Issuu on Google+

Νέα Μέσα στην Εκπαίδευση: Τρέχουσες και παλαιότερες προσεγγίσεις

New Media in Education: Current and older Thoughts Professor (em.) Dr. Friedrich W. Kron

Εισαγωγή

Η συζήτηση σχετικά με τα νέα Μέσα στην εκπαίδευση, θα πρέπει να συμπεριλάβει μία σειρά ερωτήσεων, όπως για παράδειγμα: 1. Πώς χρησιμοποιούμε τα διάφορα Μέσα στη διδασκαλία; 2. Τι καινούργιο υπάρχει στα νέα Μέσα; 3. Πώς συνδέονται τα νέα Μέσα με τα παραδοσιακά; 4. Γιατί τελικά θα πρέπει να χρησιμοποιούμε τα νέα Μέσα στην εκπαίδευση; Δεν υπάρχουν οριστικές απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. Θα ήθελα όμως να αναπτύξω ορισμένες πραγματιστικές προσεγγίσεις πάνω στο νόημα αυτών των ερωτήσεων. Αυτό ακριβώς θα κάνω στη συνέχεια. Για να υπάρξει μία κοινή βάση κατανόησης ανάμεσα σε εμένα και τον αναγνώστη, θα ήθελα να ξεκινήσω με μία ταξινόμηση των Μέσων. Στην αντίστοιχη βιβλιογραφία μπορούμε να βρούμε διάφορες προτεινόμενες ταξινομήσεις, οι οποίες στηρίζονται κατά κύριο λόγο σε θεωρητικές προσεγγίσεις. Εδώ θα παρουσιάσω μία πραγματιστική ταξινόμηση, η οποία στηρίζεται σε εμπειρίες μέσα σε σχολικές τάξεις (Kron/Sofos 2003, 74f).

1. Ταξινόμηση των Μέσων

Κλασικά Μέσα 1. Αυτό-παραγόμενα Μέσα: π.χ. γλώσσα, γλώσσα του σώματος, θέατρο. 2. Έντυπα Μέσα: π.χ. σχολικά βιβλία, βιβλία, κόμικς, φωτογραφίες, χάρτες.


