Page 1

βρέχει πάλι απόψε...


ÓõããñáöÝáò: Êþóôáò Á. Ðáðáèåïäþñïõ ÅðéìÝëåéá Ýêäïóçò : ÔÜóïò ×áôæçãåùñãßïõ Óõíôïíéóìüò: ÁëÝîçò ÊáôóáäùñÜêçò Êáëëéôå÷íéêÞ åðéìÝëåéá: ×ñÞóôïò ÐáððÜò ÖéëïëïãéêÞ åðéìÝëåéá: Óïößá ÃêáóãêÜíç Öùôïãñáößá: Íßêïò ÊñÜóêáò, ¢ããåëïò Ðáðáóôáýñïõ ÄçìÞôñçò Ðáðáñïýíçò, áñ÷åßï Ãéþñãïõ ËÝêïõ Öùôïãñáößá åîùöýëëïõ: ÄçìÞôñçò Ðáðáñïýíçò


ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ Ç åðéóôñïöÞ

2

Ôá ÷íÜñéá ôçò éóôïñßáò

4

ÄáìÜæïíôáò ôá êýìáôá

16

Ï õäÜôéíïò êüóìïò

19

Óôç ìç÷áíÞ ôïõ ÷ñüíïõ

24

Ç ¢ñôá áðÝíáíô

33

Ç æùÞ ôùí ðáëéþí

48

Ïé ôÝ÷íåò êáé ôá ãñÜììáôá

54

Ôï åìðüñéï

60

Ç ãç ôùí êïëáóìÝíùí

64

Ï êÜìðïò

70

Ç ¢ñôá ôùí «Üëëùí»

77

Ìéá óôáãüíá éóôïñßáò

86

Ç ¢ñôá ôïõ Âõæáíôßïõ

97

Ç ÏèùìáíéêÞ êõñéáñ÷ßá

101

Ç þñá ôçò ëåõôåñéÜò

109

Ïé óåéñÞíåò ôïõ ðïëÝìïõ

111

Äõï êïõâÝíôåò áêüìá

115


Áöéåñþíù áõôü ôï âéâëßï óôá ðáéäéÜ ìïõ ÁëÝîáíäñï, Óðýñï êáé ÏñÝóôç. Ôïõò êëçñïíüìïõò ìéáò äéåóôñáììÝíçò éóôïñßáò, üðïõ áíáêáôåýïíôáé ðñïäïìÝíåò åðáíáóôÜóåéò êáé ôñåëáìÝíåò ôå÷íïëïãßåò, ëçãìÝíïé èåïß êáé îïöëçìÝíåò éäåïëïãßåò. Ìéá ðáñáêáôáèÞêç, üðïõ ìÝôñéåò çãåóßåò êáôáóôñÝöïõí ôá ðÜíôá, äß÷ùò íá ìðïñïýí íá ðåßóïõí êáíÝíáí. Ìßá êáôçöüñá, üðïõ ç íïçìïóýíç ôáðåéíþíåôáé… ÁõôÞ ç ãåíéÜ ðïõ ëçóôÝøáìå ôç íéüôç ôçò, ïöåßëåé -îåêéíþíôáò áðü ôéò áñíÞóåéò ôçò- íá áðïêáôáóôÞóåé Ýóôù êÜôé áðü ôçí áîéïðñÝðåéá ôçò æùÞò êáé ôïõ èáíÜôïõ.


Áíôß ðñïëüãïõ


Áðü ðáéäß ðßóôåõá ðùò ãåííÞèçêá óå ëÜèïò áóôåñéóìü, óå ëÜèïò åðï÷Þ, óå ëÜèïò ôüðï. Áðü ðáéäß, öïâüìïõíá íá ìåãáëþóù… Ãéáôß ðßóôåõá üôé üëïé ïé ìåãÜëïé åßíáé øåýôéêïé, áêüìç êé ïé êáëïß. Æïõí æùÝò ðïõ ôïõò áðïãïçôåýïõí, êÜíïõí äïõëåéÝò ðïõ óé÷áßíïíôáé, äéáâÜæïõí âéâëßá ðïõ äåí ôá ðéóôåýïõí. Êáé ôï ÷åéñüôåñï: åßíáé õðïêñéôÝò, ãéáôß êáìþíïíôáé ðùò üëá åßíáé ìéá ÷áñÜ. ¾óôåñá, ìå øåýôéêá ÷áìüãåëá, óå êáëïýí íá ìïéñáóôåßò êé åóý ôç äéêÞ ôïõò óÞøç êáé áõôáðÜôç. ÁëëÜ, äå æïýìå óôç ÷þñá ôïõ ðïôÝ, ïýôå êáé åãþ åßìáé ï Ðßôåñ-Ðáí. ÌåãÜëùóá. Êáé âñÝèçêá óå ëÜèïò ôüðï, üðïõ äïêéìÜóôçêáí üíåéñá êáé éäÝåò. Åõôõ÷þò, õðÞñîáí ößëïé, êáëïß ößëïé, ðïõ êÜðïôå ìå ðáñüôñõíáí êáé Üëëïôå ìå óõãêñáôïýóáí. ×ñùóôÜù ðïëëÜ óå ëßãïõò êáé ïé ßäéïé ôï îÝñïõí. Ìéáò êáé ôï Ýöåñå ç êïõâÝíôá, üðùò ëÝåé ï Óðýñïò -üðïôå èÝëåé íá ðåé êÜôé Üó÷åôï- íá æçôÞóù óõããíþìç áðü åêåßíïõò ðïõ ðëÞãùóá êáé óõíå÷ßæù íá ðéêñáßíù! ÁëëÜ áõôÞ åßíáé ç æùÞ. Äåí ìðïñïýìå ðÜíôá íá âëÝðïõìå êáé ìå ôá ìÜôéá ôùí Üëëùí. - Åéêüíá óïõ åßìáé êïéíùíßá êáé óïõ ìïéÜæù… ¸íá ôñáãïýäé -üðùò ëÝåé êáé ï Éôáëüò äéáíïçôÞò, ÂáëÝñéï Åâáíôæåëßóôé- äåí öôÜíåé ãéá íá åêöñÜóåé áõôü ðïõ íéþèåé ìéá ïëüêëçñç êïéíùíßá. Åêôüò êé áí æåéò óå êáéñïýò çñùéêïýò êé åìðíåõóìÝíïõò. ÓÞìåñá, ïé Üíèñùðïé äåí ôñáãïõäïýí ðéá ìå ìéá öùíÞ.

ÊáèÝíáò óéãïìïõñìïõñßæåé ôï äéêü ôïõ ôñáãïýäé ãéá ôï ôóáëáðÜôçìá, ôç óõíôñéâÞ, ôçí áíÝ÷åéá, ôï äßêéï ðïõ ëáâþíåôáé. ÊáèÝíáò õðïìÝíåé ìüíïò ôïõ âïõâÜ, ðßóù áðü ôçí êëåéóôÞ ðüñôá ôïõ óðéôéïý ôïõ. Æïýìå óå êïéíùíßåò, ðïõ óôïí êáôÞöïñü ôïõò ðåñíïýí óôéãìÝò äñáìáôéêÝò. Åßìáóôå åêåßíïé, ðïõ ó÷åäüí êáèçìåñéíÜ äéáðéóôþíïõìå, ðùò «ãåííÞóáìå» ôá ðáéäéÜ ìáò óå ëÜèïò ôüðï êáé óå ëÜèïò ÷ñüíï. Åßìáóôå åêåßíïé, ðïõ æïýìå ìå ôç öïâåñÞ õðïøßá ðùò áýñéï - ìåèáýñéï ôá äéêÜ ìáò ðáéäéÜ èá êÜíïõí ôçí ßäéá óêÝøç êáé ãéá ôá äéêÜ ôïõò ðáéäéÜ. Æïýìå ìå ôçí áõôáðÜôç ìéáò øåýôéêçò áõôïíïìßáò. ÊïëõìðÜìå óå ìéá èÜëáóóá áðåëðéóìÝíùí, ðïõ èá Ýêáíáí ôá ðÜíôá ãéá íá êñáôçèïýí óôïí áöñü. Ìáò öùíÜæïõí áðü ôï ìðáëêüíé ðùò ç óçìåñéíÞ öôþ÷åéá ìáò èá öÝñåé ôá ìåëëïíôéêÜ ðëïýôç ìáò. Ìáò êáëïýí íá ðÜñïõìå ìÝñïò óå ìéá êïýñóá, üðïõ èá êåñäßóïõí ôá êáëýôåñá Üëïãá. Ôá Üëïãá ôçò êïýñóáò äåí ìéëïýí ìåôáîý ôïõò. Äåí êïéôÜæïõí êáí ôï äéðëáíü ôïõò. Ìüíï ôñÝ÷ïõí ìðñïóôÜ, üðùò ðñïóôÜæåé ôï ìáóôßãéï. ¢ëëá ðÝöôïõí êáé êÜðïéá êïõôóáßíïíôáé ãéá ðÜíôá. ¸íá ìïíÜ÷á èá íéêÞóåé, ìá ï ðñáãìáôéêüò íéêçôÞò åßíáé ðÜíôá ï êáâáëÜñçò.

1


ÄñáðÝôåò êáé üíåéñá

Ï ÷åéìþíáò êïíôáíáóáßíåé. ¹ñèå ç þñá. Ç þñá ôçò åðéóôñïöÞò. Ôï óôüìá îåñü, ôá ìÜôéá õãñÜ. ×áñìïëýðç. Óôï CD ï Êüôóéñáò ìïíïëïãåß: «üíåéñÜ ìïõ ÷èåóéíÜ, ôüóá âñÜäéá ìïõ ïñöáíÜ…» Öýãáìå! Ãéá ôç ìéêñÞ ðáôñßäá, ðïõ ôüóá ÷ñüíéá ìå óôïé÷åéþíåé. Ìéá áðñïóäéüñéóôç áðåéëÞ ðëáíéÝôáé óôïõò ëáâõñßíèïõò ôïõ ìõáëïý ìïõ. «H ðáôñéêÞ ìïõ ðüëç ðþò èá ìå äå÷ôåß; Ðñéí áðü ìÝíá öôÜíïõí âïìâáñäéóôéêÜ. ÊïðÜäéá èáíÜôïõ áíáããÝëëïõí ôçí åðéóôñïöÞ ìïõ. ÐõñêáãéÝò Ýñ÷ïíôáé ðñéí áð` ôï ãéï». Ðáôñßäá, ëÝíå, åßíáé ï ôüðïò ôçò ìíÞìçò. Åßíáé ôï ìïíá÷éêü ôáîßäé ôçò åðéóôñïöÞò óôïí ôüðï ôùí ïíåßñùí. 2

«Ãéá íá ðñï÷ùñÞóåéò ìðñïóôÜ äå ÷ñåéÜæåôáé íá èõìÜóáé, áëëÜ êõñßùò íá îå÷íÜò», ìå åß÷å íïõèåôÞóåé êÜðïôå ï ÃéÜííçò, êáëÞ ôïõ þñá… Ôá ÷ñüíéá ðåñíïýí êáé ìáò ðëçãþíïõí êáé ç åëðßäá üôé ôï áýñéï èá åßíáé êáëýôåñï áðü ôï ÷èåò, îåèùñéÜæåé êáé ÷Üíåôáé óáí ôéò ðáéäéêÝò ìáò ïõôïðßåò. Ôåëåéþóáìå ôï ó÷ïëåßï êáé öýãáìå ôñÝ÷ïíôáò. Óêïñðßóáìå óôïõò ðÝíôå áíÝìïõò áöÞíïíôáò ðßóù ìáò åéêüíåò, Ýñùôåò, ìá êáé ôçí ðáéäéêÞ ìáò áèùüôçôá. Ðþò äéÜïëï íá îÝñåéò üôé áõôÝò Þôáí ïé ðéï üìïñöåò óôéãìÝò, ôá êáëýôåñÜ ìáò ÷ñüíéá. Ðþò äéÜïëï íá ãíùñßæåéò üôé áõôü ðïõ èá áêïëïõèÞóåé åßíáé õðïäåÝóôåñï, üôé âñßóêåóáé óôçí êïñõöÞ êáé áäüêçôá áñ÷ßæåéò íá êáôåâáßíåéò; ÐáéäéÜ Þìáóôáí! Êáé üðùò üëá ôá ðáéäéÜ ôçò «êïéìùìÝíçò åðáñ÷ßáò», ðåñéöñïíïýóáìå ôï ðáñüí, ëïéäïñïýóáìå ôï ðáñåëèüí êáé ÷áíüìáóôáí óôï ìÝëëïí ìå ôüóç áèùüôçôá, ðïõ ðáñáðÝìðåé ó´ Ýíá âÜëôï íáñêéóéóôéêþí óôåñåïôýðùí. Áñãüôåñá, ðïëý áñãüôåñá, ìÜèáìå üôé ç åõôõ÷ßá äåí âñßóêåôáé ðÜíôá óôçí õðÝñâáóç êáé üôé ç æùÞ åßíáé ôï Üèñïéóìá ôùí ðñáãìÜôùí, ôùí ìéêñþí ðñáãìÜôùí, óôá ïðïßá åðéëÝãïõìå íá äþóïõìå óçìáóßá. Åßíáé ï ìéêñüò ìõóôéêüò ìáò êÞðïò ðïõ Ýêñõâå ôéò øåõäáéóèÞóåéò êáé ôéò öáíôáóéþóåéò, ôéò áìáñôßåò êáé ôéò åõáéóèçóßåò ìáò, ôéò áëÞèåéåò êáé ôá øÝìáôÜ ìáò. Êáé ôï äéáðéóôþóáìå üôáí ç ìíÞìç Üñ÷éóå íá öùëéÜæåé óôá üíåéñá êáé áðü ðáéäéÜ íá ãéíüìáóôå Üíôñåò. ÁõôÞ ç óôéãìÞ, ç ìïíáäéêÞ óôéãìÞ óôç æùÞ ôïõ êáèåíüò, óçìáôïäïôåß ôï ðÝñáóìá óôïí êüóìï ôùí ìåãÜëùí. Ôïí êõíéêü êüóìï! ÍÜôçí êáé ç ìíÞìç. ÎåèÜññåõå äåéëÜ- äåéëÜ óôçí áñ÷Þ êáé ìåôÜ åðéôáêôéêÜ, ó÷åäüí âßáéá! ÁãêÜëéáæå ôá üíåéñÜ ìáò, üðùò ôï êýìá ôï âñÜ÷ï. ÃáëÞíéá ðñþôá óáí ôï ÷áìüãåëï ôïõ ÁëÝîç, ôç ìáôéÜ ôïõ


ôïõ Óðýñïõ, ôçí áãêáëéÜ ôïõ ÏñÝóôç. Êáé ìåôÜ ïñìçôéêÜ, Ýóêáæå ðÜíù óôçí êÜèå óôéãìÞ ìå ïñãÞ, ìå èõìü -üðùò ï áãñéåìÝíïò Áìâñáêéêüò ðïõ «êáâáëÜåé» ôï ñÜììá. ÁõôÞ ç èÜëáóóá êñáôÜåé æùíôáíü ôïí ôüðï ôçò ìíÞìçò, íïóôéìßæïíôáò üíåéñá êáé ðáéäéêÝò åéêüíåò! Áñ÷Þ êáé ôÝëïò ôïõ ôáîéäéïý ôçò åðéóôñïöÞò. ÓôñïöÞ äåîéÜ. Øéëïâñü÷é, íïôéÜò êáé ïëüãéïìï öåããÜñé. ºäéï ìå ôá ìáêñéíÜ öåããÜñéá ôçò ðáéäéêÞò ìïõ çëéêßáò. Êáé íá! Óôç ìÝóç ôïõ äñüìïõ ìéá áëåðïý. Ôé õðïäï÷Þ! ÁäÜìáóôç ç ÷áñÜ. Ðåôáëïýäá ç øõ÷Þ ðïõ ôáîéäåýåé óôï ÷þñï êáé óôï ÷ñüíï. ÅðéôÝëïõò! Âñßóêïìáé áíÜìåóá óôç èÜëáóóá êáé ôç ëßìíç, ôç ãç êáé ôïí ïõñáíü, ôï âïõíü êáé ôïí êÜìðï. Ôá ÔæïõìÝñêá óôï âÜèïò ëÜìðïõí óáí ïõñÜíéï öñïýñéï êáé ï Áìâñáêéêüò ìïõãêñßæåé óôéò ñéðÝò ôïõ áíÝìïõ. Ôï øéëïâñü÷é óõíå÷ßæåé ìïíüôïíá êáé îåíõ÷ôÜåé ìáæß ìïõ. Îçìåñþíåé üðïõ íÜíáé, ìÝóá óå ìéá âïÞ ÷ùñßò ôÝëïò. Èáññþ üôé ôá íåñÜ ôïõ ¢ñá÷èïõ Üëëáîáí ðïñåßá êáé óõãêñïýïíôáé ìå ôá ðïäÜñéá ôïõ ãåöõñéïý. Ç ÷åéìùíéÜôéêç á÷ëÞ, ðïõ óá óåíôüíé îå÷þñéæå ôïí êÜìðï áðü ôç ãç êáé ôïí ïõñáíü, öåýãåé. Ðáßñíåé ìáæß ôçò ôï óêïôÜäé êáé áðü ôï âÜèïò ôïõ ïõñáíïý Ýíá çëéüëïõóôï ðñùéíü áíáäýåôáé. Ôá ëéâÜäéá ìå ôéò ù÷ñÝò êáëáìéÝò, ëïõóìÝíá óôç ÷ëùìÞ ðÜ÷íç ðñïáíáããÝëëïõí ìéá êñýá ëéáêÜäá. Óôç äáóùìÝíç ðëáãéÜ ôïõ Ìáõñïâïýíéïõ, êÜìðïóåò áãåëÜäåò âüóêïõí íù÷åëéêÜ, áðïëáìâÜíïíôáò ôïí Þëéï ôùí áëêõïíßäùí. Ç èÜëáóóá áóôñÜöôåé êáé îåâñÜæåé ôïí áöñü ôùí êõìÜôùí óôéò îÝñåò êáé ôá ÷ùìÜôéíá ìïíïðÜôéá. Áðü ìáêñéÜ öáíôÜæåé áíèéóìÝíï ðåñâüëé! Ç ìéêñÞ êáëýâá êáôáöýãéï êÜðïôå ãéá âñåãìÝíïõò êõíçãïýò êáé èáëáóóïäáñìÝíïõò øáñÜäåò- ãêñéæÜñéóå áðü ôçí áñìýñá ôçò èÜëáóóáò êáé Ý÷åé ãåßñåé

ðñïóêõíþíôáò ôïí õãñü íïôéÜ. Áßöíçò, ôï âëÝììá ìïõ óôñÝöåôáé óôï ÔæïõìÝñêï. «Ôï ðåñéâüëé ô` ïõñáíïý» öÝñíåé óôéò êïñöÝò ôïõ ïëüëåõêï ôïí êüôéíï ôïõ íéêçôÞ. Óôç ìíÞìç Ýñ÷ïíôáé ôá ëüãéá ôïõ «ìïíá÷ïý» ðïõ åðéíüçóå ï ÊáæáíôæÜêçò: «Èåüò Ýóôß óêéñôçìüò êáé Þðéïí äÜêñõ».

Ï ÷þñïò êáé ï ÷ñüíïò Ç åðéóôñïöÞ áðïôåëåß ãéá ôïí êáèÝíá óõíáñðáóôéêÞ åìðåéñßá. Ãéá ìÝíá åßíáé óõíÜìá ôáîßäé áõôïãíùóßáò. Ìéá áñãïíáõôéêÞ åêóôñáôåßá óôá áíåîåñåýíçôá ôçò ãíþóçò. Áðü ðáíôïý îåðçäïýí ìðñïóôÜ ìïõ êÜóôñá, ìïíáóôÞñéá, ãåöýñéá, ïñåéíïß ïéêéóìïß, áðßèáíåò èáëáóóéíÝò ëïõñïíçóßäåò, ëßìíåò, ðïôÜìéá, âïõíÜ êáé

3


öáñÜããéá, ìá êáé ëçóìïíçìÝíïé ðñßãêéðåò êáé âáóéëïðïýëåò, îå÷áóìÝíïé Üñ÷ïíôåò êáé åðáíáóôÜôåò . Åßíáé Ýíá ôáîßäé óôç «ãç ôïõ Ðáíôüò». Ãåýóåéò, ìõñùäéÝò êáé åéêüíåò ìïíáäéêÝò! Óáí ôï Üñùìá ôïõ ëåìïíáíèïý, ôï ÷ñþìá ôïõ ðïñôïêáëéïý, ôç íïóôéìéÜ ôïõ ÷åëéïý… ÊÜìðïé êáé âïõíÜ, èÜëáóóåò êáé ðïôÜìéá, ìéá ðõêíÞ ðëÝîç óôïí ðÜôï ôïõ êáëáèéïý ôçò æùÞò ìÝóá óôï ÷ñüíï. Ï Áìâñáêéêüò, ôá ÔæïõìÝñêá, ï ¢ñá÷èïò. Ôï Ãåöýñé, ç ÐáñçãïñÞôéóóá, ôï ÊÜóôñï. Ï ÐñùôïìÜóôïñáò, üðïõ óôáèåß êáé üðïõ âñåèåß, êôßæåé èÝáôñá êáé íáïýò, êÜóôñá êáé ãåöýñéá. Áéþíåò ôþñá- ðáëåýåé ìå ôá óôïé÷åéÜ ôçò öýóçò. ¼ìùò åßíáé Üíèñùðïò. ÁëëÜæåé ôç ìïßñá ôïõ, ìá êáé ãêñåìßæåé ôá üíåéñÜ ôïõ.

4

Ç öýóç ðñüóöåñå «ãÞí êáé ýäùñ» êáé ï Üíåìïò ìáæß ìå ôï íåñü, óìßëåøáí áõôüí ôïí õðÝñï÷ï ôüðï. ØçëÜ âïõíÜ êáé åýöïñåò ðåäéÜäåò, ïñìçôéêÜ ðïôÜìéá êáé ðëïýóéåò ëéìíïèÜëáóóåò, ðõêíÜ äÜóç êáé áëðéêÜ ôïðßá. Êáé ìáæß, äåìÝíç ðéóèÜãêùíá, ìéá ìáêñáßùíç éóôïñßá. ÄéÜóðáñôá ôá ðïëëÜ êáé óðïõäáßá éóôïñéêÜ ôçò ìíçìåßá. Áíåîßôçëá áðïôõðþìáôá ìåãÜëùí ðïëéôéóìþí. Ôï üíïìÜ ôçò ðñïÝñ÷åôáé -ëÝíå- áðü ôï ëáôéíéêü «artus», ðïõ êáôÜ ìßá åêäï÷Þ óçìáßíåé êáé «óôåíü, äýóâáôï ìïíïðÜôé». ÊÜðïéïé Üëëïé óõíäÝïõí ôï üíïìá ìå ôïí Üñôï êáé ôçí áöèïíßá ôùí óéôçñþí. Ç åýöïñç ðåäéÜäá, ðïõ ãåííÞèçêå áðü ôçí éëý ôïõ ÁñÜ÷èïõ, óå óõíäõáóìü ìå ôç óôñáôçãéêÞ ôçò èÝóç, Ýëêõå äéá÷ñïíéêÜ öõëÝò, ðëçèõóìïýò, ìá êáé êáôáêôçôÝò. Ðïéüò åßðå üôé êáôïéêïýìå óå ìéá öôù÷Þ ãùíéÜ ôçò åëëçíéêÞò ãçò; Ôé êáé áí íáõÜãçóáí óôéò áöñéóìÝíåò èÜëáóóåò ôçò éóôïñßáò ïé ìåãáëåéþäåéò ôñéÞñåéò ãåìÜôåò êëÝç êáé ðïëéôéóìü. Ï ðëïýôïò ôçò åßíáé áíåîÜíôëçôïò êáé ðñùôüãïíïò. ÐáñèÝíïò. Ãéáôß ç ¢ñôá äåí åßíáé ìïíÜ÷á îåèùñéáóìÝíåò åéêüíåò êáé ðáëéÝò éóôïñßåò ìå

áõôïêñáôïñßåò êáé âáóéëéÜäåò, êÜóôñá êáé ðïëéïñêçôÝò. Åßíáé êáé ïé áíïé÷ôÝò ðüñôåò ôùí óðéôéþí, ïé ëáãáñÝò øõ÷Ýò ôùí áíèñþðùí, ôá ÷áñáêùìÝíá áðü ôçí áëìýñá êáé ôïí Üíåìï ðñüóùðá ôùí îùìÜ÷ùí, ôá ñïæéáóìÝíá ÷Ýñéá ôùí âéïðáëáéóôþí. Åßíáé ç ãç ðïõ ðáôÜìå. Ï ôüðïò üðïõ ãåííçèÞêáìå êáé ìåãáëþóáìå. Åßìáóôå üëïé åìåßò… Ç ãç ôïõ ÇñáêëÞ Ôçí ðïëýöåñíç ãç ôçò Áìâñáêßáò äéåêäßêçóáí èåïß êáé çìßèåïé - áõôïýò ðïõ åß÷áí êÜèå öïñÜ óôï ìõáëü êáé ôçí øõ÷Þ ôïõò ïé ßäéïé ïé Üíèñùðïé. Ï Áðüëëùí, ç ¢ñôåìçò êáé ï ÇñáêëÞò, óõíáíôÞèçêáí óôá ëïõôñÜ ôïõ ÇñáêëÞ, óôç ãç ôçò Äñõïðßäáò êáé Ýäùóáí ìåôáîý ôïõò óöïäñÞ ìÜ÷ç. ¼ñéóáí, ìÜëéóôá êáé áëõôÜñ÷ç. Ï Êñáãáëåýò, Ýíáò ôïðéêüò Þñùáò, Ýêñéíå üôé ç Áìâñáêßá Ýðñåðå íá äïèåß óôïí ÇñáêëÞ. ÏñãéóìÝíïò ï Áðüëëùí ôéìþñçóå ôïí ÊñáãáëÝá êáé ôïí ìåôáìüñöùóå óå âñÜ÷ï. Óåíôïýêé éóôïñßáò Ç ¢ñôá åßíáé Ýíá óåíôïýêé éóôïñßáò. Áéþíéá ç ðÜëç ìå ôá óôïé÷åéÜ ôçò öýóçò, ðïëõáßìáêôåò ïé áíáìåôñÞóåéò ìå ôïõò êáôáêôçôÝò. ÐÜíôá óôçí ðñþôç ãñáììÞ. Óôç ãñáììÞ ôïõ ÁñÜ÷èïõ, ìåôáîý Áìâñáêéêïý êáé ÔæïõìÝñêùí. ÆùíôáíÞ êáé óõíå÷þò ìåôáâáëëüìåíç. Áðü ôç ãÝííá ôçò ôüðïò äéáóôñùìÜôùóçò ðïëéôéóìþí, åëáóôéêü ÷ùíåõôÞñé ôçò ßäéáò ôçò æùÞò. Ìå ÷áìüãåëï êáé åëðßäá, ìå äéÜèåóç êáé ðßóôç! Öéëüîåíç êáé êáôáäåêôéêÞ. ÁðëÞ êáé áíåêôéêÞ. Óýã÷ñïíç êáé ðáñáäïóéáêÞ. Êïéôßäá ðïëéôéóìïý, ëßêíï èñýëùí êáé ðáñáäüóåùí.


Ï ¢ñá÷èïò, öáíôÜæåé óáí ïìöÜëéïò ëþñïò. Åßíáé ï ðïôáìüò ðïõ åíþíåé ôá ôñá÷éÜ âïõíÜ ìå ôç ãáëÞíéá èÜëáóóá. Áóôåßñåõôïò, áôßèáóïò, ìá êáé áðëü÷åñïò! Óôï äéÜâá ôçò éóôïñßáò óôÝêåé ðÜíôá åêåß. ÁãÝñù÷ïò íá ëïýæåé, ôéò øõ÷Ýò ìáò, íá åîáãíßæåé ôá ðÜèç ìáò. ÁÝíáï ôï ôáîßäé ôïõ íåñïý. Áðü ôá ÔæïõìÝñêá óôïí Áìâñáêéêü íá óâÞíåé êáé íá ÷Üíåôáé, äßíïíôáò æùÞ. Ï Áìâñáêéêüò áðü ôïõò ïìïñöüôåñïõò, ôïõò óçìáíôéêüôåñïõò êáé ôïõò æùíôáíüôåñïõò õäñïâéüôïðïõò ôïõ êüóìïõ! Ìïíáäéêü åñãáóôÞñé äçìéïõñãßáò. Áóôåßñåõôç ðçãÞ Ýìðíåõóçò êáé äéáñêïýò ìÝèåîçò.

Ï ¢ñá÷èïò Ï ðïôáìüò- äéá÷ñïíéêÜ óçìåßï áíáöïñÜò- Þôáí ðÜíôá éäéáßôåñá óçìáíôéêüò ãéá ôçí ïéêïíïìßá, ôç ëáïãñáößá êáé ôçí êïéíùíéêïïéêïíïìéêÞ æùÞ ôçò ðåñéï÷Þò. ÓõíäÝèçêå ìå ôç æùÞ ôùí êáôïßêùí, áðïôåëþíôáò ôï Ýíáõóìá ãéá ôç äçìéïõñãßá ìýèùí, èñýëùí êáé ðá ñ áä ü ó å ù í . « à êñ éí é Ü ñ ç ò » , « è å ï ð ü ô á ì ï ò » , «áôßèáóïò», åßíáé ìåñéêÜ áðü ôá ðñïóùíýìéÜ ôïõ. Óýìöùíá ìå Ýíáí áñ÷áßï ìýèï, üôáí ôá äýï áäÝëöéá ôïõ -ï Ðçíåéüò êáé ï ¢óðñïò (Á÷åëþïò)- ôïí åãêáôÝëåéøáí ìüíïí ôïõ óôï âïõíü ÐåñéóôÝñé, åêåßíïò ðÞñå ôçí êáôçöüñá… ãêñéíéÜæïíôáò. Ôï äéáñêÝò âïõçôü, ðïõ ôï áðïêÜëåóáí «ãêñßíéá», ïöåßëåôáé óôïõò ðïëëïýò êáé ìéêñïýò «öáóáñéüæéêïõò» êáôáññÜêôåò, ôá áöñéóìÝíá ðåñÜóìáôá áðü êÜèåôïõò âñÜ÷ïõò, ôïõò ìáéáíäñéóìïýò êáé ôá âáèéÜ öáñÜããéá ðïõ äéáó÷ßæåé. Ôï ãåöýñé ôçò ¢ñôáò åßíáé ôï ëïãüôõðï ôçò ðüëçò. Ç êáôáóêåõÞ ôïõ ðáñáðÝìðåé óçìåéïëïãéêÜ óôéò ðñïóðÜèåéåò ôùí êáôïßêùí áõôïý ôïõ ôüðïõ íá íéêÞóïõí ôï ÷ñüíï, íá åðéâéþóïõí áðü ôéò ôáñá÷Ýò ôçò éóôïñßáò, íá õðÜñîïõí îáíÜ êáé îáíÜ, åêåß ðëÜé óôá íåñÜ ôïõ ¢ñá÷èïõ, óôá ðïëõóêáììÝíá ÷þìáôá ôïõ êÜìðïõ, íá áíáðíÝïõí ôéò èáëáóóéíÝò áýñåò ôïõ Áìâñáêéêïý êáé í´ áíçöïñßæïõí ôéò ìáôéÝò ôïõò óôéò èåßåò êïñõöïãñáììÝò ôùí ÔæïõìÝñêùí.

5


Ç ¢ñôá ìéá âüëôá

6

Ðßóù ìïõ ç ¢ñôá, ç ðüëç ìïõ, ç ïðïßá -üðùò óôá ìáèçôéêÜ ìïõ ÷ñüíéá- óõíå÷ßæåé íá ìïõ áöÞíåé ôçí áßóèçóç ôïõ áíïëïêëÞñùôïõ, ÷ùñßò íá îÝñù ãéáôß. ÊôéóìÝíç áìöéèåáôñéêÜ óôïí ¢ñá÷èï, ðåñéüñéæå ðÜíôá ôéò êÜèå åßäïõò åðåêôáôéêÝò âëÝøåéò ôùí Áñôéíþí. Ôï ðïôÜìé, üóï êáé áí öáßíåôáé ðáñÜäïîï, áðïôåëïýóå ðÜíôá Ýùò êáé óÞìåñá ôï üñéï -ôï óýíïñï, ìå ìéá êáé ìïíáäéêÞ ãÝöõñá. ¢êïõóá, ðñüóöáôá, êÜðïéïí ðïëåïäüìï-ìåëåôçôÞ íá åðéóçìáßíåé üôé áêüìá êáé ïé ìåóáéùíéêÝò ðüëåéò åß÷áí ôïõëÜ÷éóôïí äýï ãÝöõñåò óôïõò ðïôáìïýò ðïõ ôéò äéÝôñå÷áí. Óôçí ¢ñôá, óôïí ¢ñá÷èï, äåí õðÞñ÷å ÷þñïò ãéá Üëëç ãÝöõñá. Ìéá êáé ìïíáäéêÞ… Ìå ôïí êáöÝ óõíôñïöéÜ ðáñáôçñþ ôéò ðïëý÷ñùìåò óôÝãåò ôùí óðéôéþí íá öôÜíïõí ßóá ìå ôçí êïñõöÞ ôïõ Ëüöïõ ôçò ÐåñÜíèçò, üðïõ äåóðüæåé ôï Íïóïêïìåßï, ðïõ áðü ìáêñéÜ äßíåé ôçí åíôýðùóç êáñáâéïý ðïõ

áíïßãåé ðáíéÜ. Êáé ðéï ðÜíù ï ïõñáíüò. ÓõíÞèùò ìïõíôüò ôÝôïéá åðï÷Þ, áëëÜ óÞìåñá -ìåôÜ ôç ÷èåóéíïâñáäéíÞ ìðüñá- ãáëáíüò êáé ï ïñßæïíôáò áðüëõôá äéáõãÞò. ×ñüíéá Ý÷ù íá áíçöïñßóù êáé Þñèå ç þñá íá îáíáíôéêñýóù ôéò ãåéôïíéÝò êáé ôá óôåíÜ óïêÜêéá. Ôá óðßôéá ñéæùìÝíá óôçí ðÝôñá åìöáíßæïíôáé ìðñïóôÜ ìïõ áêáíüíéóôá, äß÷ùò ñõìïôïìßá Þ ó÷Ýäéï. ÊÜðïéïé åßðáí, üôé ç Âáëáþñá áðïôåëåß ðñüôõðï ïéêéóôéêÞò áõèáéñåóßáò, ÷ùñßò äñüìïõò, ðÜñêá, ðëáôåßåò, ðáéäéêÝò ÷áñÝò. ¸ôóé åßíáé. ÁëëÜ, áõôÜ ôá óðßôéá óôÝãáóáí ôïí ðüíï, ôç öôþ÷åéá, ôç äõóôõ÷ßá, ôï äéùãìü ôùí áíèñþðùí, ðïõ ìáæéêÜ êáé óõíÞèùò âßáéá, åãêáôÝëåéðáí ôá ÷ùñéÜ ôïõò êáé ôéò ðáôñïãïíéêÝò åóôßåò ôïõò. Ðñþôï ìÝëçìá ôùí îåñéæùìÝíùí, Þôáí íá ðñïöõëá÷èïýí áðü ôç âñï÷Þ êáé ôï êñýï êáé áêïëïýèùò íá áéóèáíèïýí áóöáëåßò ðëÜé óôïõò óõã÷ùñéáíïýò ôïõò. ¹ôáí Üãñéåò åðï÷Ýò ôüôå! ¸ôóé, äçìéïõñãÞèçêáí ïé ðåñéâüçôåò ðáñïéêßåò ôçò ¢ñôáò -ôá Ìåëéóóïõñãéþôéêá, ôá Èïäùñéáíßôéêá, ôá Ðñáìáíôéþôéêá ... ÁõôÝò ïé ãåéôïíéÝò, üóï êáé áí ðïëåïäïìéêÜ åßíáé áíïñèüäïîåò êáé âáóáíéóôéêÝò -áêüìç êáé ãéá ôïõò êáôïßêïõò ôïõò-, êñáôïýí æùíôáíÝò ôéò ìíÞìåò ôçò ðñïóöõãéÜò êáé ôïõ áãþíá ôïõ ÐñùôïìÜóôïñá, ðïõ üðïõ óôáèåß êáé üðïõ âñåèåß ðáëåýåé ìå ôá óôïé÷åéÜ ôçò öýóçò ãéá íá íéêÞóåé ôç ìïßñá ôïõ.


Ôï ãéïöýñé Ð ñ þ ô ç ç ì Ý ñ á ó ô çí ¢ ñ ô á ì å êá ö Ý ó ô ï í «ÐñùôïìÜóôïñá». Óôï ðáñáêåßìåíï ôïõ ãéïöõñéïý êôßóìá. Ôüðïò óõíÜíôçóçò ôùí Áñôéíþí, ìá êáé ôùí åðéóêåðôþí ôçò ðüëçò, óêåðáóìÝíï áðü ôá öõëëþìáôá ôïõ ãçñáéïý ðëáôÜíïõ ðïõ -üðùò êáé ôï ãåöýñéêáôüñèùóå íá åðéâéþóåé áðü èýåëëåò, êáôáéãßäåò, ðëçììýñåò, óåéóìïýò êáé âïìâáñäéóìïýò. ÐáñÜ ôçí áíïé÷ôÞ ðëçãÞ óôï êïñìß ôïõ, áðü ìéá «ìá÷áéñéÜ» êåñáõíïý, åîáêïëïõèåß íá êñáôÜ óôá ìåãÜëá ôïõ êëáäéÜ ôéò ðõêíÝò óõóôÜäåò ôùí öýëëùí ôïõ. Óôéò äéçãÞóåéò ôùí ðáëéþí áíáöÝñåôáé êáé ùò ðëÜôáíïò ôïõ ÁëÞ ÐáóÜ. Óýìöùíá ìå ôï ìýèï, óôïí ßóêéï ôïõ êáèüôáí ï ÁëÞò «áðïëáìâÜíïíôáò» ôï èÝáìá ôùí êñåìáóìÝíùí, ðïõ ï ßäéïò åß÷å êáôáäéêÜóåé óå èÜíáôï äéá áðáã÷ïíéóìïý. Ïé ðáëéüôåñïé èõìïýíôáé áêüìá êÜðïéïõò áðü ôïõò óôß÷ïõò ôïõ äçìïôéêïý ôñáãïõäéïý: «Ô' Ý÷åéò êáçìÝíå ðëÜôáíå êáé óôÝêåéò ìáñáìÝíïò ìå ôéò ñéæïýëåò óôï íåñü; - ÁëÞ ðáóÜò åðÝñáóå». Ï êáöÝò öôÜíåé. ÌõñùäÜôïò êáé á÷íéóôüò. ¼ëåò ïé áéóèÞóåéò óå åðéöõëáêÞ. ÌÜôéá ïñèÜíïé÷ôá, ìÞðùò êáé äù ôïí ÐñùôïìÜóôïñá êáé áõôéÜ ôåíôùìÝíá, ìç ôÜ÷á áêïýóù ôï óðáñá÷ôéêü èñÞíï ôçò ãõíáßêáò. ÖåõãáëÝá óôç ìíÞìç ç åéêüíá ôçò ËáìðñéíÞò, ôçò ãéáãéÜò ìïõ, íá ìå áðïêïéìßæåé ìå ôïõò «óáñáíôáðÝíôå ìÜóôïñåò êáé ôïõò åîÞíôá ìáèçôÜäåò, ðïõ ïëçìåñßò ôï êôßæáíå êáé ôï âñÜäõ ãêñåìéæüôáí…» Ôï ðïßçìá-èñýëïò, ðïõ ãÝííçóå ç ëáúêÞ øõ÷Þ êáé êÝíôçóå ç ðáñÜäïóç óôï äéÜâá ôùí áéþíùí. Ôï ôñáãïýäé

ðïõ ìéëÜåé ãéá ôïí Üíèñùðï-äçìéïõñãü.Ôïí Üíèñùðï ðïõ âáóáíßæåôáé, ëéãïøõ÷åß, ðëçñþíåé ôï ôßìçìá êáé óôï ôÝëïò íéêÜåé. Óáí èåüò, õðïôÜóóåé ôéò äõíÜìåéò ôçò öýóçò êáé åíþíåé ôïí êüóìï. Ôï ãåöýñé ìáò! Óõíþíõìï ôçò õðåñößáëçò ðñïóðÜèåéáò ôïõ áíèñþðïõ íá äáìÜóåé ôá óôïé÷åéÜ ôçò öýóçò. ¸ëáâå ôç óçìåñéíÞ ìïñöÞ ôïõ ôï 1612. Óôï ßäéï óçìåßï õðÞñ÷å ãÝöõñá áðü ôïõò êëáóóéêïýò ÷ñüíïõò. ÌåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóç ôçò ÅëëÜäáò áðü ôïõò Ôïýñêïõò (1881), ôï ãåöýñé áðïôåëïýóå ôï óýíïñï ôïõ íåïóýóôáôïõ êñÜôïõò. Ôï ãåöýñé -áí êáé ùò «ðÝñáóìá» ðñïûðÞñ÷åèåìåëéþèçêå êáôÜ ôïõò åëëçíéóôéêïýò ÷ñüíïõò êáé åßíáé ðéèáíüôáôá Ýñãï ôïõ Ðýññïõ (3ïòð.×. áéþíáò). Âåëôéùíüôáí óõíå÷þò êáé ïé åñãáóßåò óõíå÷ßóôçêáí êáé óôá ñùìáúêÜ ÷ñüíéá, ìå ôçí Üíèçóç ôçò Íéêüðïëçò êáé ôçí áýîçóç ôçò åìðïñéêÞò êßíçóçò. ÐÜíù óôá áñ÷éêÜ âÜèñá êôßóôçêáí, êáôÜ ôçí ðñþôç ðåñßïäï ôïõ ÄåóðïôÜôïõ ôçò Çðåßñïõ, ôÝóóåñéò ìåãÜëåò êáìÜñåò ìåôáîý ôùí ïðïßùí ðáñåìâëÞèçêáí ôá ðïäáñéêÜ ôïõò. Åðßóçò, óôá áêñéíÜ óêÝëç ôïõ ãåöõñéïý êáôáóêåõÜóôçêáí 8 ìéêñÜ ôïîùôÜ áíïßãìáôá, ãéá íá äéï÷åôåýïíôáé ôá íåñÜ óå ðåñéðôþóåéò ðëçììýñáò. ÅéêÜæåôáé üôé ç ìåãáëýôåñç êáìÜñá, ç ïðïßá åîáéôßáò ôïõ áíïßãìáôüò ôçò Þôáí ç ðåñéóóüôåñï åðéóöáëÞò, áðü Üãíùóôç áéôßá ãêñåìßóôçêå êáé îáíá÷ôßóôçêå óôá ÷ñüíéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò. Êáé åßíáé áêñéâþò ç áíáêáôáóêåõÞ ôçò øçëÞò êáìÜñáò ðïõ ãÝííçóå ôï èñýëï ôçò èåìåëßùóçò ôçò ãõíáßêáò ôïõ ÐñùôïìÜóôïñá êáé ôï ðåñßöçìï äçìïôéêü ôñáãïýäé. Ïé ìåëåôçôÝò êáôáôåßíïõí óôï óõìðÝñáóìá, üôé ïé åñãáóßåò îåêßíçóáí ôï 1612 êáé äéÞñêåóáí 3 ÷ñüíéá. Ç íÝá êáìÜñá, ðïõ êôßóèçêå, Þôáí øçëüôåñç êáé åíôõðùóéáêüôåñç ôçò ðñïçãïýìåíçò. Áðü ôï 1881, üôáí áðåëåõèåñþèçêå ç ðüëç êáé ìÝ÷ñé ôï 1913, ïðüôå êáé åíóùìáôþèçêå êáé ï êÜìðïò óôïí åèíéêü êïñìü, ôï ãåöýñé Þôáí ôï óýíïñï ôçò åëåýèåñçò

7


8


ìå ôçí ôïõñêïêñáôçìÝíç ÅëëÜäá. Ôï äéþñïöï íåïêëáóéêü óôç äõôéêÞ ðëåõñÜ ôïõ ãåöõñéïý, ðïõ êôßóôçêå ôï 1864 áðü áõóôñéáêü áñ÷éôÝêôïíá êáé óÞìåñá ó ô å ã Ü æ å é ô ï ë á ï ã ñ á ö é ê ü ì ï õ ó å ß ï , á ñ ÷ é êÜ ÷ñçóéìïðïéÞèçêå ùò öõëÜêéï ôçò ÃÝöõñáò êáé áñãüôåñá, ìåôÜ ôï 1881, ùò ìåèïñéáêüò óôáèìüò-ôåëùíåßï ôùí Ôïýñêùí. Óôá ôÝëç ôçò äåêáåôßáò ôïõ ´30, äßðëá óôá áñ÷áßá âÜèñá, ðñïóôÝèçêáí êáé ôóéìåíôÝíéåò âÜóåéò ïé ïðïßåò óôÞñéæáí ôçí ðáñáêåßìåíç îýëéíç ãÝöõñá. Ôï 1940 ïé Ãåñìáíïß êáôáêôçôÝò ðñïóÝèåóáí óéäçñïäïêïýò ãéá ôç äéÝëåõóç ôùí ï÷çìÜôùí ôïõò êáé ôï 1945 êáôáóêåõÜóèçêå óéäçñïãÝöõñá ôýðïõ «ÌðÝëåû». ×ñåéÜóôçêáí ðåñßðïõ 3 äåêáåôßåò ãéá íá áðáëëá÷èåß ôï ìíçìåßï áðü ôá åêôñþìáôá áõôÜ êáé íá îáíáâñåß ôçí áñ÷éêÞ ôïõ ëÜìøç. Ïé óôß÷ïé ÓáñÜíôá ðÝíôå ìÜóôïñïé êé åîÞíôá ìáèçôÜäåò ãéïöýñé åèåìÝëéùóáí óôçò ¢ñôáò ôï ðïôÜìé. Ïëçìåñßò ôï ÷ôßæáíå, ôï âñÜäõ åãêñåìéæüôáí. Ìïéñïëïãéïýí ïé ìÜóôïñïé êáé êëáéí ïé ìáèçôÜäåò: "Áëïßìïíï óôïýò êüðïõò ìáò, êñßìá óôéò äïýëåøÝò ìáò, ïëçìåñßò íá ÷ôßæïõìå ôï âñÜäõ íá ãêñåìéÝôáé." ÐïõëÜêé åäéÜâç êé Ýêáôóå áíôßêñõ óôï ðïôÜìé, äåí åêåëÜçäå óáí ðïõëß, ìçäÝ óáí ÷åëéäüíé, ðáñÜ åêåëÜçäå êé Ýëåãå áíèñþðéíç ëáëßôóá: "Áí äå óôïé÷åéþóåôå Üíèñùðï, ãéïöýñé äå óôåñéþíåé, êáé ìç óôïé÷åéþóåôå ïñöáíü, ìç îÝíï, ìç äéáâÜôç, ðáñÜ ôïõ ðñùôïìÜóôïñá ôçí üìïñöç ãõíáßêá, ðïõ Ýñ÷åôáé áñãÜ ô' áðïôá÷ý êáé ðÜñùñá ôï ãéüìá." Ô' Üêïõó' ï ÐñùôïìÜóôïñáò êáé ôïõ èáíÜôïõ ðÝöôåé. ÐéÜíåé, ìçíÜåé ôçò ëõãåñÞò ìå ôï ðïõëß ô' áçäüíé: ÁñãÜ íôõèåß, áñãÜ áëëá÷ôåß, áñãÜ íá ðÜåé ôï ãéüìá, áñãÜ íá ðÜåé êáé íá äéáâåß ôçò ¢ñôáò ôï ãéïöýñé. Êáé ôï ðïõëß ðáñÜêïõóå êé áëëéþò åðÞãå êé åßðå:

“ÃïñãÜ íá ðáò êáé íá äéáâåßò ôçò ¢ñôáò ôï ãéïöýñé." Íá ôçíå êé åìöáíßóôçêå áðü ôçí Üóðñç óôñÜôá. Ôçí åßä' ï ÐñùôïìÜóôïñáò, ñáãßæåôáé ç êáñäéÜ ôïõ. Áðü ìáêñéÜ ôïõò ÷áéñåôÜ êé áðü êïíôÜ ôïõò ëÝåé: "ÃåéÜ óáò, ÷áñÜ óáò, ìÜóôïñïé êáé óåéò ïé ìáèçôÜäåò, ìá ôé Ý÷åé ï ðñùôïìÜóôïñáò êáé åßíáé âáñãïìéóìÝíïò; "Ôï äá÷ôõëßäé ôïõ 'ðåóå óôçí ðñþôç ôçí êáìÜñá, êáé ðïéüò íá ìðåé, êáé ðïéüò íá âãåé, ôï äá÷ôõëßäé íÜ 'âñåé;" "ÌÜóôïñá, ìçí ðéêñáßíåóáé êé åãþ íá ðÜ ó' ôï öÝñù, åãþ íá ìðù, åãþ íá âãù, ôï äá÷ôõëßäé íÜ 'âñù." ÌçäÝ êáëÜ êáôÝâçêå, ìçäÝ óôç ìÝóç ðÞãå, "ÔñÜâá, êáëÝ ì' ôïí Üëõóï, ôñÜâá ôçí áëõóßäá ôé üëïí êüóìï áíÜãåéñá êáé ôßðïôåò äåí âñÞêá." ¸íáò ðç÷Üåé ìå ôï ìõóôñß êé Üëëïò ìå ôïí áóâÝóôç, ðáßñíåé êé ï ÐñùôïìÜóôïñáò êáé ñß÷íåé ìÝãá ëßèï. "Áëßìïíï óôç ìïßñá ìáò, êñßìá óôï ñéæéêü ìáò! Ôñåéò áäåëöÜäåò Þìáóôå, êé ïé ôñåéò êáêïãñáììÝíåò, ç ìéá '÷ôéóå ôï Äïýíáâç, êé ç Üëëç ôïí ÁöñÜôç êé åãþ ç ðéü óôåñíüôåñç ôçò ¢ñôáò ôï ãéïöýñé. Ùò ôñÝìåé ôï êáñõüöõëëï, íá ôñÝìåé ôï ãéïöýñé, êé ùò ðÝöôïõí ôá äåíôñüöõëëá, íá ðÝöôïõí ïé äéáâÜôåò." "Êüñç, ôï ëüãïí Üëëáîå êé Üëëç êáôÜñá äþóå, ðïõ '÷åéò ìïíÜêñéâï áäåëöü, ìç ëÜ÷åé êáé ðåñÜóåé." Êé áõôÞ ôï ëüãïí Üëëáæå êé Üëëç êáôÜñá äßíåé: "Áí ôñÝìïõí ô' Üãñéá âïõíÜ, íá ôñÝìåé ôï ãéïöýñé, êé áí ðÝöôïõí ô' Üãñéá ðïõëéÜ, íá ðÝöôïõí ïé äéáâÜôåò, ãéáôß Ý÷ù áäåëöü óôçí îåíéôéÜ, ìç ëÜ÷åé êáé ðåñÜóåé.

9


Ç ÐáñçãïñÞôéóóá

10

ÐáñçãïñÞôéóóá. Ôï óõãêëïíéóôéêü ìíçìåßï ðïõ æùíôáíåýåé êÜèå ËáìðñÞ ìå ôçí ðáñïõóßá ÷éëéÜäùí Áñôéíþí êáé åðéóêåðôþí âñßóêåôáé óôç äõôéêÞ ðëáãéÜ ôïõ ëüöïõ ÐåñÜíèçò. Îå÷ùñéóôÞ óôéãìÞ, ï óôïëéóìüò ôïõ Åðéôáößïõ ôç ÌåãÜëç ÐÝìðôç. Åõñçìáôéêïß ïé Áñôéíïß óôçí ðåñßïäï ôçò áðñéëéáíÞò ×ïýíôáò «êåíôïýóáí» ìå ôá ëïõëïýäéá - äõóäéÜêñéôá ãéá ôïí ðïëý êüóìï, áëëÜ åìöáíÞ ãéá ôïõò õðïøéáóìÝíïõòáíôéêáèåóôùôéêÜ ìçíýìáôá. Óôï êåöáëüóêáëï ôçò ÐáñçãïñÞôéóóáò ìå õðïäÝ÷ïíôáé ïé ßäéïé ïé ÊïìíçíïäïõêÜäåò. ÐñùôïìÜóôïñåò êáé áõôïß. Êáé öéëüäïîïé. ÂÜëèçêáí íá êáôáóêåõÜóïõí íáü áíôÜîéï óå áßãëç ìéáò ðñùôåýïõóáò êáé ôáõôü÷ñïíá íá áöÞóïõí ðßóù ôïõò ìíçìåßï áíôÜîéï ôçò ìåãáëïóýíçò ôïõò. Ôá êáôÜöåñáí êáé æïõí ìáæß ôïõ óôïõò áéþíåò. Ðéï ðåñÞöáíïò áðü üëïõò, ãéá ôçí áðïêáëïýìåíç «áñ÷üíôéóóá ôçò ¢ñôáò», ï Íéêçöüñïò Á' Êïìíçíüò Äïýêáò. Ï Äåóðüôçò, ðïõ ôï 1285 èåìåëßùóå ôçí ÐáñçãïñÞôéóóá äßíïíôáò ôçò ôï ôåëéêü ó÷Þìá êáé ôç óçìåñéíÞ ôçò ìïñöÞ. ÃåìÜôïò Ýðáñóç ìïõ åîéóôïñåß ôï ëáúêü èñýëï, ó÷åôéêÜ ìå ôï ìíçìåßï êáé ôï üíïìÜ ôïõ. «Ï ðñùôïìÜóôïñáò, ðïõ áíÝëáâå íá êáôáóêåõÜóåé ôï íáü, Þôáí öçìéóìÝíïò êáé ãé' áõôü ðåñéæÞôçôïò ôå÷íßôçò. ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ êôéóßìáôïò áíáãêÜóôçêå íá ëåßøåé ãéá ðïëý êáéñü, êáèþò Ýðñåðå íá ó÷åäéÜóåé ìéá Üëëç êáôáóêåõÞ êáé óôï ðüäé ôïõ Üöçóå ôïí âïçèü ôïõ. Åêåßíïò, éêáíüôáôïò ôå÷íßôçò, Üëëáîå ôá ó÷Ýäéá êáé ç åêêëçóßá Ýãéíå áóýãêñéôá ùñáéüôåñç áðü üôé åß÷å áñ÷éêÜ ó÷åäéáóôåß. ¼ôáí ï ðñùôïìÜóôïñáò åðÝóôñåøå êáé åßäå ôï

áðïôÝëåóìá, æÞëåøå êáé èýìùóå. Ãéá íá ôéìùñÞóåé ôïí âïçèü ôïõ ðïõ áõèáéñÝôçóå, ôïí êÜëåóå óôçí óôÝãç ãéá íá ôïõ äåßîåé, äÞèåí, êÜðïéï ëÜèïò êáé áðü åêåß ôïí Ýóðñùîå óôï êåíü. Êáèþò Ýðåöôå ï êÜëöáò, ðéÜóôçêå áðü ôïí ðñùôïìÜóôïñá ðáñáóÝñíïíôÜò ôïí óôï êåíü. Ôá êïõöÜñéá êáé ôùí äýï áðïëéèþèçêáí êáé óþæïíôáé óôï ðßóù ìÝñïò ôçò åêêëçóßáò -äýï êïêêéíùðÝò ðÝôñåò. Ç Ðáíáãßá öáíåñþèçêå óôç ìÜíá ôïõ êÜëöá, ãéá íá ôçí ðáñçãïñÞóåé ãéá ôïí Üäéêï ÷áìü ôïõ ãéïõ ôçò. ¸ôóé ðÞñå êáé ï íáüò ôï üíïìÜ ôïõ». Ôï ìÝãåèïò, ôá õëéêÜ êáé ç ôå÷íïôñïðßá äßíïõí ôçí üøç éôáëéêïý Áíáãåííçóéáêïý ÌåãÜñïõ. Ïé äéáóôÜóåéò ôïõ åßíáé åíôõðùóéáêÝò, êáèþò ôüóï ôï ìÞêïò, üóï êáé ôï ýøïò, îåðåñíïýí ôá åßêïóé ìÝôñá. Ìå ôçí õðüäåéîç ôçò áñ÷áéïëüãïõ ìåôñïýìå ôïõò ðÝíôå ðëßíèéíïõò ôñïýëïõò ôçò ïñïöÞò êáé ôïí ïõñáíßóêï óôï ìðñïóôéíü ìÝñïò ôçò


óôÝãçò, ðïõ óôçñßæåôáé óå ïêôþ ìáñìÜñéíïõò êéïíßóêïõò êáé äßíåé ôçí áßóèçóç üôé áéùñåßôáé óôï êåíü. Ôï åóùôåñéêü ôçò ÐáñçãïñÞôéóóáò ðáñáìÝíåé óõãêëïíéóôéêü, ðáñÜ ôç öèïñÜ ôïõ ÷ñüíïõ ðïõ èÜìðùóå ôçí áßãëç êáé ôç ëáìðñüôçôÜ ôïõ. Ç áñ÷áéïëüãïò åðåîçãåß üôé, ÷Üñç óôç óõãêåêñéìÝíç ôå÷íïôñïðßá, ï ôñïýëïò êáèßóôáôáé ïñáôüò áêüìç êáé áðü ôçí êåíôñéêÞ åßóïäï, äßíïíôáò ðõñáìéäïåéäÝò ó÷Þìá êáé áöÞíïíôáò åëåýèåñï ÷þñï ãéá öùôéóìü. Ôá êéïíüêñáíá åéêÜæåôáé üôé åßíáé ðáñìÝíá áðü äéÜöïñá êôßñéá ôçò Áìâñáêßáò, áêüìá êáé ôçò áñ÷áßáò Íéêüðïëçò. ÊÜðïéïé áðü ôïõò êßïíåò, åîáéôßáò ôïõ ìåãÜëïõ âÜñïõò ðïõ óÞêùíáí, Ýóðáóáí êáé Ýðåóáí. Óýìöùíá ìå ìéá Üëëç åêäï÷Þ, üôáí ï Öáúê ðáóÜò êáôÝëáâå ôçí ¢ñôá ðñïóðÜèçóå íá áðïóðÜóåé áðü ôá ìíçìåßá ôçò ðüëçò äéÜöïñá ãëõðôÜ ãéá íá óôïëßóåé ôï ôæáìß ôïõ. ÁíÜìåóá óôá Üëëá åðé÷åßñçóå íá áöáéñÝóåé êáé êÜðïéïõò áðü ôïõò êßïíåò óôÞñéîçò ôïõ ôñïýëïõ. Ôüôå ïé ðñüâïëïé Ýóðáóáí, óêïôþíïíôáò üëïõò ôïõò åñãÜôåò. ÌåôÜ áðü áõôü, ï Öáúê äåí îáíáðñïóðÜèçóå ðïôÝ êÜôé áíÜëïãï. Ç äéáêüóìçóç ðñïÝñ÷åôáé áðü èÝìáôá ôçò Äýóçò êáé êáôÜ ðÜóá ðéèáíüôçôá åßíáé äçìéïõñãßåò Éôáëþí êáëëéôå÷íþí. Óôï ôÝìðëï õðÜñ÷ïõí êáé 3 öïñçôÝò åéêüíåò ôïõ 18ïõ áéþíá. Ç ðéï óçìáíôéêÞ åßíáé ç åéêüíá ôçò ÐáíáãéÜò ôçò ÐáñçãïñÞôéóóáò. Ðáñüëåò ôéò öèïñÝò, óþæïíôáé óå êáëÞ êáôÜóôáóç ôá âõæáíôéíÜ øçöéäùôÜ ôïõ ôñïýëïõ, ôùí ëï÷éþí êáé ôçò áíáôïëéêÞò êÜìáñáò óôçí âÜóç ôïõ ôñïýëïõ. ÄÝïò ðñïêáëåß ç åéêüíá ôïõ ÐáíôïêñÜôïñá ðïõ äåóðüæåé óôï ôñïýëï. Ïé äéáóôÜóåéò ôçò åßíáé ôåñÜóôéåò üìùò ëüãù ôïõ ýøïõò öáßíïíôáé öõóéïëïãéêÝò. Ç ðåñéÞãçóç ïëïêëçñþèçêå êáé áðï÷áéñÝôéóá ôïí Íéêçöüñï Á' Êïìíçíü Äïýêá, ðïõ óôÝêïíôáí óôï êÝíôñï ôïõ íáïý, óôç ëáîåõìÝíç ìå ôï äéêÝöáëï âõæáíôéíü áåôü ðÝôñá. ÅêóôáóéáóìÝíïò áðü ôçí áôìüóöáéñá êáé ôéò

åéêüíåò, ÷Üèçêá óôï ðïëýâïõï ðëÞèïò ôçò ÓêïõöÜ. Ôçò êåíôñéêüôåñçò ïäïý ôçò ¢ñôáò ðïõ õðÜñ÷åé áðü ôçí åðï÷Þ ôçò Áñ÷áßáò Áìâñáêßáò.

Ôï ÊÜóôñï Åðüìåíïò óôáèìüò, ôï ÊÜóôñï. ÓõíõöáóìÝíï ìå ìíÞìåò ìáêñéíþí åðï÷þí êáé áëëïôéíÝò äéçãÞóåéò, üðïõ ðñùôáãùíéóôïýóáí âáóéëéÜäåò êáé ðñßãêéðåò, Üñ÷ïíôåò êáé áãùíéóôÝò, Þñùåò êáé ðñïäüôåò, Üñðáãåò êáé åñáóôÝò, ðïëéïñêïýìåíïé êáé ðïñèçôÝò… Åéêüíåò êáé éóôïñßåò ðïõ óÞìåñá öáíôÜæïõí ðáñáìõèÝíéåò êáé áðüìáêñåò óáí ôéò ðÝôñåò ðïõ áíáðáýïíôáé óôç öèïñÜ ôïõ ÷ñüíïõ. ¼,ôé áðüìåéíå ðéá áðü ôá éó÷õñÜ, øçëÜ êáé ìõþäç óþìáôá ôïõ êÜóôñïõ, èõìßæåé Üëëïõò áíèñþðïõò, Üëëåò åðï÷Ýò, Üëëïõò ôñüðïõò æùÞò, Üëëïõò êþäéêåò áîéþí, Üëëïõò ðïëéôéóìïýò. Ôï êÜóôñï ôçò ¢ñôáò äåí áðïôåëåß áðëÜ êáé ìüíï êïììÜôé ôçò éóôïñßáò. Åßíáé ÷þñïò ôçò æþóáò ìíÞìçò, áðü ôá Üãïõñá áêüìá ÷ñüíéá ìáò. Óôéò ðïëåìßóôñåò êáé óôá áðüóêéá ïìçñéêïß áãþíåò ãéá ôçí êáôÜêôçóç ôùí… êïñéôóéþí. ¸ðáèëï ãéá ôïí ðïñèçôÞ, ôï ðéÜóéìï ôïõ ÷åñéïý êáé áí ôï ðñÜãìá Þôáí ðñï÷ùñçìÝíï, Ýíá öéëß ãëõêü óáí ôï êõäþíé ôçò ìÜíáò ìïõ. Ãéá ôïõò ìåãáëýôåñïõò, ÷þñïò ðåñéðÜôïõ êáé ñÝìâçò. Êáé ãéá ôïõò åðéóêÝðôåò, óçìåßï áðáèáíÜôéóçò. Éäéáßôåñá ôï çëéïâáóßëåìá. ÊÜðïôå åíôüò ôïõ êÜóôñïõ ëåéôïõñãïýóå êáé îåíïäï÷åßï. Ôï ðåñßöçìï «Îåíßá...». Ôþñá, åñçìéÜ. Ôï êÜóôñï Þôáí ï ï÷õñùìáôéêüò ðåñßâïëïò ôçò Áìâñáêßáò, éäéáßôåñá åðéìåëçìÝíçò êáôáóêåõÞò. ¼ðùò åßíáé ãíùóôü, óôçí áñ÷áéüôçôá ôá ôåß÷ç áðïôåëïýóáí ôõðéêü óôïé÷åßï ôçò ìïñöÞò ôùí ðüëåùí.

11


Ç äõíáôüôçôá ôçò Üìõíáò, ç áóöÜëåéá ôçò öñïýñçóçò, ç âéáéüôçôá ôçò óýãêñïõóçò, ôï áßìá ôïõ ðïëÝìïõ, ç èõóßá ôïõ ðïëåìéóôÞ, ï èÜíáôïò ôïõ Þñùá, ç ãáëÞíç ôçò åéñÞíçò, ç äýíáìç ôçò åîïõóßáò, ç åõñùóôßá ôçò ïéêïíïìßáò, ç ïìïñöéÜ ôïõ ôïðßïõ, ç ìáêñéíÞ èÝá, åßíáé êÜðïéá áðü ôá óôïé÷åßá ðïõ äéáìüñöùíáí ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí ï÷õñþóåùí. Êáé åßíáé áëÞèåéá, üôé ìüíï ôá ðÝôñéíá êÜóôñá åìðåñéÝ÷ïõí ôüóåò ðïëëÝò ðëçñïöïñßåò, éäÝåò êáé Ýííïéåò ãéá ôç æùÞ ôùí áíèñþðùí. Ïé êáëÜ ï÷õñùìÝíåò ðüëåéò áðïêôïýóáí öÞìç êáé áßãëç, ðñïêáëþíôáò ôïõò åðéäñïìåßò. Éäéáßôåñá ïé ðüëåéò-êÜóôñá Þôáí ôï Ýðáèëï ôïõ ðïñèçôÞ ðïõ

12

åðé÷åéñïýóå ìå üëá ôá ìÝóá êáé üëïõò ôïõò ôñüðïõò ôçí êáôÜêôçóÞ ôïõò. ÅõñçìáôéêÝò ôå÷íéêÝò, üðùò áõôÞ ðïõ åöáñìüóôçêå óôçí Áñ÷áßá Áìâñáêßá: ïé ðïëéïñêçôÝò õðÝóêáðôáí ôá ôåß÷ç êáé ïé ðïëéïñêïýìåíïé Ýñé÷íáí óáêéÜ ìå ÷þìá óôá óêÜììáôÜ ôïõò. Ç Áìâñáêßá Þôáí ÷ôéóìÝíç óå öõóéêÜ ï÷õñÞ èÝóç, êáèþò ï ¢ñá÷èïò ôçí ðåñéÝâáëå áðü ôñåéò ðëåõñÝò. Ç èÝóç, óýìöùíá ìå ôç ó÷åôéêÞ äçìïóßåõóç ôçò áñ÷áéïëüãïõ ÁíèÞò ÁããÝëç, åíéó÷ýèçêå áðü éó÷õñü êáé åðéâëçôéêü ï÷õñùìáôéêü ðåñßâïëï, ìÞêïõò ðåñßðïõ 4,5÷ëì, ðïõ óôï ìåãáëýôåñï ôìÞìá ôïõ áêïëïõèïýóå ôïí ñïõ ôïõ ÁñÜ÷èïõ. Ìå ôïí ôñüðï áõôü, ç ðüëç ðñïóôáôåõüôáí áðü ôïõò å÷èñïýò, áëëÜ êáé áðü ôïí ßäéï ôïí ðïôáìü, ï ïðïßïò óõ÷íÜ îÝöåõãå áðü ôçí êïßôç ôïõ êáé ðëçììýñéæå ôá ÷áìçëüôåñá ìÝñç ôçò. ÔìÞìáôá ôïõ ôåß÷ïõò åß÷áí ðáñáìåßíåé ïñáôÜ óôï ðÝñáóìá ôùí áéþíùí, ðñïêáëþíôáò ôï èáõìáóìü îÝíùí ðåñéçãçôþí êáé ðïëëÜ Üëëá ìÝñç Ý÷ïõí Ýñèåé óôï öùò ìå óùóôéêÝò áíáóêáöÝò, ðïõ äéåíåñãïýíôáé ôéò ôåëåõôáßåò äåêáåôßåò óôçí ðüëç. ÌÝ÷ñé óÞìåñá, äåí Ý÷åé åíôïðéóôåß êÜðïéá áðü ôéò ðýëåò ôïõ ôåß÷ïõò, ùóôüóï èåùñåßôáé âÝâáéç ç ýðáñîç ìßáò åî áõôþí óôï íüôéï óêÝëïò ôçò ï÷ýñùóçò, óôç óõìâïëÞ ôùí ïäþí ÊïììÝíïõ êáé Ðïýëéïõ ÄñÜêïõ.


Áðü ôï óçìåßï áõôü îåêéíïýóå ç ìíçìåéáêÞ ëåùöüñïò, ç ïðïßá äéáôñÝ÷ïíôáò ôï íïôéïäõôéêü íåêñïôáöåßï ôçò Áìâñáêßáò, êáôÝëçãå óôïí ¢ìâñáêï, ôï åðßíåéï ôçò ðüëçò óôïí Áìâñáêéêü êüëðï, ðïõ ôáõôßæåôáé ìå ôï óçìåñéíü Öéäüêáóôñï. Ôï ôåß÷ïò -êáôáóêåõáóìÝíï áðü íôüðéï ëåõêü áóâåóôüëéèï ðÜ÷ïõò 3,50 -5,60 ì.- ìå áõôÞ ôç ìíçìåéþäç ìïñöÞ ÷ñïíïëïãåßôáé óôá ìÝóá ôïõ 4ïõ áéþíá ð.×., ùóôüóï Ýíáò áðëïýóôåñïò óå ó÷Ýäéï êáé êáôáóêåõÞ ðåñßâïëïò, õðÞñ÷å Þäç áðü ôïõò áñ÷áúêïýò ÷ñüíïõò. Ôá ôåß÷ç ðñïóÝöåñáí ðñïóôáóßá, ü÷é ìüíï óôïõò êáôïßêïõò ôçò Áìâñáêßáò, áëëÜ êáé óôïõò îùìÜ÷ïõò, ïé ïðïßïé Ýâñéóêáí êáôáöýãéï óå ðåñéðôþóåéò åîùôåñéêÞò áðåéëÞò. ¸ôóé, ôï 342 ð.×., üôáí ï Ößëéððïò ï ´ ôçò Ìáêåäïíßáò åðé÷åßñçóå íá ôçí êáôáëÜâåé ç ðüëç Üíôåîå ÷Üñç óôá éó÷õñÜ ôåß÷ç ôçò. Ôï 189 ð.×., åðßóçò, ôá ôåß÷ç åìðüäéóáí ôïí Ñùìáßï ýðáôï, ÌÜñêï Öïýëâéï, íá êáôáëÜâåé ôçí ðüëç -áí êáé ôåëéêÜ ïé Áìâñáêéþôåò áíáãêÜóôçêáí íá óõíèçêïëïãÞóïõí. Ôï ôåß÷ïò áíáêáôáóêåõÜóôçêå êáé óõìðëçñþèçêå áðü ôïí Ìé÷áÞë Â' ôïí Êïìíçíü êáé óÞìåñá áðïôåëåß ôï ðéï áíôéðñïóùðåõôéêü äåßãìá ôçò ìåóáéùíéêÞò öõóéïãíùìßáò ôçò ðüëçò. Áðáñôßæåôáé áðü ôï êõñßùò öñïýñéï, äýï ìéêñÜ åîùôåñéêÜ ðåñéôåé÷ßóìáôá êáé ôçí Áêñüðïëç. ÁñéóôåñÜ ôçò åéóüäïõ óþæåôáé ç Áêñüðïëç Þ áëëéþò ôï «ÊáóôñÜêé», ôï ïðïßï áðïôåëïýóå ôï ôåëåõôáßï êáôáöýãéï ãéá ôïõò åëåýèåñïõòðïëéïñêçìÝíïõò.

