Page 1

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, µετά τον πόλεµο ή την πολεµική των «παραδειγµάτων», γίνεται όλο και περισσότερη συζήτηση σε πολλά γνωστικά αντικείµενα και χώρες σχετικά µε τις δυνατότητες αύξησης της εγκυρότητας των ερευνητικών πρακτικών και γενικότερα τις δυνατότητες και τα όρια της µείξης ή σύνθεσης των µεθοδολογιών και µεθόδων στη διαδικασία παραγωγής και ανάλυσης των δεδοµένων (όχι µόνο των ποσοτικών µε τις ποιοτικές αλλά και των ποικίλων ποιοτικών προσεγγίσεων µεταξύ τους) στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα. Εκεί που οι ποσοτικές και ποιοτικές προσεγγίσεις γίνονταν από τους περισσότερους ερευνητές αντιληπτές ως ανταγωνιστικά «παραδείγµατα», κατά τη δεκαετία του 1990 αρχίζει να θεωρείται ο διαχωρισµός τους τεχνητός κάνοντας προσπάθειες συνδυασµού και µείξης τους. Αξίζει να αναφερθεί µάλιστα ότι οι έρευνες µε µεικτούς ερευνητικούς σχεδιασµούς τείνουν όλο και περισσότερο να ενθαρρύνονται και να υποστηρίζονται από διάφορους χρηµατοδοτικούς οργανισµούς. Στο εγχείρηµα αυτό χρησιµοποιούνται διάφοροι όροι σχετικά µε την προσέγγιση που ακολουθείται όπως: «ανάµεικτη έρευνα» (blended research), «συνθετική έρευνα» (integrative research), «ολιστική έρευνα» (holistic research), «διεπιστηµονική έρευνα» (interdisciplinary research), «πολυεπιστηµονική έρευνα» (multi-disciplinary research), «συνεργατική έρευνα» (collaborative research), «έρευνα πολλαπλών µεθόδων» (multimethod research), έρευνα πολλαπλών στρατηγικών (multi-strategy research), «τριγωνοποιηµένες έρευνες» (triangulated studies), «µεικτή έρευνα» (mixed research), µεικτή µεθοδολογία (mixed methodology) κ.ά. Ορισµένοι µάλιστα ερευνητές, θέλοντας να τονίσουν την ιδιαιτερότητα αυτής της νέας προσέγγισης, του νέου τρόπου διεξαγωγής της έρευνας, την αποκαλούν τρίτο µεθοδολογικό «ρεύµα» (µετά το ποσοτικό και το ποιοτικό) (Tashakkori & Teddlie, 2003: 5),1 «τρίτο ερευνητικό παράδειγµα» (Johnson & Onwuegbuzie, 2004: 1

Tashakkori, A. & Teddlie, C. (2003). Major Issues and Controversies in the Use of Mixed Methods in the Social and Behavioral Sciences. In A. Tashakkori & C. Teddlie (Eds.), Handbook of Mixed Methods in Social & Behavioral Research (pp. 3-50). Thousand Oaks, CA: Sage.


6

∆υνατότητες & όρια της µείξης των µεθοδολογιών στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα

15)2 και «ένα νέο αστέρι στον ουρανό της κοινωνικής επιστήµης» (Mayring, 2007: 1).3 Για να τονιστεί ο πυρήνας των κοινών ιδεών και η διεύρυνση και η συστηµατικότητα του προβληµατισµού γίνεται επίσης όλο και πιο συχνή αναφορά στην έννοια της «κοινότητας των µεικτών µεθόδων» (βλ., για παράδειγµα, Morgan, 2007· Denscombe, 2008· Tashakkori, 2009)4. Με µια τέτοια ανάπτυξη του πεδίου δεν είναι εποµένως τυχαία και η παράλληλη ανάπτυξη της κριτικής του τόσο στο εσωτερικό όσο και έξω από την «κοινότητα των µεικτών µεθοδολογιών/µεθόδων», γεγονός που θα άξιζε να συζητηθεί, αναδεικνύοντας τις κριτικές αυτές φωνές καθώς και τις συνεπαγωγές τους. Τα ζητήµατα που αναδύονται από την ίδια τη φύση των κοινωνικών, ψυχολογικών και εκπαιδευτικών φαινοµένων, αλλά και η αυξανόµενη αναγνώριση της αξίας των διαφορετικών «φωνών» και προοπτικών στην κατασκευή της γνώσης µε την παρατηρούµενη αύξηση του αριθµού ποιοτικών µεθόδων έρευνας, είτε µόνων τους είτε σε συνδυασµό µε ποσοτικές µεθόδους στο πλαίσιο της διεπιστηµονικής συνεργασίας που καλούµαστε να ανταποκριθούµε µε την εφαρµογή µεικτών ή πολλαπλών µεθοδολογιών και µεθόδων έρευνας, συνιστούν σήµερα έναν κρίσιµο τοµέα προβληµατισµού. Στο πλαίσιο αυτό οι ερευνητές των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστηµών καλούνται να φροντίσουν για την ποιότητα της έρευνάς τους και τη συνέχιση της ανάπτυξής της µε την εισαγωγή στο πεδίο των εµπειρικών ερευνών πληθώρας παραµέτρων που πρέπει να είναι σε έλεγχο ώστε να προκύπτουν έγκυρα και αξιόπιστα συµπεράσµατα. Καλούνται επίσης να προβληµατιστούν για τους όρους και τις προ|ποθέσεις µε τις οποίες οι έρευνές τους µπορεί να είναι αποτελεσµατικές ως προς την ποιότητα των συµπερασµάτων που προκύπτουν καθυστερώντας τη συλλογή των απαραίτητων εµπειρικών δεδοµένων. Η ανάγκη αυτή οφείλεται µεταξύ άλλων στις αλλαγές που λαµβάνουν χώρα στις σύγχρονες σύνθετες πολυπολιτισµικές και υπό µετάβαση κοινωνίες στις οποίες ζούµε και στις κρίσεις (οικονοµική, ηθική, πολιτική, οικολογική κ.ά.) που αναπόφευκτα αναδύονται και για την επίλυσή τους χρειάζονται νέες µορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Βασική θέση πολλών ερευνητών είναι ότι σήµερα, όσο ποτέ άλλοτε, χρειάζεται να γνωρίζει κανείς το ευρύ φάσµα των µεθοδολογικών επιλογών που υπάρχει, ιδίως αυτών 2

3

4

Johnson, R. B. & Onwuegbuzie, A. J. (2004). Mixed Methods Research: A Research Paradigm Whose Time Has Come. Educational Researcher, 33, 14-26. Mayring, P. (2007). Introduction: Arguments for Mixed Methodology. In P. Mayring, G. L. Huber, L. Gurtler & M. Kiegelmann (Eds.), Mixed Methodology in Psychological Research (pp. 1-4). Rotterdam/Taipei: Sense Publishers. Denscombe, M. (2008). Communities of Practice: A Research Paradigm for the Mixed Methods Approach. Journal of Mixed Methods Research, 2, 270-283. Morgan, D. (2007). Paradigms Lost and Pragmatism Regained: Methodological Implications of Combining Qualitative and Quantitative Methods. Journal of Mixed Methods Research, 1(1), 48-76. Tashakkori, A. (2009). Are We There Yet? The State of the Mixed Methods Community. Journal of Mixed Methods Research, 3(4), 287-291.


