άνοιγμα του Είναι, είναι το μέλλον. Ο χρόνος χρονίζεται και ανοίγεται σε ένα μέλλον, ανοιχτή χρονικότητα, δραπετεύοντας έτσι από την απόλυτη παρουσία, ακινησία του νυν. Το Είναι λοιπόν ανοίγεται μέσα στην χρονικότητα του Dasein. Επισυμβαίνει στην ιστορία αυτού του όντος, καθώς αυτό είναι Ιστορικότητα. Η ιστορικότητα και χρονικότητα του Dasein, όπου αυτό ανοίγεται στο Είναι, προσωποποιείται στην αγωνία και μέριμνα για τον θάνατο (Sein zum Tode). Το αναπόφευκτο του θανάτου στοιχειώνει τον Dasein. Είναι το μέλλον το οποίο προσεγγίζεται μέσα στην αγωνία ως το μελλούμενο, όπου η τριτότητα του χρόνου, ως ανοιχτό Είναι-μέλλον, χρονίζεται. Στην σχέση αυτή με τον θάνατό του ο Dasein μπορεί να υπάρξει αυθεντικά ως μέριμνα για τον εαυτό του και το Είναι, μπροστά στην πιο αδύνατη δυνατότητά του. Ο θάνατος είναι πάντα ο δικός μου θάνατος. Δεν αποτελεί ολότητα κλειστή, αλλά ανοικτότητα, ο θάνατος ποτέ δεν βιώνεται πλήρως, ποτέ δεν κλείνει ο κύκλος, ο άνθρωπος είναι τρόπον τινά α-θάνατος,

Ο Μάρτιν Χάιντεγγερ

ποτέ δεν βιώνει τελικά τον θάνατό του. Ο Παπαγιώργης σταδιακά οδηγείται στην θέση ότι ο Χάιντεγγερ στο Sein und Zeit παραμένει δέσμιος, δεν έχει ακόμα απογαλακτιστεί από την ανθρωπολογία. Πάντα είναι στο Είναι του Dasein που το Είναι επισυμβαίνει. Το Είναι χρειάζεται τον Dasein για να εκφανθεί. Και προλαμβάνοντας την λεγόμενη στροφή-Kehre στην φιλοσοφική πορεία του Χάιντεγγερ, από το δοκίμιο Vom Wesen der Wahrheit-Περί της Ουσίας της Αλήθειας (1929) και εξής αρχίζει να δίνει έμφαση στην πρωταρχή του Είναι. Το Είναι όντως εκφαίνεται εκστατικά στον κόσμο, και ο Dasein είναι ελεύθερος να το αφουγκραστεί αυθεντικά, ή να το αφήσει να παρέλθει, λησμονηθεί αναυθεντικά. Από την αναφορά και σχολιασμό του Von Wesen der Wahrheit έως την πραγμάτευση της Τεχνικής και της Ποίησης, υπερβαίνει ο δοκιμιογράφος μας το Sein und Zeit και προσφέρει μια ανάγνωση του έργου του ύστερου Χάιντεγγερ, όπου αυτός καταλήγει σε μια ει δυνατόν αυθεντική σχέση με το Είναι, το οποίο τόσο λησμονήθηκε. Ο Παπαγιώργης λοιπόν, επιχειρεί να βάλει τελεία αναφερόμενος στην Τεχνική και την Ποίηση, στο ύστερο έργο του Χάιντεγγερ. Η εποχή της Τεχνικής συνιστά αυτή τη λησμονιά του Είναι, που συμβαίνει στην νεότερη εποχή και την σφραγίζει. Η Τεχνική ως αναπαράσταση του κόσμου στην θεωρητική στάση της σύγχρονης επιστήμης είναι το Gestell-τιθέμενο, αυτό το οποίο τίθεται-μορφώνει ενεργητικά τον κόσμο, το Είναι, το αποτυπώνει και το κατακυριαρχεί οντικοποιώντας το. Πρόκειται για την κατεξοχήν εποχή της λήθης του Είναι,

που προεικονίζεται ήδη από τον Πλάτωνα και Αριστοτέλη. Αποθηκεύει (Bestand) ενέργεια (ηλεκτρισμός, κεφάλαιο κτλ), για να κυριαρχήσει στον κόσμο, πραγμοποιώντας τον. Εν κατακλείδι ο Παπαγιώργης αναφέρεται στην Ποίηση, τον ποιητικό λόγο. Από αυτόν και μόνο μπορεί να επισυμβεί η μη-λήθη, η ανάμνηση του λησμονημένου Είναι. Η ποίηση είναι η ανοιχτότητα στον ορίζοντα του Είναι, η ποιητική λέξη παραπέμπει στην α-λήθεια του Είναι. Είναι το Είναι ως φύσις που μέσα από την λέξη-φημί, φύεται, φα-νερώνεται. Ο λόγος, ως ποιητικός λόγος, στη διαφορά του με τον οντικοποιημένο λόγο, ανοίγει το Είναι στα όντα, κι αυτό το άνοιγμα επισυμβαίνει στην σιωπή-Stille, όπου το Είναι συγκεντρώνεται. Ο καθημερινός λόγος φθείρει, πραγμοποιώντας τον κόσμο, είναι το χιλιοειπωμένο. Αντίθετα η ποίηση είναι αυθεντικός λόγος, πρωτάκουστος, και στην σιωπή του (μη φλυαρία) το Είναι εκφαίνεται. Κάπου εδώ κλείνει το βιβλίο του ο Παπαγιώργης, το οποίο, όπως φαίνεται και από την τελική του φράση, γράφτηκε την δεκαετία μεταξύ 1972-1982 στο Παρίσι και την Αθήνα. Γενικά ο Παπαγιώργης δεν πρωτοτυπεί, ούτε αυτός είναι εξάλλου ο σκοπός του, αλλά οργανώνει σε έναν συνεκτικό σκελετό το έργο του Χάιντεγγερ, με κέντρο το Sein und Zeit, για να αναδείξει την οντολογία του γερμανού φιλοσόφου. Κι εμείς, απ’ την πλευρά μας, προσπαθούμε να παρακολουθήσουμε αυτήν την πορεία και όπου αυτό είναι αναγκαίο και δυνατόν να την αποσαφηνίσουμε περαιτέρω, για την καλύτερη κατανόησή της από τον αναγνώστη. Είναι καταφανές έτσι ότι η φιλοσοφία του Χάιντεγγερ αποτελεί σταθμό στην φιλοσοφική πορεία του Παπαγιώργη, τον μελετά για τουλάχιστον μια δεκαετία, και αποφασίζει να καταγράψει το 1982 αυτήν την τριβή και συνάντηση με την φιλοσοφία του. Είναι έτσι εύλογο και αναγκαίο να αναδειχθεί αυτή η οντολογική σχέση των δύο στοχαστών για να γίνει καλύτερα κατανοητή η δοκιμιακή πορεία του ίδιου του Παπαγιώργη. Η αναμέτρησή του έτσι με την σκέψη του Χάιντεγγερ, που όπως το λέει ο ίδιος, είναι ο μεγαλύτερος και ίσως ο μοναδικός φιλόσοφος του 20ου αιώνα, αποτελεί γόνιμο καρπό και σπόρο, τροφή για την σκέψη μας, ακόμα και ύστερα από τριάντα δύο χρόνια. Κι εμείς απ’ την πλευρά μας θα κλείσουμε κάπου εδώ αυτήν την αναφορά στον Παπαγιώργη, ελπίζοντας ότι ο λόγος του θα γαλουχεί και τις επόμενες γενιές του τόπου και επέκεινα.

57


58

Ανοιχτό Αναγνωστήριο

Η πολιτική που δεν ευδοκίµησε

Έ

Γράφει ο ΧΡΗΣΤΟΣ Η. ΧΑΛΑΖΙΑΣ

να ιστορικό εγχείρημα που έρχεται να καλύψει ένα σοβαρό κενό που υπάρχει στης ελληνική βιβλιογραφία για την περίοδο 1943 – 1944, την περίοδο που έγιναν σημαντικές και ουσιαστικές κοινωνικές κινήσεις με στόχο την αλλαγή της πολιτικής θεσμικής σκηνής του τόπου. ΓΙΑΝΝΗΣ Ο συγγραφέας δεν κάνει μια απλή ΣΚΑΛΙΔΑΚΗΣ ιστορική καταγράφη της περιόδου αυτής, αλλά προσεγγίζει με κάθε λεπτοΗ Ελεύθερη μέρεια και τεκμηριωμένα στοιχεία που Ελλάδα μέχρι σήμερα ήταν άγνωστα στο ευρύ Η εξουσία κοινό για τις διαδικασίες και το ρόλο του ΕΑΜ που έπαιξαν οι σύμμαχοι από τη στα χρόνια στιγμή που ανακοινώθηκε η ίδρυση της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απετης Κατοχής λευθέρωσης (ΠΕΕΑ). (1943 – 1944) Οι σύμμαχοι (Βρετανοί) σε συνεργασία με το εδώ πολιτικό και οικονοΕκδόσεις Ασίνη μικό κατεστημένο στο να υπονομευτεί Σελ. 413 την πρώτη λαϊκή κυβέρνηση της ΕλεύΤιμή: 19 € θερης Ελλάδας. Στο προλογικό σημείωμα του ο ιστορικός Γ. Μαργαρίτης κάνει δυο βασικές επισημάνεις: « Η ΠΕΕΑ ήταν ένα κυβερνητικό σχήμα το οποίο κτίστηκε με πρωτοβουλία και υλικά που προμήθευσε το εργατικό κίνημα, το Κομμουνιστικό Κόμμα. Αυτό δεν εμπόδισε να εκπροσωπήσει, να εκφράσει ολόκληρο το ελληνικό έθνος, στις τότε εξελίξεις. Πραγματικά υπήρχε κάποιος δισταγμός για αυτό, στις κρίσιμες διαπραγματεύσεις με τον «εξόριστο» πολιτικό κόσμο και με τους στρατηγικά κυρίαρχους Βρετανούς Στην ουσία (η ΠΕΕΑ) ήταν ένα πρόπλασμα για τους κυβερνητικούς θεσμούς της μεταπολεμικής Ελλάδα έκφραζε το βαθύ πατριωτικό πνεύμα, που γεννήθηκε στην Κατοχή. Τις κοινωνικές, δηλαδή δυνάμεις που δεν βρήκαν, που δεν θέλησαν, στη σκοτεινή περίοδο ευκαιρίες για την εκμετάλλευση και την

καταλήστευση συμπατριωτών τους, ευκαιρίες ατομικού πλουτισμού και συσσώρευσης ιδιωτικού πλούτου, μέσα από το χωρίς όρια ταξικού εξαναγκασμού που το κατοχικό καθεστώς επέτρεπε και επέβαλε…». Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου βλέπουμε σε κάθε λεπτομέρεια τις κεντρικές πολιτικές , οικονομικές, νομοθετικές πρωτοβουλίες για την τοπική Αυτοδιοίκηση, την ίδρυση συνεταιρισμών, συνδικάτων κ.ά, που αν το πολιτικό – οικονομικό κατεστημένο της εποχής δεν συμμαχούσε με τους Βρετανούς, για δικούς του λόγους, βραβεύοντας τους δοσίλογους συνεργάτες της ναζιστικής Γερμανικής Κατοχής, μπορεί η χώρα να βρισκόταν σε άλλο οικονομικό - εθνικό, και γεωπολιτικό δρόμο.

Ο συγγραφέας απαντά στις ιστορικές παραχαράξεις των ιστοριογράφων που εντάχθηκαν στο πολιτικό – οικονομικό κατεστημένο συκοφαντώντας ως αντεθνικές τις θέσεις του αγώνα που έδωσε το ΕΑΜ – ΕΛΑΣ, και η ΠΕΕΑ επισημαίνοντας ότι: « Η πρωτοτυπία του ΕΑΜ ως επιτυχημένη πολιτική κοινωνική συμμαχία συνδυάστηκε με τον επίσης καινοφανή σχηματισμό της Ελεύθερης Ελλάδας, οδηγώντας στη δυνατότητα αλλά και στην αναγκαιότητα συγκρότησης μιας πατριωτικής κυβέρνησης». Ο Σκαλιδάκης με ο βιβλίο του « Η Ελεύθερη Ελλάδα» θέτει πολλά ερωτήματα, γιατί η ιστορία εξελίχθηκε διαφορετικά και ανοίγει διάλογο για αυτή την περίοδο που ίσως μας δώσει και τα αίτια της σημερινής οικονομικής κρίσης της χώρας. 


Γιατί συγκεντρώνεται ο πλούτος σε λίγους;

Ο

Γράφει ο ΧΡΗΣΤΟΣ Η. ΧΑΛΑΖΙΑΣ

συγγραφέας πολιτικός και γνώστης της οικονομίας, ο οποίος την πιο κρίσιμη στιγμή της χώρας μας ήταν εκπρόσωπος στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Άρα δεν υπάρχει αμφιβολία ότι γνωρίζει τα πράγματα πολύ καλά με πληρότητα για τα αίτια και τις συνέπειες του φαινομένου των οικονομικών κρίσεων. Το θέμα του βιβλίου δεν είναι μόνο το σημερινό φαινόμενο της οικονομικής κρίσης, αλλά η διαχρονικότητα της, και τα αίτια που την προκάλεσαν, και το τι γίνεται σήμερα που η κρίση αυτή ξεπερνά κάθε προηγούμενο, σε διάρκεια, αλλά και σε φτωχοποίηση των λαών, ενώ ο πλούτο συγκεντρώνεται στα χέρια των ολίγων. Ο τίτλος του βιβλίου «Χρυσές Τουλίπες» όπως μαρτυρεί ο ίδιος ο συγγραφέας, είναι από την πρώτη χρηματοπιστωτική κρίση διεθνώς, που έγινε το 1636 – 1637 στην Ολλανδία , και ονομαστικέ ως κρίση της «Τουλίπας» το εθνικό προϊόν της Ολλανδίας. Ο Παναγιώτης Ρουμελιώτης ως οικονομολόγος, αλλά και πολιτικός παίρνει θέση, απέναντι στην παρασιτική και κερδοσκοπική οικονομία, πιστεύοντας ότι κάθε είδους κερδοσκόποι πρέπει να εκμηδενιστούν. «… στόχος μου είναι να υποδειχτεί ο αποσταθεροποιητικός και παρασιτικός ρόλος ορισμένων αδίστακτων κερδοσκόπων, και πολλές φορές που με τη δίψα τους να πραγματοποιούν όλο και περισσότερα κέρδη δεν διστάζουν να κερδοσκοπούν (π.χ με μετοχές, νομίσματα, επιτόκια, ομόλογα ακίνητα, κ.α) να δημιουργούν πλασματική ευφορία και τελικά «φούσκες» . Οι ίδιοι οι κερδοσκόποι που προκαλούν τις κρίσεις, αυτές καταφέρνουν σχεδόν πάντα να κερδίζουν». Διαχωρίζει κωδικοποιώντας τους τύπους των οικονομικών κρίσεων: στην Μακροοικονομική, συναλλαγματική, χρηματοπιστωτική, τραπεζική, χρηματιστηριακή, Ηθική Χρηματοπιστωτική «φούσκα». Αναλύει με λεπτομέρειες τα χρηματοπιστωτικά προϊόντα και τους θεσμικούς επενδυτές. Πέρα όμως από την καταγραφή των οικονο-

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΡΟΥΜΕΛΙΩΤΗΣ

Χρυσές Τουλίπες

Εκδόσεις: Λιβάνη Σελ. 336 Τιμή: 15 €

μικών κρίσεων και των αιτιών που τις προκάλεσαν ο συγγραφέας ως πολιτικός χρησιμοποιεί την οικονομική του γνώση και εμπειρία, στο να προτείνει λύσεις για να ξεπεραστεί. Επηρεασμένος από την οικονομική πολιτική του Αμερικανού προέδρου Ρούσβελτ σημειώνει: « Η Επαναρρύθμιση ενός νέου κανονιστικού πλαισίου μπορεί να τις επαναφέρει σ’ ένα ορθολογικό τρόπο λειτουργίας. Οι ελεγκτικές αρχές οφείλουν να εφαρμόζουν απαρέγκλιτα το ρυθμιστικό και κανονιστικό πλαίσιο, χωρίς εκπτώσεις και πολιτικές πιέσεις των οικονομικών ελίτ. Κι’ αυτό επειδή οι χρηματαγορές αποτελούν ένα «δημόσιο αγαθό» που είναι απαραίτητο για την εξασφάλιση της χρηματοδότησης της οικονομίας και των κοινωνικών αναγκών γενικότερα. Δεν θα πρέπει λοιπόν , να αφήνονται στα χέρια των κερδοσκόπων που πλουτίζουν και φτωχοποιούν κοινωνίες. Κάνει πολλές αναφορές στον Ρουσβέτλ και την επι-

τυχημένη πολιτική που εφάρμοσε το 1932.. παρά τις αφόρητες πιέσεις των κερδοσκόπων και των τραπεζών, προώθησε ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που προστάτεψε την κοινωνία από τις τραπεζικές κρίσεις . Συμμάχησε με την κοινωνία και υπερασπιστικέ τα συμφέροντα της. Οι Χρυσές Τουλίπες δεν είναι απλά ένα βιβλίο καταγραφή των οικονομικών κρίσεων και ποιοι τις προκάλεσαν, αλλά μέσα από τις αναφορές του δίνει τρόπους με τους οποίους, θα πρέπει οι πολιτικοί να εφαρμόσουν για να ανακουφίσουν την κοινωνία από την υπερφορολόγηση και τη βαριά λιτότητα. Ένα βίβλο που θα πρέπει να το διαβάσουν όλοι οι πολιτικοί μας, είτε έχουν οικονομικές γνώσεις είτε όχι, για να κατανοήσουν ότι υπάρχει και άλλη λύση πέρα από τα μνημόνια… 