Ï ¢ãéïò Âáóßëåéïò Ìüëéò 200 ìÝôñá áðü ôï ÊÜóôñï âñßóêåôáé ï íáüò ôïõ Áãßïõ Âáóéëåßïõ. Åßíáé êôéóìÝíïò óôçí êáñäéÜ ôçò ðüëçò êáé öÝñåé ðåñßôå÷íï êåñáìéêü äéÜêïóìï. Êôßóèçêå óôéò áñ÷Ýò ôïõ 14ïõ áéþíá êáé áîßæåé íá óçìåéùèåß, üôé óôïí ðåñßâïëü ôïõ ëåéôïõñãïýóå áðü ôï 1662 Ýùò êáé ôï 1821, ç ðåñßöçìç ó÷ïëÞ ÌáíùëÜêç. Áõôüò åßíáé Ýíáò áðü ôïõò âáóéêïýò ëüãïõò ðïõ åðÝëåîá íá åðéóêåöèþ ôï íáü -áí êáé üðùò äéáðßóôùóá- êáé áñ÷éôåêôïíéêÜ åßíáé Ýíá óðïõäáßï éóôïñéêü êåéìÞëéï ôçò ¢ñôáò.

13


Áãßá Èåïäþñá

14

Êáôçöïñßæïíôáò ôçí ïäü ÂáóéëÝùò Ðýññïõ, óõíáíôþ ôçí Áãßá Èåïäþñá. Ëéôáíåßá, ðáñÝëáóç, áëëÜ êáé áñãßá óôéò 11 ÌÜñôç. Êáé ìåôÜ áðü ôçí ðáñÝëáóç ôï ðñþôï ðáãùôü ðåñéüäïõ-÷ùíÜêé, áðü ôï ãùíéáêü ðáãùôáôæÞäéêï ôçò ÓêïõöÜ. Áñãßá êáé ÷ùíÜêé ìå äýï ëÝîåéò. Ãéá ôïõò Áñôéíïýò, ç Áãßá Èåïäþñá åßíáé ç ìÜíá ôçò ðüëçò. Ï íáüò, üðïõ öõëÜóóåôáé ôï ëåßøáíï ôçò ðïëéïý÷ïõ, êôßóôçêå ôï 11ï áéþíá. Ôï 1270, ç âáóßëéóóá Èåïäþñá áíáêáßíéóå ôçí åêêëçóßá, üðïõ êáé ìüíáóå ìÝ÷ñé ôï ôÝëïò ôçò æùÞò ôçò. Ï íáüò êáé Ýíáò ðõëþíáò óþæïíôáé óå êáëÞ êáôÜóôáóç. Ç ïìïñöéÜ ôïõ Ýãêåéôáé êõñßùò óôçí áñ÷éôåêôïíéêÞ ôïõ ðïéêéëïìïñößá. ÅóùôåñéêÜ ï íáüò äéáôçñåß ìåãÜëï ìÝñïò ôçò ãëõðôÞò êáé ãñáðôÞò ôïõ äéáêüóìçóçò. ÂÝâáéá, ôá êéïíüêñáíá åßíáé êëåììÝíá, ðéèáíüôáôá áðü êÜðïéï êôßñéï ôçò áñ÷áßáò Íéêüðïëçò êáé öÝñïõí áíÜãëõöåò ðáñáóôÜóåéò ëáúêþí. Áðü ôï ìáñìÜñéíï ôÝìðëï óþèçêáí ìüíïí äõï êïììÜôéá, ðïõ âñßóêïíôáé óôç èýñá. Ïé ôïé÷ïãñáößåò ôïõ íáïý ðïõ åß÷áí öèáñåß, åîáéôßáò ôùí åðé÷ñéóìÜôùí, áëëÜ êáé ôçò áéèÜëçò ôùí êåñéþí, áðïêáèßóôáíôáé óôáäéáêÜ áðü ôçí Áñ÷áéïëïãéêÞ Õðçñåóßá. Åîáéñåôéêü åíäéáöÝñïí ðáñïõóéÜæïõí ôá êåéìÞëéá ðïõ öéëïîåíïýíôáé óôï íáü. Ç öïñçôÞ åéêüíá, êñçôéêÞò ó÷ïëÞò, ôïõ ×ñéóôïý ÷ñïíïëïãåßôáé áðü ôï 1653 êáé -óýìöùíá ìå ìåëÝôç ôçò áñ÷áéïëüãïõ ÂáñâÜñáò Ðáðáäïðïýëïõ- åßíáé Ýñãï ôïõ áñãõñï÷ñõóï÷üïõ ÁèáíÜóéïõ Ôóéìïýñç. Äõï ðåñßôå÷íåò áóçìÝíéåò ëÜñíáêåò, ìå áíÜãëõöç äéáêüóìçóç ðåñéÝ÷ïõí ôá ëåßøáíá ôçò Âáóßëéóóáò. Óôçí åßóïäï ôïõ íáïý, óþæåôáé ï ôÜöïò ôçò Áãßáò Èåïäþñáò. Óôï åóùôåñéêü ôïõ âñÝèçêáí óðáóìÝíá

êïììÜôéá äéáêïóìçìÝíïõ ìáñìÜñïõ, ðïõ áðïäåéêíýåé üôé ï ôÜöïò åß÷å óõëçèåß óôï ðáñåëèüí. Ç óçìåñéíÞ ìïñöÞ ôïõ ôÜöïõ, áíáóõãêñïôÞèçêå ìå ôç ÷ñÞóç ðáëéþí êáé íÝùí êïììáôéþí êáé öÝñåé äõï áíÜãëõöåò ðëÜêåò. Ç ðëÜêá ðïõ âëÝðåé óôï åóùôåñéêü ôïõ íáïý áðåéêïíßæåé ñüäáêåò, áíèÝìéá êáé äýï äñÜêïíôåò. Ç ôå÷íïôñïðßá ìáñôõñÜ äõôéêÝò åðéññïÝò. Ç ðëÜêá ðïõ âëÝðåé óôï íÜñèçêá ôïõ íáïý, áðåéêïíßæåé ôçí Áãßá Èåïäþñá êáé ôïí ãéï ôçò Íéêçöüñï. Ðáñáðëåýñùò, åéêïíßæïíôáé êáé ïé äýï áñ÷Üããåëïé, ðïõ üðùò åßíáé ãíùóôü áðïôåëïýóáí ôïõò ðñïóôÜôåò ôùí ÊïìíçíïäïõêÜäùí, äåóðïôþí ôçò Çðåßñïõ. Êáé ïé äýï ðëÜêåò ÷ñïíïëïãïýíôáé ôïí 13ï áéþíá.


Ôï ìéêñü ÈÝáôñï ôçò Áìâñáêßáò ËïîÜ áñéóôåñÜ ôçò Áãßáò Èåïäþñáò êáé óå áðüóôáóç 100 ìÝôñùí, âñßóêåôáé ôï èåáôñÜêé áðïôýðùìá ôçò Áñ÷áßáò Áìâñáêßáò. ×ñïíïëïãåßôáé óôá ôÝëç 4ïõ ð.×. ìå áñ÷Ýò 3ïõ ð.×. áéþíá. ¸÷ïõí áðïêáëõöèåß ç ïñ÷Þóôñá, ìÝñïò ôïõ êïßëïõ êáé ôùí ðáñüäùí, êáèþò êáé ôï äõôéêü ôìÞìá ôïõ óôõëïâÜôç ôïõ ðñïóêçíßïõ. Óôï ìéêñü èÝáôñï, óþæåôáé ïëüêëçñç ç êõêëéêÞ ïñ÷Þóôñá, ìÝñïò ôïõ íïôßïõ ðñïóáíáôïëéóìïý êïßëïõ êáé ôùí ðáñüäùí, êáèþò êáé ôï äõôéêü ôìÞìá ôïõ óôõëïâÜôç ôïõ ðñïóêçíßïõ. Ôï èÝáôñï óôçñßæåôáé óå åðé÷ùìáôùìÝíï ðñáíÝò êáé ðáôÜåé ðÜíù óå èåìÝëéá ëïõôñïý ôïõ 4ïõ áé. ð.×. Áðü ôï çìéêõêëéêü êïßëï, Ý÷ïõí áðïêáëõöèåß ôñåéò ìå ðÝíôå óåéñÝò åéäùëßùí, ç áñ÷Þ äýï êëéìÜêùí áíüäïõ êáé ôá áíáëÞììáôá ôùí ðáñüäùí, ìÞêïõò 5 ì.. Íáüò ôïõ Áðüëëùíá Óå áðüóôáóç ìüëéò 50 ìÝôñùí áðü ôï «ÈåáôñÜêé» âñßóêåôáé ï íáüò ôïõ Ðõèßïõ Áðüëëùíá Þ Áðüëëùíïò ÓùôÞñïò. Åßíáé ï áðïêáëïýìåíïò äçìüóéïò ÷þñïò ôçò Áìâñáêßáò, äçëáäÞ ôï éåñü ôçò ðüëçò, üðïõ ïé Üñ÷ïíôåò áíÝèåôáí äçìüóéá êåßìåíá. Ï íáüò ÷ñïíïëïãåßôáé óôá õóôåñïáñ÷áúêÜ ÷ñüíéá, ãýñù óôï 500 ð.× Ðñüêåéôáé ãéá ìíçìåéþäç ðåñßðôåñï íáü, ï ïðïßïò äéáèÝôåé ðñüíáï êáé åðéìÞêç óçêü, óôï âÜèïò ôïõ ïðïßïõ õðÜñ÷åé âÜèñï ðïõ ÷ñçóßìåõå ãéá ôç óôÞñéîç ôïõ óõìâüëïõ ôçò ëáôñåõïìÝíçò èåüôçôáò. Äõóôõ÷þò, ç ÷ñÞóç ôïõ ÷þñïõ ùò ëáôïìåßïõ -êáôÜ ôïõò ðñþéìïõò ÷ñéóôéáíéêïýò ÷ñüíïõò-, åß÷å óáí áðïôÝëåóìá ï íáüò íá Ý÷åé óùèåß ìüíïí ìÝ÷ñé ôçí åõèõíôçñßá. 15


ÄáìÜæïíôáò ôá êýìáôá Ç ãåýóç ôçò áëìýñáò

16

Åß÷á õðïó÷åèåß óôï ößëï ìïõ ôïí ÔÜóï, ðïõ öéëïîåíïýóá åêåßíåò ôéò çìÝñåò, êÜôé îå÷ùñéóôü áðü ôçí ¢ñôá. Óôï ìõáëü ìïõ, âÝâáéá, åß÷á Ýíá ðåñßðáôï óôïí Áìâñáêéêü. ÊÜôé ðïõ åãþ èåùñþ ìïíáäéêü. Áèëçôéêü ðáðïõôóÜêé, íåñü, öùôïãñáöéêÝò ìç÷áíÝò êáé…öýãáìå. Ðñïïñéóìüò, ôï ñÜììá ôçò Óáëáþñáò. Ðåñßðáôïò êÜôù áðü ôïí ãêñßæï ïõñáíü ôïõ ÍïÝìâñç, ðïõ «Ýêëåâå» ôá ÷ñþìáôá êáé ôïí Þëéï áðü ôçí ðïëéôåßá ôçò ëéìíïèÜëáóóáò. Óôçí ðáñÝá ìáò Þñèå íá ðñïóôåèåß Ýíá áóôáìÜôçôï øéëüâñï÷ï êáé ôï èñüéóìá ôïõ ÷ïñôáñéïý, ðïõ ôóÜêéæå óôá âÞìáôá ìáò. Ìïíá÷Ü ïé ðåëåêÜíïé, ôá óìÜñéá ôùí ãëÜñùí êáé ïé ìáêñýñáìöïé åñùäéïß Ýóêéæáí ìå ÷áìçëÜ ðåôÜãìáôá ôï ôïðßï. Ðßóù ìáò ç ðüëç ôçò ¢ñôáò, ìå ôïõò âñåãìÝíïõò äñüìïõò, áêïõìðïýóå óå óêïôåéíïýò ïñåéíïýò üãêïõò, ÷áñáãìÝíïõò ìå ðëÝãìáôá ïìß÷ëçò êáé Ýíáò èõìùìÝíïò ¢ñá÷èïò áíáóêÜëåõå ôá ìáëáêÜ êëáäéÜ áðü ôéò ðáñü÷èéåò êëáßïõóåò. Ïé åéêüíåò «Ýóêáãáí» óôç ìðïõíÜôóá ôïõ Áìâñáêéêïý êáé âõèßæïíôáí óôçí áðüëõôç çóõ÷ßá, ðïõ ëÜîåõå ôï öéäßóéï áíÜ÷ùìá ôçò ÷þñáò ôùí øáñÜäùí. Ï ðåñßðáôïò ìáêñáßíåé. ÌÝ÷ñé ôï äåýôåñï äéâÜñé, ðåíÞíôá ðÝíôå ëåðôÜ áêñéâþò. Ç «áðïêÜëõøç» åßíáé ìéá åîåëéêôéêÞ äéáäéêáóßá, áìößäñïìç ðïëëÝò öïñÝò êáé ãéá íá ìðïñÝóåéò íá áíôéêñýóåéò ôï åðüìåíï, ðñÝðåé íá äåéò ôï ðñïçãïýìåíï êáé ü÷é ðÜíôá ìå ôçí ßäéá ìáôéÜ. Ïé ãëÜñïé ãéá ôïõò óôåñéáíïýò õðïäçëþíïõí èÜëáóóá êáé ãéá ôïõò íáõôéêïýò óôåñéÜ. Ç Ýêðëçîç ôïõ ÔÜóïõ Þôáí ìåãÜëç üôáí öôÜóáìå óôï ðñü÷åéñï êáôÜëõìá, äßðëá óôç ìðïýêá. Ïé äéâáñÜäåò,

áöïý ìáò êáëïäÝ÷ôçêáí, óþñéáóáí ÷Ýëéá êáé êåöáëüðïäá, øçìÝíá óôï ôæÜêé êáé Ýíá ìðïõêÜëé ïýæï ãéá ôï «êáëþò üñéóåò». «Ç ãáëÞíç ôçò èÜëáóóáò êáé ôï Üãñåììá ôçò óôåñéÜò, áõôÞ åßíáé ç æùÞ ìáò êáé üðïéïò êáôÜëáâå...» Üñ÷éóáí ôçí éóôüñçóÞ ôïõò ï ÂáããÝëçò êáé ï Ãéþñãïò -âÜñäéá çìÝñáò, óå ìéá áðü ôéò ïêôþ ìðïýêåò ôçò Ôóïõêáëïýò. ÐñáãìáôéêÜ ìïíáäéêÞ åìðåéñßá óå Ýíáí îå÷ùñéóôü ôüðï: ïé Üíèñùðïé, êáëëéôÝ÷íåò óôï øÞóéìï, ìåñáêëÞäåò óôçí ðáñÝá. Êáé åìåßò áðïëáìâÜíáìå ãåýóåéò, ìõñùäéÝò êáé éóôïñÞóåéò ìéáò Üëëçò åðï÷Þò. Ìéáò äéáöïñåôéêÞò ÅëëÜäáò ðïõ öåýãåé êáé ÷Üíåôáé. Ìéáò ÷þñáò ðïõ îåìáêñáßíåé êáé îåèùñéÜæåé óáí ôá ðáñáìýèéá ôçò ãéáãéÜò áõôÜ ðïõ êáôïéêïýíå ðéá óôç ÷þñá ôçò ìíÞìçò êáé ôçò ãëõêéÜò ìåëáã÷ïëßáò.


Ï ðëïýôïò Ç êïõâÝíôá Þñèå óôá äéâÜñéá. Óôïõò áëéåõôéêïýò óõíåôáéñéóìïýò ôçò Ëïãáñïýò êáé ôçò Ôóïõêáëïýò ìåôÝ÷ïõí ðåñßðïõ 100 øáñÜäåò áðü ôá äéðëáíÜ ÷ùñéÜ. Ç åôÞóéá ðáñáãùãÞ ÷åëéïý, ðïõ åßíáé ôï âáóéêü ðñïúüí, öôÜíåé ôïõò 30 ôüíïõò. ÅîÜãåôáé óå ÷þñåò ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò (Ãåñìáíßá, Éôáëßá, Ïëëáíäßá) ëßãï ðñéí áðü ôá ×ñéóôïýãåííá. Ïé ëéìíïèÜëáóóåò ðáñÝ÷ïõí åðßóçò êåöáëüðïõëá, ìðÜöåò, ëáâñÜêéá, ôóéðïýñåò, ãëþóóåò, ãáñßäåò, ãïõâéÜ… Ïé óõíåôáéñéóìïß äéáèÝôïõí äéêÞ ôïõò «ìðÜãêá» óôç ÄçìïôéêÞ ÁãïñÜ ôçò ¢ñôáò, áð´üðïõ ï ôïðéêüò ðëçèõóìüò Ý÷åé ðñüóâáóç óôïí ðëïýôï ôçò ëéìíïèÜëáóóáò. Ôï öèéíüðùñï, ï óõíåôáéñéóìüò åìðïñåýåôáé ôï ðåñßöçìï áõãïôÜñá÷ï ôïõ Áìâñáêéêïý. ÊÜðïôå Üöèïíï, ôþñá ëéãïóôü…

ÊÜèå ÌÜñôç - üôáí ôåëåéþíåé ôï øÜñåìá- ïé äéâáñÜäåò áíïßãïõí ôéò «ìðïýêåò» êáé ï ãüíïò áðü ôç èÜëáóóá ìðáßíåé óôéò ëéìíïèÜëáóóåò, üðïõ ìå ôç óõíäñïìÞ ôùí öåñôþí õëéêþí ôïõ ÁñÜ÷èïõ êáé ôïõ Ëïýñïõ, ôï ðåñéâÜëëïí åßíáé åîáéñåôéêü ãéá ôçí ðÜ÷õíóÞ ôïõ. ÁñãÜ ôï öèéíüðùñï áíïßãïõí ôéò ìðïýêåò êáé ôá ìåãáëýôåñá øÜñéá åðé÷åéñïýí ôçí Ýîïäï ôïõò óôç èÜëáóóá. Ðåñíþíôáò áðü ô´ áíïßãìáôá, ðáãéäåýïíôáé óôéò êáëáìÝíéåò ðýñåò, üðïõ êáé óõëëÝãïíôáé ìå áðü÷åò. Ôá ÷Ýëéá Ôá ÷Ýëéá ìðáßíïõí êÜèå ÷ñüíï óôéò ëéìíïèÜëáóóåò. Ôï ìÝãåèïò ôïõò äåí îåðåñíÜ ôá 5 åêáôïóôÜ êáé ôï ðÜ÷ïò ôïõò èõìßæåé ëåðôü êïñäüíé. Ôï ÷Ýëé åßíáé Ýíáò óðÜíéïò ïñãáíéóìüò, ìå ðïëëÝò ìåôáìïñöþóåéò êáé ìå äéáäñïìÞ æùÞò ðïõ áêüìá êñýâåé ðïëëÜ áðü ôá ìõóôéêÜ ôçò. Îåêéíïýí ôï ôáîßäé ôïõò áðü ôç ÈÜëáóóá ôùí Óáñãáóóþí, ùò ðëáãêôïíéêÝò ðñïíýìöåò, ðïõ èõìßæïõí öýëëá éôéÜò êáé ïíïìÜæïíôáé «ëåðôïêÝöáëïé». «ÃõÜëéíá» ôá áðïêáëïýí ïé íôüðéïé, åðåéäÞ åßíáé ó÷åäüí äéáöáíÞ. Ôï ôáîßäé ôïõò, åöôÜ ÷éëéÜäùí ÷éëéïìÝôñùí, äéåõêïëýíåôáé áðü ôï ñåýìá ôïõ Êüëðïõ êáé äéáñêåß ðåñßðïõ ôÝóóåñá ÷ñüíéá. Áöïý ðåñÜóïõí ôá óôåíÜ ôïõ ÃéâñáëôÜñ, ïé ëåðôïêÝöáëïé äéáóêïñðßæïíôáé óôç Ìåóüãåéï êáé öôÜíïõí óôéò åêâïëÝò ôùí ðïôáìþí. Åêåß, îåêéíïýí ôçí êáéíïýñéá ôïõò æùÞ, ùò åßäç ôïõ ãëõêïý íåñïý. Ôá âñÜã÷éÜ ôïõò Ý÷ïõí ðïëý óôåíü óôüìéï êáé äåí îåñáßíïíôáé åýêïëá. Áõôü ôïõò åðéôñÝðåé íá äéáó÷ßæïõí ìåãÜëåò áðïóôÜóåéò îçñÜò, êáèïäçãïýìåíá áðü ôï Ýíóôéêôü ôïõò, ìÝ÷ñé íá âñïõí ôï õäÜôéíï ðåñéâÜëëïí ðïõ ôïõò ôáéñéÜæåé. ÌÝ÷ñé ôï ìÞêïò ôïõò íá öèÜóåé ôá 20-30 åêáôïóôÜ äåí äéá÷ùñßæïíôáé óå áñóåíéêÜ êáé èçëõêÜ. Ôá èçëõêÜ ÷Ýëéá

17


ìðïñïýí íá öèÜóïõí ìÝ÷ñé ôï åíÜìéóé ìÝôñï, åíþ ô´ áñóåíéêÜ ìüëéò ôá ðåíÞíôá åêáôïóôÜ. ÔñÝöïíôáé ìå ìéêñÜ Ýíôïìá, óêïõëÞêéá, êï÷ýëéá, ãõìíïóÜëéáãêåò Þ êáâïýñéá êáé üôáí ìåãáëþóïõí êõíçãïýí êáé ìéêñÜ øÜñéá. ÌåôÜ áðü ï÷ôþ Ýùò êáé 15 ÷ñüíéá, ôá ÷Ýëéá åãêáôáëåßðïõí ôïõò âÜëôïõò, ôéò ëéìíïèÜëáóóåò êáé ôá ðïôÜìéá êáé åðéóôñÝöïõí óôç èÜëáóóá. Ôï ôåëåõôáßï ôïõò ôáîßäé ãéá ôç èÜëáóóá ôùí Óáñãáóóþí, äéáñêåß ðåñßðïõ 6 ìÞíåò. Åêåß óå âÜèïò ìåãáëýôåñï ôùí 1000 ìÝôñùí, ãåíïýí êáé ðåèáßíïõí. Ï áðï÷áéñåôéóìüò

18

Ôï ìðïõêÜëé ìå ôï ïýæï Ý÷åé öôÜóåé óôç ìÝóç êáé óôï áõôïó÷Ýäéï ôñáðÝæé Ýñ÷ïíôáé óõíå÷þò «öñïýôá ôçò èÜëáóóáò». ¼ëá ôïõò åîáßóéá óôç ãåýóç. «Åìåßò åäþ, ëåöôÜ ðïëëÜ äå âãÜæïõìå. Ç ðñáãìáôéêÞ ìáò áíôáìïéâÞ, ôï áíôéóôÜèìéóìá, åßíáé áõôü ðïõ âëÝðåôå ãýñù óáò. Ôïí áãáðÜìå áõôüí ôïí ôüðï êáé åßìáóôå äåìÝíïé ìáæß ôïõ! Óõ÷íÜ ðáèáßíïõìå æçìéÝò, üôáí ï Ëïýñïò êáôåâÜæåé ðïëëÜ íåñÜ êáé ôï ìéêñü áíÜ÷ùìá õðåñ÷åéëßæåé. Ôá øÜñéá ÷Üíïíôáé áðü åêåß êáé äåí ðåñíïýí áðü ôéò ìðïýêåò. ÌåãÜëåò áðþëåéåò Ý÷ïõìå êáé áðü ôïõò êïñìïñÜíïõò. ¼ôáí «ðëáêþíïõí», óå ìåãÜëåò ïìÜäåò, ìáò êëÝâïõí ðïëëÜ øÜñéá. Ãé´ áõôü ôéò ëÝìå «üöéåò», êÜôé óáí ôéò «óôõìöáëßäåò üñíéèåò», ëÝåé ï Ãéþñãïò. «ÃñÜììáôá ðïëëÜ äåí îÝñïõìå êáé äåí ìðïñïýìå íá åðéâÜëëïõìå êÜðïéá ðñÜãìáôá óôçí áãïñÜ. ÈÝëïõìå âïÞèåéá. ÊÜðïéïò í´ áó÷ïëçèåß ì´ åìÜò. Ôüóá ðñïãñÜììáôá õðÜñ÷ïõí áðü ôçí Êïéíüôçôá êáé åìåßò ôßðïôá»! «ÊÜíïõìå âÜñäéåò ïëçìåñßò êáé ïëïíõêôßò, üðïôå äåí Ý÷ïõìå í´ áó÷ïëçèïýìå ìå ôçí øáñéÜ», óõìðëçñþíåé ìå ðáñÜðïíï ï ÂáããÝëçò.

Áðüãåõìá ðéá êáé ðñÝðåé íá öýãïõìå. Ï Áìâñáêéêüò åßíáé áêüìá åäþ êáé ðåñéìÝíåé. Êáé ðáñÜ ôá Ýíôïíá ðñïâëÞìáôá ñýðáíóçò ðïõ áíôéìåôùðßæåé èáññþ- õðÜñ÷åé áêüìá ÷ñüíïò íá óùèåß. Áñãïðåèáßíåé, åßíáé áëÞèåéá. ÁëëÜ, áí ç äéÜóùóÞ ôïõ -êáé ü÷é ðéá ç ðñïóôáóßá ôïõ- áðïôåëÝóåé êïéíü óôü÷ï, èá ôá êáôáöÝñåé êáé óå ìåñéêÝò äåêáåôßåò èá åðïõëþóåé ôéò ÷áßíïõóåò ðëçãÝò ôïõ. ¸÷ïõìå õðï÷ñÝùóç Ýíáíôé ôùí ðáéäéþí ìáò, íá ðáñáäþóïõìå Üèéêôï ü,ôé ðáñáëÜâáìå. Ôïí Áìâñáêéêü ôüí äáíåéóôÞêáìå áðü ôéò åðüìåíåò ãåíéÝò. Äåí ìáò áíÞêåé!


Ï õäÜôéíïò êüóìïò Óôç ëéìíïèÜëáóóá ôïõ Áìâñáêéêïý Áìâñáêéêüò! ¸íáò õäÜôéíïò êüóìïò, äçìéïýñãçìá ôïõ Ëïýñïõ êáé ôïõ ÁñÜ÷èïõ. Óôï äÝëôá ôùí äýï ðïôáìþí õðÜñ÷ïõí åêôåôáìÝíïé õãñüôïðïé, ëéìíïèÜëáóóåò, âáëôüôïðïé, áñìõñïëéâÜäéá, áìÝôñçôá áãñéïëïýëïõäá, äåêÜäåò åßäç ðïõëéþí êáé øáñéþí. Ôüðïò ðëïýóéïò óå ìõóôçñéáêÝò åéêüíåò, Þ÷ïõò êáé ìõñùäéÝò. Ôüðïò Þñåìïò, áëëÜ êáé áåéêßíçôïò, äõíáìéêüò, áëëÜ êáé åýèñáõóôïò. Ç Ýíôïíç ôåêôïíéêÞ äñáóôçñéüôçôá, ðñéí áðü 3 åê. Ýùò 10.000 ÷ñüíéá, äçìéïýñãçóå áõôü ôï âýèéóìá, ðïõ óôáäéáêÜ ãÝìéæå ìå ôéò áðïèÝóåéò ôùí äýï ðïôáìþí. Ç âáèìéáßá áíýøùóç ôçò óôÜèìçò ôçò èÜëáóóáò, åðÝôñåøå óôá íåñÜ ôïõ Éïíßïõ íá ðëçììõñßóïõí ôïí Êüëðï, äßíïíôÜò ôïõ ôç óçìåñéíÞ ìïñöÞ. Ç áíèñþðéíç ðáñÝìâáóç óôçí ðåñéï÷Þ, áñ÷ßæåé áðü ôçí ðáëáéïëéèéêÞ åðï÷Þ êáé åíôåßíåôáé óôçí ðïñåßá ôçò éóôïñßáò.

Ôï üíïìÜ ôïõ ç÷åß ðáñÜîåíá. Ôï ìåãáëüðñåðï «¢ìâñá» öÝñíåé óõíåéñìéêÜ óôï íïõ ôçí áñ÷Þ ìéáò ìáãéêÞò öñÜóçò áðü ôá ðáñáìýèéá ôùí ðáéäéêþí ìáò ÷ñüíùí, ðïõ åßíáé éêáíÞ íá áíïßîåé ôéò ðýëåò åíüò éäéáßôåñïõ êáé ãïçôåõôéêïý êüóìïõ. Öáíôáóßá êáé ðñáãìáôéêüôçôá, èñýëïé êáé ðáñáäüóåéò, íåñü êáé ÷þìá, ðëÜóìáôá êáé Üíèç, üëá áóêïýí åðÜíù ìïõ ìéá ìõóôçñéþäç êáé áíåîÞãçôç Ýëîç. Ï Áìâñáêéêüò åßíáé ôüðïò-ðñüêëçóç ãéá åîåñåýíçóç ôïõ öõóéêïý êÜëëïõò êáé ôçò ãåùìïñöïëïãéêÞò åîÝëéîçò. Ï Áìâñáêéêüò åßíáé ï ôüðïò ìïõ. Êáé ï Üíèñùðïò- ëÝíååßíáé êïììÜôé ôïõ ôüðïõ ôïõ. ¼ðïõ êáé áí âñÝèçêá ìå óõíôñüöåõáí ïé Þ÷ïé ôïõ, ôá ÷ñþìáôÜ ôïõ, ïé ìõñùäéÝò ôïõ. Åéêüíåò öõëáêéóìÝíåò óôç ìíÞìç: ç êñáõãÞ ôïõ ãëÜñïõ, ï øßèõñïò ôïõ íïôéÜ, ï Þ÷ïò ôçò øáñüâáñêáò, ôï áóçìß ôçò èÜëáóóáò, ç ìõñùäéÜ ôçò êáôáéãßäáò. ÁõôÝò ïé áíåëÝçôåò åéêüíåò, êåéìÞëéá ôçò íéüôçò ìïõ, ìå áöýðíéæáí áðü ôï ëÞèáñãï ôçò ðüëçò êáé ìå êáèïäçãïýóáí óôï ôáîßäé ôçò æùÞò ìïõ.

19


Ï Áìâñáêéêüò êáé ç åíäï÷þñá ôïõ åß÷áí óõíäåèåß ìå ôç Èåïãïíßá, ôç Ìõèïëïãßá êáé ôçí Ðïßçóç. Ïé ðïôáìïß ôïõ ëáôñåýïíôáí, ü÷é ìüíïí ãéáôß èåùñïýíôáí ðçãÝò åõöïñßáò, áëëÜ êáé ãéá ôéò êáèáñôéêÝò êáé éáìáôéêÝò ôïõò éäéüôçôåò. Åäþ Ýæçóå ï Üíèñùðïò ùò êõíçãüò, ùò øáñÜò, ùò ãåùñãüò, ùò Ýìðïñïò, ðÜíôá óå áñìïíßá ìå ôï öõóéêü ðåñéâÜëëïí. Áøåõäåßò ìÜñôõñåò ôçò áÝíáçò «öõóéêÞò éóïññïðßáò», ìíçìåßá êáé ôå÷íéêÜ Ýñãá, êá ë ë é å ñ ã ç ô é ê Ý ò êá é á ë é å õ ô é ê Ý ò ó õ í Þ è å é å ò . Äñáóôçñéüôçôåò, ðïõ áêüìç êáé óÞìåñá êÜðïéåò åðéæïýí, ùò ìïíôÝëá áõôïñýèìéóçò ôçò ó÷Ýóçò ôïõ áíèñþðïõ ìå ôï ðåñéâÜëëïí. Óôçí «åðï÷Þ ôïõ ïíåßñïõ», ïé äõíÜìåéò ôçò öýóçò äéáìüñöùíáí áõôüíïìá êáé áíåðçñÝáóôá ôï ôïðßï, ðñïóöÝñïíôáò ðëïýôï íåñïý êáé ôñïöÞò. Ôß êáé áí ðÝñáóáí êáôáêôçôÝò êáé óçìåéþèçêáí ìåãÜëåò êáôáóôñïöÝò; ¹ôáí óôéãìéáßåò óôçí åõèåßá ôïõ ÷ñüíïõ êáé ï Áìâñáêéêüò ìå ôïõò áõôüíïìïõò ìç÷áíéóìïýò åðïýëùóçò ôùí ðëçãþí ôïõ, áðïêáèéóôïýóå ôçí áñìïíßá êáé ôç öõóéêÞ éóïññïðßá ôùí ðñáãìÜôùí. Ôï ôïðßï, ôá öõôÜ, ôá æþá, áíáãåííéïýíôáí êáé ïé Üíèñùðïé áðïëÜìâáíáí ôçí áñ÷Ýãïíç ìáãåßá ôïõ ïéêïóõóôÞìáôïò. Ï Áìâñáêéêüò, áðïôÝëåóå ÷þñï ñÝìâçò êáé óôï÷áóìïý ãéá ôïí áåßìíçóôï Íôßíï Äçìüðïõëï, ðïõ Ýêáíå åäþ äýï áðü ôéò äéáóçìüôåñåò ôáéíßåò ôïõ: «Ï ôüðïò, åõíïçìÝíïò áðü ôïõò èåïýò êáé îå÷áóìÝíïò áðü ôïõò áíèñþðïõò, Þôáí ãõìíüò, ðõñðïëçìÝíïò áðü ôï öùò ôïõ êáëïêáéñéïý, ëïõóìÝíïò óôá åöôÜ ÷ñþìáôá ôïõ Þëéïõ êé áíÜóáéíå ìå ôç äñïóåñÞ ðíïÞ ôùí áíÝìùí ðïõ Ýðáéæáí êñõöôü ï Ýíáò ìå ôïí Üëëï. Ç ôñáìïõíôÜíá íá êõíçãÜåé ôçí üóôñéá êé ï ãñÝãïò íá ðáßñíåé ôï êáôüðé ôïí ðïõíÝíôå…» 20

Ôï âáóßëåéï ôïõ íåñïý Ï Áìâñáêéêüò, åßíáé Ýíáò áðü ôïõò ìåãáëýôåñïõò õãñüôïðïõò ôçò ÅëëÜäáò óå Ýêôáóç êáé áðü ôïõò óçìáíôéêüôåñïõò óå âéïðïéêéëüôçôá. Åîáéôßáò ôçò ïéêïëïãéêÞò ôïõ áîßáò, Ý÷åé óõìðåñéëçöèåß óôïõò 11 åëëçíéêïýò õãñüôïðïõò äéåèíïýò óçìáóßáò, ðïõ ðñïóôáôåýïíôáé áðü ôç Óýìâáóç ÑáìóÜñ. Åßíáé Ýíáò êëåéóôüò êüëðïò, ðïõ ìïéÜæåé ìå áðÝñáíôç ëßìíç. Ñç÷Ýò ëéìíïèÜëáóóåò, ëïõñïíçóßäåò áðü üóôñáêá, äáéäáëþäåéò âÜëôïé, ôåñÜóôéïé êáëáìéþíåò ìéá üáóç æùÞò. Óôï ôïðßï êõñéáñ÷ïýí ôñåéò âñá÷þäåéò ëüöïé, ðïõ äßíïõí ôçí åíôýðùóç üôé îåðçäïýí ìÝóá áðü ôï íåñü. Ïé åêôÜóåéò ôçò åõñýôåñçò ðåñéï÷Þò, ïé ïðïßåò óôéò áñ÷Ýò ôïõ '50 åß÷áí áðïîçñáíèåß ãéá íá áðïäïèïýí óå áãñüôåò, óôáäéáêÜ åãêáôáëåßðïíôáé, êáèþò ôá åäÜöç Þôáí áëßðåäá êáé ìÜëëïí äåí ðñïóöÝñïíôáí ãéá êáëëéÝñãåéá. Áíôßèåôá, åîáéôßáò ôïõ áóáöïýò êáíïíéóôéêïý ðëáéóßïõ åðéôñåðüìåíùí äñáóôçñéïôÞôùí, êáèçìåñéíÜ îåöõôñþíïõí êôçíïôñïöéêÝò êáé ðôçíïôñïöéêÝò ìïíÜäåò, ïé ïðïßåò åðéâáñýíïõí äñáìáôéêÜ ôï ðåñéâÜëëïí åðåéäÞ, áêñéâþò, ëåéôïõñãïýí äß÷ùò áñ÷Ýò êáé êáíüíåò. Óôçí ðáñáëßìíéá æþíç, õðÜñ÷ïõí áêüìç åêôåôáìÝíåò ðåñéï÷Ýò öõóéêÞò âëÜóôçóçò, áëëÜ êáé áðïìåéíÜñéá ðáñáðïôÜìéïõ äÜóïõò, êáèþò êáé ï ìåãáëýôåñïò êáëáìéþíáò óôçí ÅëëÜäá. ¼ëåò ïé ëéìíïèÜëáóóåò ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ùò öõóéêÜ é÷èõïôñïöåßá áðü áëéåõôéêïýò óõíåôáéñéóìïýò ôùí ðáñáëßìíéùí ÷ùñéþí. Éäéáßôåñá äçìïöéëÝò, åßíáé êáé ôï êõíÞãé õäñüâéùí èçñáìÜôùí. Ãéá ôïõò ðáëéüôåñïõò Þôáí ôñüðïò æùÞò. Êõíçãïýóáí ãéá íá ôáúóïõí ôçí ïéêïãÝíåéá êáé íá âãÜëïõí êáé ôï ìåñïêÜìáôï. Ëïýöåò


êáé ðáðéÜ. Ôï êõíÞãé ôùí õäñüâéùí îåêéíïýóå óôéò 15 ÓåðôÝìâñç êáé äéáñêïýóå ìÝ÷ñé ôéò 15 ÌÜñôç. ÌåôÜ ôïí Äåêáðåíôáýãïõóôï, Üñ÷éæå ç ðñïåôïéìáóßá. Ôüðïò óõíÜíôçóçò ôùí êõíçãþí, ç áõëÞ ôïõ ÌðÜñìðá ÌÞôóïõ. ÔáñóáíÜò êáé ðåäßï âïëÞò ìáæß. ÐåñéÝëïõæáí ìå êáõôÞ ðßóóá ôéò óáíßäåò êáé ôá óôñáâüîõëá ôùí áñáäéáóìÝíùí óôï îåñü ÷ïñôÜñé ðñéáñéþí ãéá íá áíôÝîïõí ôçí áñìýñá ôïõ Áìâñáêéêïý. Êáé ðáñÜ ðßóù óôçí ïñóßäá ôï «ðåäßï âïëÞò». Ôï ÷áóáðü÷áñôï-óôü÷ïò, ôïðïèåôçìÝíï óôá ôñéÜíôá âÞìáôá. Ï ÌðÜñìðá ÌÞôóïò ãïíÜôéæå, óêüðåõå ðñïóåêôéêÜ êáé ðáôïýóå ôç óêáíäÜëç. ÁìÝóùò ìåôÜ ôï «ìðáì», åìåßò ôá ðáéäéÜ ôñÝ÷áìå ãéá íá öÝñïõìå ôï óôü÷ï. Ç «åðéôñïðÞ óïöþí» óõíåäñßáæå êÜôù áðü ôï èáëåñü ãåñïðëÜôáíï êáé ìåëåôïýóå ôç óõãêÝíôñùóç, ôçí åõèõâïëßá, ôç äéáóðïñÜ. Êáé áðïöáßíïíôáí ãéá ôï ìðáñïýôé, ôá óêÜãéá, ôçí ôÜðá. Áöïý ñõèìßæïíôáí êáé ç äïóïëïãßá, îåêéíïýóå ôï ãÝìéóìá ôùí öõóéããßùí. Ðõñïìá÷éêÜ ãéá ôéò ìÜ÷åò ìå ôá ðïõëéÜ. Óôéò 14 Óåðôåìâñßïõ öüñôùíáí ôá ðñéÜñéá óôï ôñáêôÝñ êáé ôá ìåôÝöåñáí óôï ðÝëáãïò. ÄéáíõêôÝñåõóç óôï âÜëôï êáé ôá ÷áñÜìáôá ôçò åðïìÝíçò îåêéíïýóå ôï êõíÞãé. Êáßãïíôáí ôï ðåëåêïýäé áðü ôéò íôïõöåêéÝò. ¼ëç ìÝñá êáé ìÝ÷ñé áñãÜ ôç íý÷ôá. ÊáôÜêïðïé, áëëÜ éêáíïðïéçìÝíïé, Ãýñéæáí óôï ÷ùñéü üðïõ ïé ãõíáßêåò ðåñßìåíáí óôéò áõëÝò ãéá íá ìáäÞóïõí ôá ðïõëéÜ. Ôçí åðïìÝíç ôá ëÜöõñá ôïõ âÜëôïõ ôáîßäåõáí ãéá ôéò áãïñÝò ôçò ¢ñôáò.

21


O Áìâñáêéêüò êüëðïò âñßóêåôáé óôï êÝíôñï ôçò äõôéêÞò ÇðåéñùôéêÞò ÅëëÜäáò. ¸÷åé Ýêôáóç 400 ôåôñáãùíéêÜ ÷éëéüìåôñá êáé óõíäÝåôáé ìå ôï Éüíéï ÐÝëáãïò, äéáìÝóïõ ôïõ óôåíïý Ðïñèìïý ôçò ÐñÝâåæáò. Óôï âüñåéï ôìÞìá ôïõ êüëðïõ, åêâÜëëïõí áðü ôá äõôéêÜ ï ðïôáìüò Ëïýñïò êáé áðü ôá áíáôïëéêÜ ï ¢ñá÷èïò êáé ï Âùâüò, ó÷çìáôßæïíôáò ôñéðëü äÝëôá. Ï ìåãÜëïò áñéèìüò ëéìíïèáëáóóþí, ç ðáñïõóßá åíäçìéêþí åéäþí øáñéþí, ï ðëïýôïò õäñüâéùí ðïõëéþí, ç áíáðáñáãùãÞ êáé ç ìüíéìç ðáñïõóßá ôùí áñãõñïðåëåêÜíùí, ç óõ÷íÞ ðáñïõóßá èáëÜóóéùí ÷åëùíþí êáé äåëöéíéþí, áëëÜ êáé ôá ìåóáéùíéêÜ êÜóôñá êáé ôá âõæáíôéíÜ ìíçìåßá, åßíáé ìåñéêÜ áðü ôá óôïé÷åßá ðïõ óõíèÝôïõí ôçí éäéáéôåñüôçôá ôçò ðåñéï÷Þò.

22

Ôñåéò åßíáé ïé âáóéêÝò ëéìíïèÜëáóóåò ôïõ Áìâñáêéêïý: -Ç ÑïäéÜ, ìå Ýêôáóç 15.000 óôñÝììáôá, Ýíáò áðü ôïõò ðéï óçìáíôéêüôåñïõò é÷èõüôïðïõò ôçò ÅëëÜäáò, áðü ôçí ïðïßá ìåãÜëåò ðïóüôçôåò ÷åëéþí åîÜãïíôáé óå xþñåò ôçò Åõñþðçò. -Ç Ôóïõêáëéü, ìå Ýêôáóç 17.000 óôñÝììáôá, íüôéá ôçò ÑïäéÜò, óôï äõôéêü Üêñï ôçò ïðïßáò åêâÜëåé ï ðïôáìüò Ëïýñïò. -Ç Ëïãáñïý, ìå Ýêôáóç 28.000 óôñÝììáôá, óôá áíáôïëéêÜ ôïõ Ôóïõêáëéïý -ðåñéï÷Þ ðëïýóéá óå áëéåýìáôá. Ç ðåñéï÷Þ èåùñåßôáé éäáíéêÞ ãéá ÷éëéÜäåò ðïõëéÜ êáé øÜñéá. ÐÜíù áðü 250 åßäç ðôçíþí äéá÷åéìÜæïõí Þ óôáèìåýïõí óôçí ðåñéï÷Þ êáé ôïõëÜ÷éóôïí 75 áðü áõôÜ åßíáé óðÜíéá Þ áðåéëïýìåíá. ÅîáéñåôéêÞ- áí êáé ìåéùìÝíç óå ó÷Ýóç ìå ôï ðáñåëèüíðáñáìÝíåé ç é÷èõïðáñáãùãéêÞ éêáíüôçôá ôïõ êüëðïõ. ÊÝöáëïé, ëáâñÜêéá, ôóéðïýñåò, ìåãÜëïõ ìåãÝèïõò ãáñßäåò (ãÜìðáñåò), ãëþóóåò êáé óïõðéÝò åßíáé ôá âáóéêÜ åßäç é÷èõïðáñáãùãÞò ôïõ Áìâñáêéêïý Êüëðïõ.

ÓçìáíôéêÝò, åðßóçò, åßíáé êáé ïé ìõäïêáëëéÝñãåéåò ôçò ðåñéï÷Þò. Ôïí êüëðï åðéóêÝðôïíôáé óõ÷íÜ äåëößíéá êáé ìåãÜëåò èáëÜóóéåò ÷åëþíåò Carreta Carreta.

Ôá “îùôéêÜ” ôçò ëßìíçò Ç ìåãÜëç ðïéêéëßá ôçò âëÜóôçóçò äßíåé éäéáßôåñá ÷ñþìáôá êáé ìõñùäéÝò óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ Áìâñáêéêïý. Ç ÷ëùñßäá ôïõ, ðåñéëáìâÜíåé ìéêñÜ áëëÜ áéùíüâéá äÝíäñá, äÜóç âáëáíéäéÜò ìå ðá÷åßò êïñìïýò óôïõò ãýñù ëüöïõò, óõóôÜäåò ìå ðëáôÜíéá, íåñüöñáîïõò êáé éôéÝò êáôÜ ìÞêïò ôùí ðïôáìþí, ìåóïãåéáêÞ ìáêßá âëÜóôçóç, áëëÜ êáé ðïëëÜ áãñéïëïýëïõäá: ïñ÷éäÝåò, ßñéäåò êáé âéïëÝôåò. Ï Áìâñáêéêüò ÷áñáêôçñßæåôáé ùò ðáñÜäåéóïò ôùí ðïõëéþí.


Óôïõò áðÝñáíôïõò êáëáìéþíåò öùëéÜæïõí ïé åñùäéïßìéá áðü ôéò êáëýôåñåò êáé ðëïõóéüôåñåò áðïéêßåò óôïí êüóìï, ìå ëåõêïôóéêíéÜäåò, ìéêñïôóéêíéÜäåò, êñõðôïôóéêíéÜäåò, ðïñöõñïôóéêíéÜäåò êáé ßôáõñïõò. Åäþ, îå÷åéìùíéÜæïõí ïé ìåãáëýôåñïé áñéèìïß ðáðéþí êáé öáëáñéäþí ôçò ÅëëÜäáò. ×éëéÜäåò ðïõëéÜ êáé ìåôáîý áõôþí ðïëëÜ óðÜíéá åßäç óôáèìåýïõí åäþ, êáôÜ ôç ìåôáíáóôåõôéêÞ ôïõò ðïñåßá. Óýìâïëï ôïõ Áìâñáêéêïý êáé óõíÜìá ðáãêüóìéá áðåéëïýìåíï åßäïò, åßíáé ï áñãõñïëåêÜíïò, ðïõ öùëéÜæåé êáé áíáðáñÜãåôáé óôéò ëéìíïèÜëáóóåò Ôóïõêáëéü êáé Ëïãáñïý. Óôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôïõ Áìâñáêéêïý áðáíôþíôáé åðßóçò: ï ÌéêñïôóéêíéÜò, ï Íõ÷ôïêüñáêáò, ï ÊñõðôïôóéêíéÜò, ï ËåõêïôóéêíéÜò. Ï ÐïñãõñïôóéêíéÜò, ï Ðåëáñãüò, ç ×áëêüêïôá, ç ×ïõëéáñïìýôá, ç Âáëôüðáðéá, ï Öéäáåôüò, ï Êáëáìüêéñêïò, ï Êñáõãáåôüò, ï ×ñõóáåôüò, ï Óôáõñáåôüò, ç ÐåôñïðÝñäéêá, ï ÊáëáìïêáíÜò, ç Ðåôñïôñéëßäá, ôï ÐïôáìïãëÜñïíï êáé ôï ÍáíïãëÜñïíï, ï Ìðïýöïò, ç Áëêõüíç, ç ×áëêïêïõñïýíá, ôï Íåñï÷åëßäïíï, ôï ×åéìùíïãëÜñïíï, ôï Êïõöáçäüíé, ç Ëéïóôñéôóßäá êáé ï Äñõïìõãï÷Üöôçò. Åðßóçò, óôïí æåóôü êüëðï ôïõ Áìâñáêéêïý æåé ìåãÜëïò áñéèìüò äåëöéíéþí. Ìåôáîý ôùí óðÜíéùí åéäþí óõãêáôáëÝãïíôáé: íåñïâïýâáëïé, Üãñéá Üëïãá, åíõäñßäåò, áëåðïýäåò, êïõíÜâéá, íõößôóåò êáé åëÜ÷éóôá ðéá ôóáêÜëéá óôï ëüöï ôïõ Ìáõñïâïõíßïõ óôç Âßãëá. Åðßóçò, ðáñáôçñïýíôáé áñêåôÝò èáëÜóóéåò ÷åëþíåò êáé óôá ðïôÜìéá ôçò ðåñéï÷Þò áöèïíïýí ïé íåñï÷åëþíåò.

õðÜñ÷ïõí óôïí êüóìï êáé ôï äåýôåñï óå ìÝãåèïò ðïõëß óôïí ðëáíÞôç! ÊÜðïôå åîáðëþíïíôáí óå Åõñþðç êáé Áóßá. Ùóôüóï, ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá ï ðëçèõóìüò ôïõ ìåéþèçêå äñáìáôéêÜ êáé ç ðáñïõóßá ôïõ óôçí Åõñþðç ðåñéïñßóôçêå ìüíïí óå ïñéóìÝíïõò õãñïôüðïõò ôùí Âáëêáíßùí. ÂáóéêÝò áéôßåò ôçò óõññßêíùóçò, åßíáé ïé áðïîçñÜíóåéò õãñïôüðùí êáé ôï êõíÞãé. ÓÞìåñá, ôï 13% ôùí æåõãáñéþí áñãõñïðåëåêÜíïõ ðïõ áðïìÝíïõí ó' ïëüêëçñï ôïí êüóìï, öéëïîåíåßôáé óå äýï ðåñéï÷Ýò ôçò ÅëëÜäáò: óôç ëßìíç ÌéêñÞ ÐñÝóðá ôïõ íïìïý Öëþñéíáò êáé óôéò ëéìíïèÜëáóóåò ôïõ Áìâñáêéêïý êüëðïõ. Ïé ðåëáñãïß ÐÜíù áðü ôéò ëéìíïèÜëáóóåò êáé ôïõò âÜëôïõò õðåñßðôáíôáé êáé ïé ðåëáñãïß. ¢ëëï óðÜíéï ðïõëß ðïõ åðéëÝãåé ôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôïõ Áìâñáêéêïý ãéá ôéò êáëïêáéñéíÝò ôïõ äéáêïðÝò. ÖùëéÜæïõí óôá ãýñù ÷ùñéÜ êáé áíáæçôïýí ôçí ôñïöÞ ôïõò óôá ðáñõäÜôéá åäÜöç. ¸ñ÷ïíôáé êÜèå Üíïéîç êáé öåýãïõí óôéò áñ÷Ýò Áõãïýóôïõ.

ÁñãõñïðåëåêÜíïé Óôá íçóÜêéá ôçò ëéìíïèÜëáóóáò Ôóïõêáëéü êáé Ëïãáñïý ôïõ Áìâñáêéêïý êüëðïõ âñßóêïíôáé ïé ðåñßöçìåò áðïéêßåò ôùí áñãõñïðåëáêÜíùí (Pelecanus crispus). Åßíáé ôï óðáíéüôåñï áðü ôá åðôÜ åßäç ðåëåêÜíùí, ðïõ

23


Ìüëéò, åêåß óôï ðñþôï äåêáÞìåñï ôïõ ÌÜñôç, áêïýãáìå ôï êñïôÜëéóìá, üëá ôá ðáéäéÜ ôñÝ÷áìå íá êáëùóïñßóïõìå ôá ëåëÝêéá. Èåùñïýíôáí êáëïôõ÷ßá ãéá üðïéïí êáôüñèùíå íá äåé ðñþôïò ôï ìåãÜëï ðïõëß. Ðñþôï ìÝëçìá ôùí ðåëáñãþí Þôáí íá åîáóöáëßóïõí ÷þñï ãéá ôéò öùëéÝò ôïõò óå øçëÜ óçìåßá. Áåñïìá÷ßåò ðñáãìáôéêÝò ãéá ôçí êáôï÷ýñùóç ôïõ æùôéêïý ÷þñïõ. Ðñþôï Ýðáèëï ôï êáìðáíáñéü! ÌåôÜ ç êïýëéá êáé áêïëïýèùò ïé óôýëïé ôçò ÄÅÇ. ÔÝóóåñåéò ìå ðÝíôå öùëéÝò óå åðéëåãìÝíá ÷ùñéÜ, óôïí ÊÜìðï: ÑÜ÷ç- ÁíÝæá- Ðïëýäñïóï- ¢ãéïò Óðõñßäùíáò… Ôé ðñïóåëêýåé áõôÜ ôá ðïõëéÜ óôá óõãêåêñéìÝíá ÷ùñéÜ áêüìç äåí ôï Ý÷ù ìÜèåé, áí êáé áðü ôï ìðáëêüíé ôïõ óðéôéïý ìïõ óõíå÷ßæù ðÜíôá íá âëÝðù êáé íá áêïýù óôá åßêïóé ìÝôñá ôïõò ðåëáñãïýò ôçò áðÝíáíôé öùëéÜò. Ôï ìüíï ðïõ îÝñù, åßíáé üôé óôï õðïóõíåßäçôü ìïõ åßíáé ôáõôéóìÝíïé ìå ôçí Üíïéîç êáé ôï êáëïêáßñé ôùí äéáêïðþí ìáò… Óôç ìç÷áíÞ ôïõ ÷ñüíïõ Ôáîßäé óôï ðáñåëèüí

24

O Áìâñáêéêüò Êüëðïò Þ êáé Áíáêôïñéêüò-óýìöùíá ìå ôï Äéêáßáñ÷ï, áðü ôçí ðüëç Áíáêôüñéï, ðïõ âñéóêüôáí óôçí åßóïäï ôïõ êüëðïõ êïíôÜ óôï ¢êôéï-ðÞñå ôï üíïìÜ ôïõ áðü ôçí ðüëç Áìâñáêßá. Ç ðåñéï÷Þ åîáéôßáò ôùí áëëåðÜëëçëùí åðïéêéóìþí áðü ëïãÞò öõëÝò êáé åèíüôçôåò, áðïôÝëåóå äéá÷ñïíéêÜ ëåêÜíç áðïññïÞò ðëçèõóìþí. Áðü ôçí áñ÷áéüôçôá êáôáãñÜöïíôáé ðïéêßëåò äïîáóßåò, ðïõ óõíäÝïíôáé ìå ôç Èåïãïíßá, ôç Ìõèïëïãßá êáé ôçí Ðïßçóç. Ï Ëïýñïò êáé ï ¢ñá÷èïò -æùïäüôåò êáé áðëü÷åñïéëáôñåýïíôáí êáé ãéá ôéò êáèáñôéêÝò êáé éáìáôéêÝò ôïõò éäéüôçôåò. Ëßãï ìåôÜ áðü ôçí ßäñõóç ôçò Áñ÷áßáò Áìâñáêßáò, ôï 625

ð.×., ïé Êïñßíèéïé åäñáßùóáí ôçí êõñéáñ÷ßá ôïõò óôçí ðåñéï÷Þ, äçìéïõñãþíôáò êáé Üëëåò áðïéêßåò, üðùò ôï Áíáêôüñéï êáé ôï åðßíåéü ôïõ ôï ¢êôéï, üðïõ õðÞñ÷å ôï éåñü ôïõ Áðüëëùíá. Ðñïò ôéìÞí ôïõ Áêôßïõ Áðüëëùíá, èåïý ôçò íáõóéðëïÀáò, ôåëïýíôáí êÜèå ÷ñüíï áãþíåò -ôá åðïíïìáæüìåíá «¢êôéá». Ôï 31 ð.×., ìåôÜ áðü ôçí Þôôá ôïõ Áíôùíßïõ êáé ôçò ÊëåïðÜôñáò, óôç ãíùóôÞ íáõìá÷ßá ôïõ Áêôßïõ, ï Ñùìáßïò áõôïêñÜôïñáò Ïêôáâéáíüò, óå áíÜìíçóç ôçò íßêçò ôïõ, Ýêôéóå óôï óôüìéï ôïõ Áìâñáêéêïý, ôç Íéêüðïëç. Ç íÝá ðüëç, ìå åîáéñåôéêÞ áñ÷éôåêôïíéêÞ, ðåñßôå÷íá äçìüóéá êôßñéá êáé ðñùôïðïñéáêÝò óõíèÞêåò õãéåéíÞò, óõíäÝèçêå ìå ôçí Åãíáôßá Ïäü êáé áðÝêôçóå ìïíáäéêü, ãéá ôá äåäïìÝíá ôçò åðï÷Þò, õäñáãùãåßï. Ôï íåñü ìåôáöÝñïíôáí óå áðüóôáóç 50 ÷ëì, äéáìÝóïõ óçñÜããùí êáé áíïéêôþí áãùãþí áðü ôéò ðçãÝò Áãßïõ Ãåùñãßïõ ÖéëéððéÜäáò. Áêïëïõèïýí ôá ÷ñüíéá ôùí áëëåðÜëëçëùí åðéäñïìþí (ôï 110 ì.×. åðÝäñáìáí ïé Íïñìáíäïß êáé ôñéÜíôá ÷ñüíéá áñãüôåñá, ïé Áëâáíïß), ìå áðïôÝëåóìá ï Áìâñáêéêüò íá ÷áèåß áðü ôç ãñáößäá ôçò éóôïñéêÞò êáôáãñáöÞò. Ôïí 6ï ì.× áéþíá, öôÜíïõí áðü ôá âÜèç ôçò ÌéêñÜò Áóßáò óôñáôåýìáôá Áêñéôþí êáé ìáæß ìå ôéò ôïðéêÝò öõëÝò îáíáêôßæïõí ôá öñïýñéá, ðïõ åß÷áí êáôáóôñáöåß êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò ÑùìáúêÞò êáôï÷Þò êáé ì´ áõôüí ôïí ôñüðï ãåííéÝôáé Ýíá íÝï åßäïò óõíïßêçóçò. ÓôáäéáêÜ, ï Áìâñáêéêüò åîåëßóóåôáé ó´ Ýíá áðü ôá ìåãáëýôåñá åêìåôáëëåýóéìá é÷èõïôñïöåßá ôçò Ìåóïãåßïõ. Ç Êüðñáéíá ãßíåôáé ìåãÜëï ëéìÜíé, áð' üðïõ åîÜãïíôáé êôçíïôñïöéêÜ ðñïúüíôá, äÝñìáôá êáé ìáëëß ðñïò ôçí Åõñþðç. Êïñùíçóßá ÊáôáìåóÞò ôïõ Áìâñáêéêïý âñßóêåôáé ç Êïñùíçóßá Þ


Êïñáêïíçóßá, ðïõ åßíáé êáé ôï áêñéâÝò üíïìÜ ôçò. Åêåß, ôá ðñþôá ìáò ìðÜíéá. Åêåß, ç ðñþôç ìáò åðáöÞ ìå ôï øÜñåìá. ØÜñéá íá äåéò! Ôï íçóÜêé óõíäÝåôáé ìå ôçí áðÝíáíôé áêôÞ ôçò Óáëáþñáò, ìå ìéá óôåíüôáôç ôå÷íçôÞ ëùñßäá ãçò, ìÞêïõò ðÝíôå ÷éëéïìÝôñùí ðïõ êáôáóêåõÜóôçêå óôá ôÝëç ôçò äåêáåôßáò ôïõ `60. ÌÝ÷ñé ôüôå õðÞñ÷áí ìüíï ïé èáëÜóóéïé äñüìïé. Ôï ëéìáíÜêé ôçò Óáëáþñáò Üêìáóå óôçí ðåñßïäï ôçò ïèùìáíéêÞò êõñéáñ÷ßáò åîõðçñåôþíôáò ôéò åìðïñéêÝò áíÜãêåò ôçò çðåéñùôéêÞò åíäï÷þñáò. 'Ïðùò ðñïêýðôåé êáé áðü ôï üíïìÜ ôçò (Óáë- áãïñÜ) Þôáí óçìáíôéêü êÝíôñï óõãêïìéäÞò êáé ðñïþèçóçò áëáôéïý áðü ôéò áëõêÝò ôïõ Áìâñáêéêïý. Ç Êùñïíçóßá, ðåñéï÷Þ éäéáßôåñïõ öõóéêïý êÜëëïõò, ðáñïõóéÜæåé éäéáßôåñï åíäéáöÝñïí ìå ôéò áëõêÝò, ôéò ëéìíïèÜëáóóåò êáé ôá é÷èõïôñïöåßá ôçò. Óå ìéêñÞ áðüóôáóç âñßóêïíôáé ôï Öåéäüêáóôñï, åðßíåéï ôçò áñ÷áßáò Áìâñáêßáò êáé ôï ìéêñïíÞóé ÊÝöáëïò ôïõ íïôéïäõôéêïý Áìâñáêéêïý, üðïõ õðÞñ÷å ïéêéóìüò ìå äýï ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÝò âáóéëéêÝò. ÐÜíù óôï íçóß âñßóêïíôáé ôï Êáèïëéêü ôçò ÌåóïâõæáíôéíÞò ÌïíÞò ôçò Ðáíáãßáò, ç ïðïßá -óýìöùíá ìå ôçí áñ÷áéïëüãï ÁöÝíôñá ÌïõôæÜëç- áíáöÝñåôáé Þäç áðü ôï Ýôïò 1193 êáé ôï ðáñåêêëÞóé ôïõ Ïóßïõ Ïíïõöñßïõ -åíüò ôïðéêïý Áãßïõ- ï ïðïßïò Ýæçóå óôçí ðåñéï÷Þ ãýñù ôï 1780. Ôï 1436, ï ãíùóôüò ðåñéçãçôÞò Êõñéáêüò áðü ôçí Áãêþíá ôçò Éôáëßáò, ðåñéãñÜöåé êõíçãçôéêÞ åîüñìçóç óôçí Êïñùíçóßá, ðïõ áíÞêå ôüôå óôï Äåóðüôç Êáñüëï ÉÉ Ôüêêï . Ï ÊÜñïëïò êáé ç óõíïäåßá ôïõ ðáñáêïëïýèçóáí ôç ëåéôïõñãßá, ðïõ Ýãéíå óôï íáü ôçò Ðáíáãßáò êáé öéëïîåíÞèçêáí óôç ìïíÞ. Áðü ôïí 15ï áéþíá ÷ñïíïëïãïýíôáé êáé ïé äéåíÝîåéò ìåôáîý áãñïôþí êáé Åêêëçóßáò, ãéá ôï éäéïêôçóéáêü êáèåóôþò ôùí ëéìíïèáëáóóþí êáé ôùí ðáñáëßìíéùí

åêôÜóåùí. Ç ìïíÞ Êïñáêïíçóßáò, äéÝèåôå ìåãÜëç êôçìáôéêÞ ðåñéïõóßá óôéò áðÝíáíôé áêôÝò ôçò Áéôùëïáêáñíáíßáò êáé Þôáí ãíùóôÞ ãéá ôá ÷åëïêïöéíïâßâáñá (åêôñïöåßá ÷åëéþí), ðïõ åêìå-ôáëëåýïíôáí óôïí Áìâñáêéêü. Ôï èÝìá áðáó÷üëçóå êáé ôïí ÐáôñéÜñ÷ç Éåñåìßá Á', ï ïðïßïò ôï 1530 áðÝóôåéëå ó÷åôéêÞ åðéóôïëÞ. Óýìöùíá ìå ôçí áñ÷áéïëüãï, ÁöÝíôñá ÌïõôæÜëç, ìéá óåéñÜ áðü Ýããñáöá ðïõ ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôï ìïíáóôÞñé ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò, óôï ÌõñôÜñé ôçò Âüíéôóáò êáé ôá ïðïßá ÷ñïíïëïãïýíôáé áðü ôéò áñ÷Ýò ôïõ É6ïõ Ýùò êáé ôïí 18ï áéþíá, ðáñÝ÷ïõí åíäéáöÝñïõóåò ðëçñïöïñßåò ãéá ôçí êôçìáôéêÞ ðåñéïõóßá ôçò ÌïíÞò Êïñáêïíçóßáò, ç ïðïßá ðåñéëÜìâáíå äÜóç, êôÞìáôá êáé áìðÝëéá óôçí ðåñéï÷Þ ôçò Âüíéôóáò. Ç ìïíÞ åß÷å, åðßóçò, óôç äéêáéïäïóßá ôçò é÷èõïôñïöåßá, óôï ÷ùñéü Êáëïãåñéêü êáé ôá íçóÜêéá ôïõ Áìâñáêéêïý, ÊÝöáëï êáé Ëßóá. Ôï 1670, ç åêêëçóßá áíáêáéíßóôçêå ñéæéêÜ áðü ôïí éåñïìüíá÷ï ÅõãÝíéï. Ôï 1918, ç ìïíÞ äéáëýèçêå êáé Ýãéíå ìåôü÷é ôïõ ìïíáóôçñéïý ôïõ ÐñïöÞôç Çëßá óôá Çëéïâïýíéá ÐñÝâåæáò.

25


Ôï õøüìåôñï ôçò Êïñáêïíçóßáò åßíáé ìüëéò 5 ì. êáé ï ïéêéóìüò ôçò åðçñåÜæåôáé áðü ôç èÜëáóóá. Ç äéáìüñöùóç êáé ç åîÝëéîÞ ôïõ, êáèþò êáé ç áíÜðôõîç åìðïñéêþí äñáóôçñéïôÞôùí, ðñïóäéïñßóôçêáí óå ìåãÜëï âáèìü áðü ôïõò öõóéêïýò ðüñïõò ôçò åõñýôåñçò ðåñéï÷Þò ôïõ Áìâñáêéêïý. Ïé êÜôïéêïé, êáôÜ êáéñïýò, õðÞñîáí øáñÜäåò, íáõôéêïß, éäéïêôÞôåò ìéêñþí ðëïßùí, ìåôáöïñåßò, Ýìðïñïé, ðåéñáôÝò, áëëÜ êáé èýìáôá ôçò ðåéñáôåßáò.

26

Ôá é÷èõïôñïöåßá êáé ïé áëõêÝò ôïõ Áìâñáêéêïý, ïé ôüðïé áãïñáðùëçóßáò ãåííçìÜôùí, ï óéôïâïëþíáò ôïõ ÎçñïìÝñïõ êáé ôá ðåñÜóìáôá ôïõ åìðïñßïõ, áðïôåëïýóáí óôü÷ï ôçò ëçóôïðåéñáôåßáò. ×áñáêôçñéóôéêÞ åßíáé ç -ìå çìåñïìçíßá 8 Éáíïõáñßïõ 1786- áíáöïñÜ ôïõ Á÷ìÝô ÁãÜ Âïåâüäá ôçò ¢ñôáò ðñïò ôïí ÐñïâëåéðÞ ÐñÝâåæáò: «ÊëÝöôåò Ýðéáóáí ôï êáÀêé ôïõ ÓôÜèç Áñôéíïý, åóêüôùóáí ôïí êáñáâïêýñç êáé åðÞñáí üëçí ôçí ðñáìÜôåéá, ðïõ ìåôÝöåñå áðü ôçí ÐÜôñá êáé ôá


÷ñÞìáôÜ ôïõ åê ôïõ êüëðïõ ôçò ¢ñôáò ðñïò ÊÝñêõñáí». Ðáëáéüôåñá, êáôÜ ôçí ðñïâéïìç÷áíéêÞ ðåñßïäï êáé Ýùò ôá ôÝëç ôïõ É9ïõ áéþíá, ç Êïñáêïíçóßá -üðùò êáé üëç ç áãñïôéêÞ ÅëëÜäá- Þôáí Ýíá ÷ùñéü êëåéóôü ìå üñéá óáöÞ, «ãñáììÝíá» óôç ãç áðü êáéñü, áðü ôéò êáëëéÝñãåéåò, ôá ôïðùíýìéá, ôç èÜëáóóá, áëëÜ êáé ôï öüâï ôùí áíèñþðùí ðïõ Þôáí áé÷ìÜëùôïé ôçò åðéâßùóçò. Ç ìéêñÞ áõôÞ íçóéùôéêÞ êïéíùíßá áíáðôýóóåôáé, ëåéôïõñãåß êáé äñáóôçñéïðïéåßôáé ìÝóá óôá üñéá ðïõ èÝôåé ç èÜëáóóá.

ôïäåîáìåíÞ, îåíïäï÷åßï êáé ìéêñïß ÷þñïé äéáöüñùí õðçñåóéþí. Ç ìåãÜëç áêìÞ ùò åìðïñåõìáôéêïý êáé åðéâáôéêïý óôáèìïý Ýñ÷åôáé ýóôåñá áðü ôçí áðåëåõèÝñùóç ôçò ¢ñôáò, ôï 1881.