40

Παιδαγωγική αξιοποίηση των νέων μέσων στην εκπαιδευτική διαδικασία

3. Μηχανικά Μέσα: π.χ. διαφάνειες, μικροσκόπιο, μουσικά όργανα. Νέα Μέσα 4. Ηλεκτρονικά Μέσα: π.χ. ραδιόφωνο, τηλεόραση, βίντεο, CD, DVD. 5. Αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά Μέσα: π.χ. PC, Internet, Intranet, DVD, Chatrooms, Wiki. Αυτός ο πίνακας ταξινόμησης θα αποτελέσει το πλαίσιο αναφοράς για την ανάλυση που ακολουθεί. 1. Η διαίρεση του μεγάλου αριθμού Μέσων σε δύο κατηγορίες φαίνεται να είναι λογική, διότι μπορούμε να χειριστούμε τις κατηγορίες και τις τάξεις ως όργανα για την βελτίωση της αμοιβαίας κατανόησης στην καθημερινότητα του σχολείου. 2. Στην καθημερινή πρακτική της, η διδασκαλία δείχνει ότι τα Μέσα που χρησιμοποιούμε πιο συχνά είναι τα αυτό-παραγόμενα και τα έντυπα μέσα. Και οι δύο τάξεις Μέσων ανήκουν στα λεγόμενα κλασικά ή παραδοσιακά Μέσα. Θα ήθελα εδώ να πω ότι πρόκειται για το «sine qua non» όλων των μαθησιακών και διδακτικών διαδικασιών στο σχολείο, από τους αρχαίους χρόνους μέχρι σήμερα. Ωστόσο, στην τρέχουσα διδασκαλία, που γίνεται με την βοήθεια ηλεκτρονικών και αλληλεπιδραστικών Μέσων, τα κλασικά Μέσα αποκτούν νέες λειτουργίες, όπως θα δείξω στη συνέχεια. 3. Τα μηχανικά και κυρίως τα ηλεκτρονικά Μέσα αξιοποιούνται συνήθως ως όργανα επίδειξης ή παρουσίασης του θέματος. Η εφαρμογή τους ενισχύει δραστηριότητες που έχουν ως επίκεντρο τον δάσκαλο μέσα στην τάξη, καθώς και τα επικεντρωμένα στο αντικείμενο ενδιαφέροντα του εκπαιδευτικού (Habermas 1973, Kron 2009, 199ff). Στο εγγύς μέλλον, τα Μέσα που χρησιμοποιούνται ως όργανα παρουσίασης θα αντικατασταθούν σταδιακά από τα ηλεκτρονικά και, κυρίως, από τα αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά Μέσα. Τα νέα Μέσα θα χρησιμοποιούνται φυσικά σε συνδυασμό με άλλες μορφές έντυπων μέσων, ειδικά νέες μορφές σχολικών βιβλίων και αυτό-παραγόμενα μέσα – ασφαλώς στη βάση της πρόθεσης για επικοινωνία μεταξύ των συμμετεχόντων. Σε αυτό το σημείο οφείλω να κάνω μία διακοπή. Οι ερμηνείες και τα συμπεράσματα που εξήγαγα από το πλαίσιο ταξινόμησης, οδηγούν σε πέντε βασικές ιδέες. Θα ήθελα να τις ονομάσω «πραγματιστικά αξιώματα», διότι φαίνεται να ανήκουν στις θεμελιώδεις συνθήκες κάθε ανθρώπινης αλληλεπί-


Νέα μέσα στην εκπαίδευση: Τρέχουσες και παλαιότερες προσεγγίσεις

41

δρασης και επικοινωνίας με τα αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά μέσα (Watzlawick et al. 1972, 53ff, Kron 2009, 195ff).

2. Τα πέντε πραγματιστικά αξιώματα

1. Τα νέα Μέσα δεν είναι καθεαυτά αλληλεπιδραστικά. 2. Ωστόσο τα νέα αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά Μέσα προσφέρουν έναν δίαυλο ανάμεσα στους δρώντες, ήτοι τον δάσκαλο και τον μαθητή που, τουλάχιστον θεωρητικά, δεν είναι ιεραρχημένος. 3. Το γεγονός αυτό ανοίγει νέες ευκαιρίες προσέλκυσης της προσοχής του μαθητή και ενθάρρυνσης του δασκάλου να δοκιμάσουν νέους τρόπους επικοινωνιακής χρήσης του μέσου. 4. Επειδή δεν διαθέτουν μία ιεραρχημένη δομή, τα νέα αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά Μέσα χρησιμοποιούνται ως έναυσμα και ως όχημα διείσδυσης σε πιο δημοκρατικές και ισότιμες μορφές διδασκαλίας και μάθησης και για την συμπερίληψη των γνώσεων και των ικανοτήτων των μαθητών στη χρήση των αλληλεπιδραστικών ηλεκτρονικών Μέσων. 5. Η καινούργια χρήση των νέων Μέσων αξίζει να βιωθεί σε συνδυασμό με τα παραδοσιακά Μέσα, στην μορφή ενός «μείγματος μέσων» («media mix»). Στη συνέχεια θα παραθέσω μερικά παραδείγματα για να διευκρινήσω τα πέντε πραγματιστικά αξιώματα.