Πρόλογος

7

που θα µπορούσαν να θεωρηθούν «αναδυόµενες» και εναλλακτικές στον τοµέα της κοινωνικής, ψυχολογικής και εκπαιδευτικής έρευνας, έτσι ώστε να µπορεί πιο συνειδητά και µε έναν πιο ρητό (έκδηλο) τρόπο να κάνει χρήση αυτών των επιλογών, προκειµένου να είναι σε θέση να λειτουργεί περισσότερο δηµιουργικά και ευέλικτα αλλά και να δίνει πιο έγκυρες και αξιόπιστες απαντήσεις στα ερευνητικά ερωτήµατα που τον απασχολούν. Κύρια πεποίθηση πολλών σύγχρονων ερευνητών είναι η θέση ότι ο συνδυασµός και η µείξη πολλών διαφορετικών µεθοδολογικών προσεγγίσεων –που συνοψίζονται κυρίως µε τους όρους των ποιοτικών και ποσοτικών προσεγγίσεων και µεθόδων– είναι η πιο κατάλληλη οδός για την έγκυρη προσέγγιση της αλήθειας και των ερευνητικών ερωτηµάτων µας. Με την προσπάθεια κατάλληλης µείξης των µεθοδολογιών και µεθόδων, µε τη δηµιουργική σύνθεση των δεδοµένων και των κοινών ή διαφοροποιηµένων προσεγγίσεων πιστεύεται ότι δεν οδηγούµαστε απλώς σε παράλληλα και αλληλοσυµπληρούµενα µονοπάτια κατανόησης και παραγωγής της γνώσης, αλλά –µέσα από την κατάλληλη αµοιβαία συνεργασία, την επικοινωνία και το διάλογο των ερευνητών– στη συστηµατική καταγραφή, ανάλυση, ερµηνεία και ανακατασκευή των δεδοµένων, στη σταδιακή ανάπτυξη της κατανόησης και της γνώσης, χωρίς αυτή αναγκαία να συγκροτείται από µία µόνο αλήθεια. Βασικός στόχος του συλλογικού αυτού βιβλίου είναι ο κριτικός στοχασµός πάνω σε καίρια θεωρητικά, επιστηµολογικά, ηθικά και κυρίως µεθοδολογικά ζητήµατα που αφορούν συγκεκριµένες ποιοτικές µεθοδολογίες και µεθόδους στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα, έχοντας βασικό άξονα προβληµατισµού τις δυνατότητες δηµιουργικού συνδυασµού τους, µείξης ή σύνθεσης και κατά συνέπεια διεύρυνσης και εµπλουτισµού του ερευνητικού σχεδιασµού. Εξετάζονται η έννοια, οι βασικές παραδοχές, θέσεις και προσεγγίσεις, καθώς και οι δυνατότητες και τα όρια του νέου αυτού µεθοδολογικού-ερευνητικού ρεύµατος. Οι συγγραφείς επιχειρούν επίσης, στο πλαίσιο µείξης συγκεκριµένων µεθοδολογιών και µεθόδων, να αναδείξουν τους σκοπούς ή τη λογική συνδυασµού ή µείξης τους, διατυπώνοντας τους λόγους που αυτή χρειάζεται. Αξίζει να σηµειωθεί επίσης ότι η ιδιαιτερότητα του βιβλίου έγκειται στο γεγονός ότι σε όλα σχεδόν τα κεφάλαια η προσοχή εστιάζεται στη µείξη των µεθοδολογιών και στις προσπάθειες επιστηµολογικής-µεθοδολογικής διεύρυνσης του ερευνητικού σχεδιασµού και όχι τόσο στη µείξη των µεθόδων έρευνας, που συνιστά πιο τεχνοκρατικό ζήτηµα. Για αυτό και στον τίτλο του βιβλίου προτιµήσαµε να χρησιµοποιήσουµε µόνο τον όρο «µείξη των µεθοδολογιών»5 αντί του περισσότερο δηµοφιλούς στην ξενόγλωσση βιβλιογραφία όρου «µεικτές 5

∆ικαιολογείται αυτό και από το γεγονός ότι η µεθοδολογία είναι ευρύτερος όρος ο οποίος συνδέεται µε τη θεωρητική θεµελίωση των µεθόδων που χρησιµοποιούνται σε µια έρευνα [βλ. κεφάλαιο 2 στο παρόν βιβλίο, καθώς και Burton, L. (2002). Methodology and Methods in Mathematics Education Research: Where Is «The Why»?. In S. Goodchild & L. English (Eds.), Researching Mathematics Classrooms: A Critical Examination of Methodology (pp. 1-10). Westport, CT: Praeger, και Clough, P. & Nutbrown, C. (2002). A Student’s Guide to Methodology. London, UK: Sage].


8

∆υνατότητες & όρια της µείξης των µεθοδολογιών στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα

µέθοδοι έρευνας».6 Υποστηρίζουµε ότι όσο το επιστηµονικό αυτό πεδίο θα ωριµάζει τόσο περισσότερο η προσοχή θα εστιάζεται σε ζητήµατα που αφορούν τις µεθοδολογίες και τα σχετιζόµενα µε αυτές επιστηµολογικά «παραδείγµατα», ακόµα και αν οι πραγµατιστικά και εκλεκτικά προσανατολισµένοι ερευνητές δεν θέλουν να το αναγνωρίσουν εστιάζοντας την προσοχή τους σε πιο τεχνοκρατικά και πρακτικά ζητήµατα της µείξης.7 Ο προβληµατισµός και η συζήτηση στο συλλογικό αυτό βιβλίο πλαισιώνεται µε τη µορφή 20 κεφαλαίων οµαδοποιηµένων σε έξι µέρη (ενότητες) ως ακολούθως: Στο πρώτο µέρος µε τίτλο Επιστηµολογικές ∆ιαστάσεις και «Παραδείγµατα» Μείξης των Μεθοδολογιών/Μεθόδων στην Κοινωνική, Ψυχολογική και Εκπαιδευτική Έρευνα περικλείονται έξι εργασίες. Στο µέρος αυτό εξετάζονται: (1) θεωρητικά και εννοιολογικά ζητήµατα που αφορούν τη µείξη των µεθοδολογιών/µεθόδων έρευνας στις κοινωνικές επιστήµες, (2) οι βασικές διαφορές µεταξύ ποσοτικής, ποιοτικής και µεικτής έρευνας, (3) οι σηµαντικότερες ιστορικές στιγµές ανάδυσης και ανάπτυξης των ΜΜ/ΜΕ παράλληλα µε την εξέλιξη των ποιοτικών προσεγγίσεων, (4) η έννοια, η ορολογία και οι κριτικές των ΜΜ/ΜΕ, (5) η χρησιµότητα, τα πλεονεκτήµατα και τα µειονεκτήµατα των ΜΜ/ΜΕ, (6) η φύση και τα γενικά χαρακτηριστικά των ΜΜ/ΜΕ, (7) ζητήµατα που αφορούν τον ερευνητικό σχεδιασµό των ΜΜ/ΜΕ, (8) η έννοια του «παραδείγµατος» και οι βασικές προσεγγίσεις σχετικά µε τη σχέση των «παραδειγµάτων» και των ΜΜ/ΜΕ (η α-παραδειγµατική προσέγγιση, η προσέγγιση της ασυµβατότητας των «παραδειγµάτων», η προσέγγιση της συµβατότητας των «παραδειγµάτων», η προσέγγιση της συµπληρωµατικότητας των «παραδειγµάτων», η προσέγγιση του ενός και µόνο «παραδείγµατος», η προσέγγιση των πολλαπλών «παραδειγµάτων» και η διαλεκτική προσέγγιση), (9) το ζήτηµα της ορολογίας που χρησιµοποιείται και για τη διάκριση που χρειάζεται να γίνει µεταξύ των όρων της µεθοδολογίας και της µεθόδου, (10) οι αµφίδροµες σχέσεις µεταξύ της µεθοδολογίας και της επιστηµολογίας όσο και οι αµφίδροµες σχέσεις ανάµεσα στη µεθοδολογία και τις µεθόδους, (11) οι βασικές στρατηγικές που συνήθως χρησιµοποιούνται σχετικά µε τις δυνατότητες διεύρυνσης του ερευνητικού σχεδιασµού και τη µείξη των ΜΜ/ΜΕ (η στρατηγική της ενσωµάτωσης, η παράλληλη ή πραγµατιστική στρατηγική, η στρατηγική 6