59

Ανοιχτό Αναγνωστήριο


60

Τ

Γράφει η ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ ο καλόΗ Ρένια Λουιζίδου καίρι του και η Πέμυ Ζούνη 2015 ανέβηκε στο Μικρό Παλλάς το θεατρικό έργο "Δοξαπατρή" που έφερε την υπογραφή και και την σκηνοθετική επιμέλεια του Θοδωρή Αθερίδη. Σήμερα έρχεται στα χέρια μας το θεατρικό κείμενο από τις εκδόσεις Αγγελάκη. Σίγουρα δεν είναι από τα βιβλία εκείνα που το ευρύ αναγνωστικό κοινό θα επέλεγε με ευκολία να διαβάσει αν όμως πέλα προσπαθεί να αυΘΟΔΩΡΗΣ το σκεφτούμε καλύτερα πρότοκτονήσει ενώ η μηΑΘΕΡΙΔΗΣ κειται για ένα εξαιρετικό συγτέρα της με την αδελφή γραφέα, μια από τις πιο της προσπαθούν να την Δοξαπατρή σπουδαίες προσωπικότητες αποτρέψουν. Και μέσα του σύγχρονου ελληνικού θεσ' όλα τα άλλα υπάρχει Εκδόσεις Αγγελάκη άτρου και για μια μεγάλη θεκαι ένας Γιαπωνέζος. Σελ. 110 ατρική επιτυχία. Το περίεργο με Τιμή: 12,00 € Στην πιο κορυφαία του αυτό το κείμενο είναι στιγμή ο συγγραφέας συνπως μας μιλάει για όλα θέτει την πραγματικότητα εκείνα που ζούμε, για του 2015 από μια κωμική εκείνα που όταν τα πλευρά αποδίδοντας στην ακούμε ή τα αντιμετωαπαισιόδοξη πραγματικόπίζουμε έχουμε ένα τητα, μια ιδιαίτερη νότα γέσφίξιμο στο στομάχι, λιου. Μέσα από τους ιδιαίμας τα παρουσιάζει τερους χαρακτήρες πλέκει μπροστά στα μάτια μας με τον δικό του τρόπο την με τέτοιο τρόπο που ιστορία του με σημείο αναγελάμε αλλά παράλφοράς την σύγχρονη Ελληλα προβληματιζόμαλάδα της οικονομικής κρίστε. Άλλωστε αυτός σης. Οι ήρωες του είναι δεν είναι ο ρόλος της ξεχωριστοί αλλά η αλήθεια τέχνης; Να βρίσκεται είναι πως ο καθένας από μέσα στην εποχή, μέσα εμάς μπορεί να βρει ανάστην πραγματικότητα , μεσα τους κομμάτια του εαυτού του. Έτσι χωρίς να φοράει παρωπίδες, χωρίς να λοιπόν, παρακολουθούμε έναν παπά που την εμποδίζει καμία συντηρητική ματιά. μαζί με τον γιο του που πάσχει από τη Αυτό ακριβώς έκανε και ο Θοδωρής Αθενόσο Τουρέτ και την ακτιβίστρια κόρη ρίδης στο έργο του, μίλησε για όλα του, σε κάποιο σημείο στο Κολωνακι προ- εκείνα που μας ταλαιπωρούν αλλά στο σπαθεί να αντιμετωπίσει την σκληρή τέλος έκλεισε με αισιοδοξία το μάτι στο πραγματικότητα. Δίπλα ακριβώς μια κο- κοινό.

Ανοιχτό Αναγνωστήριο

Ό

ταν πήρα στα χέρια μου το και- αποδεικνύονται δύσκολος αντίπαλος νούργιο μυθιστόρημα της Δή- για την ηρωίδα. Από την πρώτη κιόλας στιγμή η μητρας Κολλιάκου "Ήμισυ του παντός" πριν καν ανοιξω να διαβάσω συγγραφέας καταφέρνει να δημιουρτην πρώτη του σελίδα είχα την αί- γήσει ένα μυστηριακό κλίμα, σκοτεινό σθηση πως κράτάω ένα πολύ ποιοτικό και μουντό. Το εκπληκτικό είναι πως βιβλίο. Και όπως ήταν φυσικό η αί- όλο αυτό το συναισθηματικό υπόβασθηση που είχα δεν διαψεύστηκε θρο δεν απωθεί τον αναγνώστη αλλά ούτε στο ελάχιστο. Η συγγραφέας που ταιριάζει απόλυτα με την ιστορία και τιμήθηκε για το πρώτο της βιβλίο τους ήρωες καθώς δίνει έμφαση στα "Μαγείο" με το Βραβείο Πρωτοεμφα- γεγονότα και τον ψυχισμό τους και εινιζόμενου Συγγραφέα του ΕΚΕΒΙ δεν σάγει τον αναγνώστη στη δική τους θα μπορούσε να μας προσφέρει κατι πραγματικότητα. Η Κολλιάκου δεν ανακατώτερο των απαιτήσεων του ανα- λώνεται σε ανούσιες περιγραφές και αναφορές. Συνθέτει με γνωστικού κοινού. λεπτομέρεια τα πρόΜε φόντο την Ελσωπα,σκιαγραφεί την ΔΗΜΗΤΡΑ λάδα της οικονομικής προσωπικότητα του καΚΟΛΛΙΑΚΟΥ κρίσης μια νεαρή φοιθενός ενώ ακόμα και ο τήτρια, η Μαίρη θα Ήμισυ τρόπος με τον οποίο γνωρίσει κάτω από δομεί το φόντο που κιπερίεργες συνθήκες του παντός νούνται οι ήρωες έχει εναν μεγαλύτερο σε ΕκδόσειςΠατάκη ιδιαίτερη σημασία για ηλικία αλλά πολύ γοηΣελ. 320 την πλοκή της ιστορίας τευτικό άνδρα τον Τιμή:14,30 € και την κλιμάκωση των Μίλτο. Η πρωταγωνίσυναισθημάτων και της στρια έχει αναλάβει δράσης. την υποχρέωση να Αν έπρεπε να διαφροντίσει τον πατέρα λέξω ένα στοιχείο του του Μίλτου, Λάμπρο βιβλίου για να πείσω και την γυναίκα του κάποιον να το διαβάσει που ζουν απομονωμέσίγουρα θα έλεγα πως νοι μακρία από την δεν είναι από εκείνα τα καθημερινή πραγματιεπιφανειακά μυθιστοκότητα. Η άρνηση των ρήματα της παραλίας. ηλικιωμένων να συΧρειάζεται προσοχή για νεργαστούν θα φέρει να βρεις τα αληθινά κοντά τους δυο νοήματα πίσω από τις ήρωες. Με μια έντονη λέξεις, χρειάζεται να αλλά όχι ξεκάθαρη ψάξεις κάτω από το παρουσία ερωτικής διάθεσης, η Μαίρη θα αναλάβει τον προφανές, να μην αρκεστείς ποτέ στην ρόλο του διαμεσολαβητή ανάμεσα πρώτη ανάγνωση . Αυτό ακριβώς είναι στον Μίλτο και τον πατέρα του. Θα που λείπει και από τη ζωή μας. Δεν ψάέρθει σε επαφή με την γυναίκα του, χνουμε να βρούμε την ουσία στα πράγμια Γεωργιανή μετανάστη, τη Νίνο. ματα, στα γεγονότα κοιτάζουμε επιΤελικά θα καταφέρει να ξεθάψει μνή- φανειακά χωρίς να βλέπουμε στην μες που παλεύουν με το παρόν και πραγματικότητα.


ΛΕΝΑ ΜΑΝΤΑ

Η εκδίκηση των αγγέλων

Εκδόσεις Ψυχογιός Σελ. 464 Τιμή:17,70 €

ΓΙAΝΝΗΣ ΚΑΛΠΟYΖΟΣ

Σέρρα, η ψυχή του Πόντου Εκδόσεις Ψυχογιός Σελ. 640 Τιμή:18,80 €

Η

Λένα Μαντά στο καινούργιο της βιβλίο " Η εκδίκηση των Αγγέλων" συνθέτει την ιστορία της σ' ένα εντελώς διαφορετικό μοτίβο από εκείνα που είχαμε συνηθίσει στο παρελθόν. Ένας ξαφνικός θάνατος έρχεται να ταράξει τις ζωές των πρωταγωνιστών. Η αιφνίδια απώλεια της ηρωίδας από την αρχή κιολας της ιστοριας αλλάζει τα δεδομένα στην ζωή των οικείων της, ενώ οι αδιευκρίνιστες συνθήκες κατω από τις οποίες συντελείται δημιουργούν αναπάντητα ερωτηματικά. Την αλήθεια αναλαμβάνουν να βρουν ο αγαπημένος της με την βοήθεια της μητέρας του Γαλάτειας. Όταν τελικά θα φτάσουν στην άκρη του νήματος η πραγματικότητα θα ξεπεράσει την φαντασία τους. Τελικά απ' ότι φαίνεται ακόμα και οι άγγελοι εκδικούνται.

Ο

Γιάννης Καλπούζος μας μαθαίνει τα βήματα και το ρυθμό του ποντιακού χωρού σέρρα, για να μας οδηγήσει στο κέντρο του πολύπαθου ποντιακού πολιτισμού. Με φόντο τα γεγονότα του 1915 γνωρίζουμε τους ήρωες του μυθιστορήματος και ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας η συνταρακτική τους ιστορία. Ο πρωταγωνιστής Γαληνός Φιλονίδης, μια χαρακτηριστική προσωπικότητα βρίσκεται ανάμεσα σε δυο γυναίκες ενώ παράλληλα καλείται να αντιμετωπίσει την αγριότητα που κυριεύει τους ανθρώπους και το μίσος που φυτρώνει ανάμεσα τους. Κι όλα αυτά ενώ ο πόλεμος μαίνεται και ο ποντιακός λαός ξεριζώνεται από τον τόπο του. Οι μνήμες όμως μένουν πάντα ζωντανές γιατί " κοιτάς μπροστά, όταν δεν ξεχνάς από που έρχεσαι."

Ο

ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ Θ. Π. Τάσιος παρδίδει για το αναγνωστικό κοινό “5 μαθήματα ζωής” με την επιμέλεια των εκδόσεων Αγγελάκη. Εντοπίζοντας την πηγή των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε σαν κοινωνία στην έλλειψη ήθους, μας συστήνει πέντε σπουδαίες προσωπικότητες της παγκόσμιας ιστορίας που άφησαν ο καθένας με τον τρόπο του το δικό τους στίγμα στην πορεία της ανθρωπότητας. Και αν αναρωτηθείτε πως μπορεί να συνδέεται ένας φιλόσοφος, ένας μουσικός, ένας επιστήμονας, ένας πρίγκιπας και ένας συγγραφέας η απάντηση είναι απλή. Αποτέλεσαν και οι πέντε παραδείγματα ήθους και αρετής. Η διαδρομή ξεκινάει Θ.Π. ΤΑΣΙΟΣ με τον Σωκράτη που “κατέβασε τη φιλοσο5 μαθήματα φία απ' τον ουρανό στη ζωής γη” ενώ ο βίος του αποτέλεσε πρότυπο παρά Εκδόσεις Αγγελάκη την πληθώρα εχθρών Σελ. 174 που απέκτησε κατά τη Τιμή:13 € διάρκεια της ζωής του. Μίλησε για την θρησκεία, την ευδαιμονία και ανέπτυξε μια δική του μοναδική κοσμοθεωρία και έναν ξεχωριστό τρόπο σκέψης για να καταλήξει στο “ουδείς εκών κακός” και να παλέψει με τους δικούς του “δαίμονες”. Η πορεία συνεχίζεται με τον Βόλφρανγκ Αμαντέους Μότσαρντ. Ο μουσικός αποτέλεσε πρότυπο εργατικότητας και αγωνιστικότητας. Παρά το γεγονός οτι από τη γέννηση ως το τέλος της ζωής του αντιμετώπισε σοβαρότατα προβλήματα υγείας, κατάφερε να διαπρέψει τόσο στη μουσική όσο και στην ποίηση, ενώ παράλληλα αποτέλεσε εκσυγχρονιστικό πνεύμα αφού υιοθέτησε από πολύ νωρίς τις ιδέες του διαφωτισμού. Η τρίτη προσωπικότητα που συναντάμε είναι αυτή του Βενιαμίν Φρανκλίνου. Αγωνίστηκε για το κοινό καλό ενώ και ως επιστήμων γενικότερα

61

Ανοιχτό Αναγνωστήριο

Ο Νίκος Καζαντζάκης αλλά και ως μηχανικών αφιέρωσε τη ζωή του στην επιστημονική έρευνα και ανάπτυξη. Υπήρξε κυρίως ανθρωπιστής και φιλόσοφος ενώ αγωνίστηκε για την ελευθερία και την ισότητα μέσα από συλλογικές δράσεις προβάλλοντας την απόψη πως η ηθική ταυτότητα “ καθιδρύεται δια της πράξεως”. Μετά βρίσκουμε έναν πρίγκιπα που πάνω απ' όλα ήταν άνθρωπος και έβαλε πάνω από το προσωπικό του συμφέρον το κοινό καλό. Ο λόγος για τον S.G. Volkonsky ο οποίος υπερσπίστηκε τα δικαιώματα του λαού, έζησε 30 ολόκληρα χρόνια στην εξορία και μετέτρεψε το σπίτι του σε κέντρο παροχής συμβουλών προς κάθε γεωργό. Ο τελευταίος σταθμός μας είναι η Κρήτη για να συναντήσουμε εκεί τον Ν. Καζαντζάκη, μια ιδιότυπη προσωπικότητα που αποτέλεσε πρότυπο πνευματικού και συνάμα σκεπτόμενου ανθρώπου. Μοναχικός και παθιασμένος με τη φιλοσοφία ασχολήθηκε με την Μεταφυσική, την ηθική και την θρησκεία αφήνοντας πίσω του ένα από τα πιο σημαντικά έργα που έχει να επιδείξει Έλληνας συγγραφέας. Μέσα από το έργο του ο συγγραφέας μας παραθέτει στοιχεία από την ζωή των πέντε αυτών προσωπικοτήτων ενώ παράλληλα τονίζει βασικά σημεία της φιλοσοφίας και της δράσης τους. Σε μια εποχή που το ήθος εκλέιπει, όπως ακριβώς και οι αξίες καλό θα ήταν κανείς από εμάς να μην μετρήσει απουσίες από τέτοια μαθήματα ζωής.


62

Η

Μαρία Λαμπαδαρίδου Πόθου μας δείχνει τον δρόμο για να περπατήσουμε μαζί της στα μονοπάτια της ζωής της ξεφυλλίζοντας το καινούργιο της βιβλίο. Στα “Μονοπάτια του Αγγέλου μου” οι αναγνώστες έχουν την ευκαιρία να κρυφοκοιτάξουν το ημερολόγιο της για να γνωρίσουν άγνωστες πτυχές της ζωής της. Το ταξίδι μας ξεκινάει από τη Λήμνο και την πρώτη φορά που η συγγραφέας αποφάσισε να κρατήσει ημερολόγιο τον Ιανουάριο του 1957. Την ακολουθούμε στην καθημερινότητα της στην Λήμνο, όταν παίζεται το πρώτο της θεατρικό, στα γενέθλια της αλλά και όταν αποθεώνεται από κοινό και κριτικούς. Θα επισκεφτεί τη ΜΑΡIΑ Βενετία, το Παρίσι, θα περπαΛΑΜΠΑΔΑΡIΔΟΥ o τήσει πλάι στον Σηκουάνα και ΠOΘΟΥ θα διδάξει στο Censier. Ύστερα πρόκειται να μας οδηγήσει μέχρι Τα μονοπάτια το σήμερα αφού πρώτα κάτου αγγέλου μου νουμε μια στάση στις πιο σημαντικές στιγμές της. Τα φιλντισένια Μέσα από τα αποσπάσματα μονοπάτια των προσωπικών της σημειτης ζωής μου ώσεων η συγγραφέας επιλέγει να ανοίξει στο κοινό ένα καιΕκδόσεις Πατάκη νούργιο παράθυρο, έναν καιΣελ. 392 νούργιο δρόμο προκειμένου να Τιμή: 17,60 € την γνωρίσει καλύτερα. Αποκαλύπτει τις σκέψεις της, τα συναισθήματα της, όλα εκέινα που νιώθει την ανάγκη να μοιραστεί. Μας μιλάει για τα βιβλία της, για όσα κατάφερε να πετύχει ή όσα δεν μπόρεσε τελικά. Τα κείμενα που με επιμέλεια παρατίθενται συνοδεύονται από σπάνιο φωτογραφικό υλικά αλλά και χειρόγραφα που κάνουν την ανάγνωση πραγματική εμπειρία και δίνουν αυτόν τον τόνο οικειότας ο οποίος είναι απαραίτητος. Η Μαρία Λαμπαδαρίδου είναι μια από τις πιο αγαπητές και ταλατούχες συγγραφείς, Σπάνια μας δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα τις σκέψεις και τα συναισθήματα ανθρώπων που αγαπήσαμε μέσα από την πένα τους. Θα ήταν ειλικρινά περιττό για κάποιον να προσπαθήσει να μας πείσει πως πρέπει να διαβάσουμε το βιβλίο της. Μπορούμε, λοιπόν να μπούμε στα άδυτα της σκέψης της και να δούμε τι κρύβεται πίσω από μια τέτοια σπουδαία προσωπικότητα.