Ôï êï÷ýëé ôïõ áìâñáêéêïý ÁðïìåóÞìåñï óôçí Êüðñáéíá. Ôï «êï÷ýëé ôïõ Áìâñáêéêïý», üðùò ôç ìåôïíüìáóå ãéá ôéò áíÜãêåò ôùí ôáéíéþí ôïõ ï Íôßíïò Äçìüðïõëïò. Ìéá ëùñßäá óôåñéÜò áíÜìåóá óôç èÜëáóóá êáé ôïí ðïôáìü. ¸íáò ôüðïò Üãñéáò ïìïñöéÜò, óôïí ïðïßï óÞìåñá Ý÷ïõí áðïìåßíåé ôÝóóåñá ðÝôñéíá êôßñéá, Ýíá êáöåíåäÜêé êé ï öÜñïò. Ôá ðáëáéÜ êôßñéá- áðïìåéíÜñéá ôïõ Ýíäïîïõ ðáñåëèüíôïòÝ÷ïõí áíáóôçëùèåß êáé ï åðéóêÝðôçò ìðïñåß íá áðïëáýóåé óôçí ðáñáäïóéáêÞ ôáâÝñíá ôéò éäéáßôåñåò ãåýóåéò ôïõ Áìâñáêéêïý. Óôçí ðåñéï÷Þ ëåéôïõñãåß ÊÝíôñï ÐåñéâáëëïíôéêÞò Åêðáßäåõóçò, êáèþò êáé Ìïõóåßá ÖõóéêÞò Éóôïñßáò, Áëéåßáò êáé Õäñüâéùí Ïñãáíéóìþí êáé ìïõóåßï Öüñùí. Óå ìéêñÞ áðüóôáóç áðü ôá êôÞñéá Ý÷åé êáôáóêåõáóôåß Ýíá ðåñßôå÷íï êéüóêé, áð' üðïõ ï åðéóêÝðôçò Ý÷åé ôç äõíáôüôçôá íá áðïëáýóåé ôçí ïìïñöéÜ ôïõ Áìâñáêéêïý. Ôá åãêáôáëåéììÝíá êáé óêïõñéáóìÝíá âáãïíÝôá, ïé öèáñìÝíåò ñÜãåò, ïé åñåéðùìÝíåò áðïâÜèñåò êáé ôá áðïìåéíÜñéá ôïõ ìéêñïý ëéìáíéïý, áðïôåëïýí ü÷çìá ãéá áðüäñáóç óôï ðáñåëèüí. Ç Êüðñáéíá, ìÝ÷ñé êáé ôç äåêáåôßá ôïõ '60 åîõðçñåôïýóå ôéò äéáìåôáêïìéóôéêÝò áíÜãêåò ôïõ íïìïý ¢ñôáò êáé ëåéôïõñãïýóáí åêåß ôåëùíåßï, áðïèÞêåò, õäá-

Ôüôå, åêôüò ôùí ëéìåíéêþí Ýñãùí, ôùí ôåëùíåéáêþí åãêáôáóôÜóåùí êáé ôùí áðïèçêåõôéêþí ÷þñùí, äéáíïß÷èçêå êáé ÷áëéêïóôñþèçêå ï äñüìïò. Ôï 1893, êáôáóêåõÜóôçêå êáé ï ðåñßöçìïò öÜñïò. Ôï åìðüñéï êáé ç óõãêïéíùíßá ãéíüôáí ìå ôá âáðüñéá «ÐÝôñïò» êáé «Ðáßëáñïò». Óýìöùíá ìå ðåñéãñáöÞ ôïõ Íôßíïõ Äçìüðïõëïõ óôï ðåñéïäéêü «ÓêïõöÜò»: «Ôï âáðüñé áðü ôïí ÐåéñáéÜ Ýöôáíå ôñåéò öïñÝò ôçí åâäïìÜäá óôï Êï÷ýëé êáé ãéíüôáí ôüôå ÷áëáóìüò óôçí ðñïêõìáßá. Ïé âáñêÜñçäåò ìðáßíáí óôéò ìåãÜëåò ôïõò âÜñêåò, ðïõ Þôáí öïñôùìÝíåò- ðáôåßò ìå ðáôþ óå- ìå åðéâÜôåò ãéá ÐñÝâåæá, ËåõêÜäá êáé ÐåéñáéÜ, êé Ýâãáéíáí áíïé÷ôÜ íá

27


âñïýíå ôï âáðüñé ðïõ åß÷å áãêõñïâïëÞóåé êÜðùò ìáêñéÜ, ãéáôß äåí ìðïñïýóå íá ðëåõñßóåé óôï ìüëï - ôï ëéìáíÜêé Þôáí ñç÷ü âëÝðåéò. Äßðëá óôïõò âáñêÜñçäåò, ïé ìáïõíéÝñçäåò Ýâáæáí ôá äõíáôÜ ôïõò êé áõôïß íá öôÜóïõí ãñÞãïñá óôï âáðüñé, ìá ïé ìáïýíåò ðÞãáéíáí áñãÜ, ãéáôß Þôáí ðáñáöïñôùìÝíåò. Ôçí ßäéá óôéãìÞ ïé ÷áìÜëçäåò óôï ìüëï Ýóåñíáí ôá âáãïíÝôá ôïõò ðÜíù óôéò ñÜãåò íá ðñïëÜâïõí ôá åìðïñåýìáôá ãéá ôçí áðïèÞêç ôïõ ôåëùíåßïõ, åíþ ðéï êåé, óôï ÷ùìáôüäñïìï, ôá êÜñá êé ïé óïýóôåò ðåñßìåíáí óôç óåéñÜ íá öïñôþóïõí. Êáé ôá æåìÝíá Üëïãá êïýíáãáí ðÝñá äþèå ôçí ïõñÜ ôïõò íá äéþîïõí ôéò áëïãüìõãåò. Êé Þôáí êüóìïò ðïëýò ìáæåìÝíïò óôï ìüëï, Üëëïò í' áðï÷áéñåôÞóåé ôïõò äéêïýò ôïõ, ðïõ öåýãáí, êé Üëëïò íá êáëùóïñßóåé üóïõò Ýñ÷ïíôáí. Êáé öþíáæáí ïé ÷áìÜëçäåò, êáèþò óðñþ÷íáíå ôá âáãïíÝôá». Ç éóôïñßá ôçò Êüðñáéíáò ÷Üíåôáé óôá âÜèç ôùí áéþíùí. ¼ðùò áíáöÝñåé ï éóôïñéêüò ÃéÜííçò Ôóïýôóéíïò, åéêÜæåôáé üôé óôï ìõ÷ü ôïõ Áìâñáêéêïý Êüëðïõ êáôáóêåýáóáí ïé Äùñéåßò, ðïõ êáôÝâçêáí áðü ôçí Ðßíäï, ôï óôüëï ôïõò êáé áðü êåé îåêßíçóáí ãéá ôçí Ðåëïðüííçóï êáé ôçí ÊñÞôç. Áéþíåò áñãüôåñá, áðü ôï ßäéï óçìåßï ðñïìçèåýïíôáí êáé ïé ÃÜëëïé îõëåßá ãéá ôïí ðïëåìéêü ôïõò óôüëï. Ç åðáíåìöÜíéóç ôçò Êüðñáéíáò óôçí éóôïñßá, áíÜãåôáé óôéò áñ÷Ýò ôïõ 14ïõ êáé óõãêåêñéìÝíá ôï 1304, üôáí ï Ðñïâçãêéáíüò éððüôçò Ñåûìïýíäïò êáé ï ÉùÜííçò, êüìçò ôçò Êåöáëëçíßáò «êáôÞ÷èçóáí» óôï ëéìÜíé ôçò Êüðñáéíáò, ãéá íá ðïëåìÞóïõí «...ôçí Ðáëáéïëïãßíá ôïõ ÄåóðïôÜôïõ ôçò Çðåßñïõ...». ÐáñáäïóéáêÞ áëéåßá

28

Ï é é ä é á ßô å ñ å ò â é ï ê ëé ì á ô é êÝ ò ó õ í è Þ êå ò ô ù í ëéìíïèáëáóóþí, áëëÜ êáé ôïõ Áìâñáêéêïý Êüëðïõ -

áõîçìÝíç èåñìïêñáóßá, ìåéùìÝíç áëáôüôçôá, íåñÜ ðëïýóéá óå èñåðôéêÜ Üëáôá- ðñïóåëêýïõí ðïëëÜ áëéåýìáôá áðü ôï Éüíéï. ÓõãêåêñéìÝíá, ôçí ðåñßïäï Ìáñôßïõ-Éïõíßïõ, ðïëëÜ åßäç øáñéþí ðïõ áíôÝ÷ïõí äéáöïñåôéêÝò áëáôüôçôåò, üðùò ïé êÝöáëïé, ôá ëáõñÜêéá, ïé ôóéðïýñåò, ïé ãëþóóåò, ôá ÷Ýëéá êáé ïé ãáñßäåò, áöÞíïõí ôïí êüëðï êáé ãéá íá âñïõí ôñïöÞ åéóÝñ÷ïíôáé óôéò ëéìíïèÜëáóóåò áðü ôïõò áíïéêôïýò äéáýëïõò. ÌåôÜ áðü ôçí ðåñßïäï ôçò «óïäåéÜò» ïé øáñÜäåò -ïé ëåãüìåíïé äéâáñÜäåò- êëåßíïõí ôá õäÜôéíá ðåñÜóìáôá êáé åãêëùâßæïõí ôá øÜñéá óôéò ëéìíïèÜëáóóåò, ìÝ÷ñé ôéò áñ÷Ýò ôïõ ÷åéìþíá. Óôï äéÜóôçìá áõôü ôá øÜñéá, åîáéôßáò ôçò Üöèïíçò ôñïöÞò, ìåãáëþíïõí êáé ðá÷áßíïõí êáé ôï ÄåêÝìâñç êéíïýíôáé ìå êáôåýèõíóç ðñïò ôçí áíïéêôÞ èÜëáóóá. Óôéò ìðïýêåò ôùí ëéìíïèáëáóóþí ïé äéâáñÜäåò ôïðïèåôïýí ôéò åéäéêÝò ðáãßäåò êáé ðéÜíïõí ôá øÜñéá. Åßíáé ìéá ðáíÜñ÷áéá ìÝèïäïò áëéåßáò, ç ïðïßá äéáôçñåßôáé ìÝ÷ñé êáé óÞìåñá ìå ðáñåìöåñåßò ìåèüäïõò, êáèþò óå êÜèå ðåñéï÷Þ óôï äéÜâá ôùí áéþíùí åîåëß÷èçêáí äéáöïñåôéêÝò ôå÷íéêÝò. Ìéá ðåñßôå÷íç ìÝèïäïò øáñÝìáôïò óôéò ëéìíïèÜëáóóåò, Þôáí ôï îõëüäé÷ôï. Ïé äéâáñÜäåò ðåñéêýêëùíáí ìå ôá äß÷ôõá ôïõò, ðïõ Þôáí óôåñåùìÝíá óôéò âÜñêåò ôïõò, ðåñéï÷Ýò üðïõ öþëéáæáí øÜñéá. Ï êýêëïò óéãÜóéãÜ Ýêëåéíå êáé ôá øÜñéá, óõíÝêëéíáí ðñïò ôï êÝíôñï. Ôüôå, Üëëïé äéâáñÜäåò Ýìðáéíáí ìå ôéò âÜñêåò ôïõò óôïí ðåñßêëåéóôï ÷þñï êáé ìå èïñýâïõò êáé êáìÜêéá ôñüìáæáí ôá øÜñéá ðïõ óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôïõò íá äéáöýãïõí Ýðåöôáí óôá îõëüäé÷ôá. ¹ôáí ìéá åíôõðùóéáêÞ, áëëÜ åðßðïíç êáé åîáíôëçôéêÞ ôå÷íéêÞ, ðïõ äõóôõ÷þò óôéò ìÝñåò ìáò ÷Üíåôáé, ü÷é ìüíï åîáéôßáò ôçò ìåßùóçò ôùí øáñéþí, áëëÜ êõñßùò ëüãù ôçò ãÞñáíóçò ôùí äéâáñÜäùí. Ïé ðáëéïß øáñÜäåò öåýãïõí


Ôï êï÷ýëé ôïõ áìâñáêéêïý.

Ýíáò-Ýíáò êáé ãéá ôïõò íÝïõò, ôüóï ôï ðåíé÷ñü åéóüäçìá, üóï êáé ïé óõíèÞêåò äïõëåéÜò, áðïôåëïýí éó÷õñÜ áíôéêßíçôñá. ÌïíÜ÷á ç áãÜðç ãéá ôç èÜëáóóá äå öôÜíåé êáé ðÜíôùò äå óõíôçñåß ïéêïãÝíåéåò.

¢ëëá åñãáëåßá êáé ôñüðïé áëéåßáò óôçí ðåñéï÷Þ, åêôüò ôùí êëáóéêþí äé÷ôõþí, åßíáé ôï ðáñáãÜäé, ïé âïëêïß, ôï ðõñïöÜíé, ôá êáìÜêéá, ôá íôáïýëéá, êáé ôï íôáëéÜíé ðïõ ôï äßäáîáí óôïõò íôüðéïõò ïé ðñüóöõãåò. 29


Éäéáßôåñï åíäéáöÝñïí ðáñïõóéÜæïõí êáé ôá ðáñáäïóéáêÜ áëéåõôéêÜ óêÜöç ôïõ Áìâñáêéêïý. Åßíáé, óõíÞèùò, ìéêñÝò âÜñêåò âáììÝíåò ìå ãÞéíá ÷ñþìáôá (þ÷ñá, êåñáìéäß, êáöÝ, ëáäß), ïé ïðïßåò -áíÜëïãá ìå ôï ìÝãåèïò, ôïí ôñüðï êáôáóêåõÞò êáé ÷ñÞóçò ôïõò×ùñßæïíôáé óôéò áêüëïõèåò êáôçãïñßåò: Ãáúôïðïýëá, Ìïíüîõëï, Ãáúôá êáé ÐñéÜñé. Ôï ôåëåõôáßï Þôáí êáé ðáñáìÝíåé ôï ìïíáäéêü ìÝóï, ãéá íá ðëåýóåéò óôá óôåíÜ êáé ñç÷Ü áõëÜêéá, áðáñáßôçôï ãéá íá ìðïñåß êÜðïéïò íá åéó÷ùñÞóåé óôïõò âÜëôïõò. Åßíáé Ýíá ìéêñü êáé ÷ùñßò êáñßíá óêÜöïò, ôï ïðïßï «ìðáôÜñåé» åýêïëá êáé ãéá íá ìç âñåèïýí ïé øáñÜäåò óôï íåñü, áðáéôåßôáé äåîéïôå÷íßá. Åãþ, ðÜíôùò, Ý÷ù âñá÷åß áñêåôÝò öïñÝò êáé ôéò ðåñéóóüôåñåò Þôáí äéÜïëå÷åéìþíáò!

30


ÈáëáóóéíÜ ìíÞìáôá ÊÜèå ðáëïýêé êáé…óôáõñüò. Åêåß ðïõ êÜðïôå Ýäåíáí ïé øáñÜäåò ôéò ãáÀôåò ôïõò. Êáé êáèçìåñéíÜ, ðüôå ìå ôï êáìÜêé êáé ðüôå ìå ôï ðáñáãÜäé, «Ýâãáéíáí óôï ðÝëáãï» ãéá ôï öáÀ ôçò öáìßëéáò. Êáé ðÜíôá ï Áìâñáêéêüò áíôÜìåéâå êáé ìå ôï ðáñáðÜíù ôïí êüðï ôïõò. ¸öõãáí Ýôóé áðëÜ, üðùò Ýæçóáí, ÷ùñßò ïé íåüôåñïé íá áíáðëçñþóïõí ôéò èÝóåéò ôïõò. ÓêëçñÞ, áäõóþðçôç ç æùÞ ôïõ ðáñáäïóéáêïý øáñÜ. Äß÷ùò ìÝóá, ÷ùñßò âïçèÞìáôá. Ìéá âÜñêá, Ýíá êáìÜêé êáé ìåñéêÜ áãêßóôñéá. Ôßðïôå Üëëï. Ðïéüò áðü ôïõò íåüôåñïõò, ðïõ äåí Ý÷åé ôï ìåñÜêé ôùí ðáëéþí, áíôÝ÷åé ôçí õãñáóßá, ôçí áëìýñá êáé ôç öôþ÷åéá;

ÊÜðïéïé, åëÜ÷éóôïé, ðïõ ðñïóðÜèçóáí íá áíôéóôáèïýí õðÝêõøáí óôá «åõñùðáúêÜ êïíäýëéá». ¸óðáóáí ôéò ãáúôåò ôïõò ãéá íá ðÜñïõí- ëÝåé- ôçí åðéäüôçóç. ¸ôóé ôçí ôåëåõôáßá 20åôßá ðáíåëëáäéêÜ ÷Üèçêáí ðåñß ôá 5.000 áëéåõôéêÜ. Ç Å.Å. ðëÞñùóå ôï âáñêÜñç íá ôïõò ðåñÜóåé óôçí áðÝíáíôé ü÷èç… Óôéò ü÷èåò Ýìåéíáí êÜôé ðáëéÜ êïõöÜñéá êáé ôá óêåâñùìÝíá ðáëïýêéá óá óôáõñïß óôá «èáëáóóéíÜ ìíÞìáôá», åíüò êüóìïõ ðïõ ÷Üíåé êáé ÷Üíåôáé…

31


Ç ¢ñôá áðÝíáíôé ÐÞñáìå ôá âïõíÜ Ùò êáìðßóéïò, üðùò êáé üëïé ïé óõíôïðßôåò ìïõ, åß÷á ðÜíôá ìéá äõóðéóôßá Ýíáíôé ôùí âïõíßóéùí, ìéá åðéöýëáîç ó' ü,ôé áöïñÜ ôïí ïñåéíü üãêï. Áíôßóôïé÷ç, âåâáßùò, äéÜèåóç õðÞñ÷å êáé áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ. ÐÜíôá óôçí ¢ñôá õðÞñ÷áí äýï, ü÷é äéáöïñåôéêïß, áëëÜ éäéáßôåñïé êüóìïé: ôïõ âïõíïý êáé ôïõ êÜìðïõ. Êáé ìÝ÷ñé, óÞìåñá, áðÝöåõãá ôçí åðßóêåøç, ôçí åîåñåýíçóç ôçò «Üëëçò» ¢ñôáò. Ç åõêáéñßá -ðïõ ôåëéêÜ Þôáí Üëëïèé- äüèçêå. Êáé Þôáí ç ðñïôñïðÞ ôïõ ÔÜóïõ. «Ðáðáèåïäþñïõ ôþñá èá ðÜñïõìå ôá âïõíÜ», áðïöÜíèçêå ï êáëüò ìïõ ößëïò êáé áóìÝíùò óõíáßíåóá ìáæß ôïõ. ÂÜëáìå êÜôù ôïõò ÷Üñôåò êáé ïñãáíþóáìå ôéò äéáäñïìÝò. Ôñåéò ôïí áñéèìü: -ÐéóôéáíÜ-ÑïäáõãÞ-¢ãíáíôá-Ìåëéóóïõñãïß. -¢ãíáíôá-ÊáôáññÜêôçò-ÊõøÝëç ÂïõëãáñÝëé- Èåïäþñéáíá-ÁèáìÜíéï-ÔåôñÜêùìï. -Ãéáííéþôç-ÓêïõëçêáñéÜ-ÐëÜôáíïò-Áóôñï÷þñé-Ìåãáëü÷áñç- Ìåóüðõñãïò.

33


ÑïäáõãÞ-ÃÝöõñá ÐëÜêáò-¢ãíáíôá-Ìåëéóóïõñãïß Ï äñüìïò ôïõ íåñïý êáé ôïõ ôóßðïõñïõ

34

Ìå ôï ðñþôï öùò ôçò ìÝñáò, Þìáóôáí óôï ðüäé êáé öïñôþíáìå ôïõò ìðüãïõò óôï áõôïêßíçôï.Áíá÷þñçóç ôï ðñùß ìå áöåôçñßá ôç ÑÜ÷ç êáé êáôÜëçîç ôïõò Ìåëéóóïõñãïýò. Ôáîßäé óôç ãç ôïõ áðùèçìÝíïõ… ÐïëëÜ ÷ñüíéá Þèåëá íá áíçöïñßóù óôá ÄõôéêÜ ÔæïõìÝñêá, ÷ùñßò ðïôÝ ìÝ÷ñé óÞìåñá íá ôï áðïöáóßóù. ×ñüíéá ïëüêëçñá Üêïõãá, äéÜâáæá êáé Ýâëåðá áõôÜ ôá ÷ùñéÜ ìå ôá ìÜôéá ôùí Üëëùí. Åßðáìå, Terra incognita. ÐåñéÝñãåéá, áëëÜ êáé åðéöýëáîç. Êáé íÜ ëïéðüí. ¹ þñá ôçò åðßóêåøçò. Ç äéáäñïìÞ áðü ôçí áñ÷Þ åíôõðùóéáêÞ. ÐïëõÜñéèìá ôá ìíçìåßá: íáïß, ãåöýñéá, íåñüìõëïé, êôßñéá, áðïôõðþíïõí áíÜãëõöá ôçí ðáñáäïóéáêÞ áñ÷éôåêôïíéêÞ ôçò êÜèå åðï÷Þò. Ìáò «êÝñäéóáí» êáé ïé êÜôïéêïé. ÐÜíôá ðñüèõìïé íá ðñïóöÝñïõí ôóßðïõñï êáé ãëõêü êïõôáëéïý êáé íá ìéëÞóïõí óôïõò åðéóêÝðôåò ãéá ôçí ðëïýóéá ëáïãñáößá, ôá Þèç, ôá Ýèéìá, ôá åðáããÝëìáôá ðïõ ÷Üíïíôáé êáé ôéò áó÷ïëßåò ðïõ ðáßñíåé ìáæß ôïõ ï áäçöÜãïò ÷ñüíïò… Ðñüèõìïò êáé ï ÔÜóïò íá ãåõôåß êáé íá áêïýóåé. ÓöïõããÜñé… Êáé üëá áõôÜ óå Ýíá èáõìÜóéï ðåñéâÜëëïí ìå ðëïýóéá âëÜóôçóç, äÜóç, ñåìáôéÝò êáé… íåñü. ÌåãÜëï ìÝñïò ôçò äéáäñïìÞò áêïëïõèåß ôçí êïßôç ôïõ ÁñÜ÷èïõ. Ôï ôáîßäé îåêéíÜåé áðü ôï Ãåöýñé ôçò ¢ñôáò. Ï äñüìïò ôçò ÄõôéêÞò ¼÷èçò… ÌåóïäéáóôÞìáôá: Ãñáììåíßôóá, Êïñöïâïýíé, ÐéóôéáíÜ, ÑïäáõãÞ, Óêïýðá, ÄáöíùôÞ, ¢ãíáíôá, Ìåëéóóïõñãïß… Óôçí ðåñßïäï ôïõ åìöõëßïõ, ç ðåñéï÷Þ áõôÞ âßùóå ôçí

áðüëõôç ôñáãùäßá. Óôá ÷ùñéÜ áíáôïëéêÜ ôïõ ÁñÜ÷èïõ (ÖôÝñç-ÊõøÝëç- ÔåôñÜêïìï êëð), êõñéáñ÷ïýóáí ïé äõíÜìåéò ôïõ ÅÁÌ êáé óôá äõôéêÜ (ÐéóôéáíÜ- ÑïäáõãÞÓêïýðá) ôïõ ÅÄÅÓ. Ãéá ðïëëÜ ÷ñüíéá- åêôüò ôïõ ÁñÜ÷èïõ- ôïõò ÷þñéæå êáé ôï áßìá. ËéãïóôÝò ïé ìáñôõñßåò ãéá ôéò áäåëöïêôüíåò ìÜ÷åò. Ïé Üíèñùðïé èÝëçóáí íá îå÷Üóïõí êáé Ýèáøáí âáèéÜ ìÝóá ôïõò ôç öñßêç ôïõ ðïëÝìïõ, ôçí áãñéüôçôá ôçò óôéãìÞò, ôç íôñïðÞ ôùí âéáéïôÞôùí. Ãéá ëüãïõò áíùôÝñáò âßáò ðñÝðåé íá áíáöåñèþ óôá ÐéóôéáíÜ. ÂáóáíéóìÝíï ÷ùñéü. Óôéò áñ÷Ýò ôïõ 18ïõ áé. áðïäåêáôßóôçêå áðü ôéò åðéäçìßåò êáé, üðùò áíáöÝñåé ï Ìðáñìðá Áðïóôüëçò, áðÝìåéíáí ìüíï 7 ïéêïãÝíåéåò. Ïé êáôáôñåãìÝíïé Óïõëéþôåò ðïõ ôñéãýñéæáí óôçí ðåñéï÷Þ äåí åßäáí öùò êáé… ìðÞêáí. ¸ìåéíáí óôá Ýñçìá óðßôéá. «Ïé Üèëéïé ôùí Ðéóôéáíþí» üðùò ôïõò áíáöÝñåé ëüãù


ôçò áðüëõôçò Ýíäåéáò ôïõò, ï Ìçôñïðïëßôçò ¢ñôáò Óåñáöåßì Îåíüðïõëïò, áíÜóôçóáí ôï ÷ùñéü êáé áíáíÝùóáí ôïí ðëçèõóìü ôïõ. Óôá ÐéóôéáíÜ -êáé óõãêåêñéìÝíá óôç èÝóç ÅëëçíéêüâñÝèçêáí ðÝôñåò ôåñáóôßùí äéáóôÜóåùí êáé êåñáìåéêÜ ðïõ ðéóôïðïéïýí ôçí ýðáñîç áñ÷áßáò ðüëçò. Åäþ ðáñáêïëïýèçóá êÜðïôå êáé ôï êáããåëÜñé. Ôïí ÷ïñü ôùí ÔæïõìÝñêùí, ðïõ åöåõñÝèçêå óôçí ðåñßïäï ôçò Ôïõñêïêñáôßáò ðñïêåéìÝíïõ ïé Üíèñùðïé íá ìåôáäßäïõí ôá ìçíýìáôÜ ôïõò óôá ãýñù ÷ùñéÜ. Ïé ÷ïñåõôÝò ìå ôïõò áãêþíåò åíùìÝíïõò óáí áëõóßäá êáé ìå ôïí ðáðÜ åðéêåöáëÞò, êéíïýíôáé ñõèìéêÜ óôïõò Þ÷ïõò ôïõ ìáêñïóêåëïýò áíôéöùíéêïý ôñáãïõäéïý ôïõò. Ï Ýíáò óôß÷ïò äéáäÝ÷åôáé ôïí Üëëï êáé ìå ôï êÜëåóìá ôïõ ðáðÜ êáé ðñùôï÷ïñåõôÞ, ç ÷ïñåõôéêÞ áëõóßäá äéáãñÜöåé äéðëïêáãêåëßóìáôá ìÝ÷ñé ôç óôéãìÞ ðïõ ï åêöåñüìåíïò óôß÷ïò èá äþóåé ôï óýíèçìá ãéá åðáíáöïñÜ óôï áñ÷éêü êõêëéêü ó÷Þìá. Ðñþôç óôÜóç áíáóýíôáîçò êáé áíåöïäéáóìïý, ç ÄáöíùôÞ. Óôï óðßôé ôïõ ÁíäñÝá. Ôõðéêü äåßãìá ôçò áñ÷éôåêôïíéêÞò ôùí ÔæïõìÝñêùí. ÊôéóìÝíï ìå õëéêÜ áðü ôç ìÜíá-ãç. ÐÝôñá ãéá ôïõò ôïß÷ïõò, ó÷éóôüëéèïò ãéá ôç óôÝãç, âáëáíéäéÜ ãéá ðïñôïðáñÜèõñá êáé êáñõäéÜ ãéá ôá Ýðéðëá. ÊáôáóêåõÞ äßðáôç, ìå êáôþé ãéá ôçí áðïèÞêåõóç ôçò óïäåéÜò êáé äýï äùìÜôéá áðü ðÜíù ãéá ôçí ïéêïãÝíåéá. Ï ÁíäñÝáò, üôáí áíáðáëáßùóå ôï «ðáôñéêü», óåâÜóôçêå ôçí ðáñÜäïóç. Îåðåæåýïõìå óôçí áõëÞ. ÊÜôù áðü ôéò âáëáíéäéÝò êáé ôá ðëáôÜíéá ìå óåêüíôï ôç âïõÞ ôïõ ÁñÜ÷èïõ. Ç Åõãåíßá óôï ðüäé. ¼ëåò ïé ôïðéêÝò ãåýóåéò óôï ôñáðÝæé. Åîáéñåôéêü ôï ôóßðïõñï, ðïõ óõíïäåýåôáé áðü ðßôåò ôçò ãéáãéÜò. ÐåñÞöáíïò ãéá ôçí êáôáãùãÞ ôïõ ï ÁíäñÝáò, ìïõ åîéóôïñåß ôçí ðñïÝëåõóç ôïõ ÷ùñéïý. Ðáëáéüôåñá ôçí êïéíüôçôá ÄáöíùôÞò áðïôåëïýóáí ïé ïéêéóìïß Ôæïâßóôáò,

Ðñüãïíïõ êáé ÓêáìíéÜò. Ôï ÷ùñéü êÜçêå ôñåéò öïñÝò: äýï áðü ôïõò Ôïõñêëáâáíïýò êáé ìéá áðü ôïõò Ãåñìáíïýò ôï 1943. ¼ðùò áíáöÝñåé ï ÓôÝöáíïò Ößëïò óôï âéâëßï ôïõ ìå ôïí ôßôëï: «ôæïõìåñêï÷þñéá», ïé êÜôïéêïé ãéá íá áðáëëáãïýí áðü ôïõò Ôïõñêáëâáíïýò áíáãíþñéóáí ùò éäéïêôÞôç ôïí Ôïýñêï Ìðåñëßìðåç êáé áðü ôïõò áðïãüíïõò ôïõ ôï 1908, áãüñáóáí áíôß ôïõ ðïóïý ôùí 1000 ëéñþí ôï ÷ùñéü ôïõò. Óôï êÝíôñï ôùí Äõôéêþí ÔæïõìÝñêùí, óå Ýíá ðñáãìáôéêÜ áëðéêü ôïðßï, óõíáíôïýìå ôá ¢ãíáíôá. Åßíáé ôï êåöáëï÷þñé, üðùò öéëÜñåóêá õðåíèõìßæïõí ïé êÜôïéêïß ôïõ. Ç ¢ãíáíôá áðëþíåôáé óôç ëåêÜíç ðïõ ó÷çìáôßæïõí ôá ÔæïõìÝñêá êáé ôï Îçñïâïýíé. Óôá ðüäéá ôçò ñÝåé ï ¢ñá÷èïò. ÄåîéÜ êáé áñéóôåñÜ áðëþíïíôáé ôá ÷ùñéÜ ÐñÜìáíôá, ÊôéóôÜäåò, Ñáöôáíáßïé, Êïõêïýëéá. Ãñáéêéêü êáé ÊáôáññÜêôçò. Ôï üíïìá ðñïÝñ÷åôáé áðü ôç ëÝîç «Üãíáíôïò», ðïõ óçìáßíåé «áíïéêôü ìÝñïò».

35


ÁíáôïëéêÜ õøþíïíôáé ôá áãíáíôßíéêá ÔæïõìÝñêá, ðïõ áðïôåëïýí ôï öõóéêü üñéï ìå ôï ãåéôïíéêü ÷ùñéü Ìåëéóóïõñãïß. Ïé Ìåëéóóïõñãïß åßíáé ôï ôÝëïò ôïõ äñüìïõ. Ôï ÷ùñéü áõôü êôéóìÝíï óå Ýíá ðñáãìáôéêÜ åðéâëçôéêü ôïðßï, ðñïóôáôåýåôáé áðü üëá ôá âïõíÜ ðïõ ôï ðåñéâÜëëïõí. Ðáñïéìéþäçò åßíáé ç óýìðíïéá êáé ç áëëçëïûðïóôÞñéîç ìåôáîý ôùí Ìåëéóóïõñãéùôþí. Ôï ðáíçãýñé ôïõò- ôïí Äåêáðåíôáýãïõóôï- åßíáé öçìéóìÝíï êáé áõôÝò ôéò ìÝñåò ôï ÷ùñéü êáôáêëýæåôáé áðü åêáôïíôÜäåò Ýùò êáé ÷éëéÜäåò åðéóêÝðôåò. Áðü åäþ ãéá íá äåéò Üëëïõò ìáêñéíïýò ïñßæïíôåò, ãéá íá öôÜóåéò óå Üëëïõò ôüðïõò êáé íá óõíáíôÞóåéò Üëëïõò áíèñþðïõò, õðÜñ÷åé ìüíï ôï ðÝñáóìá ôùí ÔæïõìÝñêùí. Ç äéáäñïìÞ - äßïäïò áíÜìåóá óôá âïõíÜ - äéáó÷ßæåé íïôéïáíáôïëéêÜ ôá ÔæïõìÝñêá (ÁèáìáíéêÜ ¼ñç), áíåâáßíïíôáò ìÝ÷ñé êáé ôá 1680 ì. õøüìåôñï. Óôï áëðéêü ôïðßï âáóéëåýåé ç óéùðÞ. Ìüíï êÜðïéá ðïõëéÜ êáé ëßãá ôóïðáíüóêõëá áêïýãïíôáé áðü ÷áìçëÜ. ÌÜôéá êáé áõôéÜ ðñïóçëùìÝíá óôï ìåãáëåßï ôçò öýóçò êáé ôùí áíïéêôþí ïñéæüíôùí.

Ç óõãêåêñéìÝíç-üðùò äéáðéóôþóáìå óôç óõíÝ÷åéáåßíáé áðü ôéò ðëÝïí äçìïöéëåßò äéáäñïìÝò ëüãù ôùí åîáéñåôéêþí ðåäßùí ãéá èáëÜóóéá áèëÞìáôá: ÊáãéÜê êáé ÑÜöôéíãê (Kayak & Raffting). ÄåêÜäåò óýëëïãïé êáé

÷éëéÜäåò áèëçôÝò êáôáöèÜíïõí êÜèå ÷ñüíï óôçí ðåñéï÷Þ ãéá íá êáôÝâïõí ôïí ¢ñá÷èï êáé íá áðïëáýóïõí ôá ïñìçôéêÜ íåñÜ, ôá õðÝñï÷á öáñÜããéá, ôéò Üãñéåò ñåìáôéÝò, ôçí ðëïýóéá âëÜóôçóç… Ôï íåñü ôïõ ðïôáìïý åßíáé æùíôáíü. ÑÝåé ìå ôá÷ýôçôá êáé óå ðáñáóÝñíåé óå êüóìïõò áðüëáõóçò êáé ãáëÞíçò. Êáé ìÝóá áðü ôïí õäÜôéíï äñüìï ôïõ ï ¢ñá÷èïò áðïêáëýðôåé ôá âáèéÜ ôïõ ìõóôéêÜ: áõôÜ ðïõ ãéá áéþíåò êñáôÜ êáëÜ öõëáãìÝíá êáé ðïõ Ýêáíå ôïõò áíèñþðïõò íá ôïí óÝâïíôáé êáé íá ôïí öïâïýíôáé. 36


ÊáôÜ ìÞêïò ôçò äéáäñïìÞò, áíÜìåóá óôá Êïõêïýëéá êáé ôá ÖñÜóôá áíôéêñßóáìå ôçí ðåñßöçìç ÃÝöõñá ôçò ÐëÜêáò: ôï ìåãáëýôåñï ìïíüôïîï ãåöýñé ôùí Âáëêáíßùí ìå ìÞêïò 20 ìÝôñùí, ðïõ Ýêôéóå ï ðñùôïìÜóôïñáò Êþóôáò ÌðÝêáò ôï 1868 êáé ìÝ÷ñé ôçí áðåëåõèÝñùóç ôï 1913, Þôáí ôï óýíïñï ôçò ÅëëÜäáò ìå ôçí ôïõñêéêÞ åðéêñÜôåéá. Óôç ãÝöõñá ôçò ÐëÜêáò õðåãñÜöç óôéò 29 Öåâñïõáñßïõ 1944, áíÜìåóá óôéò áíôéóôáóéáêÝò ïñãáíþóåéò ÅÁÌ-ÅËÁÓ, ÅÄÅÓ êáé ÅÊÊÁ, óõìöùíßá ãéá ôç ìåôáîý ôïõò êáôÜðáõóç ôïõ ðõñüò. Äõóôõ÷þò, ç ðñüôáóç ãéá ïñéóôéêü ößëéùìá ìåôáîý ôùí áíôáñôþí äåí åõäïêßìçóå…

37


Óôï óçìåßï áõôü äïêéìÜóáìå ôï ôóßðïõñï êáé ãåõôÞêáìå ôïðéêÜ åäÝóìáôá (ðßôåò- ðÝóôñïöåò) óôçí ôáâÝñíá ðïõ âñßóêåôáé äßðëá óôçí ôýðïõ «ÌðÝëåû» ãÝöõñá. Áðïöáóßóáìå íá êáôáóêçíþóïõìå åêåß ãéá ôï âñÜäõ, êáèþò õðÜñ÷åé äõíáôüôçôá åëåýèåñïõ êÜìðéíãê êáé üôáí ôáêôïðïéçèÞêáìå èåëÞóáìå íá äïêéìÜóïõìå ôçí ôý÷ç ìáò óôï øÜñåìá. Ïé ðÝóôñïöåò, üðùò áðïäåß÷èçêå, Þôáí áñêåôÜ ðïíçñÝò ãéá íá êáôáëÞîïõí óôï áãêßóôñé ìáò. Áðüãåõìá êáé ç óõíôñïöéÜ áðïöáóßæåé ðåñßðáôï ìå êßíçôñï ôçí áíáæÞôçóç áãñéïöñÜïõëùí. ÓôáèÞêáìå ôõ÷åñïß.

Ôï áðüóôáãìá ôùí èåþí

38

Óôç ðåñéï÷Þ áõôÞ âãáßíåé êáé ôï ðåñßöçìï ôóßðïõñï ôçò ¢ñôáò, áðü ôçí ðïéêéëßá óôáöõëéþí ÆáìðÝëá (ÉóáâÝëëá). Áñùìáôéêü êáé óõíÜìá áøý, áðü 23 Ýùò 25 ãñÜäá êáé üëïé Ý÷ïõí ôï êïõìÜíôï ôïõò ãéá ôá êñýá âñÜäéá ôïõ ÷åéìþíá. ÊÜðïéïé ðïõëÜíå êéüëáò. Ìéêñïðïóüôçôåò âÝâáéá, áëëÜ åîáéñåôéêÞò ðïéüôçôáò. Ôï ÍïÝìâñç êáé ôï ÄåêÝìâñç ç Ýíôïíç ìõñùäéÜ ôïõ óêåðÜæåé ôç ÑïäáõãÞ, ôá ÐéóôéáíÜ, ôç Óêïýðá, ôç ÄáöíùôÞ, óå êÜèå ðáíçãýñé, óå êÜèå óðßôé, óå êÜèå áõëÞ. ¢íôñåò, ãõíáßêåò êáé ðáéäéÜ áêüìá ðáßñíïõí ìÝñïò óôç ìõóôáãùãßá ôçò ðáñáäïóéáêÞò áðüóôáîçò. Ôï óöáëéóìÝíï ìå ôïí ôÝíôæåñç ÷Üëêéíï êáæÜíé, ðÜíù áðü ôç öùôéÜ ìå ôá îåñÜ êïýôóïõñá, íá óôÜæåé ôï ðñùôïóôÜëáãìá êáé ç ãéïñôÞ í´áñ÷ßæåé. «Ôï êáëü ôï ôóßðïõñï ðáßñíåé öùôéÜ áðü ìáêñéÜ», ìïõ ëÝåé ìå ýöïò áðüëõôïõ ãåõóéãíþóôç ï ÂáããÝëçò.


ÊáôáññÜêôçò-ÂïõëãáñÝëé-Èåïäþñéáíá-ÁèáìÜíéï Ç ¢ñôá ðßóù áðü ôá âïõíÜ ¢ëëç çìÝñá - Üëëç ôý÷ç. Ï áñéèìüò ôùí åðéóêåðôþí ìåãáëþíåé êáé ç óýíèåóç ôçò óõíôñïöéÜò äéåõñýíåôáé. Áñ÷çãüò áðïóôïëÞò êáé ðÜëé ï ÔÜóïò äßíåé ôï ðñüóôáãìá: «ÐÜìå ãéá ôçí ¢ñôá ðßóù áðü ôá âïõíÜ». Åêåß, üðïõ, üðùò Ýãñáøå ç Åñìçíåßá ÖùôéÜäïõ: «…ôá êïñßôóéá ìåãÜëùíáí êáé íïéÜæïíôáí ìå ôéò ìÜíåò ãéá ôá ðñïéêéÜ. Êåíôïýóáí ðïëëþí ëïãéþí âåëïíéÝò, Ýðëåêáí äáíôÝëåò êáé åôïßìáæáí ôï êñåâáôïóôñþóé, äçëáäÞ óåëôÝäåò (óôñþìáôá áðü âáìðÜêé), ðáðëþìáôá áðü óôüöá, ìåôÜîé Þ éíôéÜíá. ¸öôéá÷íáí ìáîéëÜñåò ìáêñüóôåíåò êáé óõãêÝíôñùíáí óåíôüíéá êáé ôñáðåæïìÜíôéëá ìå áíåîßôçëá ÷ñþìáôá. Åðßóçò, Ýöôéá÷íáí êáé äýï ëïãéþí óåãêïýíéá ïé ãïíåßò ãéá ôéò êïðåëéÝò -Ýíá ïëïêÝíôçôï åöôáëßñéôéêï êé Ýíá ôåóóáñïëéñßôéêï…» Ðñïïñéóìüò ìáò, ç áðåñáíôïóýíç ôùí áíáôïëéêþí ÔæïõìÝñêùí. ÌåôÜ áðü ôï éóôïñéêü ÐÝôá, ìðñïóôÜ ìáò áðïêáëýðôåôáé ôï ìåãáëåßï ôçò öýóçò. Ï äñüìïò «óôñïâéëßæåôáé» ôñåëÜ Ýùò ôéò ÌåëÜôåò, ðñþôç ôáðåéíÞ óôÜóç ãéá ôïí åðéóêÝðôç, ðïõ üìùò êïõâáëÜ ôç ãïçôåßá ôçò áðëüôçôáò. Åêåß, êáé ôï ìïíáóôÞñé ôçò ÃÝííçóçò ôçò Èåïôüêïõ. Ç ëáúêÞ ðáñÜäïóç, ðïõ Ý÷åé ôéò ñßæåò ôçò óôá ÷ñüíéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò, ëÝåé ðùò Ýíá êáëïêáßñé, êÜðïéïò Ôïýñêïò ìå ô' Üëïãü ôïõ öïñôùìÝíï ìå ëßñåò, ðÝñáóå ôç íý÷ôá ôïõ óôï ìïíáóôÞñé. Áìöéóâçôþíôáò ôç äýíáìç ôçò ÷ñéóôéáíéêÞò ðßóôçò, æçôÜåé íá ãßíåé Ýíá èáýìá êáé óôïé÷çìáôßæåé ìå ôï ìïíá÷ü üôé áí ÷éïíßóåé ìÝ÷ñé ôï ðñùß, è' áöÞóåé ôéò ëßñåò óôï ìïíáóôÞñé. Áí äåí ÷éïíßóåé, ôï ìïíáóôÞñé èá ôïõñêÝøåé. Ôï èáýìá ãßíåôáé êáé ôç íý÷ôá áñ÷ßæåé íá ÷éïíßæåé. Ï Ôïýñêïò Ýêðëçêôïò ðáßñíåé ôï Üëëï ðñùß ô' Üëïãï íá öýãåé, áëëÜ ôï ðïôÜìé

«êáôåâÜæåé» êáé äåí ðåñíÜ. Ôüôå ãõñßæåé ðßóù êáé áöÞíåé ôï èçóáõñü ôïõ óôï ìïíáóôÞñé, ðåéóìÝíïò ðéá ãéá ôç äýíáìç ôçò ðßóôçò. ÐÝíôå ëåðôÜ áðü ôéò ÌåëÜôåò, ç ìïíáäéêÞ èÝá ôçò ëßìíçò Ðïõñíáñßïõ ìáò áðïæçìéþíåé ãéá ôçí «ôõñáííßá» ôùí äéáäï÷éêþí óôñïöþí. Óôá ãáëáæïðñÜóéíá íåñÜ ôçò ëßìíçò êáèñåöôßæïíôáé ôá äÝíôñá -áðïìåéíÜñéá ôïõ Üëëïôå êáôáðñÜóéíïõ äÜóïõò- ðïõ êáôÜðéå ç ëßìíç. Ç ìáôéÜ ëïýæåôáé ïìïñöéÜ êáé öùò êáé ç øõ÷Þ áíáðíÝåé ïîõãüíï. Óôï ÷Üñôç ôïõ GPS, ìåôñéïýíôáí êïõñáóìÝíá ôá áíçöïñéêÜ ÷éëéüìåôñá. Ïé åéêüíåò åíáëëÜóóïíôáé êáé óõíáãùíßæïíôáé ôï öõóéêü ôïðßï, ôá ðÝôñéíá ÷ùñéÜ êáé ôïõò áíèñþðïõò ðïõ Ýìåéíáí åêåß, ðüíåóáí êáé æùíôÜíåøáí áõôüí ôïí ôüðï. ÄéáäñïìÞ óáí ôçí ßäéá ôç æùÞ. Ïé ÷áñáãìÝíåò óôç ìíÞìç óôéãìÝò, ÷ñùìáôéóìÝíåò áðü ôçí ðáëÝôá ôçò áôïìéêÞò äéáäñïìÞò ôïõ êáèåíüò, áíáêáëïýíôáé áðñüóêëçôåò, ó' Ýíá åðþäõíï êáé óõíÜìá ëõôñùôéêü ðéóùãýñéóìá. Ìéá ìõóôáãùãéêÞ äéáäñïìÞ áõôïãíùóßáò, ðïõ ìáò óõíïäåýåé êÜèå öïñÜ, óå êÜèå ôáîßäé. Áðü ôá êáêïôñÜ÷áëá ëáãêÜäéá êáé âïõíÜ, ñß÷íåôáé óôï êáôÜöõôï ðñÜóéíï ôçò åëðßäáò. Ïé áñíçôéêÝò óêÝøåéò åîáãíßæïíôáé óôá ïñìçôéêÜ íåñÜ, ðïõ ñÝïõí êñõóôÜëëéíá áðü ôéò ðçãÝò ôùí âïõíþí, «ôñõðùìÝíåò» óôá ðéï Üãñéá êé áðßèáíá óçìåßá, ãéá íá ìçí ôéò âñåé êáé ôéò êëÝøåé «ï áëÞôçò ÷ñüíïò». ÆùÝò êáé ôüðïé óå ðáñÜëëçëåò äéáäñïìÝò... ¼óï ìåãáëþíåé ôï õøüìåôñï, ôüóï èåñéåýåé ç áíÜãêç íá áêïõñìáóôåßò áõôÞí ôçí áüñáôç öùíÞ- ôç öùíÞ åíüò Üãíùóôïõ èåïý- ðïõ ôáõôßæåé ôçí ýðáñîç ìå ôç ìïßñá. Åðüìåíïò óôáèìüò, ôï ÂïõñãáñÝëé. ¸íá ÷ùñéü ðëïýóéï Üëëïôå êåöáëï÷þñé-, ðïõ äéáôçñåß áêüìá ôç öÞìç ôïõ êáé ðïõ áðïôåëåß ðÝñáóìá ÷åéìþíá êáëïêáßñé êáé áðáñáßôçôç óôÜóç ãéá Ýíáí êáöÝ óôá ðáñáäïóéáêÜ

39


êáöåíåßá ôïõ. Ç «Êüêêéíç ÅêêëçóéÜ» óôÝêåé áéþíåò åêåß, ðåñÞöáíç êáé îáêïõóôÞ -åîáßóéï äåßãìá âõæáíôéíÞò ôÝ÷íçò. Ôï ìíçìåßï ìüëéò 2 ÷ëì. áðü ôï ÂïõñãáñÝëé, óõíäÝåé áîéïèáýìáóôá ôï ÷èåò ìå ôï óÞìåñá. Êôßóôçêå ôï 1281 êáé âñßóêåôáé óôç èÝóç Ðáëáéï÷þñé, ëßãï ðñéí ôï ÂïõñãáñÝëé êáé áêñéâþò ðëÜé óôïí Åèíéêü äñüìï ¢ñôáòÔñéêÜëùí. Ç ðëçèþñá ôùí êüêêéíùí ðëßíèùí, ðïõ ÷ñçóéìïðïéÞèçêáí óôçí êáôáóêåõÞ ôïõ, áéôéïëïãïýí ôçí ðñïóùíõìßá ôïõ íáïý. ÌåôÜ ôï ÂïõñãáñÝëé, ôï ÁèáìÜíéï. ¸íá ÷ùñéü óôï êÝíôñï ôùí Áíáôïëéêþí ÔæïõìÝñêùí, êáôïéêçìÝíï áðü ôïõò áñ÷áßïõò ÁèáìÜíåò êáé ÷ôéóìÝíï áìöéèåáôñéêÜ óå ýøïò 760 ìÝôñùí. Ìå ôéò ðÝôñéíåò âñýóåò, ôéò êëçìáôáñéÝò ôï êáëïêáßñé, ôá ëïõëïýäéá êáé ôéò ðåñéðïéçìÝíåò áõëÝò ôïõ, ðåñéêõêëùìÝíï áðü Ýëáôá ìïéÜæåé ìå áíåêôßìçôï

40

ðßíáêá æùãñáöéêÞò. Ðéï ðÜíù, áðü ôç èÝóç «Óôáõñüò», óôá 1.400 ìÝôñá õøüìåôñï, ç èÝá ðáíïñáìéêÞ êáé ìïíáäéêÞ. Óôïí åõñõãþíéï ôçò öùôïãñáöéêÞò ìç÷áíÞò «÷ùñÜåé» ï Á÷åëþïò, ÷áìçëÜ ï Áìâñáêéêüò, ôá ìéóÜ Ôæïõìåñêï÷þñéá, ìÝ÷ñé êáé ôá ¢ãñáöá -ìáêñéÜ, óôçí Üêñç ôïõ ïñßæïíôá. Êáé óôï âÜèïò, îåðñïâÜëëïõí óáí êñõììÝíïò èçóáõñüò, ôá Èåïäþñéáíá, ôï ÷ùñéü ìå ôá ðåñéóóüôåñá íåñÜ óôçí ÅëëÜäá, üðùò èÝëïõí íá õðåñçöáíåýïíôáé ïé êÜôïéêïß ôïõ. Óðßôéá ìå êüêêéíåò êåñáìïóêåðÝò, ðëáôÜíéá êáé øçëÜ Ýëáôá, ðïõ óêïñðßæïõí ôçí ìõñùäéÜ ôïõò óôçí áôìüóöáéñá, ðåíôáêÜèáñá íåñÜ, ðïõ ñÝïõí óôéò âïõíïðëáãéÝò êáé «÷áñÜæïõí» áôßèáóá ôïõò äñüìïõò. ÊáñõäéÝò, êñáíéÝò, îéíïìçëéÝò êáé ñßãáíç ðïõ ìïó÷ïâïëÜ


êáé ðáñáäßðëá âïõíßóéï ôóÜé, ðïõ ìáæåýïõí óáí ãéáôñéêü ïé íôüðéïé óôá âïõíÜ. Êáé áêüìç, ðáñáäïóéáêü ôóáëáöïýôé, ôñá÷áíÜò ôùí ôóïðÜíçäùí êáé ðáñáäïóéáêÝò ðßôåò ôùí ðáëéþí ãõíáéêþí, öôéáãìÝíåò óôç ãÜóôñá. Ôá Èåïäþñéáíá- áãáðçìÝíïò ðñïïñéóìüò ôïõ Êþóôá, ðïõ ðÜíôá åðÝìåíå ãéá ôç ìïíáäéêüôçôá ôïõ ôïðßïõ êáé ôçí éäéáéôåñüôçôá ôùí êáôïßêùí ôïõ- åîåëßóóåôáé äõíáìéêÜ êáé åßíáé âÝâáéï üôé óýíôïìá èá áðïôåëÝóåé ðñïóöéëÞ ðñïïñéóìü ãéá ôïõò ìýóôåò ôçò Üëëçò Üðïøçò ãéá ôç æùÞ. Óôç óôÝãç ôïõ êüóìïõ ôùí ÔæïõìÝñêùí, ïé êÜôïéêïé ðñïóðáèïýí êáé äéáìïñöþíïõí õðïäïìÝò. Áðü ìüíïé ôïõò. ÊÜíåé êáëÞ äïõëåéÜ ï ÃéÜííçò. ÐåñðáôçóéÜ åê ôïõ ìçäåíüò. ÌÝ÷ñé êáé ÷éïíïäñïìéêü êÝíôñï ìå ìç÷áíïêßíçôá Ýëêõèñá ÷éïíéïý (snowboard) äéáèÝôïõí ãéá ôïõò åðéóêÝðôåò. ¼ëá áõôÜ åãêáèéóôïýí ôá Èåïäþñéáíá óôçí êáñäéÜ êáé ôéò áéóèÞóåéò ìáò. ÁîÝ÷áóôç åìðåéñßá!

ÓêïõëéêáñéÜ-Áóôñï÷þñé-Ìåãáëü÷áñç-Ìåóüðõñãïò Áããßæïíôáò ôïí Á÷åëþï

ÌÝñïò ôñßôï. Áäçìïíßá ãéá ôá Ñáäïâýæéá. Áöåôçñßá êáé ðÜëé ç ¢ñôá. Ðñïïñéóìüò ìáò, ï Á÷åëþïò. ÄéáäñïìÞ ìå ðïëëÝò åêðëÞîåéò êáé ìåãÜëåò óõãêéíÞóåéò. Ðñþôïò Óôáèìüò ôï éóôïñéêü ÐÝôá. Åêåß, üðïõ óôéò 4 Éïõëßïõ ôïõ 1822, ðåñßðïõ 2.000 Åëëçíåò êáé öéëëÝëçíåò åèåëïíôÝò ðáñáôÜ÷èçêáí áðÝíáíôé óå 8.000 Ôïýñêïõò êáé êáôÝèåóáí ôï áßìá ôïõò óôï åèíéêïáðåëåõèåñùôéêü áãþíá. ¸äùóáí ìéá ìÜ÷ç éäåþí êáé üôáí ôÝëåéùóáí ôá âüëéá êáé óôüìùóáí ôá ãéáôáãÜíéá Ýðåóáí çñùéêÜ óå Ýíáí îÝíï ôüðï. ÁõôÞ Üñáãå äåí åßíáé ç õðÝñôáôç èõóßá; Ìéá èõóßá üìïéá êáé éóÜîéá ìå áõôÞ ôùí Èåñìïðõëþí.

Ï Ëåùíßäáò ìå ôïõò ôñéáêüóéïõò ôïõ, «åèíéêïðïßçóå» ôéò ðüëåéò-êñÜôç êáé ïé öéëÝëëçíåò «íïìéìïðïßçóáí» ôïí åèíéêïáðåëåõèåñùôéêü áãþíá ìáò. Óôï Äçìïôéêü êáöåíåßï ìå ôçí êáôáðëçêôéêÞ èÝá ðïõ âñßóêåôáé äßðëá óôï ìíçìåßï ôùí öéëëåëÞíùí, áíáôñÝ÷ù óôçí Ýêèåóç ôïõ Ñùóéêïý Õðïðñïîåíåßïõ ¢ñôáò ðïõ óõíôÜ÷èçêå ôï 1877, äçëáäÞ óôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò: «Ïé Üíèñùðïé áðü ôçò ìéêñïôÜôçò çëéêßáò Ü÷ñé ôùí ãçñáóÜíôùí ìçä` áõôþí ôùí ãõíáéêþí åîáéñïõìÝíùí, åßíáé ðïëåìéêïß, üëïé åéóßí õãéÝóôáôïé, ùò ÷ïñäÞí ìåí ôçí üøéí áëë` ùñáßáí Ý÷ïíôåò, äéåêñßèçóáí ðÜíôïôå êáôÜ ôá åðáíáóôÜóåéò êáé åãÝíïíôï áõôïß ôá ðñþôá èýìáôá, åßíáé åñãáôéêüôáôïé, áó÷ïëïýíôáé åéò ôçí ãåùñãßáí, ôïí ìÝíïíôá êáéñüí êüðôïõí îýëá ôïí ÷åéìþíá, ôï äå Ýáñ êáé öèéíüðùñïí åñãÜæïíôáé ìå çìåñïìßóèéïí åí ôù ÷ùñßù ôùí». 41


42

Ï äñüìïò óõíå÷ßæåé áíçöïñéêüò êáé óõíÜìá öéäßóéïò, ìÝóá áðü ðïéêéëüìïñöç âëÜóôçóç, ñõÜêéá, ÷åßìáññïõò êáé ñåìáôéÝò. ÊÜèå åðï÷Þ ôïõ ÷ñüíïõ ðñïóèÝôåé ôá äéêÜ ôçò ÷ñþìáôá óôçí ðáëÝôá ôïõ ôïðßïõ. Ïé ðåñéçãçôÝò Ý÷ïõí ðÜíôá êÜôé íá áðïôõðþóïõí óôç ìíÞìç êáé ôéò öùôïãñáöéêÝò ôïõò ìç÷áíÝò. Óôéò ÊñáíéÝò ôï õøüìåôñï öôÜíåé ôá 1000 ìÝôñá. Ï Óðýñïò æáëßæåôáé áðü ôéò óôñïöÝò êáé ôï õøüìåôñï êáé ï ÔÜóïò äñÜôôåé ôçí åõêáéñßá «äéáôÜóóïíôáò» óôÜóç óôï Ìåóüðõñãï… Óôçí ðëáôåßá ìå ôïõò õðåñáéùíüâéïõò ðëáôÜíïõò êáé ôïõò ðáñáäïóéáêïýò êáöåíÝäåò ìå èÝá óôïí Á÷åëþï. Óçìåßï óõíÜíôçóçò ôñéþí íïìþí êáé éóÜñéèìùí Ðåñéöåñåéþí. Ôá íåñÜ ôïõ Á÷åëþïõ êáèÜñéá êáé ïñìçôéêÜ. Ôï ÷åéìþíá ôï ðÝñáóìá óôá âñá÷þäç ÂñáãêéáíÜ ôçò ÈåóóáëéêÞò ðëåõñÜò, ãßíåôáé ìå ôï «êáñÝëé», üðùò ïíïìÜæïõí ïé íôüðéïé ôï ìéêñü êáëÜèé ðïõ êñÝìåôáé óôï óõñìáôüóêïéíï. Ôï êáëïêáßñé ôá ðáãùìÝíá íåñÜ ôïõ ìåéþíïíôáé, áðïôåëþíôáò ãéá ôïõò ôïëìçñïýò ìßá ðñüêëçóç ãéá êïëýìðé. Ãéá åìÜò äåí åßíáé ôçò …ðáñïýóçò! Ðåñßðáôïò óôéò ü÷èåò, åõåëðéóôþíôáò üôé èá áðïëáýóïõìå ôï ôñáãïýäé ôùí óåéñÞíùí- ïé ïðïßåò óýìöùíá ìå ôï ìýèï åßíáé êüñåò ôïõ Á÷åëþïõ- íá óõíáãùíßæïíôáé ôéò ìïýóåò. Ï Á÷åëþïò ìå ôá 220 ÷ëì ðïõ áêïëïõèåß ìÝ÷ñé íá ÷áèåß óôï Éüíéï, åßíáé ôï äåýôåñï óå ìÞêïò ðïôÜìé ôçò ÷þñáò. Ó ô ï ä é Ü â á ô ï õ á í á ð ô ý ó ó ï í ô á é å î á é ñ å ô é êÜ ïéêïóõóôÞìáôá, ìå ìïíáäéêÜ ãéá ôïí åëëçíéêü êáé åõñùðáúêÜ ÷þñï åßäç: áñêïýäåò, æáñêÜäéá, ãýðåò, ëýêïé, áåôïß… ÊáôÜ ìÞêïò ôçò õäÜôéíçò äéáäñïìÞò ôïõ Á÷åëþïõ óõíÜíôçóáìå ðïëõðïßêéëá ÷íÜñéá áñ÷áßùí êáé ìåôáãåíÝóôåñùí ðïëéôéóìþí êáé áíèñùðßíùí äñáóôçñéïôÞôùí: áðïäïìçìÝíá êÜóôñá, ðëáêüóôñùôá

ìïíïðÜôéá, ðÝôñéíåò ôïîùôÝò ãÝöõñåò, âõæáíôéíÝò åêêëçóßåò. Ï êõñ-ÃéÜííçò- Ýíáò ðáñáäïóéáêüò êôçíïôñüöïò ðïõ óõíáíôÞóáìå óôï ìáíôñß ôïõ äßðëá óôï ðïôÜìé- ìÜò áðïêáëýðôåé ôá ìõóôéêÜ ôçò ðåñéï÷Þò, ç ïðïßá äéáäñáìÜôéóå óçìáíôéêü ñüëï óôçí ÅðáíÜóôáóç ôïõ 1821 êáé óôçí ÅèíéêÞ Áíôßóôáóç. Óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïõ áé., ç êïéëÜäá ôïõ ðïôáìïý áðïôåëïýóå óôáõñïäñüìé ôùí êáñáâáíéþí, ðïõ êáôåõèýíïíôáí óôéò áãïñÝò ôùí Âáëêáíéêþí ÷ùñþí êáé ôçò êåíôñéêÞò Åõñþðçò êáé ôçí ðåñßïäï ôçò áíôßóôáóçò êáé ôïõ åìöõëßïõ Þôáí ëçìÝñé ôùí ìá÷çôþí ôïõ ÅÁÌ-ÅËÁÓ. Åðßóçò, ç ÓêïõëçêáñéÜ äéåêäéêåß ìå éäéáßôåñá ðåéóôéêü ôñüðï êáé óïâáñÜ íôïêïõìÝíôá ôçí êáôáãùãéêÞ ñßæá ôïõ Ãåþñãéïõ ÊáñáúóêÜêç. Ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá ï Á÷åëþïò áðïôåëåß áíôéêåßìåíï äéåëêõóôßíäáò ãéá ôçí ðåñéâüçôç åêôñïðÞ. Íá óçìåéþóù áðëþò, üôé áðü ôç äåêáåôßá ôïõ '50 Ý÷ïõí ãßíåé ôñåéò ðáñåìâÜóåéò ãéá ôçí êáôáóêåõÞ õäñïçëåêôñéêþí öñáãìÜôùí êé Üëëç ìßá ãéá áñäåõôéêïýò ëüãïõò óôïí ðáñáðüôáìï Ôáõñùðü. ¸ôóé, ðñïÝêõøáí ôá öñÜãìáôá Êñåìáóôþí, Êáóôñáêßïõ êáé ÓôñÜôïõ. Åßíáé ìÜëëïí ðïëëÜ ãéá Ýíá ðïôÜìé… Óôéò ÊñáíéÝò óôÞíïõìå ôç óêçíÞ ìáò. Ïé åðéëïãÝò ìáò ðåñéëáìâÜíïõí, ðåæïðïñßá áðü Áóôñï÷þñé óôï âïõíü Áóôñß, Rafting êáé êáãéÜê óôïí Á÷åëþï êáé óõãêåêñéìÝíá êáôÜâáóç áðü ôï Ìåóüðõñãï ìÝ÷ñé ôç ãÝöõñá Áõëáêßïõ Þ ôç ãÝöõñá Âñïõâéáíþí, óõíïëéêÞò áðüóôáóçò ðåñßðïõ 10 ÷ëì. ¹ áêüìá êïëýìðé, ðåñßðáôï Þ ðïäçëáóßá êïíôÜ óôïí Á÷åëþï. Äåí ìðïñïýìå íá ôá äïêéìÜóïõìå üëá, áëëÜ äßíïõìå õðüó÷åóç ìåôáîý ìáò üôé ðéï ïñãáíùìÝíïé êáé ðéï áðïöáóéóìÝíïé óýíôïìá èá îáíÜñèïõìå.


43


ÌïíÞ ÓÝëôóïõ

44

Äåí áöÞíïõìå, üìùò áð´ Ýîù ôçí åðéëïãÞ ãéá åðßóêåøç óôçí éóôïñéêÞ ìïíÞ ÓÝëôóïõ, ðïõ âñßóêåôáé ðÜíù ó` Ýíá ëüöï óôéò ü÷èåò ôïõ Á÷åëþïõ, áðÝíáíôé áðü ôï ÷ùñéü Ðåôñùôü. Ç ìïíÞ ïöåßëåé ôç öÞìç ôçò óôçí éóôïñéêÞ ìÜ÷ç ìåôáîý ôùí óôñáôåõìÜôùí ôïõ ÁëÞ ÐáóÜ êáé ôùí Óïõëéùôþí, ôïí Áðñßëç ôïõ 1804. ¼ôáí ïé Óïõëéþôåò áíôéëÞöèçêáí üôé ðñïäüèçêáí êáé äåí åß÷áí åëðßäá äéáöõãÞò åðÝëåîáí, áíôß ôçò áé÷ìáëùóßáò êáé ôçò áôßìùóçò, ôï èÜíáôï êáé ôï ãêñÝìéóìá óôïí Á÷åëþï. ÌåôÜ áðü ôçí ðáñÜäïóç ôïõ Óïõëßïõ óôïí ÁëÞ ÐáóÜ, ìå ôç óõíèÞêç ôçò 12çò Äåêåìâñßïõ ôïõ 1803, ïé Óïõëéþôåò Üñ÷éóáí íá åãêáôáëåßðïõí ôïí ôüðï ôïõò. Ï ÁëÞ ÐáóÜò, ðáñáóðïíäþíôáò, êáôáäßùîå ôïõò Óïõëéþôåò, ìå óêïðü íá ôïõò óõëëÜâåé êáé íá ôïõò ìåôáöÝñåé áé÷ìÜëùôïõò óôá ÃéÜííåíá. Ç ðñþôç ïìÜäá, ðïõ êáôåõèýíïíôáí ðñïò ôçí ÐÜñãá, õðü ôéò äéáôáãÝò ôïõ Öþôç ÔæáâÝëá êáé ôïõ ÄÞìïõ ÄñÜêïõ ðåñßðïõ 2.000 Üôïìá-, ðïëåìþíôáò óêëçñÜ êáôÜöåñå íá öèÜóåé óôïí ðñïïñéóìü ôçò. Ïé äýï Üëëåò ïìÜäåò, ìå åðéêåöáëÞò ôïõò Êßôóï Ìðüôóáñç êáé Êïõôóïíßêá, êéíÞèçêáí ðñïò ôï ÆÜëïããï. Ôåëéêüò ðñïïñéóìüò ôïõ åíüò ôìÞìáôïò Þôáí ç ðåäéÜäá ôïõ Ëïýñïõ êáé ôïõ Üëëïõ -ôïõ ìåãáëýôåñïõ- ôï ÂïõñãáñÝëé, üðïõ áðü ôï 1800 åß÷å åãêáôáóôáèåß ç ïéêïãÝíåéá ôùí Ìðïôóáñáßùí êáé êáôåß÷å ôï áñìáôïëßêé ôùí ÔæïõìÝñêùí. Ïé «öÜñåò», ðïõ åðÝëåîáí ôçí ðïñåßá ðñïò ôï ÆÜëïããï êõêëþèçêáí áðü ôïõò Ôïõñêáëâáíïýò ôïõ ÁëÞ êáé üóïé äåí êáôüñèùóáí íá äéáöýãïõí, óêïôþèçêáí Þ áé÷ìáëùôßóôçêáí. Óôéò 18 Äåêåìâñßïõ, êÜðïéïé áðü áõôïýò -22 ãõíáßêåò êáé 6 Üíäñåòðñïôßìçóáí íá ãêñåìéóôïýí óôï âÜñáèñï áðü ôï

øçëüôåñï ìÝñïò ôïõ âïõíïý. ¸íá óþìá áðü 160 Óïõëéþôåò õðü ôïí Êßôóï Ìðüôóáñç, êáôÜöåñå íá äéáóðÜóåé ôéò ãñáììÝò ôùí ðïëéïñêçôþí êáé íá öèÜóåé óôï ÂïõñãáñÝëé. ÅðåéäÞ ïýôå åêåß áéóèÜíïíôáí áóöáëåßò, áðïöÜóéóáí íá êéíçèïýí ðñïò ôá ¢ãñáöá. Ï ÁëÞ ÐáóÜò Üñ÷éóå íá ôïõò êáôáäéþêåé. Ï Êßôóïò Ìðüôóáñçò, ï ïðïßïò ìáæß ìå 1.148 Óïõëéþôåò Þäç åß÷å öôÜóåé óôç Âñåóôåíßôóá, ðñïêåéìÝíïõ íá ìçí åãêáôáëåßøåé ôá áñìáôïëßêéá Ñáäïâéæßïõ êáé ÔæïõìÝñêùí, üðïõ åß÷å óõãêåíôñùìÝíá ôñüöéìá, ðïëåìïöüäéá êáé ÷ñÞìáôá, Ýêáíå ôï ôñáãéêü ëÜèïò íá êáôåõèõíèåß óôç ÌïíÞ ÓÝëôóïõ. Ç ðåñéï÷Þ ôïõ ÓÝëôóïõ åßíáé ìåí öõóéêÜ ï÷õñÞ èÝóç, üìùò äåí ðñïóöÝñåé äõíáôüôçôá äéáöõãÞò. Óôï ìïíáóôÞñé, ìáæß ìå ôïõò Óïõëéþôåò, Ýóðåõóáí êáôáäéùêüìåíïé áðü ôïõò Ôïýñêïõò êáé Üëëïé ¸ëëçíåò, êÜôïéêïé ôïõ Ñáäïâéæßïõ, ìå áðïôÝëåóìá ï óõíïëéêüò áñéèìüò ôïõò íá öôÜóåé ôïõò 1.400. Áð' áõôïýò Ýíïðëïé Þôáí 360 Üíäñåò êáé 140 ãõíáßêåò. Ôá óôñáôåýìáôá ôïõ ÁëÞ äåí Üñãçóáí íá öáíïýí êáé óôéò 12 ÃåíÜñç ôïõ 1804 ïé ï÷õñùìÝíïé óôç ÌïíÞ ÓÝëôóïõ, ðåñéêõêëþèçêáí áðü 8.000 Ôïõñêáñâáíßôåò,


Êáèþò êáé áðü ôïõò õðçñåôïýíôåò ôïí ÁëÞ ÐáóÜ ¸ëëçíåò áñìáôïëïýò ìå ôïõò Üíäñåò ôïõò, ÆÞêï Ìß÷á êáé ÁëÝîç ÔæÞìá ôçò ËÜêêáò Ëåëüâùí, Êùíóôáíôßíï ÐïõëÞ ôùí ÔæïõìÝñêùí êáé ÄçìÞôñéï ÊáñáÀóêï -ðáôÝñá ôïõ Ã. ÊáñáúóêÜêç- ôïõ ÂÜëôïõ. Óôéò 20 Áðñßëç ï ÁëÞ ÐáóÜò óôÝëíåé êáé íÝåò åíéó÷ýóåéò êáé ìå åðéóôïëÞ ôïõ ðáñáããÝëíåé óôïõò óôñáôçãïýò ôïõ: «íá îåðáóôñÝøïõí ìÝóá óå äÝêá çìÝñåò ìéá öïý÷ôá êáôóéêïêëåöôþí»...