7

Εναλλακτικά θα µπορούσαµε στον τίτλο του βιβλίου να συµπεριλάβουµε και τους δύο όρους: «∆υνατότητες και Όρια της Μείξης των Μεθοδολογιών/Μεθόδων στην Κοινωνική, Ψυχολογική και Εκπαιδευτική Έρευνα: Επιστηµολογικά και Μεθοδολογικά Ζητήµατα των Προοπτικών ∆ιεύρυνσης του Ερευνητικού Σχεδιασµού». Σε αρκετά σηµεία των κεφαλαίων του βιβλίου κάνουµε χρήση αυτής της εναλλακτικής λύσης «µεικτές µεθοδολογίες/µέθοδοι έρευνας» χρησιµοποιώντας τη συντοµογραφία ΜΜ/ΜΕ, αναφερόµενοι έτσι και στις δύο κατευθύνσεις ανάπτυξης του πεδίου: τόσο στο επίπεδο της µείξης των µεθοδολογιών όσο και στο επίπεδο της µείξης των µεθόδων. Η σύγχρονη δηµοτικότητα του όρου «µεικτές µέθοδοι έρευνας» οφείλεται στην κυριαρχία του πραγµατισµού και µέσω αυτού και του µεταθετικιστικού «παραδείγµατος», ένα θέµα που συζητάµε στα πρώτα δύο κεφάλαια του παρόντος βιβλίου.


Πρόλογος

9

της συναρµολόγησης, η επιβεβαιωτική στρατηγική ή η στρατηγική του τριγωνισµού, η πολυδιάστατη στρατηγική και η ευκαιριακή ή συγκυριακή «στρατηγική»), (12) οι δυνατότητες και τα όρια καθεµιάς από τις στρατηγικές αυτές σχετικά µε τις προοπτικές διεύρυνσης του ερευνητικού σχεδιασµού και τη χρήση ΜΜ/ΜΕ, (13) µερικά σηµεία που είναι σηµαντικά να λαµβάνονται υπόψη από έναν ερευνητή που επιχειρεί να κάνει µείξη των ΜΜ/ΜΕ, (14) η ανάγκη συνδυασµού πολλαπλών µεθόδων στην κοινωνική έρευνα και η αναγκαιότητα ανάπτυξης ολιστικών και οικοσυστηµικών µοντέλων έρευνας (συµπεριλαµβάνοντας τόσο ανθρώπινα όσο και µη ανθρώπινα όντα), αποφεύγοντας τόσο το µυθικό τέρας της Σκύλλας της καρτεσιανής ορθολογικής και στατικής αντίληψης (αντικειµενισµός) όσο και το µυθικό τέρας της Χάρυβδης του ιστορικού σχετικισµού και της διαίρεσης/ του περιορισµού/ της απλοποίησης/ του κατακερµατισµού (υποκειµενισµός), (15) οι ιστορικοί όροι συγκρότησης του ιστορικού-ερµηνευτικού «παραδείγµατος» στην κοινωνική και εκπαιδευτική έρευνα από το οποίο εκπορεύτηκαν στο πνεύµα της ερµηνευτικής θεωρίας του Dilthey οι ποιοτικές µέθοδοι έρευνας, (16) οι σχέσεις που διέπουν το ιστορικό-ερµηνευτικό «παράδειγµα» µε το αντίθετό του εµπειρικό-αναλυτικό και πώς θα µπορούσαν αυτά να συνεργάζονται στο πνεύµα του µεικτού µεθοδολογικού «παραδείγµατος», (17) ζητήµατα αξιόπιστων και έγκυρων µεθόδων στην ερευνητική προσέγγιση των τοπικών κοινωνιών στη βάση του διλήµµατος εάν η γεωµετρία και οι ποσοτικές προσεγγίσεις είναι οι πιο κατάλληλες ή η ποίηση και οι ποιοτικές προσεγγίσεις και (18) το βιογραφικό µεθοδολογικό «παράδειγµα» ως γέφυρα ανάµεσα στη θεωρία και τις ποιοτικές µεθόδους έχοντας βάση τρία βασικά ρεύµατα της µικροκοινωνιολογικής θεωρίας: τη συµβολική διαντίδραση, τη φαινοµενολογία και την εθνοµεθοδολογία. Στο δεύτερο µέρος µε τίτλο Σχέσεις Ποιοτικής και Ποσοτικής Μεθοδολογίας και Εφαρµογές Μεικτών Μεθόδων Έρευνας στην Κοινωνική Έρευνα περιλαµβάνονται δύο εργασίες. Στο µέρος αυτό εξετάζονται: (1) η σχέση µεταξύ της ποιοτικής και της ποσοτικής προσέγγισης στην κοινωνική έρευνα και το πώς από τον «πόλεµο των παραδειγµάτων» φτάσαµε σε προτάσεις και εγχειρήµατα που επιδιώκουν το συνδυασµό ή τη µείξη των δύο προσεγγίσεων, (2) ο τριγωνισµός ως µια πρόταση συνδυαστικής εφαρµογής ποσοτικών και ποιοτικών µεθόδων όπου αναδεικνύεται η εφαρµογή του στην έρευνα των βιογραφικών διαδροµών σε συνδυασµό µε την (ποσοτική) έρευνα των διαδροµών του βίου και την (ποιοτική) βιογραφική έρευνα, (3) οι διαφορετικές λογικές που διέπουν την ποιοτική και ποσοτική προσέγγιση, καθώς και τα πλεονεκτήµατα από τη µείξη των δύο προσεγγίσεων και (4) η περίπτωση ενός µεικτού ερευνητικού σχεδιασµού, που ονοµάζεται διερευνητικός ακολουθιακός σχεδιασµός, ως βάση για την κατασκευή αξιόπιστων και έγκυρων εργαλείων µέτρησης κοινωνικής έρευνας. Στο τρίτο µέρος µε τίτλο Μεικτή Ερευνητική Μέθοδος, Αξίες, Υποκειµενικότητα του Ερευνητή και Ερευνητική Εµπειρία: Μεθοδολογικά Ζητήµατα υπάρχουν τρεις εργασίες. Στο µέρος αυτό εξετάζονται: (1) η διπλή ταυτότητα του ερευνητή στη µεικτή µεθοδολογική προσέγγιση της εθνογραφικής αφηγηµατικής αυτοβιογραφίας και ο ρόλος που αυτή


10

∆υνατότητες & όρια της µείξης των µεθοδολογιών στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα

διαδραµατίζει στη διαδικασία της έρευνας, (2) το ζήτηµα της υποκειµενικότητας του ερευνητή στο πλαίσιο των ποιοτικών ερευνών και µε ποιες µεθόδους ή τεχνικές θα µπορούσε αυτή να αντιµετωπιστεί, προκειµένου να εξασφαλιστούν η αξιοπιστία και η εγκυρότητα της έρευνας, και (3) οι όροι συγκρότησης, αξιολόγησης και προβληµατοποίησης της έννοιας της ερευνητικής εµπειρίας σε επιλεγµένα είδη λόγων (κειµένων) και πώς αυτά συνδέονται µε συγκεκριµένα ιδεολογήµατα και αξίες. Στο τέταρτο µέρος µε τίτλο ∆υνατότητες και Όρια της Μείξης Μεθοδολογιών/Μεθόδων στο Πλαίσιο της Έρευνας-∆ράσης: ∆ιευρύνοντας τον Ερευνητικό Σχεδιασµό στην Έρευνα∆ράση παρουσιάζονται πέντε εργασίες. Στο µέρος αυτό εξετάζονται: (1) το πλαίσιο και οι βασικές παραδοχές του ποιοτικού «παραδείγµατος» της έρευνας-δράσης, (2) οι δυνατότητες συνδυασµού και τα όρια της µεθοδολογίας της έρευνας-δράσης µε τη µεθοδολογία της Κριτικής Ανάλυσης Λόγου στο πλαίσιο των όρων της µετανεωτερικής σκέψης µε απώτερο στόχο το µεθοδολογικό εµπλουτισµό και την ανανέωση της έρευνας-δράσης, (3) τα σηµεία τοµής της έρευνας-δράσης και της αφηγηµατικής προσέγγισης στο πλαίσιο της εκπαίδευσης µε την ανάδειξη των δυνατοτήτων συνδυασµού τους στην προοπτική της διαµόρφωσης του στοχαζόµενου επαγγελµατία εκπαιδευτικού ήδη από την αρχή της εκπαίδευσης/µάθησής του σε µια πορεία συνεχούς επαγγελµατικής ανέλιξης και ανάπτυξης, (4) οι σχέσεις που έχει η κριτική εθνογραφία µε την έρευνα-δράση µε στόχο τη µείξη τους στη διαδικασία της εκπαιδευτικής έρευνας και κατά συνέπεια τον αναπροσδιορισµό του ρόλου του εκπαιδευτικού ως ερευνητή-εθνογράφου, ενισχύοντας έτσι το ρόλο του όσον αφορά την καλύτερη διείσδυση και κατανόηση του άγνωστου, σιωπηλού κόσµου της τάξης του, δίνοντας φωνή και ενεργητικό ρόλο στα υποκείµενα της εκπαίδευσης (στους µαθητές, εκπαιδευτικούς και γονείς), (5) πώς η µείξη µεθόδων και τεχνικών κατά τη συλλογή και ανάλυση δεδοµένων στο πλαίσιο της έρευνας-δράσης οδηγεί όχι µόνο σε παράλληλα και αλληλοσυµπληρούµενα µονοπάτια για την κατάκτηση της κατανόησης και την παραγωγή της γνώσης, αλλά και στη σύνθεση των διαφορετικών δεδοµένων οικοδοµώντας έτσι σταδιακά την κατανόηση µέσα από την προσπάθεια συστηµατικής καταγραφής, ανάλυσης, διαλόγου, επικοινωνίας και ανακατασκευής, χωρίς να επιβάλλεται η ανάγκη ενοποίησης της γνώσης σε µία µόνο αλήθεια και (6) η έρευνα-δράση ως µια ερευνητική και µαθησιακή µεθοδολογία, η οποία συνδέει τη θεωρία και την πράξη σε διάφορα περιβάλλοντα και κοινότητες πρακτικής, υπό το πρίσµα της διαλογικής προσέγγισης µε προτάσεις για το πώς αυτή µπορεί να αξιοποιηθεί στο χώρο της εκπαίδευσης, της συµβουλευτικής και της ψυχοθεραπείας. Στο πέµπτο µέρος µε τίτλο Μείξη Μεθοδολογιών/Μεθόδων στο Πλαίσιο της Ανάλυσης Κειµένων παρατίθενται δύο εργασίες. Στο µέρος αυτό εξετάζονται: (1) οι δυνατότητες σύζευξης των προσεγγίσεων του Mayring (συγκεφαλαιωτική, εξηγηµατική και δοµική) και της φαινοµενολογικής-ερµηνευτικής µεθοδολογικής προσέγγισης µε άλλες µεθοδολογικές προσεγγίσεις, ώστε µέσα από µεικτά µεθοδολογικά «παραδείγµατα» να καθίσταται η ανάλυση περιεχοµένου ποικίλου υλικού στο πλαίσιο της έρευνας των κοινωνικών


Πρόλογος

11

επιστηµών είτε ερµηνευτική (ιδεολογικο)κριτική είτε κοινωνιογλωσσολογική είτε µετακριτική και (2) οι δυνατότητες και τα όρια των βασικών υπαρχουσών ερευνητικών µεθόδων (της ποιοτικής ανάλυσης περιεχοµένου, της κριτικής ανάλυσης λόγου και της γραµµατικής του οπτικού κειµένου), όταν αυτές χρησιµοποιούνται για την ανίχνευση και ανάλυση της ιδεολογίας στα σχολικά εγχειρίδια καταδεικνύοντας τα επιστηµονικά οφέλη από τη µείξη αυτών. Στο έκτο µέρος µε τίτλο Εφαρµογές Μεικτών Μεθοδολογιών/Μεθόδων στο Πλαίσιο της Ψυχολογίας και της Πολιτισµικής Κοινωνιολογίας περιέχονται δύο εργασίες. Στο µέρος αυτό εξετάζονται: (1) το σκεπτικό και οι βασικές έννοιες της υλικής-σηµειωτικής ανάλυσης σε συνδυασµό µε τη µεθοδολογία της συµµετοχικής παρατήρησης και της εθνογραφικής προσέγγισης στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής ψυχολογίας, έχοντας παράδειγµα εµπειρικό υλικό που αφορά τις πρακτικές διατροφής οι οποίες ακολουθούνται σε δύο διαφορετικά νηπιαγωγεία, και (2) το φαινόµενο των γκράφιτι στο πλαίσιο της ρευστής πολιτισµικής γεωγραφίας της σύγχρονης πόλης και πώς αυτό θα µπορούσε να προσεγγιστεί ολιστικά από τη σκοπιά της πολιτισµικής κοινωνιολογίας στο πλαίσιο της διαλογικής προσέγγισης του Bakhtin, αξιοποιώντας το συνδυασµό ποιοτικών κυρίως µεθοδολογιών (της θεµελιωµένης θεωρίας, της βιογραφικής προσέγγισης και της κριτικής ανάλυσης λόγου) οι οποίες συναρθρώνονται γύρω από τρεις διασταυρούµενες ερµηνευτικές-ερευνητικές προσεγγίσεις που αντανακλούν αντίστοιχες θεάσεις του αντικειµένου από τη σκοπιά του κειµένου (σηµειολογικός-κειµενικός άξονας που επικεντρώνεται στο λόγο και τις εικόνες των γκράφιτι), του συγκειµένου (ο άξονας της πλαισίωσης που εστιάζεται στο κοινωνικό και πολιτισµικό πλαίσιο) και του υποκειµένου (ο ανθρωπολογικός ή βιογραφικός άξονας). Βασικός στόχος του παρόντος συλλογικού τόµου είναι να παρουσιάσουµε σηµαντικό µέρος του διαλόγου σχετικά µε τη µείξη των µεθοδολογιών και µεθόδων και να αναπτύξουµε και να εµβαθύνουµε περαιτέρω τον επιστηµολογικό και µεθοδολογικό προβληµατισµό αναφορικά µε τις δυνατότητες και τους περιορισµούς της. Αφετηριακό σηµείο του εν λόγω εγχειρήµατος ήταν η οργάνωση συµποσίου για τα ζητήµατα της µείξης των 8

Οι εργασίες του συλλογικού αυτού βιβλίου στην πλειονότητά τους είχαν πρωτοπαρουσιαστεί στο ∆ιήµερο Πανελλήνιο ∆ιεπιστηµονικό Συµπόσιο µε διεθνή συµµετοχή που διοργανώθηκε στις 12 και 13 Νοεµβρίου 2010 στο Πανεπιστήµιο Κρήτης (συγκεκριµένα από την Εργαστηριακή Μονάδα Οικολογικής Ψυχολογίας και Βιωµατικής, Ευρετικής και ∆ιαλογικής-Επικοινωνιακής Ψυχοπαιδαγωγικής του Εργαστηρίου Ψυχολογικής Έρευνας του Παιδαγωγικού Τµήµατος Προσχολικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστηµίου Κρήτης) στο Ρέθυµνο από τον επιµελητή του µε θέµα ∆υνατότητες και Όρια των Ποιοτικών Μεθοδολογιών στην Ψυχολογία και την Εκπαίδευση: ∆ιευρύνοντας τις Προοπτικές στη Μεθοδολογία και τον Ερευνητικό Σχεδιασµό. Στο συµπόσιο αυτό πέρα από τη συµµετοχή αρκετών επιστηµόνων (σύνολο 32) από διάφορα πανεπιστήµια της Ελλάδας συµµετείχαν και οι προσκεκληµένοι οµιλητές Keith Postlethwaite, Professor of Science Education (Physics), Deputy Head of School, University of