2.1 Λήψη Αποφάσεων

Στο εγγύς μέλλον η διδασκαλία που είναι επικεντρωμένη στον εκπαιδευτικό θα υποκατασταθεί από διδακτικές προσεγγίσεις επικεντρωμένες στον μαθητή, όπως για παράδειγμα, μάθηση προσανατολισμένη στην ανακάλυψη ή τη δράση, βιωματική μάθηση (Dewey 1951): Αυτός είναι ο λόγος που ο εκπαιδευτικός οφείλει να εμπλέκει τους μαθητές στη διαδικασία της λήψης αποφάσεως ως προς το ποιο Μέσο θα χρησιμοποιηθεί. Με τον τρόπο αυτό, ο εκπαιδευτικός μπορεί να αξιοποιήσει τις ικανότητες των μαθητών στα αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά Μέσα, σε συνδυασμό με τα αυτό-παραγόμενα και έντυπα Μέσα, με σκοπό την βελτίωση των γνώσεων ή των αριθμητικών τους ικανοτήτων σε αυτά τα σημαντικά, κλασικά Μέσα.

2.2 Ανάπτυξη του Αλφαβητισμού και του Αριθμητισμού των Μαθητών

Πολύ περισσότερο απ’ ότι συμβαίνει με τις κλασικές μεθόδους διδασκαλίας και μάθησης, όταν οι μαθητές συνδυάζουν αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά


42

Παιδαγωγική αξιοποίηση των νέων μέσων στην εκπαιδευτική διαδικασία

Μέσα με κλασικά, καλούνται να αναπτύξουν τις ικανότητές τους στην ανάγνωση, τη γραφή και την κατανόηση κειμένου, ερμηνεύοντας και μετασχηματίζοντας τις νέες γνώσεις σε πληροφορίες. Το ίδιο ισχύει και για την μαθηματική εκπαίδευση, όπου σκοπός είναι η καλλιέργεια της ικανότητας των μαθητών να κατανοούν βασικές μαθηματικές έννοιες και σχέσεις.

2.3 Ανάπτυξη Γλωσσικής Ικανότητας

Η πιο κοινή, αυταρχική χρήση της γλώσσας θα αντικατασταθεί από πιο επικοινωνιακές μορφές γλώσσας, που καλλιεργούν τις ικανότητες της αμοιβαίας κατανόησης, της ενεργητικής ακρόασης του άλλου, της έκφρασης των συναισθημάτων και της ενσυναίσθησης. Αυτό το είδος της γλωσσικής ικανότητας αποτελεί μέρος της «συναισθηματικής νοημοσύνης» (Golemann 1997) και της βασικής δομής των ανθρώπινων επικοινωνιακών διεργασιών.

2.4 Αλλαγή Ρόλων

Πέραν αυτών των αλλαγών, μεταβολές σημειώνονται και στους ρόλους των μαθητών και των εκπαιδευτικών. Η γνώση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν και χρησιμοποιούνται τα «ηλεκτρονικά» Μέσα δίνει στους μαθητές την ευκαιρία να συνεργαστούν με τους εκπαιδευτικούς και να χειριστούν κατ’ επιλογή το υπό διερεύνηση θέμα. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού θα βελτιωθεί μέσα από μορφές ανοιχτής επικοινωνίας, όπως π.χ. η συμβουλευτική και η καθοδήγηση.

2.5 Ανανέωση Βασικών Προσεγγίσεων της Διδασκαλίας

Οι παραδοσιακές προσεγγίσεις της διδασκαλίας, που έχουν ως επίκεντρο τον εκπαιδευτικό, προϋποθέτουν αυτόνομη μάθηση και αλληλεπιδραστική διδασκαλία και μάθηση, δηλαδή, μεμονωμένη ή αυτόνομη εργασία, ομαδική εργασία, εργασία πάνω σε ένα κοινό στόχο, μελέτη περιπτώσεως, εργαστήρια, εκπαιδευτικές εκδρομές, εξ’ αποστάσεως μάθηση και ελεύθερη εργασία. Στην περίπτωση των αλληλεπιδραστικών Μέσων, στόχος είναι να αξιοποιήσουν τα ενδιαφέροντα και τα κίνητρα των μαθητών στα αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά Μέσα, προκειμένου να βελτιώσουν την ποιότητα της διδασκαλίας και της μάθησης.