Ôï ðÞäçìá ôçò êáðåôÜíéóóáò Ôçí åðüìåíç ìÝñá, 21 Áðñßëç ôïõ 1804 ìåôÜ áðü ôñßìçíç ðïëéïñêßá êáé ðñïäïóßá ôïõ Ãéþñãïõ Êýñãéïõ, áíéøéïý ôïõ Æßêïõ Ìß÷ïõ -ôïõ åß÷å õðïó÷åèåß ï ÁëÞ ÐáóÜò ôï áñìáôïëßêé ôçò ËÜêêáò, åÜí ôïõò âïçèïýóå íá ðÜñïõí ôï ìïíáóôÞñé- ìßá ïìÜäá áðü 3.000 Ôïõñêïáëâáíïýò êáé Üëëïõò 1.200 åöåäñéêïýò Áëâáíïýò åéóÝâáëå óôï ÷þñï ôïõ ìïíáóôçñéïý. Óôç öïíéêÞ êáé Üíéóç ìÜ÷ç ðïõ åðáêïëïýèçóå êáé ãåíéêåýôçêå ìå ôçí ðñïóèÞêç êáé

Üëëùí Ôïõñêáëâáíþí, ðïëëïß Óïõëéþôåò óêïôþèçêáí, êÜðïéïé áé÷ìáëùôßóèçêáí -üðùò ï Íüôçò Ìðüôóáñçò, ç ãõíáßêá ôïõ ×ñéóôßíá êáé ôá ðáéäéÜ ôïõ Êßôóïõ Ìðüôóáñç, Êþóôáò, ÄÝóðïéíá êáé ÁããåëéêÞ- êáé Üëëïé, êõñßùò ãõíáéêüðáéäá, ãéá íá ìçí ðÝóïõí óôá ÷Ýñéá ôùí å÷èñþí öôåñïýãéóáí óôçí åëåõèåñßá: ãêñåìßóôçêáí óå âÜñáèñï 300 ìÝôñùí, áöÞíïíôáò ôá êïñìéÜ ôïõò óôïí Áóðñïðüôáìï êáé ôçí áäïýëùôç øõ÷Þ ôïõò óôïí ïõñáíü. Ìåôáîý áõôþí Þôáí êáé ç üìïñöç 19÷ñïíç ËÝíç Ìðüôóáñç, êüñç ôïõ Êßôóïõ, ðïõ ãéá ôïí çñùéóìü êáé ôçí áõôïèõóßá ôçò ãñÜöôçêáí ðïëëÜ äçìïôéêÜ ôñáãïýäéá. Ôï óçìåßï óôï ïðïßï «öôåñïýãéóå» ç ËÝíù Ìðüôóáñç óôïí Á÷åëþï, Ýìåéíå óôçí éóôïñßá ùò «ôï ðÞäçìá ôçò êáðåôÜíéóóáò». Ï Êßôóïò Ìðüôóáñçò ìå ôï ãéï ôïõ ÌÜñêï ðïëÝìçóáí ôïí å÷èñü, êáé êáôüñèùóáí íá äéáöýãïõí êñõðôüìåíïé óå ìéá óðçëéÜ -ãíùóôÞ ùò «ç ÓðçëéÜ ôïõ Êßôóïõ Ìðüôóáñç»- êáé ìåôÜ áðü ðïëëÝò ðåñéðÝôåéåò Ýöèáóáí óôçí ÐÜñãá, üðïõ âñßóêïíôáí êáé ïé Üëëïé Óïõëéþôåò ìå ôïí Öþôç ÔæáâÝëëá. ÓõíïëéêÜ äéáóþèçêáí ìüíï 80 Óïõëéþôåò ïé ïðïßïé ðÝñáóáí ôïí Á÷åëþï êáé êáôÝöõãáí óô' ¢ãñáöá. Ôï ÓÝëôóï êëåßíåé ôçí ôñéëïãßá ôùí èõóéþí ôùí Óïõëéùôþí: ÆÜëïããï - ÑçíéÜóóá - ÓÝëôóï, ðïõ áêïëïýèçóå ìåôÜ áðü ôçí óõíèçêïëüãçóç ôïõ 1803. Óáí Ýíáò Üëëïò ÆÜëïããïò, ðéï åðßðïíïò üìùò áðü ôéò ÷áìÝíåò áíèñþðéíåò øõ÷Ýò, ìáñôõñåß üôé ï ôüðïò áõôüò ïýôå äßíåé, ïýôå áöáéñåß ôçí áíäñåßá, áðëÜ óõíõðÜñ÷åé ìáæß ôçò.

45


äéáó÷ßæïíôáé áðü ðïëëïýò äñüìïõò, ìåôÜ óå âñá÷þäåò õðüâáèñï, ôïðéêÜ äýóêïëï óôçí áíáæÞôçóç, ÷ùñßò óÞìáíóç). -ÄéÜó÷éóç ôùí ÔæïõìÝñêùí, áðü ôá Èåïäþñéáíá Ýùò ôïõò Ìåëéóóïõñãïýò, (âñá÷þäåò õðüâáèñï, êáôÜ äéáóôÞìáôá áêïëïõèåß ïñåéíü äñüìï áäéÜâáôï áðü ï÷Þìáôá, óôïé÷åéþäçò óÞìáíóç ìå óðñÝé óå âñÜ÷ïõò). -ÁíÜâáóç óôï åêêëçóÜêé ÁíÜëçøçò (1200 ì) êáé ôçí êïñõöÞ Óôñïããïýëá, (2112 ì) áðü ôïí ïéêéóìü ¢ãíáíôá (ãáéþäåò êáé âñá÷þäåò õðüâáèñï, äéáóôáõñþíåôáé åðáíåéëçììÝíá ìå äáóéêü äñüìï, áñ÷éêÜ éêáíïðïéçôéêÞ óÞìáíóç, áëëÜ áíåðáñêÞò óôï ôåëåõôáßï ôçò ôìÞìá).

ÐåñéðáôçôéêÝò äéáäñïìÝò-êáôáöýãéá

46

Óôá ÔæïõìÝñêá, üðïõ üëåò áõôÝò ôéò çìÝñåò áéóèáíèÞêáìå óáí ôï ÌáããåëÜíï- áíáêáëýøáìå üôé õðÜñ÷åé ðõêíü äßêôõï ðáëéþí êôçíïôñïöéêþí ìïíïðáôéþí. ÊÜðïéá áðü áõôÜ ÷ñçóéìïðïéïýíôáé óÞìåñá áðü ïñåéâÜôåò êáé ðåæïðüñïõò: Ìåôáîý áõôþí ôá äçìïöéëÝóôåñá åßíáé: -ÁíÜâáóç óôçí êïñõöÞ Êáôáöýäé (2393 ì), áðü ôïí ïéêéóìü ÊáôáññÜêôçò (âñá÷þäåò õðüâáèñï, ôïðéêÜ äýóâáôï, éêáíïðïéçôéêÞ óÞìáíóç óå âñÜ÷ïõò. -ÁíÜâáóç óôçí êïñõöÞ Êáôáöýäé (2393 ì), áðü ôïí ïéêéóìü Èåïäþñéáíá (áñ÷éêÜ óå ëéâÜäéá ðïõ

Óôçí ðåñéï÷Þ Á÷åëþïõ-ÂÜëôïõ êáé äõôéêÜ ôïõ ïéêéóìïý Áóôñï÷þñé, õðÜñ÷åé êáé ëåéôïõñãåß ïñåéâáôéêü êáôáöýãéï, ôï ïðïßï åîõðçñåôåß üóïõò áíåâáßíïõí óôïí ïñåéíü üãêï Áåôïß -õøüìåôñï 1852ì-, öõóéêÞ óõíÝ÷åéá ðñïò âïññÜ ôïõ Ãáâñüâïõ. Óôá ÔæïõìÝñêá, ðñüóöáôá Ý÷ïõí êáôáóêåõáóôåß êáé (õðï)ëåéôïõñãïýí ôñßá ïñåéâáôéêÜ êáôáöýãéá: -Óôá Èåïäþñéáíá -Óôïí ÊáôáññÜêôç, óå õøüìåôñï 1600 ìÝôñùí -Óôçí êïñõöÞ Óêåðïýëá êïíôÜ óôá ÐñÜìáôá.


Åêôüò ôùí ôåé÷þí ÆùíôáíÞ êáé óôéò ðåñéóóüôåñåò ðåñéðôþóåéò áíáëëïßùôç, ðáñáìÝíåé ç êáôÜ êïéíÞ ïìïëïãßá ìïíáäéêÞ öýóç ôçò ðåñéï÷Þò, ç ïðïßá óå óõíäõáóìü ìå ôá Þèç, ôá Ýèéìá êáé ôïõò ôïðéêïýò ìýèïõò êáé èñýëïõò óõíèÝôïõí Ýíáí îå÷ùñéóôü ÷þñï, áðü áõôïýò ðïõ óðáíßæïõí ðéá óôçí Åõñþðç -ôçí Åõñþðç ôçò Ýíôïíçò âéïìç÷áíéêÞò êáé ôïõñéóôéêÞò áíÜðôõîçò, üðïõ ðïëëÝò áðü ôéò áîßåò êáé ôéò ïìïñöéÝò ôïõ ðáñåëèüíôïò Ý÷ïõí ÷áèåß áðü êáéñü. Ç ¹ðåéñïò âñßóêåôáé óôç âïñåéïäõôéêÞ ãùíéÜ ôçò ÅëëçíéêÞò ×åñóïíÞóïõ, óôá íüôéá ôçò Áëâáíßáò êáé åßíáé ç ðéï ïñåéíÞ ðåñéï÷Þ ôçò ÅëëÜäáò. Ç êïñõöïãñáììÞ ôçò Ðßíäïõ áðïôåëåß âáóéêÜ ôï öõóéêü, áíáôïëéêü óýíïñï, ðïõ ôç ÷ùñßæåé áðü ôçí õðüëïéðç ÷þñá. Åêôüò üìùò áðü ôá âïõíÜ ôçò Ðßíäïõ, äåêÜäåò Üëëá, ìéêñÜ êáé ìåãÜëá âïõíÜ, åßíáé óðáñìÝíá ó' üëç ôçí åðéöÜíåéÜ ôçò, ðåñéïñßæïíôáò óôï åëÜ÷éóôï ôéò ðåäéíÝò åêôÜóåéò. Óôá äõôéêÜ áðëþíåôáé ôï áðÝñáíôï Éüíéï, ìå ôéò üìïñöåò ðáñáëßåò, ôéò ëéìíïèÜëáóóåò êáé ôá äÝëôá ôùí ðïôáìþí, üðïõ áöèïíïýí ôá øÜñéá êáé ôá õäñüâéá ðïõëéÜ.

47


Ç æùÞ ôùí ðáëéþí Áñôéíþí. Äåí èá åììåßíù óôçí éóôïñéêÞ áêñßâåéá Þ ôçí áêñéâÞ ðåñéãñáöÞ «áõôïý ôïõ êüóìïõ ôïõ ìéêñïý ôïõ ìÝãá», ðïõ áíáêÜëõøá ðñþôá ìå ôéò áéóèÞóåéò êáé ìåôÜ -ðïëý áñãüôåñá- ìå ôçí Ýñåõíá. ¼ëá áõôÜ åßíáé ðñùôßóôùò åéêüíåò, áëëÜ êáé ìíÞìåò áðü ðáñáìýèéá, äéçãÞóåéò, éóôïñßåò áðü Ýíáí ìáêñéíü êüóìï ãåìÜôï ìõóôÞñéï êáé ãïçôåßá. ÕðÜñ÷ïõí ìÝóá ìïõ, óá ôç èñÜêá ôçò ãùíéÜò ðïõ Ýêáéãå, ôá êñýá âñÜäéá ôïõ ÷åéìþíá. Åêåß Üêïõóá ãéá ôïõò «ðáëéïýò». Ãéá ôçí êïéíùíßá ôïõò, ôïí ôñüðï æùÞò ôïõò, ôéò óõíÞèåéåò, ôá Þèç êáé ôá Ýèéìá. Êáé ôïõò áðáñÜâáôïõò «êþäéêåò ôéìÞò», ðïõ ç êáôáóôñáôÞãçóÞ ôïõò åðÝóõñå áõôïäéêßá. Ç ðïéíÞ Þôáí ðñï-äéáãåãñáììÝíç. Ãéá êÜèå Ýãêëçìá õðÞñ÷å êáé ç áíÜëïãç ôéìùñßá. Áñãüôåñá äéáâÜæïíôáò ôï âéâëßï ôïõ ÉóìáÞë ÊáíôáñÝ «ÑçìáãìÝíïò Áðñßëçò», äéáðßóôùóá- ïìïëïãþ êáô` áñ÷Þí ìå êÜðïéá áíüçôç êáé åèíéêéóôéêÞ äõóöïñßá- üôé ìå ôïõò Áëâáíïýò åß÷áìå ðáñáðëÞóéï «êþäéêá áßìáôïò». 48


ïðïßïé åãêáèßóôáíôáé óôçí ðåñéï÷Þ ôùí ÔæïõìÝñêùí êáé óôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôïõ Á÷åëþïõ áðü ôéò áñ÷Ýò ôçò äåýôåñçò ÷éëéåôßáò. Ç êôçíïôñïößá ôùí ÔæïõìÝñêùí ãíþñéóå ìåãÜëç áêìÞ êáôÜ ôïõò ÷ñüíïõò 1740-1881. Áðü ôï Âáèýðåäï ùò ôá Èåïäþñéáíá, óõãêñïôÞèçêáí ðåíÞíôá ôóåëéãêÜôá äõíáìéêüôçôáò 3.000 áéãïðñïâÜôùí ôï êáèÝíá. Ç æùÞ ôùí Ôæïõìåñêéùôþí Þôáí Ýíáò äéáñêÞò áãþíáò. Ï ôüðïò ôïõò, Üíèïò ôçò ðÝôñáò, ïñåéíüò êáé Üãïíïò- õðÞñîå äéá÷ñïíéêÜ ðåäßï ðñïáéþíéùí áíôéèÝóåùí áíÜìåóá óôï ÷èåò êáé ôï áýñéï, ôï óêïôÜäé êáé ôï öùò, ôç ãç êáé ôïí ïõñáíü. Óôïí êÜìðï- üðïõ êõñéáñ÷ïýóå ç ãåùñãßá êáé ç óïäåéÜ åîáñôïýíôáí áðü ôá êáéñéêÜ öáéíüìåíá- êáèïñéóôéêÜ ôçò øõ÷ïóýíèåóçò êáé ôçò éäéïóõãêñáóßáò ôùí áíèñþðùí, Þôáí ôá óõíáéóèÞìáôá ôçò áâåâáéüôçôáò êáé ôçò áãùíßáò.

Ç êôçíïôñïößá Óôçí ðñïåðáíáóôáôéêÞ ðåñßïäï ïé Áñôéíïß, áëëÜ êáé óõíïëéêÜ ïé Çðåéñþôåò, æïýóáí óå êëåéóôÝò, áõôïêáôáíáëùôéêÝò áãñïôéêÝò êïéíùíßåò. ¼ëïé áíåîáéñÝôùò ïé êÜôïéêïé ôùí ÷ùñéþí, áíåîáñôÞôùò ôõ÷üí Üëëïõ åðáããÝëìáôïò, Þôáí êáé ãåùñãïêôçíïôñüöïé. ÁõôÞ Þôáí ç ðñþôç êáé âáóéêÞ äïõëåéÜ. ÐáðÜäåò êáé äÜóêáëïé, êôßóôåò êáé îõëïõñãïß, ìõëùíÜäåò êáé ìðáêÜëçäåò, êáëëéåñãïýóáí êôÞìáôá êáé Ýêôñåöáí æþá. Ïé âïóêïß, çìéíïìÜäåò êôçíïôñüöïé ìå âÜóç ôïí êïñìü ôçò Ðßíäïõ áêïëïõèïýí ôá âÞìáôá ôùí ÁèáìÜíùí, ïé

49


Ç ãåùñãßá Ç êáëëéÝñãåéá ãéíüôáí ìå ôï îýëéíï áëÝôñé (çóéüäåéï Üñïôñï) ðïõ ôï Ýóåñíáí óôçí áñ÷Þ âüäéá êáé áñãüôåñá Üëïãá. Óôéò äïõëåéÝò óõììåôåß÷å üëç ç ïéêïãÝíåéá. Áðü ôï ÷Üñáìá ìÝ÷ñé ôï èÜìðùìá. Ïé «íïéêïêõñáßïé», üóïé äçëáäÞ êáôüñèùíáí íá åîáóöáëßóïõí ôï øùìß ôçò ÷ñïíéÜò, åß÷áí åêáôïíôÜäåò áéãïðñüâáôá, âüäéá êáé Üëïãá, ôá ïðïßá óõíÞèùò Ýâïóêáí óôïõò ìïõóÜäåò (åëåýèåñá ëåéâÜäéá) ôá ïðïßá âñßóêïíôáí óôéò ðáñáëßìíéåò êáé ðáñáðïôÜìéåò åêôÜóåéò. Ïé ãåùñãïß êáëëéåñãïýóáí ôç ãç ðïõ ôïõò ðáñá÷ùñïýóáí ÌïõóïõëìÜíïé êáé ×ñéóôéáíïß ôóéöëéêÜäåò, áðïäßäïíôáò êÜèå ÷ñüíï ìÝñïò ôçò óïäåéÜò. (Ôá ôóéöëßêéá áðïôåëïýí óçìáíôéêü êáé éäéáßôåñï êïéíùíéêïðïëéôéêü êåöÜëáéï ãéá ôçí ¢ñôá). Ç êáëëéåñãÞóéìç Ýêôáóç åêôåßíïíôáí áðü ôéò ðáñõöÝò ôïõ Áìâñáêéêïý êüëðïõ êáé ôùí ëéìíïèáëáóóþí ßóá ìå ôïõò ðñüðïäåò ôùí âïõíþí. Ôá ðïôéóôéêÜ ÷ùñÜöéá Þôáí ëßãá êáé ïé óïäåéÝò åîáñôéüôáí áðüëõôá áðü ôéò êáéñéêÝò óõíèÞêåò. Ãéá ôéò êáêÝò ÷ñïíéÝò åõôõ÷þò õðÞñ÷áí ôá æþá êáé ôá êôçíïôñïöéêÜ ðñïúüíôá (ãÜëá, ôõñß, âïýôõñï, ìáëëß). Êáé üôáí êáé áõôÜ äåí åðáñêïýóáí, ïé ôóåëéãêÜäåò áíáãêÜæïíôáí íá ðïõëÞóïõí êÜðïéá áðü ôá æþá ôïõò ãéá íá åîáóöáëßóïõí ôá áíáãêáßá (êáëáìðüêé, óéôÜñé, ëÜäé, ðáíéÜ, êëùóôÝò, êëð).

êáôáìåñéóìü åñãáóßáò. Ôá ðáéäéÜ êáé éäéáßôåñá ïé ãõíáßêåò, âñßóêïíôáí óå õðïäåÝóôåñç èÝóç êáé Ýðñåðå íá õðáêïýïõí ôõöëÜ ôïí áöÝíôç - áñ÷çãü. Ïé ãÜìïé ðïõ ðïëëÝò öïñÝò õðçñåôïýóáí êáé êïéíùíéêïïéêïíïìéêÝò óêïðéìüôçôåò, ãéíüôáí ìå ðñïîåíéü êáé óõ÷íÜ ïé íåüíõìöïé ãíùñßæïíôáí óôçí åêêëçóßá. Ìåôáîý ôùí áñ÷çãþí ôùí ïéêïãåíåéþí ðñïçãïýíôáí áõóôçñÞ äéáðñáãìÜôåõóç ãéá ôçí ðñïßêá ôçò íýöçò.

Äåóìïß áßìáôïò Ôá óðßôéá

50

Ç öáìßëéá áðïôåëïýóå éó÷õñÞ êïéíùíéêÞ äïìÞ êáé Þôáí ðïëõìåëÞò. ÓõìðåñéëÜìâáíå ãéáãéÜäåò êáé ðáððïýäåò, áäÝñöéá êáé îáäÝñöéá, ðáéäéÜ êáé åããüíéá. Áñ÷çãüò -ìå ó÷åäüí áðüëõôç åîïõóßá- Þôáí ï ðñåóâýôåñïò Üíôñáò ï ïðïßïò äéá÷åéñßæïíôáí ôá ïéêïíïìéêÜ êáé Ýêáíå ôïí

ÌåôÜ áðü ôï ãÜìï ï ãáìðñüò ðÞãáéíå ôç íýöç óôï óðßôé, ðïõ óôá ïñåéíÜ Þôáí óõíÞèùò ëéèüêôéóôï êáé óôïí êÜìðï óðéôïêÜëõâï. Ôá ëéèüêôéóôá Þôáí éóüãåéá êôßóìáôá 2-3 äùìáôßùí,


óêåðáóìÝíá ìå ëßèéíåò ó÷éóôÝò ðëÜêåò ìå ðáôþìáôá êáé ôáâÜíéá áðü êïñìïýò êáé óáíßäåò. Ôá óðßôéá ôùí íïéêïêõñáßùí åß÷áí êáé õðüãåéá (êáôþãéá) ãéá ôçí áðïèÞêåõóç ôçò óïäåéÜò êáé ãéá ôï óôáâëéóìü ôùí ìåãÜëùí æþùí (âïäéþí Þ ìïõëáñéþí) ôï ÷åéìþíá. Óå ðåñßïðôç èÝóç Þôáí ôïðïèåôçìÝíá ôá ãåùñãéêÜ åñãáëåßá: áëÝôñé, óâÜñíá, ëéóãÜñé, ôáëéïýñá, êáíôÜñé, ðáëÜíôæá, ôóáðß, ôóåêïýñé, êïóéÜ, ðñéüíé, óêåðÜñé, ëïóôüò, äñåðÜíé. Óôá êáôþãéá ôùí ïñåéíþí Þôáí åðßóçò äÜñôéá, ñáêïêÜæáíá, ï ìáóôÝëïò ôïõ ëáäéïý êáé ôá êõðñïêïýäïõíá. ¼ðùò ðåñéãñÜöåé ï ËÜìðñïò Ôáôóéüðïõëïò, óôï âéâëßï ôïõ «ËÁÏÃÑÁÖÉÊÁ», ïé ðüñôåò ôïõ êáôùãéïý êáé ôá ìéêñÜ ïñèïãþíéá ðáñÜèõñá ìå ôá ìïíïêüììáôá ðÝôñéíá áíþöëéá êáé êáôþöëéá êáé ôá ãåöõñùôÜ ôüîá áðü ðÜíù Ýêëåéíáí ìå äÝíäñéíá ÷ïíäñÜ öýëëá ðïõ áóöáëßæïíôáí áðü ìÝóá ìå óýñôåò êáé áìðÜñåò. ÊÜèå ðüñôá Ýöåñå ìåãÜëç ãýöôéêç êëåéäùíéÜ êáé ôá ðáñÜèõñá êïóìïýóáí îýëéíá Þ óéäåñÝíéá êÜãêåëá. Óôï ÷ùìÜôéíï äÜðåäï ôïõ êáôùãéïý, Þôáí ç «ìðßìôóá». Ç êñýðôç ãéá ôá ÷ñÞìáôá, ôá ðïëýôéìá áíôéêåßìåíá êáé ôá ïéêïãåíåéáêÜ êåéìÞëéá. Óôï áíþãé îå÷þñéæå ï ìïõóáößñ ïíôÜò. ¢íïéãå ôéò «êáëÝò ìÝñåò» ãéá íá õðïäå÷èåß ôïõò êáëåóìÝíïõò.

¹ôáí óôñùìÝíïò ìå ïëïêÝíôçôá óôñùóßäéá, üìïñöá ìáîéëÜñéá êáé ìðÜíôåò óôïõò ôïß÷ïõò. Óôá íôïõëÜðéá Þôáí üìïñöá ôïðïèåôçìÝíïé ï ìáëáìáôÝíéïò äßóêïò, ôá åðÜñãõñá ìá÷áéñïðÞñïõíá, ôá ðéáôÝëëá, ôá ãõáëéêÜ, ï ìáóôñáðÜò. Óå Üëëï íôïõëÜðé ôá ðéïôÜ êáé ôá ãëõêÜ. ¼ëá ãéá ôïõò êáëïýò ìïõóáöçñáßïõò… ÌðñïóôÜ áðü ôá óðßôéá áðëþíïíôáí ðëáêüóôñùôç áõëÞ êáé ðÝôñéíï ìïíïðÜôé, ðïõ Ýâãáéíå óôç äçìïóéÜ. Áðü ôç ìéá ðëåõñÜ ôçò áõëÞò Þôáí ï ëá÷áíüêçðïò êáé áðü ôçí Üëëç ï ÷ùìÜôéíïò öïýñíïò. Ðßóù áðü ôï óðßôé âñßóêïíôáí ôï êïõìÜóé ôùí ãïõñïõíéþí, ôï êïôÝôóé ôùí ïñíßèùí, ïé óôÜâëïé ôùí ãéäïðñïâÜôùí êáé ôá ÷áãéÜôéá ãéá ôçí áðïèÞêåõóç ôùí æùïôñïöþí(ôï Ü÷õñï ôïõ áëùíéïý, ôç ñïêéÜ ôïõ êáëáìðïêéïý, ôï ÷ïñôÜñé ôïõ ëéâáäéïý). Óôï ðëáêüóôñùôï ôçò áõëÞò óùñéÜæïíôáí ôï êáëïêáßñé ïé ñüêåò, ôï ñýæé, ôï óôÜñé, ãåííÞìáôá ôçò ãçò ðïõ îåöëïýäéæáí Þ óôïýìðéæáí ïé ãõíáßêåò óôá íõ÷ôÝñéá. Åêåß ãßíïíôáí ïé ÷ïñïß óå ãÜìïõò, âáöôßóéá êáé ãéïñôÝò. Åêåß õðïäÝ÷ïíôáí ôá ðåèåñéêÜ ôï ãáìðñü êáé ôç íýöç. Åêåß êáëùóüñéæáí ôïõò åðéóêÝðôåò ïé íõêïêõñáßïé. Åêåß ïé ÷ùñéáíïß ðåñßìåíáí ôïí ðáðÜ íá óçêþóåé ôï íåêñü. Ôá óðéôïêÜëõâá Þ ôóáôìÜäåò- ôá óðßôéá ôùí öôù÷þíåß÷áí ìéá ëéèüêôéóôç Þ ðÞëéíç ðëåõñÜ üðïõ âñßóêïíôáí ç ãùíéÜ (ôæÜêé). Ïé Üëëåò ðëåõñÝò êáôáóêåõÜæïíôáí ìå üñèéá îýëá ðëåãìÝíá ìå êëáäéÜ ç êáëáìùôÝò. Ãéá ìüíùóç ÷ñçóéìïðïéïýóáí ëÜóðç ìå ÷áñìÜíé áðü ÷þìá êáé êïðñéÜ æþùí. Ìå êïñìïýò, ðåëåêçôÝò óáíßäåò êáé áðü ðÜíù øáèéÜ, Ýöôéá÷íáí ôéò óôÝãåò (ðÝëåò). Ïé ôóáôìÜäåò åß÷áí óõíÞèùò Ýíá åíéáßï ÷þñï êáé óðÜíéá Þôáí ÷ùñéóìÝíïé óå äýï äùìÜôéá. Ðïëõìåëåßò ïé ïéêïãÝíåéåò êáé ïé Üíèñùðïé êïéìüíôïõóáí üëïé ìáæß óôï ðÜôùìá. Ôï óôñþìá Þôáí øÜèéíï êáé áðü ðÜíù Ýâáæáí ÷ïíôñÜ óôñùóßäéá öôéáãìÝíá áðü ìáëëéÜ êáé êïõñÝëéá (ôóüëéá). Ôá óêåðÜóìáôá Þôáí êáé

51


áõôÜ ìÜëëéíá õöáíôÜ ÷ïíôñüñïõ÷á (ìáíôáíßåò, âåëÝíôæåò, öëïêÜôåò) ðïõ ýöáéíáí ïé ãõíáßêåò óôïí áñãáëåéü. Äåí õðÞñ÷å êïíÜêé ÷ùñßò áñãáëåéü. Äßðëá áðü ôá óðßôéá Þôáí ïé óôÜâëïé ôùí æþùí, ðåñéöñáãìÝíïé ìå êëáäéÜ äÝíôñùí ç êáëáìùôÝò êáé óêåðáóìÝíïé ìå øáèéÜ.

Ïé öïñåóéÝò Éäéáßôåñåò êáé óõíÞèùò ðåñßôå÷íåò Þôáí êáé ïé åíäõìáóßåò ôïõò. Ïé Üíäñåò öïñïýóáí öïõóôáíÝëåò, ìå öÝóé óôï êåöÜëé êáé ôóáñïý÷éá óôá ðüäéá êáé ïé ãõíáßêåò ìáêñéÜ êåíôçôÜ öïõóôÜíéá ìå ìáíôÞëé óôï êåöÜëé. Áñãüôåñá åìöáíßóôçêå ç ôóáêôóßñá (Üóðñá, õöáíôÜ, ìÜëëéíá ðáíôåëüíéá) êáé Þäç áðü ôçí áõãÞ ôïõ 20ïõ áé. ïé íåùôåñéóôÝò õéïèÝôçóáí ôçí åõñùðáúêÞ åíäõìáóßá. Ïé «öñáêïöïñåìÝíïé» Þôáí åëÜ÷éóôïé êáé óôçí áñ÷Þ ïé ðáñáäïóéáêïß ôïõò áíôéìåôþðéæáí ìå ðåñéðáéêôéêÞ äéÜèåóç. Ùóôüóï, ôï åðßóçìï Ýíäõìá ôïõ ëáïý ìÝ÷ñé êáé ôç äåêáåôßá ôïõ '40 Þôáí ïé ðïëýðôõ÷åò öïõóôáíÝëåò ìå ôá ðëïõìéóôÜ ãéëÝêá. Ôá ðåñéóóüôåñá ñïý÷á Þôáí ìÜëëéíá, õöáíôÜ Þ ðëåêôÜ ðïõ óõíÞèùò Ýñáâáí ðåñéöåñüìåíïé ñáöôÜäåò. Ïé ãõíáßêåò Ýñáâáí ôá áãïñáóôÜ ðÜíéíá õöÜóìáôá (öïõóôáíÝëåò êáé åóþñïõ÷á) êáé ìå ôéò âåëüíåò ôïõò Ýðëåêáí ìðëïýæåò êáé Üëëá ìÜëëéíá ñïý÷á. Ïé êïìðïãéáííßôåò

¼ëåò ïé êáôáóêåõÝò ãéíüôáí ìå õëéêÜ áðü ôï ðåñéâÜëëïí, ãåãïíüò ðïõ õðïäçëþíåé ôï åðßðåäï ðïëéôéóìïý êáé áíÜðôõîçò ôùí áñôéíþí îùìÜ÷ùí åêåßíçò ôçò ðåñéüäïõ. ÌÝ÷ñé íá Ýñèïõí ðñþôá ôá ëõ÷íÜñéá êáé ìåôÜ ïé ëÜìðåò ðåôñåëáßïõ, ïé öëüãåò áðü ôéò óêßæåò ôùí êÝäñùí öþôéæáí ôï âñÜäõ ôá óðéôÜêéá. Ïé Üíèñùðïé êïéìüíôïõóáí íùñßò êáé îõðíïýóáí ìå ôï ðñþôï ëÜëçìá ôïõ êüêïñá. Ïé ôóïìðáíáñáßïé, áðü ôá ôÝëç öèéíïðþñïõ ùò êáé ôï ÃåííÜñç, äéÝêïðôáí ôïí ýðíï ôïõò åêåß ãýñù óôá ìåóÜíõ÷ôá, ãéá ôïí ðåñßöçìï óêÜñï: ôï íõ÷ôåñéíü Üñìåãìá ôùí ðñïâÜôùí. 52

Ïé Áñôéíïß åß÷áí áðü ôç öýóç ôïõò ãåñÞ êñÜóç êáé óå óõíäõáóìü ìå ôç óêëçñÞ æùÞ êáé ôï Þðéï êëßìá Þôáí óå ãåíéêÝò ãñáììÝò õãéåßò ôïõëÜ÷éóôïí, üóïé êáôüñèùíáí íá îåðåñÜóïõí ôéò ðïëõÜñéèìåò áññþóôéåò, ðïõ ôáëÜíéæáí åêåßíç ôçí åðï÷Þ ôïí ðëçèõóìü. ÁóèÝíåéåò üðùò: äéöèåñßôéò, éëáñÜ, êïêêýôéò, ðíåõìïíßá, ãñßðç êáé åëïíïóßá èÝñéæáí. Êáé ãé' áõôü ï ìÝóïò üñïò æùÞò äåí îåðåñíïýóå ôá 45 ÷ñüíéá. ÌåãÜëç Þôáí, åðßóçò, ç ðáéäéêÞ èíçóéìüôçôá. Ó÷åäüí üëåò ïé öáìßëéåò Ý÷áíáí áðü 2 Ýùò 3 ðáéäéÜ, êõñßùò óôéò âñåöéêÝò çëéêßåò. Ùóôüóï, ï ðëçèõóìüò áýîáíå åíôõðùóéáêÜ, êáèþò êÜèå ïéêïãÝíåéá ãåííïýóå áðü 6 ìÝ÷ñé 8 ðáéäéÜ.


ÊñáôéêÞ ìÝñéìíá äåí õðÞñ÷å. Ïýôå ãéáôñïß êáé öÜñìáêá. Ìå âüôáíá êáé õëéêÜ áðü ôç öýóç ðñïóðáèïýóáí íá êáôáðïëåìÞóïõí ôï…èçñßï. Ç äõóêïëßá óôç ìåôáêßíçóç áíÜãêáóå ôéò öáìßëéåò íá ìáèáßíïõí áðü ôïõò ðáëéüôåñïõò, ôñüðïõò êáé ìåèüäïõò áíôéìåôþðéóçò ôùí óõíçèÝóôåñùí ðñïâëçìÜôùí. Åêåßíïé ðïõ ôý÷áéíå íá îÝñïõí êáé «ðÝíôå êëßôóåò ãñÜììáôá» åß÷áí êáé êÜðïéåò ãñáðôÝò óõíôáãÝò, ôá ëåãüìåíá «ãéáôñïóüöéá». Ãéá ðáñÜäåéãìá, áêüìç êáé óôá ìéêñÜ ðáéäéÜ, üôáí êñýùíáí «Ýêïâáí êïýðåò». ÊÜðïéá áðü áõôÜ õðÝêõðôáí, ü÷é áðü ôï êñýùìá, áëëÜ áðü ôéò áéìïññáãßåò Þ ôéò ìïëýíóåéò ôùí ðëçãþí. ÊáôÜ äéáóôÞìáôá êáé åöüóïí ï êáéñüò ôï åðÝôñåðå ðåñéüäåõáí óôá ÷ùñéÜ êáé ðåñéðëáíþìåíïé ðñáêôéêïß, ðïõ ïé íôüðéïé ôïõò áðïêáëïýóáí êáé ãéáôñïýò. Ãíùóôüôåñïé Þôáí ïé ÔæïõñÜñçäåò áðü ôç Â. ¹ðåéñï êáé ïé Êïìðïãéáííßôåò áðü ôá Æáãïñï÷þñéá, ìå ôá ïíïìáóôÜ âüôáíá áðü ôç ÷áñÜäñá ôïõ Âßêïõ. ÊÜðïéïé áðü áõôïýò Þîåñáí ãñáöÞ êáé áíÜãíùóç, áëëÜ ïé ðåñéóóüôåñïé Þôáí «ìýóôåò» ôùí ðáñáäüóåùí êáé ôçò ðñáêôéêÞò. ¼ëïé ôïõò åß÷áí ãíþóåéò ðñáêôéêÞò éáôñéêÞò êáé ÷ñÞóçò âïôÜíùí. ÌåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóç, åìöáíßóôçêáí ïé ðñþôïé ãéáôñïß óôá ìåãáëýôåñá ÷ùñéÜ êáé ìå Üëïãá ãéá ôç ìåôáêßíçóÞ ôïõò êÜëõðôáí ôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ. Åêôåëïýóáí ÷ñÝç ãåíéêïý ãéáôñïý, ïäïíôéÜôñïõ, ìáéåõôÞñá êáé öáñìáêïðïéïý. Ôá åöüäéÜ ôïõò Þôáí åëÜ÷éóôá êáé ç âïÞèåéÜ ôïõò- ìïëïíüôé óçìáíôéêÞ, Þôáí åê ôùí ðñáãìÜôùí ðåñéïñéóìÝíç ëüãù åëëåßøåùí óå öÜñìáêá êáé ÷þñïõò åðÝìâáóçò êáé íïóçëåßáò.

êáé ôçò äýóêïëçò ðñüóâáóçò. Äñüìïé âáôïß äåí õðÞñ÷áí êáé ïé ìåôáêéíÞóåéò Þôáí ðåñéðåôåéþäåéò. Ôï ôáîßäé óôçí ¢ñôá éäéáßôåñá ãéá ôïõò êáôïßêïõò ôïõ ïñåéíïý üãêïõ Þôáí ðïëõÞìåñï êáé åðéêßíäõíï. Ãéá ôçí ÁèÞíá ïýôå óõæÞôçóç. ¸ðñåðå íá ôáîéäÝøïõí ìå ðëïßï áðü ôçí Êüðñáéíá, ôï ïðïßï Ýöôáíå óôïí ÐåéñáéÜ ìåôÜ áðü 3-4 ìåñüíõ÷ôá. Ï ôåëÜëçò, üðïõ ìðïñïýóå íá öôÜóåé, åíçìÝñùíå ôïõò åíäéáöåñüìåíïõò ãéá ôá äñïìïëüãéá ôùí êáñáâéþí. ¼ôáí ÷ñåéáæüôáí íá ðÜíå óôçí ¢ñôá Þ óôï ÌïõæÜêé ôçò Èåóóáëßáò ãéá íá ðïõëÞóïõí æþá êáé íá øùíßóïõí åßäç ðñþôçò áíÜãêçò, åîáéôßáò ôïõ öüâïõ ôùí ëçóôþí ðïõ ôüôå ëõìáßíïíôáí ôçí ýðáéèñï, óõãêñïôïýóáí ìåãÜëåò ïìÜäåò. Öüñôùíáí ôá ìïõëÜñéá ôïõò êáé âÜäéæáí óéãÜóéãÜ. ÄéáíõêôÝñåõáí óôá ÷Üíéá êáé üôáí ï êáéñüò Þôáí êáëüò óôï ýðáéèñï. ÓêëçñÞ ç æùÞ ôïõò, áëëÜ êõëïýóå áðëÜ êáé ÷áñïýìåíá. Åõêáéñßåò äéáóêÝäáóçò áðïôåëïýóáí ïé ãéïñôÝò, ôá ðáíçãýñéá, ïé ãÜìïé êáé ôá âáöôßóéá. Óõììåôåß÷áí üëïé. ×üñåõáí ôóÜìéêï, êáëáìáôéáíü õðü ôïõò Þ÷ïõò ôùí ëáúêþí ïñãáíïðáéêôþí (âéïëß, êëáñßíï, êéèÜñá, íôáúñÝ).

Ôá ôáîßäéá Ç ¢ñôá ðáñÝìåíå áðïìïíùìÝíç áðü üëåò ôéò åðéóôçìïíéêÝò åîåëßîåéò ðïõ óõíôåëïýíôáí óôïí õðüëïéðï êüóìï ëüãù ôçò ïéêïíïìéêÞò êá÷åîßáò, áëëÜ

53


Ó÷åäüí êáèçìåñéíÜ ïé Üíôñåò ðåñíïýóáí áðü ôïõò êáöåíÝäåò, üðïõ Ýðéíáí ïýæï, ôóßðïõñï êáé Ýðáéæáí ÷áñôéÜ êáé íôüìéíï. Ãéá ôéò ãõíáßêåò ôá îåöëïõäßóìáôá ôùí êáñðþí, (óôÜñé, ñýæé, êáëáìðüêé, öáóüëéá) Þôáí åõêáéñßåò óõíÜèñïéóçò. ÖùíÝò, ãÝëéá êáé ðåéñÜãìáôá áíôç÷ïýóáí óôá óðßôéá ìÝ÷ñé ôï äåýôåñï ëÜëçìá ôïõ êüêïñá, åêåß ãýñù óôá ìåóÜíõ÷ôá. Ôá ðáéäéÜ ðïõ óðÜíéá ðÞãáéíáí ó÷ïëåßï, áðïëÜìâáíáí ôçí áðëï÷åñéÜ ôçò õðáßèñïõ, áëëÜ ðáñÜëëçëá âïçèïýóáí óôéò äïõëåéÝò. Åß÷áí óôçí åõèýíç ôïõò ôçí åðéôÞñçóç ôùí æþùí. Êáé üëá ìáæß ìáæåýïíôáí óå ðñïêáèïñéóìÝíá óçìåßá ãéá íá êÜíïõí éððáóßá, íá ðáßîïõí óêëáâÜêéá, ãïõñïýíá, êüôóé, ðåíôüâïëá… Ïîýèõìïé Âéâëßá äåí õðÞñ÷áí åêôüò áõôÜ ôùí åêêëçóéþí. Ìüíï ï ðáðÜò êáé ï äÜóêáëïò (áí õðÞñ÷å) ãíþñéæáí ãñáöÞ êáé áíÜãíùóç. Ïé õðüëïéðïé áí êáé áíáëöÜâçôïé, Þôáí ïîýíïåò êáé åõñçìáôéêïß, äõíáìéêïß êáé åñãáôéêïß, êáëïêÜãáèïé êáé åéëéêñéíåßò. Ôáõôü÷ñïíá Þôáí ðáôñéþôåò, äéáôçñþíôáò êáôá÷ùíéáóìÝíç ìÝóá ôïõò Üóâåóôç ôç öëüãá ãéá åëåõèåñßá êáé áíåîáñôçóßá. Ëüãù êáé ôçò áãñáììáôïóýíçò åß÷áí âÝâáéá êáé ôá åëáôôþìáôÜ ôïõò. ÊÜðïéïé Þôáí ïîýèõìïé, âùìïëü÷ïé, êáé Ýñåðáí óôéò æùïêëïðÝò. ¼ôáí õðÞñ÷áí äéáöïñÝò ëýíïíôáí óõíÞèùò ìå âßáéï ôñüðï, ðïõ áíÜëïãá ìå ôçí Ýíôáóç Ýöôáíå ìÝ÷ñé ôï öüíï. Êáé äõóôõ÷þò ó` áõôÝò ôéò ðåñéðôþóåéò ï êýêëïò ôïõ áßìáôïò äéáéùíßæïíôáí ãéá ðïëëÝò ãåíéÝò.

54

Ïé ôÝ÷íåò ôùí Áñôéíþí Áñ÷éôåêôïíéêÞ

Ç áñ÷éôåêôïíéêÞ ãñáììÞ ôçò ¢ñôáò- üðùò êáé ç ìïõóéêÞ ôçò ðáñÜäïóç ðïõ áêïëïõèåß ôï ýöïò ôçò ÓôåñåÜò ÅëëÜäáò êáé éäéáßôåñá ôïõ Îçñüìåñïõ- äéáöÝñåé óçìáíôéêÜ áðü ôï ãåíéêüôåñï çðåéñùôéêü ìïôßâï êáé öÝñåé ôá äéêÜ ôçò óôïé÷åßá áðüëõôá ðñïóáñìïóìÝíá óôï ÷ùñü÷ñïíï. Óå êÜèå ãùíéÜ ôçò õðÜñ÷ïõí ôá ÷íÜñéá ôçò ðïëõêýìáíôçò éóôïñßáò ôçò. Éóôïñßá êÜðïôå îå÷ùñéóôÞ êáé óõ÷íÜ åíôåëþò äéáöïñåôéêÞ áðü áõôÞ ôïõ õðüëïéðïõ åëëçíéóìïý. Ä é Üó ð á ñô ï é êá é ó õ í Þ è ù ò êá ë ï äé á ô ç ñ ç ì Ý í ï é ðáñáäïóéáêïß ïéêéóìïß ìå Ýíôïíï ôïðéêü ÷ñþìá, æùíôáíÜ ìïõóåßá ãéá ìåëÝôç ôçò éóôïñßá , áëëÜ êáé ôçò áñ÷éôåêôïíéêÞò ôçò ðáñÜäïóçò. Ôõðéêü äåßãìá ôçò íåïáñôéíÞò áñ÷éôåêôïíéêÞò, áðïôåëåß ç ïéêßá ÆïñìðÜ ðïõ- åõôõ÷þò- äéáóþæåôáé ìÝ÷ñé óÞìåñá êáé áíÞêåé óôï õðïõñãåßï Ðïëéôéóìïý. Ðñüêåéôáé ãéá ðáñáäïóéáêÞ äéþñïöç êáôïéêßá (íïéêïêõñüóðéôï) óå


íôüðéïõò ôå÷íßôåò. ÐñáãìáôéêÜ Ýñãá ôÝ÷íçò åßíáé êáé ôá ðåñßöçìá ðÝôñéíá ãåöýñéá. Ôï ãåöýñé ôçò ÐëÜêáò óôïí ¢ñá÷èï êáé ôï èñõëéêü ãåöýñé ôçò ¢ñôáò, áðïôåëïýí äéáôçñçôÝá ìíçìåßá ôçò ÷þñáò. Ôçí ðåñéï÷Þ êïóìïýí êáé ðïëëÜ üìïñöá ìïíáóôÞñéá. Ç äçìïôéêÞ ëáëéÜ

äéÜôáîç Ã, êáôáóêåõáóìÝíç áðü ðÝôñá êáé ìðáãäáôß, ìå ðëáêüóôñùôç áõëÞ. Ç ìïñöÞ êáé ôï ó÷Þìá ôïõ ðáñáðÝìðåé óå ðñïäñïìéêÝò ìïñöÝò ôïõ 16ïõ áéþíá êáé ìåôáöÝñåôáé ìå ìéêñÝò ðáñáëëáãÝò Ýùò ôéò áñ÷Ýò ôïõ 20 áéþíá. Óôçí ðëïýóéá ãåùìïñöïëïãßá ôïõ çðåéñþôéêïõ ôïðßïõ êõñéáñ÷ïýí ïé ïñåéíïß üãêïé ôùí ÔæïõìÝñêùí êáé ôá äÜóç, ðïõ óå óõíäõáóìü ìå ôá ïñìçôéêÜ ñÝìáôá, ôéò ëßìíåò, ôá ðïôÜìéá êáé ôéò ðçãÝò äçìéïõñãïýí åéêüíåò ìáãåõôéêÝò. Ç ïìïñöéÜ ôçò ¢ñôáò Ýãêåéôáé óôçí áðüëõôá áñìïíéêÞ óõììá÷ßá ôçò åõëïãçìÝíçò öýóçò êáé ôçò ìåãáëïóýíçò ôçò áíèñþðéíçò ðñïóðÜèåéáò. Ôá ÷ùñéÜ óôï âïõíü óõíÞèùò åß÷áí ìéá éäéüìïñöç ðáñáäïóéáêÞ áñ÷éôåêôïíéêÞ ìå ðÝôñéíá óðßôéá, óôÝãåò áðü ó÷éóôüðëáêåò êáé ëéèüóôñùôá äñïìÜêéá, öôéáãìÝíá áðü

Ïëïæþíôáíç ðáñáìÝíåé êáé ç ðáñÜäïóç ôùí äçìïôéêþí ôñáãïõäéþí. ÁõôÞ ôç ìïõóéêÞ, ôçí ïðïßá áîéïëüãçóá ðïëëÜ ÷ñüíéá áñãüôåñá, äéáðßóôùóá üôé åðçñÝáóå óçìáíôéêÜ ôá ìïõóéêÜ Þèç ôçò ÷þñáò. Õðü ôç íïóôáëãßá ôçò áðüóôáóçò, ðïõ ôåëéêÜ õðåñíßêçóå ôï óíïìðéóìü, áíáêÜëõøá êáé áðïäÝ÷ôçêá üôé Ýäùóå ìåëùäßåò áíáìöéóâÞôçôçò áîßáò êáé áõèåíôéêüôçôáò. Ôñáãïýäéá éäéüññõèìá êáé âéùìáôéêÜ ðïõ ìéëïýí ãéá ôçí îåíéôéÜ, ôï ìéóåìü, ôçí ôñá÷éÜ æùÞ ôùí âïóêþí êáé ôá êáôïñèþìáôá ôçò êëåöôïõñéÜò… ÓõãêëïíéóôéêÜ êáé ôá ìïéñïëüãéá ðïõ óõíå÷ßæïõí êáé óÞìåñá íá áêïýãïíôáé óôçí ðåñßóôáóç. ÊÜðïéá áðü áõôÜ ôá Ýðáéæáí êáé óôï êëáñßíï. «Ï êáëýôåñïò üëùí åßíáé ï ÂáããÝëçò Óïýêáò», äéáôåßíïíôáí äïãìáôéêÜ ï ðáôÝñáò ìïõ ï ÁëÝêïò.

55


«Ï ÂáããÝëçò», ôüóï ïéêåßïò áðü ôéò êáèçìåñéíÝò áíáöïñÝò óôï óðßôé, ðñïÝñ÷ïíôáí áðü ìéá óðïõäáßá üðùò äéáðßóôùóá óôç óõíÝ÷åéá- ìïõóéêÞ ïéêïãÝíåéá áðü ôï Êïìðüôé. ÃåíÜñ÷çò Þôáí ï ÁíáóôÜóéïò ðïõ äßäáîå êëáñßíï óôï ãéü ôïõ Èüäùñï. Êáé áõôüò ìå ôç óåéñÜ ôïõ óôá äéêÜ ôïõ ðáéäéÜ. ÌÝ÷ñé ðïõ ôï êëáñßíï ðÞñáí ï ÂáããÝëçò êáé ï áäåñöüò ôïõ Âáóßëçò. Á÷ ñå ðáôÝñá… Ùò ðáéäß óôá ðáíçãýñéá ôùí ÷ùñéþí ôçò ¢ñôáò ðïëëÝò öïñÝò Ý÷ù áêïýóåé ôï ôñáãïýäé êáé Ý÷ù äåé ôï ÷ïñü ôïõ Ìåíïýóç. Ï Ìåíïýóçò ìåèõóìÝíïò êáé ôõöëùìÝíïò áðü ôç æÞëéá óêïôþíåé ôçí üìïñöç ãõíáßêá ôïõ êáé üôáí

Éäéáßôåñç áíÜðôõîç óôç ìåôáâõæáíôéíÞ ¢ñôá ãíþñéóå êáé ç êåñáìéêÞ. Ç ôÝ÷íç Üñ÷éóå íá ðáñáêìÜæåé óôéò áñ÷Ýò ôïõ 19ïõ áéþíá êáé ïé ôå÷íßôåò ìåôïßêçóáí óôá ÅðôÜíçóá êáé éäéáßôåñá óôçí ÊÝñêõñá, üðïõ óõíÝ÷éæáí íá êáôáóêåõÜæïõí ôá ðåñßöçìá çðåéñùôéêÜ êåñáìéêÜ ìå ãíùóôüôåñï óêåýïò, ôïí ÌáóôñáðÜ… ¢íèçóç ãíþñéóå êáé ç õöáíôéêÞ êáé áðü ôïí 17ï áéþíá ç ïéêéáêÞ ÷åéñïôå÷íßá ôùí êôçíïôñüöùí ïñãáíþèçêå óå óõóôçìáôéêÞ âÜóç ìå óçìáíôéêÝò åîáãùãÝò ðïõ áðÝöåñå óçìáíôéêÜ êÝñäç, éäéáßôåñá óôïõò éäéïêôÞôåò ôùí êáñáâáíéþí êáé ôùí ìåóáæüíôùí. Ôï óêïõôß, çðåéñùôéêü ìÜëëéíï ÷áìçëÞò ôéìÞò êáé ï áìðÜò åðßóçò, ìÜëëéíï ìáýñï ýöáóìá- Þôáí äéáäåäïìÝíá óôéò áãïñÝò ôçò Ìåóïãåßïõ. Åêôüò áðü ôá õöÜóìáôá Ýíäõóçò ðáñáóêåõÜæïíôáí êáé åßäç óðéôéïý (âåëÝíôæåò, óôñùóßäéá, êéëßìéá, ìðïõ÷áñïðÜíéá). ÐÝôñéíá ãåöýñéá

áíôéëáìâÜíåôáé ôé Ýêáíå, ôçí êëáßåé áðáñçãüñçôá. ¸íá áðü ôá ãíùóôüôåñá êáé ïìïñöüôåñá äçìïôéêÜ ôñáãïýäéá…

56

Ç æùÞ ôùí Çðåéñùôþí åßíáé áðüëõôá óõíõöáóìÝíç ìå ôï íåñü. Êõñéáñ÷åß óå êÜèå äñáóôçñéüôçôÜ ôïõò êáé óõ÷íÜ áðïôåëåß êßíäõíï Þ åìðüäéï ãéá ôçí åðéâßùóÞ ôïõò. Ï áãþíáò ãéá íá äáìÜóïõí ôïí áôßèáóï êáé áðñüâëåðôï ¢ñá÷èï åßíáé ðñïáéþíéïò. Åêôüò, áðü ôï èñõëéêü ãåöýñé ôçò ¢ñôáò, ëéèïîüïé, êôéóôÜäåò êáé ëáúêïß ôå÷íßôåò, óôÝñéùóáí ìïíáäéêÜ áðü êÜèå ðëåõñÜ ãåöýñéá ôéèáóåýïíôáò ôïí ¢ñá÷èï. ÊáôáóêåõÝò ìå ìåñÜêé êáé áðáñÜìéëëç ôÝ÷íç- ôñüðáéá ôçò íßêçò ôïõ ðáíïýñãïõ áíèñþðïõ- ðïõ áêüìç êáé óÞìåñá ðñïêáëïýí ôï èáõìáóìü ãéá ôçí ðïéüôçôá ôçò êáôáóêåõÞò ôïõò, ôçí áíèåêôéêüôçôÜ ôïõò êáé ôï óìßëåìá ôùí õëéêþí ôïõò. ÄåêÜäåò ãåöýñéá ðïëéôéóìéêïß èçóáõñïß, ðïõ Ýæåõáí ôéò ü÷Èåò ôïõ ÁñÜ÷èïõ äéåõêïëýíïíôáò Ýôóé ôçí åðéêïéíùíßá, ôç ìåôáêßíçóç, ôï åìðüñéï.


ðëçãÝò ãÝñéêá óþìáôÜ ôïõò, êñýâïíôáò ôçí éóôïñßá êáé ôï Ýíäïîï ðáñåëèüí ôïõò. Åõôõ÷þò ç áíõóôåñüâïõëç åõáéóèçóßá ôùí ôïðéêþí êïéíùíéþí êñáôÜåé æùíôáíÜ ìåñéêÜ áðü áõôÜ. ÌåôÜ ôï èñõëéêü ãåöýñé ôçò ¢ñôáò, ôï ðëÝïí ïíïìáóôü åßíáé ôï Ãåöýñé ôçò ÐëÜêáò. Íåñüìõëïé

ÂÜóç ôùí ðåñßôå÷íùí êáôáóêåõþí Þôáí ðÜíôá ç ðÝôñá ðïõ áöèïíïýóå óôçí ðåñéï÷Þ. Ãåöýñéá ðïõ áíÜëïãá ìå ôçí áñ÷éôåêôïíéêÞ, ôéò ÷ñùìáôéêÝò áðï÷ñþóåéò êáé ôçí ôå÷íïôñïðßá ôïõò êáôáôÜóóïíôáé óå áíôßóôïé÷åò êáôçãïñßåò: ìïíüôïîá êáé ðïëýôïîá, óõììåôñéêÜ êáé áóýììåôñá, óêïõñü÷ñùìá êáé áíïé÷ôü÷ñùìá, ïîõêüñõöá êáé åõñõêÜìáñá… Ãåöýñéá ðáíôïý, ðïõ åíþíïõí ôïí ¢ñá÷èï êáé äéåõêïëýíïõí ôï åìðüñéï, ôçí åðéêïéíùíßá, ôç ìåôáêßíçóç. Ìõèþäåéò, áëëÜ êáé Ýíáõóìá èñýëùí êáé ðáñáäüóåùí ïé ðñïóðÜèåéåò ôùí áíèñþðùí, äéáíèéóìÝíåò ìå ðïëëÜ äåéóéäáéìïíéêÜ óôïé÷åßá. Äõóôõ÷þò, ïé ìåôáãåíÝóôåñïé äåí áíôéëÞöèçêáí Ýãêáéñá ôçí áîßá êáé ôç ìïíáäéêüôçôá ôùí ðÝôñéíùí ãåöõñéþí, ìå óõíÝðåéá ðïëëÜ áðü áõôÜ åßôå íá Ý÷ïõí êáôáññåýóåé áðü ôç öèïñÜ ôïõ áäõóþðçôïõ ÷ñüíïõ, åßôå íá áðïäïìïýíôáé ôá÷ýôáôá ðñïóâåâëçìÝíá áðü äïìéêÝò áóèÝíåéåò. ÄÝíôñá êáé èÜìíïé êáëýðôïõí ðéá ôá ãåìÜôá

Óôá Ôæïõìåñêï÷þñéá êáé êáôÜ ìÞêïò ôïõ ÁñÜ÷èïõ õðÞñ÷áí ðÜñá ðïëëïß íåñüìõëïé, üðïõ ïé áãñüôåò Üëåèáí ôá ãåííÞìáôá ôçò ãçò. Ïé ìýëïé, Þôáí óõíÞèùò ìéêñÜ ðÝôñéíá êôßóìáôá, ðñïöáíþò äßðëá óôï ðïôÜìé êáé êôéóìÝíïé óå óçìåßï ðïõ íá ìçí ôïõò ðáñáóýñåé ï ¢ñá÷èïò. Ç êáôáóêåõÞ ôïõò Þôáí áðëÞ, áëëÜ ôï åóùôåñéêü ôïõò Þôáí Ýíá ìéêñü åñãïóôÜóéï. Ç äïõëåéÜ ôïõ ìõëùíÜ Þôáí äýóêïëç êáé åîáíôëçôéêÞ. Êáé ç áìïéâÞ äéíüôáí óå åßäïòðáñáêñáôïýóå Ýíá ìéêñü ìÝñïò ôçò óïäåéÜò. «…Åãþ ï öôù÷üò ï ìõëùíÜò ðïõ æù ó` áéþíéá æÜëç êáé ðáßñíù êÝäñï, ðëçñùìÞ, ðñïóöÜãé ôçí ðáóðÜëç».

57


Ïé ìõëùíÜäåò ôùí ÔæïõìÝñêùí äçìéïýñãçóáí ôï äéêü ôïõò ìýèï ãýñù áðü ôéò óõíèÞêåò ôçò äïõëåéÜò ôïõò, áëëÜ êáé ôçí ðñïóöïñÜ ôïõò óôï êïéíùíéêü óýíïëï. Ìýèïé ðïõ äéáíèßæïõí íåñÜéäåò, îùôéêÜ êáé öáíôÜóìáôá… ÍåñïôñéâÝò Ìáæß ìå ôïõò íåñüìõëïõò êáé ïé íåñïôñéâÝò. Ôá öõóéêÜ ðëõíôÞñéá ñïý÷ùí ôçò åðï÷Þò. ÊÜðïéåò, üðùò áõôÞ óôçí ÊáìðÞ, õðÜñ÷ïõí êáé óÞìåñá. Óôá öõóéêÜ êïéëþìáôá ôùí ðïôáìþí ôï íåñü Ýðåöôå ìå äýíáìç êáé ìå ôç äßíç

58

ðïõ ó÷çìáôéæüôáí, áíåâïêáôÝâáéíáí ôá ñïý÷á óõíå÷þò áðü ôçí åðéöÜíåéá ùò ôïí ðÜôï ôçò íåñïôñéâÞò êáé ÷ôõðéïýíôáí áðü ôï íåñü. Ï ÷ñüíïò ðëýóçò Þôáí äéáöïñåôéêüò ãéá êÜèå êáôçãïñßá ñïý÷ùí êáé ãé` áõôü ï éäéïêôÞôçò ôçò íåñïôñéâÞò (íåñïôñéâéÜñçò) Ýðñåðå íá ãíùñßæåé üëá ôá åßäç þóôå íá ðñïêáèïñßóåé êáé ôï ÷ñüíï ðáñáìïíÞò ôïõò óôçí ðÝôñéíç ëåêÜíç. ¸ôóé öñüíôéæå íá

âÜæåé ìáæß ñïý÷á üìïéáò ýöáíóçò. Ñïý÷á ðïõ áðáéôïýóáí ôïí ßäéï ÷ñüíï ðáñáìïíÞò ôïõò óôç íåñïôñéâÞ. Óå ðåñßðôùóç æçìßáò ï íåñïôñéâéÜñçò Þôáí õðï÷ñåùìÝíïò íá áðïæçìéþóåé ôïí ðåëÜôç. ¼ôáí ç ðëýóç ôåëåßùíå Ýâãáæå ôá ñïý÷á ìå ôçí ðéÜóôñá ( îýëéíï êïíôÜñé ìå Üãêéóôñï) êáé áöïý ôá Üöçíå íá óôñáããßóïõí, óôç óõíÝ÷åéá ôá ìåôÝöåñå óôçí áðëþóôñá ãéá íá óôåãíþóïõí. ×Üíéá Åîáßóéá äåßãìáôá áñ÷éôåêôïíéêÞò, áëëÜ êáé äçëùôéêÜ ôçò êáôÜóôáóçò ôùí ïñåéíþí ìïíïðáôéþí êáé ôçò äéáêßíçóçò áíèñþðùí êáé ðñïúüíôùí åßíáé ôá ðåñßöçìá ×Üíéá ôçò ¢ñôáò. Óôáèìïß îåêïýñáóçò ôáîéäéùôþí êáé åìðüñùí, óõíÞèùò óå äõóðñüóéôá óçìåßá ôïõ ïñåéíïý üãêïõ ôùí ÔæïõìÝñêùí. ÐïëëÜ ÷Üíéá-üëá ìå ôçí ßäéá áñ÷éôåêôïíéêÞêáôáóêåõÜóôçêáí óôá ÷ñüíéá ôçò äéïßêçóçò ôïõ Áëß ÐáóÜ (1787-1820). Ãéá íá åäñáéþóåé ôçí êõñéáñ÷ßá ôïõ óôç ÄõôéêÞ ÅëëÜäá -üðùò áíáöÝñåé ôï 1855 ï ¢ããëïò ðåñéçãçôÞò Brougthon: “ï Áëß ÐáóÜò åß÷å ïéêïäïìÞóåé ã Ý ö õ ñ å ò ó ô á ð ï ô Ü ì é á , å ß ÷ å êá ô á ó ê å õ Ü ó å é õðåñõøùìÝíïõò äñüìïõò ðÜíù áðü âáëôþäåéò ðåñéï÷Ýò, êáëëþðéæå ôçí ýðáéèñï êáé ôéò ðüëåéò ìå êáéíïýñãéá êôÞñéá, åíþ èÝôïíôáò óå éó÷ý êÜðïéåò ïöÝëéìåò ñõèìßóåéò åíåñãïýóå ãéá ôï ãåíéêü êáëü óáí ìåãÜëïò çãåìüíáò, äß÷ùò ßóùò ôï ðáñáìéêñü Üëëï êßíçôñï, ðáñÜ ìüíï ôçí åíßó÷õóç ôïõ ðëïýôïõ, ôçò öÞìçò êáé ôçò äýíáìÞò ôïõ.” Ôá óçìáíôéêüôåñá ÷Üíéá áõôÞò ôçò ðåñéüäïõ åßíáé ôïõ ÊáñâáóáñÜ óôá ÌïõëéáíÜ êáé ôùí ÐÝíôå Ðçãáäéþí óôï äñüìï ÓáëáþñáòÉùáííßíùí. Óôá ÷Üíéá ïé ôáîéäéþôåò êáé ôá õðïæýãéá ôïõò óôåãÜæïíôáí, óéôßæïíôáí êáé ðñïöõëÜóóïíôáí áðü ôõ÷üí ëçóôñéêÝò óõììïñßåò. Ç ðïñåßá ôùí êáñáâáíéþí ãéíüôáí êáôÜ ôçí äéÜñêåéá ôçò çìÝñáò êáé ðïôÝ äåí îåðåñíïýóå


ôéò äÝêá þñåò. Ç óõ÷íüôçôá ôùí ÷áíéþí Þôáí áíÜëïãç ôçò êßíçóçò ôïõ äñüìïõ êáé ðÜíôùò áíÜ 40 ìå 50 ÷ëì ðïõ Þôáí ç ìÝóç çìåñßóéá ðïñåßá ôùí áãùãéáôþí õðÞñ÷å êáé áðü Ýíáò óôáèìüò. Ôïõò ôáîéäéþôåò åîõðçñåôïýóáí ïé ÷áíôæßäåò -ïé éäéïêôÞôåò ôùí ÷áíéþí- ðïõ Þôáí óõíÞèùò íôüðéïé, êÜôï÷ïé ãçò óå óçìåßá ðïõ áíôáðïêñéíüôáí óôéò áðáéôÞóåéò ôïõ ôáîéäéïý. Ôï ÷Üíé ëåéôïõñãïýóå êáé ùò ÷þñïò ïéêïíïìéêþí óõíáëëáãþí êáé êïéíùíéêþí åðáöþí. Ïé äéåñ÷üìåíïé-Ýìðïñïé, áãùãéÜôåò, ôå÷íßôåò, áîéùìáôïý÷ïé, óôñáôéùôéêïß- Ýêëåéíáí åìðïñéêÝò óõìöùíßåò êáé áíôÜëáóóáí ìåôáîý ôïõò ðëçñïöïñßåò. Ôéò ìåôáöïñÝò åêôåëïýóáí ìå êáñáâÜíéá áëüãùí êáé ìïõëáñéþí ïé ðåñßöçìïé êéñáôæÞäåò. ÌåôáöïñÝò áðü ôçí ýðáéèñï ðñïò ôá áóôéêÜ êÝíôñá êáé áíôßóôñïöá. ¼ðùò ãñÜöåé ï Áñéóôåßäçò Ó÷éóìÝíïò óôï âéâëßï ôïõ «¢ñá÷èïò ï èåïðüôáìïò ôçò Çðåßñïõ»: «Ïé ôáëáßðùñïé êÜôïéêïé ôùí ïñåéíþí ðåñéï÷þí êïõâáëïýóáí ôéò ðñïìÞèåéÝò ôïõò áðü ôá êïíôéíüôåñá áóôéêÜ êÝíôñá: ¢ñôá, ÉùÜííéíá, Ôñßêáëá, Êáñäßôóá ìå ôá öïñôçãÜ æþá. ÐïëëÝò ïéêïãÝíåéåò Ýôñåöáí öïñôçãÜ æþá êáé áíáëÜìâáíáí ôç ìåôáöïñÜ ôùí åìðïñåõìÜôùí, ôç äéáêßíçóç áôüìùí, ôçí áóöáëÞ ìåôáöïñÜ ôá÷õäñïìéêþí óÜêùí ê.á. ðÜíôá ìå áìïéâÞ. Áíáðüöåõêôá, ëïéðüí, ôï åðÜããåëìá ôïõ áãùãéÜôç Þôáí áñêåôÜ åðéêåñäÝò êáé ðñïóïäïöüñï êáé ìÝóá óôçí ðïñåßá åêåßíùí ôùí ÷ñüíùí åîåëß÷èçêå êáé ðñïüäåõóå. Óå ðïëëÜ ÷ùñéÜ, ïé áãùãéÜôåò ãéá íá ðñïóôáôåýïíôáé áðü åðéèÝóåéò ëçóôþí êáé ãéá íá áëëçëïâïçèïýíôáé, áðïôÝëåóáí ìéá ðïëõÜñéèìç ôÜîç. Óõãêñüôçóáí ôá ïíïìáóôÜ êáñáâÜíéá, ìå ôá ïðïßá äéáêéíïýóáí áãáèÜ áðü ôï ÄõññÜ÷éï ìÝ÷ñé ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç êáé áðü ôï Äïýíáâç ùò ôçí Ðåëïðüííçóï. Ôá êáñáâÜíéá áõôÜ áðïôåëïýíôáí áðü åéäéêåõìÝíïõò åðáããåëìáôßåò áãùãéÜôåò, ïñãáíùìÝíïõò óå ïìÜäåò

(Åôáéñåßåò) ìå ðïëëÜ öïñôçãÜ æþá - Ýùò êáé 200- , ìå Ýìðåéñï êé Ýîõðíï áñ÷çãü. ÊÜèå áãùãéÜôçò åß÷å äéêÜ ôïõ æþá- ôñßá, ôÝóóåñá Þ ðåñéóóüôåñá ìïõëÜñéá-, ãéá ôéò ìåôáöïñÝò ôùí áãáèþí, áëëÜ êáé ãéá ôéò ïéêïãåíåéáêÝò ôïõ áíÜãêåò: üñãùìá ÷ùñáöéþí, ìåôáöïñÜ îýëùí, ãåùñãéêþí ðñïúüíôùí ... Ï áãùãéÜôçò áðü ôá Ýóïäá ôçò ìåôáöïñÜò áãáèþí æïýóå Üíåôá ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõ áëëÜ ï ßäéïò ôáëáéðùñïýíôáí ðïëý.