12

∆υνατότητες & όρια της µείξης των µεθοδολογιών στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα

ποιοτικών µεθοδολογιών και µεθόδων8 και, στη συνέχεια, η συγγραφή ολοκληρωµένων εργασιών στη βάση των εισηγήσεων αυτού του συµποσίου. Οι περισσότερες από τις εργασίες του συλλογικού αυτού έργου προήλθαν από τον προβληµατισµό που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του εν λόγω συµποσίου. Αξίζει επίσης να αναφέρουµε ότι το βιβλίο αυτό αποτελεί συνέχεια δύο άλλων συλλογικών έργων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα (2010) από τις εκδόσεις Τόπος µε τίτλο «Ποιοτική Έρευνα στις Κοινωνικές Επιστήµες: Επιστηµολογικά, Μεθοδολογικά και Ηθικά Ζητήµατα»9 το πρώτο και «Ποιοτική Έρευνα στην Ψυχολογία και την Εκπαίδευση: Επιστηµολογικά, Μεθοδολογικά και Ηθικά Ζητήµατα»10 το δεύτερο. Καλύπτει ένα σηµαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία και µπορεί να συµβάλει στον υπό εξέλιξη διάλογο σχετικά µε τον εννοιολογικό προσδιορισµό, τις προσεγγίσεις και τα γενικότερα θεωρητικά, επιστηµολογικά και ηθικά ζητήµατα των µεικτών ερευνητικών µεθοδολογιών και µεθόδων στο πλαίσιο της κοινωνικής, ψυχολογικής και εκπαιδευτικής έρευνας.

9

10

Exeter και John Hockey, Ph.D., Professor, University of Gloucestershire, Cheltenham, UK. Ο πρώτος µίλησε για τους περιορισµούς του νατουραλιστικού (θετικιστικού) παραδείγµατος και τις δυνατότητες των µεικτών ερευνητικών µεθοδολογιών στην εκπαίδευση µέσα από το πρίσµα των πολιτισµικών θεωριών για τη µάθηση (Scientific Educational Research – A Gold Standard, or a Starting Point?) και ο δεύτερος για τις προοπτικές και τα όρια της ποιοτικής µεθοδολογίας από µια φαινοµενολογική και ενσώµατα προσανατολισµένη προοπτική (Vulnerability, Subjectivity, Strength and Uncertainty when Doing Qualitative Research). Το βιβλίο αυτό πραγµατεύεται καίρια θεωρητικά, οντολογικά, επιστηµολογικά, αξιολογικά, ηθικά, πολιτικά και µεθοδολογικά ζητήµατα της ποιοτικής έρευνας στις κοινωνικές επιστήµες, ζητήµατα σχετικά µε: (1) τις θεωρητικές προσεγγίσεις στο πεδίο των κοινωνικών επιστηµών και το ρόλο που αυτές διαδραµατίζουν στον ερευνητικό σχεδιασµό, (2) τις προ|ποθέσεις και στις συνθήκες διεξαγωγής της έρευνας και στις εν γένει διαδικασίες ανάπτυξης και εφαρµογής της επιστηµονικής γνώσης, (3) τη µεθοδολογική προβληµατική της ποιοτικής έρευνας και στις απόπειρες άρσης του διπόλου των ποιοτικών και ποσοτικών µονοµερειών µε την ανάπτυξη κριτικών διαλεκτικών µεθοδολογιών. Παρουσιάζονται, επίσης, οι βασικές παραδοχές, οι ιστορικές καταβολές, το ερευνητικό βεληνεκές και οι δυνατότητες και τα όρια ορισµένων ποιοτικών µεθόδων έρευνας, όπως η βιογραφική-αφηγηµατική µέθοδος, η φαινοµενολογική µέθοδος, η συµµετοχική παρατήρηση καθώς και ζητήµατα που αφορούν τις µεικτές µεθόδους έρευνας. Στο βιβλίο αυτό καλύπτονται σηµαντικά κενά στην πραγµάτευση κοµβικών θεωρητικών, οντολογικών, επιστηµολογικών, αξιολογικών, ηθικών, πολιτικών και µεθοδολογικών ζητηµάτων της ποιοτικής έρευνας στη σύγχρονη Ψυχολογία και την εκπαίδευση, που αφορούν: (1) τις βασικές θεωρητικές και µεθοδολογικές προσεγγίσεις στο πεδίο των κοινωνικών επιστηµών, που εφαρµόζονται στην εκπαιδευτική και ψυχολογική έρευνα (θετικιστική, δοµιστική, ερµηνευτική, οικοσυστηµική, πολιτισµική-ιστορική, κονστρουκτιβιστική, διαλογική, κριτικορεαλιστική κ.ά.) και στην κριτική που τους έχει ασκηθεί, (2) τα θεωρητικά και µεθοδολογικά ζητήµατα της εθνογραφικής διερεύνησης της παιδικής ηλικίας και (3) ορισµένες ποιοτικές µεθόδους έρευνας που σχετίζονται µε τις διαδικασίες διδασκαλίας και µάθησης, όπως είναι: (α) οι ιστορίες ζωής, (β) η έρευνα-δράση, (γ) το «διδακτικό» και σχεδιαστικό πείραµα, (δ) η ανάλυση συνοµιλίας και (ε) η φαινοµενολογική και κονστρουκτιβιστική προσέγγιση.


Πρόλογος

13

Το συγκεκριµένο έργο µπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιµο σε προπτυχιακούς και µεταπτυχιακούς φοιτητές και σε νέους ερευνητές. Εύχοµαι να συµβάλει ουσιαστικά στον κριτικό και δηµιουργικό αναστοχασµό των ερευνητών, των φοιτητών και εκείνων οι οποίοι καλούνται να χαράξουν ερευνητική πολιτική, αξιοποιώντας τα αναπάντητα ακόµη ερωτήµατα, τις πολλαπλές προοπτικές που έχουν αναπτυχθεί και τις νέες ευρετικές και δεσµεύσεις που χρειάζονται να γίνουν στο πεδίο των ΜΜ/ΜΕ. Εύχοµαι ότι το βιβλίο αυτό θα συµβάλει στη συνέχιση του διαλόγου σχετικά µε τον ισχυρό ζωτικό ρόλο τον οποίο η ποιοτική έρευνα µπορεί να διαδραµατίσει στο πλαίσιο των ΜΜ/ΜΕ. Ρέθυµνο, Σεπτέµβριος 2012 Μάριος Α. Πουρκός


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ.............................................................................................................................5 ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ.......................................................................................................................29

ΜΕΡΟΣ Ι ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΚΕΣ ∆ΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ «ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑΤΑ» ΜΕΙΞΗΣ ΤΩΝ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΩΝ/ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 – ΕΙΣΑΓΩΓΗ – ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΕΙΞΗΣ ΤΩΝ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΩΝ/ ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΠΕ∆ΙΟΥ (Μάριος Α. Πουρκός) ............................................................................................................39 1. Εισαγωγή ............................................................................................................................40 2. Ποιες είναι οι βασικές διαφορές µεταξύ ποσοτικής, ποιοτικής και µεικτής έρευνας; ..............................................................................................................46 3. Πώς οριοθετείται ιστορικά το πεδίο των ΜΜ/ΜΕ; .......................................................63 3.1. Παραδοσιακή περίοδος: η χρήση ΜΜ/ΜΕ χωρίς ιδιαίτερο κριτικό αναστοχασµό για αυτές (1900-1950) .........................................................................64 3.2. Νεωτεριστική περίοδος: η ανάδυση του «πολυµεθοδολογικού» σχεδιασµού και η χρυσή περίοδος της ποιοτικής έρευνας (1950-1970) ....................................64 3.3. Η περίοδος των «θολών ειδών» (blurred genres): η θέση της ασυµβατότητας των «παραδειγµάτων» και η πολεµική των «παραδειγµάτων» (1970-1986) ........68 3.4. Η περίοδος της «κρίσης της αναπαράστασης»: η άνοδος των κονστρουκτιβιστικών προσεγγίσεων και η ανάπτυξη των τριγωνοποιηµένων ερευνών (1986-1990) ..........................................................70 3.5. Μετανεωτερική-πειραµατική περίοδος: η στροφή στις µικρές, τοπικές αφηγήσεις (1990-1995) ................................................................................73 3.6. Μετα-πειραµατική περίοδος (1996-2000): οι προοπτικές της µείξης των ΜΜ/ΜΕ µέσα από το πρίσµα της εθνογραφικής προσέγγισης ......................73