Ανοιχτό Αναγνωστήριο

Η

Χριστινα Πουλιδου κάνει την εμφάνισή της με το πρώτο της μυθιστόρημα με τίτλο "Ανω Κάτω" που έρχεται σε μας από τις εκδόσεις Μεταίχμιο για να μας εκπλήξει ευχάριστα. Η συγγραφέας θα μας μιλήσει για την σύγχρονη Ελλαδα του 2016 κοιτώντας παράλληλα το παρελθόν και κουβαλώντας μαζί της όλα εκείνα που σημάδεψαν τις αναμνήσεις μας. Η ιστορία μας τοποθετείται κατά κύριο λόγο στο νησί της Συρου, σε μία ιδιόμορφα διαμορφωμένη κοινωνία. Ξεκινώντας από το παρόν θα γνωρίσουμε την Ερμιονη και την οικογένεια του άντρα της, τα προβλήματα τους αλλά και την ιστορία του καθενός ξεχωριστά. Η αφήγηση όμως ΧΡΙΣΤΙΝΑ κρύβει εκπλήξεις καθώς δεν ΠΟΥΛΙΔΟΥ παραμένει επίπεδη αλλά μας ταξιδεύει και στο παΆνω Κάτω ρελθον, λίγο πριν ξεσπάσει ο Β Παγκόσμιος πόλεμος. Εκδόσεις Μεταίχμιο Συναντάμε τις οικογένειες Σελ. 440 του νησιού που ακμάζει Τιμή:16,60 € πριν από τον πόλεμο και μέσα από τα ματια της Μαρουλινας και την ιστορία της παρακολουθούμε τις ιστορικές εξελίξεις. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίο ή συγγραφέας περνά από το παρόν στο παρελθον και μας μεταφέρει σε μία άλλη εποχή. Μας περιγράφει την παλιά μεσοαστική τάξη της Συρου χωρίς να ξεχνά να ενσωματώσει στην αφήγηση της την συνύπαρξη καθολικών και ορθόδοξων στο νησί. Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει πως παραμένει προσκολλημένη στο παρελθόν ξεχνώντας το σήμερα. Με την εναλλάξ αφήγηση που επιλέγει θα μπορούσαμε να πούμε πως τονίζει περισσότερο το σήμερα. Δεν θα μπορούσαμε ποτέ να αρνηθούμε πως ακόμα και η παραμικρή λεπτομέρεια προστέθηκε με ιδιαίτερη προσοχή. Ακομα και το ότι φρόντισε να ενσωματώσει κομμάτια της τοπικής διαλέκτου στα διαλογικά μέρη αποδεικνύει την ποιότητα του μυθιστορήματος. Χωρίς να κουράζει τον αναγνώστη, με μία ιστορία που σε κάνει να μην θες να σταματήσεις να διαβαζεις πρέπει να παραδεχτουμε πως αξίζει να αφιερωσουμε τον χρόνο μας χωρίς να μας απογοητεύσει.


Γράφει ο ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΑΡΙΟΣ

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΟΦΥΛΑΚΤΟΣ ΑΧΡΙΔΟΣ

Μαρτύριο των δεκαπέντε Μαρτύρων της Τιβεριούπολης

ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ: ΕΙΡΗΝΗ-ΣΟΦΙΑ ΚΙΑΠΙΔΟΥ Εκδόσεις Κανάκη Σελ. 288 Τιμή:14,54€

Ο

Θεοφύλακτος Αχρίδος, ο οποίος όπως ο ίδιος παραδέχεται μαθήτεψε δίπλα στο Μιχαήλ Ψελλό, έδρασε επί βασιλείας του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού (1081-1118). Το έργο του αυτό είναι ένα από τα δύο αγιολογικά συγγράματα που σώζονται από αυτόν τον επιφανή βυζαντινό λόγιο. Ωστόσο, πέρα από το είδος που υπηρετεί για λόγους πίστης, μας κομίζει πλείστες όσες πληροφορίες για το πρώτο βουλγαρικό κράτος και την βουλγαρική εκκλησία. Οι δεκαπέντε άνδρες, ο βίος τους, το μαρτύριο τοις και τα θαύματά τους, πηγαίνουν τον συγγραφέα επτακόσια και βάλε χρόνια πίσω, επί βασιλείας Ιουλιανού (361-363). Εν τούτοις, μέσα από το κείμενο απορροφώνται τεκταινόμενα που συνέβησαν στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας κατά τη μέση βυζαντινή περίοδο. Ανάμεσα στα 1088 και 1092, ο Θεοφύλακτος διορίστηκε από τον αυτοκράτορα αρχιεπίσκοπος Βουλγαρίας, με έδρα της αρχιεπισκοπής του, την Αχρίδα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτές οι επιλογές δεν γίνονται τυχαίο από τον ανώτατο άρχοντα. Καθώς ο ιεράρχης είχε και πολιτικά προσόντα, καταλαβαίνετε ότι εκεί που πήγε δεν ήταν αποκλειστικά και μόνο θρησκευτικός ηγέτης. Είχε την υποχρέωση, το καθήκον αν προτιμάτε, να επιβάλει τη βυζαντινή ιδεολογία στην απομακρυσμένη περιοχή της δράσης του-υπολογίστε που

63 βρισκόταν η Κωνσταντινούπολη και που η Αχρίδα. Ο βυζαντινός αυτοκτάτορας έπρεπε να αντιμετωπίζεται- κι αυτό μόνον ένας ιεράρχης με προσωπικότητα μπορούσε να το επιβάλλει-ως επικεκαλής ολόκληρης της οικουμένης. Η έκδοσση είναι κριτική, συνοδεύεται από τη νεοελληνική απόδοσση του κειμένου, σχόλια και εκτενή εισαγωγή, και είναι θεμιτό να τονίσουμε ότι συνεισφέρει στην βιβλιογραφία για τον Θεοφύλακτο Αχρίδος και την εποχή των Κομνηνών.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΣΣΗΣΙΩΑΝΝΗΣ ΠΟΛΕΜΗΣ

Ένας Έλληνας εξόριστος στην Μάλτα του δώδεκατου αιώνα Εκδόσεις Κανάκη Σελ.455 Τιμή:26,50€

Π

ρόκειται για ένα ποίημα περίπου 4000 στίχων του 12ου αιώνα, γραμμένο από έναν ανώνυμο Έλληνα αξιωματούχο του Νορμνδού βασιλιά της Σικελίας Ρογήρου Β΄ (1130-1154), ο οποίος για λόγο που δεν γνωρίζουμε είχει εξορισθεί στην Μάλτα. Απευθύνεται στον Γεώργιο εξ Αντιοχείας, χριστιανό από τη Συρία που είχε καταφύγει στην αυλή του Ρογήρου και απεβίωσε το 1151. Η ταραγμένη ιστορία της Σικελίας κατά το πρώτο μισό του 12ου αιώνα, την βρίσκουμε σχεδόν σε κάθε στίχο του ανώνυμου ποιήματος. Ο Ρογήρος ο Β΄, γιός του δούκα Ρογήρου του Α΄ και της Αδελαΐδας, εφήμερης βασίλισσας της Ιερουσαλήμ, και συγγενής του Ροβέρτου Γυισκάρδου και του Βοημούνδου, είναι ο οργανωτής του Νορμανδικού βασιλείου της Σικελίας, με πρωτεύουσα το απελευθερωμένο από την μουσουλμανική κυριαρχία Παλέρμο. Λίγα ακόμη για να καταλάβουμε την εποχή, κατά την οποία, γράφεται το ποίημα. Ο Ρογήρος εισέβαλε

το 1127 στην Απουλία και υποχρέωσε τους ηγεμόνες της, καθώς και αυτούς της Καλαβρίας να αναγνωρίσουν την επικυριαρχία του. Κάτι που το κατάφερε με τις ευλογίες του Πάπα, αν και αυτός ο γεωγραφικός χώρος, δηλαδή το δουκάτο της Απουλίας μαζί με το πριγκιπάτο της Καπύης ανήκαν τυπικά στον ανώτατο δυτικό ιεράρχη. Οι ηγεμόνες της Απουλίας προς στιγμήν επαναστάτησαν, αλλά η σιδηρά πυγμή του Νορμανδού βασιλέα επανέφερε τα πράγματα στην τάξη. Μα δεν καθόταν και ήσυχος. Οι επεκτατικές τάσεις του παρ’ ολίγον να φθάσουν μέχρι το Βυζάντιο. Όταν, λοιπόν, οργανώθηκε η Β’ Σταυροφορία, βρήκε την αφορμή να βρεθεί στην περιοχή του Αιγαίου, να επιτεθεί στην Θήβα και να καταλάβει την Κέρκυρα. Ο συγγραφέας είναι αυλικός περί του οποίου κυρίου ομιλήσαμε παραπάνω και έχει εξορισθεί στο Μελιτόγαυδο (σημερινό Gozo), ένα νησάακι νοτίως της Μάλτας. Γνωρίζει καλά λατινικά, σκαμπάζει από νόμους, γεγονός που τον οδηγεί στα υψηλά κλιμάκια της γραφειοκρατίας του Νορμανδικού βασιλείου της Σικελίας. Στιγμή, δεν παύει να αισθάνεται βυζαντινός, να γράφει ελληνικά και να είναι υπερήφανος για την ελληνική καταγωγή του. Το κείμενο συνοδεύεται από νεολληνική μετάφραση και σχόλια. Τα εκδοτικά προβλήματα του χειρογραφου συζητώνται στην εισαγωγή.

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο


64

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ ΤΕΛΛΟΣ ΑΓΡΑΣ

Τα ποιήματα Τόμος Α΄

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΛΛΗ ΦΙΛΟΚΥΠΡΟΥ Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης Σελ. 423 Τιμή: 18€

Η

αδέσποτη σφαίρα που βρήκε τον Τέλλο Άγρα (ψευδώνυμο του Ευάγγελου Ιωάννου), τον οδήγησε στο θάνατο από σηψαιμία. Ηταν Νοέμβριος του 1944, η Αθήνα είχε απελευθερωθεί από τους Γερμανούς και είχε σκλαβωθεί από τους Βρετανούς, ενώ σ’ έναν μήνα θα ξεκινούσαν τα Δεκεμβριανά. Είχε γεννηθεί πριν από σαράντα πέντε χρόνια. Μέσα σ’ αυτόν τον ζόφο, «έφυγε» από τη ζωή ένας λεπτεπίλεπτος και ντελιντάτης άνθρωπος. Ποιητής, κριτικός και μεταφραστής, τρεις ιδιότητες σ’ ένα πρόσωπο. Δεν τις ξεχώριζε, γιαυτό στην πρώτη ποιητική του συλλογή «Τα βουκολικά και τα εγκώμια» (1917-1924), την τρίτη ενότητα καταλαμβάνουν οκτώ μεταφράσεις από τα «Ειδύλλια» του Θεοκρίτου και του Βίωνος, Κάτουλλος, Ήρινα και δύο γαλλικά τραγούδια. Το βιβλίο τυπώθηκε το 1934 από τον εκδοτικό οίκο Πέτρου Δημητράκου, όπως και το επόμενο, έξι χρόνια μετά, η συλλογή «Καθημερινές» (1923-1930). Υπήρξε βαθύς γνώστης της αρχαιοελληνικής και γαλλικής ποίησης και είχε ήδη εκδόσει, το 1923, τις «Στροφές» του Ζαν Μορεάς, μιά ποιητική μορφή που έγραψε στα γαλλικά και συγκέρασε στο έργο του την τελειότητα του νεοκλασικισμού, το πνεύμα του ρομαντισμού και προανήγγειλε το αισθητικό κίνημα του συμβολισμού. Ο Τέλλος Άγρας, όπως και η πλειονότητα των ποιητών και ποιητριών του Μεσοπολέμου, αναζητά, καθότι μονίμως φευγάτος και ονειροπόλος, το νόημα της ζωής στην ποιητική εννόηση της φύσης και της κα-

θημερινής ζωής. Έτσι, εστιάζει-επί παραδείγματι- σε εικόνες βροχής, λουλουδιών, θάλασσας, δρόμων. Προσπαθεί να αποτυπώσει-όπως διαβάζουμε στην ανάλυση της Έλλης Φιλοκύπρου- όχι μόνο την εξωτερική αλλά και την εσωτερική τους όψη: τη σύνδεσή τους με την ψυχή τη δική του ή άλλων, τις συμβολικές τους διαστάσεις, τις σκέψεις που γεννούν. Ο ποιητής σ’ όλα τα ποιήματά του είναι ένα άγουρο φρούτο και θέλει να παραμείνει τέτοιο. Αυτό που τον φοβίζει είναι ο χρόνος που περνάει και χαράζει πάνω στα πρόσωπα ρυτίδες. Πλήττει στην μεγαλούπολη, αφού αισθάνεται σαν να είναι εγκλωβισμένος από έναν θεό που μισεί, γιαυτό και εκδράμει εκτός του αστικού χώρου. Ο Τέλλος Άγρας κινείται στα τέρματα, εκεί που τερματίζουν οι συγκοινωνίες, μακριά από την ατμόσφαιρα της πολιτείας, εκεί όπου συνθέτουν την μουσική τους, την πρωϊνή ο κότσιφας και την βραδινή ο γκιώνης. Η ποίηση του αναδύει κάτι το παιδιάστικο, το αφελές, το λυπημένα αισιόδοξα και κάπως έτσι πρέπει να διαβαστεί. Το παιδί, το οποίο δεν ενηλιώθηκε ποτέ, ο οιονεί ενήλικας που έγινε όταν μεγάλωσε χωρίς να απωλέσει το συναίσθημα, αυτή την βουτιά στο τσάκισμα του πάθους. Ο Τέλλος Άγρας έρχεται από την εποχή που τα τραύματα άπαξ και εδημιουργούντο ήταν ανεπούλωτα, δεν έτρεχε η ζωή, όπως τρέχει σήμερα, βοηθούσης της τεχνολογίας. Οταν κάποιος ή κάποια μπάταρε, μπάταρε. Όταν ερωτευόταν και δεν έβρισκε ανταπόκριση, χανόταν μέσα στο ανεκπλήρωτο. Η Αθήνα ήταν πιό μικρή, οι συγγραφείς γνωρίζονταν μεταξύ τους, έγραφαν ο ένας για τα βιβλία του άλλου, προκαλούντο φιλολογικοί καυγάδες, δεν «έπεφτε καρφίτσα» στα ονομαζόμενα φιλολογικά καφενεία. Μέσα σε φτώχια, πολύ φτώχια οι περισσότερες και οι περισσότεροι, ούτε ένα πιάτο φαΐ. Κι όμως μέσα στην ένδεια άντεξαν, άλλοι λίγο κι άλλοι πολύ, και μεγαλούργησαν και άφησαν πίσω τους έργο, το οποίο ξανά και ξανά συζητιέται. Γιατί, αλήθεια, όλο και πιό συχνά τα τελευταία χρόνια, έχουμε μελοποιήσεις ποιημάτων, θεατρικές παραστάσεις, κινηματογραφικές ταινίες, λογοτεχνικά κείμενα που παίζουν είτε με εγκώμιο, είτε με την διακειμενικότητα; Τι μέταλλο διαθέτουν ο Καρυωτάκης, ο Άγρας, η Πολυδούρη, ο Λαπαθιώτης, ο Παπανικολάου, ο Ανθίας, ο Σκαρίμπας, ο Ουράνης, ο Φιλύρας; Ας κλείσουμε με το τετράστιχο του Τέλλου Άγρα: «Τώρα, που λείπεις κι αδειανή/τη μνήμη σου αγκαλιάζω,/έκανα την αγάπη σου/στοργή-και τη μοιράζω». Εκδοση πολυτελείας με υφσμάτινο σελιδοδείκτη και κουβερτούρα.

ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΜΠΑΣ

(1919-1965)

ΕΠΙΜ.-ΕΡΓΟΓΡ.-ΑΝΘ/ΣΗ: Χρήστος Δανιήλ Εκδόσεις Άγρα Σελ 320+32σελιδο εικονοφραφικό ένθετο Τιμή: 19,50€

Ο

φειλόμενη τιμή σ’ ένα ποιητή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς ο οποίος ξεχώρισε ανάμεσα σε άλλους ικανούς συνοδοιπόρους συνομήλικους, παλαιότερους και νεότερους. Ο Ανδρέας Καμπάς (1919-1965) πέθανε νέος σε ηλικία 46 ετών, στο Μόντε Κάρλο, έχοντας ζήσει μία έντονη ζωή, προς τα μέσα και προς τα έξω. Εμείς δεν μπορούμε να μην επαινέσουμε τον Σταύρο Πετσόπουλο των εκδόσεων Άγρα που τόλμησε σε δύσκολες εποχές να εκδώσει μια σημαντική ποίηση, η οποία –δυστυχώς τις περισσότερες φορές δεν πουλάει- και τον Χρήστο Δανιήλ, αυτό τον ακαταπόνητο μελετητή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς (Γιώργος Λίκος, Μάτση Χατζηλαζάρου) που όφειλε να βάλει τάξη –μάλλον- σ’ ένα χαοτικό αρχείο. Δεν είχε εκδώσει βιβλίο, ενόσω ζούσε, παρά μόνο σκόρπιες δημοσιεύσεις σε περιοδικά. Εναν χρόνο μετά τον θάνατό του, οι φίλοι ως οφειλόμενη τιμή στην μνήμη του τύπωσαν τα «Δέκα ποιήματα», τα οποία κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Ικαρος, Ετσι, για την ιστορία αν αναφέρουμε ότι στο Κολλέγιο ήταν συμμαθητής με τον Ανδρέα Παπαπνδρέου και γύρω από αυτή την εποχή, ακούει μαζί με τον αδελφό του μαρξισμό από τον Νίκο Κυριαζίδη. Γνωρίζεται με τον Νάνο Βαλαωρίτη, γίνονται φίλοι, και από εκεί και πέρα, μέσω του Ανδρέα Καραντώνη, γίνονται δεκτοί στο κύκλο των «Νέων Γραμμάτων». Η πρώτη εμφάνιση του Ανδρέα Καμπά στα νεοελληνικά γράμματα γίνεται στις 16 Ιουνίου 1939, στο «Νεοελληνικά Γράμματα», με το ποίημα «Περιμέναμε...». Λίγοι από τους πρώτους στίχους: «Περιμέναμε.../Περιμέναμε στο Σύνταγμα το βράδυ/ανάμεσα στις αδειανές καρέκλες και στο σβηστό το φως/περιμέναμε τις αγάπες». Ομορφάντρας -την μορφή του αποτύπωσε ο Γιάν-


νης Τσαρούχης-, συνδέθηκε με σημαίνουσες γυναίκες της λογοτεχνίας και της τέχνης -όπως με την Μάτση Χατζηλάζάρου και την Ναταλία Μελά-και μ’ όλο τον ανθό της ελληνικής διανόησης.. Ποιόν να πρωτοαναφέρουμε: Θράσο Καστανάκη, Οδυσσέα Ελύτη, Κώστα Αξελό, Μαργαρίτα Λυμπεράκη, Κώστα Παπαϊωάννου. Το ποιητικό έργο του Ανδρέα Καμπά αναπνέει ως ενιαίο σώμα, από το πρώτο μέχρι το τελευταίο ποίημα του. Γνήσιος ματωμένος λυρισμός από τις σφαίρες του τελευταίου μεγάλου πολέμου, λυρισμός και πάλι του μεταπολεμικού άγχους που κληρονόμησε ο επιζών άνθρωπος. Ομως θα επανέλθουμε.