59


Ôï åìðüñéï ÐáñáäïóéáêÜ åðáããÝëìáôá Ìåôáîý ôùí ðáñáäïóéáêþí åðáããåëìÜôùí, ðïõ ðéá öèßíïõí êáé ÷Üíïíôáé, åßíáé ïé âõñóïäÝøåò óôïõò ÔáìðáêéÜäåò (ðåñéï÷Þ åíôüò ôçò ðüëçò êïíôÜ óôï ÊÜóôñï)ïé ÷áíéáôæÞäåò, ïé ãáíùôæÞäåò, ïé øáèÜäåò, ïé êáñâïõíéÜñçäåò, ïé ðåôáëùôÝò, ïé êáëáèÜäåò, ïé ðëáíüäéïé öùôïãñÜöïé, ïé ôñï÷éóôÝò êáé ïé ÷ôéóôÜäåò ôçò ïñåéíÞò ¢ñôáò, ïé ïðïßïé Þôáí ðáóßãíùóôïé óå üëç ôç ðåñéöÝñåéá ôçò Çðåßñïõ. Ç êïéíüôçôá ×ôéóôÜäåò åßíáé óõíþíõìç ôùí ìáóôüñùí ôçò ðåñéï÷Þò. Óçìáíôéêü ðáñáäïóéáêü åðÜããåëìá, åðßóçò, èåùñåßôáé êáé áõôü ôùí áëéÝùí ôïõ Áìâñáêéêïý êüëðïõ. Ïé øáñÜäåò óõíå÷ßæïõí íá áóêïýí ôçí ðáñáäïóéáêÞ áëéåßá, ðñïóöÝñïíôáò åîáéñåôéêÜ ðñïúüíôá, üðùò ôï áõãïôÜñá÷ï, ôï ÷Ýëé êáé ôï ðåôÜëé. ÁñêåôÝò ãõíáßêåò óôçí ðåñéï÷Þ áó÷ïëïýíôáé ìå ôçí ôáðçôïõñãßá, õöáíôïõñãßá êáé ôçí ðáñáãùãÞ åéäþí ëáúêÞò ôÝ÷íçò, åßôå áôïìéêÜ, åßôå õðü ìïñöÞ óõíåôáéñéóìþí. Óôéò áãïñÝò êáé óôá ðáæÜñéá

60

Áðü ôéò ðáëéüôåñåò êáé ðëÝïí öçìéóìÝíåò, åßíáé ç åìðïñïðáíÞãõñç ôçò ¢ñôáò. Èåóìüò ðïõ áíÜãåé ôéò ñßæåò ôïõ óôçí Áñ÷áéüôçôá êáé óýìöùíá ìå ôï ÓôñÜâùíá ôïí ÃåùãñÜöï åß÷å èñçóêåõôéêü êáé åìðïñéêü ÷áñáêôÞñá. Óôç óõíÝ÷åéá, ïé Ñùìáßïé áðáãüñåõóáí ôçí åíáó÷üëçóç äçìïóßùí ðñïóþðùí ìå ôï åìðüñéï. Áíôßèåôá, ïé Âõæáíôéíïß ìå óåéñÜ ìÝôñùí êáé êáíüíùí ð ñ ï ó ô Ü ô å õ á í êá é å í ß ó ÷ õ á í ô çí å ì ð ï ñ é ê Þ äñáóôçñéüôçôá. Óôï ìåóáßùíá ôï ðáíçãýñé åíéó÷ýåôáé ìå óôïé÷åßá èåÜìáôïò êáé åîåëßóóåôáé óå óçìáíôéêüôáôï

ðáñÜãïíôá áíÜðôõîçò êáé äéåýñõíóçò ôùí áãïñþí. Ôï âõæáíôéíü ðáíçãýñé õéïèåôåßôáé áðü ôçí Åêêëçóßá êáé áðïôåëåß õðïóôçñéêôéêÞ äïìÞ áíÜðôõîçò ôïõ åóùôåñéêïý åìðïñßïõ óå åõñýôáôá ãåùãñáöéêÜ ðëáßóéá. Åìðïñïðáíçãýñåéò äéïñãáíþíïíôáí ó÷åäüí óå üëá ôá ìåãÜëá åìðïñéêÜ ÊÝíôñá ôçò âõæáíôéíÞò áõôïêñáôïñßáò: Êùíóôáíôéíïýðïëç, Áíôéü÷åéá, Ôñáðåæïýíôá, Óìýñíç, Èåóóáëïíßêç… Ïé ÷þñïé äéåîáãùãÞò åðéëÝãïíôáí ìå óåéñÜ êñéôçñßùí ðïõ áöïñïýóáí ôç ãåùãñáöéêÞ èÝóç, ôç ãåéôíßáóç ìå ëéìÜíéá êáé åìðïñéêïýò äñüìïõò, ôéò êïíôéíÝò áãïñÝò. ËáúêÝò áãïñÝò ðñáãìáôïðïéïýíôáí óôçí ðüëç êÜèå ÐÝìðôç, åíþ êÜèå ÓåðôÝìâñéï ïñãáíùíüôáí, üðùò êáé óÞìåñá, åìðïñéêü ðáíçãýñé. Ç ¢ñôá, åîáéôßáò ôçò äéïéêçôéêÞò êáé åèíéêÞò êáôáðßåóçò, åß÷å ðåñéïñéóìÝíç ïéêïíïìéêÞ äñáóôçñéüôçôá êáé ôá


ðñùôïãåíÞ ðñïúüíôá ôçò åîÜãïíôáí ÷ùñßò íá ìåôáðïéçèïýí. ÁíåêìåôÜëëåõôïò ðáñÝìåíå êáé ï öõóéêüò ôçò ðëïýôïò. Ç ïéêéáêÞ ÷åéñïôå÷íßá éêáíïðïéïýóå ôéò óôïé÷åéþäåéò áíÜãêåò. Ç ìáèçôåßá óôá åðáããÝëìáôá Þôáí ðáñáìåëçìÝíç, ïé ôÝ÷íåò ðáñçêìáóìÝíåò êáé ó÷åäüí åîÝëéðå ç êáëëéôå÷íéêÞ êáé ðíåõìáôéêÞ äçìéïõñãßá. Óôçí ôïõñêïêñáôïýìåíç ¢ñôá äåí õðÞñîå ãñáðôÞ ðáñÜäïóç êáé ç ðñïöïñéêÞ ðïñåõüôáí ïñöáíÞ. Ïé óõíôå÷íßåò äåí Þôáí ðïëý êáëÜ ïñãáíùìÝíåò. Ðáñ' üëá áõôÜ, ìðáêÜëçäåò, ñáöôÜäåò, ðáðïõôóÞäåò, ÷áóÜðçäåò, âáöåßò, ÷ñõóïêåíôçôÝò, öëïêáôïðïéïß, ÷áëééïõñãïß, óéäçñïõñãïß, âáñåëÜäåò, óáìáñÜäåò, áãùãéÜôåò, áñáìðáôæÞäåò êáé áëìðÜíçäåò, ïñãÜíùíáí êÜèå ÷ñüíï îå÷ùñéóôÞ ãéïñôÞ ðïõ êáôÝëçãå óå êïéíü ãëÝíôé. Óå êÜðïéá ÷ùñéÜ ôùí ÔæïõìÝñêùí åß÷áí óõãêñïôçèåß êïõäáñÝúêåò óõíôå÷íßåò. Ïé óðïõäáßåò åðéäüóåéò êÜðïéùí ìåíïíïìÝíùí åìðüñùí äåí Üëëáæáí ôçí åéêüíá ôçò ðôù÷Þò ¢ñôáò. Ç ¢ñôá êáôÜ ôï 1675 áñéèìïýóå 6-7 ÷éëéÜäåò êáôïßêïõò, êõñßùò ¸ëëçíåò êáé ôá âáóéêüôåñá ðñïúüíôá ôçò ðåñéï÷Þò Þôáí ï êáðíüò, ôï áõãïôÜñá÷ï êáé ôá ãïõíáñéêÜ. Óôéò áñ÷Ýò ôïõ 18ïõ áéþíá ç ôïðéêÞ ïéêïíïìßá Üñ÷éóå íá áíáðôýóóåôáé êáé óõíÜöèçêáí åìðïñéêÝò ó÷Ýóåéò ìå ôçí Éôáëßá, ôç Ãáëëßá, ôçí Áõóôñßá êáé ôç Ñùóßá. Óôéò ÷þñåò áõôÝò ëåéôïõñãïýóáí ìåãÜëïé åìðïñéêïß ïßêïé, ðïõ ôïõò äéåýèõíáí óõíÞèùò Áñôéíïß. Ãéá åìðïñéêïýò êáé êõñßùò ðïëéôéêïýò ëüãïõò ôçí ðåñßïäï áõôÞ éäñýèçêáí êáé óôçí ¢ñôá êáé óõãêåêñéìÝíá óôç óõíïéêßá ôïõ Áãßïõ ÌçíÜ, Ðñïîåíåßá êáé Õðïðñïîåíåßá (Ãáëëéêü, Áõóôñéáêü, Áããëéêü, Åëëçíéêü êáé Ñùóéêü). Ìå ôïí ôñüðï áõôü ç ïéêïíïìéêÞ äñáóôçñéüôçôá ðåñíÜåé ðëÝïí óôá ÷Ýñéá ôùí ÅëëÞíùí.

Ïé åýðïñïé Áñôéíïß åîáãüñáæáí ôçí åýíïéá ôùí Ôïýñêùí êáé æïýóáí êáëÜ, åíþ ïé õðüëïéðïé êáôïéêïýóáí óå óðéôïêÜëõâá Þ ôñþãëåò êáé õðÝìåíáí ôïí áõôáñ÷éóìü êáé ôçí êõêëïèõìßá ôùí êáôáêôçôþí. ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ 18ïõ áéþíá, ïé óðïõäáéüôåñåò åìðïñïðáíçãýñåéò óôçí ¹ðåéñï Þôáí ôùí Éùáííßíùí, ôçò ¢ñôáò, ôçò Êüíéôóáò êáé ôçò ÐáñáìõèéÜò. Ôçí ðåñßïäï áõôÞ ç ¢ñôá Þôáí ôï êÝíôñï ìéáò åýöïñçò

61


áãñïôéêÞò ðåñéï÷Þò, ðïõ ðáñÞãå Üöèïíï óéôÜñé, êáðíü, êåñß, ìåôÜîé, âáìâÜêé, äÝñìáôá, ìáëëéÜ, îõëåßá, áõãïôÜñá÷ï áðü ôïí Áìâñáêéêü. Ç äéáêßíçóç ôùí áãáèþí óôçí ôïðéêÞ, åóùôåñéêÞ áãïñÜ, ãéíüôáí ìå ôñåéò ôñüðïõò: ôç ìüíéìç, êáèçìåñéíÞ áãïñÜ (ìáãáæéÜ), ôçí åâäïìáäéáßá áãïñÜ (ðáæÜñé) êáé ôçí åìðïñïðáíÞãõñç. Óôçí åìðïñïðáíÞãõñç ôçò ¢ñôáò ðïõ ïíïìáæüôáí «ìðïõ÷ïýóôé» óõãêåíôñùíüôáí ðëÞèïò ðñïúüíôùí êáé åìðüñùí, áðü ãåéôïíéêÝò Þ ìáêñéíÝò ðåñéï÷Ýò. Åðßóçò, ãéíüôáí æùåìðüñéï, áëëÜ êáé åìðüñéï áãñïôéêþí, êôçíïôñïöéêþí, êáèþò êáé ðñïúüíôùí åéóáãùãÞò. ÄéåîÜãïíôáí íïôéïäõôéêÜ ôçò ðüëçò, ìåôáîý ôïõ íáïý ôçò ÐáñçãïñÞôéóóáò êáé ôïõ ðñþçí êñáôéêïý íïóïêïìåßïõ Óýìöùíá ìå ôïí Îåíüðïõëï, Üñ÷éæå óôéò 14 Óåðôåìâñßïõ

62

Ê

êáé Ýëçãå óôéò 24 ôïõ ßäéïõ ìÞíá. ÊáôÜ ôïí 18ï áéþíá, ïé Âåíåôïß Ýäåéîáí Ýíôïíï åíäéáöÝñïí ãéá ôçí åìðïñïðáíÞãõñç ôçò ¢ñôáò. Ôï æùïðÜæáñï ðáñÝìåéíå ùò ôç äåêáåôßá ôïõ 1960 óôï Ìðïõ÷ïýóôé. Ôï åìðüñéï ôùí Üëëùí áãáèþí ìåôáöÝñèçêå Ýîù áðü ôï êÜóôñï, óôá íïôéïáíáôïëéêÜ ôçò ðüëçò êáé óÞìåñá äéïñãáíþíåôáé óôá ôÝëç Óåðôåìâñßïõ óôï åêèåóéáêü êÝíôñï. Óôá ôÝëç ôïõ 18ïõ êáé óôéò áñ÷Ýò ôïõ 19ïõ áéþíá üëá Þôáí…ôáêôïðïéçìÝíá êáé ïñéïèåôçìÝíá, ÷ùñßò êÜèåôïõò äéá÷ùñéóìïýò êáé áèÝìéôïõò áíôáãùíéóìïýò. Ç êÜèå ñÜôóá ìå ôçí åéäßêåõóÞ ôçò, ï êÜèå Ýìðïñïò ìå ôçí ðñáìÜôåéá ôïõ. Ôï ÑùìéïðÜæáñï, ôï ÔïõñêïðÜæáñï, ôï ðáæÜñé ôùí Åâñáéþí.


Ìéá åéêüíá ôçò åìðïñéêÞò äñáóôçñéüôçôáò, áëëÜ êáé ôçò áãñïôéêÞò ðáñáãùãÞò ôçò ¢ñôáò ôùí áñ÷þí ôïõ 19ïõ áéþíá, äßíåé óôá áðïìíçìïíåýìáôÜ ôïõ ï Óôñáôçãüò ÌáêñõãéÜííçò: «Åêåß 'ìðñüò åéò ôï óðßôé ôïõ Þôáí ìßá ðéÜôæá êáé ìáæþíïíôáí ïé Üñ÷ïíôåò, ïé Ýìðïñïé, êáé êÜèïíôáí ùò ôá ìåóÜíõ÷ôá ôï êáëïêáßñé. Ôüôå åãþ Ýâáíá êáé êáèÜñéæáí ôï ìÝñïò åêåßíï, ôïõò Ýäéíá êáé ü,ôé ôïõò ÷ñåéÜæïíôáí, ôïõò êáëüðéáíá. Ãíùñßóôçêá ì' üëïõò áõôïýò êáé ìå ôïõò ðñïåóôïýò ôùí ÷ùñéþí. ÆÞôçóá áðü áõôïýò ôïõò ðñïåóôïýò êáé åìðüñïõò Ýíá äÜíåéïí êáé ìå äÜíåéóáí ðåíôÝîé ÷éëéÜäåò ãñüóéá, åß÷á êáé åãþ ùò ôüôå êáðåôÜëé åéêïóéôÝóóåñá ãñüóéá, ôá ðñïóôïß÷çóá åéò ôïõò ÷ùñãéÜôåò êáé Ýðéáóá âñþìç ôïí ÷åéìþíá, íá ôçí ëÜâù åéò ô' áëþíéá. Ôçí ðéÜíù ôÝóóåñá ãñüóéá ôï îÜé, ôçí óýíáîá åéò ô' áëþíéá (êáé Þôáí Ýëëåéøç) êáé ôçí ðïõëþ äåêáÝîé. ÐéÜíù üëá áõôÜ ôá ÷ñÞìáôá. Ôçí Üëëç ÷ñïíéÜ ôïí ÷åéìþíá ôá ðéÜíù áñáðïóßôé áðü Ýíôåêá ãñüóéá ôï îÜé, ôï óõíÜæù åéò ô'áëþíéá, ôï ðïõëþ åéò ôçí '¢ñôá ôñéÜíôá ôñßá. 'Ïô' Þôáí ðáíïýêëá åéò ôçí '¢ñôá êáé Þôáí Ýëëåéøç ôï øùìß».

Óôïõò êáöåíÝäåò Äßðëá áðü ôá ìáãáæéÜ êáé ïé êëáóéêïß ÊáöåíÝäåò. Öïñôßá ìíÞìçò êáé ðáñÜäïóçò. ÃåìÜôïé êáðíü áðü ôïõò èáìþíåò ðïõ êÜðíéæáí áñåéìáíßùò. Ìå êáñÝêëåò áðü ôï Üöèïíï øáèß ôïõ Áìâñáêéêïý, ìå ðáìðÜëáéá êÜäñá êáðíéóìÝíá óáí áñ÷áßá åéêïíßóìáôá óôïõò ôïß÷ïõò, ìéá îõëüóïìðá óôç ìÝóç, ôéò ëÜìðåò ìå ôï öõôßëé ðïõ êñåìüôáí áðü ôï ôáâÜíé êáé ôá èïëÜ áðü ôçí áíÜóá ôæÜìéá. Êáé ï êáöåôæÞò ðïõ ðçãáéíïåñ÷üôáíå ðñïóöÝñïíôáò ôóßðñï, ñáêß, êáöÝäåò Üíôå êáé êáíÜ ëïõêïýìé óôïõò ðåëÜôåò. ÊáöåíÝäåò ðïõ äéáôçñÞèçêáí ùò ôéò ìÝñåò ìáò. Óôçí ¢ñôá üðùò êáé áëëïý, ïé êáöåíÝäåò åß÷áí åîåéäéêåõìÝíç ðåëáôåßá.

¸ôóé óôïõò íåüôåñïõò ÷ñüíïõò ðïõ õðÜñ÷ïõí ìáñôõñßåò óôï Ìïíïðëéü- óôï Êáöåíåßï ôïõ Ôñïìðïýêç -óý÷íáæáí åñãÜôåò. Ôï «ÍÅÏÍ» êáé ôïõ ÓêáíäÜëç Þôáí óôÝêéá ôçò ôüôå åëßô: ãéáôñþí, äéêçãüñùí, õðáëëÞëùí, åéóïäçìáôéþí. Ôï êáöåíåßï ôïõ ÍÜêá, óôç ÓêïõöÜ Þôáí ÷þñïò óõíÜíôçóçò ôùí óõíôáîéïý÷ùí. Ïé êáìðßóéïé üðùò Þôáí öõóéêü óôáìáôïýóáí óôá ÷Üíéá ôïõ Ôñïýãêïõ êáé ôïõ ÊÜôóéêá. ÍáñãéëÝäåò êáé ëïõëÜäåò åâñéóêáí ïé Áñôéíïß óôïõò êáöåíÝäåò ôïõ Ãêüêá êáé ôïõ Ôáìðïýñç. Äõóôõ÷þò áðü üëïõò áõôïýò ôïõò ðáñá-

63


äïóéáêïýò êáöåíÝäåò ìüíï äýï ðáñÝìåéíáí ßóá ìå ôá óÞìåñá ìå ðáñåìöåñåßò ÷ñÞóåéò: ôïõ Ìðáúêïýóç êáé ôïõ ÊáêêáâÜ, ðïõ Ý÷ïõí äþóåé ôï üíïìÜ ôïõò êáé óôéò ðåñéï÷Ýò üðïõ âñßóêïíôáé…

Ç ãç ôùí êïëáóìÝíùí Ôá ôóéöëßêéá Ç ¢ñôá, ìå ôç óýóôáóç ôïõ íåïåëëçíéêïý êñÜôïõò, èá åíôá÷èåß ðñþôç ìåôáîý ôùí ðüëåùí ôçò Çðåßñïõ óôï ôñáðåæéêü óýóôçìá. Ç åôáéñßá ôïõ Ãåùñãßïõ Óôáýñïõ åãêáôåóôçìÝíç, áðü ôï ôÝëïò ôïõ 18ïõ áéþíá óôç ÂéÝííç, èá åãêáôáóôáèåß óôéò ðñïóáñôçìÝíåò ðåñéï÷Ýò. Óôçí 'Çðåéñï -êáé öõóéêÜ óôçí ¢ñôá- ïé áñ÷Ýãïíïé ïéêïíïìéêïß ìç÷áíéóìïß áíôéóôÝêïíôáé óôéò ðñïóðÜèåéåò áíáäéïñãÜíùóçò ôçò ðåñéöÝñåéáò. Ç ðüëç, ôçò ïðïßáò ï ðëçèõóìüò ôï 1881 áñéèìåß ãýñù óôïõò 15.000 êáôïßêïõò, Þôáí áíÝêáèåí ï åìâñõïõëêüò ôçò ôïðéêÞò ïéêïíïìßáò. ¸ôóé, ç ¢ñôá ìáæß ìå ôç Èåóóáëßá êëçñïäïôïýí óôï íåïåëëçíéêü êñÜôïò ôï áãñïôéêü æÞôçìá. Ôï æÞôçìá ôùí éäéïêôçóéþí áíÝêõøå óôáäéáêÜ ìå ôçí åãêáôÜëåéøç ôçò íïìáäéêÞò æùÞò êáé ôçò áíÜãêçò ãéá ìüíéìç åãêáôÜóôáóç. Êßíçôñï áðüêôçóçò áôïìéêÞò éäéïêôçóßáò áðïôÝëåóå ç ãåùñãßá. Åßíáé ãíùóôü, üôé êáôÜ ôçí âõæáíôéíÞ ðåñßïäï ç ÅëëÜäá êáé öõóéêÜ ç ¢ñôá Þôáí ÷ùñéóìÝíç óå éäéüêôçôá ÷ùñéÜ (ôóéöëßêéá) êáé óå ÔéìÜñéá (ÅðéóêÝøåéò, Ðñüíïéåò, Áñ÷ïíôÜñéá ê.ëð). ÐïëëÜ áðü 64

áõôÜ äéáôçñÞèçêáí êáé êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò ÏèùìáíéêÞò Êõñéáñ÷ßáò. Ïé Ôïýñêïé êáôÜ ôçí ðñïóöéëÞ ôïõò ôáêôéêÞ Üöçíáí ôá êôÞìáôá óôá ðáëéÜ áöåíôéêÜ, åöüóïí Ýóðåõäáí íá äçëþóïõí õðïôáãÞ óôçí Ðýëç. ¸ôóé ç ãç ôçò ¢ñôáò -êáôÜ ôïí 16ï, 17ï êáé 18ï áéþíáÞôáí ìïéñáóìÝíç áíÜìåóá óå ×ñéóôéáíïýò êáé Ôïýñêïõò Üñ÷ïíôåò. Ìå óôü÷ï ôçí ïñãÜíùóç ôçò öïñïëüãçóçò ïé Ïèùìáíïß êáôÜñôçóáí ìéá ìïñöÞ êôçìáôïëïãßïõ (ÄåöôÝñ), êáôÜ åðáñ÷ßåò. Ìå âÜóç ôï ÄåöôÝñ ñýèìéæáí ü÷é ìüíïí ôç öïñïëïãßá, áëëÜ êáôï÷ýñùíáí êáé ôéò ìåôáâéâÜóåéò. Ôá Êåöáëï÷þñéá, üðùò êáé êáôÜ ôïõò âõæáíôéíïýò ÷ñüíïõò, ðáñÝìåéíáí åëåýèåñá. Ôï óýóôçìá áõôü äéáôçñÞèçêå Ýùò ôï 1786, ïðüôå åíÝóêçøå ï ÁëÞ ÐáóÜò. Ï ðïíçñüò Ôïõñêáëâáíüò êáôüñèùóå óå ìéêñü ÷ñïíéêü äéÜóôçìá íá éäéïðïéçèåß ôá ðåñéóóüôåñá êáé êáëýôåñá ôóéöëßêéá ôçò ðåñéï÷Þò. Ìå ôçí åîüíôùóç ôïõ ÁëÞ ÐáóÜ üëá ôá ôóéöëßêéá ðÝñáóáí óôçí êõñéüôçôá ôçò ÏèùìáíéêÞò Áõôïêñáôïñßáò êáé ïé êáëëéåñãçôÝò êáôÝâáëáí öüñï -ôï «ãåþìïñï» (äåêÜôç)- óôï ÓïõëôÜíï.


¹äç, áðü ôï 1821 óå üëç ôçí ÅëëÜäá îåóðÜ Ýíôïíç áíôéäéêßá áíÜìåóá óôïõò åðßäïîïõò äéåêäéêçôÝò ôùí ãáéþí. Áðü ôç ìéá ðëåõñÜ ïé êïëßãïé êáé áðü ôçí Üëëç ïé ôóéöëéêÜäåò. Óôéò áëýôñùôåò ðåñéï÷Ýò ìåãÜëï ìÝñïò áðü ôá ôóéöëßêéá ôçò Çðåéñïèåóóáëßáò, ðïõ áíÞêáí óôïí ÁëÞ ÐáóÜ, äçìåýôçêáí êáé åêðïéÞèçêáí óå åîåõôåëéóôéêÝò ôéìÝò óå ¸ëëçíåò êåöáëáéïý÷ïõò. Ôçí ßäéá óôéãìÞ, ðùëçôÝò êáé áãïñáóôÝò ðÝôõ÷áí êáé åðÝâáëëáí óôï áóýíôáêôï ôüôå åëëçíéêü ÊñÜôïò ôç äéáóöÜëéóç ôùí ìáýñùí óõíáëëáãþí.

Ç «ôáêôïðïßçóç» áðïôõðþèçêå óôï Üñèñï 43 ôçò ÓõíèÞêçò ôçò Êùíóôáíôéíïýðïëçò, ôï ïðïßï õðåãñÜöç ìåôáîý ÅëëÜäïò êáé Ôïõñêßáò ôï 1881: «ç ÅëëÜò èÝëåé áíáãíùñßóåé åéò ôáò ðáñá÷ùñïõìÝíáò ÷þñáò ôï ôçò éäéïêôçóßáò äéêáßùìá åðß ôùí áãñïêçðßùí, ëåìþíùí, âïóêþí, äáóþí êáé åðß ðáíôüò åßäïõò ãáéþí Þ áêéíÞôùí êáôå÷ïìÝíùí õðü éäéùôþí ç êïéíïôÞôùí äõíÜìåé Öéñìáíéþí, ×ïôæåôßùí, Ôáðßùí êáé Üëëùí ôßôëùí Þ äõíÜìåé ôùí Ïèùìáíéêþí Íüìùí». 65


Ìå ôï Üñèñï áõôü ôï åëëçíéêü êñÜôïò äåóìåýôçêå íá áíáãíùñßóåé ÷ùñßò êáìßá åðéöýëáîç óå üëïõò ôïõò ôóéöëéêÜäåò, ¸ëëçíåò êáé Ôïýñêïõò, ôá äéêáéþìáôá êõñéüôçôáò óôç ãç. Óôï ìåóïäéÜóôçìá Þ êáé ìåôÜ áðü ôçí õðïãñáöÞ ôçò ÓõíèÞêçò, ðåñßïäï êáôÜ ôçí ïðïßá ç ïèùìáíéêÞ áõôïêñáôïñßá êáôÝññåå, áñêåôïß ¸ëëçíåò Ýóðåõóáí íá áãïñÜóïõí áðü ôïõò Ôïýñêïõò óå ôéìÝò åõêáéñßáò ôåñÜóôéåò åêôÜóåéò.

66

Ìåôáîý áõôþí êáé ï Êùíóôáíôßíïò ÊáñáðÜíïò, ï ïðïßïò ôï 1872 Ýôïò ôçò ìåãÜëçò ïéêïíïìéêÞò êñßóçò óôçí Åõñþðç- åîáãüñáóå áðü ôïõò Ôïýñêïõò ÔóéöëéêÜäåò ôï äéêáßùìá åßóðñáîçò öüñùí 27 ôóéöëéêßùí áíôß 60.000 ôïõñêéêþí ëéñþí. Áðü ôç óôéãìÞ ðïõ ï ÊáñáðÜíïò êáé ïé üìïéïß ôïõ áíôéêáôÝóôçóáí ôïõò Ôïýñêïõò, ç êáôÜóôáóç ôùí êïëßãùí Ýãéíå äñáìáôéêüôåñç, êáèþò ôïõò åêâßáæáí íá õðïãñÜøïõí óõìâüëáéá áíáãíþñéóçò ðëÞñïõò êõñéüôçôáò åðß ôçò ãçò êáé áðáéôïýóáí ôçí åßóðñáîç öüñùí áêüìç êáé ãéá êïéíü÷ñçóôåò åêôÜóåéò, üðùò Þôáí ïé ìïõóÜäåò. Ïé åîùöñåíéêÝò áðáéôÞóåéò ôùí ãåíßôóáñùí êôçìáôéþí ðñïêáëïýóå êáèçìåñéíÝò åíôÜóåéò êáé ðñïóôñéâÝò. Ç êáôÜóôáóç êáé ôï êëßìá, ó÷åôéêÜ ìå ôï «Áãñïôéêü ÆÞôçìá ôçò ¢ñôáò», áðïôõðþíåôáé óôï Üñèñï ðïõ äçìïóßåõóå ôï 1882 ç åöçìåñßäá «Áíåîáñôçóßá ôçò ËÜñéóáò: «Ôï ìÝñïò ôçò Çðåßñïõ, üðåñ ðáñå÷ùñÞÈç ôç ÅëëÜäé êáé ïý ðñùôåýïõóá ç ¢ñôá, ðåñéëáìâÜíåé 54 ÷ùñéÜ êáé ðëçÈõóìïý 33-34 ÷éëéÜäáò êáôïßêïõò, ðñùôåýïõóáí äå ôçí ðüëéí ¢ñôáí ôçò ïðïßáò ï ðëçèõóìüò 5000 øõ÷Üò. Åê 54 ÷ùñßùí 14 ìüíïí õðÜãïíôáé åéò ôçí êáôçãïñßáí, çí ïíïìÜæïõí åëåõÈåñï÷þñéá Þ êåöáëï÷þñéá äçëáäÞ ÷ùñßò, ùò áé ãáßáé áíÞêïõí åéò áõôïýò ôïõò êáôïßêïõò ðïõ êáëëéåñãïýí äéá ë/ìüí ôùí ÷ùñßò íá ðëçñþíïõí Üëëïí

äáóìüí Þ ôçí äåêÜôçí êáé ôïí Ýããåéïí öüñïí, ïò åéóðñÜôôåôáé äéá ë/óìüí ôçò Ôïõñêßáò. Ôá 40 Üëëá ÷ùñßá õðÜãïíôáé åéò üëùò äéáöïñåôéêÜò óõìöùíßáò. Ç éóôïñßá ôùí åßíáé ðåñßåñãïò, ìÝ÷ñéò åðï÷Þò ôïõ ÁëÞ ðáóá üëá ôá ÷ùñßá Çðåßñïõ-Èåóóáëßáò áíÞêïí ðëÞñùò åéò ôïõò êáôïßêïõò ôùí, ïé ïðïßïé åêáëëéÝñãïõí êáé åðëÞñùíïí åéò ôï ÊñÜôïò ìüíïí Ýããåéïí öüñïí Þ ôçí äåêÜôçí ôùí ðñïúüíôùí ôùí. Ôá ìÝñç ôáýôá äåí åß÷ïí êáôáêôçèÞ õðü ôùí Ôïýñêùí. Ðáñåäüèçóáí Ôï 1432 êáé áíåãíþñéóáí ôçí ÏèùìáíéêÞ êõñéáñ÷ßáí. Ï êáôáêôçôÞò áíåãíþñéóå ôá ðñïíüìéá, á åýñå Ýãêõñá êáé åðÝóôñåøå åëåõèÝñáí íïìÞí. Ôï 1816 ï ÁëÞ ðáóáò Ý÷ùí áíÜãêç ÷ñçìÜôùí äéá ðïëõôÝëåéáí ôçò áõëÞò ôïõ êáé ôïõ óôñáôïý, áöïý åîÞíôëçóåí üëïõò ôïõò ðüñïõò ôïõ, Ýóôñåøå ôï âëÝììá ôïõ ðñïò ôáò ðåäéÜäáò, Çðåßñïõ-Èåóóáëßáò åßôå äéá äüëïõ äå, åßôå äéá ôçò âßáò (öõëÜêéóç, áêñùôçñéáóìïß, èÜíáôïé) êáôüñèùóå íá óöåôåñéóèÞ ôï äßêáéïí ôïõ íá ðñïåîáéñÞ äéá ë/óìüí ôïõ ìßáí ðñüóïäïí åðß üëùí ôùí ãáéþí ôùí áìöéóâçôïõìÝíùí ÷ùñßùí ôïýôùí, ïñßóáò 20-30%. Ïé êÜôïéêïé çíáãêÜóèçêáí íá äå÷èïýí üôé áðÞôåé. Åôóé ï ÁëÞò óéãÜ-óéãÜ êáôþñèùóå í' áíáãíùñéóèåß éäéïêôÞôçò, äéá íá åßðùìåí ïýôù, ôùí ðëïõóßùí ÷ùñßùí Çðåßñïõ-Èåóóáëßáò, ôá ðëåßóôá ôùí ôóéöëéêßùí áõôþí êáôïéêïýíôáé õðü 1000, 2000, 3000 êëð. êáôïßêùí Ý÷ïíôá ãáßáò ðïëëþí ëåõãþí åêôÜóåùò. ÌåôÜ èÜíáôïí ÁëÞ ç ÕøçëÞ Ðýëç åêëçñïíüìçóå ôçí ðåñéïõóßáí ôïõ êáé åýñå ðñáêôéêüí íá åîáêïëïõÈÞóç ðñïåîïöëïýóá ôïí äáóìüí. Åí ôïýôïéò ç ÕøçëÞ Ðýëç ïëßãïí êáô' ïëßãïí ùò áìïéâÞ åêäïõëåýóåùí åí ôù êñÜôåé ç ðñïò ðñïìÞèåéá ÷ñçìÜôùí ìåôáâßâáóå ôïõò ôßôëïõ ò ùò äþñïí Þ áðáëëïôñßùóéí äéá ðëåéïäïóßáò ôï äéêáßùìá ôçò íïìÞò Þ ôïí íÝïí ôïýôïí ÷þñïí åéò éó÷õñïýò ÂÝçäåò Þ


ðáóÜäåò. Ïýôïé äå äåí åâñÜäõíáí íá ôá ðùëÞóïõí åéò Üëëïõò, 'Åëëçíáò Þ Ôïýñêïõò Þ Éïõäáßïõò. Ïé êÜôïéêïé ÷ùñßùí ôéíþí ìÜëéóôá êáôþñèùóáí óéãÜ ðëçñþíïíôåò åö' Üðáî íá åëåõèåñþóé äéá ðáíôüò åê ôçò öïñïëïãßáò ôáýôçò êáé ëÜâïõí èÝóéí ìåôáîý êåöáëï÷ùñßùí. Íá ðñïâïýí ïýôù áðüëõôïé êýñéïé ãáéþí, åéò áò åß÷å ðñéí ï ÁëÞò åðéâÜëåé áõôïßò ôïí äáóìüí. Ïýôù ï ê. ÊáñáðÜíïò êáé ï Æáñßöçò ôçò Êùí/ðüëåùò, ïìéëïýìåí äÝ ìüíïí ðåñß ôùí 2 ôïýôùí, åõñÝèçóáí êÜôï÷ïé ôïõ äéêáßïõ ôïýôïõ. Ï 1ïò ôá 13 Þ 14 ÷ùñßá ôáýôá çãüñáóå ôï 1872 áðü ôïõò êëçñïíüìïõ ôïõ ÌïõóôáöÜ ÐáóÜ, åß÷å åðßðëåïí ôï äéêáßùìá åðß 10 åôÝñùí ÷ùñßùí åðþëçóåí áõôþ ç ôïõñêéêÞ êõâÝñíçóéò ôï 1880». Ôá êéíÞìáôá ôùí áêôçìüíùí óå üëç ôçí ÅëëÜäá äõíáìþíïõí êáé ôï ôåñÜóôéï êïéíùíéêü æÞôçìá áíáæçôåß ÐëÝïí ôç ëýóç ôïõ. Óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïõ áéþíá óôçí ¹ðåéñï õðÞñ÷áí 410 ôóéöëßêéá, ðïõ êÜëõðôáí ôï ìéóü ôçò êáëëéåñãïýìåíçò Ýêôáóçò êáé åéäéêÜ óôçí ¢ñôá ðÜíù áðü 40 ïéêéóìïß áíÞêáí óå ôóéöëéêÜäåò. Ïé Áñôéíïß âñßóêïíôáé óôçí ðñþôç ãñáììÞ ôùí áãþíùí ãéá áãñïôéêÞ ìåôáññýèìéóç.

Ó÷åäüí áìÝóùò ìåôÜ ôçí åíóùìÜôùóç ôçò ¢ñôáò óôïí åèíéêü êïñìü, ç Äéêáéïóýíç êáé êáô` åðÝêôáóç ç êõâÝñíçóç èá âñåèïýí áíôéìÝôùðåò ìå ôçí êáèïëéêÞ Üñíçóç ôùí ìéêñïêáëëéåñãçôþí íá êáôáâÜëëïõí ôï åíïßêéï ãçò (ãåþìïñï), ðïõ áðÝäéäáí åôçóßùò óôïõò ôóéöëéêÜäåò. Áßôçìá ðïõ ìåôïõóéþíåôáé óå ëáúêü êßíçìá. Ç áíôßäñáóç ôùí «åðßìïñôùí» (êïëßãùí) êáëëéåñãçôþí íá ðñïóáñìïóôïýí óôï áãñïëçðôéêü óõìâüëáéï êáé áêïëïýèùò ç áìöéóâÞôçóç ôùí éäéïêôçóéáêþí äéêáéùìÜôùí ôùí ãáéïêôçìüíùí ðñïêáëåß åíôÜóåéò, ðïõ ïé èåóìéêïß öïñåßò åßíáé êáé áíÝôïéìïé êáé Üâïõëïé íá áíôéìåôùðßóïõí. ÅîÜëëïõ, ç åîáãïñÜ ôùí ìåãÜëùí ãáéïêôçóéþí ãéíüôáí êáôüðéí áôïìéêÞò Þ óõëëïãéêÞò óõìöùíßáò êáé ðÜíôùò çèåëçìÝíá Þ áèÝëçôá- åñÞìçí ôïõ êñÜôïõò. Ïé êÜôïéêïé äýï åê ôùí ãíùóôüôåñùí ÷ùñéþí, ôïõ ÐÝôá êáé ôïõ Êïìðïôßïõ, ðïëéôéêïðïéïýí ôï æÞôçìá êáé óôïí áãþíá ôçò äéåêäßêçóÞò åìðëÝêïõí ìå Ýîõðíï ôñüðï, ôïõò ðïëéôéêïýò áíôéðÜëïõò ôçò ðåñéï÷Þò. ¼ðùò åß÷å êáôáããåßëåé ôï 1883 óôï Êïéíïâïýëéï ï ôüôå âïõëåõôÞò ÆõãïìáëÜò: «öõãüäéêïé ëçóôÝò êáé êáêïýñãïé ìéóèïäïôïýíôáé áðü ôïõò ëåãüìåíïõò éäéïêôÞôåò ìå ôïõò ïðïßïõò óõìðñÜôôåé ôï êñÜôïò ãéá íá ôñïìïêñáôåß ôïõò áãñüôåò. Åðßóçò, ç ÊõâÝñíçóç äéüñéóå äéêü ôçò åéóáããåëÝá ãéá íá êÜíåé ôá èåëÞìáôá ôïõ ðáíßó÷õñïõ ÊáñáðÜíïõ…» Êáé ðñÜãìáôé ìå ôï ðïõ ðÜôçóå ôï ðüäé ôïõ óôçí ¢ñôá ï óõãêåêñéìÝíïò åéóáããåëÝáò, ìßóèáñíï üñãáíï ôùí ôóéöëéêÜäùí, åîÝäùóå ôçí åîÞò áðßóôåõôç åãêýêëéï: · Ï ðáñáãüìåíïò êáñðüò (ðáñáãùãÞ) ôùí êáëëéåñãçôþí êáôÜ 30% áíÞêåé óôïõò ßäéïõò êáé êáôÜ 70% óôïõò ôóéöëéêÜäåò. · ÅÜí áðïêáëõöèåß üôé êÜðïéïò êáëëéåñãçôÞò áöáéñåß (êëÝâåé) áðü ôçí êïéíÞ ðáñáãùãÞ, ôüôå èá êáôÜó÷åôáé üëç ç ìåñßäá ôïõ, äçëáäÞ ôï 30% ôçò

67


ðáñáãùãÞò ðïõ ôïõ áíÞêåé. · ÅÜí êÜðïéïò êáëëéåñãçôÞò óõëëÝîåé ôïí êáñðü êáé áñíåßôáé íá ðáñáäþóåé ôï ïöåéëüìåíï ìåñßäéï óôïõò êôçìáôßåò èá êáôÜó÷åôáé áõôü óôï áëþíé Þ óôï óðßôé Þ óôï äñüìï. Ïé ôóéöëéêÜäåò ìå ôçí áñùãÞ, ôçí áäõíáìßá Þ Ýóôù ôçí Üãíïéá ôïõ êñÜôïõò êáé ôçò ÊõâÝñíçóçò, îåðÝñáóáí ôïõò Ôïýñêïõò ðáóÜäåò êáé åîáéôßáò ôçò áäçöáãßáò ôïõò õðïäáýëéóáí ôçí êïéíùíéêÞ Ýêñçîç. Åßíáé ç óôéãìÞ ôçò óýãêñïõóçò ìåôáîý ôïõ ðáëáéïý êáé ôïõ êáéíïýñãéïõ, ôùí áñ÷Ýãïíùí íïïôñïðéþí ìå ôéò íåùôåñéóôéêÝò áíôéëÞøåéò. Ïé áãñüôåò õéïèåôïýí äõíáìéêÝò ìåèüäïõò êáé óôáìáôïýí íá êáëëéåñãïýí ôç ãç. Ïé ãáéïêôÞìïíåò üôáí áíôéëáìâÜíïíôáé üôé ç áíôßäñáóç èåñéåýåé, óõìöùíïýí íá ðáñá÷ùñÞóïõí, ìå ôï áæçìßùôï öõóéêÜ, ìÝñïò ôçò ãçò óôïõò åðßìïñôïõò êáëëéåñãçôÝò. Ç åêðïßçóç, éäéáßôåñá áõôÞí ôçí ðåñßïäï, åßíáé åðéêåñäÞò áöïý åêôüò ôùí Üëëùí ç ðáñáãùãéêÞ áðüäïóç ôùí ôóéöëéêéþí áñ÷ßæåé íá öèßíåé. ¸ôóé, óçìåéþíåôáé ìéá áíéóïìåñÞò ìåôáêýëéóç ôïõ ãáéïêôçôéêïý êáèåóôþôïò áðü ôç ìåãÜëç óôç ìéêñÞ éäéïêôçóßá. ¼ìùò ç åêôüíùóç åßíáé ðñïóùñéíÞ êáé óýíôïìá ïé áãñüôåò îåêéíïýí íÝïõò áãþíåò. ÙñéìÜæïõí óôï ìåôáîý êáé ïé ðïëéôéêÝò óõíèÞêåò. Ìå ôï äéÜôáãìá ÂåíéæÝëïõ äßíåôáé óôïõò áãñüôåò ç äõíáôüôçôá ßäñõóçò Óõíåôáéñéóìþí ÁðïêáôÜóôáóçò Áêôçìüíùí Êáëëéåñãçôþí (ÓÁÁÊ). Åßíáé ôï ü÷çìá ãéá ôç äéáìüñöùóç ôïõ äéåêäéêçôéêïý ðëáéóßïõ, ôçí ðñïâïëÞ ôïõ áãñïôéêïý æçôÞìáôïò êáé ôçí áñôéüôåñç ïñãÜíùóç ôùí êïéíùíéêþí áãþíùí. ¸ôóé ðåñß ôá ôÝëç ôçò äåêáåôßáò ôïõ `20 ôï áãñïôéêü æÞôçìá âñßóêåé ôç ëýóç ôïõ êáé ïé áêôÞìïíåò áðïêôïýí åðéôÝëïõò ãç. 68

Ôá êôÞìáôá ôçò Ðáíáãßáò Óôçí ðåñéï÷Þ ôçò ¢ñôáò ìåãÜëåò åêôÜóåéò êáôåß÷áí ôá ìïíáóôÞñéá êáé éäéáßôåñá ç ÌïíÞ ÊÜôù ÐáíáãéÜò. Ðåñéïõóßá áìýèçôç, ðïõ åìöáíßæåôáé íá ðñïÞëèå áðü áõôïêñáôïñéêÜ äéáôÜãìáôá ÓïõëôÜíùí ( ÂáãéáæÞô Â`), ðáñá÷ùñÞóåéò Ðáôñéáñ÷þí (ÑáöáÞë Â` 1603), ôñáðåæéêÝò åñãáóßåò (ôïêïãëõößåò) êáé öõóéêÜ áðü åéêïíéêÝò ðáñá÷ùñÞóåéò áêéíÞôùí. ¹ôáí óýíçèåò öáéíüìåíï óôçí Ôïõñêïêñáôßá ïé ¸ëëçíåò, åßôå üôáí ìåôáíÜóôåõáí åßôå ãéá íá áðïöýãïõí ôç öïñïëüãçóç, íá ìåôáâéâÜæïõí ôéò ðåñéïõóßåò ôïõò óôá ìïíáóôÞñéá ðïõ áðïëÜìâáíáí öïñïëïãéêÞ áóõëßá. ÐïëëÜ áðü áõôÜ ôá áêßíçôá, ãéá ðïéêßëïõò êáé åõíüçôïõò ëüãïõò, äåí áðïäüèçêáí ðïôÝ óôïõò ðñáãìáôéêïýò éäéïêôÞôåò ôïõò. Óôá ôÝëç ôïõ 19ïõ áéþíá, ç ðåñéïõóßá ôçò ÌïíÞò ÊÜôù ÐáíáãéÜò Þôáí ôåñÜóôéá êáé ðåñéëÜìâáíå ïëüêëçñá ÷ùñéÜ. Ïé êáëüãåñïé íïßêéáæáí ôéò áãñïôéêÝò åêôÜóåéò óôïõò êïëßãïõò êáé åëÜìâáíáí áðü áõôïýò ôá 2/7 ôçò ðáñáãùãÞò. Íá óçìåéùèåß üôé ïé êáôáêôçôÝò Ôïýñêïé åéóÝðñáôôáí ìüëéò ôï 1/10 ôçò óïäåéÜò… Ôï 1887, ïé êÜôïéêïé ôïõ Ãëõêïñßæïõ áðçýäçóáí êáé áñíÞèçêáí íá êáôáâÜëëïõí ôá ìéóèþìáôá. Ôüôå ôï áíÜëãçôï êáé Üôåãêôï Çãïõìåíéêü Óõìâïýëéï ôïýò ðÝôáîå óôï äñüìï, ìå óõíÝðåéá ôçí ðñüêëçóç áãñïôéêÞò åîÝãåñóçò. ¹ôáí ôï ðñþéìï ÊéëåëÝñ ôçò ¢ñôáò. Ï áãþíáò ôùí áãñïôþí äéêáéþèçêå, åí ìÝñåé, ìå ôçí áðáëëïôñßùóç ðïõ Þëèå ìå êáèõóôÝñçóç 36 åôþí. ÖõóéêÜ ïé ÌïíÝò äéáôçñïýí êáé óÞìåñá ôåñÜóôéåò åêôÜóåéò êáé ðáñÜëëçëá åðéäßäïíôáé óå üñãéï êáôáðáôÞóåùí êáé äéåêäéêÞóåùí ãçò áðü ôï Äçìüóéï, áêüìç êáé áðü ôáëáßðùñïõò ìéêñïúäéïêôÞôåò. ¸ôóé, ç ÌïíÞ ÊÜôù ÐáíáãéÜò äéåêäéêåß ðñïêëçôéêÜ ôåñÜóôéåò åêôÜóåéò óôï Ëüöï ÐåñÜíèçò êáé ç ÌïíÞ ÐñïöÞôç Çëßá


óôá ÖëÜìðïõñá ôçò ÐñÝâåæáò åìöáíßæåôáé íá êáôÝ÷åé ëéìíïèÜëáóóåò, ëßìíåò êáé íçóéÜ óôïí Áìâñáêéêü. Ôá áðïóðïýí êáé ôá óôåñïýí áðü öôù÷ïýò áíèñþðïõò ãéá íá ôá áðïäþóïõí óôï… Èåü.

69


Ïé åðåíäýóåéò Ç êáëëéÝñãåéá ôçò åëéÜò, ôùí ïðïñïöþñùí êáé éäéáßôåñá ôùí åóðåñéäïåéäþí êáé ôïõ êáðíïý ðñïóåëêýïõí åðåíäýóåéò êáé ôç èÝóç ôïõ «ãåþìïñïõ» ðáßñíåé ôþñá ç åã÷ñÞìáôç êáôáâïëÞ. Ôá ÷ñÞìáôá êõñéáñ÷ïýí ðëÝïí óôçí åìðïñéêÞ äñáóôçñéüôçôá êáé ðáñÜëëçëá åíéó÷ýïõí ôçí áíÜðôõîç êáé Üëëùí ôïìÝùí ôçò ôïðéêÞò ïéêïíïìßáò, üðùò ç êôçíïôñïößá, ç áãñïôéêÞ ÷åéñïôå÷íßá êáé ç åðï÷éáêÞ ìåôáíÜóôåõóç. Éäéáßôåñá ç êôçíïôñïößá áíèßæåé êáé ïé âïóêüôïðïé äéáñêþò åðåêôåßíïíôáé óå âÜñïò ôùí áñüóéìùí åêôÜóåùí. Åßíáé, åîÜëëïõ, áñêåôÜ öèçíüôåñç ç ìßóèùóç ãçò ãéá âïóêïôüðé. ÁõôÝò ïé ìåôáâïëÝò-ðñïóáñìïãÝò á ë ëÜ æ ï õ í ô ï õ ò ä ñ ü ìï õ ò ô ï õ å ì ð ï ñ ß ï õ êá é äéáöïñïðïéïýí ôá óõíáëëáêôéêÜ ìÝóá. ÅðéôáêôéêÞ êáèßóôáôáé ôþñá êáé ç áíÜãêç ÷ñçìáôïäüôçóçò ôùí ìéêñïêáëëéåñãçôþí êáé ôùí ìéêñïúäéïêôçôþí ãçò. Åßíáé áíÜãêç êïéíùíéêÞ, ïéêïíïìéêÞ êáé ðïëéôéêÞ íá öèÜóåé ôï ÷ñÞìá óå ïìÜäåò ðëçèõóìïý ðïõ Ý÷ïõí ôç äõíáôüôçôá ðáñáãùãÞò ðëïýôïõ. Óôçí ¢ñôá äçìéïõñãåßôáé ç ÔñÜðåæá Çðåéñïèåóóáëßáò. Ç ñåõóôüôçôá- Ýóôù êáé óå óôåíü êýêëï êáëëéåñãçôþí, ôå÷íçôþí êáé åìðüñùí- äéåõñýíåôáé êáé ôçñïõìÝíùí ôùí áíáëïãéþí áíáäýïíôáé íÝåò ïéêïíïìéêÝò åõêáéñßåò. Ôï æÞôçìá ôùí ôóéöëéêéþí èá åðéëõèåß ôåëåóßäéêá ìå ôïí áíáäáóìü ôïõ 1923, ÷ñïíéÜ ðïõ êáôáöèÜíïõí êáé óôçí ¢ñôá ïé ðñüóöõãåò áðü ôá ðáñÜëéá ôçò Ì. Áóßáò, ôçí Êáððáäïêßá êáé ôïí Ðüíôï. ×Üñç óôï äõíáìéóìü êáé ôçí åñãáôéêüôçôÜ ôïõò, ôüíùóáí ôçí ïéêïíïìßá ôçò ðåñéï÷Þò êáé ãñÞãïñá åíóùìáôþèçêáí óôï ãçãåíÞ ðëçèõóìü. 70

Ï êÜìðïò Ôï äÜêñõ ôçò ñïäéÜò Åêåßíç ç Üíïéîç Þôáí áðü ôéò ðéï üìïñöåò ðïõ Ý÷ù æÞóåé. Ï óêëçñüò ÖëåâÜñçò ðáñá÷þñçóå ôç èÝóç ôïõ óå Ýíáí ãëõêü ÌÜñôç, ðïõ óêüñðéæå íïóôáëãßá ãéá ôá ÷ñüíéá ôá ÷áìÝíá. Ôüôå ðïõ ôá êáëïêáßñéá ìáò Þôáí ìéêñÜ êáé ïé ÷åéìþíåò áôÝëåéùôïé. Ôüôå ðïõ ëßãï ðñéí ôçí áíá÷þñçóç ìÝíáìå ùò ôï äåéëéíü ðåôþíôáò ëåßåò ðÝôñåò óôïí Áìâñáêéêü. Ôüôå ðïõ ç èÜëáóóá áíôß íá ìáò ãáëçíåýåé ìÜò ãÝìéæå èëßøç êáé Ýóöéããå áêüìç ðåñéóóüôåñï ôçí êáñäéÜ ìáò. Ôüôå ðïõ óçìáäåýáìå ôï ìÝëëïí êáé ðåôõ÷áßíáìå ôï ðáñüí. Êáé íá ôþñá óêáñöáëùìÝíïò óôï âñÜ÷ï, áãíáíôåýù ôç èÜëáóóá ÷ùñßò íá øÜ÷íù ôßðïôå ôï óõãêåêñéìÝíï. Áðëþò áðïëáìâÜíù ôï ôïðßï. Êáé ôïí


ôüðï ìïõ. Áðü ôçí åéêüíá äéáãñÜöù ðáëéü÷áñôá, ìðïõêÜëéá, óáêïýëåò êáé ü,ôé Üëëï Ü÷ñçóôï áíôéêåßìåíï îÝâñáóå óôç äéÜñêåéá ôïõ ÷åéìþíá ï Áìâñáêéêüò. Åßíáé Ýñãï èíçôþí âáñâÜñùí êáé ü÷é ôçò áéþíéáò öýóçò. Ïé Üíèñùðïé ðïõ ãéá ÷éëéÜäåò ÷ñüíéá Ýæçóáí áðü ôïí Áìâñáêéêü ôþñá ôïí äçëçôçñéÜæïõí. Ãéáôß ôüóç áõôïêáôáóôñïöÞ…; Ïé êåñáóéÝò, ïé ìçëéÝò êáé ïé êïñïìçëéÝò óôçí áõëÞ ìïõ åßíáé áéþíéåò. Îåðåñíïýí ôïí ðåðåñáóìÝíï áíèñþðéíï ÷ñüíï. Èá õðÜñ÷ïõí ðÜíôá êáé êÜèå Üíïéîç èá óõíáãùíßæïíôáé ãéá ôï ïìïñöüôåñï Üíèïò. Êáé åãþ óôéò áñ÷Ýò êÜèå êáëïêáéñéïý èá áíáæçôþ «ôï äÜêñõ ôçò ñïäéÜò», üðùò ìå åß÷å ðñïôñÝøåé êÜðïôå óôï Êëïõæ ôçò Ñïõìáíßáò ï ðïéçôÞò Ìá÷Üëíôáò. Ìéá óåâÜóìéá ìïñöÞ ìå ìáêñéíÞ êáôáãùãÞ áðü ôçí ¹ðåéñï. ×ùñßò ðïôÝ íá Ý÷åé äåé ôçí ÅëëÜäá, åðÝìåíå íá äçëþíåé ¸ëëçíáò Ý÷ïíôáò ìÜèåé åëëçíéêÜ åîáéôßáò êÜðïéùí ëÝîåùí êáé åííïéþí ðïõ üìïéåò ôçò- üðùò ðåñçöáíåõüôáí- äåí õðÜñ÷ïõí ðïõèåíÜ áëëïý êáé óå êáìßá Üëëç ãëþóóá ôïõ êüóìïõ: ãëõêï÷Üñáìá, íïóôáëãßá, ðáëéêáñéÜ, öéëüôéìï… ÊÜôù óôïõ ÂÜëôïõ ôá ÷ùñéÜ

áñ÷ßæåé ïõóéáóôéêÜ ç ÷áñôïãñÜöçóç êáé ç ïñãÜíùóç ôçò ðåñéï÷Þò. Ï ðëçèõóìüò áõîÜíåôáé êáé ç ðáñáãùãÞ áñ÷ßæåé íá ó÷çìáôïðïéåßôáé. Ùóôüóï ôá âÞìáôá åßíáé áñãÜ êáé ï ðüëåìïò ðáñáëýåé êÜèå äñáóôçñéüôçôá. Ôá èýìáôá åßíáé ðïëëÜ êáé ïé ãõíáßêåò ðïõ ìÝíïõí ðßóù áäõíáôïýí íá êïõìáíôÜñïõí ôá ðñÜãìáôá. Ôçí ðåñßïäï ôïõ åìöõëßïõ, åêôüò ôùí Üëëùí, áíèåß êáé ç æùïêëïðÞ. ÐïëëÝò ðåñéïõóßåò ÷Üíïíôáé.

Ï ÊÜìðïò, ï ôüðïò ôçò ðïñôïêáëéÜò, ç ãç ôùí ðñïãüíùí ìïõ Ý÷åé ôç äéêÞ ôïõ éóôïñéêÞ äéáäñïìÞ. ÐçãÝò êáé íôïêïõìÝíôá õðÜñ÷ïõí åëÜ÷éóôá, åíþ ëéãïóôÝò åßíáé êáé ïé ìáñôõñßåò ôùí áíèñþðùí. Ôá ÷ùñéÜ ôçò ðáñáëßìíéáò êáé ôçò ðáñáðïôÜìéáò æþíçò Üñ÷éóáí íá óõãêñïôïýíôáé ðåñß ôá ôÝëç ôïõ 18ïõ- áñ÷Ýò ôïõ 19ïõ áéþíá. ÌÝ÷ñé ôüôå õðÞñ÷áí óêüñðéïé ïéêéóìïß íïìÜäùí êôçíïôñüöùí êáé øáñÜäùí. Óôç ìåôáêßíçóÞ ôïõò óå ðñïóâÜóéìåò ðåñéï÷Ýò, ìå óôü÷ï ôïí êáëýôåñï Ýëåã÷ï êáé ôçí åõ÷åñÝóôåñç åßóðñáîç ôùí öüñùí, óõíÝâáëáí êáé ïé Ôïýñêïé, ïé ïðïßïé Ýêôéæáí åêêëçóßåò åíßïôå êáé ó÷ïëåßá. Ìå ôçí ðñïóÜñôçóç ôïõ êÜìðïõ óôïí åèíéêü êïñìü

ÔÝëç ôçò äåêáåôßáò ôï '40. Ôï áßìá ôïõ ðïëÝìïõ á÷íßæåé áêüìç. Ïé Üíèñùðïé äåí ìéëïýí ðéá ãéá èÜíáôï êáé áñ÷ßæïõí íá óêÝöôïíôáé ôç æùÞ. Ïé Üíäñåò, üóïé áðÝìåéíáí êáé ìðïñïýóáí íá ãõñßóïõí óôá ÷ùñéÜ ôïõò, ðñïóðáèïýí íá îáíáóôÞóïõí ôá íïéêïêõñéÜ ôïõò. Áíïßãïõí ïé áãïñÝò åñãáóßáò ôçò Ãåñìáíßáò, ôçò Áõóôñáëßáò, ôçò ÁìåñéêÞò. Ïé ðáôåñÜäåò, ïé ìáíÜäåò îåíéôåýïíôáé. Åñçìþíïõí ôá ÷ùñéÜ, ñçìÜæåé ç ýðáéèñïò. Ôï ðëÝïí äõíáìéêü, äçìéïõñãéêü êáé ðñïïäåõôéêü êïììÜôé ôïõ ðëçèõóìïý öåýãåé. ¼óïé ìÝíïõí ðßóù ðñïóðáèïýí íá ïñãáíþóïõí ôç æùÞ ôïõò. Ôá óðßôéá Ý÷ïõí äéáëõèåß. Ïé ìÜóôïñåò áðü ôá ïñåéíÜ, ðïõ óôçí

71


ðåñßïäï ôïõ Åìöõëßïõ áíáæÞôçóáí ìåãáëýôåñç áóöÜëåéá óôçí ðüëç, åðéóôñÝöïõí êáé «îåðÝöôïõí» óôïí êÜìðï. Ç ðåßíá èåñßæåé. ÁíáëáìâÜíïõí íá êôßóïõí óðßôéá. ÐÝôñéíá, ìå ðÝôñá ðïõ ìåôáöÝñïõí ìå êÜñá áðü ôï Ìáõñïâïýíé. Óôï âïõíü ôçò Âßãëáò êÜðïéïò íôáìáñôæÞò, ìå õðïôõðþäç åêñçêôéêÜ, åîïñýóóåé êáé ðñïìçèåýåé ôçí ðåñéï÷Þ ìå ôçí áêáôÝñãáóôç «ðñþôç ýëç». Ï Ëåùíßäáò ÃéÜðñïò, ìáæß ìå ôïí áäåñöü ôïõ, ôá ðáéäéÜ ôïõ êáé Üëëïõò ôå÷íßôåò, öôÜíåé ôï 1949 óôç ÑÜ÷ç êáé áíáëáìâÜíåé íá êôßóåé ôï ðñþôï ðÝôñéíï óðßôé ôïõ Êþóôá êáé ôïõ ËÜìðñïõ ÓÜëëá, óôçí ðåäéÜäá. Óôïí Êáëüâáôï ôïõ Íßêïõ Óßóêá, óôç ÃáâñéÜ ôïõ ÌÞôóïõ ÔæéïìÜêç êáé óôï Íåù÷þñé ôïõ ÐáíôåëÞ Áñ÷éìáíôñßôç. ÄïõëåéÜ «Þëéï ìå Þëéï» êáé ç ðëçñùìÞ ìå êáëáìðüêé âáóéëåýåé áêüìá ç áíôáëëáêôéêÞ êïéíùíßá. Ï ÂáóéëÜêçò êáé ï ÄçìçôñÜêçò, ìüëéò 13 êáé 15 åôþí ôüôå -ôá ëáóðïðáßäéá, üðùò áðïêáëïýóáí ôïõò âïçèïýòêÜèå öïñÜ ðïõ ôï óðßôé ôåëåßùíå êáé Ýâáæáí ôïí îýëéíï «óôáõñü óôï ôáâÜíé», üðùò áðáéôïýóå ôï Ýèéìï, Üñ÷éæáí ôéò åõ÷Ýò ãéá íá áðïóðÜóïõí êÜðïéï äþñï áðü ôïõò íïéêïêõñáßïõò: «Åêáëùóüñéóå ï Êýñéïò ìå ôá äþñá ôïõ. Íá ôïõ æÞóïõí ôá ðáéäéÜ ôïõ êáé íá åßíáé ãåñüò êáé Üîéïò». Êáé ïé íïéêïêõñáßïé ÷áñïýìåíïé ãéá ôï ãåãïíüò áíôáðïêñéíüíôïõóáí óôçí õðüìíçóç êáé ðñïóÝöåñáí ü,ôé åß÷áí. ÐåôóÝôåò, óôñùóßäéá, êåíôÞìáôá óôïõò ìåãÜëïõò êáé êáñáìåëùôÜ óôá ëáóðïðáßäéá. Êáé óôç óõíÝ÷åéá öáß. ÔñáðÝæé ìÝóá óôï êáéíïýñãéï óðßôé, ðïõ åß÷å Ýíá ìéêñü ðñïèÜëáìï êáé äýï äùìÜôéá.

72

¼ëá åßíáé äñüìïò «ÐáôÞñ ðÜíôùí ðüëåìïò» êáé ðñÜãìáôé ôá åðüìåíá ÷ñüíéá åðéêñáôåß ïñãáóìüò. ÊÜôé ôï óõíÜëëáãìá ôùí ðñþôùí ìåôáíáóôþí, êÜôé ôá ëéãïóôÜ ÷ñÞìáôá ôùí ðïëåìéêþí åðáíïñèþóåùí, êÜôé ôá êïíäýëéá (üóá ðåñßóóåøáí) ôïõ ðåñéâüçôïõ «ó÷åäßïõ ÌÜñóáë», ç ïéêïíïìßá îõðíÜåé áðü ôï ëÞèáñãï êáé äåéëÜ- äåéëÜ áñ÷ßæåé ç ðñïóðÜèåéá ðáñáãùãéêÞò áíáóõãêñüôçóçò. Óôïí êÜìðï, óôéò áñ÷Ýò ôçò äåêáåôßá ôïõ '50,

êáôáóêåõÜæïíôáé ôá áñäåõôéêÜ êáé áìÝóùò ìåôÜ áðïîçñáßíåôáé ï âÜëôïò. Óôü÷ïò, ç åîáóöÜëéóç êáëëéåñãÞóéìçò ãçò. Ôá Ýñãá áðïîÞñáíóçò åß÷å áíáëÜâåé ç ðåñéâüçôç -ãéá ôïí ìéêñüêïóìï ôçò ðåñéï÷Þòåôáéñßá Boot.