16

∆υνατότητες & όρια της µείξης των µεθοδολογιών στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα

3.7. Η περίοδος του bricolage και της µείξης των προσεγγίσεων: η ανάδυση του πραγµατισµού, της θέσης της συµβατότητας των «παραδειγµάτων» µαζί µε την ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για τη θεσµοθέτηση των ΜΜ/ΜΕ ως ξεχωριστού ερευνητικού «παραδείγµατος» (2003-σήµερα) ........................................................73 4. Εννοιολογικές οριοθετήσεις, προβληµατισµοί, κριτικές και βασικά χαρακτηριστικά του πεδίου των ΜΜ/ΜΕ ..........................................................................75 4.1. Ποια είναι τα ζητήµατα που εγείρονται σχετικά µε την ορολογία και τις κριτικές των ΜΜ/ΜΕ; ...........................................................................................75 4.2. Πώς οριοθετούνται εννοιολογικά οι ΜΜ/ΜΕ; ......................................................79 4.3. Γιατί οι ΜΜ/ΜΕ θεωρούνται χρήσιµες και αναγκαίες και ποια είναι τα πλεονεκτήµατα και τα µειονεκτήµατά τους; .......................................................87 4.4. Ποια είναι τα γενικά χαρακτηριστικά των ΜΜ/ΜΕ; .............................................91 5. Ζητήµατα ερευνητικού σχεδιασµού στις ΜΜ/ΜΕ .........................................................95 6. Περιεχόµενο του βιβλίου ................................................................................................102 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 – ∆ΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΟΡΙΑ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ∆ΙΕΥΡΥΝΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟΥ ΣΧΕ∆ΙΑΣΜΟΥ (ΜΕΙΞΗΣ ΤΩΝ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΩΝ) ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ (Μάριος Α. Πουρκός) ..........................................................................................................133 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................134 2. Βασικά ζητήµατα µείξης των µεθοδολογιών και µεθόδων στη διαδικασία της έρευνας ...........................................................................................................................135 2.1. «Παραδείγµατα» και ΜΜ/ΜΕ: Βασικές προσεγγίσεις .......................................137 2.2. Η σπουδαιότητα των «παραδειγµάτων» και της θεωρίας στη διαδικασία της έρευνας.................................................................................................................144 2.3. Εννοιολογικός προσδιορισµός των όρων «µεθοδολογία» και «µέθοδος» .........147 3. Στρατηγικές µείξης των µεθοδολογιών/µεθόδων έρευνας ..........................................149 3.1. Η στρατηγική της ενσωµάτωσης .............................................................................149 3.2. Η παράλληλη ή πραγµατιστική στρατηγική ..........................................................152 3.3. Η στρατηγική της συναρµολόγησης ......................................................................158 3.4. Η επιβεβαιωτική στρατηγική ή η στρατηγική του τριγωνισµού...........................160 3.5. Η πολυδιάστατη ή πολυπρισµατική στρατηγική....................................................163 3.6. Η ευκαιριακή ή συγκυριακή στρατηγική .............................................................166 4. Επίλογος: Προς µια οικο-σωµατικο-βιωµατική προοπτική στα ζητήµατα των ΜΜ/ΜΕ και της γνώσης ..........................................................................................167 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 – ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΚΥΛΛΑ ΚΑΙ ΤΗ ΧΑΡΥΒ∆Η: ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΟ ΧΑΜΕΝΟ «ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑ» (Άννα Λυδάκη)...........................183 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................183 2. Η Σκύλλα και η Χάρυβδη................................................................................................185


Περιεχόµενα

17

3. Επιστηµολογία, θεωρητικές παραδοχές, µεθοδολογία, µέθοδοι................................187 4. Τρόποι θέασης του κόσµου .............................................................................................189 5. Το χαµένο «παράδειγµα» ..............................................................................................191 5.1. Θητεία στη φύση, πολιτισµικός και εργαλειακός λόγος.......................................191 5.2. Ο άνθρωπος και τα άλλα ζώα..................................................................................193 6. Το νέο «παράδειγµα» – η «φωνή» της ύλης ..................................................................195 7. Συµπέρασµα .....................................................................................................................196 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 – ΤΟ ΠΟΣΟΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΟ «ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑ» ΕΡΕΥΝΑΣ: ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ ΣΤΗ ΣΥΝΑΙΡΕΣΗ; (Ιωάννης Ε. Πυργιωτάκης)...................203 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................204 2. Το ποσοτικό και το ποιοτικό «παράδειγµα» και ο ρόλος της ποσοτικής έρευνας στην εξέλιξη της επιστήµης και της κοινωνίας..................................................................205 3. Η ερµηνευτική θεωρία, ο Wilhelm Dilthey και η θεµελίωση των Επιστηµών του Πνεύµατος.............................................................................................................................209 3.1. Περί Ερµηνευτικής ...................................................................................................209 3.2. Ο Wilhelm Dilthey και η θεµελίωση των Επιστηµών του Πνεύµατος.................212 3.3. Οι ενστάσεις της άλλης πλευράς .............................................................................216 4. Η σχέση µεταξύ των δύο «παραδειγµάτων» .................................................................216 4.1. Από την αντιπαράθεση στη συναίνεση...................................................................219 4.2. Από τη συναίνεση στη συναίρεση; ..........................................................................221 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 – ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Ή ΠΟΙΗΣΗ; ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ∆ΙΑ∆ΙΚΑΣΙΑ (Άννα Λυδάκη) ............................229 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................230 2. Τοπικές κοινωνίες............................................................................................................231 3. Πολιτισµός και πρακτικός λόγος – Ένα παράδειγµα από τη ζωή των Ροµά ...........232 4. Η αντίθεση και η σύνθεση...............................................................................................235 5. Συµπέρασµα......................................................................................................................237 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 – ΜΙΚΡΟΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΓΝΩΣΗ: Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΕΦΥΡΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟ∆ΟΥΣ (Μάνος Σαββάκης)....................................................243 1. Η µικροκοινωνιολογική προσέγγιση ως θεωρητική πρόταση.....................................244 1.1. Η συµβολική διαντίδραση........................................................................................245 1.2. Η φαινοµενολογία ...................................................................................................249 1.3. Η εθνοµεθοδολογία..................................................................................................251 1.4. Σύνοψη .......................................................................................................................254


18

∆υνατότητες & όρια της µείξης των µεθοδολογιών στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα

2. Οι ποιοτικές µέθοδοι ως γνωστικό παράθυρο στο µικρόκοσµο της καθηµερινότητας............................................................................................................255 2.1. Η βιογραφική προσέγγιση ως εργαλείο των ποιοτικών µεθόδων: πλεονεκτήµατα και µειονεκτήµατα .........................................................................257 2.1.1. Ιστορική επισκόπηση και προτεραιότητες της µεθόδου .............................257 2.1.2. Πλεονεκτήµατα και µειονεκτήµατα της µεθόδου ........................................260 3. Συµπέρασµα......................................................................................................................262