του Μίλτου Σαχτούρη, τού Χρήστου Καπράλου ή του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή. Πουθενά ρητορία της επινοημένης λέξης, καθόλου αυτοβιογραφική φλυαρία, όλοι οι στίχοι έχουν την αξιοπρέπεια της κίνησης του νοήματος, και έχουν την βούληση να οδηγηθούν στην σιωπή, αυτή την μεγάλη μάννα της γέννησης του λόγου: «Εκεί μέσα έκρυβε όλα τα τοπία της ψυχής του στο μικρό/ξύλινο κουτάκι που είχε χαραγμένες απέξω τις λέξεις σιωπή/σιωπή σιωπή σιωπή» («Το κουτί»).

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ

Τα ποιήματα

Οι εχθροί και οι φίλοι μου Εκδόσεις Γαβριηλίδη Σελ. 71 Τιμή: 8,52 €

Ο

Λευτέρης Ξανθόπουλος είναι μιά ζώσα και ζωνυτανή προσωπικότητα των καιρών μας. Ο λόγος του και η πράξη του, ακεραιώνονται, γιατί είναι ο άνθρωπος πίσω από τον ποιητή και τον κινηματογραφιστή, που φυσάει συνέπεια σώματος και σκέψης. Η τελευταία ποιητική του συλλογή έχει ενσωματωμένη την προφορικότητα και την αποσπασματικότητα της καθημερινής ομιλίας, γιαυτό μέσα στο μικρόκοσμο που δημιουργεί, έχουμε αιφνιδιαστική αναγωγή στον μακρόκοσμο. Εκεί προσβλέπει ο ποιητής και τα ποιήματά, μικρές λάμψεις στο σκοτάδι, και αποσπασμένες εκλάμψεις, από μία νύκτια πεζοπορία στις υπώρειες ψηλών βουνών. Στιχουργικά ανασύρει τον δεκαπεντασύλλαβο από την κοίτη των δημοτιικών τραγουδιών, όμως την θεμελιακή ροή του τόνου, δεν την μιμείται αλλά την κραδαίνει μπροστά στα μάτια μας ως μνήμη, αν θέλετε μπορείτε να την πείτε ελληνική. Αυτή η μνήμη έχει τα χαρακτηριστικά του πατέρα ή της μητέρας, τού Νίκου Εγγονόπουλου ή

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΣΑΧΛΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΓΙΑΝΝΗΣ Κ. ΜΑΥΡΟΜΑΤΗΣ, ΝΙΚΟΛΑΟΣ Μ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΚΗΣ Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης Σελ. 269 Τιμή: 15,30€

Ο

Στέφανος Σαχλίκης, ο οποίος έζησε περί τα εξήντα χρόνια (1331-1391) είναι ο εκφραστής του πνεύματος του 14ου αιώνα, όταν η Κρήρη βρισκόταν υπό καθεστώς ενετοκρατίας. Πλούσιος καθότι φεουδάρχης, καταγόταν από ελληνική-βυζαντινή και ορθόδοξη οικογένεια, ανήκε επομένους στους κατακτημένους και καταπιεζόμενους. Εζησε μια συναρπαστική ζωή, εν πολλοίς σε κρεπάλη, αλλά ούτε αυτό μας ενδιαφέρει. Ο Κρητικός ποιητής επιβίωσε του χρόνου, γιατί ήταν ο «πρώτος επώνυμος Νεοέλληνας στιχουργός που είχε την πρωτοβουλία να εισαγάγει την ομοιοκαταληξία στον ελληνικό στίχο, αλλά ήταν χωρίς άλλο ένας ευφυής και πρωτότυπος δημιουργός, γνώστης της βυζαντινής και της δυτικής λογοτεχνίας του καιρού του και ικανός να αναδιαμορώνει προς το ευρηματικότερο, να διερεύνει και να εμπλουτίζει ό,τι δανειζόταν»-διαβάζουμε για την αποτίμηση στην εισαγωγή.

Οι ερευνητές εκτιμούν-γιατί τα βιογραφικά απουσιάζουν- γεννήθηκε στο Μεγάλο Κάστρο του Χάνδακα, στο σημερινό Ηράκλειο. Ασωτος από νέος, όπως μαρτυρούν οι πηγές, «έφαγε» όλη την περιουσία του και εν τέλει «έφαγε» και το κεφάλι του. Φυλακίστηκε, κατά πως λένε, εξαιτίας του δεσμού του με μιά χήρα ελευθέρων ηθών, την Κωταγιώταινα. Πολλά από τα έργα του, τα έγραψε, ενώ βρισκόταν στην φυλακή, από το 1370 ώς το 1371. Αναμενόμενο ήταν από τη σάτιρα του να περάσει γενεές δεκατέσσερις τις ελεύθερες ή εύθυμες γυναίκες, αλλά και να τους φτιάξει την εξιστόρηση μιας φανταστικής-τάχατες-οργιαστικής συνέλευσή τους: «Βουλή των πολιτικών», «Γκιόστρα των πολιτικών», «Το καταλόγιν της πόθας». Θέλετε να πάρετε μια γεύση; Είναι ιδιαίτερα τολμηρός, αν θυμηθούμε, πότε γράφτηκαν. Είστε έτοιμοι; «Εμάθαν οι πολιτικές, αφόντι γαμηθούσιν/γαμούνται και παγαίνουσιν ώστε να γροικηθούσιν/και απείν τες εγροικήσουσιν και απείν φανερωθούσιν,/τότες γυρεύγουν αφορμήν να τες ευλογηθούσιν». Ούτε οι φίλοι του απ’ ό,τι συμπαραστάθηκαν στον Στέφανο Σαχλίκη, γιαυτό τους κανόνισε κι αυτούς στο «Περί φίλων»-κι αυτό στη φυλακή γραμμένο. Αλλά ο ρεπόρτερ-ποιητής δεν άφησε γωνιά της φυλακής να μην την εξερευνήσει εξου και τα ποιήματα «Περί φυλακής», «Περί φυλακατόρων» και «Περί προσωπικού φυλακάτορα»-ορίστε μια πρώϊμη μαρτυρία για τις συνθήκες των φυλακών. Να συνεχίσουμε την ιστορία του φοβερού και τρομερού Κρητικού ή βαρεθήκατε; Πάντως, εμείς τη βρίσκουμε συναρπαστική. Μετά την αποφυλάκισή του, μάζεψε τα πράγματά του από την πόλη και απομονώθηκε στο χωριό Πενταμόδι, περίπου είκοσι χιλιόμετρα από τον Χάνδακα. Μην μπορώντας ν’ αντέξει...αυτός ο αριστοκράτης τους άξεστους χωρικούς, επανήλθε στο Κάστρο. Είχε κολλητό τον Βενετό δούκα, ο οποίος τον διόρισε δικηγόρο. Έτσι πήρε τα πάνω του ο γλεντζές και φυλακόβιος μποέμ, αν κι ούθτε τώρα αισθανόταν απόλυτα ικανοποιημένος. Γι’ αυτό συνέχισε να φράφει την αυτοβιογραφία του, με τον τίτλο «Αφήγησις παράξενος», ενώ δεν παρέλειψε να δίνει συμβουλές στο γιό ενός φίλου. Στις «Συμβουλές στον Φραντζισκή» τον συμβουλεύει να αποφεύγει αυτά που έκανε ο ίδιος: Ακουσον – άκουσον: να αποφεύγει τις άσκοπες νυχτερινές περιπλανήσεις («Τα νυκτογυρίσματα»), να μην μπλέκει με τυχερά παιχνίδια («Τα ζάρια») και να

65

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο


66

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο

μην σηκώνει ούτε το φρύδι του στις εύθυμες κυρίες του Χάνδακα ( τις «πολιτικές»). Σ’ όλα τα ποιήματα του χειρίζεται αριστοτεχνικά τον δεκαπεντασύλλαβο και σ’ ορισμένα την ομοιοκαταληξία, και-όπως εύστοχα- επισημαίνει ο Μ.Ι.Μανούσκας, ζωγραφίζει «με ειλικρίνεια και εαλισμό, που φτάνουν τα όρια του κυνισμού, αλλά και με σατιρικό οίστρο και περιγραφική δύναμη που προκαλούν τον θαυμασμό, τα διεφθαρμένα ήθη της κοινωνίας της εποχής και ιδιαίτερα τού υπόκοσμου της κρητικής πρωτεύουσας». Έκδοση πολυτελείας με υφασμάτινο σελιδοδείκτη και κουβερτούρα.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΣ

Μήνυμα αιισιοδοξίας

Εκδόσεις Ελίκρανον Σελ.105 Τιμή:12,72

Ο

ποιητής απ’ ό,τι δμαθαίνουμε ασκεί τη δικηγορία. Ενα δύσκολο επάγγελμα το οποίο όταν το κάνεις καλά, σου απορροφάει όλη την ενέργεια σου, χωρίς όμως καλύπτει την ψυχούλα σου. Ο Γιάννης Παρασκευόπουλος γράφει για την ψυχή του, αυτή την τυρρανισμένη, από τη βασανισμένη, αυτή τη ρημαγμένη, όταν η βιοτική μέριμνα αφήνει πίσω της ερείπια. Ομως, ιδού, η τέχνη της ποιήσεως με τα φάρμακα της τα θεραπευτικά, για να πάνε τα φαρμάκια κάτω. «Είναι ένα ταξίδι, μια προσπάθεια φυγής από τη ρουτίνα της καθημερινότητας, από τα βάσανα της», εξομολογείται ο ποιητής στον πρόλογό του. Συναισθηματιός λυρισμός, εύθραστος καθρέφτης ο εαυτός, σπάζει κομμάτια η καρδιά, κομμοτάκια γίνεται. Μια ευαίσθητη φωνή, σε δύσκολους καιρούς, ζητάει να ακουστεί. Κάποιος τονισμός στους στίχους από τον δεκαπεντασύλλαβο, δίνει στο αποτέλεσμα την αμεσότητα του στίχου που πάει να γίνει τραγούδι: «Δεν είναι απλά ερωτικό/φιλί είναι βγαλμένο/από τα φύλλα της καρδιάς/που χρόνια είχα φυλαγμένο».

ΞΕΝΗ ΠΟΙΗΣΗ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

WILLIAM SHAKESPEARE

ΧΑΡΗΣ ΒΑΛΑΒΙΑΝΟΣ

ΕΙΣ.-ΜΤΦΡ.: ΛΕΝΙΑ ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΥ Δίγλωσση έκδοση Εκδόσεις Gutenberg Σελ. 343 Τιμή: 15,50€

Φυλακές Λάντσμπεργκ, Νοέμβριος 1923-Δεκέμβριος 1824

Τα σονέτα

Τ

α εκατόν πενήντα τέσσερα σονέτα του Ουΐλιαμ Σέξπιρ (1564-1616) μεταφράζει σε κρουστό και αποτελεσματικό ως προς το ποιητικό νόημα δεκαπεντασύλλαβο, αυτή νέα προσπάθεια απόδοσης ενός κορυφαίου έργου. Τα πρώτα εκατόν είκοσι έξι απευθύνονται σ’ έναν νεαρό άντραεπί τους θέματος υπάρχει πλείστη όσοη παραφιλολογία-, ενώ τα υπόλοιπα στην μαύρη γυναίκα (black lady). Γράφτηκαν στο διάστημα από το 1591 έως το 1604-όλες οι χρονολογίες είναι κατάα\ προσέγγιση, όταν προβαίνουμε στο πότε έγραψε ο μεγάλος Άγγλος συγγραφέας. Ποιοί πρόγονοι «κρύβονται« πίσω ααπό τη σεξπιρική σονετογραφία; Πιθανότατα ο Οβίδιος των «Μεταμορφώσεων», ο Πετράρχης, ο Μιχαήλ Αγγελος, ο Ερασμος. «[...] Στον Σέξπιρ», επισημαίνει η μεταφράστρια Λένια Ζαφειροπούλου, «δεν είναι τόσο η τέχνη του ποιητή που θα το κάνει αθάνατο το ποίημα όσο η δύναμη του θέματός του, η ίδια η αξία του νεαρού φίλου Στο ερώτημα, γιατί να μεταφραστεί στον εθνικό στίχο ο Σέξπιρ, δίνει την ακόλουθη απάντηση: «[...] Κυρίως γιατί το μήκος αυτού του στίχου ,μου επιτρέπει να αποδώσω όδο το δυνατόν πιστότερα το εφιαλτικά πυκνό πρωτότυπο. Ο δεκαπεντασύλλαβος αποδίδει επίσης κάτι από το αβίαστο πληθωρικό και συχνάα ατημέλητο ύφος των σοννέτων και παραπέμπει υποσυνείδητα στα δικά μας αναγεννησιακά ακούσματα, τον Κορνάρο και τον Χορτάτση».

Το κρυφό ημερολόγιο του Χίτλερ Εκδόσεις Πατάκη Σελ. 542 Τιμή: 18,80€

Ε

πιτυχημένο από κάθε άποψη ανάγνωσμα, καθώς ξεφεύγει από την σύγχρονη ηθογραφία και τον ευπωλητισμό που μαστίζει την σύγχρονη ελληνική πεζογραφία. Ο Χάρης Βλαβιανός το χαρακτηρίζει υβριδικό λογοτεχνικό είδος-μεταξύ Ιστορίας και μυθοπλασίας- και το ονομάζει μυθοπλαστικό ντοκουμέντο. Ημερολόγιο που κρατούσε ο Χίτλερ από τους ερευνητές δεν έχει βρεθεί, εκτός από έναν τύπο ονόματι Κόνραντ Κουγιάου, ο οποίος αποδείχθηκε απλώς και μόνον ένας απατεώνας. Έτσι, το κόρπους του ημερολόγιου του Χίτλερ είναι όλο μια επινόηση του συγγραφέα του: αρχίζει με τη φυλάκιση του φιλόδοξου υποδεκανέα, μετά το αποτυχημένο «Πραξικόπημα της Μυραρίας», το οποίο αποπειράθηκε να κάνει το 1923 και ολοκληρώνεται τον Δεκέμβριο του επόμενου έτους, οπότε του δίνεται αμνηστία. Το αποτέλεσμα δείχνει ότι είναι προϊόν έρευνας, άρα δεν μπάζει νερά από άποψη τεκμηρίωσης. Βασίζεται εν πολλοίς στο βιβλίο-μίσους «Ο Αγών μου», που σημειωτέον γράφτηκε στη φυλακή. Βεβαίως και κρατούσε ημερολόγιο ο τότε υποψήφιος δικτάτορας, το οποίο όμως χάθηκε. Ο Βλαβιανός προτίμησε τον τίτλο «κρυφό» αντι για «χαμένο», διότι την ύπαρξή του κατά τη συγγραφή του στις φυλακές Λάντσμπεργκ, μόνον ο Ρούντολφ Ες γνώριζε την ύπαρξή του. Η πλάκα είναι ότι ο Χίτλερ ήθελε να παρουσιάζεται και ως πολιτικός στοχαστής, φιλόσοφος, πείτε


τον όπως θέλετε. Ο συγγραφέας μάς προτείνει να κρατάμε μικρό καλάθι, γιατί ό,τι παρουσίαζε ως δική του, πρωτότυπη σκέψη δεν ήταν τίποτα άλλο, «παρά οι κοινότοπες, επηρμένες ιδέες ενός φαντασιοσκόπου αρχομανούς, που δεν διέφεραν και πολύ από εκείνες που διατύπωναν διάφοροι αργόσχολοι εθνικιστές, ανάμεσα σε καπνούς από τσιγάρα και αναθυμιάσεις από αλκοόλ, στα καφενεία του Μονάχου, του Βερολίνου, της Βιέννης. Ετρεφε τυφλό μίσος για τους Εβραίους, τους κομμουνιστές, τους Ρώσους, και γενικότερα τους Σλάβους».

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ

Μίστερ Μπούλντογκ Εκδόσεις Λιβάνη Σελ. 224 Τιμή:14,90€

Έ

νας άτυπος ύμνος ή ένα κατά συνθήκην εγκώμιο στην σύγχρονη αθηναϊκή αλητεία, κάτι που χάθηκε, αφού τα στέκια δεν διαθέτουν πλέον μορφές σαν του Νίκου Καρούζου ή του Μιχάλη Κατσαρού-αν θέλετε. Ούτε όμως και νεότερους αυτών, όπως οι δύο μακαρίτες, ο Ηλίας Λάγιος και ο Νώε Παρλαβάντζας άτομα ιδιόρρυθμα και ιδιαίτερα που κάηκαν από τις φλόγες του προφορικού και του γραπτού λόγου τους. Μην ψάχνετε να βρείτε θέμα σ’ αυτό το μυθιστόρημα του ποιητή Γιώργου Κακουλίδη. Ολα είναι σε κάθε σελίδα ρέοντα, εκκεντρικά, λοξά, τίποτα δεν πατάει γερά στα πόδια του, γιατί ηχούν τραγελαφικά, καθόλου εύκολα, πάντως οδυνηρά, σωματοποιημένος πόνος, σταματημένη άναρθρη κραυγή στο πουθενά της ύπαρξης, όλα ρημαγμένα, γιατί ο παρελθόν χρόνος χάθηκε μαζί με την νεότητα και το επερχόμενο γήρας είναι σακί ασήκωτο. Εκκλησία στήνει ένας από τους ήρωες για να λατρέψει έναν θεό δικής του επινοημένης πίστης, μια καρικατούρα των επικλήσεων σ’ ένα θείο θεόκουφο, τυφλό, ανήμπορο να εκφράσει τον εαυτό του και καθόλου την εποχή μας.

ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΜΥΤΗΣΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΜΑΥΡΟΥΔΗΣ

Το κόκκινο τανγκό

Νίκος Ζαχαριάδης. Η άνοδος και η πτώση ενός ηγέτη Εκδόσεις Κέδρος Σελ. 568 Τιμή:17,50€

Η

τελευταία δουλειά του Κώστα Κουτσομύτη δεν είχε σκηνοθετική, αλλά συγγραφική υπογραφή. Τον περασμένο Μάρτιο, οπότε και πέθανε, αυτή η μυθιστορηματική ψυχογραφία για τον Νίκο Ζαχαριάδη βρισκόταν στη διαδικασία της έκδοσης. Από κοινού, με τον ιατρό-παθολόγο Ευάγγελο Μαυρουδή, αποπειράθηκαν να περάσουν από την καρφίτσα και την τρύπα μια από τις πιό αμφισβητούμενες φυσιογνωμίες της ελληνικής Αριστεράς, ο οποίος δέθηκε με το άρμα του Στάλιν και στη συνέχεια στο δημιούργημά του, τον σταλινισμό. Μετά τον αποτυχημένο δεύτερο Εμφύλιο που κράτησε από το 1946 ώς το 1949, κατέφυγε με τους αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού στη Σοβιετική Ενωση. Επί Χρουστσόφ και την ανποσταλινικοποίηση του κάθαρση, ο Ζαχαριάδης αποκαθηλώθηκε από το «εικονοστάσι» των «αγίων» και οδηγήθηκε κάτω από βαρύ ψυχολογικό κλίμα στην αυτοκτονία. Στην πόλη Σουργκούτ της Σιβηρίας έπεσαν οι τίτλοι τέλους για τον ισχυρό άντρα του ΚΚΕ, ενώ η αυτοχειρία παρέμεινε κρυφή επί δεκαοκτώ χρόνια. Το αποτέλεσμα διαβάζεται απρόσκοπτα, γιατί είναι κουρδισμένο μέχρι την παραμικρή του λεπτομέρεια, με βιογραφικά και εκτενή σχόλια στις τελευταίες σελίδες του. Το συγγραφιικό δίδυμο κρατάει αποστάσεις από τον οιονεί βιογραφούμενο, χωρίς να παίρνει ξεκάθαρη θέση, γεγονός που δεν το φορτώνει με ιδεολογικού ή συναισθηματικού τύπου αποτιμήσεις-γιαυτό αναπνέει. Παρακολουθούν την πορεία του από την 29η Μαΐου 1945, οπότε προσγειώνεται στο τότε Χασάνι (σήμερα Ελληνικό), μεγάλο μέρος επικεντρώνεται στην πρετοιμασία, την οργάνωση και την πραγματοποίηση του Δεύτερου Αντάρτικου και ολοκλη-

ρώνεται με την σοβιετική περίοδο, με κορυφαία στιγμή τη σύγκρουση της Τασκένδης. Στην μυθιστορηματική ψυχογραφία συμπλέκονται πλασματικά πρόσωπα με ιστορικά, όπως ο Νίκος Μπελογιάννης, ο Μάρκος Βαφειάδης, αλλά και οι δύο σύζυγοι που του έδωσαν τρία παιδιά, η Τσέχα Μάνια Νοβίκοβα και η Ρούλα Κουκούλου. Οπσωσδήποτε η συνεισφορά του Κώστα Κουτσομύτη είναι εμφανής, αφού χαρίζει στο κείμενο αφηγηματικό ρυθμό, σχεδόν κινηματογραφικό, χωρίς να χρησιμοποιεί τους σεναριακούς και εικονοληπτικούς ρυθμούς της κινηματογραφικής γραφής.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΑΜΑΛΟΥΚΑΣ

Ο κρυφός πυρήνας των Ερυθρών Ταξιαρχιών Εκδόσεις Κέδρος Σελ.552 Τιμή: 17,59€

Ε

να πρωτογενές αστυνομικό μυθιστόρημα, ενταγμένο στον κανόνα των εισαγόμενων μυθιστορημάτων του συγκεκριμένου είδους από τον σκανδιναβικό χώρο, με θέμα του την τρομοκρατία. Οι Ερυθρές Ταξιαρχίες που ταλάνισαν επί μακρόν την γειτονική χώρα, πρωταγωνιστούν σ’ αυτό το ογκώδες βιβλίο, το οποίο όμως διαβάζεται απρόσκοπτα. Γιατί περιέχει καλοστημένους και πειστικούς χαρακτήρες, ψυχολογία, αποδείξιμες ερμηνείες για τη συμπεριφορά των πρωταγωνιστικών προσώπων, δράση συμβατή με το περιεχόμενο χωρίς χολυγουντιανές κινηματογραφικές ακρότητες. Ενας στοχασμός πάνω στη βία, απ’ όπου κι αν προέρχεται , ένας προβληματισμός για τα προγενόμενα και τα επιγενόμενα της ιταλικής ευρωπαϊκής μητρόπολης, που έμαθε ότι οι κυβερνήσεις μπορεί να είναι αποτελεσματικές-ακόμη και με τα εγγενή προβλήματά τουςόταν είναι πολυκομματικές. Οι πρώτες σελίδες είναι καταιγιστικές, καθώς έχουμε την απόπειρα (αποτυχημένης) απαγωγής ενός

67

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο


68

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο

Ιταλού επιχειρηματία από ανεξάρτητο πυρήνα των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Ο Μαμαλούκας από το 1979, μ’ ένα χρονικό άλμα μάς μεταφέρει στα 2007, οπότε εξαφανίζεται ένας φοιτητής, ο οποίος εκπονεί πανεπιστημιακή εργασία, με θέμα την τρομοκρατική οργάνωση. Αφού ο αυτοδιαφημιζόμενος ντετέκτιβ, -ο οποίος δεν χάνει υποθέσεις-, υποχωρεί στην πρόταση να αναλαβει την υπόθεση, η αναζήτηση του νεαρού ανατίθεται σε δύο ερασιτέχνες του είδους. Ο ένας καμώνεται τον παλαιοβιβλιοπώλη, ενώ ο δεύτερος ρεμπελεύει, τρώγοντας από τα έτοιμα. Στο στόρι μπαίνει κι ένας συγγραφέας, αστυνομικών μυθιστορημάτων, φίλος του αναζητούμενου, και το πράγμα δένει απόλαυστικά. Σιγά-σιγά ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας ένα κουβάρι παράλληλων ιστοριών, οι οποίες συμπλέκονται όπως τα νήματα ενός υφαντού. Παντού κυριαρχεί η ατμόσφαιρα, καθώς τα πρόσωπα σε μια παγωμένη και μουντή Ιταλία, η οποία έμαθε να ζήσει με τα προβλήματα, δεν έπαψε όμως ποτέ να αισθάνεται και να το τονίζει ότι είναι δύο επικράτειες σ΄ένας κράτος: ο πλούσιος Βορράς και ο φτωχός Νότος.

ΤΕΥΚΡΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ

Σφαιρικά κάτοπτρα, επίπεδοι φόνοι Εκδόσεις Πόλις Σελ. 326 Τιμή: 16€

Δ

υό παράλληλες ιστορίες, δύο παράλληλοι εθνικοί βίοι της Κύπρου, τού τόπου καταγωγής του Τεύκρου Μιχαηλίδη. Στο πέμπτο μυθιστόρημά του, όπου και πάλι συγκεράζονται αριστουργηματικά η λογοτεχνία και τα μαθηματικά, έχουμε ένα ευανάγνωστο βιβλίο πλήρους λογοτεχνικότητας. Συντελούνται δύο φόνοι: ο ένας στις αρχές του 12ου αιώνα, υπό την κυριαρχία του νησιού από τον βασιλιά Ριχάρδο, τον επονομαζόμενο Λεοντόκαρδο και της συμβίας του, της βασίλισσας Βερεγγάριας της Ναβάρας. Ο άλλος, κατά τη δε-

καετία του ’50 υπό αγγλική κυριαρχία- και πάλι-, με πρωταγωνιστές μία Αγγλίδα βυζαντινολόγο, έναν Γάλλο παλαιογράφο και έναν Ελληνα μαθηατικό, γιό ενός κομμουνιστή εξόριστου στην Γυάρο. Κοινός τόπος το έργο «εγχειρίδιο της Οπτικής» (αραβικά: «Κιτάπ αλ Μαναζίρ») του Αραβα μαθηματικού από τη Βασόρα του σημερινού Ιράκ Ιμπν αλ Χαϊτάμ-γνωστός στη Δύση ως Αλχαζέν (π.965π.1040). Την πλοκή δένει και λύνει η γιάτρισσα ομού και ακόλουθος της Βερεγγάριας Δόνα Εστεφάνα, μαθήτρια του Αβερρόη (αραβικά: Ιμπν Ρουσντ) αναγεννησιακή μορφή των αραβικών γραμμάτων. Οι φανατικοί μουσουλμάνοι τον κατηγόρησαν για αιρετικό, έκαψαν το σπίτι και τη βιβλιοθήκη του και τον ανάγκασαν σε υποχρεωτική απομόνωση και ένδεια. Αυτή, λοιπόν, η Δόνα μεταφράζει το εγχειρίδιο για το καλό της και μέσα σ’ όλα προσπαθούν έναν γεωμετρικό τύπο που θα έχει σχέση, τον οποίο θα συναντήσουμε επτακόσια χρόνια μετά. Ο Τεύκρος Μιχαηλίδης χωρίς να έχει γράψει ακριβώς ένα βιβλίο εναντίον της αγγλικής αποικιοκρατίας, ωστόσο παίρνει θέση προς το τέλος, αλλά δεν θα στην πούμε. Πάντως περνάει τον συγγραφέα Λόρενς Ντάρελ, υπεύθυνο Τύπου και Πληροφοριών της βρετανικής διοίκησης Κύπρου από γεννεές δεκατέσσερις. Και δεν έχει άδικο...

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ PIERRE ASSOULINE

Ένας πύργος στη Γερμανία Ζιγκμαρίνγκεν Εκδόσεις Πόλις Σελ. 317 Τιμή: 16€

Ο

Πιέρ Ασουλίν βάζει βαθιά το μαχαίρι στο φιλοναζιστικό παρελθόν της Γαλλίας, και αρνείται να θεραπεύσει τις πληγές τις ανεπούλωτες, τις ξύνει και δείχνει ότι ακόμη είναι ανοιχτές. Μετά το μυθιστόρημα του «Ξενοδοχείο Λιτεσιά», επιστρέφει στο πεδίο του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, το οποίο παραμένει ανεξάντλητο ορυχείο στοχασμού για τον κανόνα της μεγάλης δυτικευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Ο δραματουργικός χώρος είναι -ιδιαίτερα συμβολικός-, αφού είναι ο πύργος της πριγκηπικής οικογέναις Χοεντσόλερν στο Ζιγκμαρίνγκεν του κρατιδίου της Βάδης-Βυρτεμβέργης. Θα μετατραπεί σ’ έναν πύργο «ανοχής», επί ένα οκτάμηνο, της δοσιλογικής κυβέρνησης του ήρωα του Πρώτο Μεγάλου Πολέμου, του στρατάρχη Πετέν. Ο Ασουλίν-κι εδώ έγκειται η πρωτοτυπία του-, μεταφέρει το θέμα του από τα εξωτερικά γυρίσματα της μεγάλης Ιστορίας, στα εσωτερικά μοτίβα της μικροϊστορίας. Παρακολουθούμε την εγκατάσταση του φιλοναζιστικού συνοθλεύματος και βλέπουμε, μέρα με την ημέρα, το πώς εκδηλώνονται οι φιλοδοξίες του κάθε μέλους αυτής της ειδεχθούς κατ’ όνομα πολιτικής ομάδας. Μέσα από τα μάτια ενός αθόρυβου παίκτη, του οινεί μπάντλερ Γιούλιους Στάϊν, ο οποίος δεν έχει δικαίωμα να σχολιάζει, όταν βρίσκεται μπροστά στα αφεντικά, κρατάει αυτή τη συνήθεια και με τους Γάλλους παρείσακτους-για άλλυς λόγους εννοείται. Προτιμάει τα παρασκήνια, όπου εκεί μπορείς ν’ ακούς, να βλέπεις και να γνωρίζεις τα πάντα, κι όταν πλέον έρθει ο καιρός, οι αποκαλύψεις πέ-


φτουν σαν ώριμα φρούτα κάτω από το δέντρο της οργής. Μόνον μπάτλερ δεν είναι το επάγγελμά του. Κάτω από την καλοσιδερωμένη υπηρεσιακή στολή, το όργανο της καρδιάς ερμηνεύει κλίμακες και συγχορδίες, αφού το κυρίως επάγγελμά του είναι μουσικός. Το εγκαταλείπει, όταν οι ναζί βάζουν χέρι και στην μουσική, την οποία χαρακτήριζαν εκφυλισμένη, όταν δεν συμφωνούσε με τα ακατανοήτου αισθητικής γούστα τους-πόσο μάλλον αν ήταν γραμμένη ααπό Εβραίους! Τότε σίγουρα, θα ήταν για πέταμα! Το μυθιστόρημα βρίθει αναφορών σε μουσικές συνθέσεις, γιατί η πααρτιτούρα λέγεται ζωή κι όλα μπορούν να ακουστούν από τους θορύβους της νύχτας μέχρι το περπάτημα του εντόμου πάνω στην κουρτίνα. Ο Ασουλίν καταφέρνει να παγιδεύσει τον αναγνώστη σε μια βρόμικη ιστορία, μπας και δεν δούμε να επναλαμβάνονταιι τα καμώματα του παρελθόντος. Ομως, στις μέρες μας τα παπαγαλάκια του ναζισμού επαναλαμβάνουν δυσοίωνα προμηνύματα...

JONATHAN COE

Αριθμός 11

ΜΤΦΡ.: ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΤΡΙΜΠΕΡΗ Εκδόσεις Πόλις Σελ. 528 Τιμή: 20€

Ο

Τζόναθαν Κόου συνεχίζει αυτό μου άφησε στην μέση, όταν ολοκλήρωσε το «Τι ωραίο πλιάτσικο!». Τότε χτιζόταν ο θατσερισμός με λίγη άχνη ξεδοντιασμένου λιονταριού από τα Φόκλαντ, ένας πολέμος ολίγων ημερών χάρη εντυπώσεων, που έδειξαν την έξοδο στην Μεγάλη Βρετανία από την κρίση-εννοείται την επικοινωνιακή. Τι θα είχε να αντιτείνει στις διεκδικήσεις των μεγάλων απεργιών η μακαρίτισσα Μάργκαρετ; Αυτό που ζούμε σήμερα στην Ελλάδα κι έχουμε μείνει με το στόμα ανοιχτό, χρειάστηκε να περάσουν τρεις δεκαετίες. Το κοινω-

νικό κράτος άρχισε από τότε να ξεθεμελιώνεται και ο κράτος πρόνοιας να φαντάζει σκέτη ονειροφαντασία. Στο νέο του βιβλίο, ο Βρετανός συγγραφέας στέκεται στην ανοσία που έχουμε πάθει έναντι των σατιρικών σχολίων στο δημόσιο χώρο και πως αυτά, -με τον εξυπνακίστικο τρόπο που εκφέρονται-έχουν γελοιοποιήσει τα νοήματα, συμπαρασύροντας στην αποδόμηση και τον πολιτικό λόγο. Δεν είναι λίγες και λίγοι, οι οποίοι έχουν κλείσει τους δέκτες της τηλεόρασης και έχουν πατήσει το οφ στο ραδιόφωνο. Όλα είναι προβλέψιμα σαν να έχουν μαγευτεί από τον αγώνα για επιβίωση, υπό το μαγικό ραβδάκι των διαφημιστικών μηνυμάτων, αυτά που κρατάνε το ίσο και χαλκεύουν τη φωνή του εκφωνητή... Στην ηλικία της ωριμότητας, οπότε έχει δει κάμποσες ταινίες ζωής, ο Τζόναθαν Κόου δεν βολεύεται με τη πολεμική, η οποία θα τού έδινε μια σωρεία δημοσιευμάτων, αφού οι δημοσιογράφοι συνήθως αφυπνίζονται, μόνον όταν μυριστούν αίμα και σπέρμα. Αντιθέτως, πάει με τα πανάρχαια υλικά της αφηγηματογραφίας να αλώσει το νόημα του κόσμου: την αλληλογορία, το μυστήριο, την ένταση των συναισθημάτων, την μεταφορά, τον υπερρεαλισμό, το θρίλερ της κομμένης ανάσας. Από την αρχή αρχη στέκεται στον μέχρι τώρα ανεξιχνίαστο θάνατο του επιθεωρητή όπλων του ΟΗΕ Ντέϊνιντ Κέλι και πως ο Τόνι Μπλερ τον αγνόησε, και συνετάχθη με τις δυμάμεις οι οποίες εισέβαλλαν στο Ιράκ. Αυτό το γεγονός δεν αποτελεί παρωνυχίδα –και δεν πρέπει να ξεχαστεί-σε μία χώρα που μεταλαμπάδευσε στα νέα έθνη-κράτη, όταν καταλάγιασε η τρέλα της αποικιοκρατίας, τη δημοκρατία και τον κοινοβουλευτισμό. Δύο πρόσωπα πρωταγωνιστούν και διά αυτών λέει ο Κόοου τα πράγματα με το όνομά τους. Η φιλόλογος Ρέϊτσελ, η οποία καταλήγει να παραδίδει ιδιαίτερα μαθήματα στε μια πάμπλουτη οικογένεια και η αφροβρεαννίδα Άλισον η οποία, αφού έχει χάσει το ένα πόδι της, επιλέγει την ομοφυλοφιλία και ζωγραφίζει τους απόκληρους. Φίλες και οι δύο από παλιά ζουν την ένταση του χρόνου που πέρασε, γιατί το παρελθόν δεν είναι ακριβώς νεκρό, είναι όμως παράξενα παλιώσει. «Αρχίζω να συνειδητοποιώ πως υπάρχουν άνθρωποι γύρω μας οι οποίοι εξωτερικά δείχνουν φυσιολογικοί, αλλά, όταν ξεκινάς να καταλαβαίνεις τι τους κινητοποιεί, βλέπεις πως δεν έχουν καμία σχέση με εμάς τους υπόλοιπους. Είναι σαν ανθρω-

ποιειδή ή ζόμπι ή κάτι παρόμοιο», ακούγεται το καυστικό σχόλιο της Ρέϊτσελ. Αντιστικτικά, η Άλισον είναι η περθωριακή για τις καθωσπρέπει βρετανικές εφημερίδες, γιατί είναι μαύρη, λεσβία και ανάπηρη. Την κατηγορούν για όλα τα προηγούμενα, καθώς δεν δήλωσε στην εφορία τα επίδόματα στέγης και αναπηρίας. Στη βιτρίνα του πολιτισμένου κόσμου εκτίθενται ωραία λόγια και νομοθετούνται δικαιώματα, όμως πίσω κεί όπου παρασκευάζονται αυτά τα δηλητηριώδη γλυκά, όλα είναι χημικά ψέμματα. Το σύνθημα «σεβασμός» που έχουν γραμμένο στις φανέλες τους οι ποδοσφαιριστές είναι μια ευχή για αφελείς, γιατί τα άλογα κούρσας ακριβοπληρώνονται και η διαφήμιση πανάκριβη...