Ôï 1957 öôÜíïõí êáé ïé ðñüóöõãåò áðü ôç Ñùóßá êáé ôç Ñïõìáíßá. ÎåñéæùìÝíïé áðü ôïí ôüðï ôïõò äåí åß÷áí ðïëëÝò åðéëïãÝò. Áðü ôç ìéá íá ìåßíïõí êáé íá áíôéìåôùðßóïõí ôï ëåðßäé ôùí Ôïýñêùí, ðïõ åðéäßäïíôáí óå óõóôçìáôéêÝò åèíïêáèÜñóåéò Þ áðü ôçí Üëëç íá ìðáñêÜñïõí óôá êáñÜâéá ôçò ðñïóöõãéÜò. Îåêßíçóáí, ëïéðüí, áðü ôçí Ôñáðåæïýíôá, ôçí Êåñáóïýíôá, ôç Óáìóïýíôá ðÝñáóáí óôïí Êáýêáóï êáé óôéò ðáñÜëéåò ðüëåéò Óï÷ïýìé, ÃêáãêñÜ êáé Óüôóé, ãéá íá êáôáëÞîïõí óôç ÍÝá Âßãëá. ¸íáò ïéêéóìüò åêáôü óðéôéþí, ðïõ äçìéïýñãçóáí ìåôáîý 1957-1959 ï ÏÇÅ êáé ç åëëçíéêÞ ÊõâÝñíçóç, êõñéïëåêôéêÜ ìÝóá óôï âÜëôï. Ùò áêôÞìïíåò ëáìâÜíïõí ðñþôïé, êïììÜôéá ôçò áðïîçñáìÝíçò ãçò ãéá êáëëéÝñãåéá. ÅîïéêåéùìÝíïé ìå ôéò óôåñÞóåéò êáé ôéò êáêïõ÷ßåò êáé ìå ìüíç âïÞèåéá ôá ëéãïóôÜ åöüäéá, ðïõ ôïõò äéÝíåéìå ôï êñÜôïò êáé ç Undra (Ïñãáíéóìüò ãéá ôç ÄéáíïìÞ ôçò ÁìåñéêáíéêÞò ÂïÞèåéáò), ðÜëåøáí ãéá ôçí åðéâßùóÞ ôïõò. ºäñõóáí áãñïôéêü óõíåôáéñéóìü êáé Üñ÷éóáí ôéò êáëëéÝñãåéåò. ¸íá âüäé ìéóéáêü, ãéá üëï ôï ×ùñéü. ÊÜðïéïé ãñÞãïñá åãêáôÝëåéøáí ôçí Üíéóç ìÜ÷ç

êáé Ýöõãáí ãéá ôçí ÁèÞíá. Ïé õðüëïéðïé óõíÝ÷éóáí íá äïõëåýïõí. ¢íôñåò êáé ãõíáßêåò, ìå ôá ðáéäéÜ óôéò ðáñáâüëåò. Ï ÓôÝëéïò óôá ðáéäéêÜ ìïõ ìÜôéá öÜíôáæå ãßãáíôáò. Äåí äïýëåõå. Ðïëåìïýóå. ¸óðåñíå ñýæé êáé áðü ôï ÷ùñÜöé îåðåôÜãïíôáí ãßãáíôåò ðïõ Ýðñåðå íá íéêÞóåé ãéá íá ðÜñåé ôç óïäéÜ… Óôéò Üëëåò äýï äéáíïìÝò ðïõ áêïëïõèïýí ðñïóöÝñïíôáé ÷ùñÜöéá óôïõò «Üêëçñïõò» ôçò ÑÜ÷çò, ôïõ Ðïëõäñüóïõ, ôçò Âßãëáò, ôïõ Áãßïõ Óðõñßäùíá. ÊëÞñï ëáìâÜíïõí êáé ïé ðïëõÜñéèìåò ïéêïãÝíåéåò ôùí ÂëÜ÷ùí, ïé ïðïßåò êÜèå ÷åéìþíá åãêáôÝëåéðáí ôá âïõíÜ êáé Ýöåñíáí ôá æùíôáíÜ ôïõò íá âïóêÞóïõí óôïí êÜìðï. Ïé ÂëÜ÷ïé- íïìÜäåò êôçíïôñüöïé- ìÝ÷ñé ôüôå êáé ãéá ðïëëïýò áéþíåò æïýóáí óôéò ðáñáäïóéáêÝò êùíéêÝò êáëýâåò ôïõò, ðïõ êáôáóêåýáæáí áðü øáèß êáé íåñïêÜëáìá. Ìå ôç äéáíïìÞ áðïêôïýí ôþñá äéêÞ ôïõò ãç. Áðü ðÜíù ôïõò ôá áåñïðëÜíá øÝêáæáí «äçëçôÞñéá» ãéá ôçí êáôáðïëÝìçóç ôùí êïõíïõðéþí, ôçò ìÜóôéãáò ôïõ ðáñáëßìíéïõ êÜìðïõ. Åßíáé áëÞèåéá, üôé ç åëïíïóßá êáé -üðùò ëÝíå ïé ãéáôñïß- ç óõíáêüëïõèç ìåóïãåéáêÞ áíáéìßá èÝñéæå… 73


Ï Ýíáò ìå ôïí Üëëï

Óôç óõíÝ÷åéá, ãßíåôáé ðñïóðÜèåéá ïñãÜíùóçò ôïõ ïäéêïý äéêôýïõ. Äßðëá óôïõò öñåóêïóêáììÝíïõò áðïóôñáããéóôéêïýò áýëáêåò, êáôáóêåõÜæïíôáé êáô` áñ÷Þí ÷ùìÜôéíïé äñüìïé êáé óôç óõíÝ÷åéá, ðÝöôåé ÷áëßêé. Óôçí ðåñéï÷Þ äåí õðÞñ÷å ðïõèåíÜ ðÝôñá. Ìüíï ÷þìá, ðïõ ôï ÷åéìþíá ãéíüôáí ëÜóðç êáé ôï êáëïêáßñé óêüíç. Ãéá ôïõò óõìðáôñéþôåò ìïõ ôï ÷áëßêé Þôáí ðåñßðïõ

74

óõíþíõìï ìå ôïí ðïëéôéóìü. Áêüìç ìåãáëýôåñç ç ÷áñÜ ôùí ðáéäéþí, ðïõ åðéôÝëïõò Ýâñéóêáí ðÝôñåò ãéá ôéò óöåíäüíåò ôïõò. ÌÝ÷ñé ôüôå ó÷çìÜôéæáí ôá «âüëéá» ôïõò áðü îåñáìÝíï ðçëü. Óôï åîïðëéóôéêü ðñüãñáììá ðñþôïò êáé êáëýôåñïò, ï Ãéþñãïò. ÌÜóôïñáò óôç öïýñêá,

áóõíáãþíéóôïò óôéò ðáãßäåò. ¢öèïíá ôá èçñÜìáôá, ðëïýóéï ôï êõíÞãé -êáëéìÜíåò, ìðåêÜôóåò, êïôóýöéá, êõñéáñßíåò, íåñüêïôåò… Ï ìðÜñìðá-×ñÞóôïò ìðïñïýóå ìå ôï ðïäÞëáôï íá öôÜóåé ôþñá ðéï ãñÞãïñá óôï âÜëôï êáé åßôå ìå ôï êáìÜêé, åßôå ìå ôï ðáñáãÜäé íá ôáÀóåé ôçí ïéêïãÝíåéá êáé Üíôå íá ðïõëÞóåé êáé ìåñéêÜ øÜñéá ç ÷Ýëéá. Ï ËÜêçò, êõíçãüò ïëêÞò, ãõñíïýóå êáé áõôüò ìå ôï ðïäÞëáôï üëá ôá ÷ùñéÜ ãéá íá «äþóåé» ôï êõíÞãé. Áãñéüðáðéåò êáé ëïýöåò (öáëáñßäåò). Óêüôùíå üóá ðïõëéÜ Þèåëå Þ ìÜëëïí üóá ìðïñïýóå íá ðïõëÞóåé. ¸ôóé Þôáí óôéò áñ÷Ýò ôçò äåêáåôßáò ôïõ '60 ç æùÞ óôá ÷ùñéÜ ìáò. Êôçíïôñüöïé, ãåùñãïß, øáñÜäåò, êõíçãïß. ¼ëïé Ýäéíáí êáèçìåñéíÜ ôç ìÜ÷ç ãéá ôïí åðéïýóéï. «Ï Ýíáò ìå ôïí Üëëï», ðïõ Ýëåãå ç ìáêáñßôéóóá ç ãéáãéÜ ìïõ. Ôçí ßäéá ðåñßïäï ÷áñÜóóïíôáé íÝïé äñüìïé êáé ðïëëïß ðáëáéïß íôýíïíôáé ìå Üóöáëôï. Ìåôáîý áõôþí, óôçí áíáôïëéêÞ ðëåõñÜ ôçò ðåäéÜäáò, ïé äñüìïé ¢ñôáÊïììÝíï êáé ¢ñôá- Íåï÷þñé êáé óôá äõôéêÜ ¢ñôáÊïñùíçóßá êáé áñãüôåñá ï äñüìïò ôïõ ÐáóÜ. Óõóôçìáôïðïéïýíôáé Ýôóé êáé ôá äñïìïëüãéá ôùí ëåùöïñåßùí. Ôá êÜñá åãêáôáëåßðïíôáé êáé ïé áãùãéÜôåò óéãÜ-óéãÜ åêëåßðïõí. Ïé ñõèìéêÝò ïðëÝò ôùí áëüãùí ðáñá÷ùñïýí ôç èÝóç ôïõò óôïõò âñõ÷çèìïýò ôùí ìç÷áíþí. Åìöáíßæïíôáé êáé ôá ðñþôá ôñáêôÝñ. Ïé «öïñôóÜäåò» üðùò ëåãüôáí. Ï ìðáñìðÜ- Óðýñïò, ðïõ áðü ìéêñü ðáéäß îåëÜêùíå ôéò «ïñóßäåò» ìå ôï áëÝôñé, ÷Üíåé ôç ìÜ÷ç êáé áðïêáìùìÝíïò õðïôÜóóåôáé óôçí ôå÷íïëïãßá. Ï ØáñÞò, ï ÍôïñÞò êáé ìáæß ôïõò åêáôïíôÜäåò Üëëá Üëïãá, äåí åßíáé ÷ñÞóéìá êáé Üñá äåí Ý÷ïõí ðéá ëüãï ýðáñîçò. Ïé æùÝìðïñïé ôá ðñïùèïýí ãéá êïíóÝñâåò óôçí Éôáëßá. Ï äñüìïò öÝñíåé ðéï êïíôÜ ÷ùñéÜ êáé êáôïßêïõò. Ìå âÜóç ôéò ó÷Ýóåéò, áëëÜ êáé ôéò óõìðÜèåéåò


äçìéïõñãïýíôáé éäéáßôåñåò ãåùãñáöéêÝò åíüôçôåò: -Êùóôáêéïß, Ðëçóéïß, ÊéñêéæÜôåò, Êáëüâáôïò. -Ñüêá, ÊáëáìéÜ, ×áëêéÜäåò. -ÑÜ÷ç, Ðïëýäñïóï, Âßãëá, ¢ãéïò Óðõñßäùíáò, ÓôñïããõëÞ. -ÁíÝæá, Êáëïãåñéêü, Ìýôéêáò, Áðüìåñï, ÃáâñéÜ, Êïñùíçóßá. -ÊåñáìÜôåò, Áãßá ÐáñáóêåõÞ, ÐåñÜíèç, Áíèüôïðïò, Íåï÷þñé. Cinema ï ðáñÜäåéóïò Ìå áíïéêôïýò ôïõò äñüìïõò ðéá öôÜíåé êáé ï êéíçìáôïãñÜöïò. Åêåß óôéò áñ÷Ýò ôçò äåêáåôßáò ôïõ `60. Ôá êáöåíåßá ðåñéóôáóéáêÜ ìåôáôñÝðïíôáé óå áßèïõóåò ðñïâïëÞò. ÊÜèå ÐÝìðôç üëï ôï ÷ùñéü îåóçêþíåôáé. ¢íäñåò êáé ãõíáßêåò. Ãéá ôá ðáéäéÜ åßíáé ðáíçãýñé. Óôç ìåãÜëç ïèüíç ðñïâÜëëïíôáé åíßïôå ç ÷ïëéãïõíôéáíÞ

åêäï÷Þ ôçò æùÞò, ìá êõñßùò äáêñýâñåêôåò åëëçíéêÝò ôáéíßåò âãáëìÝíåò áðü ôç… æùÞ. «ÄéáäñáóôéêÜ» öéëì ôçò ìéáò äñá÷ìïýëáò ìå ôïõò èåáôÝò íá óõììåôÝ÷ïõí, Üëëïôå äáêñýæïíôáò êáé óõ÷íÜ åðéäïêéìÜæïíôáò ôïõò êáëïýò êáé áðïäïêéìÜæïíôáò ôïõò êáêïýò. Êáé üôáí ç áãùíßá Ýöôáíå óôï êáôáêüñõöï, áíÜóá äåí áêïõãüôáí. ÌÝ÷ñé ôï `64 ðïõ Ýöõãå, ðñþôç êáé êáëýôåñç ç Åõèáëåßá. Åß÷å êáé «êéíçìáôïãñáöéêü» êáñåêëÜêé, ðïõ Ýðáéñíå ðÜíôá ìáæß ôçò. ¢íáâå ôï ôóéãáñÜêé ôçò êáé áðáéôïýóå áðü üëïõò çóõ÷ßá êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò ðñïâïëÞò. ¼óï ôçí êñáôïýóáí ôá ðüäéá ôçò äåí Ý÷áóå ôáéíßá. ¸öõãå ôï `64 Ý÷ïíôáò üìùò åêðëçñþóåé ôçí ôåëåõôáßá åðéèõìßá ôçò: íá áêïýóåé ôï äß÷ñïíï åããïíü ôçò íá ôçí áðïêáëåß ãéáãéÜ… Ç Åõèáëåßá Þôáí- ëÝíå- óðïõäáßá ãõíáßêá. Áñ÷üíôéóóá. Ôï `36 Üöçóå ôá óáëüíéá ôïõ Øõ÷éêïý êáé áêïëïýèçóå óôç ÑÜ÷ç ôïí óôñáôïäßêç Üíäñá ôçò, Êþóôá ÄñÜêï, ðïõ áðïóôñáôåýèçêå ùò âåíéæåëéêüò áðü ôç “äéêôáôïñßá ÌåôáîÜ”. ¼ôáí óôéò áñ÷Ýò Íïåìâñßïõ ôïõ 1940 áíôßêñéóå íåêñü ôïí Üíäñá ôçò äåí Üíôåîå. ÁõôïóôéãìÞò ôï ìõáëü ôçò ðÝñáóå ôç ëåðôÞ ãñáììÞ ôçò ëïãéêÞò. Áí êáé áðåëðéóôéêÜ ìüíç, ãéá ÷Üñç ôïõ ãéïý ôçò ÁëÝêïõ Ýìåéíå óôï ÷ùñéü. Êáé ôïí Áýãïõóôï ôïõ `43- ôñåéò ìÝñåò ðñéí ôç óöáãÞ óôï ÊïììÝíï- áðÝôñåøå ôïõò Ãåñìáíïýò ðïõ Þèåëáí íá êÜøïõí ôç ÑÜ÷ç. Ìéëïýóå åðôÜ ãëþóóåò êáé ìåôáîý áõôþí ãåñìáíéêÜ…

75


Ç ÷áñÜ ôçò æùÞò

76

Ôéò äåêáåôßåò ôïõ '60 êáé ôïõ '70 ç ðåäéÜäá áíôç÷åß áðü ôá ôñáãïýäéá ôùí åñãáôñéþí. Ôá åñãáôéêÜ ÷Ýñéá ôçò ðåñéï÷Þò äåí öôÜíïõí êáé ïé êáëëéåñãçôÝò áíáæçôïýí ðñïóùðéêü áðü ôá ïñåéíÜ ÷ùñéÜ. Ôç ìïíïêáëëéÝñãåéá ôïõ ñõæéïý ðïõ ãéá ìéá äåêáåôßá êõñéÜñ÷çóå óôïí êÜìðï, áêïëïõèåß ôï óïõóÜìé, ôï âáìâÜêé, ôá öáóüëéá êáé óôç óõíÝ÷åéá ôï êáëáìðüêé, ðïõ ìåôÜ âßáò öôÜíåé óôï ýøïò ôïõ áíèñþðïõ. Ôçí Üíïéîç êáé ôï êáëïêáßñé ïé ãõíáßêåò ïëçìåñßò îýíïõí ìå ôá ôóáðéÜ ôïõò ôï Üãïíï Ýäáöïò ðïõ Üöçóå ðßóù ôïõ ï âÜëôïò. ÁñãÜ ôï öèéíüðùñï ïé áóôñáðÝò ëÜìðïõí ðÜíù áðü ôçí ðåäéÜäá, ôá óýííåöá ñß÷íïõí âñï÷Þ æùíôáíåýïíôáò ôá îåñÜ áõëÜêéá. Åßíáé ç åðï÷Þ ðïõ ïé öëÝâåò ôçò ãçò ãåìßæïõí áßìá… Ç êáôá÷íéÜ óêåðÜæåé ôá ðÜíôá. Óå êÜðïéïõò áõôü äåí áñÝóåé êáèþò ôï âñßóêïõí øõ÷ñü êáé èëéâåñü. Ó` åìÝíá êáé óå ðïëëïýò Üëëïõò ðïõ áó÷ïëïýìáóôáí ìå ôï êõíÞãé áõôüò ï êáéñüò- áõôÞ ç åðï÷Þ- áóêïýóå Ýíôïíç ãïçôåßá êáé ðñïóÝäéäå áôÝëåéùôï ìõóôÞñéï. ÈõìÜìáé óáí ôþñá ôá óêéåñÜ áíá÷þìáôá ìå ôéò öôÝñåò êáé ôá ãáúäïõñÜãêáèá, üðïõ öþëéáæáí ìðåêÜôóåò êáé ïñôýêéá. Êáé ðáñÜ ìÝóá óôá ðëçììõñéóìÝíá ÷ùñÜöéá áãñéüðáðéåò êáé êáëéìÜíåò. Ëßãï ðñéí ôï èÜìðùìá ïé áãñéüðáðéåò ðåñíþíôáò áðü ôéò ñåìáôéÝò ôïõ Ìáõñïâïõíßïõ îå÷ýíïíôáí óôá êáëáìðïêï÷þñáöá. Ï ÌïõóÜò ãéíüôáí ðåäßï âïëÞò. ÌåôÜ áðü êÜèå íôïõöåêéÜ áðáíôïýóå ç ÷ïñùäßá ôùí ôóáêáëéþí. Ï êáèÝíáò åß÷å ôç äéêÞ ôïõ èÝóç óôïí áðÝñáíôï êõíçãüôïðï. Åìåßò, ç ðáñÝá ìïõ, óôï ëéâÜäé. Óôï ðáëéü ãÞðåäï ï Ãéþñãïò, êáé ðáñáêÜôù ï ÈùìÜò. Óôï Üëëï êïììÜôé åãþ êáé ï Üëëïò ï Ãéþñãïò. Áí åß÷å êáé öåããÜñé, ôï êõíÞãé äéáñêïýóå ùò ôá ìåóÜíõ÷ôá.

Ïé óïäåéÝò óõëëÝãïíôáé óõóôçìáôéêÜ ôïí ÈåñéóôÞ (Éïýíéïò) êáé ôïí ÁëùíÜñç (Éïýëéï) ãßíåôáé ôï áëþíé. Ðáëáéüôåñá ìå æþá êáé ôþñá ìå ôéò ìç÷áíÝò. «Ðáôüæåò» ëåãüíôïõóáí êáé Ýðáéñíáí êßíçóç ìÝóù éìÜíôùí áðü ôñáêôÝñ. Óôéò áñ÷Ýò ôçò äåêáåôßáò ôïõ `70 êáëëéåñãåßôáé óõóôçìáôéêÜ âáìâÜêé. Ðñïóïäïöüñá êáëëéÝñãåéá, áëëÜ äýóêïëç. Ôá öõôÜ åõðáèÞ óôï áöéëüîåíï ðåñéâÜëëïí áðáéôïýí ðïëëÜ ñáíôßóìáôá. Ôá öõôïöÜñìáêá ôçò åðï÷Þò ðñïóôÜôåõóáí ôç ãåùñãßá, áëëÜ …áöÜíéóáí Ôïõò ãåùñãïýò. Óôá ìÝóá ôçò äåêáåôßáò ôïõ '70 áêïëïõèåß áíáäéÜñèñùóç ôùí êáëëéåñãåéþí. Öõôåýïíôáé ÷éëéÜäåò óôñÝììáôá ðïñôïêáëéþí. ÌðáîÝäåò ðáíôïý. ÅðéôÝëïõò, êõêëïöïñåß ÷ñÞìá êáé ç ïéêïíïìßá áíáðôýóóåôáé. ÅéóñÝåé êáé ôï óõíÜëëáãìá ôùí ìåôáíáóôþí, ïé ïðïßïé Þäç áðü ôá ðñþôá ÷ñüíéá ôçò ìåôáíÜóôåõóçò ìåôñïýí ôéò ìÝñåò ãéá íá ãõñßóïõí óôïí ôüðï ôïõò. ÌåãÜëç ç íïóôáëãßá ãéá ï,ôéäÞðïôå åëëçíéêü. Ï ÌðÜñìðá ÌÞôóïò èÝëåé íá óôåßëåé Ýíá ôóéãÜñï «ÊáñÝëéá» óôï ãéï ôïõ Áðïóôüëç óôç Ãåñìáíßá êáé äéáðëçêôßæåôáé ìå ôïí ôá÷õäñüìï, ðïõ áñíåßôáé íá ðáñáëÜâåé ôï öÜêåëï! Ìå óôåñÞóåéò, êáêïõ÷ßåò êáé äïõëåéÜ ïé Áñôéíïß ïñãáíþíïõí ôç æùÞ ôïõò, öôéÜ÷íïõí ôá óðßôéá ôïõò. ¼ëá ôñéãýñù áëëÜæïõí… Ðåñß ôá ôÝëç ôïõ `70 ìá êõñßùò óôç äåêáåôßá ôïõ `80, ç ôïðéêÞ ïéêïíïìßá áíáðôýóóåôáé ìå ãïñãïýò ñõèìïýò êáé ïé áãñüôåò- åðéôÝëïõò- áíáðíÝïõí.


Éäñþôáò êáé áßìá

Ç ¢ñôá ôùí “Üëëùí” Ìå ôç ìáôéÜ ôïõ Ðïõêåñâßë

¼ìùò ç ãç äå ÷áñßæåé. Ìüíï äáíåßæåé. Êáé ç áãïñÜ, ç áäçöÜãïò áãïñÜ ðïõ ôñÝöåôáé ìå áíèñþðéíåò óÜñêåò, êáéñïöõëáêôåß. Ç ôå÷íïëïãéêÞ êáé áíèñþðéíç ìåôÜëëáîç ðïõ áðÝóðáóå ôïõò áãñüôåò áðü ôçí ðáôñïðáñÜäïôç ðáñáãùãÞ êáé ôïõò åíóùìÜôùóå óôïí ãéãÜíôéï ìç÷áíéóìü ôçò åõñùðáúêÞò ãåùñãéêÞò âéïìç÷áíßáò, ç Ýëëåéøç å ð é÷å é ñ ç ì á ô é ê Þ ò ó ô ñ á ô çã é ê Þ ò êá é ô ï ðé êþ í õðïóôçñéêôéêþí äïìþí Ý÷åé óáí óõíÝðåéá ôçí áíåðáñêÞ áîéïðïßçóç ôùí åîáéñåôéêÞò ðïéüôçôáò ôïðéêþí ðñþôùí õëþí. ÌÝóá óå ìéóü áéþíá, ç ãåùñãßá ôçò ðåñéï÷Þò áí êáé Ýêáíå ôåñÜóôéá âÞìáôá êáé ôÜéóå ìðüëéêá óôüìáôá, Üöçóå ôïõò áãñüôåò óôï Ýëåïò ôçò ôý÷çò êáé ôùí êáéñþí. Ìéá ÷ïýöôá ãéãÜíôéåò åðé÷åéñÞóåéò åðÝâáëáí ôç óõãêÝíôñùóç êáé ôïí Ýëåã÷ï ôçò ðáñáãùãÞò êáé ôçò äéáíïìÞò ôñïößìùí. Êáé Ýôóé, ìéá íÝá öåïõäáñ÷ßá «ìåôÝôñåøå ôïõò áãñüôåò óå äïõëïðÜñïéêïõò óôçí ßäéá ôïõò ôç ãç». ¼ðùò áêñéâþò óõíÝâáéíå Ýùò êáé ôéò áñ÷Ýò ôïõ ðñïçãïýìåíïõ áéþíá. Áõôïß ðïõ èá ôïõò Üîéæå íá Þôáí ïé ðñþôïé, Ý÷ïõí êáôáíôÞóåé ïé Ýó÷áôïé, óôï êáèçìåñéíü ôïõò óöé÷ôáãêÜëéáóìá ìå ôç öýóç ãéá íá åîáóöáëßóïõí óôçí áíèñùðüôçôá ôç æùÞ. Êáé ãé` áõôü åßíáé ïñãéóìÝíïé…

ÄéåéóäõôéêÞ ç ìáôéÜ êáé áðüëõôá êáôáôïðéóôéêÞ ç ðåñéãñáöÞ ôïõ Ö. Ðïõêåâßë ãéá ôéò áñ÷Ýò ôïõ 19ïõ áéþíá. Ï ÃÜëëïò äéðëùìÜôçò ãéáôñüò, éóôïñéêüò êáé öéëÝëëçíáò, ôáîßäåøå óôçí ÅëëÜäá êáé âåâáßùò óôçí ¹ðåéñï êáé êáôÝãñáøå ôéò ôáîéäéùôéêÝò åìðåéñßåò, åíôõðþóåéò êáé ðáñáôçñÞóåéò ôïõ áðü ôçí ðáñáìïíÞ ôïõ óôçí ðñïåðáíáóôáôéêÞ ÅëëÜäá óå ìéá óåéñÜ âéâëßùí. Ôá Ýñãá áõôÜ åêäüèçêáí óôçí Åõñþðç, ãíþñéóáí ìåãÜëç êõêëïöïñßá êáé ôüíùóáí ôá öéëåëëçíéêÜ áéóèÞìáôá ôùí Åõñùðáßùí. Óôá âéâëßá ôïõ ï Ðïõêåâßë ðåñéãñÜöåé éóôïñéêÜ óôïé÷åßá, Þèç êáé Ýèéìá ôùí ÅëëÞíùí, ôéò óõíèÞêåò æùÞò ôïõò êáé ôçí êáôáðßåóç êáé ôá äåéíÜ ôïõò áðü ôïõò Ôïýñêïõò. Ï ðëçèõóìüò ôïõ âïúâïäÜôïõ ôçò ¢ñôáò, áñéèìåß óõíïëéêÜ ðåñß ôéò 15 ÷éëéÜäåò áíèñþðïõò. Åî áõôþí, ìüíï ïé ï÷ôáêüóéïé åßíáé Ìùáìåèáíïß êáé Üëëïé ÷ßëéïé Åâñáßïé. Áõôü óçìáßíåé, ðùò óôï äéáìÝñéóìá ôçò ¢ñôáò, üðùò êáé óô' Üëëá ìÝñç ôçò ÅëëÜäáò, üðïõ ç åëåõèåñßá åßíáé ðáëéÜ êáé ç ôõñáííßá ôùñéíÞ, ïé êáôáðéåæüìåíïé áðïôåëïýí ôçí ðëåéïøçößá áðÝíáíôé ó' áõôïýò ðïõ êõñéáñ÷ïýí. Ðåñéäéáâáßíïíôáò ôçí ¹ðåéñï ãýñù óôï 1815 ï Ðïõêåâßë åíôõðùóéáóìÝíïò ãñÜöåé: «¸ôóé, ôüóï áðü ôá áñ÷áéïëïãéêÜ åõñÞìáôá ðïõ õðÜñ÷ïõí óôçí åðéöÜíåéá ôçò ãçò, üóï êáé áðü êåßíá ðïõ âñßóêïíôáé óôá óðëÜ÷íá ôçò, áíáãíùñßæïõìå üôé ç ¢ñôá êáôïéêÞèçêå áðü Ýíáí ëáü áíþôåñï óôéò ôÝ÷íåò áíÜìåóá óôïõò ¸ëëçíåò ôçò åðï÷Þò ôùí Êïìíçíþí êáé ôùí Ðáëáéïëüãùí». Ï ïîõäåñêÞò ÃÜëëïò áíôéëáìâÜíåôáé êáé èÝôåé åììÝóùò ôï ñüëï ôçò åêêëçóßáò óôçí ðåñßïäï ôçò Ôïõñêïêñáôßáò:

77


«ÌåôÜ ôçí êáôÜëçøç áõôÞò ôçò ðüëçò áðü ôïõò Ôïýñêïõò, óôá 1449 óôéò 24 Ìáñôßïõ, ç Ìçôñüðïëç ôçò ¢ñôáò Ýäùóå ôï óÞìá ôçò áðïóêßñôçóçò áðü ôçí ïñèüäïîç ðßóôç ìå ôï ðñüóùðï ôïõ Áñ÷éåðéóêüðïõ ôçò Æá÷áñßá ÃåñãÜíïõ. Ìå ôçí êáèáßñåóç áõôïý ôïõ áñ÷éåðéóêüðïõ, ç áñ÷éåðéóêïðÞ Üíèéóå êáé ðÜëé êáé óõãêáôáëåãüôáí áíÜìåóá óôéò áñ÷éåðéóêïðÝò ôçò Ñïãïýò, ôçò Âüíéôóáò, ôïõ Á÷åëþïõ, ðïõ ç Ýäñá ôçò Þôáí

78

ôï Áããåëüêáóôñï êáé ï Áåôüò, ðüëç ôçò Áêáñíáíßáò. '¼ìùò, ïé äõóôõ÷ßåò êáé óõìöïñÝò, ðïõ áêïëïýèçóáí, êáôÝóôñåøáí áõôÝò ôéò åðéóêïðÝò, ðïõ ôþñá åßíáé ôïðéêÝò åðéóêïðÝò, áëëÜ ç åêêëçóßá, ðïõ óðÜíéá áðïìáêñýíåé ôï âëÝììá ôçò áðü ôá åðßãåéá áãáèÜ, îáíÜñðáîå ôéò ðáñï÷Ýò ôùí åéóïäçìÜôùí ôïõò êáé ï Ìçôñïðïëßôçò ¢ñôáò áðïëáìâÜíåé ì' áõôüí ôïí ôñüðï Ýíá åôÞóéï åéóüäçìá, ðïõ îåðåñíÜåé ôá 40.060 öñÜãêá, ðñÜãìá ðïõ ðÝôõ÷å ÷Üñç óôï ó÷åôéêü ðñïíïìéáêü öéñìÜíé ðïõ ôïõ åß÷å ðáñá÷ùñçèåß». ÓçìáíôéêÞ åßíáé ç ìáñôõñßá ôïõ êáé ãéá ôïí ðëçèõóìü, ôçí áíèñùðïãåùãñáößá ôçò ðüëçò êáé ôç óýíèåóç ôïõ ðëçèõóìïý: «Ç ¢ñôá, óôçí êáôÜóôáóç ðïõ âñßóêåôáé óÞìåñá, Ý÷åé Ýíá áíÜêôïñï ôïõ Âåæßñç, ìéá ðñïîåíéêÞ êáôïéêßá, ÷ôéóìÝíç ìå ÷ñÞìáôá ôçò Ãáëëßáò, ðïõ ùóôüóï, áìöéóâçôåßôáé ç êõñéüôçôÜ ôçò áðü ôüôå ðïõ äåí ìðïñåß íá äéåêäéêÞóåé ôá äéêáéþìáôÜ ôçò ç Ãáëëßá, ðáñÜ ìüíï ìå ôç äéêáéïóýíç. ÁíåîÜñôçôá áðü áõôÝò ôéò ïéêïäïìÝò, ðïõ âñßóêïíôáé óôçí ðñþôç ãñáììÞ, ðáñáôçñïýìå áêüìá ìÝóá óôçí ðüëç ôçí Áñ÷éåðéóêïðÞ, åßêïóé Ýîé åëëçíéêÝò åêêëçóßåò, åðôÜ åâñáúêÝò óõíáãùãÝò êáé ðÝíôå ôæáìéÜ. ¼ëá áõôÜ, íïìßæù, åßíáé áñêåôÜ íá äþóïõí ôï ðëáßóéï ìéáò ìåãÜëçò ðüëçò. Êáé üìùò ìÝôñçóáí åêåß ì üëé ò åö ô Ü ÷ é ë é Üä å ò ¸ ë ë çí å ò , ï ÷ ô á êü ó é ï õ ò Ìùáìåèáíïýò êáé ðåñßðïõ ÷ßëéïõò Åâñáßïõò, ðïõ ïé ðåñéóóüôåñïß ôïõò êáôÜãïíôáé áðü ôçí Áðïõëßá êáé ôçí Êáëáâñßá ôçò Éôáëßáò. Áõôüò Þôáí ï ðëçèõóìüò ôçò, üôáí îÝóðáóå ç ðáíïýêëá, ôïí ÌÜéï ôïõ 1816». Ç ðáíïýêëá ôïõ 1816 ðñïêÜëåóå ÷éëéÜäåò èáíÜôïõò êáé åðéóþñåõóå ìåãÜëá äåéíÜ óôïõò êáôïßêïõò ôçò ¢ñôáò. ¸ëåéðå ôï øùìß êáé ôï íåñü, åíþ åðéêñáôïýóå áíáñ÷ßá ìïëïíüôé ïé áñ÷Ýò áðÝêñõðôáí ôçí áëÞèåéá: «Ç áññþóôéá, ðïõ èÝñéæå Þäç äåêáðÝíôå ìå åßêïóé Üôïìá êÜèå ìÝñá, åêäçëþèçêå ðéá êáé ïé áñìüäéïé áðïöÜóéóáí íá ôï ðïõí óôïí ëáü. ÊÜèå åëðßäá åß÷å ÷áèåß. ¸íá ìÝñïò


ôïõ ðëçèõóìïý åß÷å áðïóõñèåß óôï âïõíü ôçò Ðáíáãßáò, üðïõ Ý÷ôéóáí êáëýâåò. Äõï ìÞíåò áñãüôåñá ìÜèáìå áðü Ýíá ãñÜììá ôïõ Áñ÷éåðéóêüðïõ Ðïñöýñéïõ, ðïõ åß÷å êáôáöýãåé óôï Âñá÷þñé ôçò Áéôùëßáò, üôé äõï ÷éëéÜäåò ôñéáêüóéåò øõ÷Ýò åß÷áí ðåèÜíåé áðü ôçí åðéäçìßá... Ôçí Üíïéîç ôïõ 1817 åß÷áí åðéæÞóåé ôá äýï ôñßôá ôïõ ðëçèõóìïý». Ïé Áñôéíïß, Üíèñùðïé äçìéïõñãéêïß êáé åðßìïíïé äåí ôï Ýâáëáí êÜôù. ÐñïóðÜèçóáí íá îáíá÷ôßóïõí ôçí ðüëç ôïõò êáé íá îáíáóôÞóïõí ôç æùÞ ôïõò. Ç ðñïóðÜèåéá ãñÞãïñá áðÝöåñå åíôõðùóéáêÜ áðïôåëÝóìáôá. Ôï åðéóçìáßíåé ï Ðïõêåâßë: «Åßíáé áëÞèåéá, üôé ç ¢ñôá, áí êáé êáôáóôñáììÝíç áðü ôçí ðáíïýêëá, ðïõ êñÜôçóå ðåñéóóüôåñï áðü äåêáï÷ôþ ìÞíåò, îáíáãåííÞèçêå áðü ôéò óôÜ÷ôåò ôçò. Ç ïìïñöéÜ ôïõ ïõñáíïý ôçò, ç ãëõêéÜ ôçò èåñìïêñáóßá ãñÞãïñá ðñïóÝëêõóáí íÝïõò áíèñþðïõò, íÝïõò êáôïßêïõò. Ç öýóç óå ðñïóêáëåß íá óôåñéþóåéò óôéò ü÷èåò ôïõ 'ÉíÜ÷ïõ. ÓõóôÜäåò áðü ðïñôïêáëéÝò, ëåìïíéÝò, åëéÝò êáé üëá ôá äÝíôñá äßíïõí ïëïæþíôáíç ôçí åéêüíá ôçò ÷þñáò ôùí Åóðåñßäùí. ÊÞðïé, ðïõ ðïôßæïíôáé áðü ðïëõÜñéèìá ñõÜêéá, ðñïóöÝñïõí ôá öñïýôá ôïõò êáé äéÜöïñá ëá÷áíéêÜ. Ïé êÜôïéêïé ðñïóðïñßæïíôáé ü÷é ìüíï ôá áíáãêáßá ãéá íá êáëýøïõí ôéò ïéêïíïìéêÝò ôïõò áíÜãêåò, áëëÜ ðáñÜãïõí ïëüêëçñïõò èçóáõñïýò, ðïõ äéáôßèåíôáé ó' üëç ôç íüôéá ¹ðåéñï. Óôï äñüìï ãéá ôá ÃéÜííéíá äåí óõíáíôïýìå ðáñÜ ìüíï êáñáâÜíéá öïñôùìÝíá ìå êáñðïýò, öñïýôá êáé ëá÷áíéêÜ, ðïõ ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôï ÊÜæé ôçò ¢ñôáò. Ç ðáñáãùãÞ êáé ç áöèïíßá ôïõò åßíáé ôüóï óçìáíôéêÞ, ðïõ ìüíï óôá äéüäéá ôùí ÐÝíôå Ðçãáäéþí åéóðñÜôôïíôáé ôñéÜíôá âáëÜíôéá ôï ÷ñüíï áðü ôç äéáìåôáêüìéóç áõôþí ôùí ðñïúüíôùí. Ôï êáôþôåñï äéêáßùìá äéïäßùí åßíáé äõï ðáñÜäåò ôï öüñôùìá - äçëáäÞ ðïóüôçôá ðïõ Ý÷åé ôï âÜñïò ðïõ ìðïñåß íá ìåôáöÝñåé Ýíá æþï. ÌÝóá ó' áõôÞí ôçí áöèïíßá ï áÝñáò ãßíåôáé ëéãüôåñï íïóçñüò

79


áðü Üëëïôå, ãéáôß Ý÷ïõí ãßíåé óçìáíôéêÝò áðïîçñÜíóåéò åëþí ôçò ÓôñÝâéíáò. Êé Ýôóé ïé êÜôïéêïé ðñïöõëÜóóïíôáé áðü ôïõò ðåñéïäéêïýò ðõñåôïýò, ðïõ ôïõò âáóÜíéæáí Üëëïôå».

80

ÔÝëïò, åîáéñåôéêÞ åßíáé ç ðåñéãñáöÞ ôïõ ÃÜëëïõ öéëÝëëçíá ãéá ôçí ïñåéíÞ ¢ñôá êáé ôïí Áìâñáêéêü. Õðåíèõìßæïíôáò ìõèïëïãéêÜ óôïé÷åßá ðåñß ôçò êáôáãùãÞò ôùí ÁèáìÜíùí ðïõ åêäéþ÷èçêáí áðü ôïõò Ëáðßèåò áíáöÝñåé: «Ç Áèáìáíßá óôçí ïðïßá ðåñéëáìâÜíïíôáé ôá ÔæïõìÝñêá êáé ï Ñáäïâßóôé, äåí åßíáé åêåßíç ðïõ ï ¼ìçñïò ôïðïèåôåß óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ âïõíïý ¼óóá. Åßíáé ç Áèáìáíßá ðïõ áíáöÝñåé ï Ðáõóáíßáò, ï Ðïëýâéïò, ï ÊïñíÞëéïò ÍÝðïò êáé ï Ôßôïò Ëßâéïò. Ï ðñþôïò áðü ôïõò ðéï ðÜíù óõããñáöåßò áíáöÝñåé üôé ìåôÜ ôïí èÜíáôï ôïõ Ëåýêùíá, ï ÁèÜìáò, íïìßæïíôáò üôé ï ãéïò ôïõ Öñßîïò Þôáí ðåèáìÝíïò, êáé ìéá êáé äåí åß÷å Üëëá ðáéäéÜ, õéïèÝôçóå ôïõò åããïíïýò ôïõ, ôïí Áëßáñôï êáé ôïí Êüñùíï. ÌåôÜ áð' áõôü, ìáò ðëçñïöïñåß ï Áðïëëüäùñïò, ßäñõóå Ýíá êñÜôïò áíÜìåóá óôçí ¹ðåéñï êáé ôç Èåóóáëßá, ðïõ ôï ïíüìáóå Áèáìáíßá. Ç ðëåõñÜ áõôÞ óõíüñåõå ìå ôçí Äïëïðßá, ðïõ êé áõôÞ ãåéôüíåõå ìå ôïõò ËéíéÜíåò êáé ôïõò Ðåññáéâïýò, ðïõ êáôïéêïýóáí êïíôÜ óôçí øõ÷ñÞ Äùäþíç. Óôá áíáôïëéêÜ óõíüñåõå ìå ôïõò ÁðåñÜíôåò, óôá íüôéá ìå ôçí ðáñáëßá ôïõ ÊÝíôñïõ ôïõ Áìâñáêéêïý. Ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò áõôïý ôïõ äéáìåñßóìáôïò åßíáé ôï ðéï ïñåéíü êáé áðñüóéôï óôç íüôéá ¹ðåéñï êáé ôï ëéãüôåñï êáëëéåñãÞóéìï êáé êáôïéêçìÝíï. Äõï øçëÜ âïõíÜ, ðïõ ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò ôïõ ÷ñüíïõ åßíáé öïñôùìÝíá ìå ÷éüíéá, ôá ¢ãíáíôá êáé ôá ÔæïõìÝñêá, õøþíïíôáé óôï êÝíôñï ôçò Áèáìáíßáò êáé áöïý áãêáëéÜóïõí ôïí 'ºíá÷ï, äéáêëáäßæïíôáé êáé îáíáóõíäÝïíôáé ìå ôéò õøçëÝò êïñõöÝò ôçò Ðßíäïõ ìå åíäéÜìåóåò ôéò ïñïóåéñÝò ôïõ ÌðÜñóéïõ êáé ôçò

Êáêáñäßôóáò, ðïõ ó÷çìáôßæïõí ôçí êïéëÜäá ôïõ Á÷åëþïõ. Ó' áõôÞ ôçí ïñïèåôéêÞ ãñáììÞ ðáñáôçñïýìå ìéá ðüëç ìå ß÷íç êõêëþðåéùí ïéêïäïìçìÜôùí, ðïõ âñßóêåôáé áíÜìåóá óôï ÷ùñéü ÓåñâéáíÜ êáé óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò, êáé ðéèáíüí íá åßíáé ç áñ÷áßá Ôåôñáöõëëßá, ç ðéï âüñåéá ðüëç áðü ôçí ðëåõñÜ ôçò Ðåññáéâßáò. ÔñéóÞìéóç ëåýãåò áðü ôá ÓåñâéáíÜ âñßóêïõìå ôï Âåëåôæéêü, ó÷åäüí ðáñÜëëçëá ìå ôá ÌïõëéáíÜ, ÷ùñéü ãéá ôï ïðïßï ìßëçóá óôï ðñïçãïýìåíï êåöÜëáéï. ÄåîéÜ êáé ìÝóá óôï âïõíü õðÜñ÷åé ìéá áêñüðïëç, Ýíá öñïýñéï, ìå êõêëþðåéá äïìÞ. ÁõôÞ ç áêñüðïëç áíÞêåé óôçí Áèáìáíßá, áí êáé ôá íåñÜ ôçò, êáèþò ÷ýíïíôáé óôïí '¢ñá÷èï, öáßíåôáé íá ôçí åíôÜóóïõí óôçí Ðáñùñåßá. Áð' ü,ôé ãíùñßæïõìå ç åèíüôçôá áõôÞ êáôïéêïýóå ìüíï óå ÷ùñéÜ êáé äåí Ý÷ôéóå ðïôÝ êáíÝíá ðüëéóìá. Ôñåéò ëåýãåò íüôéá ôïõ Âáëåôæéêïý êáé áöïý ðåñÜóïõìå ðïëëïýò êáôáññÜ÷ôåò, ðïõ ÷ýíïíôáé óôïí 'ºíá÷ï, öôÜíïõìå óôï ìïíïðÜôé ðïõ


ïäçãåß óôïí ìåãÜëï äñüìï áðü ôá ÃéÜííéíá óôçí '¢ñôá êáé âáäßæïíôáò êáôÜ ìÞêïò ìéáò ëßìíçò, óôçí ïðïßá áöèïíïýí ïé êáñáâßäåò, öôÜíïõìå óôç Èåïäþñéá, Ðñùôåýïõóá ôçò ðåñéï÷Þò ôïõ Ñáäïâéóôéïý, ôñåéò þñåò ìáêñéÜ áðü ôïí 'ºíá÷ï êáé ðÝíôå áðü ôïõò ÊïõìôóÜäåò. ÔÝëïò, ôñåéò ëåýãåò íüôéá ôïõ ìïíïðáôéïý, ðïõ ÷ñçóéìåýåé óáí âÜóç ãéá ôéò ÝñåõíÝò ìïõ, ðåñíÜìå óôï ÐÝôá, Ýíá ÷ùñéü ÷ôéóìÝíï áðÝíáíôé áðü ôçí ¢ñôá, óôç äåîéÜ ü÷èç ôïõ ðïôáìïý. Óôçí ü÷èç ôïõ âëÝðïõìå ôá ëåßøáíá ôïõ íáïý ôïõ Áêñáßïõ Äéüò, áíáêáéíéóìÝíï ìå ôïýâëá áðü ôïõò Ñùìáßïõò êáé ðïõ óôïí êáéñü ôçò äõíáóôåßáò ôùí Êïìíçíþí ìåôáôñÜðçêå óå ÷ñéóôéáíéêü íáü áöéåñùìÝíï óôïí ¢ãéï Êùíóôáíôßíï ÁõôÞ åßíáé óõíïðôéêÜ ç Ðåñéï÷Þ ôçò Áèáìáíßáò, ðïõ óÞìåñá ïíïìÜæåôáé ÔåôìÝæ, êáé âñßóêåôáé óôç äåîéÜ ü÷èç ôïõ 'Éíá÷ïõ».

ÖõóéïëÜôñçò ï Ðïõêåâßë åðéóêÝðôåôáé êáé ôïí Áìâñáêéêü êáé êÜíåé ëüãï ãéá åõ÷Üñéóôç öýóç, ôïðßá ÃåìÜôá ïìïñöéÜ êáé áñìïíßá ðïõ êïóìïýí ôç ÈáëÜóóéá ëßìíç, ãïçôåõôéêÝò ðáñáëßåò óôïëéóìÝíåò ìå äÜóç êáé øáñüôïðïõò ìå Üöèïíá øÜñéá êáé üóôñáêá. ÌéëÜåé ãéá ôï Öéëüêáóôñï ðïõ âñßóêåôáé óôïõò øáñüôïðïõò ôçò Ëïãáñïýò êáé öôÜíåé óôç Óáëáþñá: «Óå ìéêñÞ áðüóôáóç áðü êåé âñßóêïõìå ôç ÓáëáãïñÜ, ðïõ åßíáé ÷åñóüíçóïò ðïõ ôç óõíäÝåé ìå ôçí îçñÜ Ýíáò ëéèüóôñùôïò äñüìïò ðïõ ðåñíÜåé ðÜíù áðü ãÝöõñåò ìå êáìÜñåò. Áõôü ôï ìÝñïò åßíáé Þ êýñéá óêÜëá ôçò Çðåßñïõ óôïí Áìâñáêéêü êüëðï. Åêåß âñßóêïõìå Ýíá óáñÜé, ôåëùíåßá, ìáãáæéÜ êáé ìåñéêÝò êáëýâåò, ðïõ ìÝóá ôïõò ìáñáæþíïõí êáôÜëïéðá ïéêïãåíåéþí áðü ôá Áêñïêåñáýíéá ôçò ×åéìÜññáò, ðïõ ç ôõñáííßá ìåôÝöåñå êáé ðÝôáîå åäþ. Óôçí ïñåéíÞ Ðåñéï÷Þ óõíáíôÜìå ìåñéêÝò áãñéåëéÝò êáé êáíÝíá ß÷íïò ðïõ íá äåß÷íåé üôé ï ôüðïò áõôüò êáôïéêÞèçêå êÜðïôå, áðü ôçí áñ÷áéüôçôá ìÝ÷ñé óÞìåñá. ÁõôÞ ç ðëåõñÜ äåí Ý÷åé áîßá ãéá Ýíáí áñ÷áéïëüãï. Èá ìåßíåé üìùò îáêïõóôÞ, ãéá ìåãÜëï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá, ãéá ôéò öñéêáëåüôçôåò ôïõ óáôñÜðç ôùí Éùáííßíùí, üôáí áéìáôïêýëçóå ôçí ¹ðåéñï, óöÜæïíôáò ôïõò ÐñåâåæÜíïõò. ÁðÝíáíôé áðü ôç ÓáëáãïñÜ áíïßãåôáé ìðñïóôÜ ìáò Ýíá áñ÷éðÝëáãïò, ãéá ôï ïðïßï ïé áñ÷áßïé äåí êÜíïõí êáìéÜ áíáöïñÜ. áí êáé ó' áõôü õðÜñ÷ïõí ôÝóóåñá îåñïíÞóéá. Ìüíï ôï íçóß ÐåèáìÝíïò êáôïéêåßôáé óÞìåñá êáé êáëëéåñãåßôáé áðü ìåñéêïýò êïëÞãïõò ôïõ ÔÜãìáôïò ôïõ Áãßïõ Âáóéëåßïõ, ðïõ Ý÷ïõí åêåß Ýíá ðáñåêêëÞóé êáé ôá êåëéÜ ôïõò. ÁëëÜ ôá íçóéÜ áõôÜ áãíïÞèçêáí ðÜíôïôå. Ïé öõóéïäßöåò, üìùò, ôçò áñ÷áéüôçôáò èá áãíïïýóáí, Üñáãå, üôé õðÜñ÷ïõí óôï îåñïíÞóé ôïõ Êüñáêá ðåôñÝëáéï êáé óôåñåïðïéçìÝíá áóöáëôþäç, áõôïß ðïõ äåí áðïóéþðçóáí Üëëåò, ëéãüôåñï óçìáíôéêÝò, ëåðôïìÝñåéåò ôçò êëáóóéêÞò ãçò; Óå ìéêñÞ áðüóôáóç

81


82

áðü ôç ÓáëáãïñÜ, ç ÈÜëáóóá áíåâáßíåé óôá âüñåéïäõôéêÜ, ðñïò ôçí Áìâñáêßá. óå âÜèïò ôùí äÝêá ìéëßùí. ÌÝóá ó' áõôÞ ôçí Ðåñéï÷Þ âñßóêïõìå, ðÝíôå ìßëéá áðü ôç ÓáëáãïñÜ, ôçí åêâïëÞ ôïõ ÁñÜ÷èïõ êáé ôïõò øáñüôïðïõò ðïõ ïíïìÜæïíôáé ÌÜæùìá, Êüöôñá, Ôóïõêáëéü ÔóÝðåëé êáé Ãñßâï. ÁõôÜ ôá ìÝñç åßíáé ìåãÜëåò áðïèÞêåò øáñéþí. Ôá åôÞóéá ÝóïäÜ ôïõò áíÝñ÷ïíôáé óå äéáêüóéá ðïõãéÜ Þ åêáôü ÷éëéÜäåò ðéÜóôñá. ÁõôÜ ôá ðÝíôå ìÝñç ôïõ êüëðïõ ôçò ÐñÝâåæáò åíïéêéÜæïíôáé ôþñá ìå ôï ðïóü ôùí ïãäüíôá ÷éëéÜäùí ðéÜóôñùí, ðïõ äéðëáóéÜæåôáé áðü· ôçí ðïýëçóç ôùí ðáóôþí øáñéþí êáé ôïõ áõãïôÜñá÷ïõ, ðïõ ôï ðïõëïýóáí óôçí ÁíáôïëÞ êáé óôçí ÁäñéáôéêÞ. ÁõôÞ, ëïéðüí, åßíáé ç ðåñéöÝñåéá, ïé ðáñáëßåò, ïé âÜëôïé êáé ôá ðñïúüíôá áõôïý ôïõ êüëðïõ». ÔÝëïò, åîáéñåôéêÜ ÷ñÞóéìç ãéá ôéò ðïóüôçôåò, ôá åßäç ôùí øáñéþí, ôïí ôñüðï áëéåßáò, áëëÜ êáé êõíçãéïý, åßíáé ç ìáñôõñßá ôïõ ÃÜëëïõ äéðëùìÜôç: «Ïé øáñÜäåò ìüëéò ðõêíþóïõí ôá óêïôÜäéá, êñåìïýí öáíÜñéá óôçí ðñþñá ôçò âÜñêáò ôïõò ãéá íá ðñïóåëêýóïõí ôá øÜñéá êáé ÷ýíïõí ìåñéêÝò óôáãüíåò ëÜäé óôçí åðéöÜíåéá ôçò èÜëáóóáò ãéá íá ôá äéáêñßíïõí. Êáé ìüëéò óõãêåíôñùèïýí ôá øÜñéá ãýñù ôïõò, ôá êáìáêþíïõí ìå Ýíá èáõìÜóéï ôñüðï ìå ôá ìáêñéÜ ôïõò êáìÜêéá, ðïõ ìïéÜæïõí óáí ôñßáéíåò. Áõôü, üìùò, ôï åßäïò øáñÝìáôïò Ý÷åé ðïëý ìéêñÞ äéÜñêåéá êáé ãßíåôáé ìüíïí üôáí óôç èÜëáóóá åðéêñáôåß çñåìßá. Óôéò äýï ç þñá ìåôÜ ôá ìåóÜíõ÷ôá áñ÷ßæïõìå íá íéþèïõìå ôç ìõñùìÝíç èáëÜóóéá áýñá íá óçêþíåôáé, íá óôáìáôÜ êáé íá îáíáäõíáìþíåé ìå óýíôïìá öõóÞìáôá, ìÝ÷ñé ôç óôéãìÞ ðïõ óêÜæåé ç áõãÞ êáé áíáããÝëëåé ôçí áíáôïëÞ ôïõ Þëéïõ. Ìå áõôÜ ôá óçìÜäéá ôïõ ïõñáíïý, óçêþíåôáé êáé ðÜëé ç èáëÜóóéá áýñá êáé ïäçãåß ôïõò óôïëßóêïõò ôùí øáñÜäùí ìå ôéò âÜñêåò óôï ëéìÜíé ôçò ÐñÝâåæáò. Ï êüëðïò Ý÷åé ðåñéóóüôåñç áöèïíßá ðáñÜ ðïéêéëßá

øáñéþí. Ôá âáóéêÜ åßäç åßíáé ï êÝöáëïò, ôïõ ïðïßïõ ôá áõãÜ áëáôéóìÝíá êáé áðïîçñáìÝíá ôá ÷ñçóéìïðïéïýí ãéá íá êÜíïõí ôï áõãïôÜñá÷ï, ïé óáñäÝëåò, ïé áôæïýãåò, ðïõ ôéò óõóêåõÜæïõí óå âáñÝëéá êáé ôéò åîÜãïõí óôï åîùôåñéêü, ï ìðáêáëéÜñïò, äéáöïñåôéêüò áðü åêåßíïí ôïõ Ùêåáíïý, ðïõ ôïí îåñáßíïõí óôïí Þëéï, êáèþò åðßóçò êáé ôá ÷Ýëéá, ðïõ ïé ¸ëëçíåò ðïëý ôá ôñþíå óôéò ìÝñåò ôçò íçóôåßáò. ÁíÜìåóá óôá Üëëá åßäç øáñéþí, ôï ìðáñìðïýíé èåùñåßôáé óáí Ýíá áðü ôá ðéï ãåõóôéêÜ øÜñéá, üðùò åðßóçò êáé ï óêïñðéüò, ðïõ ôá áãêÜèéá ôçò ñÜ÷çò ôïõ ëÝíå üôé Ý÷ïõí äçëçôÞñéï. Ç áóçìÝíéá ôóéðïýñá, ôï ìåëáíïýñé, ï ãùâéüò êáé ç ãëþóóá, Ýñ÷ïíôáé ìåôÜ óáí ôá ðéï íüóôéìá. Ï ïîýñõã÷ïò, ï óïëïìüò êáé ï ôüíïò äåí åìöáíßæïíôáé ó' áõôÞ ôç èÜëáóóá ðáñÜ ìüíï êáôÜ ôïõò ìÞíåò Áðñßëéï, ÌÜéï, êáé Éïýíéï. ÌÝóá ó' áõôÜ ôá øÜñéá ðáßæïõí ôá äåëößíéá üëåò ôéò åðï÷Ýò êáé ìïéÜæïõí íá ïäçãïýí ôéò ìåãÜëåò öÜëáããåò, ôéò ìåãÜëåò ïõñÝò áðü


ðáëáìßäåò, ðïõ êáôåâáßíïõí áðü ôïí Åýîåéíï Ðüíôï. Èá ìðïñïýóá íá áíáöÝñù áêüìá áíÜìåóá óôá êïéíÜ åßäç øáñéþí ôï óðÜñï, ôç ìáñßäá, ôç öõêßäá, ôï ëáõñÜêé, ôï áëÜ÷é êáé ôï öïâåñü ÷ôáðüäé. ÊáìéÜ öïñÜ ïé óáëáìÜíäñåò, ðïõ ï ìýèïò ôéò ïíüìáæå ðáéäéÜ ôïõ Êñüíïõ êáé ôçò Óáëáêßáò, ìéóïêïéìïýíôáé óôéò ðáñáëßåò ôçò Íéêüðïëçò, áëëÜ ãåíéêÜ åßíáé óðÜíéåò. Ç ãáñßäá, ðïõ ôçí øáñåýïõí óôéò ëéìíïèÜëáóóåò, îåðåñíÜåé óå ìÝãåèïò êáé íïóôéìéÜ üëåò åêåßíåò áðü ôá ãíùóôÜ åßäç ôïõ Ùêåáíïý êáé ôçò Ìåóïãåßïõ. Åêåß âñßóêïõìå ðïóüôçôåò áðü êáâïýñéá êáé óôñåßäéá, áðü ôá ïðïßá ìåñéêÜ, üðùò áíáöÝñåé ï Ðëßíéïò, ðåñéêëåßïõí ìáñãáñéôÜñéá, ðïõ ïé øáñÜäåò ôá êáèáñßæïõí, äßíïíôÜò ôá íá ôá öÜíå ïé ðÜðéåò ãéá íá õðïóôïýí óôï óôïìÜ÷é ôïõò, ìå ôç äéáäéêáóßá ôçò ÷þíåõóçò, Ýíá ðëýóéìï, ðïõ ôïõ äßíåé ìéá áðü÷ñùóç ëéãüôåñï èáìðÞ, áð' üôé üôáí âãáßíåé áðü ôï üóôñáêï. Óôïí êüëðï ôçò Âüíéôóáò ìðïñïýìå íá øáñÝøïõìå ìýäéá, êõäþíéá, ÷ôÝíéá, á÷éâÜäåò êáé óùëÞíåò. Óå üëá ôá áâáèÞ íåñÜ áöèïíïýí ï ìåãÜëïò êï÷ëßáò, ïé á÷éíïß êáé óé èáëÜóóéåò ìáñãáñéôïöüñåò ðßíåò, áðü ôéò ïðïßåò ïé êÜôïéêïé, áí Þôáí âéïìç÷áíéêïß, üðùò åêåßíïé ôïõ ÔÜñáíôá, Èá ìðïñïýóáí íá âãÜëïõí ìåôÜîé, üðùò ïé Ôáñáíôßíïé ôéò ÷ñçóéìïðïéïýí ãéá íá êÜíïõí ãÜíôéá êáé êÜëôóåò. ÁõôÜ åßíáé ôá êýñéá åßäç øáñéþí êáé Üëëùí Èáëáóóéíþí, ðïõ ïé øáñÜäåò ôá ìáæåýïõí óáí Ýíá íÝï «ìÜíá», üëåò ôéò ìÝñåò ôïõ ÷ñüíïõ Þ óå êáéñïýò ðïõ îáíáãõñßæïõí ìå ôç óåéñÜ ôùí åðï÷þí ôïõ Ýôïõò. Ïé åñçìéêÝò ðáñáëßåò, ïé ïñìßóêïé êáé ïé øáñüôïðïé ðñïóöÝñïõí áêüìç óôïõò íáõôéêïýò Üëëåò ðçãÝò Þ ðéï óùóôÜ ìéá îåêïýñáóç áðü ôï ìü÷èï ôïõò, ìå ôï êõíÞãé õäñüâéùí ðïõëéþí. Ïé ïìÜäåò ôùí ðïõëéþí åßíáé êáôáðëçêôéêÝò êáé ï êýêíïò åßíáé áíôéêåßìåíï èáõìáóìïý, üôáí êïëõìðÜåé, ðåñéóôïé÷éóìÝíïò áðü ôá

ìéêñÜ ôïõ, óôïõò üñìïõò ôçò Áìöéëï÷ßáò. Ç åêôõöëùôéêÞ ãõáëÜäá óôï ðôÝñùìÜ ôïõ, ôï ùñáßï ðáñÜóôçìÜ ôïõ, ç åõñùóôßá ôïõ êáé ç äýíáìç ôïõ ðåôÜãìáôüò ôïõ, üôáí õøþíåôáé óôïí áÝñá, ôïí êÜíïõí âáóéëéÜ ôùí èáëáóóþí. '¼ôáí ðëÝåé ðÜíù óôá êýìáôá, ðñïóöÝñåé ôï èÝáìá ôçò ðïìðÞò åíüò Üñ÷ïíôá, ðïõ ðñïðïñåýåôáé êáé ôïí áêïëïõèïýí ìõñéÜäåò ÷Þíåò êé áãñéüðáðéåò, ðïõ ëáìðïêïðïýí ìÝóá óôá ÷ñþìáôÜ ôïõò. Õøþíåé óáí áøßäá ôï ëáéìü ôïõ ðÜíù áðü ôá óìÞíç ôùí óôåãáíüðïäùí. ÂëÝðïõìå áêüìá óå êáôþôåñç óåéñÜ ôçí áñêôéêÞ ðÜðéá, ôçí ìéêñÞ æáñüðáðéá, ôçí ðÜðéá ìå ôï ëïößï, ðïõ üëåò áõôÝò æïõí áíÜìåóá óôá íïýöáñá. Ï ðåëåêÜíïò, ï ìåãÜëïò ãëÜñïò êáé ï êïñìïñÜíïò, áöïóéùìÝíïé êáé ìå ôïëìçñü ÷áñáêôÞñá, ðñïôéìïýí ìå ôç óåéñÜ ôïõò ìéá äéáìïíÞ ëéãüôåñï Þóõ÷ç. ÐïõëéÜ ëáßìáñãá, áãáðïýí íá æõãßæïíôáé ðÜíù áðü ôçí áöñéóìÝíç ÈÜëáóóá êáé íá æïõí áíÜìåóá óôá ïñãéóìÝíá êýìáôá, ãéá íá äéåêäéêÞóïõí ôç ëåßá ôïõò ìå ôçí áëêõüíá êáé ôï èáëÜóóéï ÷åëéäüíé, íá áñðÜîïõí ôï øÜñé, îõñßæïíôáò ôçí åðéöÜíåéá ôçò èÜëáóóáò êáé íá ÷áèïýí óôïõò áéèÝñåò ãéá íá ôï êáôáâñï÷èßóïõí. Óôçí åêâïëÞ ôùí ðïôáìþí âëÝðïõìå ôïí ãáëÜæéï åñùäéü Þ óôá÷ôïôóéêíéÜ, ôïí ìåãÜëï áõôü ìåóïëáâçôÞ êáé éððüôç, óõóôáëìÝíï êáé íôñïðáëü åßäïò ðïõ æåé êáôÜ ïéêïãÝíåéåò, åíþ ï áãñéüãáëïò, ç ìðåêÜôóá êáé ôï óêïéíïðïýëé ðåñéðëáíþíôáé êïðÜäéá óôéò ü÷èåò ôùí ìéêñþí ðïôáìþí êáé ôùí âÜëôùí. Áîßæåé íá ðáñáêïëïõèÞóïõìå êáé íá ðáñáôçñÞóïõìå áõôÝò ôéò ïìÜäåò ôùí ðïõëéþí ìå ôéò äéáöïñåôéêÝò óõíÞèåéåò, êõñßùò êáôÜ ôéò íý÷ôåò ôïõ ÷åéìþíá. Åßíáé ðïëý åíäéáöÝñïí íá áêïýóïõìå ôï ìïõñìïõñçôü êáé ôéò óõíïìéëßåò áõôþí ôùí ðïõëéþí, ðïõ äåí åßíáé ëéãüôåñï êáôáðëçêôéêÜ ìå ôçí áóõìöùíßá ôùí Þ÷ùí, áð' üôé ìå ôéò óõíÞèåéÝò ôïõò. Áöïý ó÷çìáôßóïõí ïìÜäåò êáôÜ ïéêïãÝíåéåò, üôáí ðÝöôåé ç íý÷ôá, üëá áõôÜ ëÜìíïõí

83


óéùðçëÜ, ó÷çìáôßæïíôáò ìáêñéÝò óåéñÝò êáé ðëçóéÜæïõí êñõöÜ ôïõò öÜñïõò ðïõ áíÜâïõí ïé öýëáêåò ôùí ø á ñ ü ô ï ðù í . Ö á ßí ï í ô á é ó á í í á è Ý ë ï õ í í á ðáñáêïëïõèÞóïõí ìå ðåñéÝñãåéá ôéò óõæçôÞóåéò ôùí áíèñþðùí ðïõ Þñèáí êáé åãêáôáóôÜèçêáí óôç ëéìíïèÜëáóóÜ ôïõò. Êáñöþíïõí ôï âëÝììá ôïõò óôï öùò ðïõ îå÷ýíåôáé áðü ôçí êáëýâá êáé ðïëý íôñïðáëÜ ðëçóéÜæïõí ôï ìÝñïò áð' üðïõ âãáßíåé ôï öùò, óáí éêÝôåò áõôïý ðïõ åêðÝìðåé áõôü ôï öùò, óáí íá ðáñáäÝ÷ïíôáé Ýôóé, ôçí áíùôåñüôçôÜ ôïõ, ãéáôß áõôüò âáóéëåýåé ìÝóá óôá óêïôÜäéá, åðåéäÞ áêñéâþò êáôÝ÷åé ôï öùò…».

84


85


Ìéá óôáãüíá éóôïñßáò

86


Óôï áíÜêëéíôñï ôçò ðñïúóôïñßáò

Ôá ðñþôá óçìÜäéá áíèñþðéíçò ðáñïõóßáò óôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôçò ¢ñôáò åíôïðßæïíôáé óôçí áðïêáëïýìåíç ÌïõóôÝñéá ðåñßïäï -40.000 ð.×-, üôáí æïýóáí ïé Üíèñùðïé ÍåÜíôåñíôáë. Ôïõò äéáäÝ÷ôçêáí ïé Homo Sapiens, üðùò ðéóôïðïéåßôáé óå ðåñéóóüôåñåò áðü 100 ðáëáéïëéèéêÝò èÝóåéò, ïé ïðïßåò Ý÷ïõí åíôïðéóôåß êõñßùò êáôÜ ìÞêïò ôùí ðïôáìþí Ëïýñïõ êáé ÁñÜ÷èïõ. Ç éóôïñéêÞ áöåôçñßá ôçò ¢ñôáò ÷Üíåôáé óôá âÜèç ôùí áéþíùí. Ç ðáñïõóßá ôïõ óçìåñéíïý áíèñþðïõ óôçí ðåñéï÷Þ ÷ñïíïëïãåßôáé áðü ôç íåïëéèéêÞ åðï÷Þ (4.5003.200 ð.×.). Áðü ôá ïìçñéêÜ áêüìç ÷ñüíéá ï ôüðïò áõôüò êáôïéêïýíôáí óôá çìéïñåéíÜ êáé ôá ðåäéíÜ áðü ôïõò åõñçìáôéêïýò Äñýïðåò êáé óôá ïñåéíÜ áðü ôïõò ôñá÷åßò ÁèáìÜíåò. Ïé Äñýïðåò åßíáé åëëçíéêü öýëï êáé ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôçí ðåñéï÷Þ ôçò Ïßôçò. Ôï üíïìÜ ôïõò ôï ïöåßëïõí óôïí óðïõäáßï áñ÷çãü ôïõò, ôïí Äñýïðá. ÊáôÜ ôç ìõèïëïãßá çôôÞèçêáí óôïí ðüëåìï åíáíôßïí ôïõ ÇñáêëÞ êáé äéáóêïñðßóôçêáí óôçí Ðåëïðüííçóï êáé ôç Èåóóáëßá.

Óôç óõíÝ÷åéá, Ýöôáóáí ìÝ÷ñé êáé ôçí ¹ðåéñï, üðïõ ßäñõóáí ôç Äñõïðßäá, ìå ðñùôåýïõóá ôçí ðüëç Äñõ. Ïé ÁèáìÜíåò åßíáé êáé áõôïß áñ÷áéïåëëçíéêü öýëï, ðïõ êáôïéêïýóå óôá ÁèáìáíéêÜ ¼ñç (ÔæïõìÝñêá) êáé óõãêåêñéìÝíá óôçí ðåñéï÷Þ, üðïõ ïñéïèåôïýí ïé ðïôáìïß ¢ñá÷èïò êáé Áóðñïðüôáìïò. Áó÷ïëïýíôáí, êõñßùò, ìå ôçí êôçíïôñïößá êáé ôç ãåùñãßá. ÓõììÜ÷çóáí ìå ôïõò Áéïëåßò êáé åîåäßùîáí ôïõò Ðåëáóãïýò áðü ôç Èåóóáëßá êáé ôçí ¹ðåéñï. ÅðåéäÞ óõíåñãÜóôçêáí ìå ôïõò Ìéíýåò, ïé Áéïëåßò ôïõò åîåäßùîáí êáé ìåôÜ áðü éêáíü ÷ñïíéêü äéÜóôçìá åðÝóôñåøáí óôá ÔæïõìÝñêá, üðïõ êáé ðáñÝìåéíáí ìÝ÷ñé ôçí ðåñßïäï ôùí ìåãÜëùí åðéäñïìþí ôùí Ïýííùí êáé ôùí Âçóéãüôèùí. Óôç èÝóç ôçò óçìåñéíÞò êÜôù ðüëçò õðÞñ÷å óõíïéêéóìüò ìå ôï üíïìá Áìâñáêßá. ÌåôÜ áðü ôïí óõóôçìáôéêü áðïéêéóìü, ðïõ Ýêáíáí ïé Êïñßíèéïé óôçí Áìâñáêßá, ôï 625 ð.×., ç ðüëç ãñÞãïñá áíáäåß÷èçêå óå óðïõäáßï åìðïñéêü, äéïéêçôéêü êáé ðïëéôéóôéêü êÝíôñï. Áîéüëïãá åõñÞìáôá ìáñôõñïýí ôçí áêìÞ ôçò, üðùò ï áñ÷áúêüò íáüò ôïõ Áðüëëùíá, ôá ëåßøáíá áñ÷áßïõ ôåß÷ïõò, ç «ÉåñÜ Ïäüò» ìå ôïõò ôáöéêïýò ðåñéâüëïõò ôçò, ôá êôåñßóìáôá ôùí ôÜöùí ê.ëð. Ëßãá, äõóôõ÷þò, åßíáé ôá åõñÞìáôá ðïõ ìéëïýí ãéá ôçí áñ÷Ýãïíç éóôïñßá ôçò ðåñéï÷Þò. Ðïëëïß, üìùò, åßíáé ïé ìýèïé êáé ïé èñýëïé ðïõ äéáðëÝêïíôáé ìå ôçí éóôïñéêÞ êáôáãñáöÞ. Ç ìõèïëïãéêÞ Áìâñáêßá, óõíäÝåôáé ìå äõï åîÝ÷ïõóåò ìõèéêÝò ìïñöÝò: Ôïí ÇñáêëÝá êáé ôïí Ãçñõüíç -ôïí «ÔñéêÝöáëï» êáé «Ôñéóþìáôï» âáóéëéÜ ôçò-, ôïõ ïðïßïõ ôá áìÝôñçôá âüäéá Ýâïóêáí óêïñðéóìÝíá óôá ðëïýóéá ëéâÜäéá ôïõ êÜìðïõ. ÊáôÜ ôç ÍåïëéèéêÞ åðï÷Þ, éäéáßôåñá áíåðôõãìÝíç Þôáí êáé ç íáõôéëßá êáé ïé áíôáëëáêôéêÝò ó÷Ýóåéò. ¼ðùò õðïóôçñßæåôáé, âñÝèçêáí ß÷íç áõôÞò ôçò åðï÷Þò óôç Ãñáììåíßôóá. Áðü ôïõò Ðåëáóãïýò êáé ôçí ýóôåñç

87


åðï÷Þ ôïõ ×áëêïý åíôïðßóôçêáí üóôñáêá áããåßùí íüôéá ôçò Áêñüðïëçò ôïõ Áììüôïðïõ, áëëÜ êáé ß÷íç ïéêéóìïý óôçí ðåñéï÷Þ üðïõ ïé Êïñßíèéïé ßäñõóáí ôçí Áìâñáêßá. Ôïí 9ï áéþíá ð.×., êïíôÜ óôá ðáñÜëéá, ç ðåñéï÷Þ êáôïéêïýíôáí -óýìöùíá ìå ôéò áñ÷áßåò öéëïëïãéêÝò ðçãÝò- áðü ôïõò Äñýïðåò, Ýíá èåóðñùôéêü öýëï, åíþ ôï ïñåéíü âïñåéïáíáôïëéêü ôìÞìá áðïôåëïýóå êïììÜôé ôçò åðéêñÜôåéáò ôùí Áìöéëü÷ùí êáé åíäå÷ïìÝíùò êáé ôùí ÁèáìÜíùí, áð' üðïõ ðÞñáí ôï üíïìá ôá ÁèáìáíéêÜ üñç (ÔæïõìÝñêá). Óôéò âüñåéåò ðåñéï÷Ýò êáôïéêïýóáí ïé Ìïëïóóïß åðßóçò, Ýíá óçìáíôéêü çðåéñùôéêü öýëï. Ïé ðåëáóãïß Ôï ðñþôï åëëçíéêü öýëï- Üãíùóôçò ðñïÝëåõóçòåðïßêéóå ôçí ¹ðåéñï, ìåôáîý ôïõ 2.500 êáé ôïõ 2.000 ð.×. ¹ôáí íïìÜäåò êõíçãïß êáé æïýóáí óå óðçëéÝò. ¸öåñáí ìáæß ôïõò êáé åîÝôñåöáí Üëïãá êáé áéãïðñüâáôá. Ôá åñãáëåßá ôïõò ðÝëåêåò, áêüíôéá ê.ëð.- Þôáí ëßèéíá, ðñïóáñìïóìÝíá óôéò áíÜãêåò ôçò åðï÷Þò. Ç ìåôïßêçóÞ ôïõò ðñïò ôá íüôéá îåêßíçóå ãýñù óôï 1.800 ð.×. ÅãêáôáóôÜèçêáí óå ðåñéï÷Ýò, üðïõ Üíèçóå ï ðïëéôéóìüò ôùí «ðïëý÷ñõóùí Ìõêçíþí». Áðü ôï 800 ð.×. êáé ýóôåñá, Á÷áéïß, Êïñßíèéïé êáé Çëåßïé áñ÷ßæïõí íá ìåôáíáóôåýïõí ðñïò ôçò ¹ðåéñï, êôßæïíôáò ôéò ðñþôåò êáóôñïðüëåéò: ôçí Áìâñáêßá óôçí ¢ñôá êáé ôï Âïõ÷Ýôéï (ÊÜóôñï Ñùãþí) óôçí Í. Êåñáóïýíôá. Ðñüêåéôáé ãéá ìåãáëéèéêÜ öñïýñéá, êôéóìÝíá óå çìéïñåéíÝò èÝóåéò ðÜíù áðü ãêñåìïýò. Ôï ¼ññáïí

88

Ïé Ìïëïóóïß, öýëï áðü ôç Âüñåéá ÅëëÜäá, åìöáíßæïíôáé óôçí ðåñéï÷Þ ôçò ¢ñôáò, ìåôáîý 1.200 êáé 1.000 ð.×.