ΜΕΡΟΣ ΙΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗΣ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΙΚΤΩΝ ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 – Η ΣΧΕΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ: ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΣΗ ΠΕΡΙ «ΡΙΖΙΚΗΣ ΑΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ» ΣΤΟ ΣΥΝ∆ΥΑΣΜΟ Ή ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΩΝ (Γιώργος Τσιώλης) ...................................................................271 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................272 2. Συνοπτική περιγραφή της ποσοτικής και της ποιοτικής προσέγγισης .......................272 3. Η εξέλιξη της σχέσης µεταξύ της ποιοτικής και της ποσοτικής έρευνας: µια ιστορική αναδροµή........................................................................................................274 4. Η πρόταση του τριγωνισµού στην κοινωνική έρευνα...................................................280 5. Αντί επιλόγου ...................................................................................................................287 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 – ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΙΚΤΩΝ ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ: Ο ∆ΙΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΚΟΣ ΣΧΕ∆ΙΑΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ (Στεφανία Καλογεράκη) ..293 1. Εισαγωγή: ο πόλεµος των παραδειγµάτων και ο «τρίτος» δρόµος του µεικτού «παραδείγµατος» ...............................................................................................................294 2. Η µέτρηση ως συνδετικός κρίκος θεωρίας και εµπειρικής έρευνας ..........................299 3. Η σύζευξη των δύο ερευνητικών παραδόσεων στην κατασκευή έγκυρων εργαλείων µέτρησης.............................................................................................................301 4. Ο διερευνητικός ακολουθιακός σχεδιασµός στην κατασκευή εργαλείων µέτρησης.............................................................................................................304 5. Επίλογος............................................................................................................................309


Περιεχόµενα

19

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ ΜΕΙΚΤΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΕΘΟ∆ΟΣ, ΑΞΙΕΣ, ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΗ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ: ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 – Ο ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ ΩΣ ΕΡΕΥΝΩΜΕΝΟΣ: Η ∆ΙΠΛΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΘΝΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗ ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ (Πόπη Πηγιάκη) ..321 1. Η εθνογραφική αφηγηµατική αυτοβιογραφία ως µεθοδολογικό ερώτηµα...............322 2. Η σύµµειξη των ρόλων εθνογράφου-αφηγητή: εσωτερική σχέση µε την πραγµατικότητα ....................................................................................................322 3. Έκτακτες και έντονες λειτουργίες του πεδίου ως ερευνητική αναγκαιότητα ..........325 4. Η σηµαντικότητα και η επικινδυνότητα των λειτουργιών του πεδίου ως µοχλός εγρήγορσης.........................................................................................................326 5. Ηθική πράξη και υπαρξιακή αυτοσυνειδησία ..............................................................327 6. Άνοιγµα σε δυνατότητες ως αισθητική πράξη ..............................................................328 7. Επίλογος............................................................................................................................329 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 – Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΗ: ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ (Εύα Φραγκιαδάκη).............................................................................................................333 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................334 2. Στάδια της έρευνας και το ζήτηµα της υποκειµενικότητας..........................................335 2.1. Το ζήτηµα της υποκειµενικότητας...........................................................................335 2.2. Στην αφετηρία της έρευνας .....................................................................................336 2.3. ∆ειγµατοληψία ..........................................................................................................337 2.4. Συνεντεύξεις..............................................................................................................338 2.5. Ανάλυση δεδοµένων και αποτελέσµατα ................................................................339 3. Μέθοδοι µείωσης της επίδρασης της υποκειµενικότητας............................................340 3.1. Χρήση ηµερολογίων .................................................................................................340 3.2. Χρήση ανοιχτών ερωτήσεων στις συνεντεύξεις ....................................................341 3.3. Χρήση ηµερολογίων στις συνεντεύξεις ..................................................................342 3.4. Ανατροφοδότηση από τον επόπτη ή τους επόπτες της έρευνας ........................342 3.5. ∆ιαφάνεια στην ερευνητική διαδικασία.................................................................343 3.6. Ανατροφοδότηση από τους ερευνητές άλλων ερευνητικών οµάδων ..................343 3.7. Ανατροφοδότηση από τους συµµετέχοντες στην έρευνα .....................................343 3.8. ∆ηµοσιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσµάτων ...............................................344 4. Συζήτηση ...........................................................................................................................344


20

∆υνατότητες & όρια της µείξης των µεθοδολογιών στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 – ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ: ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ (Παρασκευή ∆εληκάρη) ..................................351 1. Εισαγωγή: θεωρητικές και µεθοδολογικές παραδοχές ...............................................352 2. Ερµηνευτικές απόπειρες του εµπειρικού υλικού..........................................................356 3. Σύνοψη: το κοινωνιολογικό διακύβευµα στις εννοιολογήσεις της ερευνητικής εµπειρίας...................................................................................................364

ΜΕΡΟΣ ΙV ∆ΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΙΞΗΣ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΩΝ/ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ-∆ΡΑΣΗΣ: ∆ΙΕΥΡΥΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΣΧΕ∆ΙΑΣΜΟ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ-∆ΡΑΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 – ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ-∆ΡΑΣΗ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΛΟΓΟΥ: ∆ΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΣΥΝ∆ΥΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΟΡΟΙ (Ελένη Κατσαρού)...............................................................................................................373 1. Η αναγκαιότητα µεθοδολογικού επαναπροσδιορισµού της εκπαιδευτικής έρευναςδράσης: οι προοπτικές της µετανεωτερικής σκέψης ........................................................373 2. ∆υνατότητες συµβολής της ΚΑΛ στο θεωρητικό και µεθοδολογικό εµπλουτισµό της Ε∆....................................................................................................................................377 2.1. Εννοιολογικός προσδιορισµός και χαρακτηριστικά της ΚΑΛ ............................377 2.2. Το µεθοδολογικό παράδειγµα του Norman Fairclough........................................379 2.3. Θέµατα συµβατότητας της ΚΑΛ (που ακολουθεί το µεθοδολογικό «παράδειγµα» του Fairclough) και της Ε∆ (στην κριτική προοπτική της)..........382 3. Ο συνδυασµός των δύο µεθοδολογιών (Ε∆ και ΚΑΛ) στην εκπαιδευτική έρευνα..386 3.1. ∆υνατότητες, περιορισµοί, προποθέσεις..............................................................386 3.2. Ενδεικτικές προτάσεις συνδυασµού των µεθόδων ...............................................389 4. Επίλογος............................................................................................................................391 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13 – Η ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ-∆ΡΑΣΗ (Βασίλης Τσάφος) .............................................397 1. Εισαγωγή .........................................................................................................................398 2. Η ποιοτική προσέγγιση της εκπαίδευσης ......................................................................399 2.1. Επιστηµολογικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο ............................................................399 2.1.1. Μετανεωτερικότητα και εκπαίδευση ............................................................399 2.1.2. Η ερµηνευτική προσέγγιση ως πρόδροµη µετανεωτερική φάση ...............400 2.2. Έρευνα αφηγήσεων .................................................................................................402 2.2.1. Η αφήγηση ως ερευνητικό εργαλείο.............................................................404 2.2.2. Αφήγηση και εκπαιδευτική έρευνα-δράση .................................................405 2.2.3. Η αναστοχαστική προοπτική της αφήγησης σε µια εκπαιδευτική έρευνα-δράση....................................................................................................407