ΣΟΡΖ ΣΑΛΑΝΤΟΝ

Ο τέταρτος τοίχος

ΜΤΦΡ.: ΛΙΝΑ ΣΙΠΗΤΑΝΟΥ Εκδόσεις Εστία Σελ.322 Τιμή: 19,50€

Ο

Γάλλος συγγραφέας, ο οποίος επί σειρά ετών εργάστηκε στην εναλλακτική εφημερίδα «Λιμπερασιόν», γνωρίζει -εκ των έσω- τουλάχιστον την ελληνική ιστορία της τελευταίας πεντηκονταετίας. Κι αυτό αποδεικνύεται ότι στις πρώτες εκατό σελίδες γίνεται αναφορά στην δικτατορία, στην εξέργεση του Πολυτεχνείου, στον Νίκο Ξυλούρη, στο σύνθημα «ΨωμίΠαιδεία-Ελευθερία». Το πρώτο μέρος είναι επικεντρωμένο στο Παρίσι της διαρκούς εξεργεσιακής περιόδου που πυροδοτήθηκε από τον Μάη του ’68. Σ’ ένα από αυτά τα αμφιθέατρα, τα οποία παίρνουν φωτιά από πολιτικές αντεγκλήσεις ακόμη και κατά τη δεκαετία του ’80, εμφανίζεται ο Ελληνοεβραίος Σαμουήλ Ασκούνης, ο οποίος περιγράφει τα γεγονότα της επταετίας ως αυτόπτης μάρτυρας. Η προσωπική του ιστορία πηγαίνει μακριά μέχρι το Ολοκαύτωμα των ομοθρήσκων του στα στρατόπεδα

69

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο


70

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο

συγκέντρωσης, όπου η εργασία απελευθέρωνε. Αλήθεια, τι ειρωνεία του Κακού! Μέσα στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης γνωρίζει τον Ζορζ, αιώνιο φοιτητή, ερασιτέχνη σκηνοθέτη, προσφάτως παντρεμένο με παιδί, ο οποίος εργάζεται βοηθός στο φοιτητικό κυλικείο. Ανάμεσα στον ώριμο δάσκαλο της ζωής και της τέχνης και στον νεότερο της συναισθηματικής διεκδικητικότητας, δημιουργείται σπινθήρας επικοινωνίας. Όταν, λοιπόν, ο Ασκούνης βρεθεί στα τελευταία του, χτυπημένος από καρκίνο, εμπιστεύεται στον πιστό συνομιλητή του την ιδέα ν’ ανεβάσει την «Αντιγόνη» του Ζαν Ανουΐγ στους παλαιστινιακούς καταυλισμούς στη Σάμπρα και στη Σατίλα, όπου έγινε η μεγάλη σφαγή των αμάχων από τον ισραηλινό στρατό. Ο Ζορζ, ο οποίος κινείται πολιτικά στα άκρα της Αριστεράς και είναι υπέρμαχος του παλαιστιναικού ζητήματος, δέχεται την πρόταση. Από κει πέρα, έχουμε την οργάνωση του εγχειρήματος, σε μία διεθνική, διαφυλετική και διαθρησκευτική συνύπαρξη. Οι ηθοποιοί δεν είναι επαγγελματίες, αλλά ερασιτέχνες: Παλαιστίνιοι, Χριστιανοί, Σουνίτες, Σιΐτες, Αρμένιοι, Χαλδαίοι. Ολοι αυτοί, οι μέχρι πριν ακόμη λίγες ώρες αντίπαλοι, στέκονται σαν φυσιογνωμίες, βγαλμένες από την ίδια την τραγωδία του πολέμου, που πρέπει όμως να ομονοήσουν υπέρ του κοινού καλλιτεχνικού αποτελέσματος. Αυτή τη υπέρβαση δοκιμάζει να θέσει στο τραπέζι του αναστοχασμού, ο Σορζ Σαλαντόν στο «Τέταρτο τοίχο» του-ο φανταστικός τοίχος που φτιάχνουν με το μυαλό τους οι ηθοποιοί, όταν βγαίνουν στο κοινό και δεν του έχουν ακόμη απευθύνει την πρώτη ατάκα του κειμένου. Αυτή τη σιωπή, προτού ακουστεί ο αρθρωμένος θεατρικός λόγος, την αναμονή των βλεμμάτων, όταν ετοιμάζεται να στηθεί ο κοινός βίος επί σκηνής, σφραγίζει την πρόθεση και εν τέλει την δικαιώνει του μυθιστορήματος.

HEVRE LE CORRE

Μετά τον πόλεμο

ΜΤΦΡ.: ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΥΚΙΑΣ Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου Σελ.576 Τιμή: 21,20€

Η

φιλοναζιστική κυβέρνηση του Βισί παραμένει το στίγμα του γαλλικού έθνους, αφού η μεταπολεμική κάθαρση μόνον κάθαρση δεν ήταν.

Αυτό υποστηρίζει, με τον τρόπο του νουάρ, ο Ερβέ Λε Κορ, σ’ αυτό το σκληρό βιβλίο, με την έννοια ότι λέει τα πράγματα με τ’ όνομά τους. Η γενέτειρα του Γάλλου συγγραφέα, το Μπορντό, μια πόλη καθόλου φιλήσυχη και «επαρχιακή», αφού στον καιρό τους έδρασαν με το πιό ανελέητο τρόπο οι γκεσταπίτες, οι οποίοι δεν άφησαν όρθιο ο,τιδήποτε εβραϊκό. Βρισκόμαστε στην δεκαετία του ’50 που έχει ανοίξει ο φάκελλος για την αυτοδιάθεση της Αλγερίας, με τον ηγέτη της Αχμέτ Μπεν Μπελάμ με σύμβουλο έναν δικό μας, τον Μιχάλη Ράπτη, γνωστό με το προσωνύμιο Πάμπλο.. Στο πρόσωπο του αδυσώπητου αστυνόμου Νταρλάκ, ο Ερβέ Λε Κορ, αναγνωρίζει τον χαρακτηριστικό εκπρόσωπο των γαλλικών σωμάτων ασφαλείας, τα οποία αφού έβαψαν τα χέρια τους με αίμα αθώων, κατά την διάρκεια του τελευταίου μεγάλου πολέμου, μετά την απελευθέρωση δεν τους κούνησε κανείς από τη θέση της. Κι όχι μόνο αυτό, εξακολούθησαν όλοι αυτοί οι τύποι να δρουν στην επιφάνεια της νομιμότητας, ενώ την ίδια στιγμή, ανέπτυσσαν τις καλύτερες σχέσεις με το περιβάλλον του υποκόσμου. Ο αντίποδάς του είναι ο νεαρός Ντανιέλ, τεχνίτης σε συνεργείο αυτοκινήτων, ο οποίος έχει γαλουχηθεί με τον γαλλικό πατριωτισμό για τη διατήρηση της βορειοαφρικανικής αποικίας της Αλγερίας στα χέρια των Γάλλων και στον φυσικό του διαχειριστή, τον αλγερινό λαλό. Που να ξέρει, όμως, τι τον περιμένει, όταν το στέλνουν στρατιώτη να πολεμήσει τους «μιαρούς» μουσουλμάνους και Άραβες. Οι Γάλλοι στρατιωτικοί δίνουν ρεσιτάλ ακαταπόνητης βαναυσότητας, θέλοντας να καταστείλουν τις εξεργέσεις των Αλγερίνων που σημειώθηκαν, ήδη, από περίπου τα μέσα αυτής της δεκαετίας, που πραγματεύεται το βιβλίο. Όλα αυτά που ζει στο πετσί του το πρώην αφελές «νήπιον», το μεταμορφώνουν σε έναν συνειδητοποιημένο πολίτη, καθώς διαπιστώνει ότι το γαλλικό πνεύμα και η γαλλική εθνική συνείδηση, δεν τίποτα άλλο, παρά μια εθνικιστική σούπα. Τελικώς ο Ντε Γκολ θα σταματήσει τον πόλεμο, αν και προσπάθησαν να τον δολοφονήσουν, οι υπερπατριώτες της συμφοράς. Η Αλγερία παρέμεινε ανε-

ξάρτητη επί τρία και μισό χρόνια, ώσπου οι στρατιωτικοί οι οποίοι δεν εχίαν νομή στην εξουσία, μετά την δικαίωση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα της Αλγερίας, έρριξαν τον Μπεν Μπελά και έθεσαν ταφόπλακα στο αυτοδιαχειριστικό πείραμα που επιχειρήθηκε (Σε άλλες σελίδες του περιοδικού μπορείτε να διαβάστε σχετικό θεματικό αφιέρωμα).

MANFRED DIERKS

Ρεβέκκα

ΜΤΦΡ.: ΧΡΥΣΑ ΜΠΑΝΙΑ Εκδόσεις Λιβάνη Σελ. 348 Τιμή: 14€

Γ

ερμανός ο συγγραφέας, ελληνικό το θέμα επικεντρωμένο στα αλγεινά δρώμενα τού δεύτερου μεγάλου πολέμου που γέμισε εκατομμύρια πτώματα την Ευρώπη και δημιούργησε τα αποτρόπαια στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η ερωτική σχέση ενός Γερμανού ναυτικούαποτυχημένου φοιτητή- και μιας Ελληνίδας που πρωταγωνίστησε στην Εθνική Αντίσταση είναι καμβάς πάνω στον οποίο στήνεται το μυθιστόρημα. Ο συγγραφέας έχει μελετήσει ενδελεχώς την εποχή, εξου και δεν τον πιάνουμε αδιάβαστο. Σας μεταφέρουμε ένα απόσπασμα από το βιβλίο: «Τι ήταν ο ΕΛΑΣ;» «Οι αντάρτες. Ο ΕΛΑΣ ήταν ο στρατός στα ελληνικά βουνά-ο λαϊκός στρατός. Μαχόταν εναντίον των Ιταλών και των Γερμανών και αργότερα εναντίον των Άγγλων». «Μα οι Άγγλοι δεν ήταν σύμμαχοί σας;» «Ήταν για καιρό. Μα ήταν αντικομμουνιστές. Και ο ΕΛΑΣ ήταν στρατός κομμουνιστών; Ήθελε τη λαϊκή δημοκρατία. Ο ΕΛΑΣ ήταν η μεγαλύτερη οργάνωση σε όλη την ελληνική αντίασταση. Έλεγχε τα πάντα, μπορούσε τα πάντα. Ήταν το μέλον της Ελλάδας. Με αυτόν μάχονταν παιδιά και γυναίκες. Ξέρεις πως...». [...]«Γέρεις πως καταλαβαίνει κανείς ότι ένας αγώνας είναι καλός και δίκαιος; Όταν γράφονται τραγού-


δια γι’ αυτόν. Κι όταν ο κόσμος τα χορεύει πριν πάει στη μάχη. Στον ΕΛΑΣ γράφτηκαν πολλά τραγούδια». Το πως φέρθηκε ο ΕΛΑΣ στους Ελληνες Εβραίους:: «Ξέρεις γιατί μπήκε στον ΕΛΑΣ ο Ισαάκ Αϊχεμπάουμ; Δεν ήταν κομμουνιστής. Ήταν ένας ηλεκτρολόγος από τη Θεσσαλονίκη, που είχε σπουδάσει στο Βερολίνο και είχε δουλέψει στην Ελλάδα για τη Siemens. Ο πατέρας του κατάγεται από το Λοτζ της Πολωνίας και με τον γάμο του μπήκε στην οικογένεια των Αλφάσι. Οι Αλφάσι ήταν οι πιό πλούσιοι καπνέμποροι της Θεσσαλονίκης. ΄Ωσπου μπήκε η Βέρμαχτ. Τότε οι Αλφάσι φτώχυναν πολύ γρήγορα και το ’43 έφτασαν στο Άουσβιτς. [...] Τον Ισαάκ Αϊχενμπάουμ τον έκρυψε ο ΕΛΑΣ στν Αθήνα. Από τότε ονομαζόταν Ματσάκης. Ο ΕΛΑΣ έσψσε πολλούς Εβραίους». Ο κατά συνθήκην Γερμανός ναυτικός, καταφθάνει στην Αλεξάνδρεια-κατά το 1957-κάποτε το κέντρο του αγνωστικισμού, αλλά και τα νεότερα χρόνια η πόλη, όπου έδρασαν και μεγαλούργησαν ο Καβάφης, ο Μπενάκης, η Δέλτα, ο Τοσίτσας. ΄Ωσπου με την άνοδο του Νάσερ στην εξουσία, οι Έλληνες ξεριζώθηκαν.Στο δυτικό λιμάνι της αιγυπτιακής πόλης, στο Κορνέ ζει η Ρεββέκα Καμίτση, που το μικρό της όνομα δίνει και τον τίτλο του μυθιστορήματος. Η ερωτική σχέση που δημιουργείται ανάμεσά τους, εκλύει ενδιαφέρον για το παρελθόν της Ελληνίδας Αντιστασιακού. Γιατί ο «ξένος» έχει να μάθει από αυτήν, καθώς συμετείχε σε μια κορυφαία αντισακιακή οργάνωση που υποχρέωσε όλο τον κόσμο να υποκλιθεί, άσχετα αν πέρασε από τις μυλόπετρες του αντικομμουνισμού, που έφεραν και τους «πάγους» του μεταπολεμικού Ψυχρού Πολέμου. Ο συγγραφέας διδάσκει Θεωρία Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Όλντεμπουργκ.

ΧΑΝΣ ΜΑΓΚΝΟΥΣ ΕΝΤΣΕΝΣΜΠΕΡΓΚΕΡ

Αναβρασμός

ΜΤΦΡ.: ΣΠΥΡΟΣ ΜΟΣΚΟΒΟΥ Εκδόσεις Εστία Σελ. 336 Τιμή: 18€

Τ

ρία χρόνια πριν από τα εννενήντα του, και αφού έχει διανύσει όχι μόνον ηλιακά αλλά και ποιοτικά μίαν μακρά και συναρπαστική ζωή, τύπωσε πρόπερσι στην Γερμανία, την αυτοβιογραφία του. Που δεν είναι ακριβώς αυτοβιογραφία, με

λεπτομέρειες επί προσωπικού, αν και περνάει κι αυτό, -η σχέση με την καταθλιπτική Ρωσίδα Μάσα που αυτοκτόνησε τη δεκαετία του ’90-όταν φωτίζει τις αναμνήσεις του. Θεμελιακά είναι ένα πολιτικό βιβλίο, η πολιτική διαθήκη του, η πολιτική του κληρονομιά στους επιγενόμενους. Εστιάζει κυρίως στην δεκαετία του ’60, κρίσιμη είναι αλήθεια, γιατί τότε ετέθησαν τα θεμέλια του πολιτικού μοντέλου της σοσιαλδημοκρατίας με την επίνευση της Δεξιάς, που αποτέλεσε έναν συγκερασμό των συμφερόντων της κυρίαρχης οικονομικά-άρα και πολιτικά-τάξης και των αιτημάτων των εργαζομένων. Το βιβλίο του Εντσενσμπέργκερ, κατά κύριο λόγο, καλύπτουν τρία ταξίδια, δύο στην τότε Σοβιετική Ένωση και ένα στην Κούβα. Στην πρώτη περίπτωση ως αριστερός συγγραφέας- ο οποίος δεν ήταν ακριβώς δικό τους-αλλά του αναγνώριζαν το αμφισβητησιακό του πνεύμα, στην δεύτερη ως θιασώτης και υπερασπιτής του κουβανικού μοντέλου. Αυτό που συνάγεται από την ανάγνωση των τριών κύριων ταξιδιών, είναι ναι μεν ο Γερμανός συγγραφέας τα αντιμετωπίζει με μπρεχτική αποστασιοποίηση, αλλά έτσι κι αλλιώς διακρίνεται στην εν γένει αντιμετώπιισή του τουλάχιστον μια εκ των προτέρων κριτική διάσταση, η οποία συνήθως φθάνει στην απόρριψη. Προφανώς και είχε ενημέρωση περί των τεκταινομένων πέραν του-κατά Τσόρτσιλ-σιδηρού παραπετάσματος, γιαυτό παρατηρούμε ότι είναι φορτισμένος αρνητικά για του τι πρόκειται να δει και να ακούσει. Σ΄όλη του την αφήγηση, από την οποία δεν απουσιάζουν τα στοιχεία της αλαμπουρνέζικης σάτιρας και του δηλητηριώδους χιούμορ, αυτό που επιλέγει ως κύρια αντίδραση, είναι προαποφασισμένο. Το ζωντανό ρεπορτάζ ενισχύει τις υποθέσεις εργασίας του, γιαυτό παρατηρούμε έναν άνθρωπο ο οποίος πλήττει και δεν βλέπει την ώρα να επιστρέψει στην Ευρώπη των πολλών και πολλαπλών επιλογών. Ας δούμε όμως ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα: Όταν στηνόταν το μεγάλο πολιτικό παιχνίδι διακυβέρνησης της Γερμανίας, με λιγότερους κοινωνι-

κούς κραδασμούς, χυμμετείχε ως ομιλών τον Οκτώβριο του 1966, σε διαδήλωση στο δημαρχείο της Φραγκφούρτης με σύνθημα «Η δημοκρατία σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης»: Η πολιτική κατάσταση είχε οξυνθεί σε τέτοιο βαθμό με τη δημιουργία ενός Μεγάλου Συνασπισμού, ώστε η χώρα είχε απομείνει χωρίς απολεσματική αντιπολίτευση. Η Χριστιανική Ένωση και οι Σοσιαλδημοκράτες είχαν μαγειρέψει τους λεγόμενους νόμους έκτακτης ανάγκης, μια απίστευτη αχρειότητα που εμείς δεν θέλαμε να αποδεχθούμε. Το «εμείς» ήταν μια εξωκοινοβουλετική μειοψηφία, που δεν αποτελούνταν από μερικές χιλιάδες φοιτητές, από πιστούς στη Μόσχα παλαιοκομμουνιστές και διάφορους χίπηδες. Υπήρχε ακόμα ένα φιλελεύθερο κομμάτι, κυρίως όμως μια ισχυρή πτέρυγα των συνδικάτων, που αντιστεκόταν. [...] Ήμουν ο ίδιος τόσο αηδιασμένος, ώστε χαρακτήρισα τη χώρα μπανανία και είπα: ‘‘Τρέμουν τα γόνατα όλων αυτών που είναι χωμένοι στο κυβερνητικό τους καταφύγιο!’’. Από αυτά δεν ανακαλώ ούτε λέξη. Άφωνος μπροστά στον «ρήτορα» Νικίτα Χρουστσόφ, κι ούτε λέξη από τους φιλοξενούμενους για την καταστολή της επανάστασης στην Ουγγαρία. Ούτε καν ο Ζαν Πολ Σαρτρ: [...]Γλωσσικά έχει την τάση να ανάγει τα άγνωστα στα γμωστά. Μονότονη φωνή, περιορισμένο λεξιλόγιο, μηδαμινή σύνταξη. Οι ρητορικές εξάρσεις τού κάθονται στον λαιμό και δεν πείθουν, κάτι που ο ομιλητ΄ς το αντιλμβάνεται αμέσως. Ακόμα και η αγανάκτησή του δεν έχει ζωηράδα, εκφράζεται σαν να του έρχεται για εκατοστή φορά στον νου. [...] Οι απόψεις του δεν είναι αναρίθμητες, αλλά είναι βέβαιος γι’ αυτές. Αμφιβολίες προκύπτουν σπάνια, αλλά γι’ αυτό ακριβώς είναι επικίνδυνες για τον αμφισβητία. Αυτό συμβαίνει μόλις ο οικοδεσπότης αρχίζει να μιλάει, προφανώς όχι εσκεμμένα, για την Ουγγαρία. [...] Μαζί μας κάθεται ο Σαρτρ, ο οποίος στους χαιρετισμούς των άλλων δεν προσέθεσε παρά μια σύντομη πρόταση που δεν έλεγε τίποτα». Και με τον Φιντέλ Κάστρο, πώς έγιναν τα πράγματα; Δεν τον αφήνει σε χλωρό κλαδί. Εξευτελίστηκε, λοιπόν, ο Κομαντάντε, όταν πίσω από την πλάτη του ο Κένεντι και ο Χρουστσόφ κατέληξαν σ’ ένα συμβιβασμό και οι σοβιετικοί ατομικοί πύραυλοι δεν εγκαταστάθηκαν ποτέ στο νησί της Καραϊβικής.