Ôïí 5ï ð.×. áéþíá ï Èáñýðáò -âáóéëéÜò ôçò éó÷õñüôåñçò Öáôñßáò ôùí Ìïëïóóþí- åðé÷åéñåß ôç óõíÝíùóç üëùí ôùí çðåéñùôéêþí öýëùí. Ôï ¼ññáïí êôßóèçêå ôïí 4ï ð.×. áéþíá áðü ôïí âáóéëéÜ ôùí Ìïëïóóþí ÁëêÝôá êáé åîáéôßáò ôçò óçìáíôéêÞò ôïõ èÝóçò, ÷ñçóéìïðïéïýíôáí êõñßùò ùò áóöáëÞò ôáîéäéùôéêüò óôáèìüò. Ôá óôåíÜ äñïìÜêéá, ïé ëßãåò êáôïéêßåò, áëëÜ êáé ïé õäáôïäåîáìåíÝò óôï åóùôåñéêü ôïõ öñïõñßïõ ôïõ ïðïßïõ ç ðåñßìåôñïò Ý÷åé ìÞêïò ðåñßðïõ åíüò ÷éëéïìÝôñïõ, åíéó÷ýïõí áõôÞ ôçí Üðïøç. ¼ôáí ç Ìáêåäïíßá áñ÷ßæåé íá êõñéáñ÷åß óôïí åëëáäéêü ÷þñï ï âáóéëéÜò ôùí Ìïëïóóþí Íåïðôüëåìïò ðáíôñåýåé ôçí êüñç ôïõ ÏëõìðéÜäá ìå ôïí Ößëéððï. Êáñðüò áõôïý ôïõ ãÜìïõ Þôáí ï ÁëÝîáíäñïò, ï ïðïßïò ãåííÞèçêå ôï 356 ð.×. Ôïí 3ï ð.×. áéþíá ôï ¼ññáïí åíóùìáôþèçêå óôï âáóßëåéï ôïõ Ðýññïõ êáé ôï 168 ì.×. êáôáóôñÜöçêå áðü


ôïõò Ñùìáßïõò, ïé ïðïßïé ðïýëçóáí ôïõò êáôïßêïõò ôïõ ùò óêëÜâïõò üðùò Üëëùóôå Ýêáíáí êáé óå Üëëåò ðëçèõóìéáêÝò ïìÜäåò ôçò Çðåßñïõ. Ôï ¼ññáïí îáíáêôßóèçêå êáé êáôïéêÞèçêå ìÝ÷ñé ôï 31 ð.×., ïðüôå ïé êÜôïéêïß ôïõ õðï÷ñåþèçêáí áðü ôïõò Ñùìáßïõò íá ìåôïéêÞóïõí óôç Íéêüðïëç Ç Áìâñáêßá Óôá ôÝëç ôïõ 7ïõ ð.×. áéþíá êáé óõãêåêñéìÝíá ôï 625 ð×., ï Ãüñãïò- íüèïò ãéïò ôïõ Êýøåëïõ, ôõñÜííïõ ôçò Êïñßíèïõ- éäñýåé óå ðåñéï÷Þ ðïõ áíÞêå óôïõò Äñýïðåò ôçí Áìâñáêßá. Ôï üíïìá ôçò ðñïÞëèå, åßôå áðü ôïí ¢ìâñáêá, ãéï ôïõ Èåóðñùôïý, åßôå áðü ôçí ïìþíõìç êüñç ôïõ ÌåëáíÝá. Ç ðüëç, ç ïðïßá ôüôå áñéèìïýóå ðåñßðïõ 100.000 êáôïßêïõò -åëåýèåñïõò êáé óêëÜâïõò- Þôáí ÷ôéóìÝíç ðÜíù êáé ãýñù áðü ôïõò ôÝóóåñéò ëüöïõò, óôïõò ïðïßïõò âñßóêïíôáé óÞìåñá ç Áãßá Èïäþñá, ôï ÊÜóôñï, ç Ìçôñüðïëç êáé ç ÐáñçãïñÞôéóóá. ¸íôïíç ïéêéóôéêÞ áíÜðôõîç õðÞñîå óôïõò âüñåéïõò ðñüðïäåò ôçò ÐåñÜíèçò, 16 ÷éëéüìåôñá áðü ôéò åêâïëÝò ôïõ ÁñÜ÷èïõ, üðïõ âñéóêüôáí ï ¢ìâñáêïò, ï «êëåéóôüò ëéìÞí» ôçò Áìâñáêßáò, ôï óçìåñéíü «Öéäüêáóôñï». Ç Áìâñáêßá, åîáéôßáò ôçò óôñáôçãéêÞò ôçò èÝóçò, áíáðôý÷èçêå ãïñãÜ êáé åîåëß÷èçêå óå óðïõäáßï äéáìåôáêïìéóôéêü êÝíôñï. Áðïôåëïýóå êüìâï ãéá ôéò ÷åñóáßåò ïäïýò, ðïõ óõíÝäåáí ôç íïôéïäõôéêÞ ÅëëÜäá ìå ôçí ¹ðåéñï, ôçí Éëëõñßá êáé ôç Ìáêåäïíßá, áëëÜ êáé ãéá ôç èáëÜóóéá åðéêïéíùíßá ôçò íüôéáò êáé äõôéêÞò ÅëëÜäïò ìå ôá ðáñÜëéá ôïõ Éïíßïõ, ôïõ Áìâñáêéêïý êáé ôçò ÁäñéáôéêÞò. ÄéáìÝóïõ ôçò Áìâñáêßáò ïé Êïñßíèéïé, áöåíüò ðñïìçèåýïíôáí áðü ôçí åíäï÷þñá ôéò ðïëëÝò êáé êáëÞò ðïéüôçôáò ðñþôåò ýëåò êáé áöåôÝñïõ ðñïùèïýóáí ôá åìðïñåýìáôÜ ôïõò óôéò ôïðéêÝò áãïñÝò.

Ç ðüëç Ýöèáóå óôï ìÝãéóôï ôçò áêìÞò ôçò ôïí 3ï áéþíá ð.×., üôáí ï Ðýññïò, âáóéëéÜò ôùí Ìïëïóóþí, ìåôÝöåñå åêåß ôçí ðñùôåýïõóá ôïõ êñÜôïõò ôïõ, ï÷õñþíïíôÜò ôçí êáé ÷ôßæïíôáò óçìáíôéêÜ ïéêïäïìÞìáôá.

Óýìöùíá ìå ôç äçìïóßåõóç ôïõ áñ÷áéïëüãïõ Ãéþñãïõ ÑÞãéíïõ, ç Áìâñáêßá ôïí 5ï áéþíá Þôáí ìéá êïóìïðïëßôéêç ðñùôåýïõóá ôïõ áñ÷áßïõ êüóìïõ, äïìçìÝíç óýìöùíá ìå ôï ÉððïäÜìåéï óýóôçìá - ìå ïñèïãþíéåò ïéêïäïìéêÝò íçóßäåò, ìå äßêôõï áðü ðëáôåßåò êáé ðëáêüó ôñùôåò ëåùöüñïõò, ðñïóáíáôïëéóìÝíåò üëåò áðü ôçí áíáôïëÞ óôç äýóç êáé ðõêíïýò ðáñÜëëçëïõò äñüìïõò, ðïõ äéÝôñå÷áí ôçí ðüëç áðü ôï âïññÜ ðñïò ôï íüôï. Ïé äñüìïé, åêôüò áðü ðëáêüóôñùôïé, Þôáí åõñý÷ùñïé êáé åíßïôå äéÝèåôáí ðåæïäñüìéá áðü ìåãÜëåò áóâåóôïëéèéêÝò ðëÜêåò Êåíôñéêüò áãùãüò ÷þñéæå ôéò ïéêïäïìéêÝò íçóßäåò óå äýï óåéñÝò ôùí äÝêá óðéôéþí, üðïõ åãêÜñóéïé áãùãïß áðïìÜêñõíáí ôá ïéêéáêÜ ëýìáôá êáé ôá üìâñéá ýäáôá. Ðïëý óõ÷íÜ óõíáíôþíôáé ëéèüêôéóôá ðçãÜäéá, êáèþò ç ðüëç óôåñïýíôáí öõóéêþí ðçãþí. Ïé ïéêßåò, ìå áêñéâþò

89


ºäéåò äéáóôÜóåéò 15 x 15 ì., äéÝèåôáí äýï ìå ôñåéò ìåãÜëïõò êáé Üíåôïõò ÷þñïõò, êáèþò êáé áõëÞ óå åðáöÞ ìå ôïõò áãùãïýò Þ ôïí äñüìï, ìå ðåñéðïéçìÝíç ôïé÷ïðïéßá êáé ìåãáëïðñåðåßò åéóüäïõò. ÅíôõðùóéáêÞ êáé óõíÜìá ðñùôïðüñá, åßíáé ç ðïëéôéêÞ ïñãÜíùóç ôçò Áìâñáêßáò. ÐñïåîÜñ÷åé ç «Åêêëçóßá ôïõ ÄÞìïõ» (ëáúêÞ óõíÝëåõóç üëùí ôùí êáôïßêùí ôçò Áìâñáêßáò), ðïõ ëáìâÜíåé áðïöÜóåéò êáé Ýðåôáé ç ÂïõëÞ, ùò êýñéï åêôåëåóôéêü üñãáíï. Óôçí «Ðñõôáíåßá», ðïõ áðïôåëåß ôçí êõâÝñíçóç ôçò ðüëçò, óõììåôÝ÷ïõí ïé ðñõôÜíåéò ïé ïðïßïé åðéëÝãïíôáé ìå êëÞñùóç ìåôáîý ôùí åêëåãìÝíùí âïõëåõôþí. Ç óýíèåóç ôçò Ðñõôáíåßáò áëëÜæåé óå ôáêôÜ ÷ñïíéêÜ äéáóôÞìáôá. Ïé ðñõôÜíåéò êáôáñôßæïõí ôçí çìåñÞóéá äéÜôáîç ôùí óõíåëåýóåùí ôçò Åêêëçóßáò ôïõ ÄÞìïõ êáé Ýíáò áðü áõôïýò ïñßæåôáé ãéá ìéêñü äéÜóôçìá ùò ÃñáììáôéóôÞò ôçò ÂïõëÞò. Óôçí êõâÝñíçóç ìåôÝ÷ïõí, ùò óõìðñõôÜíåéò, Ýíáò åðþíõìïò Üñ÷ùí êáé ï ðïëÝìáñ÷ïò. Êõñßáñ÷ï ñüëï óôá ðïëéôéêÜ ðñÜãìáôá Ý÷ïõí êáô' áñ÷Þí ïé âáóéëåßò êáé üôáí áñãüôåñá êáôáñãÞèçêå ç âáóéëåßá, ïé óôñáôçãïß. Ðåñßôå÷íá åßíáé êáé ôá íïìßóìáôá ôçò Áìâñáêßáò, ôá ïðïßá êõêëïöïñïýí ó' üëï ôï ãíùóôü ôüôå êüóìï, äéåõêïëýíïíôáò ôéò ïéêïíïìéêÝò óõíáëëáãÝò êáé ôçí áíÜðôõîç ôïõ åìðïñßïõ ó' üëç ôçí ÅëëÜäá, ôçí ÉôáëéêÞ ÷åñóüíçóï êáé ôéò áêôÝò ôçò Ìåóïãåßïõ. Áðü ôçí ßäñõóÞ ôçò êáé ãéá ðåñßðïõ 500 ÷ñüíéá, ìÝ÷ñé ôçí êáôÜëçøÞ ôçò áðü ôïõò Ñùìáßïõò, ãíùñßæåé üëá ôá ðïëéôåýìáôá ôçò åðï÷Þò: Âáóéëåßá, Ôõñáííßá, Äçìïêñáôßá,

90

Ç Áìâñáêßá óõììåôåß÷å ìå óçìáíôéêÞ äýíáìç óôïõò Ðåñóéêïýò ðïëÝìïõò. ÁíáöÝñåôáé, ìÜëéóôá, üôé áðÝóôåéëå åðôÜ ðëïßá, ðïõ ðÞñáí ìÝñïò óôç íáõìá÷ßá ôçò Óáëáìßíáò, êáèþò êáé 500 ïðëßôåò ïé ïðïßïé ðïëÝìçóáí óôç ìÜ÷ç ôùí Ðëáôáéþí.

Ç Á ì â ñ á êß á ó ô ï í Ð å ëï ð ï í í ç ó é á êü Ð ü ëå ìï óõìðáñáôÜ÷èçêå óôï ðëåõñü ôçò ìçôñüðïëçò Êïñßíèïõ. ÂïÞèçóå óôéò ðïëåìéêÝò ôçò åðé÷åéñÞóåéò êáé éäéáßôåñá óôçí åêóôñáôåßá êáôÜ ôùí Êåñêõñáßùí.

Ôï 295 ð.×., ï âáóéëéÜò ôùí Ìïëïóóþí Ðýññïò ìåôÝöåñå ôçí ðñùôåýïõóá ôïõ êñÜôïõò ôïõ óôçí Áìâñáêßá, ç ïðïßá Ýãéíå ç ðñùôåýïõóá ôçò ÌåãÜëçò Çðåßñïõ. Ï Ðýññïò ôçò ðñïóÝäùóå ìåãÜëç áßãëç, äéáêïóìþíôáò ôç ìå ðåñßôå÷íá äçìüóéá êôßñéá êáé óçìáíôéêÜ ïéêïäïìÞìáôá. Óôç äõôéêÞ ðëåõñÜ ôçò ðüëçò Ýêôéóå ìåãáëïðñåðÞ áíÜêôïñá, ïéêïäüìçóå íáïýò, èÝáôñá, ìíçìåßá ôÝ÷íçò, áíäñéÜíôåò, áãÜëìáôá êáé ãåíéêÜ ìåôÝôñåøå ôçí Áìâñáêßá óå ìåãÜëï ïéêïíïìéêü êáé ðïëéôéóôéêü êÝíôñï. ÔìÞìáôá áõôþí ôùí êôéóìÜôùí óþæïíôáé ìÝ÷ñé óÞìåñá. ÓõãêåêñéìÝíá, óôï êÝíôñï ôçò


ðüëçò âñßóêïíôáí ï ìåãÜëïò äùñéêüò íáüò ôïõ Ðõèßïõ Áðüëëùíá êáé ìåñéêÝò äåêÜäåò ìÝôñá -áðïêáëýöèçêå ðñüóöáôá- ôï «ÈåáôñÜêé». ÃíùóôÜ, åîÜëëïõ, åßíáé êáé ôá íïìßóìáôá åêåßíçò ôçò åðï÷Þò. ÌÝ÷ñé ôüôå ç ¹ðåéñïò- ïñåéíÞ êáé Üãïíç- Þôáí ç öôù÷Þ åíäï÷þñá. Ïé êÜôïéêïß ôçò æïýóáí óôåñçìÝíá ìå ìïíáäéêÝò ðçãÝò åðéâßùóçò ôçí êôçíïôñïößá. Ôá âüäéá ôïõò öçìßæïíôáí ãéá ôá ìåãÜëá ôïõò êÝñáôá êáé ôï ýøïò ôïõò. Ï ÁñéóôïôÝëçò ãñÜöåé, üôé ïé áãåëÜäåò ôçò Çðåßñïõ Þôáí ôüóï ìåãáëüóùìåò ðïõ ôéò Üñìåãáí üñèéïé. Ôá óêõëéÜ ôïõò, åðßóçò, -ïé ðåñßöçìïé ìïëïóóïß- åêôüò áðü åîáéñåôéêÜ ôóïðáíüóêõëá, ÷ñçóéìïðïéïýíôáí êáé óå ðïëåìéêÝò åðé÷åéñÞóåéò. Ç öåñþíõìç ñÜôóá äéáóþæåôáé ìÝ÷ñé óÞìåñá. Ôï ôåëåõôáßï ÷áñôß Ç Áìâñáêßá áðïôÝëåóå óôç óõíÝ÷åéá ôï ïñìçôÞñéï ôïõ Ðýññïõ ãéá ôéò åêóôñáôåßåò ôïõ åíáíôßïí ôùí Ñùìáßùí. Ï «Áåôüò» åêóôñÜôåõóå ôï 281 ð.×. åíáíôßïí ôùí Ñùìáßùí, ýóôåñá áðü áëëåðÜëëçëåò åêêëÞóåéò ôùí êáôïßêùí ôïõ ÔÜñáíôá, ïé ïðïßïé áðåéëïýíôáí áðü ôïõò Ñùìáßïõò, ïé ïðïßïé åß÷áí åðéêñáôÞóåé óå üëç ôçí Éôáëßá. Óôç Óéêåëßá ðïëÝìçóå êáé íßêçóå, ü÷é ìüíïí ôïõò Ñùìáßïõò, áëëÜ êáé ôïõò óõììÜ÷ïõò ôïõò Êáñ÷çäüíéïõò. Ç ðñþôç íßêç åíáíôßïí ôùí Ñùìáßùí Þôáí êïíôÜ óôïí ðïôáìü Óßñé, üðïõ ï Ðýññïò êáôÝäåéîå ãéá ðñþôç öïñÜ óå éôáëéêü Ýäáöïò ôç óôñáôçãéêÞ ôïõ éêáíüôçôá, áëëÜ êáé ôïí ðñïóùðéêü ôïõ çñùéóìü. Áêïëïýèçóå ç óêëçñÞ ìÜ÷ç óôï ¢óêëï ôçò Áðïõëßáò. Ç óýãêñïõóç Þôáí öïíéêüôáôç êáé áðü ôéò äýï ðëåõñÝò êáé üôáí êÜðïéïò Ýóðåõóå íá ôïí óõã÷áñåß, ï Ðýññïò ó÷ïëßáóå: «áí ìéáí ìÜ÷ç Ñùìáßïõò íéêÞóùìåí, áðïëïýìåèá ðáíôåëþò».

Ç äåýôåñç íéêçöüñá åêóôñáôåßá -Üíïéîç ôïõ 278 ð.×.åß÷å ðñïïñéóìü ôç Óéêåëßá, üðïõ ï Ðýññïò êáôáôñïðþíïíôáò ôïõ Êáñ÷çäüíéïõò ÷ñßóôçêå âáóéëéÜò. ÐéêñáìÝíïò, ùóôüóï, áðü ôç óôÜóç ôùí Óéêåëéùôþí, ðïõ óôï ìåôáîý åß÷áí ðñïó÷ùñÞóåé óôï óôñáôüðåäï ôùí Êáñ÷çäïíßùí, áðïöÜóéóå íá öýãåé êáé óôçí áíá÷þñçóÞ ôïõ ìå ìÜôéá âïõñêùìÝíá åßðå óôïõò åðéôåëåßò ôïõ: « Ïßáí áðïëåßðïìåí, ù ößëïé, Êáñ÷çäïíßïéò êáé Ñùìáßïéò ðáëáßóôñáí». Ìå ôç äéåéóäõôéêÞ ôïõ ìáôéÜ ðñïÝâëåøå, äçëáäÞ, üôé óýíôïìá ç Óéêåëßá èá ãéíüôáí èÝáôñï óöïäñþí óõãêñïýóåùí ìåôáîý ôçò Ñþìçò êáé ôçò Êáñ÷çäüíáò. Óôçí ðïñåßá ôïõ ðñïò ôçí Éôáëßá, ï Ðýññïò õðÝóôç Þôôåò, ôüóï óôç èÜëáóóá áðü ôïõò Êáñ÷çäüíéïõò, üóï êáé óôçí îçñÜ áðü ôïõò Ñùìáßïõò. ¸ôóé, áíáãêÜóôçêå íá óõíÜøåé åéñÞíç êáé íá åðéóôñÝøåé óôçí ¹ðåéñï, åãêáôáëåßðïíôáò ôéò åëðßäåò ôïõ êáé ôï üñáìÜ ôïõ ãéá ôçí ßäñõóç åíüò ìåãÜëïõ åëëçíéêïý êñÜôïõò, ðïõ èá ðåñéëÜìâáíå ôçí Éôáëßá, ôç Óéêåëßá, ôçí ÁöñéêÞ êáé åíäå÷ïìÝíùò ôçí Áóßá. Ç áðïôõ÷ßá ôçò åêóôñáôåßáò Üíïéîå ôï äñüìï óôç ñùìáúêÞ êïóìïêñáôïñßá. Ç ÅëëÜäá, ìå ôïí Ðýññï, Ýðáéîå óôçí Éôáëßá ôï ôåëåõôáßï ôçò ÷áñôß êáé åöåîÞò ïé ñùìáúêÝò ëåãåþíåò èá óõíÝôñéâáí ôá ðÜíôá óôï ðÝñáìÜ ôïõò. ÅðéóôñÝöïíôáò óôçí ÅëëÜäá, ï Ðýññïò åêóôñÜôåõóå åíáíôßïí ôçò ÐåëïðïííÞóïõ êáé êáôÜ ôç äéÜñêåéá ïäïìá÷éþí óôï ¢ñãïò, ç ìçôÝñá åíüò öïíåõèÝíôïò Áñãßôç, áðü ôç óôÝãç ôïõ óðéôéïý ôçò åêóöåíäüíéóå åíáíôßïí ôïõ Ýíá êåñáìßäé ðïõ ôïí Ýñéîå áíáßóèçôï. ÁíÞìðïñï ôïí áðïôåëåßùóå ìå ôï ìá÷áßñé ôïõ ï Æþðõñïò. Ìå ôï èÜíáôï ôïõ «Áåôïý», óôá ôÝëç ôïõ 272 ð.×., Ýóâçóå êáé ç äüîá ôçò Çðåßñïõ. ¼ëåò ïé ìáêåäïíéêÝò êáé èåóóáëéêÝò êôÞóåéò ðåñéÞëèáí êáôüðéí óôïí Áíôßãïíï, âáóéëéÜ ôçò Ìáêåäïíßáò. 91


92


ÁíáðáñÜóôáóç ôçò ìÜ÷çò óôï ¢óêëï. Ïé ¸ëëçíåò ôçò ÊÜôù Éôáëßáò æÞôçóáí ôç âïÞèåéá ôïõ Ðýññïõ ãéá íá áíôéìåôùðßóïõí ôïõò Ñùìáßïõò. Êáé ï «Áåôüò ôçò Çðåßñïõ» ðïõ ðåñßìåíå ôçí åõêáéñßá íá ìåãáëþóåé ôï êñÜôïò ôïõ, Ýóðåõóå. ¸ôóé ôï 280 ð.× åêóôñáôåýåé óôçí Éôáëßá, ýóôåñá áðü áëëåðÜëëçëåò ìÜ÷åò, ôï 279 ð.×., âáäßæåé êáôÜ ôçò Ñþìçò. Óôï ¢óêëï íßêçóå ôïõò Ñùìáßïõò áëëÜ ïé áðþëåéåò Þôáí ìåãÜëåò. ¹ôáí ç ðåñßöçìç " Ðýññåéïò íßêç".

93


Ç ìÜ÷ç ôùí âáóéëÝùí

Ï Ðýññïò

94

Ï Ðýññïò Þôáí áíáìößâïëá ï åíäïîüôåñïò âáóéëéÜò ôùí Çðåéñùôþí êáé áðü ôïõò ìåãáëýôåñïõò óôñáôçãïýò óôçí éóôïñßá. ÃåííÞèçêå ôï 319 ð.×., ìüëéò åöôÜ ÷ñüíéá ìåôÜ áðü ôï èÜíáôï ôïõ Ì. ÁëÝîáíäñïõ. Óôç óåéñÜ ôçò âáóéëéêÞò äéáäï÷Þò Ýñ÷åôáé 23ïò áðü ôïí Á÷éëëÝá, ôïí áñ÷çãü ôïõ ïßêïõ ôùí Ìïëïóóþí. ÐáôÝñáò ôïõ Þôáí ï ÂáóéëéÜò Áéáêßäçò êáé ìçôÝñá ôïõ ç Öèßá. Ï Áéáêßäçò óõìðáñáôÜ÷èçêå ìå ôçí ÏëõìðéÜäá, ôç ìçôÝñá ôïõ Ì. ÁëÝîáíäñïõ, óôïí áãþíá ôçò åíáíôßïí ôïõ ÊÜóóáíäñïõ, âáóéëéÜ ôçò Ìáêåäïíßáò. Ôçí õðïóôÞñéîå, ãéáôß ç ÏëõìðéÜäá- ùò ãíùóôüí- Þôáí ðñéãêßðéóóá ôçò Çðåßñïõ êáé êáôáãüôáí áðü ôïí âáóéëéêü ïßêï ôùí Ìïëïóóþí. Åðåäßùêå íá åãêáôáóôÞóåé óôï èñüíï ôçò Ìáêåäïíßáò ôïí ÁëÝîáíäñï, åããïíü ôçò áðü ôï ãÜìï ôïõ Ì. ÁëÝîáíäñïõ ìå ôç ÑùîÜíç. Ç ÏëõìðéÜäá óõìâáóßëåõóå óôïõò Ìïëïóóïýò ìå ôïí Áñýââá, ðïõ åðÝâáëå ï Áíôßðáôñïò êáé ìåôÜ áðü ôï èÜíáôü ôïõ ìå ôï ãéï ôïõ Áéáêßäç, ôïí ðáôÝñá ôïõ Ðýññïõ. Ï Ðýññïò, Ýöçâïò áêüìá, äéäÜ÷èçêå ôçí ôÝ÷íç ôçò «óôñáôçãéêÞò» áðü ôïí ÄçìÞôñéï ôïí ÐïëéïñêçôÞ. ÊïíôÜ ôïõ åßäå ôç íÝá ðïëåìéêÞ ôáêôéêÞ ôùí Ìáêåäüíùí ìå ôç äéÜôáîç ôùí öáëáããþí êáé Ýìáèå ôç ëåéôïõñãßá ôùí äéÜöïñùí ðïëéïñêçôéêþí ìç÷áíþí, áëëÜ êáé ôçò ðïëéïñêçôéêÞò ôÝ÷íçò.

Åõêáéñßá ãéá ôçí áíÜäåéîç ôùí óôñáôéùôéêþí áñåôþí ôïõ Ðýññïõ, áðïôÝëåóå ç ìÜ÷ç óôçí Éøü ôçò Öñõãßáò. Ôï 301 ð.×. ôÝóóåñéò áðü ôïõò äéáäü÷ïõò ôïõ Ì. ÁëåîÜíäñïõ: ï Ëõóßìá÷ïò, ï ÓÝëåõêïò, ï ÊÜóóáíäñïò êáé ï Ðôïëåìáßïò, åðéôÝèçêáí åíùìÝíïé êáôÜ ôïõ Áíôßãïíïõ, ðáôÝñá ôïõ Äçìçôñßïõ. Ç ìÜ÷ç, ðïõ ïíïìÜóôçêå «ìÜ÷ç ôùí âáóéëÝùí», Þôáí óöïäñÞ. Ï Áíôßãïíïò íéêÞèçêå êáé óêïôþèçêå áðü ëÜèïò ôïõ ãéïõ ôïõ Äçìçôñßïõ. Ùóôüóï, ïé óôñáôéùôéêÝò áñåôÝò ôïõ Ðýññïõ ðñïêÜëåóáí óå üëïõò êáôÜðëçîç êáé èáõìáóìü. Ç ðôÝñõãÜ ôïõ êáôáíßêçóå êáé Ýôñåøå óå öõãÞ ôïõò áíôéðÜëïõò ôïõ. Óôçí Éøü ï Ðýññïò Ýäñåøå ôçí ðñþôç ôïõ íßêç, ãíþñéóå ôç äüîá êáé áðÝêôçóå áõôïóõíåßäçóç ôçò áîßáò ôïõ. ¹ôáí ç áöåôçñßá ôçò óõãêëïíéóôéêÞò êáé óõíÜìá áìöéëåãüìåíçò ðïñåßáò ôïõ. Ï Ðëïýôáñ÷ïò áíáöÝñåé, üôé ìéá ìÝñá ï Óêéðßùí ï


Áöñéêáíüò, ï íéêçôÞò ôùí Êáñ÷çäïíßùí, ñþôçóå ôïí áé÷ìÜëùôü ôïõ Áííßâá ðïéïí èåùñïýóå ùò ôïí ìåãáëýôåñï êáé éêáíüôåñï óôñáôçãü. Ï Áííßâáò ÷ùñßò ðåñéóôñïöÝò, áðÜíôçóå üôé ðñþôïò åßíáé ï Ì. ÁëÝîáíäñïò, äåýôåñïò ï Ðýññïò êáé ôñßôï êáôáôÜóóåé ôïí åáõôü ôïõ. Åìâñüíôçôïò ï Ñùìáßïò óôñáôçãüò îáíáñùôÜ ôïí Áííßâá óå ðïéá èÝóç ôïðïèåôåß ôïí ßäéï. «ÅÜí äåí åß÷á çôôçèåß, óôç ìåôáîý ìáò ìÜ÷ç, èá Þìïõí ðñþôïò êáé ü÷é ôñßôïò», áðáíôÜ áôÜñá÷ïò ï ìåãÜëïò ðïëåìéóôÞò. Ï Éïõóôßíïò (××V, 5,3 ), áðü ôçí ðëåõñÜ ôïõ, õðïóôçñßæåé üôé: «üëïé ïé éóôïñéêïß óõìöùíïýí ðùò äåí öÜíçêå, ïýôå óôïí ðáñüíôá áéþíá, ïýôå óôïõò ðñïçãïýìåíïõò, âáóéëéÜò ðáñüìïéïò ìå ôïí Ðýññï êáé ðùò óðÜíéá óõíáíôÜåé êáíÝíáò, ü÷é ìüíïí áíÜìåóá óôïõò åðéöáíåßò áíèñþðïõò, ôï ðáñÜäåéãìá ìéáò ôüóï áãíÞò êáé äßêáéçò æùÞò». Ïé áíáöïñÝò áõôÝò áíáäåéêíýïõí ôçí åêôßìçóç êáé ôï óåâáóìü, ðïõ Ýôñåöáí ïé óýã÷ñïíïß ôïõ ãéá ôïí «Áåôü ôçò Çðåßñïõ». Ôï “êïéíüí ôùí Çðåéñùôþí” Ôï 232 ð.×., êáôáñãåßôáé ç âáóéëåßá êáé éäñýåôáé ç óõíïìïóðïíäßá çðåéñùôéêþí, ôï áðïêáëïýìåíï «Êïéíüí ôùí Çðåéñùôþí». Ôçí åîïõóßá, óå åôÞóéá âÜóç, áóêïýóáí Ýíáò áéñåôüò Ðñüåäñïò êáé Ýíáò åêëåãìÝíïò Óôñáôçãüò. Åêôüò áðü áõôïýò, óõãêñïôÞèçêå êáé ôï ÓõíÝäñéï, ôï ïðïßï ëåéôïõñãïýóå ùò ÂïõëÞ. Ç ðñïóðÜèåéá áíáóõãêñüôçóçò ôçò ðåñéï÷Þò, åêôüò ôùí Üëëùí, ðåñéëÜìâáíå êáé áíáäéÜñèñùóç ôùí êáëëéåñãåéþí. Óôéò ðåäéÜäåò êáé ôá ïñïðÝäéá ôçò Çðåßñïõ, êáëëéåñãïýíôáí óõóôçìáôéêÜ äçìçôñéáêÜ êáé åêôñÝöïíôáí ôá ðåñßöçìá âïïåéäÞ. Ç ðåñéï÷Þ Üêìáóå, ïé ðüëåéò ï÷õñþíïíôáí êáé ðáñÜëëçëá êáôáóêåõÜæïíôáí

ðåñßôå÷íá äçìüóéá êôßñéá êáé èÝáôñá. Óôï äéÜóôçìá áõôü áíáóôçëþíåôáé êáé åðåêôåßíåôáé ôï Ìáíôåßï ôçò Äùäþíçò êáé êôßæåôáé ôï íåêñïìáíôåßï ôçò Åöýñáò. Ï åîáíäñáðïäéóìüò ÌåñéêÝò äåêáåôßåò áñãüôåñá êáé óõãêåêñéìÝíá ôï 189 ð.×. ç Áìâñáêßá, ìåôÜ áðü óèåíáñÞ áíôßóôáóç, áíáãêÜóôçêå íá äå÷èåß ñùìáúêÞ öñïõñÜ. Ëßãá ÷ñüíéá áñãüôåñá -ôï 167 ð.×.- ï Ñùìáßïò óôñáôçãüò Áéìßëéïò Ðáýëïò êáôÝóôñåøå ôçí ¹ðåéñï, åîáíäñáðïäßæïíôáò ôïõò êáôïßêïõò ôçò. Ìåôáîý ôùí 150.000 ÷éëéÜäùí Çðåéñùôþí, ðïõ áíáãêÜóôçêáí íá åðïéêÞóïõí ôç Íéêüðïëç -ôçí ðüëç ðïõ äçìéïýñãçóáí ïé Ñùìáßïé- Þôáí êáé ïé Áìâñáêéþôåò. Ç Íéêüðïëç Üñ÷éóå íá áêìÜæåé, åíþ ôçí ßäéá óôéãìÞ ç Áìâñáêßá Ý÷áíå óôáäéáêÜ ôçí áßãëç ôçò, ìÝ÷ñé ðïõ îå÷Üóôçêå áêüìá êáé ôï üíïìÜ ôçò. Áí êáé åëÜ÷éóôåò áñ÷áéïëïãéêÝò Ýñåõíåò Ý÷ïõí ãßíåé ìÝ÷ñé ôþñá óôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôïõ íïìïý ¢ñôáò, áñ÷áéüôçôåò áõôÞò ôçò ðåñéüäïõ Ý÷ïõí åíôïðéóôåß óôï Êïìðüôé, óôá ÐéóôéáíÜ, óôçí ÊõøÝëç, óôï Ãñáéêéêü, óôï ÂïõñãáñÝëé, óôï ÐÝôá êáé óôï Äçìáñéü. Óçìáíôéêüôåñá åßíáé ôá åõñÞìáôá óôï ¼ññáïí, ôçí áñ÷áßá ðüëç ôùí Ìïëïóóþí. Ôá óêïôåéíÜ ÷ñüíéá Ï ìßôïò ôçò óõíÝ÷åéáò ÷Üíåôáé ãéá ðïëëÜ ÷ñüíéá. ÌÝ÷ñé ôïí 11ï áéþíá, åßíáé ôá «óêïôåéíÜ ÷ñüíéá» ôçò Üëëïôå êñáôáéÜò Áìâñáêßáò, ç ïðïßá ðëÝïí áðïôåëåß ôìÞìá ôçò åðáñ÷ßáò ÐáëáéÜò Çðåßñïõ, ìå ðñùôåýïõóá ôç Íéêüðïëç. Ôï 552 ì.×. ç Íéêüðïëç êáôáóôñÝöåôáé êáé êÜðïéïé áðü ôïõò êáôïßêïõò ôçò åðéóôñÝöïõí, êôßæïíôáò ðÜíù óôá áðïìåéíÜñéá ôçò áñ÷áßáò Áìâñáêßáò ôçí ðïëß÷íç Áêáñíáíßá.

95


Óôá ÷ñüíéá ðïõ áêïëïõèïýí Âçóéãüôèïé, ÂÜíäáëïé, Ïóôñïãüôèïé, ¢íôåò êáé Ãüôèïé óáñþíïõí ôçí çðåéñùôéêÞ ãç, ëåçëáôïýí ôéò ðüëåéò êáé áöáíßæïõí ôïí ðëçèõóìü. ÐáñÜ ôéò ðñïóðÜèåéåò ï÷ýñùóçò ïé åðéäñïìÝò óõíå÷ßæïíôáé. Ôï 587 êáé ôï 615 ì.×., óåéñÜ Ý÷ïõí ïé ÓëÜâïé. ÊÜðïéïé áðü áõôïýò åãêáèßóôáíôáé ìüíéìá óôçí çðåéñùôéêÞ ãç êáé åê÷ñéóôéáíßæïíôáé. Ôï 827 ì.×. åìöáíßæïíôáé áðü ôç èÜëáóóá ïé ¢ñáâåò êáé ëåçëáôïýí ôéò ðáñÜëéåò ðåñéï÷Ýò ôçò Çðåßñïõ. Ôï 930 ì.×. åßíáé ç óåéñÜ ôùí ÂïõëãÜñùí. ÊáôáëáìâÜíïõí ôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ êáé ìéá ïìÜäá åãêáèßóôáíôáé óôçí áíáôïëéêÞ ü÷èç ôïõ ÁñÜ÷èïõ. ÑçìÜæïõí ôïí ôüðï êáé óå ìßá áðü ôéò åðéäñïìÝò ôïõò êáôáóôñÝöïõí ôç Íéêüðïëç. Áðü ôï óçìåßï áõôü êáé ãéá ðåñßðïõ 100 ÷ñüíéá óêïôÜäé êáëýðôåé ôçí ðåñéï÷Þ êáé ôïõò êáôïßêïõò…

Ç åðéóôñïöÞ

96

Ç éóôïñßá îáíáóõíáíôÜ ôçí Áìâñáêßá ôïí 11ï ì.×. áéþíá, üôáí ç ¹ðåéñïò ãßíåôáé ðåäßï óçìáíôéêþí éóôïñéêþí ãåãïíüôùí, ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå ôïí áãþíá ôïõ áõôïêñÜôïñá ÁëÝîéïõ Á' Êïìíçíïý íá åêäéþîåé ôïõò Íïñìáíäïýò áðü ôá äõôéêÜ åäÜöç ôçò ÂõæáíôéíÞò áõôïêñáôïñßáò. Ôï 1082, ç Áìâñáêßá áíáöÝñåôáé ìå ôï üíïìá ¢ñôá. Ç áêñéâÞò åôõìïëïãßá ôçò ïíïìáóßáò ðáñáìÝíåé Üãíùóôç, áí êáé üðùò áíáöÝñáìå óôçí áñ÷Þ, õðÜñ÷ïõí äéÜöïñåò åñìçíåßåò. ÊáôÜ ìéá åêäï÷Þ, ôï üíïìá ¢ñôá ðñïÝñ÷åôáé áðü ëáôéíéêÞ ëÝîç artus Þ arta, ðïõ óçìáßíåé «(äýóâáôï) óôåíü». ¢ëëåò (ëéãüôåñï) ðéèáíÝò ðñïóåããßóåéò, åßíáé ç

ðáñáöèïñÜ ôùí ïíïìÜôùí «Áìâñáêßá» êáé «¢ñá÷èïò». ÔÝëïò, ï Óåñáöåßì Îåíüðïõëïò éó÷õñßæåôáé üôé ôï üíïìá ðñïÞëèå áðü ôçí áöèïíßá ôùí óéôçñþí êáé ôïõ Üñôïõ. Êáé ðñÜãìáôé, ç åýöïñç ðåäéÜäá, ðïõ åêôåßíïíôáí ìÝ÷ñé ôïí Áìâñáêéêü, áðïôåëïýóå ôïí óéôïâïëþíá ãéá ôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôçò Çðåßñïõ. ÓôáäéáêÜ, ç ðüëç åðáíÝñ÷åôáé óôï ðñïóêÞíéï ìå ôï êáéíïýñãéï ôçò ðëÝïí üíïìá, áëëÜ êáé ìå Ýíá åíôåëþò íÝï ðñüóùðï. Åßíáé ç ìÞôñá ãéá ôç ãÝííçóç ôçò ÂõæáíôéíÞò ¢ñôáò, ç ïðïßá åîåëßóóåôáé óå ðñïìá÷þíá ôïõ Åëëçíéóìïý êáôÜ ôçò ëáôéíïêñáôßáò êáé ôïõ óëáâéóìïý. Ç éóôïñßá ôçò ÂõæáíôéíÞò ¢ñôáò áñ÷ßæåé êõñßùò áð' ôï 1204, ÷ñïíéÜ ðïõ ç Êùíóôáíôéíïýðïëç Ýðåóå óôá ÷Ýñéá ôùí óôáõñïöüñùí ôçò 4çò óôáõñïöïñßáò. Ôùí «åõóåâþí ëçóôþí ôçò Äýóåùò», êáôÜ ôïí éóôïñéêü É. Ñùìáíü.


Ôï ÄåóðïôÜôï ôçò Çðåßñïõ Ôï ÄåóðïôÜôï ôçò Çðåßñïõ éäñýèçêå áðü ôïí Ìé÷áÞë Á' Äïýêá ôï 1205 ì.×., - Ýíá ÷ñüíï ìåôÜ áðü ôçí êáôÜëõóç ôçò ÂõæáíôéíÞò Áõôïêñáôïñßáò áðü ôïõò Óôáõñïöüñïõò . Ìáæß ìå ôéò Áõôïêñáôïñßåò ôçò Íßêáéáò êáé ôçò Ôñáðåæïýíôáò, áðïôÝëåóáí ôç öõóéêÞ óõíÝ÷åéá ôçò ÂõæáíôéíÞò Áõôïêñáôïñßáò. Ï Ìé÷áÞë ¢ããåëïò Êïìíçíüò Äïýêáò, áñ÷éêÜ, åß÷å óõíÜøåé óõììá÷ßá ìå ôïí ÂïíéöÜôéï Ìïíöåñáôéêü. ¼ôáí, óôç óõíÝ÷åéá, ðñïóðÜèçóå áíåðéôõ÷þò íá áíáêüøåé ôçí ðñïÝëáóç ôùí ÖñÜãêùí óôçí Ðåëïðüííçóï êáé óõãêåêñéìÝíá ìåôÜ áðü ôçí Þôôá ôïõ óôç ìÜ÷ç ôïõ åëáéþíá ôïõ Êïýíäïõñïõ, åðÝôñåøå óôçí ¹ðåéñï éäñýïíôáò ôï ÄåóðïôÜôï ôçò Çðåßñïõ ìå ðñùôåýïõóá ôçí ¢ñôá. Óôá ÷ñüíéá ôçò ðáñáêìÞò ôçò ÂõæáíôéíÞò Áõôïêñáôïñßáò, ôï «ÄåóðïôÜôï ôçò Çðåßñïõ»- êñÜôïò ìå åëëçíéêüôáôï óöñßãïò êáé äõíáìéóìü- åêôåßíïíôáí áðü ôç Íáýðáêôï ùò ôï ÄõññÜ÷éï êáé ðåñéëÜìâáíå ôìÞìáôá ôçò Èåóóáëßáò êáé ðïëëÜ áðü ôá ÅöôÜíçóá. Ôï ÄåóðïôÜôï áðïôÝëåóå, ì' áõôüí ôïí ôñüðï, ôç íÝá ðáôñßäá ôùí ðñïóöýãùí áðü ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç, ôç Èåóóáëßá êáé ôçí Ðåëïðüííçóï, ìå óõíÝðåéá ï Ìé÷áÞë í' áíáãïñåõôåß óå óùôÞñá ôùí ðëçèõóìþí áðü ôïí êáôáêëõóìü ôùí ÖñÜãêùí. Áîßæåé íá óçìåéùèåß, üôé åêôüò ôùí ÅëëÞíùí, óôï äéÜóôçìá áõôü ôï ÄåóðïôÜôï åíóùìÜôùóå óëáâéêïýò êáé áëâáíéêïýò ðëçèõóìïýò.

Ç Üíïäïò Ï éäñõôÞò ôïõ êñÜôïõò Ìé÷áÞë, Üíèñùðïò ìå ïñãáíùôéêÝò êáé äéïéêçôéêÝò éêáíüôçôåò, áöïý åäñáßùóå ôç èÝóç ôïõ, åðé÷åßñçóå óôç óõíÝ÷åéá íá åðåêôåßíåé ôçí êõñéáñ÷ßá ôïõ. ÏñãÜíùóå áîéüìá÷ï óôñáôü êáé êáô' áñ÷Þí áðÝôñåøå ôçí åðÝëáóç ôùí Åíåôþí óôá ðáñÜëéá ôçò ÄõôéêÞò ÅëëÜäáò. ¼ìùò, ðñïôïý ðñïëÜâåé íá åðåêôáèåß óôï Íüôï, äïëïöïíÞèçêå ôï 1215 êáé óôï èñüíï áíÞëèå ï åôåñïèáëÞò áäåñöüò ôïõ Èåüäùñïò, ùò åðßôñïðïò ôïõ áíÞëéêïõ äéáäü÷ïõ, Ìé÷áÞë. Ï Èåüäùñïò, Üíèñùðïò ìå õðÝñìåôñç öéëïäïîßá óôñÜöçêå ðñïò ôï ÂïññÜ. Íßêçóå ÖñÜãêïõò, Áëâáíïýò, ÓÝñâïõò, Âïýëãáñïõò êáé Ëïìâáñäïýò. ¸öôáóå ìÝ÷ñé ôïí Åýîåéíï Ðüíôï êáé ìåôáîý Üëëùí äéÝëõóå êáé ôï ëáôéíéêü Âáóßëåéï ôçò Èåóóáëïíßêçò, éäñýïíôáò ôï 1227 ôçí ÅëëçíéêÞ Áõôïêñáôïñßá ôçò Èåóóáëïíßêçò.

97


Óôá äõôéêÜ, ç ¢ñôá åîáêïëïõèïýóå íá ðáñáìÝíåé ðñùôåýïõóá ôïõ ÄåóðïôÜôïõ ôçò Çðåßñïõ, ìå êõâåñíÞôç ôïí äïýêá Åõèýìéï. Ï óôü÷ïò ôïõ Èåüäùñïõ ãéá áðåëåõèÝñùóç ôçò Êùíóôáíôéíïýðïëçò, äåí åðéôåý÷èçêå, êáèþò ôï 1230 çôôÞèçêå áðü ôïõò Âïýëãáñïõò, ïé ïðïßïé ôïí óõíÝëáâáí êáé ôïí ôýöëùóáí. Ï áäåñöüò ôïõ, ÌáíïõÞë, êáôüñèùóå ìå äéðëùìáôéêÜ ìÝóá íá óôáìáôÞóåé óôç Èåóóáëßá ôçí êÜèïäï ôùí ÂïõëãÜñùí êáé íá áíáãíùñéóôåß ùò íÝïò áõôïêñÜôïñáò ôçò Èåóóáëïíßêçò. Ï Èåüäùñïò êáôáðÜôçóå ôá äéêáéþìáôá ôïõ åíçëßêïõ ðéá äéáäü÷ïõ ôïõ èñüíïõ ÌáíïõÞë, ï ïðïßïò ãéá íá áíáññé÷çèåß óôï èñüíï, áíáæÞôçóå ôçí õðïóôÞñéîç ôùí ÖñÜãêùí çãåìüíùí ôïõ Âõæáíôßïõ. Ôï 1230, íõìöåýèçêå ôç Èåïäþñá -êüñç ôïõ ÉùÜííç Ðåôñáëåßöç,

98

äéïéêçôÞ Ìáêåäïíßáò- êáé Èåóóáëßáò êáé ôï 1231, ìå ôçí õðïóôÞñéîç ëáïý êáé öåïõäáñ÷þí áíáêçñý÷èçêå äåóðüôçò ôïõ ÄåóðïôÜôïõ. Ï Ìé÷áÞë Â', Üíèñùðïò áëëïðñüóáëëïò -áõôáñ÷éêüò êáé óõíÜìá äçìéïõñãéêüò- ïäçãåß óå ìåãÜëåò ðåñéðÝôåéåò ôï ÄåóðïôÜôï. Êôßæåé ðåñßôå÷íá ìíçìåßá êáé ôáõôü÷ñïíá óõññéêíþíåé åäáöéêÜ ôï ÄåóðïôÜôï. Áðü ôá ìåãáëýôåñá óôñáôçãéêÜ ëÜèç ôïõ, èåùñåßôáé ç ñÞîç ôïõ ìå ôïí ÁõôïêñÜôïñá ôçò Íßêáéáò êáé ôï ÂáóéëéÜ ôùí äýï Óéêåëéþí, ÊÜñïëï. Ëßãï ðñéí áðü ôï èÜíáôü ôïõ, ìïßñáóå ôçí åðéêñÜôåéÜ ôïõ óôïõò äýï ãéïõò ôïõ. Ï Íéêçöüñïò ðÞñå ôçí ¹ðåéñï êáé ôçí Áéôùëïáêáñíáíßá êáé ï ÉùÜííçò ôç Èåóóáëßá êáé ôçí ÁíáôïëéêÞ ÓôåñåÜ ÅëëÜäá, ìå ðñùôåýïõóá ôéò ÍÝåò ÐÜôñåò (ÕðÜôç). ...Êáé ç ðôþóç Ôï 1271, üôáí ðÝèáíå ï Ìé÷áÞë Â', ôï ÄåóðïôÜôï åß÷å áíïéêôÝò ðëçãÝò, ôéò ïðïßåò ïýôå ï Íéêçöüñïò äåí ìðüñåóå íá åðïõëþóåé, ðáñÜ ôéò åñãþäåéò ðñïóðÜèåéåò êõñßùò, óå äéðëùìáôéêü åðßðåäï- ðïõ êáôÜâáëå ìÝ÷ñé ôï èÜíáôü ôïõ ôï 1296. Óôï èñüíï ôïí äéáäÝ÷èçêå ï áíÞëéêïò ãéïò ôïõ ÈùìÜò, õðü ôçí åðéôñïðåßá ôçò ìçôÝñáò ôïõ ¢ííáò Ðáëáéïëïãßíáò ÊáíôáêïõæçíÞò. Ðñþôï ìÝëçìá ôçò ¢ííáò, Þôáí ç áðïêáôÜóôáóç ôùí êáëþí ó÷Ýóåùí ìå ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç. Áöïý åîáóöÜëéóå ôá íþôá ôçò, ðñï÷þñçóå óå óýññáîç ìå ôïõò Áíäåãáõïýò ôçò Äýóçò, ôïõò ïðïßïõò êáé íßêçóå. Ôï 1318 ï Éôáëüò Êüìçò ôçò ÊåöáëïíéÜò, Íéêüëáï Orsini, äïëïöüíçóå ôïí (èåßï ôïõ) ÈùìÜ êáé áíáññé÷Þèçêå óôï èñüíï. Ìå ôïí ôñüðï áõôü, ëÞãåé ç ðñþôç ðåñßïäïò ôïõ ÄåóðïôÜôïõ ôçò Çðåßñïõ êáé ç çãåìïíßá ôçò ÅëëçíéêÞò


äõíáóôåßáò ôùí ÊïìíçíïäïõêÜäùí, ðïõ âáóßëåøå óõíïëéêÜ 114 ÷ñüíéá. Ôá åðüìåíá ÷ñüíéá óçìåéþíåôáé óõíå÷Þò åíáëëáãÞ îÝíùí çãåìüíùí, ìå ìéêñÜ ìüíïí äéáëåßììáôá ÅëëÞíùí. Óå ãåíéêÝò ãñáììÝò, ùóôüóï, ïé ÖñÜãêïé çãåìüíåò óåâÜóôçêáí ôá äéêáéþìáôá, ôéò ðáñáäüóåéò êáé ôá Þèç ôùí õðçêüùí ôïõò. ÐáñÜ ôáýôá, ç áßãëç êáé ç äýíáìç ôïõ ÄåóðïôÜôïõ îåöôßæåé êáé ç ðáñáêìÞ ðñïäéêÜæåé ôç äéÜëõóç ôïõ êñÜôïõò. Óôçí ôáñá÷þäç ðåñßïäï, ðïõ áêïëïõèåß, ôï ÄåóðïôÜôï áêñïâáôåß áíÜìåóá óôéò óõìðëçãÜäåò ôçò ÁíáôïëÞò êáé ôçò Äýóçò. Ìåôáîý Âõæáíôßïõ êáé ÖñÜãêùí. Ç ¹ðåéñïò ãßíåôáé ðåäßï -áêüìç êáé åìöýëéùí- öïíéêþí óõãêñïýóåùí. Ï ñüëïò ôçò ¢ñôáò ùò äéïéêçôéêïý êÝíôñïõ, åðéóêéÜæåôáé áðü ôá ÃéÜííåíá, ôá ïðïßá üëï êáé ðåñéóóüôåñï ðñïâÜëëïõí ôþñá óôï ðñïóêÞíéï ôçò éóôïñßáò. Ç åìöÜíéóç ôùí ÓÝñâùí Ôï 1342, ôï ÄåóðïôÜôï êáôáëáìâÜíåé ï âõæáíôéíüò äéïéêçôÞò ôçò Èåóóáëßáò ÉùÜííçò ¢ããåëïò êáé ìÝ÷ñé ôï 1347 áðïôåëåß ôìÞìá ôçò åíéáßáò åðéêñÜôåéáò ôçò Èåóóáëßáò. Ôüôå åìöáíßæåôáé ï ÔóÜñïò ôùí ÓÝñâùí ÓôÝöáíïò ÄïõóÜí, ï ïðïßïò êáôÝëáâå üëç ôç ÄõôéêÞ ÅëëÜäá êáé ôç Èåóóáëßá, ôïðïèåôþíôáò ùò Äåóðüôç ôçò Çðåßñïõ, ìå Ýäñá ôçí ¢ñôá, ôïí åôåñïèáëÞ áäåñöü ôïõ Óõìåþí Ïõñþò. ÌåôÜ áðü ôï èÜíáôï ôïõ ÄïõóÜí, ï Íéêçöüñïò Â' ðïõ õðçñåôïýóå ùò äéïéêçôÞò óôç ÈñÜêç, áíáêáôÝëáâå ôçí ¹ðåéñï ôï 1356, áëëÜ ôï 1359 óêïôþèçêå óå ðüëåìï êáôÜ ôùí Áëâáíþí. Áõôü Þôáí êáé ôï ôõðéêü ôÝëïò ôïõ ÄåóðïôÜôïõ, áöïý óôï åîÞò îåíïêñáôåßôáé ðëÞñùò. Ïé ÓÝñâïé ìåôÝöåñáí ôçí

ðñùôåýïõóá ôïõò óôá Ôñßêáëá êáé ÷þñéóáí ôï ÄåóðïôÜôï óå äýï ôìÞìáôá: -Óôï ÄåóðïôÜôï Éùáííßíùí, ìå äåóðüôç ôïí ÈùìÜ Ðñåëéïýìðïâéôò êáé -óôï ÄåóðïôÜôï ôçò ¢ñôáò, ìå Áëâáíïýò äéïéêçôÝò. Ç ìåãÜëç öùôéÜ Ïé Áëâáíïß êõñéÜñ÷çóáí 57 ÷ñüíéá, áðü ôï 1359 ìÝ÷ñé ôï 1416. Ôçí ðåñßïäï áõôÞ êáé óõãêåêñéìÝíá ôï 1361, åêäçëþèçêå óôçí ¢ñôá ôåñÜóôéá ðõñêáãéÜ, ç ïðïßá ïöåßëïíôáí óå åìðñçóìü êáé ç ïðïßá áðïôÝöñùóå ìåãÜëï ìÝñïò ôçò ðüëçò, êáôáêáßãïíôáò ôá óçìáíôéêüôåñá äçìüóéá êôßñéá ôçò. ÊáôÜ ôçí ðåñßïäï ôïõ ÄåóðïôÜôïõ ôçò Çðåßñïõ -ìåôáîý 13ïõ êáé 15ïõ áéþíá- ç ¢ñôá åîåëßóóåôáé óå ðïëéôéóôéêü êáé êáëëéôå÷íéêü êÝíôñï ôçò ÅëëÜäïò êáé êôßæïíôáé óðïõäáßá äçìüóéá êôßñéá êáé ðåñßôå÷íïé íáïß. Óôï äéÜóôçìá áõôü, Üëëáîå êáé ç åèíïëïãéêÞ óýíèåóç ôïõ ðëçèõóìïý. Óå ðïëéôéêü åðßðåäï ïé çãåìïíéêÝò ïéêïãÝíåéåò, ðïõ åß÷áí óõãêåíôñþóåé óôá ÷Ýñéá ôïõò ôç ãç êáé ôïí ðëïýôï, äéáäÝ÷ïíôáí ç ìßá ôçí Üëëç ðñïâÜëëïíôáò -Üëëïôå áëçèþò êáé Üëëïôå øåõäþò- ôç óõããÝíåéá ôïõò ìå áõôïêñÜôïñåò ôïõ Âõæáíôßïõ. Ôï ÄåóðïôÜôï, óôç ó÷åôéêÜ óýíôïìç æùÞ ôïõ êáé ðáñÜ ôçí êïéíùíéêïðïëéôéêÞ áóôÜèåéá êáé ôéò ðïéêßëåò áíôéîïüôçôåò, êáôüñèùóå -êõñßùò êáôÜ ôçí ðñþôç ôïõ ðåñßïäï - íá äçìéïõñãÞóåé ðñïûðïèÝóåéò åèíéêÞò óõíåßäçóçò êáé éóôïñéêÞò óõíÝ÷åéáò.

99


Ç Ýëåõóç ôùí åâñáßùí Ç ÅâñáúêÞ êïéíüôçôá ôçò ¢ñôáò èåùñåßôáé áðü ôéò ðáëáéüôåñåò óôïí åëëáäéêü ÷þñï êáé ï âßïò ôçò îåðåñíÜåé ôá 1000 ÷ñüíéá. Ïé ðñþôïé Åâñáßïé ìåôïßêçóáí óôçí ¢ñôá êáôÜ ôïí 10ïí áéþíá. Áðïêáëïýíôáí «Ñùìáíéþôåò», åðåéäÞ ðñïÝñ÷ïíôáí áðü ôçí Ðåëïðüííçóï êáé êõñßùò áðü ôçí Êüñéíèï êáé ôçí ÐÜôñá. ÊÜðïéïé Üöçóáí ôçí ðïëõðëçèÞ Íéêüðïëç ãéá íá åãêáôáó ôáèïýí ôçí ¢ñôá. ÁíáãêÜóôçêáí íá åãêáôáëåßøïõí ôéò åóôßåò ôïõò åîáéôßáò èñçóêåõôéêþí åñßäùí êáé åèíïôéêþí äéþîåùí. Ç êïéíüôçôá ôçò ¢ñôáò ðáñÝìåéíå æùíôáíÞ êáé áêìáßá ìÝ÷ñé ôï 1944. Ïé Åâñáßïé ìéëïýóáí åëëçíéêÜ êáé äéá÷ñïíéêÜ, áðïôåëïýóáí äõíáìéêü êïììÜôé ôïõ åèíïëïãéêïý ìùóáúêïý ôçò ðåñéï÷Þò. Åß÷áí, åîÜëëïõ, éäéáßôåñá áíåðôõãìÝíç ôçí ôÝ÷íç ôçò åðéâßùóçò êáé êáôüñèùíáí íá æïõí áñìïíéêÜ ìå ôéò Üëëåò êïéíüôçôåò. ÌåôÜ áðü ôçí êáôÜêôçóç ôçò

100

ÂõæáíôéíÞò Áõôïêñáôïñßáò áðü ôïõò Ôïýñêïõò êáé ôçí õðïôáãÞ ôçò ¢ñôáò óôïí êáôáêôçôÞ ôï 1449, ïé Åâñáßïé ïéêïäüìçóáí ó÷Ýóåéò åìðéóôïóýíçò ìå ôïõò Ïèùìáíïýò, ïé ïðïßïé óå áíôÜëëáãìá ôïõò ðáñá÷þñçóáí ìåãÜëç èñçóêåõôéêÞ êáé ïéêïíïìéêÞ åëåõèåñßá. ×Üñç óôá ðñïíüìéá áõôÜ, ðïëëïß áðü ôïõò Åâñáßïõò óôç äéÜñêåéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò áðÝêôçóáí ìåãÜëåò ðåñéïõóßåò, åëÝã÷ïíôáò üëï ôï åìðüñéï ôçò ðåñéï÷Þò. Ùóôüóï, ïé âÜóåéò ôçò ïéêïíïìéêÞò áíÜðôõîçò ôçò êïéíüôçôáò åß÷áí ôåèåß ðñéí áðü ôçí ÏèùìáíéêÞ êõñéáñ÷ßá êáé óõãêåêñéìÝíá êáôÜ ôçí ðåñßïäï ôçò çãåìïíßáò ôùí Ïñóßíé êáé ôùí Ôüêï, ïðüôå ïé Åâñáßïé ôçò ¢ñôáò ÷Üñç óôç äéðëùìáôéêüôçôÜ ôïõò, áëëÜ êáé ôçí åìðïñéêÞ éêáíüôçôá ôïõò, Üñ÷éóáí íá óõãêåíôñþíïõí ðëïýôï êáé ðïëéôéêÞ éó÷ý. Ç áíÜðôõîç óõíå÷ßóôçêå Ýùò ôï 1346, ïðüôå ïé Åâñáßïé åêäéþ÷èçêáí áðü ôï ÓÝñâï ÊñÜëç ÓôÝöáíï ÍôïõóÜí. ¼ðùò áíáöÝñåé ï Êùíóôáíôßíïò ÔóéëéãéÜííçò óôï âéâëßï ôïõ «Ç ÅâñáúêÞ êïéíüôçôá ôçò ¢ñôáò», ï, áðü ôçí ÔïõäÝëç, Éóðáíïåâñáßïò ñáâßíïò Benjamin, ôï 1173 åðéóêÝöèçêå ôçí ¢ñôá êáé óõíÜíôçóå åêåß ôïõò ðñþôïõò åãêáôåóôçìÝíïõò Åâñáßïõò. Ç Êïéíüôçôá åíéó÷ýèçêå ôï 1246 ìå ôçí ðñïóèÞêç ôùí «Ñùìáíéùôþí», ïé ïðïßïé åãêáôÝëåéøáí ôçí ÊÝñêõñá üôáí áõôÞ êáôåëÞöèç áðü ôïõò Óéêåëïýò êáé Ýðáøå íá áðïôåëåß ôìÞìá ôçò ÂõæáíôéíÞò ÅðéêñÜôåéáò. Óôç óõíÝ÷åéá, ç Êïéíüôçôá ôçò ¢ñôáò åíóùìÜôùóå êáé ôïõò Åâñáßïõò ðïõ Ýöôáóáí áðü ôçí Éôáëßá. Ïé Éôáëïåâñáßïé áðïôÝëåóáí ÷ùñéóôÞ èñçóêåõôéêÞ åíüôçôá êáé Ýöôéáîáí ôç äéêÞ ôïõò óõíáãùãÞ, ç ïðïßá ïíïìÜóôçêå «ÐïõëéÝæá», óå áíÜìíçóç ôçò ðáëéÜò ôïõò êïéíüôçôáò óôçí Áðïõëßá. Ïé ðáëéïß Åâñáßïé åß÷áí ôç «ÃêñÝêá», ôç äéêÞ ôïõò óõíáãùãÞ. Ìåôáîý ôùí äýï Óõíáãùãþí -Åëëçíüöùíïé «Ãñáéêïß» êáé Éôáëüöùíïé


«ÁðïõëéÝæïé»-, õðÜñ÷åé áíôáãùíéóìüò ðïõ öôÜíåé ìÝ÷ñé êáé ôçí ßäñõóç äýï äéáöïñåôéêþí ó÷ïëåßùí ãéá ôç äéäáóêáëßá ôçò ÅâñáúêÞò ãëþóóáò êáé éóÜñéèìùí Óõëëüãùí. Ïé äýï ÓõíáãùãÝò ôçò ¢ñôáò ëåéôïõñãïýóáí áõôüíïìá êáé óõ÷íÜ åîáéôßáò ôùí äéáöïñåôéêþí ð ï ë é ô é ó ô é êþ í ô ï õ ò êá ô á â ï ëþ í , ä é á ô ý ðù í á í áíôéêñïõüìåíåò áðüøåéò óå èÝìáôá ðßóôçò êáé çèéêÞò. Ïé ä é á ö ù í ß å ò á õ ô Ý ò á í ô é êá ô ï ð ô ñ ß æ ï í ô á é ó ô ï õ ò óõíáãùãéêïýò êáíïíéóìïýò, ïé ïðïßïé åêäüèçêáí ôïí 16ï êáé 17ïí áéþíá. Áêïëïõèïýí ïé ìåãÜëåò åðéäçìßåò ôïõ 18ïõ áéþíá, êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôùí ïðïßùí áðïäåêáôßæåôáé ï ðëçèõóìüò ôçò ðüëçò. Êáé åíþ ïé öôù÷ïß Åâñáßïé ìåéþíïíôáé, ïé ðëïýóéïé… áõîÜíïíôáé. ¼ìùò, ç åõìÜñåéá ôùí ïëßãùí Þôáí ðñüóêáéñç, êáèþò ç ðïëéôéêÞ áóôÜèåéá ôçò åðï÷Þò äéáäï÷éêÝò åéóâïëÝò ôùí Âåíåôþí 1688, ôùí ÃÜëëùí 1797, ôïõ ÁëÞ ÔåðåëåíëÞ, ðáóÜ ôùí Éùáííßíùí 1798, áëëÜ êáé åîáéôßáò ôçò åèíéêÞò åîÝãåñóçò 1821- êáèÞëùóå ôçí ðáñáãùãéêÞ êáé åìðïñéêÞ äñáóôçñéüôçôÜ ôïõò êáé Ýöåñå ôçí ðáñáêìÞ. Ôï 1881, ç ¢ñôá åíóùìáôþèçêå óôïí åèíéêü êïñìü êáé üóïé Åâñáßïé äåí êáôÜöõãáí ìáæß ìå ôïõò Ôïýñêïõò óôïí áëýôñùôï êÜìðï, ôç ÖéëéððéÜäá Þ ôá ÃéÜííåíá, õðïäÝ÷èçêáí ìáæß ìå ôïõò ¸ëëçíåò ôïí åèíéêü Óôñáôü. Ç ÅâñáúêÞ êïéíüôçôá ôçò ¢ñôáò, óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïõ áéþíá, Þôáí äñáìáôéêÜ ìåéùìÝíç êáé áñéèìïýóå ìüëéò 200 ïéêïãÝíåéåò. Áñôéíïß Åâñáßïé, êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ åëëçíïúôáëéêïý ðïëÝìïõ, Ýëáâáí ìÝñïò ìå ôï 3/40 Óýíôáãìá ôùí Áñôéíþí Åõæþíùí. Óôá ÷ñüíéá ôçò ãåñìáíéêÞò Êáôï÷Þ êÜðïéïé áðü áõôïýò âãÞêáí óôï âïõíü ùò áíôÜñôåò êáé ðïëÝìçóáí ôïõò êáôáêôçôÝò. Óôéò 24 Ìáñôßïõ ôïõ 1944 ïé Ãåñìáíïß, áöïý ðñïçãïõìÝíùò êáôÜó÷åóáí ôéò ðåñéïõóßåò ôïõò, åêôüðéóáí üëåò ôéò ÅâñáúêÝò ïéêïãÝíåéåò ôçò ¢ñôáò. Ôïõò

ìåôÝöåñáí óôï Birkenaw, üðïõ ïé ðåñéóóüôåñïé èáíáôþèçêáí ìå öñéêôü ôñüðï. Ìå ôïí ôñüðï áõôü êáé ýóôåñá áðü ðåñßðïõ 1000 ÷ñüíéá æùÞò, êëåßíåé ï êýêëïò ôçò åëëçíïåâñáúêÞò êïéíüôçôáò ôçò ¢ñôáò. Ïé åðßãïíïé ôïõò êñáôïýí åðáöÞ ìå ôïí ôüðï ôùí ðñïãüíùí ôïõò êáé áñêåôïß áðü áõôïýò åðéóêÝðôïíôáé óõ÷íÜ ôçí ðåñéï÷Þ, üðïõ åîÜëëïõ äéáôçñïýí êáé áêßíçôåò ðåñéïõóßåò. Ïé Ôïýñêïé Óôéò áñ÷Ýò ôïõ 15ïõ áéþíá åìöáíßæïíôáé áðåéëçôéêÜ ïé Ôïýñêïé, ïé ïðïßïé öôÜíïõí ùò ôá íüôéá ôçò Áëâáíßáò. Ùóôüóï, ïé åîåëßîåéò Þñèáí áðü ôç Äýóç. Ï Éôáëüò äïýêáò ôçò ËåõêÜäáò, ÊÜñïëïò A' Tocco, åîáðïëýïíôáò åðéäñïìÝò ó' üëç ôçí ¹ðåéñï, Ýäéùîå ôïõò Áëâáíïýò êáé áöïý åðáíÝíùóå ôá äýï ôìÞìáôá ôïõ ÄåóðïôÜôïõ, ìåôÝöåñå ôçí Ýäñá ôïõ óôá ÃéÜííåíá. Óôçí ¢ñôá Ýóôåéëå ùò äéïéêçôÞ ôïí áäåëöü ôïõ ËåïíÜñäï Tocco (1416 - 1419) êáé ìåôÜ ôïí Ìáôèáßï Ëáíäüëöï (1419 - 1429). Ï áíåøéüò ôïõ, ÊÜñïëïò Â' Tocco, ï ïðïßïò

101


ôïí äéáäÝ÷ôçêå ôï 1430 -üôáí ôá ÃéÜííåíá Ýðåóáí óôá ÷Ýñéá ôùí Ôïýñêùí- ìåôÝöåñå ôçí ðñùôåýïõóá ôïõ ÄåóðïôÜôïõ óôçí ¢ñôá. Ïé ïéêïãåíåéáêÝò äéåíÝîåéò ôùí Tocco, ðñïëåßáíáí ôï Ýäáöïò ãéá ôçí åýêïëç åðéêñÜôçóç ôùí Ôïýñêùí. ¸ôóé, óôéò 24 Ìáñôßïõ 1449 êáôáëÞöèçêå ç ¢ñôá, ãåãïíüò ðïõ óÞìáíå êáé ôï ôõðéêü ôÝëïò ôçò ðïëõêýìáíôçò éóôïñßáò ôïõ éäéüôõðïõ, üóï êáé éó÷õñïý, ÄåóðïôÜôïõ ôçò Çðåßñïõ. ÊáôÜ ôçí ðÜãéá ôáêôéêÞ ôïõò ïé Ôïýñêïé, ìå áíôÜëëáãìá ôçí õðïôáãÞ, ðáñá÷ùñïýí ðñïíüìéá ó÷åäüí óå üëåò ôéò ðüëåéò ôçò Çðåßñïõ êáé ìåôáîý áõôþí êáé óôçí ¢ñôá. ÊáôÜ äéÜñêåéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò ç ¢ñôá Þôáí Ýäñá Âïåâüäá, ìå áðåõèåßáò áíáöïñÜ óôçí ÕøçëÞ Ðýëç. Óôï ìåôáîý, ïé Áñôéíïß ãéá íá åîáóöáëßóïõí ðñïóôáóßá áðü ëçóôÝò êáé ðåéñáôÝò, óõíÝ÷éæáí íá ðëçñþíïõí 1.500 ñåÜëéá åôçóßùò óôçí ÅíåôéêÞ Äçìïêñáôßá.