Περιεχόµενα

21

3. Μια µελέτη περίπτωσης...................................................................................................409 3.1. Μεθοδολογία της µελέτης........................................................................................409 3.2. Η ταυτότητα των εκπαιδευτικών-ερευνητριών ......................................................410 3.3. Μελετώντας τα αφηγηµατικά κείµενά τους ...........................................................410 3.3.1. Η κατασκευή του προβλήµατος .....................................................................410 3.3.2. Η επιλεκτική αξιοποίηση της θεωρίας..........................................................411 3.3.3. Από τη διάγνωση στη διερεύνηση .................................................................412 3.3.3.1. Υποταγή της αφήγησης στο προπάρχον ερµηνευτικό σχήµα .....412 3.3.4. Από την αναστοχαστική αφήγηση στην παρέµβαση....................................414 3.3.4.1. Η επισήµανση της περιορισµένης οπτικής .....................................414 3.3.4.2. Ο αναστοχαστικός προσανατολισµός της διερεύνησης ................415 3.3.4.3. Ο ρόλος των διαφορετικών φωνών στην αναστοχαστική διαδικασία ..........................................................................................417 3.3.5. Συµπέρασµα.....................................................................................................418 4. Συζήτηση ...........................................................................................................................420 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 14 – Η ΕΘΝΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΕΡΕΥΝΑ-∆ΡΑΣΗ: ΑΥΤΟΝΟΗΤΕΣ ΣΥΝ∆ΕΣΕΙΣ; (Ελευθέριος Βεκρής) .................................................................................425 1. Εισαγωγικά.......................................................................................................................425 2. Τα χαρακτηριστικά της εθνογραφίας – Τα «µετά την κριτική της εθνογραφίας» ....427 2.1. Η εθνογραφία ως επιστηµονικός τρόπος σκέψης .................................................429 3. Η εθνογραφία ως προσανατολισµός στην εκπαιδευτική έρευνα και ως παρέµβαση στην εκπαιδευτική πράξη ...................................................................430 3.1. Το πέρασµα από το ρόλο του εκπαιδευτικού στο ρόλο του ερευνητή ................431 3.2. Η εθνογραφική έρευνα ως διαδικασία προσανατολισµού ..................................432 3.3. Η εθνογραφική έρευνα διεισδύει στoν άγνωστο πολιτισµό της τάξης ...............433 3.4. Η εθνογραφία στην εκπαίδευση είναι κριτική ......................................................434 3.5. Η εθνογραφία στην εκπαίδευση έχει ηθική διάσταση ........................................435 3.6. Η χρήσιµη γνώση της εθνογραφίας και η έρευνα-δράση....................................435 4. Ο εκπαιδευτικός-ερευνητής στην έβδοµη στιγµή της εθνογραφίας ...........................438 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 15 – Η ΜΕΙΞΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ-∆ΡΑΣΗ: ΛΟΓΟΙ, ΠΡΟQΠΟΘΕΣΕΙΣ, ∆ΙΑ∆ΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ (Σοφία Αυγητίδου)...................................................................445 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................445 2. Η έρευνα-δράση ως προσφιλές πλαίσιο χρήσης µεικτών τεχνικών έρευνας: επιστηµολογικές, µεθοδολογικές και ηθικές προποθέσεις ...........................................446 3. Η µείξη ερευνητικών µεθόδων και τεχνικών σε συγκεκριµένο παράδειγµα οργάνωσης και υλοποίησης µιας έρευνας-δράσης ...........................................................449


22

∆υνατότητες & όρια της µείξης των µεθοδολογιών στην κοινωνική, ψυχολογική και εκπαιδευτική έρευνα

4. Επίλογος............................................................................................................................453 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 16 – Η ΕΡΕΥΝΑ-∆ΡΑΣΗ ΥΠΟ ΤΟ ΠΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ∆ΙΑΛΟΓΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ (Φιλία Ίσαρη & Αγγελική Πολύζου) .................................................457 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................457 2. Η έρευνα-δράση ως διαλογική και ενσώµατη µεθοδολογία κοινωνικής έρευνας....460 3. ∆ιαλογική έρευνα-δράση στο πλαίσιο της εκπαίδευσης, της συµβουλευτικής και της ψυχοθεραπείας: εισαγωγικές προτάσεις..............................................................463

ΜΕΡΟΣ V ΜΕΙΞΗ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΩΝ/ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 17 – Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ ΩΣ ΜΕΙΚΤΗ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ (Κυριάκος Μπονίδης).........................................................................................................473 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................473 2. Η ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου ...............................................................................474 2.1. Τα µεικτά «µοντέλα» του Philipp Mayring.............................................................474 2.2. Η διαδικασία της έρευνας στην ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου......................476 3. Η ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου σε µεικτά «παραδείγµατα» ................................479 3.1. Η ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου ως φαινοµενολογική προσέγγιση των κειµένων σε µακρο-επίπεδο..............................................................................480 3.2. Η ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου ως φαινοµενολογική-ερµηνευτική µέθοδος ανάλυσης των κειµένων σε µακροεπίπεδο και µικροεπίπεδο ..............481 3.3. Η ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου ως (ιδεολογικο)κριτική-ερµηνευτική ανάλυση των κειµένων: µια «κριτική ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου»............484 3.4. Η ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου σε µακροεπίπεδο και µικροεπίπεδο στο πλαίσιο µιας γλωσσολογικής ανάλυσης των κειµένων...................................486 3.5. Η ποιοτική ανάλυση περιεχοµένου στο πλαίσιο µιας µετακριτικής ανάλυσης των κειµένων ...........................................................................................488 4. Συγκεφαλαίωση................................................................................................................491 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 – ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΣΥΝ∆ΥΑΣΜΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΣΤΗΝ Ι∆ΕΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΕΓΧΕΙΡΙ∆ΙΩΝ: ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ (Ευγενία Παγκουρέλια & Μαρία Παπαδοπούλου) .........................................................499 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................500 2. Προβληµατισµοί γύρω από την ανάπτυξη της ερευνητικής µεθοδολογίας................500 2.1. Ανασκόπηση βιβλιογραφίας και προηγούµενων ερευνών...................................500


Περιεχόµενα

23

2.2. Αξιολόγηση προγενέστερων µεθοδολογικών επιλογών.......................................501 2.3. Εξέταση σύγχρονων µεθοδολογικών προτάσεων ................................................502 2.4. Μεθοδολογία για την ιδεολογική ανάλυση της εικονογράφησης .......................502 2.5. Σύνοψη παραµέτρων διαµόρφωσης ερευνητικής µεθοδολογίας.........................503 3. ∆ιαµόρφωση ερευνητικού εργαλείου ............................................................................505 4. Συναρµολόγηση ερευνητικών µεθόδων.........................................................................505 5. Παραδείγµατα εφαρµογής µείξης µεθόδων..................................................................507 6. Συµπέρασµα - Συζήτηση .................................................................................................510

ΜΕΡΟΣ VΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΙΚΤΩΝ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΩΝ/ΜΕΘΟ∆ΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 19 – ΑΝΑΛΥΟΝΤΑΣ ΥΛΙΚΕΣ-ΣΗΜΕΙΩΤΙΚΕΣ ∆ΙΕΥΘΕΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ: ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ (Μιχάλης Κοντοπόδης) ......................................................................................................517 1. Εισαγωγή .........................................................................................................................518 2. Μεταφράζοντας δράσεις σε άλλες δράσεις σε ένα χριστουγεννιάτικο απογευµατινό γεύµα στο νηπιαγωγείο του Λίχτενµπεργκ του Βερολίνου ....................519 3. Σηµειωτική παρουσία/ απουσία σε ένα γεύµα γενεθλίων στο νηπιαγωγείο του Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης .............................................................................................523 4. Συµπέρασµα και συζήτηση..............................................................................................524 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 20 – Η ΕΤΕΡΟΓΛΩΣΣΙΑ ΤΟΥ ΓΚΡΑΦΙΤΙ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ: ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΚΕΣ ∆ΙΑΣΤΑΥΡΩΣΕΙΣ ΣΕ ΑΝΟΙΚΕΙΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥΣ ΚΟΣΜΟΥΣ (Γιάννης Ζαkµάκης)......................................................................................531 1. Εισαγωγή ..........................................................................................................................531 2. Η ετερογλωσσία των γκράφιτι στο αστικό τοπίο..........................................................532 3. Επιστηµολογικά και µεθοδολογικά ζητήµατα στη µελέτη των γκράφιτι ..................536 3.1. Η σηµειολογία του γκράφιτι ..................................................................................539 3.2. Το πλαίσιο και το συγκείµενο του γκράφιτι ..........................................................543 3.3. Η ανθρωπολογία του γκράφιτι................................................................................545 4. Συνθέτοντας τα ευρήµατα ..............................................................................................547

6-E-96 περιεχομενα Πουρκός  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you