71

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο


72

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο

Ειρωνικά τον χαρακτηρίζει Παντογνώστη, -με πι κεφαλαίο- που δεν γνωρίζει όμως τίποτα από οικονομικά. Ιδού πως τον στολίζει τον Φιντέλ Κάστρο, ενώ δεν σέβεται ούτε την μνήμη του Τσε: Όπως οι περισσότεροι πολιτικοί ο Παντιγνώστης ήταν στα οικονομικά ζητήματα στούρνος. Τον εξόργιζε το ότι η οικονομία δεν έκανε ό,τι του κάπνιζε. Δυσκολίες να ανταποκριθεί στις περιστάσεις είχε και ο αξιολύπητος Ερνέστο Γκεβάρα, που ως υπουργός Οικονομίας ήταν υποχρεωμένος να ασχολείται πως φτιάχνει κανείς οδοντόκρεμα. Ως διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας όφειλε να περιφρουρεί ένα νόμισμα που δεν άξιζε ούτε το χαρτί στο οποίο ήταν τυπωμένο». Αφήσαμε για το τέλος, πάλι ένα κεντρικό γερμανικό θέμα: την τρομοκρατία της RAF και το ψυχογράφημα της Μάϊνχοφ και του Μπάαντερ. Κρατιέστε; Για την Ουλρίκε Μάϊνχοφ: [...]΄Ηταν μια πασίγνωστη και εριστική δημοσιογράφος, αλλά αυτό δεν της αρκούσε. Η θετή της μητέρα την είχε εμποτίσει με μια πρωτογενή μορφή του γερμανικού προτεσταντισμού που δεν καατάφερε ποτέ να αποβάλλει. Ήταν μοναχική, μια μοναχή χωρίς ηγούμενο. Τη λυπόμουν[...]. Κάποια στιγμή, αναζήτησαν καταφύγιο στο σπίτι του συγγραφέα, αλλά τους το αρνήθηκε, γιατί τον παρακολουθούσε η αστυνομία. [...] Από το επεισόδιο αυτό βγάζω το συμπέρασμα ότι η RAF δημιουρτγήθηκε κατά λάθος. Ο μοναδικός σκοπός της πρώτης ένοπλης δράσης του ήταν να απαλλαγεί ένας συνένοχος από δυο χρόνια φυλακή. Ούτε σκέψη κατ’ αρχήνγια ένα πολιτικό σχέσιο ή για μια στρατηγική σχετικά με τη μετέπειτα δραστηριότητα.[...] Και η σειρά του Μπάαντερ, που δεν έχει καλύτερη μεταχείριση από την Ουλρίκε, αφού κάνει ένα πέρασμα –που τον χαρακτηρίζει παπαδοκόρη- από τον Γκούντρουν ‘Ενσλιν, «που είχε κάνει φετίχ της τα όπλα και τα ανάλογα ρούχα»: [...]Αδιαμφισβήτητος ηγέτης αυτού του στρατού φαντάσματος ήταν ο αηδιαστικός Αντρέας Μπάαντερ, ένας δραπέτης λωποδύτης, που είχε δουλέψει ως φωτομοντέλο σ’ ένα περιοδικό για ομοφυλόφιλους και εκτός από τον εαυτό του αγαπούσε κυρίως τα γρήγορα αυτοκίνητα. Οι γυναίκες είχαν υποταγεί σ’ αυτόν άνευ όρων. Τους συμπεριφερόταν σαν μαστροπός[...].

MIGUEL DE UNAMUNO

Το μυθιστόρημα του Δον Σανδάλιο, σκακιστή

ΜΤΦΡ.-ΕΠΙΜΕΤΡΟ: ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Εκδόσεις Άγρα Σελ. 103 Τιμή: 9€

Σ

κακιστικό αφήγημα ή γίνεται το σκάκι η αφορμή να ειπωθούν κάποια άλλα πράγματα; Και τα δύο συνοδοιπορούν, γιατί αυτό σ’ το αφήγημα(;) του 1936 -και χρονιά θανάτου του Ουναμούνο-, που όλα στην Ισπανία είναι ασταθή, καθότι έχει ξεσπάσει ο Εμφύλιος Πόλεμος, όλα λέγονται στην πράξη. Και όσα δεν κατονομάζονται γίνονται μαύρα στοιχεία –η πράξη της γραφής-στο τυπωμένο κι όμως ατύπωτο βιβλίο της ζωής. Ο μισάνθρωπος αφηγητής –λάτρης του Φλομπέρ, ο παράξενος Δον Σανδάλιο γύρω από τον οποίο λειτουργεί και αναπνέει το κείμενο, αλλά και ο Φελίπε, ο φίλος του συγγραφέα-αφηγητή, συμπλέκονται τελικά στο ερώτημα: Τι είναι ο θάνατος; Κάτω από τις λέξεις αποστέλλει μηνύματα αυτός ο οποίος έχει εναγκαλισθεί την υπονοούσα σιωπή, γιατί είναι τέρας υπομονής. Ο Χάροντας. Σε μορφή επιστολών γράφεται αυτό το έξοχο και λεπτεπίλεπτο δράμα ακρίβειας και στοχασμού. «Πριν από λιγο καιρό», -σημειώνει ο συγγραφέαςπήρα ένα γράμμα από κάποιον άγνωστό μου αναγνώστη και, μετά, ένα αντίγραφο μέρους της αλληλογραφίας μου μ’ έναν φίλο του που του ιστορούσε τη γνωριμία του με κάποιον δον Σανδάλιο, σκακιστή, το οποίο και περιέγραφε». Έτσι σκηνοθετεί ο Ισπανός συγγραφέας ότι τάχατες παρέλαβε αυτή την αλληλογραφία, και μέσω αυτής του ζητάει ο ανώνυμος θαυμαστής του να γράψει ένα μυθιστόρημα πέραν του επικρατούντος ρεαλισμού. Τι σημαίνει, όμως, ο εγκλεισμός τον Δον Σανδάλιο στο παιχνίδι του σκακιού. Κάποια στιγμή σκάει

ο αφηγητής, αφού εδώ και μέρες του απευθύνει τον λόγο και δεν ακούει ούτε ήχο να βγαίνει από το στόμα του. « ‘‘Προβλήματα;’’, μού είπε. ‘‘Δεν μ’ ενδιαφέρουν τα προβλήματα. Ας περιοριστούμε σ’ αυτά που μάς θέτει το ίδιο το παιχνίδι, κι ας μην ψάχνουμε γι’ άλλα’’». Ας περιοριστούμε σ’ αυτά που καταλαβαίνει η καθεμία και ο καθένας από αυτό το ουναμουνικό αποτύπωμα και να μην ψάχνει γι’ άλλα.

SEBASTIAN FAULKS

Μια πιθανή ζωή

ΜΤΦΡ.: ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΑΡΟΥΞΗΣ Εκδόσει Λιβάνη Σελ. 367 Τιμή: 15€

Ο

Σεμπάστιαν Φοκς είναι ο συγγραφέας του οποίου του ζητήθηκε να κληρονομήσει το πνεύμα του Ίαν Φλέμινγκ. Με το «Χορεύοντας με το Διάβολο» (εκδόσεις Ωκεανίδα) ανάστησε τον Τζεϊμς Μποντ και έγινε, κατά κάποιο τρόπο, ο πατριός του. Όμως δεν ζει αποκλειστικά με τα τζεϊμςμποντικά καύσιμα, αλλά θεωρείται ο Βρετανός, ο οποίος καταφέρνει να έχει εκατομμύρια αναγνώστες σ’ όλο τον κόσμο. Με την ολοκλήρωση της «Γαλλικής Τριλογίας» του, το τελευταίο μέρος της μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο, η θετική γνώμη για το έργο του λειτούργησε πολλαπλασιαστικά. Σ’ αυτό το μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε, το 2012, αφηγείται πέντε παράλληλες ανθρώπινες ιστορίες: από τη βικτοριανή εποχή, στα ναζιστικά στρατόπεδα της Πολωνίας, και από τη δεκαετία του ’60, στο σήμερα των δικτύων. Πίσω από το αφηγηματικό υλικό του, ο ανθρωπισμός πράττει το έργο του. Ο συγγραφέας παίζει κυρίως με την μνήμη, αυτή η μαυλίστρα του παρελθόντος και η δημιουργός του μέλλοντος, με τις επιθυμίες, με τους φόβους, με την απληστία μας. Θετικά και αρνητικά συνασιθήματα, δύο πόλοι προς σύνθεση.


ΔΟΚΙΜΙΑ W.H.ABRAMS

Τι είναι μια ανθρωπιστική κριτική;

ΜΤΦΡ.-ΕΠΙΜ.: ΑΡΗΣ ΜΠΕΡΛΗΣ Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης Σελ. 97 Τιμή:11€

Π

έρσι τον Απρίλιο μιά μεγάλη μορφή των αμερικανικών και των παγκόσμιων γραμμάτων, ο διακεκριμένος μελετητής του ρομαντισμού και επιμελητής της φερώνυμης ανθολογίας αγγλικής λογοτεχνίας των εκδόσεων Νόρτον, ο Μέγερ Έντουαρντ Εϊμπραμς δεν υπήρχε πιά. Είχε διανύσει πάνω από εκατό χρόνια, μιάς γεμάτης ζωής, προσωπικής και επαγγελματικής, αυτός ο γιός Εβραίων από την Ανατολική Ευρώπη. Είχε γεννηθεί το 1912 και ζούσε στην Ιθάκη της Πολιτείας της Νέας Υόρκης. Το 2013, ο Αμερικανός πρόεδρος Μπάρακ Ομπάμα του είχε απονείμει, σε τελετή στον Λευκό Οίκο, το Εθνικό Μετάλλιο Ανθρωπιστικών Επιστημών. Το βιβλιαράκι που κρατάμε στα χέρια από κάθε άποψη κομψό, το πέμπτο εξαιρετικής σειράς «Minima», περιλαμβάνει το δοκίμιο «Τι είναι μιά ανθρωπιστική κριτική;». Είναι η εναρκτήρια ομιλία του Εϊμπραμς στο συμπόσιο με τίτλο «Ο αυτοκράτορας ντυμένος ξανά: Κριτική της κριτικής θεωρίας», που πραγματοποιήθηκε, το 1992, στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα. Στο συμπόσιο έλαβαν μέρος πρώτα ονόματα της κριτικής της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας, του ανοιχτώς σκέπτεσθαι: Τζον Σέαρλ, Ιχάμπ Χασάν, Ντέιβιντ Λέμαν, Ρίτσραντ Λέβιν. Θέμα του συμποσίου ήταν να περάσει από το μικροσκόπιο του ελέγχου τις μεταστρουκτουραλιστικές θεωρίες, στις οποίες η πιό προβελημένη και εν τέλει επικρατούσα, ακούει στο όνομα αποδόμηση. Ο Εϊμπραμς από τη φύση του διαλλακτικός, διδακτικός και μεθοδικός, παρέβλεψε την πολεμική, και προσπάθησε να αποδείξει γιατί οι σύγχρονες θεωρίες, όταν εφαρ-

μόζονται στην λογοτεχνική κριτική, είναι ανεπαρκείς. Έτσι, ένα μεγάλο μέρος αυτού του δοκιμίου καλύπτει η περιγραφή του αντιανθρωπισμού των μεταστρουκτουραλιστών (Κλοντ Λεβί-Στρος, Ρολάν Μπαρτ, Μισέλ Φουκό, Ζαν Ντεριντά, Πολ ντε Μαν), που χαρακτηρίζεται από αμφισβήτηση έως και ξεθεμελίωμα εννοιών και αναφορών της παραδοσιακής σκέψης, όπως: «άνθρωπος», «ανθρώπινος», «το υποκείμενο», «υποκειμενικότητα», «το πρόσωπο», «το εγώ». Στο ερώτημα «Τι είναι μια ανθρωπιστική κριτική;», ο Εϊμπραμς απαντάει «ανθρώπινα»: «[...] Είναι η κριτική που ασχολείται με λογοτεχνικά έργα που έχουν γραφεί από ανθρώπους, για ανθρώπους και μιλούν ανθρώπους και ανθρώπινα ζητήματα». Ξεκάθαρα πράγματα.

RICHARD SENETT

Δυό δοκίμια για την εξορία

ΜΤΦΡ.: ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΟΥΛΤΑΝΗΣ ΕΠΙΜ.: ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης Σελ. 145 Τιμή:12€

Ο

Ρίτσαρντ Σένετ, καθηγητής του Πανεπιστήμιου της Νέας Υόρκης και του Λόντον Σκουλ οφ Εκονόμικς, ερευνά πληθυντικά, αφού συγκεράζει στο έργο του εθνογραφία, Ιστορία και κοινωνιολογία. Σ’ αυτό εδώ το βιβλιαράκι (το έβδομο στη σειρά «Minima») παρουσιάζει δύο δοκίμια, στα οποία εξετάζει τι σημαίνει να είσαι ξένος. Το πρώτο ανατρέχει στη Βενετία των αρχών του 16ου αιώνα, τότε που η πόλη γίνεται η έδρα μιας παγκόσμιας εμπορικής αυτοκρατορίας. Τι ακριβώς συνέβη; Οσοι πήγαν να εργαστούν εκεί, Ελληνες, Εβραίοι, Γερμανοί, Τούρκοι, αισθάνονταν ξένοι ή μάλλον τους προσκαλούσαν αισθήματα ξενότητας. «Πώς να καταφέρεις να φτιάξεις μια ζωή σε έναν εχθρικό τόπο; Αναρωτήθηκα γι’ αυτό όταν πρωτοεπισκέφθηκα το εβραϊκό γκέτο της Βενετίας τη δεκαετία του 1960. Τα σιωπηλά άδεια νησιά που αποτελούν το γκέτο τα στοίχειωναν ακόμη οι

διωγμοί και οι μαζικές δολοφονίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου». Αυτό το ερώτημα απαντιέται αριστοτεχνικά και φθάνει σ’ ένα ισοϋψές συμπέρασμα: «Οι Εβραίοι της Βενετίας διέθεταν δικαιώματα λόγου και χωρικά δικαιώματα, τα οποία εν τούτοις δεν τους ενσωμάτωναν στις κωδικοποιημένες λειτουργίες της πολιτείας. Τα δικαιώματα των Εβραίων ήταν δικαιώματα ανοχής, όχι νομιμοποίησης». Το δεύτερο δοκίμιο του Ρίτσαρντ Σένετ περιστρέφεται γύρω από τη ζωή του Αλεξάντερ Χέρτσεν, Ρώσου μεταρρυθμιστή από τους μεγαλύτερους του 19ου αιώνα, ο οποίος πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στη Βρετανία. Τι απάντησε στην πράξη ο Χέρτσεν στο «δεν με θέλετε εσείς;» Ταυτίστηκε με τον εκτοπισμό, δεν τον μαχόταν, κι έτσι συμφιλιώθηκε μαζί του. «Και αυτό ακριβώς τον καθιστά μοντέρνο», αποφαίνεται ο Αμερικανός πανεπιστημιακός. Το θέμα των δύο δοκιμίων είναι το ίδιο, η ανάπτυξή τους είναι διαφορετική: «Το πρώτο είναι μιά καθαρή ιστορική αφήγηση, το δεύτερο είναι περισσότερο ένα πείραμα πάνω στο πως μπορεί να συνδεθεί η ζωή ενός ανιθρώπου-μια ζωή αφιερωμένη στην πολιτική-με τις καλλιτεχνικές πρακτικές».