óçìåéþèçêå ôï 1610 ìå åðéêåöáëÞò ôïí Äéïíýóéï Óêõëüóïöï. Ïé óõíÝðåéåò Þôáí ôñáãéêÝò êáé ïé Çðåéñþôåò áíôéìåôþðéóáí, ãéá áêüìç ìéá öïñÜ, ôçí áãñéüôçôá ôùí êáôáêôçôþí. Ôá êéíÞìáôá èá óõíå÷éóôïýí ìå åðßêåíôñï ôá ÔæïõìÝñêá, ôá ïðïßá óôá ôÝëç ôïõ 17ïõ áéþíá èá ãíùñßóïõí ðåñßïäï áêìÞò ìå ôïí ðëçèõóìü ôïõò íá áõîÜíåôáé êáé ôá ÷ùñéÜ íá áíáóõãêñïôïýíôáé. ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò êõñéáñ÷ßáò ôïõ ÁëÞ ÐáóÜ óôçí ¹ðåéñï, ôá ÷ùñéÜ ôùí ÔæïõìÝñêùí èá áíáðôõ÷èïýí ðåñéóóüôåñï, ôüóï ðëçèõóìéáêÜ, üóï êáé ïéêïíïìéêÜ, ùò áðïôÝëåóìá ôçò êáëÞò ïñãÜíùóçò êáé äéïßêçóçò ôïõ êñÜôïõò. Ç ðñüïäïò, ðïõ óõíôåëåßôáé óôá ÷ñüíéá áõôÜ, öÝñíåé ìáæß ôçò ôéò éäÝåò ãéá åëåõèåñßá. Ôá ÔæïõìÝñêá âñßóêïíôáé óå

ÅðéìÝíïõí ...ÅëëçíéêÜ

102

Ïé Çðåéñþôåò ãéá áéþíåò óôÜèçêáí üñèéïé áíÜìåóá óôéò óõìðëçãÜäåò ôçò ÁíáôïëÞò êáé ôçò Äýóçò, ðáëåýïíôáò íá äéáôçñÞóïõí ôçí åèíéêÞ êáé ðïëéôéóôéêÞ ôïõò ôáõôüôçôá. Ôï ðÝôõ÷áí åíóùìáôþíïíôáò óôïí ðïëéôéóôéêü ôïõò êïñìü ôá èåôéêÜ óôïé÷åßá ôùí äýï ðëåõñþí. Äçìéïýñãçóáí, ì' áõôüí ôïí ôñüðï, ôç íÝá êáé ãéá ðÜíôá åëëçíéêÞ ôáõôüôçôÜ ôïõò. Ç ¢ñôá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò, äåí åßíáé ç ôáðåéíùìÝíç áðü ôïí êáôáêôçôÞ ðåñéï÷Þ êáé ïé Áñôéíïß äåí èñçíïýí ìïéñïëáôñéêÜ ôç äõóôõ÷ßá ôïõò. ÐïëëÜ åßíáé ôá åèíéêïáðåëåõèåñùôéêÜ êéíÞìáôá êáé óçìáíôéêÝò ïé åîåãÝñóåéò ôùí õðüäïõëùí Çðåéñùôþí óôïõò ôÝóóåñéò áéþíåò ôçò ôïõñêéêÞò óêëáâéÜò. Ç óðïõäáéüôåñç áëëÜ, äõóôõ÷þò, áíåðéôõ÷Þò- åîÝãåñóç,

äéáñêÞ åðáíáóôáôéêü áíáâñáóìü êáé áðïôåëïýí êáôáöýãéï Ýíïðëùí ïìÜäùí. ÊáôÜ ôá ôÝëç ôïõ 18ïõ áéþíá, äéäÜóêåé óôçí ¹ðåéñï ï ðáôñï-ÊïóìÜò. ÌéëÜ óôïõò óêëÜâïõò ãéá ôï «ðïèïýìåíï» êáé ôïõò áíáðôåñþíåé ôï çèéêü. Éäñýåé ó÷ïëåßá, ãéá ôç óõíôÞñçóç ôùí ïðïßùí äéáôßèåíôáé åéóïäÞìáôá åêêëçóéáóôéêþí éäñõìÜôùí êáé éäéùôþí. Ôï ìðáñïýôé ðáßñíåé öùôéÜ êáé óôéò 15 Ìáúïõ 1821 èá


êçñõ÷ôåß åðßóçìá ç åðáíÜóôáóç óôï ìïíáóôÞñé ôïõ Áã. Ãåùñãßïõ óôï ÂïõñãáñÝëé. Ùóôüóï ç ¢ñôá, äåí óõìðåñéëáìâÜíåôáé óôï ðñþôï åëëçíéêü êñÜôïò. Ç äßøá ãéá åëåõèåñßá ðáñáìÝíåé éó÷õñÞ êáé ïé ðåñéï÷Ýò ôùí ÔæïõìÝñêùí êáé ôïõ Ñáäïâõæßïõ âñßóêïíôáé óå äéáñêÞ áíáôáñá÷Þ. Áêïëïõèåß óåéñÜ åðáíáóôáôéêþí êéíçìÜôùí êáé óõ÷íÜ ïé êÜôïéêïé õößóôáíôáé ôá óêëçñÜ áíôßðïéíá ôùí êáôáêôçôþí: óöáãÝò, ëåçëáóßåò, ðõñðïëÞóåéò… Ç áðåëåõèÝñùóç Þñèå óå äýï öÜóåéò. Ôá ïñåéíÜ êáé ç ðüëç åíóùìáôþèçêáí óôï åëëçíéêü êñÜôïò ôï 1881 êáé ï êÜìðïò ôï 1913. Ùóôüóï, ç ðåñéï÷Þ ïýôå ôüôå èá åéñçíåýóåé. Èá áêïëïõèÞóåé ôçí ôáñáãìÝíç ðïñåßá ôçò íåüôåñçò ÅëëÜäáò, óõììåôÝ÷ïíôáò óôá ìåãÜëá êïéíùíéêÜ êáé ðïëåìéêÜ ãåãïíüôá ôïõ 20ïõ áéþíá. ÓçìáíôéêÞ ìïñöÞ ôïõ åèíéêïáðåëåõèåñùôéêïý áãþíá, õðÞñîå êáé ï ðñùôåñãÜôçò ôçò ÖéëéêÞò åôáéñåßáò, Íéêüëáïò ÓêïõöÜò. ÃåííÞèçêå ôï 1779 óôï Êïìðüôé êáé ùò ãüíïò ìåóïáóôéêÞò ïéêïãÝíåéáò áó÷ïëÞèçêå ìå ôï åìðüñéï êáé ôçí êáôáóêåõÞ óêïýöùí. Ôï 1813, ìåôáíÜóôåõóå óôçí Ïäçóóü ôçò Ñùóßáò, üðïõ óõíäÝèçêå ìå óôåíÞ öéëßá ìå ôïí ÁèáíÜóéï ÔóáêÜëùö êáé ôïí ÅììáíïõÞë ÎÜíèï, ìå ôïõò ïðïßïõò óõíáðïöÜóéóáí ôçí ßäñõóç åôáéñßáò ìå óêïðü ôçí áðåëåõèÝñùóç ôïõ ãÝíïõò. Óôçí Ïäçóóü, ï Íéêüëáïò ÓêïõöÜò óõíåñãÜæåôáé ìå ôïí ¢íèéìï ÃáæÞ, ï ïðïßïò ôåëéêÜ åß÷å áíáëÜâåé áðïöáóéóôéêü ñüëï óôç äéÜäïóç ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñßáò, áíáèÝôïíôÜò ôïõ ôç ìýçóç êëåöôþí êáé áñìáôïëþí ôçò ÓôåñåÜò ÅëëÜäáò. Ï ßäéïò áíÝëáâå íá äéáäþóåé ôçí éäÝá ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñåßáò óôçí Ðåëïðüííçóï. Ç êáêÞ ôïõ õãåßá äåí ôïõ åðÝôñåøå íá öôÜóåé óôï ÌùñéÜ. ÐÝèáíå óôéò 31 Éïõëßïõ 1818 óôï ÌÝãá Ñåýìá ôçò Êùíóôáíôéíïýðïëçò. Ï èÜíáôïò ôïõ õðÞñîå âáñý ðëÞãìá ãéá ôçí Åôáéñßá, ãéá ôçí åðéôõ÷ßá ôçò ïðïßáò o Çðåéñþôçò Öéëéêüò åß÷å áöéåñþóåé üëåò ôïõ ôéò

äõíÜìåéò. Ôï Ýñãï ôïõ åß÷å åêôéìçèåß êáé áðü ôïõò óýã÷ñïíïõò ôïõ êáé áðü ôïõò ìåôáãåíÝóôåñïõò éóôïñéêïýò ôïõ Áãþíá. ÅðéðëÝïí, ç ãç ôçò ¢ñôáò õðÞñîå ìÞôñá áãùíéóôþí êáé êïéôßäá áíôßóôáóçò óôïí åêÜóôïôå êáôáêôçôÞ. Ôá ìáôùìÝíá ÷þìáôá ôïõ ÓÝëôóïõ, ôïõ ÐÝôá êáé ôïõ ÊïììÝíïõ, Ýãéíáí ôá åèíéêÜ èõóéáóôÞñéá ãéá ôçí áðåëåõèÝñùóç ôïõ Ýèíïõò. Ùóôüóï, ç éóôïñéêÞ áíáãíþñéóç õðïëåßðåôáé ôçò ðñïóöïñÜò ôùí Áñôéíþí. ÔÝ÷íåò - ÃñÜììáôá - Åìðüñéï Ôï 17ï áéþíá (1660), ï êáóôïñéáíüò ãïõíÝìðïñïò Öéë. ÌáíùëÜêçò, ßäñõóå óôçí ðüëç ôçí ðåñßöçìç «ÅëëçíéêÞ Ó÷ïëÞ» -ëåãüôáí êáé Ó÷ïëÞ ÌáíùëÜêç-, ç ïðïßá ëåéôïõñãïýóå óôïí ðåñßâïëï ôçò åêêëçóßáò ôïõ Áãßïõ Âáóéëåßïõ êáé ç ïðïßá äçìéïýñãçóå áîéüëïãç ðíåõìáôéêÞ ðáñÜäïóç. Åêåß, äßäáîáí óðïõäáßïé äÜóêáëïé, üðùò ï Ðáúóéïò ÌåôáîÜò, ï ÅõãÝíéïò Ãéáííïýëçò, ï ÃåñÜóéìïò ÐáëëáäÜò êáé ï Óùöñüíéïò Ëåé÷ïýäçò. Åêôüò ôçò Ó÷ïëÞò ÌáíùëÜêç, åêåßíï ôï äéÜóôçìá, ëåéôïõñãïýóå ãéá ôá åëëçíüðïõëá êáé ç «ÁëëçëïäéäáêôéêÞ Ó÷ïëÞ». ÓõíõðÞñ÷áí ôï ôïýñêéêï Ìå÷ôÝð-Äçìïôéêü êáé ôï ÑïõóôéÝ-ÃõìíÜóéï, êáèþò êáé ôï åâñáúêü ÌéæñÜ. Ìå ôçí áíÜðôõîç ôïõ åìðïñßïõ, ðñïò ôçí êåíôñéêÞ Åõñþðç -ôïí 17ïêáé 18ï áéþíá-, ç ðüëç, ðïõ åß÷å åîåëé÷èåß óå óçìáíôéêü êÝíôñï äéáìåôáêïìéóôéêïý åìðïñßïõ, áíáäéïñãáíþíåôáé ïéêïíïìéêÜ êáé êïéíùíéêÜ. Óôá ÷ñüíéá ôçò ïèùìáíéêÞò êõñéáñ÷ßáò ïé êÜôïéêïé ôçò ¢ñôáò åß÷áí åîáóöáëßóåé óçìáíôéêÜ ðñïíüìéá, ðïõ ôïõò åðÝôñåðáí í' áóêïýí ó÷åäüí åëåýèåñá êÜèå åßäïõò åìðïñéêÞ äñáóôçñéüôçôá. Ïé ÷ñéóôéáíïß êÜôïéêïé áó÷ïëïýíôáí ìå ôï åìðüñéï, åíþ ïé ìïõóïõëìÜíïé êáé ïé 103


Åâñáßïé Þôáí êõñßùò ôå÷íßôåò. ÊÜèå çìÝñá óôçí ðïëýâïõç áãïñÜ åìöáíéæüôáí ôï ðïëý÷ñùìï, ðïëõöõëåôéêü ðëÞèïò. Ç åíäõìáóßá õðïäÞëùíå óõ÷íÜ ôçí ôáõôüôçôá Þ ôçí êáôáãùãéêÞ ñßæá. Ïé Ôïýñêïé öïñïýóáí âñÜêá êáé ÷ñõóïêÝíôçôï ãéëÝêï êáé ãýñù áðü ôïí óêïýöï ôïõò åß÷áí Üóðñï ôïõñìðÜíé. Ïé ¸ëëçíåò åðÝëåãáí ôç öïõóôáíÝëá ìå ðïôïýñéá êáé ôóáñïý÷éá êáé óôï êåöÜëé öïñïýóáí ìáýñï Þ êüêêéíï óêïýöï, ðåñéôõëéãìÝíï ìå ÷ñùìáôéóôü ôïõñìðÜíé ðïõ Ýöôáíå ìÝ÷ñé ôá áõôéÜ ôïõò. Áîßæåé íá óçìåéùèåß, üôé üëïé ïé Áñôéíïß áõôÞò ôçò ðåñéüäïõ áíåîÜñôçôá öõëÞò êáé èñçóêåýìáôïò ìéëïýóáí åëëçíéêÜ, åìðëïõôéóìÝíá âåâáßùò ìå êÜðïéåò ôïýñêéêåò êáé éôáëéêÝò åêöñÜóåéò êáé ëÝîåéò. ¼ðùò áíáöÝñåé ï Êùíóôáíôßíïò ÔóéëéãéÜííçò óôï âéâëßï ôïõ «Ôïõñêïêñáôïýìåíç ¢ñôá êáé ÊëÞñïò», óôçí ¢ñôá äåí Ýãéíáí ïìáäéêïß åîéóëáìéóìïß. ÕðÞñîáí ìüíïí 104

êÜðïéåò óðïñáäéêÝò ðåñéðôþóåéò âßáéùí ðáñåìâÜóåùí. Ïýôå êáé ôï ðáéäïìÜæùìá ðÞñå ìåãÜëç Ýêôáóç óôçí ðåñéï÷Þ, êáèþò ôá Áñôéíüðïõëá, ãéá íá áðïöýãïõí ôï ãåíéôóáñéóìü ðáíôñåýïíôáí óå åöçâéêÞ çëéêßá -14 Ýùò 18 åôþí. ¼ðùò åßíáé ãíùóôü, ïé Ôïýñêïé äåí óôñáôïëïãïýóáí Ýããáìïõò êáé ïñöáíÜ. Ìåãáëýôåñï êßíäõíï äéÝôñå÷áí ôá ðáéäéÜ çëéêßáò 6 Ýùò10 åôþí, ôá ïðïßá äéÜëåãáí ïé Ôïýñêïé ãéá íá õðçñåôÞóïõí óôá óïõëôáíéêÜ áíÜêôïñá. Ôç óôñáôïëüãçóç ìç ìïõóïõëìÜíùí êáôÜñãçóå ìå íüìï ôïõ 1632 ï ÓïõëôÜíïò ÌïõñÜô Ä'. Óôçí ¢ñôá äåí õðÞñîáí ïñãáíùìÝíåò ìåôáêéíÞóåéò ðëçèõóìþí, üðùò óå ðïëëÝò Üëëåò ðåñéï÷Ýò (Ãéïõñïýêïé, Óåëôæïýêïé, ÊïíéÜñçäåò êë.ð.), ìå óõíÝðåéá íá ðáñáìåßíåé ó÷åäüí óôáèåñÞ ãéá ðïëëïýò áéþíåò ç åèíïëïãéêÞ óýíèåóç. Áêüìç êáé ïé Áñâáíßôåò äåí ñßæùóáí óôçí ¢ñôá, ãéáôß ï ÊÜñïëïò Á' ï Ôüêïò, óôéò áñ÷Ýò ôïõ 15ïõ áéþíá, ôïõò åêôüðéóå áðü ôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ. Ïé ¸ëëçíåò Áñôéíïß åñãÜæïíôáí óôá êôÞìáôá, óôá ìáãáæéÜ êáé óôéò âéïôå÷íßåò. Óôïí êÜìðï áó÷ïëïýíôáí ìå ôç ãåùñãßá êáé ëéãüôåñï ìå ôçí êôçíïôñïößá. Ðñïöáíþò, ôá ìåãáëýôåñá êïðÜäéá êáé ôá êáëýôåñá âïóêïôüðéá Þôáí ôùí Ôïýñêùí. Óýìöùíá ìå ôçí Ýêäïóç ôïõ õðïõñãåßïõ Ðïëéôéóìïý «Ç ïèùìáíéêÞ Áñ÷éôåêôïíéêÞ óôçí ÅëëÜäá» ôçò ÁöÝíôñáò ÌïõôæÜëç, ôï Ýôïò 1670 åðéóêÝðôåôáé ôçí ðüëç ôçò ¢ñôáò ï Ôïýñêïò ðåñéçãçôÞò ÅâëéãéÜ Ôóåëåìðß, ï ïðïßïò áíáöÝñåé üôé óôï êÜóôñï õðÞñ÷å ÔÝìåíïò, êôßóìá ôïõ ÓïõëôÜíïõ ÂáãéáæÞô Â` (1481-1512) ìå ðÝôñéíï ìéíáñÝ. Ï Ìçôñïðïëßôçò ¢ñôáò Óåñáöåßì Îåíüðïõëïò (1884) áíáöÝñåé, üôé ôï ôæáìß ôïõ ÂáãéáæÞô Â' êôßóèçêå óôç èÝóç ðáëáéüôåñïõ ÷ñéóôéáíéêïý íáïý ôùí Ôáîéáñ÷þí. ÊïíôÜ óôçí êåíôñéêÞ ðýëç ôïõ êÜóôñïõ åß÷å êôéóèåß ôï ÉìáñÝô,


äçëáäÞ ôï ðôù÷ïêïìåßï ôïõ ÊéïóÝ Ìå÷ìÝô ðáóÜ ìå ðïëëÜ ìáãåéñåßá ðïõ ðñïóÝöåñå öáãçôü óå öôù÷ïýò êáé ðåéíáóìÝíïõò. Áðü ôá ôåìÝíç ôçò ¢ñôáò, óÞìåñá, óþæïíôáé óå ó÷åôéêÜ êáëÞ êáôÜóôáóç ôï ôÝìåíïò ôïõ Öáúê ÐáóÜ ãíùóôü ùò ÉìáñÝô áðÝíáíôé áðü ôçí ðüëç ôçò ¢ñôáò êáé ôï Öåõæïýë Ôæáìß ìÝóá óôçí ðüëç, óôçí ðåñéï÷Þ üðïõ ðáëéüôåñá õðÞñ÷áí ïé íåñüìõëïé.

Ôï ÉìáñÝô, ðïõ âñßóêåôáé óôï ÌáñÜôé, ôï Ýêôéóå ï Öáúê ÐáóÜ ôï Â' ìéóü ôïõ 15ïõ áéþíá, üôáí êáôÝëáâå ôçí ðüëç. Ãéá ìåãÜëï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá ôï ßäñõìá ðñïóÝöåñå öáãçôü óå öôù÷Ü ïñöáíÜ. Ôï Öåõæïýë Ôæáìß -Üãíùóôï ðüôå êôßóèçêå- âñßóêåôáé óôçí ïäü ÁñÜ÷èïõ êáé ç ïíïìáóßá ôïõ ïöåßëåôáé óôïí éäñõôÞ ôïõ. Ç áíÝãåñóç ôæáìéþí êáé ç ìåôáôñïðÞ ÷ñéóôéáíéêþí íáþí óå ôåìÝíç, åêôüò ôçò ëáôñåõôéêÞò áíÜãêçò ôùí Ïèùìáíþí, áðïôåëïýóå ìÝñïò ôçò óôñáôçãéêÞò åíóùìÜôùóçò êáé áöïìïßùóçò ôùí õðïôáãìÝíùí êáé âåâáßùò óõíåðÜãïíôáí êáé ðñÜîç êõñéáñ÷ßáò. Ï «åîïèùìáíéóìüò» ôïõ áóôéêïý ôïðßïõ, Þôáí áðü ôéò ðñþôåò åíÝñãåéåò ôùí Ïèùìáíþí ìåôÜ áðü ôçí êáôÜêôçóç ìéáò ðüëçò. Ï éìÜìçò ôçò óõíïéêßáò äéáäñáìÜôéæå êõñßáñ÷ï ñüëï óôçí êïéíùíéêÞ ïñãÜíùóç êáé áðïôåëïýóå Ýíá åßäïò ìåóïëáâçôÞ -êÜðïôå êáé äéêáóôÞ- ãéá ôçí åðßëõóç äéáöïñþí ìåôáîý ôùí êáôïßêùí Þ ôùí êñáôéêþí áñ÷þí. Óôá ÷ñüíéá ôçò ÏèùìáíéêÞò êáôÜêôçóçò, óôçí ðüëç ôçò ¢ñôáò êáôïéêïýóáí '¸ëëçíåò ×ñéóôéáíïß Ïñèüäïîïé, ïé ïðïßïé ìÜëéóôá åß÷áí êáôïñèþóåé íá åîáóöáëßóïõí áñêåôÜ ðñïíüìéá, ðïõ ôïõò åðÝôñåøáí íá óõíå÷ßæïõí ôéò êïéíùíéêÝò êáé åìðïñéêÝò ôïõò äñáóôçñéüôçôåò êáé ìáæß ôïõò ÌïõóïõëìÜíïé, Åâñáßïé êáé Êáèïëéêïß -êõñßùò Âåíåôïß Ýìðïñïé. Åêôüò ôïõ êÜóôñïõ êáé óôï äñüìï ðñïò ôï êÝíôñï ôçò ðüëçò õðÞñ÷å ç áãïñÜ, ç ïðïßá ëåãüôáí «åìðüñéï» Þ «åìðïñåßùí». Ç åìðïñéêÞ äñáóôçñéüôçôá ôçò ¢ñôáò êáé ç ïéêïíïìéêÞ ôçò åõñùóôßá äéáôçñÞèçêáí êáé óôïõò Ïèùìáíéêïýò ÷ñüíïõò, ìå êÜðïéåò áíáðüöåõêôåò äéáêõìÜíóåéò áíÜ åðï÷Þ. Óýìöùíá ìå ìéá ôïðéêÞ ðáñÜäïóç, ôçí ïðïßáí áíáöÝñåé ï Ìçôñïðïëßôçò Óåñáöåßì Îåíüðïõëïò, ï óïõëôÜíïò ÂáãéáæÞô Â' üôáí ðåñéüäåõå óôçí ðåñéï÷Þ, öéëïîåíÞèçêå óôç ìïíÞ ôçò ÊÜôù ÐáíáãéÜò ¢ñôáò. Óå

105


áíôáðüäïóç ôçò êáëÞò öéëïîåíßáò êáé ôçò ðåñéðïßçóçò ðïõ äÝ÷ôçêå áðü ôïõò ìïíá÷ïýò ôçò ìïíÞò -ôüôå ôï ìïíáóôÞñé Þôáí áíôñéêü- ï ÓïõëôÜíïò áðÝäùóå óôïõò ÷ñéóôéáíïýò ôï íáü ôçò ÐáñçãïñÞôéóóáò, ï ïðïßïò ìÝ÷ñé ôüôå Þôáí êëåéóôüò. Ï ßäéïò éó÷õñßæåôáé üôé ï ÓïõëôÜíïò åðéêýñùóå ìå öéñìÜíé ôçí êôçìáôéêÞ ðåñéïõóßá ôçò ìïíÞò ÊÜôù ÐáíáãéÜò. (ÔÝôïéï öéñìÜíé äåí õößóôáôáé, áëëÜ êáé áí õðÞñ÷å, ðþò åßíáé äõíáôüí íá ãßíåé äåêôü üôáí ðñïÝñ÷åôáé áðü êáôáêôçôÝò óå áíôáðüäïóç… êáëþí õðçñåóéþí); Ôï 1805, ç äéïßêçóç ôçò ðüëçò ðÝñáóå óôç äéêáéïäïóßá ôïõ ÁëÞ ÐáóÜ ôùí Éùáííßíùí êáé ìåôÜ áðü ôï èÜíáôü ôïõ åðáíÞëèå óôçí êõñéüôçôá ôçò ÕøçëÞò Ðýëçò. Ôçí ðåñßïäï áõôÞ, ç ¢ñôá áíáöÝñåôáé áðü ôïõò ðåñéçãçôÝò ùò ìßá åõ÷Üñéóôç ðüëç ìå äéþñïöá óðßôéá, ïëÜíèéóôïõò êÞðïõò êáé æùçñÞ åìðïñéêÞ êßíçóç. Áðü ôá ôåìÝíç óþæïíôáé, óå ó÷åôéêÜ êáëÞ êáôÜóôáóç, ôï ôæáìß ôïõ Öáúê ÐïóÜ, ãíùóôü ùò ÉìáñÝô, áðÝíáíôé áðü ôçí ðüëç ôçò ¢ñôáò êáé ôï Öåýæïýë ôæáìß ìÝóá óôçí ðüëç, óôçí ôïðïèåóßá üðïõ ðáëéüôåñá õðÞñ÷áí íåñüìõëïé. Ç áðåëåõèÝñùóç êáé ç åíóùìÜôùóç ôçò ¢ñôáò óôïí åèíéêü êïñìü Þñèå ìå ôç ÓõíèÞêç ôïõ Âåñïëßíïõ, ôï 1881. Ôï ôåëùíåßï ôïõ ãåöõñéïý

106

Äýï ÷ñüíéá ìåôÜ áðü ôçí áðåëåõèÝñùóç, ôï 1883, äçìéïõñãÞèçêå ï ïìþíõìïò íïìüò. Ï ¢ñá÷èïò Þôáí ôüôå ôï üñéï ìåôáîý åëëçíéêÞò êáé ôïõñêéêÞò åðéêñÜôåéáò. Ç áðïêïðÞ ôçò ðüëçò áðü ôçí ðåäéÜäá ðñïêÜëåóå óïâáñÜ ðñïâëÞìáôá, êáèþò áñêåôïß Áñôéíïß- åéäéêÜ ôï ðñþôï äéÜóôçìá- äåí åß÷áí ôç äõíáôüôçôá íá åðéóêÝðôïíôáé ôá êôÞìáôÜ ôïõò óôçí áíôßðåñá ü÷èç, åíþ ïé êÜôïéêïé ôçò ðåäéÜäáò áðïêüðçêáí áðü ôç ìïíáäéêÞ åìðïñéêÞ áãïñÜ ôçò ðåñéï÷Þò. Ôá ìÝôñá, óôç óõíÝ÷åéá, ÷áëÜñùóáí êáé

Ýôóé äüèçêå ç äõíáôüôçôá áìößäñïìçò åðéêïéíùíßáò. Ôüôå éäñýèçêå êáé ôï Ôåëùíåßï óôç äõôéêÞ ü÷èç ôïõ ãåöõñéïý. ÅêáôÝñùèåí ôïõ ÁñÜ÷èïõ, åîáéôßáò ôçò ìåãÜëçò åìðïñéêÞò êßíçóçò, äçìéïõñãÞèçêáí ìéêñïß ïéêéóìïß áðü ìáãáæÜôïñåò êáé ìéêñïðùëçôÝò. Áîßæåé íá óçìåéùèåß, üôé ôüóï áðü ôïí ¢ñá÷èï, üóï êáé áðü Üëëá êñõöÜ ðåñÜóìáôá áíáðôý÷èçêå «ëáèñåìðüñéï», ôï ïðïßï áðÝöåñå ìåãÜëá êÝñäç óôïõò ðáñÜôïëìïõò.

Ïé ó÷Ýóåéò ôùí äýï ðëåõñþí -áíáôïëéêÞò êáé äõôéêÞò ü÷èçò- áíáðôý÷èçêáí êáé éäéáßôåñá óôïí åìðïñéêü ôïìÝá äéåõñýíèçêáí ìå ôçí áíôáëëáãÞ ðñïúüíôùí. ¼ðùò ãñÜöåé óôï ðåñéïäéêü «ÓêïõöÜò» ï Ëåùíßäáò ÂëÜ÷ïò: «Óôá äýï Üêñá ôïõ ãéïöõñéïý õðÞñ÷áí êáãêåëùôÝò ðüñôåò, ðïõ Ýêëåéíáí ôï âñÜäõ. Ìüëéò Ýäõå ï Þëéïò, áðü ôç ìåñéÜ ôùí Ôïýñêùí áêïõãüôáí ôï ðïõñßÝíá óÜëðéóìá êáèïñéóìÝíï- êáé Ýêëåéíå ç ðüñôá, ãéá íá îáíáíïßîåé ìå ôçí áíáôïëÞ ôïõ Þëéïõ. Ïé Áñôéíïß ðïõ åß÷áí äïõëåéÝò óôïí ôïýñêéêï ôïìÝá, åß÷áí ðáóáðüñôé ãéá Ýíá ìÞíá- ìå ðëçñùìÞ- êé üóïé åß÷áí ìáãáæéÜ óôï ìá÷áëÜ ôïõ ãéïöõñéïý, óôçí ôïõñêéêÞ ìåñéÜ, Ýðñåðå íá ðåñíÜíå ôï ãéïöýñé öïñþíôáò êüêêéíá öÝóéá. ¸ôóé ðñùß-


ðñùß ðÝñíáãáí ìå ôá öåóÜêéá ôïõò ïé Ìé÷áëáßïé, ï ÌÜñêïò ÃáñïõöáëëéÜò, ï Âáóßëçò ËáëÜêïò êé Üëëïé ðïëëïß ðïõ åß÷áí ìáãáæéÜ ìå õöÜóìáôá óôï ôïýñêéêï êé Ýêáíáí ÷ñõóÝò äïõëåéÝò. Ãéáôß åêåß øþíéæå ï êÜìðïò. Áðü ôç ìåñéÜ ôùí Ôïýñêùí õðÞñ÷å ìåãÜëç öôÞíéá óå üëá ôá åßäç. Äåí îÝñù ãéáôß. ¹ôáí áöïñïëüãçôá; Ôüêáíáí ãéá ðñïðáãÜíäá; ÐÜíôùò ïé Áñôéíïß Ýìðáéíáí óôïí

ðåéñáóìü, ìå êßíäõíï ôçò æùÞò ôïõò íá êÜíïõí ëáèñåìðüñéï, í' áãïñÜóïõí äéÜöïñá åßäç óôï ôïýñêéêï ìå ëßãá ÷ñÞìáôá, íá ôá ðåñÜóïõí ðáñÜíïìá óôï Åëëçíéêü êáé íá ôá ìïó÷ïðïõëÞóïõí. ¢ëëïé ðÝñíáãáí ôá ëáèñáßá ôç íý÷ôá ìÝóá áðü ôï ãéáëü, áêüìá êáé ìå Üëïãá. ¢ëëïé, ðïõ ðÝñíáãáí ëßãá ðñÜìáôá ðñïóðáèïýóáí íá ôá ðåñÜóïõí êñõììÝíá áðÜíù ôïõò

óå êáëÜèéá. Ãé' áõôü ìüëéò ðÝñíáãáí óôï Åëëçíéêü ôìÞìá

107


108

Þ ôïõò ãéíüôáí Ýñåõíá. ÕðÞñ÷å åêåß Ýíáò Óôáèìüò. Ôïõò Üíôñåò ôïõò Ýøá÷íáí ïé ÷ùñïöýëáêåò, ôéò ãõíáßêåò ãõíáßêá. Áí âñéóêüôáí ôï ëáèñáßï êáôáó÷üôáí. Êáé óôïõò Üíôñåò Ýâáæáí ðñüóôéìï. Óôéò ãõíáßêåò, ðïõ Ýêñõâáí óô' áðüêñõöÜ ôïõò êáíÝíá ìåôáîùôü, ç ãõíáßêá- öýëáêáò Ýðáéñíå ôï âñáêß ôïõò êáé ôï êñÝìáãå óôçí ðëáôåßá -óôïí ãíùóôü ðëÜôáíï ôïõ Áëß ÐáóÜ-, ãéá ñåæßëåìá. Óôï ãéïöýñé åß÷áí ôï óôÝêé ôïõò ðïëëïß áñâáíßôåò ãêÝêçäåò, ðïõ ðïõëïýóáí ÷áëâÜäåò, ìðéñìðßëéá õðÝñï÷á, óôñáãÜëéá, ëïõêïýìéá, ëïõñßäåò ôïõ åíüò ìÝôñïõ ìÜêñïò êáé ðÝíôå ðüíôùí ðÜ÷ïò, óå ôñßá ÷ñþìáôá, ñïæ, Üóðñï êáé èáëáóóß. ÔÜäéíáí ðïëý öôçíÜ. Ì' Ýíá äßëåðôï Ýðáéñíåò ðåñéóóüôåñï áðü ðéèáìÞ. Ãé' áõôü ìüëéò êïíïìÜãáìå êáíÝíá äßëåðôï, ãñáììÞ ãéá ôï ãåöýñé êáé ÷ïñôáßíáìå æá÷áñéêÜ». Ðïëýôéìç, ãéá ôéò óõíÞèåéåò, ôéò ó÷Ýóåéò êáé ôï åìðüñéï ìåôáîý åëåýèåñçò êáé ôïõñêïêñáôïýìåíçò ÅëëÜäáò, åßíáé êáé ç ìáñôõñßá ôïõ äéêçãüñïõ Íßêïõ Åõôáîßá ðïõ êáôÝãñáøå ï Óðýñïò ÌáíôÜò óôï âéâëßï ôïõ «Ôï ãåöýñé êé ï Çðåéñþôçò»: «Ïé êÜôïéêïé ôçò ¢ñôáò ãéá ôçí åðéêïéíùíßá ôïõò ìå ôïí ôïõñêïêñáôïýìåíï êÜìðï, üðïõ åñãÜæïíôáí óôá êôÞìáôÜ ôïõò, ïé åñãÜôåò ãçò (ôóáðáäüñïé, êëáäåõôÜäåò, ê.ë.ð.) êáé Üëëïé ìéêñïôå÷íßôåò, åöïäéÜæïíôáí áðü ôï ôïõñêéêü ðñïîåíåßï ôçò ¢ñôáò ìå åéäéêü äéáâáôÞñéï ÐáóáâÜíô (PÁSS-ÁVAÍÔ), ðïõ êÜèå Ýîé (6) ìÞíåò áíáíåþíïíôáí. ÊÜèå ðñùß óùñåýïíôáí áðü ôç ìåñéÜ ôçò ¢ñôáò óôï êáôÜóôñùìá ôïõ ãåöõñéïý ôåñÜóôéá ïõñÜ áðü êôçìáôßåò, åñãÜôåò êáé ìéêñïôå÷íßôåò ê.ëð. êáé ðåñßìåíáí íá ðñïâÜëåé ï Þëéïò áðü ôï ëüöï ôçò ÐåñÜíèçò, áêñéâþò óôï óçìåßï ðïõ åßíáé ôï îùêëÞóé ôïõ ÐñïöÞôç Çëßá. Ìüëéò Ýëáìðå ç ðñþôç á÷ôßäá, ìå óýã÷ñïíá óöõñßãìáôá ôïõ Ôïýñêïõ êáé ôïõ ¸ëëçíá óêïðïý, Üíïéãáí ôá óýíïñá

êé ï êüóìïò îå÷ýíïíôáí ðñïò ôïí êÜìðï ãéá ôéò äïõëåéÝò ôïõ. Ïé Ôïýñêïé ó÷åäüí ìüíéìá óôñáôïëïãçìÝíïé áðü ôçí ¹ðåéñï Þîåñáí ôá åëëçíéêÜ, ãíþñéæáí ôá ðñüóùðá áðü ôçí êáèçìåñéíÞ êõêëïöïñßá ôïõò êé ï Ýëåã÷ïò Þôáí ÷áëáñüò. Ìå ôï âáóßëåìá ôïõ Þëéïõ ôñßá äõíáôÜ óöõñßãìáôá ôùí óêïðþí Ýêëåéíáí ôá óýíïñá «âÜñåóå ôï ìðïõñß», Ýëåãáí.


Êé üðïéïò äåí ðñüöôáíå ìÝ÷ñé ôï ôñßôï óöýñéãìá íá ðåñÜóåé, Ýìåíå ãéá ôï ðñùß ôçò Üëëçò çìÝñáò. Óôçí Ôïõñêßá ôüôå äåí õðÞñ÷áí åéóáãùãéêïß äáóìïß Þ èÜôáí ðïëý ÷áìçëïß. ¼ëá ôá åßäç ðïõ åéóÜãïíôáí áðü ôï åîùôåñéêü -éäßùò áðü ôçí ÔåñãÝóôç ðïõ Þôáí ôüôå ôï ëéìÜíé åîüäïõ ôçò Åõñþðçò óôçí ÁäñéáôéêÞ- êáöÝäåò, æÜ÷áñç, ïéíïðíåõìáôþäç ðïôÜ, îáíèÝò êáé ìáýñåò ìðýñåò, õöÜóìáôá, êÜèå ëïãÞò ìåôáîùôÜ êáé Üëëá ëáúêüôåñá åßäç, Þôáí ðÜìöèçíá. Óôï ôñßôï êé áêüìá ëéãüôåñï áðü ôéò ôéìÝò ðïõ åß÷áí óôçí åëåýèåñç ÅëëÜäá. Ãé' áõôü ôï ëáèñåìðüñéï áíèïýóå ôüôå óôçí ðåñéï÷Þ ôùí óõíüñùí ìáò, Þôáí ï åõêïëüôåñïò ôñüðïò ðëïõôéóìïý. Ôïëìçñïß ëáèñÝìðïñïé (êïíôñáìðáôæÞäåò) áðü ãíùóôÜ ó' áõôïýò ðåñÜóìáôá ôïõ ÁñÜ÷èïõ, ôéò íý÷ôåò ÷ùñßò öåããÜñé, êïõâáëïýóáí áðü ôïí ôïõñêéêü ôìÞìá óôçí ðüëç ôçò ¢ñôáò, áð' üëá ôá ðáñáðÜíù åìðïñåýìáôá êé åöïäßáæáí ôïí êïóìÜêç êáé ôï åìðüñéï. Åêôüò áð' áõôü ôï øéëü ëáèñåìðüñéï, Þôáí êáé ôï “÷ïíôñü”, ôï êáëÜ ïñãáíùìÝíï, ðïõ ãéíüôáí ìå ôçí êáëïðëçñùìÝíç áíï÷Þ «ìÜôéá óôñáâÜ» ôùí ôåëùíåéáêþí õðáëëÞëùí, Ôïýñêùí êáé ÅëëÞíùí. Ç öôÞíéá áõôÞ óôçí áðÝíáíôé ôïõñêïêñáôïýìåíç ðåñéï÷Þ åß÷å êáé ôéò öáéäñÝò ôçò éóôïñßåò. ÐïëëÝò óõíôñïöéÝò Áñôéíþí ãëåíôæÝäùí, ôéò ÊõñéáêÝò êé Üëëåò ãéïñôÝò, ðÞãáéíáí óôïí ôïýñêéêï óõíïéêéóìü ôçò ãÝöõñáò, üðïõ Þôáí ðïëëÜ ôïýñêéêá êé åëëçíéêÜ êÝíôñá, üðïõ óåñâßñïíôáí óå ðïëý öôçíÝò ôéìÝò ìðïôéëéáñéóìÝíç ìðýñá êé Üëëá åêëåêôÜ åõñùðáúêÜ ðïôÜ, áíáôïëßôéêá êáëïöôéáãìÝíá ãëõêÜ êáé ìåæÝäåò. Êáé ôï âñÜäõ, ðñéí âáñÝóåé ôï «Ìðïõñß» ãýñéæáí ôñåêëßæïíôáò óôçí ¢ñôá».

Ôï ôåëùíåßï ôïõ ãåöõñéïý Ç êáôÜóôáóç áõôÞ êÜðïôå êáé ìå ìåèïñéáêÜ åðåéóüäéá äéáôçñÞèçêå Ýùò ôï 1897. Ï Üíåìïò ôçò åëåõèåñßáò ðáñÝóõñå êáé ôïõò Áñôéíïýò, ðïõ Þèåëáí Ýíùóç ìå ôïí åèíéêü êïñìü. ¸ôóé, ôï ÌÜéï ôïõ ßäéïõ Ýôïõò îÝóðáóáí å÷èñïðñáîßåò. ÐáñÜ ôçí ðñüóêáéñç åðéôõ÷ßá ç ÷þñá Þôáí áíÝôïéìç íá áíôéìåôùðßóåé ôïí ôïõñêéêü óôñáôü. Áñ÷éêÜ, ïé åëëçíéêÝò äõíÜìåéò äéÜâçêáí ôï ðïôÜìé, áëëÜ ôñåéò ìÝñåò ìåôÜ áíáãêÜóôçêáí íá õðï÷ùñÞóïõí. Ï åéêïóôüò áéþíáò Ýäåé÷íå ðùò Üñ÷éæå ìå ôïõò êáëýôåñïõò ïéùíïýò ãéá ôïí áëýôñùôï Åëëçíéóìü. Ðáíôïý áíáâñáóìüò êáé áíôÜñôéêá óþìáôá. Ç ÏèùìáíéêÞ Áõôïêñáôïñßá øõ÷ïññáãïýóå. Ç ðïëõðüèçôç áðåëåõèÝñùóç Þñèå 15 ÷ñüíéá áñãüôåñá êáé óõãêåêñéìÝíá ôï 1912. Óôï ìåóïäéÜóôçìá ç ÅëëÜäá ðñïåôïéìÜóôçêå, ï óôñáôüò áíáäéïñãáíþèçêå êáé óôçí ¢ñôá- ãñáììÞ ôïõ ìåôþðïõ- åß÷áí óôáëåß åíéó÷ýóåéò ìå åðáñêÞ ïðëéóìü êáé ðõñïâïëéêü. Ç åðßèåóç -åõñåßáò êëßìáêáò- îåêßíçóå ôá ÷áñÜìáôá ôçò 6çò Ïêôùâñßïõ. Ïé Ôïýñêïé ïðéóèï÷þñçóáí êáé ï÷õñþèçêáí óôá õøþìáôá ôïõ Ãñéìðüâïõ. Ç áíôßóôáóç êÜìöèçêå êáé óôéò 10 Ïêôùâñßïõ ï Åëëçíéêüò Óôñáôüò, áöïý åîåäßùîå ôïõò Ôïýñêïõò, êáôÝëáâå ïñéóôéêÜ ôá õøþìáôá. ¼ðùò ãñÜöåé ï Óðýñïò ÌáíôÜò óôï âéâëßï ôïõ «Ôï ãåöýñé êé ï Çðåéñþôçò»: «Ìáæß ìå ôï óôñáôü êáôÝâçêáí ìÝ÷ñé êÜôù óôï ðïôÜìé êáé óôï ãåöýñé ðëÞèç åíèïõóéáóìÝíùí Áñôéíþí. Åêåß, ÷ñåéÜóôçêå íá âïçèÞóïõí ôá ìåãÜëá êáé âáñéÜ ðõñïâüëá -óÝñíïíôáí áðü ðïëëÜ Üëïãá ðÜíù óå ôåôñÜôñï÷á ï÷Þìáôá- ãéá íá ðåñÜóïõí áðÝíáíôé ìå áóöÜëåéá. ÂëÝðåéò ôï ãåñáóìÝíï ãåöýñé, äåí Þôáí êáèüëïõ óßãïõñï ðùò èá ìðïñïýóå íá áíôÝîåé ó' Ýíá ôüóï õðåñâïëéêü âÜñïò. Ðïëßôåò, ëïéðüí, ìáæß ìå ôïõò

109


óôñáôéþôåò, áöáéñïýóáí ôéò ìáêñéÝò êáé âáñéÝò êÜíåò ôïõò, ôéò ôïðïèåôïýóáí ðÜíù óå Üëëá ôåôñÜôñï÷á êáé Ýôóé, äéáìïéñáóìÝíá óå äýï ìÝñç, ôá êõëïýóáí ìå ôç âïÞèåéá ÷ïíôñþí ó÷ïéíéþí óôçí Üëëç ü÷èç. Ôá îáíáóõíáñìïëïãïýóáí åêåß, ôá Ýæåõáí óôá Üëïãá êáé ôá áðï÷áéñåôïýóáí ìå åõ÷Ýò êáé ÷åéñïêñïôÞìáôá». Ïé ìÜ÷åò óõíå÷ßóôçêáí ìå óöïäñüôçôá ó' üëç ôçí ¹ðåéñï. Óôéò 5 Íïåìâñßïõ 1912, ï ×éìáñéþôçò áîéùìáôéêüò ôïõ Åëëçíéêïý Óôñáôïý, Óðýñïò ÓðõñïìÞëéïò, áðåëåõèåñþíåé ìå åíôïëÞ ôçò êõâÝñíçóçò ôïõ ÅëåõèÝñéïõ ÂåíéæÝëïõ ôçí éäéáßôåñç ðáôñßäá ôïõ. Ïé Éôáëïß, óôéò 18 Íïåìâñßïõ 1912, åîùèïýí ôïí ÉóìáÞë ÊåìÜë Âëþñá, íá êçñýîåé óôïí Áõëþíá ôçí áíåîáñôçóßá ôçò Áëâáíßáò. Ï Åëëçíéêüò óôñáôüò áðåëåõèÝñùóå, êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ 1913, üëç ôçí ¹ðåéñï. Ç êõâÝñíçóç ôïõ ìåãÜëïõ êñçôéêïý, ÷Üñáîå ôçí ïñïèåôéêÞ ãñáììÞ óýìöùíá ìå ôá ðïëéôéêïóôñáôéùôéêÜ óõìöÝñïíôá ôçò ÷þñáò, ôçí åèíïëïãéêÞ óýóôáóç ôïõ ðëçèõóìïý êáé ôá éóôïñéêÜ óôïé÷åßá. Ç ãñáììÞ áõôÞ Üñ÷éæå óôá äõôéêÜ áðü ôïí ËïãáñÜ ôçò ×éìÜñáò êáé óôá áíáôïëéêÜ Ýöôáíå ùò êáé ôçí ÊïñõôóÜ. ¼ìùò, ôá ó÷Ýäéá ôçò Éôáëßáò êáé ôçò Áõóôñïïõããáñßáò Þôáí äéáöïñåôéêÜ áðü ôéò åðéèõìßåò ôïõ Çðåéñùôéêïý ëáïý. ÄçìéïõñãÞèçêå, Ýôóé, ôï Áëâáíéêü êñÜôïò. Ôï “Çðåéñùôéêü ÆÞôçìá” Ôï 1914 ç ÅëëÜäá åêâéáæüìåíç, áðï÷ùñåß áðü ôï âüñåéï ôìÞìá ôçò Çðåßñïõ. Ïé Çðåéñþôåò åðáíáóôáôïýí êáé õðåñáóðßæïíôáé ôéò áðåéëïýìåíåò ðåñéï÷Ýò. Êçñýôôïõí ôçí áõôïíïìßá êáé Ýñ÷ïíôáé óå óýãêñïõóç ìå ôéò ÁëâáíéêÝò äõíÜìåéò. 110

Ï Åëëçíéêüò Óôñáôüò, ìåôÜ áðü ôç óýìöùíç ãíþìç ôùí ÌåãÜëùí ÄõíÜìåùí, åéóâÜëëåé óôç Âüñåéá ¹ðåéñï. Ç ¸íùóç ìïéÜæåé íá åßíáé ãåãïíüò ìåôÜ êáé áðü ôç óõììåôï÷Þ ôùí Âïñåéïçðåéñùôþí óôç ÂïõëÞ ôïõ 1915. ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ Á' ðáãêüóìéïõ ðïëÝìïõ, ï åèíéêüò äé÷áóìüò Ýâëáøå êáé ôç óõíï÷Þ ôçò Çðåßñïõ. Ïé ðéóôÝò óôçí êõâÝñíçóç ôùí Áèçíþí óôñáôéùôéêÝò ìïíÜäåò ðáñÝäùóáí óçìáíôéêÜ êïììÜôéá ôçò Çðåßñïõ óôïõò Éôáëïýò (1916-1920). Ôï 1919, ôï «Çðåéñùôéêü ÆÞôçìá» ìå ôçí õðïãñáöÞ ôïõ Óõìöþíïõ Ôéôüíé-ÂåíéæÝëïõ, üôáí ç Éôáëßá áíáãíùñßæåé ôá äßêáéá ôçò ÅëëÜäáò, íüôéá ôïõ Áõëþíá, öáßíåôáé ðñïò óôéãìÞ íá âñßóêåé ôç ëýóç ôïõ. Ç íÝá êáôÜóôáóç óôçí ÅëëÜäá äåí åõíïåß ôçí ðñïóÜñôçóç ôïõ âüñåéïõ ôìÞìáôïò ôçò Çðåßñïõ. Ç Áëâáíßá ãßíåôáé äåêôÞ áðü ôçí Êïéíùíßá ôùí Åèíþí êáé õðïãñÜöåôáé äÞëùóç óåâáóìïý ôùí ìåéïíïôÞôùí (1921). Áîßæåé íá óçìåéùèåß üôé ç äåýôåñç ðáñÜãñáöïò ôïõ êáôçãïñçôçñßïõ ôçò ðåñéâüçôçò «Äßêç ôùí Ýî» áöïñÜ


ôç Âüñåéá ¹ðåéñï. (Ìå ôïí üñï «Äßêç ôùí Ýîé» Ý÷åé êáôáãñáöåß óôçí åëëçíéêÞ éóôïñßá ç äßêç åíþðéïí ¸êôáêôïõ Óôñáôïäéêåßïõ, óôï ïðïßï ðáñáðÝìöèçêáí áðü ôçí ÅðáíáóôáôéêÞ ÅðéôñïðÞ, ãéá íá ôéìùñçèïýí ïé èåùñïýìåíïé ùò õðåýèõíïé ãéá ôéò óõíÝðåéåò ôçò ÌéêñáóéáôéêÞò åêóôñáôåßáò, êïéíþò ãéá ôç ÌéêñáóéáôéêÞ êáôáóôñïöÞ. Ðñüêåéôáé ãéá ôïõò: Ãåþñãéï ×áôæáíÝóôç, ÄéïéêçôÞ ôçò ÓôñáôéÜò ôçò ÌéêñÜò Áóßáò, ÄçìÞôñéï Ãïýíáñç, ðñþçí ðñùèõðïõñãü, Ìé÷áÞë Ãïýäá, õðïíáýáñ÷ï êáé ðñþçí õðïõñãü, Îåíïöþíôá Óôñáôçãü, õðïóôñÜôçãï êáé ðñþçí õðïõñãü, Íéêüëáï ÓôñÜôï, ðñþçí ðñùèõðïõñãü, ÐÝôñï ÐñùôïðáðáäÜêç, ðñþçí ðñùèõðïõñãü, Íéêüëáï Èåïôüêç êáé Ãåþñãéï ÌðáëôáôæÞ, õðïõñãïß ôùí Óôñáôéùôéêþí êáé Ïéêïíïìéêþí óôçí êõâÝñíçóç Ãïýíáñç, áíôßóôïé÷á. Áí êáé ïé êáôçãïñïýìåíïé Þôáí ïêôþ, ç ïíïìáóßá «Äßêç ôùí Ýîé» äüèçêå åîáéôßáò ôùí Ýîé åêôåëÝóåùí, ðïõ ôåëéêÜ áðïöáóßó ôçêáí êáé ðñáãìáôïðïéÞèçêáí ôçí ßäéá ó÷åäüí çìÝñá óôï Ãïõäß. Ôï ðåñéóôáôéêü áõôü áðïôåëåß ôçí êïñýöùóç, áëëÜ êáé ôïí åðßëïãï ôïõ Åèíéêïý Äé÷áóìïý. Ôï êáôçãïñçôÞñéï, ðáñáôçñåß ï éóôïñéêüò ÔÜóïò ÂïõñíÜò, åß÷å ôï ÷áñáêôÞñá åðáíáóôáôéêïý åããñÜöïõ êáé ðéèáíïëïãåßôáé üôé óõíôÜ÷èçêå áðü ôïí Ãåþñãéï ÐáðáíäñÝïõ, ðïëéôéêü óýìâïõëï ôçò ÅðáíáóôáôéêÞò ÅðéôñïðÞò. Óôï êáôçãïñçôÞñéï õðÞñ÷å îå÷ùñéóôü êåöÜëáéï, ðïõ áðÝññéðôå ôçí Ýíóôáóç ôùí êáôçãïñïõìÝíùí ãéá äßêç áðü ôï Åéäéêü ÄéêáóôÞñéï ôçò ÂïõëÞò ìå ôá åîÞò ëüãéá: «Áëë' ü÷é! Ôï ¸èíïò ïñèïýìåíïí áéìïóôáãÝò, êñåïõñãçìÝíïí, áëëÜ áäõóþðçôïí åíþðéïí ôïõ, æçôåß ðáñ' áõôïý êáé ôùí óõíåñãáôþí ôïõ Äéêáéïóýíçí äéá ôçí ðñïäïóßáí êáé ôéìùñßáí äéá ôï Ýãêëçìá. Êáé åí ïíüìáôé ôïõ ¸èíïõò ôçí Äéêáéïóýíçí ôáýôçí ç ÅðáíÜóôáóéò èá ôçí áðïäþóç».

Ïé óåéñÞíåò ôïõ ðïëÝìïõ Ï Åëëçíïúôáëéêüò ðüëåìïò ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ Åëëçíïúôáëéêïý ðïëÝìïõ ôïõ 1940, ç âüñåéá ¹ðåéñïò áðåëåõèåñþèçêå ãéá ôñßôç öïñÜ ÷ùñßò üìùò íá ãßíåé êÜðïéá ðñïóðÜèåéá åíóùìÜôùóçò. Óôïí åëëçíïúôáëéêü ðüëåìï ç óõìâïëÞ ôùí Áñôéíþí, åêôüò áðü Üìåóç õðÞñîå êáé êáèïñéóôéêÞ. Ôï 3/40 Óýíôáãìá Ðåæéêïý-ôï Óýíôáãìá ôùí Áñôéíþí- Ýäùóå ðñþôï êáé ìå ðåñéóóÞ ãåííáéüôçôá ôç ìÜ÷ç. ÌÜ÷ç íéêçöüñá, ìÝ÷ñé íá öèÜóïõí óôï ìÝôùðï ïé åíéó÷ýóåéò

áðü ôçí õðüëïéðç ÅëëÜäá. ¼ôáí Ýöôáóáí ïé åíéó÷ýóåéò óôï ôÜãìá ôùí Áñôéíþí «Ýíáò óôïõò ôñåéò åß÷å ìåßíåé æùíôáíüò…». ÊáèïñéóôéêÞ Þôáí ç óõìâïëÞ ôïõ Êþóôá ÄñÜêïõ, ôïõ ÷áìÝíïõ áíèõðïëï÷áãïý ôçò Áëâáíßáò, óôçí ïñãÜíùóç ôçò Üìõíáò. Ï Üíèñùðïò, ðïõ ôï 1936 åß÷å áðïôá÷èåß

111


áðü ôï Óôñáôü, üðïõ õðçñåôïýóå ùò óôñáôïäßêçò, ãéá ðïëéôéêïýò ëüãïõò (áíôéâáóéëéêüò-Âåíéæåëéêüò) áðü ôï êáèåóôþò ÌåôáîÜ áíÞìåñá ôçò 28çò Ïêôùâñßïõ Ýóðåõóå óôï ìÝôùðï. Åêåß, ï ðáëéüò ôïõ ößëïò ï ÄáâÜêçò ôïõ áðÝäùóå ôï âáèìü ôïõ áíèõðïëï÷áãïý êáé ôïí ôïðïèÝôçóå åðéêåöáëÞò ôçò 1360 ÌïíÜäïò. Ôñåéò ìÝñåò ìåôÜ áðü ôçí êÞñõîç ôïõ ðïëÝìïõ êáé åíþ âñéóêüôáí åêôüò ÷áñáêþìáôïò, ðéëüôïò éôáëéêïý áåñïóêÜöïõò äéÝêñéíå üôé Þôáí áîéùìáôéêüò êáé áöïý ÷áìÞëùóå ôïí ãÜæùóå ìå ôá ðïëõâüëá ôïõ. ÐÝèáíå ëßãåò çìÝñåò áñãüôåñá, óôï Óôñáôéùôéêü Íïóïêïìåßï Éùáííßíùí. Ï âïìâáñäéóìüò Ôïí Áðñßëç ôïõ `41, ëßãåò ìÝñåò ìåôÜ áðü ôçí åéóâïëÞ ôùí ãåñìáíéêþí äõíÜìåùí óôï åëëçíéêü Ýäáöïò, ç ¢ñôá âïìâáñäßóôçêå áíåëÝçôá. Óôéò 19 êáé 20 Áðñßëç ÌåãÜëï ÓÜââáôï êáé ÊõñéáêÞ ôïõ ÐÜó÷á, ôá Óôïýêáò éóïðÝäùóáí ôçí ðüëç. ÐÜíù áðü 400 ïé íåêñïß êáé ðïëëÝò åêáôïíôÜäåò ïé ôñáõìáôßåò. ¼ëïé ôïõò Þôáí Üìá÷ïé. ÄåêÜäåò óðßôéá êáôÝññåõóáí êáé åêäçëþèçêå ìåãÜëç ðõñêáãéÜ. Ïé êÜôïéêïé Ýíôñïìïé åãêáôÝëåéøáí ôçí ðüëç êáé ïé…åðéôÞäåéïé âñÞêáí åõêáéñßá êáé ëåçëÜôçóáí êáôáóôÞìáôá, êáèþò êáé ôéò áðïèÞêåò áíåöïäéáóìïý ôïõ Óôñáôïý. Ç ó÷åäüí ïëïêëçñùôéêÞ êáôáóôñïöÞ ôçò ðüëçò óõãêëüíéóå ôïí êüóìï êáé ï Ôóüñôóéë áðü ôï âÞìá ôïõ Âñåôáíéêïý Êïéíïâïõëßïõ ðáñïìïßùóå ôïõò âïìâáñäéóìïýò óôçí ¢ñôá ìå áõôïýò óôçí éóðáíéêÞ ÃêïõÝñíéêá.

112

Ç óöáãÞ óôï ÊïììÝíï Óôéò 16 Áõãïýóôïõ 1943, óôï ÊïììÝíï ôçò ¢ñôáò ïé Ãåñìáíïß óå ìßá åðé÷åßñçóç åêêáèÜñéóçò êáé ðñùôïöáíïýò âáñâáñüôçôáò óêüôùóáí 285 Üôïìá êÜèå çëéêßáò. Ðåñßðïõ 400 Ãåñìáíïß êáé Éôáëïß óôñáôéþôåò êýêëùóáí ôï ÷ùñéü êáé Üñ÷éóáí íá ðõñïâïëïýí üðïéïí Ýâñéóêáí ìðñïóôÜ ôïõò. Áðü ôï äïëïöïíéêü ôïõò ìÝíïò åëÜ÷éóôïé äéáóþèçêáí êáé ðåñéÝãñáøáí ôï Ýãêëçìá êáôÜ ôçò áíèñùðüôçôáò. Ãõíáßêåò âéÜóôçêáí, âñÝöç êÜçêáí, Ýãêõåò ëïã÷ßóôçêáí… Ôï ìáñôõñéêü ÷ùñéü äåí åß÷å íá êÜíåé ìå áíôÜñôåò, ïýôå åß÷áí ðñïçãçèåß óõãêñïýóåéò ìå ôïõò Ãåñìáíïýò. ÕðÞñ÷å ìüíï ìéá ðëçñïöïñßá, üôé ðñéí áðü ìåñéêÝò çìÝñåò åß÷å óôáèìåýóåé óôï ÊïììÝíï ïëéãïìåëÞò ïìÜäá áíôáñôþí. Ìå ìüíç áöïñìÞ ôçí ðëçñïöïñßá áõôÞ, ç


äéïßêçóç ôùí Åò- Åò, ðïõ Ýäñåõå óôá ÃéÜííåíá, õðü ôç äéïßêçóç ôïõ êôçíþäïõò Ëáíò áðïöÜóéóå ôçí åîáöÜíéóç êÜèå æùÞò êáé ôçí éóïðÝäùóç ôïõ ÷ùñéïý. Ï ñüëïò ôùí ÔóÜìçäùí ÌåôÜ ôçí êáôÜêôçóç ôçò ÅëëÜäáò áðü ôïõò Ãåñìáíïýò, Áëâáíïß ýøùóáí ôç óçìáßá ôïõò óå åäÜöç ôçò íüôéáò Çðåßñïõ (ÖéëéÜôåò) êáé íôýèçêáí ìå ãåñìáíéêÝò óôïëÝò. Óôç äéÜñêåéá ôçò Êáôï÷Þò, ðïëëïß âïñåéïçðåéñþôåò åíôÜ÷èçêáí óå áíôáñôéêÝò åëëáäéêÝò ïñãáíþóåéò êáé ðïëÝìçóáí ôïõò êáôáêôçôÝò. ÌåôáðïëåìéêÜ, ç ÅëëÜäá ðñïóðÜèçóå áíåðéôõ÷þò íá ðñïóáñôÞóåé ôç Â. ¹ðåéñï. Ï åëëçíéóìüò ôçò Â. Çðåßñïõ ðÝñáóå äýóêïëåò óôéãìÝò ìåôÜ ôï 1945 êáé óõãêåêñéìÝíá ìå ôçí åðéêñÜôçóç ôïõ ÅìâÝñ ×üôæá. Ïé çãÝôåò ôùí Çðåéñùôþí áíåîáñôÞôùò ðïëéôéêÞò ôïðïèÝôçóçò åîïíôþèçêáí. ÅêôåëÝóåéò, ìáæéêÝò åêôïðßóåéò, åîïñßåò, öõëáêßóåéò áêüìç êáé åîáãïñÜ óõíåéäÞóåùí, ìå óõíÝðåéá íá ðñïêëçèïýí ñÞãìáôá ìåôáîý ôùí âïñåéïçðåéñùôþí. Ï åìöýëéïò Äõóôõ÷þò ìåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóç ç áðï÷þñçóç ôùí Ãåñìáíþí äå óÞìáíå êáé ôï ôÝëïò ôïõ ðïëÝìïõ. Ï åìöýëéïò ðïõ åß÷å îåêéíÞóåé, Þäç ôçí ðåñßïäï ôçò Êáôï÷Þò óõíå÷ßóôçêå êáé áõôÞ ôç öïñÜ áãñéüôåñïò êáé öïíéêüôåñïò. Ïé Ãåñìáíïß áðï÷ùñïýí áðü ôçí ¢ñôá óôéò 21 Óåðôåìâñßïõ 1944 êáé ôçí ßäéá ìÝñá åéóÝñ÷ïíôáé óôçí ðüëç ïé áíôÜñôåò ôïõ ÅÄÅÓ. Óôéò 27 ôïõ ìçíüò åìöáíßóôçêå óôçí ¢ñôá ï Ëï÷áãüò ôçò ÃêåóôÜðï, Ëéïýíéê ðñïêåéìÝíïõ íá äéáðñáãìáôåõôåß ôçí áóöáëÞ áðï÷þñçóç ôùí ãåñìáíéêþí äõíÜìåùí êáé íá ðáñáäþóåé åðßóçìá ôçí ðüëç. ÊáôÜ ôçí áðï÷þñçóÞ

ôïõò, ïé Ãåñìáíïß áíáôßíáîáí ôçí îýëéíç ãÝöõñá. ÊáôÜ ìéá åêäï÷Þ åß÷áí áðïöáóßóåé íá áíáôéíÜîïõí êáé ôï éóôïñéêü ãåöýñé, áëëÜ ôçí ôåëåõôáßá óôéãìÞ ï Ëéïýíéê, óõíáéóèáíüìåíïò ôç óðïõäáéüôçôá ôïõ ìíçìåßïõ, Ýêïøå ôï öõôßëé. Ï åìöýëéïò Üíáøå ãéá ôá êáëÜ êáé ôçí ¢ñôá ðïõ åëÝã÷ïõí ïé áíôÜñôåò ôïõ ÆÝñâá, äéåêäéêåß ôï ÅÁÌ. Ç åðßèåóç áñ÷ßæåé ôï ðñùéíü ôçò 21çò Äåêåìâñßïõ. Ç ìÜ÷ç åêäçëþíåôáé êáôÜ ìÞêïò ôïõ Íåêñïôáöåßïõ êáé ìÝ÷ñé ôéò ÓõêéÝò. Ïé Åáìßôåò êáôáëáìâÜíïõí ôï ëüöï ôçò ÐåñÜíèçò êáé ïé Æåñâéêïß ïðéóèï÷ùñïýí êáôáäéùêüìåíïé Ýùò ôçí ÐñÝâåæá üðïõ ôïõò ðáñÝëáâáí áããëéêÜ ðëïßá êáé ôïõò ìåôÝöåñáí óôçí ÊÝñêõñá. Ç äéÞìåñç ìÜ÷ç Þôáí öïíéêüôáôç. Ï ëüöïò ôçò ÐåñÜíèçò ãÝìéóå ðôþìáôá. Ïé íåêñïß ôùí äýï ðëåõñþí îåðÝñáóáí ôïõò åîáêüóéïõò. Ðåñß ôï ìåóçìÝñé ôçò 22çò Óåðôåìâñßïõ, ïé áíôÜñôåò ôïõ ÅÁÌ-ÅËÁÓ åéóÞëèáí óôçí ðüëç ÷ôõðþíôáò ôéò êáìðÜíåò ôùí åêêëçóéþí. ÌïíïóÞìáíôç ç íßêç, åöÞìåñç ç åðéêñÜôçóç. Ôï óýìöùíï ôçò ÃéÜëôáò ðñïäéÝãñáöå ôç ìïßñá ôùí ëáþí. Ç ÅëëÜò êáôáôÜóóåôáé óôç óöáßñá åðéññïÞò ôùí Äõôéêþí. Óôá ÷ñüíéá ôçò «Ýíïðëçò åéñÞíçò» êõñéáñ÷åß ç ìéóáëëïäïîßá ìå áëëåðÜëëçëá îåóðÜóìáôá åêôïðßóåùí, äéþîåùí áêüìç êáé âáóáíéóìþí. ÐÝñáóáí ðïëëÜ ÷ñüíéá ìÝ÷ñé ï ¢ñá÷èïò íá åîáãíßóåé ôá ðÜèç ìáò. 113


114


Äõï êïõâÝíôåò áêüìá Ãýñéóá ëïéðüí. Êáé îáíáíôÜìùóá ôçí ¢ñôá. ¿ñåò-þñåò ìïõ öáßíåôáé üôé áõôÞ äåí åßíáé ç ðáôñßäá ìïõ. Ç ìéêñÞ-áêñéâÞ ìïõ ðáôñßäá. Ìéá Üëëç ðüëç, ìéá Üëëç êïéíùíßá, Ýíáò Üëëïò êüóìïò. Ïé Ýã÷ñùìåò åéêüíåò Ýãéíáí áóðñüìáõñåò öùôïãñáößåò. Ôá ðáéäéêÜ ðñüóùðá ãÝìéóáí ñõôßäåò, ôï ÷ñõóÜöé ôùí êïñìéþí Ýãéíå ìðáêßñé êáëáúóìÝíï êáé ç áãíüôçôá ÷Üèçêå áðü ôï ìåéê áð. Ôï ÷ùìÜôéíï óïêÜêé êÜëõøå ç Üóöáëôïò êáé ôï ðÝôñéíï óðéôÜêé óêÝðáóáí ôá áãñéü÷ïñôá ôçò áõëÞò. Êáé ç êïñïìçëéÜ, ðïõ åßíáé ç êïñïìçëéÜ ìå ôá ìáãéÜôéêá ôæÜíáñãá ðïõ êëÝâáìå ðáéäéÜ; Ôá óçìåñéíÜ ðáéäéÜ- ôá ðáéäéÜ ìáò- äåí ðáßæïõí ðéá óêëáâÜêéá, óêëÝíôæá, åííéÜñá, ôñßôóá, ðáôþ… Äåí ôá îÝñïõí êáí áõôÜ ôá ðáé÷íßäéá. Äåí åíäéáöÝñïíôáé, áëëÜ ïýôå êáé `ìåéò åðéìåßíáìå íá ôïõò ôá ìÜèïõìå. ¼ëá ãýñù ìáò Ý÷ïõí áëëÜîåé. ºóùò åßíáé êáëýôåñá Ýôóé, ãéáôß ïýôå êáé åìåßò Ý÷ïõìå ìåßíåé ßäéïé. Áíèñùðïé êáé åéêüíåò æïýíå ðéá ìüíï óôéò ìíÞìåò ìáò: ï ðáôÝñáò, ï ÌÞôóïò, ï ÓðõñÜêïò êáé ôüóïé Üëëïé. ÓêéÝò êáé óêüíç… Êáé åìåßò, æïýìå óå êïéíùíßåò ðïõ óôïí êáôÞöïñü ôïõò ðåñíïýí óôéãìÝò äñáìáôéêÝò. Åßìáóôå åêåßíïé, ðïõ êÜèå ìÝñá ðïõ ðåñíÜ, ðéóôåýïõìå ðùò ãåííÞóáìå ôá ðáéäéÜ ìáò óå ëÜèïò ôüðï êáé óå ëÜèïò ÷ñüíï. Åßìáóôå åêåßíïé ðïõ æïýìå ìå ôç öïâåñÞ õðïøßá ðùò áýñéï- ìåèáýñéï ôá ðáéäéÜ ìáò èá êÜíïõí ôçí ßäéá óêÝøç êáé ãéá ôá äéêÜ ôïõò ðáéäéÜ. Åßìáóôå åêåßíïé, ðïõ Ý÷ïíôáò ÷Üóåé êÜèå óðßèá ôçò åðáíáóôáôéêÞò öëüãáò ôçò íéüôçò ìáò ðñïôñÝðïõìå ôá ðáéäéÜ ìáò íá ìåßíïõí óôï óðßôé ðïõ ãåííÞèçêáí ìÝ÷ñé íá ðáíôñåõôïýí êáé üôáí êÜíïõí íá äéêÜ ôïõò ðáéäéÜ íá íïéêéÜóïõí ôï äéðëáíü äéáìÝñéóìá, þóðïõ íá ÷ôßóïõí áðÝíáíôé ôï äéêü ôïõò óðßôé êáé ïé ðáððïýäåò ìå ôéò ãéáãéÜäåò íá ìåãáëþíïõí ôá åããüíéá êáé ôá ðáéäéÜ íá öñïíôßæïõí ôïõò ãïíåßò. Åßìáóôå åêåßíïé, ðïõ åíþ Ý÷ïõìå êÜíåé ôï äéêü ìáò ôáîßäé óôïí êüóìï åðéëÝãïõìå êáé åðéìÝíïõìå óôçí ïéêïãåíåéáêÞ áëëçëåîÜñôçóç. Êáé ëçóìïíïýìå áõôü ðïõ óá ðáéäéÜ õðïóôçñßæáìå óôéò áôÝñìïíåò óõæçôÞóåéò ôùí Åîáñ÷åßùí: «ìüíï üðïéïò Ý÷åé ôï èÜññïò íá áëëÜîåé ôç æùÞ ôïõ ìðïñåß íá ðáëÝøåé ãéá íá áëëÜîåé êáé ôç æùÞ ôùí Üëëùí». ÂñÜäõ äßðëá óôï ôæÜêé. Áíåìüâñå÷ïò Ýîù. ÂñÝ÷åé ðÜëé áðüøå… Ç öëïýäá ôïõ ðïñôïêáëéïý ôóéôóéñßæåé óôç öùôéÜ êáé ï ÐåéñáôÞò ãáõãßæåé äéáìáñôõñüìåíïò ðïõ Ý÷áóå ôï âñáäéíü ôïõ ðåñßðáôï. Çóý÷áóå ößëå êáé áýñéï íý÷ôá îçìåñþíåé…

115


«Ακόμη βρέχει…» Προχωρημένος Γενάρης. Ξεροβόρι. Πέρασε πολύς καιρός από την πρώτη κοντυλιά αυτού του αφηγήματος. Ο κόσμος άλλαξε. Καθημερινά αλλάζει. Και καθημερινά γίνεται αγριότερος. Μεγάλωσαν τα παιδιά μου. Και πια ετοιμάζονται για το ταξίδι της ζωής τους. Τους παρότρυνα να φύγουν! Εκτός Ελλάδας. Δεν έχει πλοίο, δεν έχει οδό για αυτά τα παιδιά, έτσι, όπως τη ζωή τους ρημάξαμε… Δανείζομαι ρίμες από τη σοφία των ποιητών ώστε να πολεμήσω τη θλίψη. «Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη από αυτή…». Και όσο για μας εδώ, μένει να βλέπουμε καθημερινά τα μαύρα ερείπια της ζωής μας. Και τον χρόνο, τον χαμένο χρόνο, να στενεύει αδιάκοπα τον ορίζοντα της ζωής μας… Όμως τι λέω! Τα χρόνια θα’ ρθουν, θα περάσουν. Και κάποτε θα… ξεχειμωνιάσει! Και τότε οι άνθρωποι, οι Ηπειρώτες, θα ξανανταμώσουν τη χαρά της ζωής, θα ξαναντικρύσουν τα χρώματα της άνοιξης, θα ξαναοσφρανθούν τις μυρωδιές της γης.

Γερή φύτρα οι Ηπειρώτες. Ανθεκτικοί στον χώρο και στον χρόνο. Σαν το… στουρνάρι! Μόλις εντοπίσουν τον… εχθρό, θα ξεσηκωθούν, θα παλέψουν, θα νικήσουν… Και θα ξαναβασιλέψουν! Είναι η μοίρα μας. «Στήνουμε θέατρα και τα χαλούμε όπου βρεθούμε κι όπου σταθούμε στήνουμε θέατρα και σκηνικά αλλά η μοίρα μας, πάντα νικά…». Καλό ταξίδι…

Κώστας Α. Παπαθεοδώρου

It rains again, tonight  
It rains again, tonight  

ΒΡΕΧΕΙ ΠΑΛΙ ΑΠΟΨΕ...- Ενα βιβλίο του Κώστα Παπαθεοδώρου απο το iReporter World