ΡΕΖΙΣ ΝΤΕΜΠΡΕ

Εγκώμιο των συνόρων

ΜΦΡ.: ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ Εκδόσεις Εστία Σελ. 104 Τιμή: 18€

Κ

άποτε ήταν ο εν όπλοις σύντροφος του Τσε Γκεβάρα και καταδικάστηκε από στρατοδικείο της Βολιβίας, σε κάθειρξη τριάντα ετών. Δεν άργησε να συνδεθεί ως φίλος με τον Σαλβαδόρ Αλιέντε, ενώ επί κυριαρχίας του Φρανσουά Μιτεράν, κράτησε τη θέση του συμβούλου. O άλλοτε διεθνιστής και πολέμιος των συνόρων, έκανε εντυπωσιακή στροφή στα προτάγματα της νεότητας του. Σ’ αυτή του τη διάλεξη που δόθηκε πριν έξι χρόνια, στην Γαλλοισπανική Ετσία του Τόκιο,

73

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο


74

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο

που οργάνωσε το Ίδρυμα Τρέιγ, αιτείται την επαναφορά των συνόρων στην Ευρώπη! Καθόλα αιρετική άποψη, αν σκεφτούμε ότι με τη ροή των προσφύγων και των μεταναστών, έχουν σηκωθεί τείχη και τοίχοι σε πολλές χώρες της «πολιτισμένης» Ευρώπης. Οι πρώην αποικίες ζητούν την δικαίωσή τους, -κι όσο αυτή δεν έρχεται-, θα έχουμε το ένα τρομοκρατικό χτύπημα μετά το άλλο, για δίκαια αιτήματα του παρελθόντος. Για τα οποία επιλέγονται η αιματοχυσία για ποταμούς αίματος που έχουν χύσει στις χώρες των απεγνωσμένων οι πρώην αποικιοκράτες. Ετσι, ενώ η Ενωμένη Ευρώπη οραματιζόταν τουλάχιστον στο ξεκίνημά της, μια συνομοσπονδία κρατών, σήμερα έχει επανέλθει ο εθνικιστικίς μονόλογος για το έθνος-κράτος, με την πιό ακραία μορφή του, την Ακροδεξιά. Φοβόμαστε ότι δεν θ’ αργήσουμε να βλέπουμε συστηματικά ομάδες με στρατιωτική ένδυση να ξυλοκοπούν και να δολοφονούν τον/την οποιο/οποιαδήποτε ανυποψίαστο/η ξένο/η, που δεν τους αρέσει ο χρώμα τους, η γλώσσα που μιλούν ή η θρηκσεία στην οποία πιστεύουν. Η απόφανση από την πρώτη κιόλας αράδα της ομιλίας του είναι τόσο απόλυτη που αποκλείει τον οποιαδήποτε διάλογο: «Μια βλακώδης ιδέα γοητεύει τη Δύση: η ανθρωπότητα, που δεν είναι σε σωστό δρόμο, θα τα πήγαινε καλύτερα αν δεν υπήρχαν σύνορα». Σε άλλη σελίδα επιμένει στο ίδιο μοτίβο, μπερδεύοντας στην επιχειρηματολογία του το γιανκ και το γιν το απολλώνειο με το διονυσιακό. «Τα σύνορα επιβιώνουν παρά τις μεταμορφώσεις τους. Ακαταμάχητα, γιατί διεγείρουν ευχάριστα τη σκέψη, αφού κάθε συμβολική κατηγοροποίηση ενός χάους ή ενός συνονθυλεύματος περνάιει πάντοτε από ένα παιχνίδι αντιθέσεων». Αλλού πιό κάτω, πάντα με λυρισμούς παρμένους βιαστικά από την ελληνική μυθολογία: «Δεν θα ξεμπερδέψουμε ποτέ με τα σύνορα, γιατί είναι συνυφασμένα με τον κανόνα δικαίου΄ακόμη κι όταν παίρνουν την πένθιμη μορφή της Στυγός και του βαρκάρη Χάροντα που οδηγεί τους νεκρούς στην άλλη πλευρά του ποταμού, παραμένουν ευχάριστα να ζεις εντός τους». Προς το τέλος της διάλεξής του προσπαθεί να κάνει πνεύμα: «Κάθε σύνορο, όπως το φάρμακο είναι γιατρικό και δηλητήριο. Άρα, υπόθεση δοσολογίας. Μακάρι να μπορέσουν οι εν ενεργεία διαχειριστές μας, που ρέπουν στην κωμωδία της γειτνίασης και την

προσποίηση των γυάλινων τοίχων, να φανούν τουλάχιστον αξιοπρεπείς φαρμακοποιοί, εάν η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ανάγεται σε μια χημεία που τους ξεπερνάει». Ο ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΑΡΙΟΣ σηκώνει τα χέρια...

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΖΩΙΟΠΟΥΛΟΣ

Μεγαλοφυείς και αδικοχαμένοι Αυτοί που αγαπούσαν οι θεοί

Εκδόσεις Αρμός Σελ. 524 Τιμή:20 €

Κ

αλογραμμένες μικρο-βιογραφίες κυρίως επιστημόνων, καλλιτεχνών, συγγραφέων, πολιτικών, οι οποίοι/ες, παρά το σύντομο του βίου τους ο καθείς και η καθεμία διέπρεψαν στο πεδίο που αφιερώθηκαν. Τριάντα τρία πορτρέτα συνάχτηκαν σ’ αυτό τον ογκώδη τόμο που διαβάζεται ευχάριστα, αφού οι γνώσεις γύρω από το πρόσωπο, ενσωματώνονται πρωτίστως στην αποτελεσματικότητα της αφήγησης, χωρίς περιττές λεπτομέρειες και χωρίς την ξηρότητα ενός βιογραφικού λεξικού. Γιατί τριάντα τρεις οι επιλογές κι όχι πενήντα τρεις ή εκατόν τρεις; «Η μητέρα μου Αλεξάνδρα, πρακτικά αναλφάβητη ιη ίδια, μου έλεγε όταν ήμουν μικρός, ότι ο Ιησούς Χριστός, ο Μέγας Αλέξανδρος και ο Αθανάσιος Διάκος πέθαναν και οι τγρεις στα 33 τους χρόνια». Ωστόσο, παρά την παιδική ανάμνηση από την μητέρα του δεν έγραψε για τους δύο πρώτους. Προκρίθηκαν ο Κώστας Καρυωτάκης, η Μαρία Πολυδούρη, ο Ιωάννης Αλταμούρας, ο Ιουλιανός, ο Άγις Δ΄, ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης, ο Νικόλαος Γαλάτης, ο Φιλικός-από τους δικούς μας. Και από τους ξένους, ανάμεσα σε άλλους: η Σίλβια Πλαθ, ο Φραντς Σούμπερτ, ο Τζίμι Χέντριξ, ο Τζον «Τζακ» Ριντ, ο Τζέϊμς Ντιν, ο Νέρων, η Εύα Περόν, ο ΣενΖιστ, η Ποκαχόντας. «Στο παρόν δοκιμιακό έργο μιλώ για ανθρώ-

πους-εξηγεί ο Παντελής Ζωιόπουλος-που ενδαρκώνουν μεγάλη αποφασιστικότητα, σοφία και θάρρος. Η δύναμη και η ευαισθησία τους συγκλίνουν σε ένα υψηλό σημείο και είναι ανένδοτοι για τις αξίες τους. Κάπως έτσι γεννώνται τα μεγάλα έργα και τα αληθινά. Μιλώ για αυτούς που κατόρθωσαν να απαγκιστρωθούν νωρίς από το ‘‘συνηθισμένο’’. Που έδειξαν ότι έρχονταν από αλλού». Ο Παντελής Ζωιόπουλος, είναι καθηγητής Γεωπονίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ΄Εχει ασχοληθεί επισταμένως με τον Θεόφιλο. Τα δύο τελευταία βιβλία του: «Η τρέλα στο πιάτο μας» και «Δυό λεπίδες χλόης» (εκδόσεις Αρμός).


ΘΕΑΤΡΟ ΟΣΚΑΡ ΟΥΑΪΛΝΤ

Σαλώμη. Μονόπρακτη τραγωδία

ΕΙΣΑΓ.-ΜΕΤΑΓΡΑΦΗ: ΧΑΡΑ ΣΥΡΟΥΘΑΝΑΣΗΣ ΤΡΙΑΡΙΔΗΣ ΕΠΙΜ.: ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΡΙΑΡΙΔΗΣ Τρίγλωσση έκδοση με δεκαέξι σχέδια Του Όμπρεϊ Μπίρντσλεϊ Εκδόσεις Gutenberg Σελ. 228 Τιμή: 14€

Η

«Σαλώμη», η μονόπρακτη τραγωδία του Όσκαρ Ουάϊλντ (1854-1900), συμπύκνωση της λογοτεχνίας της παρακμής, είναι από θεατρικά έργα του Ιρλανδού συγραφέα που ανεβαίνει συχνότερα στη σκηνή. Μάλιστα, σύμφωνα με τον βιογράφο του αισθητιστή συγγραφέα πρπφητεύει, κατά κάποιον τρόπο, το Θέατρο του Παραλόγου. Το στόρι το παίρνει από τα δύο Ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης, το Κατά Μάρκον και Κατά Ματθαίον, όπου όμως σ’ αυτά δεν κατονομάζεται η κόρη του Φίλιππου Ηρώδη και της μοιχαλίδος Ηρωδιάδος. Το όνομα της το βρίσκουμε φαρδύ πλατύ στον Εβραίο λόγιο του 3ου μ.Χ. Φλάβιο Ιώσηπο. Το έργο εκδόθκε στα γαλλικά τον Φεβρουάριο του 1893 και επρόκειτο ν’ ανέβει στο θέατρο, με πρωταγωνίστρια τη Σάρα Μπερνάρ, ιδέα που ουδέποτε υλοποιήθηκε. Το θεατρικό θα κυκλοφορήσει στ’ αγγλικά, ένα χρόνο μετά: η αρχική μετάφραση έγινε από τον μοιραίο Άλφρεντ Ντάγκλας, καθώς όμως το αποτέλεσμα δεν ικανοποιούσε τον Ουάϊλντ κάθησε και ξαναμετάρασε άπαν το έργο. Κατά τους μεταφραστές, οι οποίοι έπραξαν τα πρέποντα, η «Σαλώμη» είναι «το αιμορραγικό διαμάντι του Ρομαντισμού. Ο (αρχετυπικός πλέον) τρόπος που διαχειρίζεται το σύμπλοκο επιθυμίας, προσδοκώμενης ηδονής, (αυτο)θυσίας και θανάτου καθιστά το έργο το σαφώς σημαντικότερο λογοτεχνικό κείμενο του αισθητισμού και ένα από τοα εμβληματικότερα λεργα ολόκληρης της δυτικής λογοτεχνίας».

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΧΑΡΗΣ ΜΙΧ. ΚΟΥΤΕΛΑΚΗΣ

ROLLO MAY

Θέατρο και μεταλλωρύχοιμεταλλουργοί

ΕΙΣ.: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ Δεύτερη έκδοση Εκδόσεις Αρμός Σελ. 559 Τιμή: 20€

Η ανάδυση της αρχαίας τραγωδίας από τα ορυχεία

T

Εκδόσεις Καρδαμίτσα Σελ. 222 Τιμή:22,26 €

ο εγχείρημα του Χάρη Μιχ. Κουτελάκη, δρ. αρχαιολογίας και ιστορικού, κάλλιστα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια περιπέτεια στο παρελθόν της ελληνικής γλώσσας και στις νοηματοδοτήσεις της. Κυρίως μας προκαλεί να σκεφτούμε όχι από την πεπατημένη της παράδοσης, υποστηρίζοντας ότι αρχαία τραγωδία αναδύθηκε, σαν «μαύρο» δράμα, από τα ορυχεία του Θορικού, της Ελευσίνας και των Δελφών. Τεράστια η προσπάθεια του συγγραφέα να ενσωματώσει την ογκώδη βιβλιογραφία επί τους θέματος και να δώσει την δική του πρωτότυπη ανάγνωση στο αθηναϊκό δράμα. Τι θέλει να θέσει πάνω στην επιστημονική τράπεζα; Οτι ο Διόνυσος ήταν ο θεός τών θεών των ανθρώπων που έσκαβαν κάτω από την γη γιά να πλουτίσει η Αθηναϊκή Δημοκρατία. Οι μεταλλουργοί και οι μεταλλωρύχοι –καθότι εργαζόμενοι των εγκάτων-ανακάλυπταν στη θεϊκή φύση του την αναγέννηση κάθε χρόνο της Φύσης. Γεγονός, έστω και μυθολογικό και συμβολικό, ανταποκρινόταν όμως «στις δικές τους κοπιαστικές και επικίνδυνες εργασίες στα ορυχεία και στις στοές στα έγκατα της Γης», εξηγεί. Στο συμπέρασμά του, διαβάζουμε ότι από τις λατρευτικές τελετές των επαγγελματιών της Κάτω Γης, προέκυψαν τα λαϊκά δρώμενα που σταφδιακά κατέληξαν σε θεατρικά, όπως αποκρυσταλλώθηκαν με τους γνωστούς Τραγικούς/δραματογράφους της κλασικής εποχής

Να θέλεις και να ερωτεύεσαι

Σ

υγκλονιστική μελέτη πάνω στο θέμα του ανήμπορου εαυτού να ερωτευτεί –και να θέλει-από έναν σπουδαίο εκπρόσωπο της υπαρξιακής ψυχολογίας. Ο Αμερικανός Ρόλο Μέϊ (1909-1994), αυτός ο τρυφερός και γεμάτος κατανόηση άνθρωπος, πάνω απ’ όλα διατηρεί, σε εγρήγορση σώμα και μυαλό, όταν ερχόταν η στιγμή να ενδυθεί τον ρόλο του κλινικού θεραπευτή. Ο/Η κάθε θεραπευόμενος/μενη για αυτόν μια ξεχωριστή προσωπικότητα, γιαυτό δεν προσπαθούσε να του προτείνει έτοιμες λύσεις, όπως σε βιβλία του τύπου «Ολα όσα θα θέλατε να μάθετε για το σεξ». Οδηγεί τον/θεραπευόμενο/μενη στο παρελθόν, για να ξεκαθαρίσουν τα πράγματα, κι αφού λυτρωθεί τον επαναφέρει στο παρόν, και του ζητά να ατενίσει το μέλλον χωρίς τα παρελθόντα ψυχοσωματικά βαρίδια Η μελέτη, αν και κυκλοφόρησε στα τέλη της δεκαετίας του ’60 (1969), δεν έχει παλιώσει, γιατί ο λόγος τού Ρόλο Μέϊ είναι ένας λόγος κατανόησης των ανθρώπινων παθών και κυρίως δεν συνταγογραφεί ψευδεπίγραφη ευεξία. «Ανέκαθεν πίστευα ότι ο έρωτας και η θέληση αλληλοεξαρτώνται και συνυπάρχουν. Είναι και τα δύο συνδετικές διαδικασίες της ύπαρξης-μια απόπειρα να επηρεάσουμε τους άλλους, να πλάσουμε, να διαμορφώσουμε, να δημιουργήσουμε την συνείδηση του άλλου. Αυτό μπορεί να γίνει με την έννοια της εσωτερικής μόρφωσης, μόνον έαν ανοιχτούμε κι εμείς στην επίδραση του άλλου», αναφέρει στον πρόλογό του. Αυτή είναι η λέξη κλειδί: να ανοιχτούμε. Θέ-

75

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο


76

Εφθασαν...στο αναγνωστήριο

ληση, λοιπόν, και έρωτας πηγαίνουν χέρι-χέρι, αλλιώς απουσία του δεύτερου γίνεται χειραγώγηση. «Στην εποχή μας, ο έρωτας χωρίς την θέληση έχει γίνει συναισθηματικός και πειραματικός». Στον επιστημονικό του ορίζοντα εμπίπτει ο πρόδρομος τής υπαρξιακής ψυχοθεραπείας, Ότο Ρανκ, ενώ ποτέ του δεν έκρυβε ότι είχε επηρεαστεί από τον Κίρκεργκορ και τον Πάουλ Τίλιχ. Και μια ψηφίδα της βιογραφίας του: είχε μείνει στη Θεσσαλονίκη, όπου είχε διδάξει επί τρίαν χρόνια (1930-1933) στο κολέγιο «

Α

ν

ΠΟΙΗΤΙΚΗ

α τ ό λ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

ι

α

»

.

Μ

Τεύχος 17 Τιμή: 14€

ε κεντρικό αφιέρωμα στον υπερρεαλισμό, το οποίο υποστηρίζεται από ανέκδοτα κείμενα και φωτογραφίες του Ανδρέα Εμπειρίκου κυκλοφόρησε το 17ο τεύχος του περιοδικού «Ποιητική», το οποίο διευθύνει ο Χάρης Βλαβιανός. Γράφουν: Ανδρέας Εμπειρίκος, Πέτρος Μαρτινίδης, Χρυσή Καρατσινίδου, Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Χρήστος Δανιήλ, Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Νίκος Σιγάλας, Μιχάλης Χρυσανθόπουλος, Ευγενία Γραμματικοπούλου. Ξεχωρίζουν κείμενα με σπουδαίες υπογραφές όπως του Τζον ΄Ασμπερι, της Μάργκαρετ Ατγουντ, του Πάουλ Τσέλαν, του Μίχαελ Κρούγκερ. Οπως ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι σελίδες, οι οποίες είναι αφιερωμένες στο αγγλικό αναγεννησιακό σονέτο, που επιμελήθηκε ο Κωνσταντίνος Λερούνης. Ποιήματά τους ή ποιητικές τους συνθέσεις έχουν δώσει ο Ευγένιος Αρανίτσης, ο Στρατής Πασχάλης, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, ο Γιώργος Γώτης, η Αγγελική Σιδηρά. Δεν απουσιάζουν οι στήλες κριτογραφίας που αποτυπώνουν ό,τι πιό ενδιαφέρον έχει κυκλοφορήσει το τελευταίο διάστημα αναφορικά με την τέχνη της ποίησης.

Ο Ανδρέας Εμπειρίκος

ΑΝΟΙΧΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ του iReporter - ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2016  

Το ΕΝΑ και ΜΟΝΑΔΙΚΟ διαδικτυακό περιοδικό για το ΒΙΒΛΙΟ Συνεντεύξεις, παρουσιάσεις, ειδήσεις, αναλύσεις, πορτρέτα. Συγγραφείς, βιβλία, επικ...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you