3. Νέες Έννοιες στο πεδίο της Μάθησης

Για να γίνει κατανοητή η ανανέωση των βασικών προσεγγίσεων της διδασκαλίας, οφείλουμε πρώτα να μάθουμε και να συνειδητοποιήσουμε νέες αρχές της μάθησης.


Νέα μέσα στην εκπαίδευση: Τρέχουσες και παλαιότερες προσεγγίσεις

43

Το πρώτο βήμα είναι να γίνουν τα μαθήματα πιο ανοιχτά στο κίνητρο των μαθητών για διερεύνηση και να αξιοποιήσουμε τις γνώσεις και τις ικανότητές τους για να χειριστούμε τα αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά μέσα. Έτσι θα μάθουμε ότι οι μαθητές είναι αυτοί που θέτουν τα ερωτήματα – και όχι ο εκπαιδευτικός – γύρω από το θέμα που εξετάζεται ή που προτείνει ο εκπαιδευτικός. Το δεύτερο βήμα είναι να δώσουμε χρόνο στους μαθητές να βρουν οι ίδιοι τις απαντήσεις, χρησιμοποιώντας τα νέα αυτά Μέσα. Σε αυτό το σημείο παρατηρούνται φαινόμενα υψηλής εκπαιδευτικής αξίας: στη διάρκεια της αναζήτησής τους, οι μαθητές καλούνται να διακρίνουν τις πληροφορίες που τους είναι χρήσιμες από αυτές που τους είναι άχρηστες. Με τον τρόπο αυτό, μεταμορφώνουν την πληροφορία σε γνώση και την ενσωματώσουν σε ήδη υπάρχουσες γνωσιακές δομές. Σύμφωνα με τους Jean Piaget (1973), George Kelly (1986) και John Dewey (1951), καθώς και τις νεότερες νευροβιολογικές έρευνες (Roth 2001, Singer 2002), η διαδικασία αυτή ορίζεται ως μία ατομική «διεργασία οικοδόμησης της πραγματικότητας» που προϋποθέτει την ενεργό επικοινωνία μεταξύ του ατόμου-μαθητή και των πολιτισμικών στοιχείων που αντιστοιχούν στο μαθησιακό και διδακτικό περιβάλλον. Ως εκ τούτου, οφείλουμε να συμπληρώσουμε τα συμπεριφοριστικά, κυβερνητικά, γνωστικά και μιμητικά μοντέλα μάθησης με το οικοδομιστικό μοντέλο, αν θέλουμε να ερμηνεύσουμε τις μαθησιακές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα μέσα στο σχολείο.

4. Ανανέωση του Τρόπου Οργάνωσης του Σχολείου

Τέλος, οφείλουμε να μελετήσουμε τις νέες οργανωτικές δομές που καλλιεργούν την συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών, μαθητών, ψηφιακών Μέσων και στόχων. Μπορεί να χρειαστεί να εξοπλίσουμε ειδικές αίθουσες με «ψηφιακά» Μέσα, όπως υπολογιστές και Internet, ή φορητές νησίδες υπολογιστών. Αυτές οι ειδικές αίθουσες αρχικά θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εκπαίδευση των μαθητών ή τη διευκόλυνση ή τον έλεγχο της ατομικής τους εργασίας. Για να αξιοποιηθούν οι πλήρεις δυνατότητες των υπολογιστών και του Internet στο πεδίο της επικοινωνίας, θα πρέπει να εγκατασταθούν 3 ή 4 PC σε μία γωνία της κάθε σχολικής τάξης. Η γωνία αυτή μπορεί να είναι και μία φορητή μονάδα, που θα χρησιμοποιείται σε πολλές τάξεις. Μπορεί να έχει πρόσβαση στο Internet και το Intranet του σχολείου, εφόσον αυτό είναι εφικτό. Σε αυτή την περίπτωση θα ήταν χρήσιμο να δημιουργηθεί ένα προφίλ και μία μορφή οργάνωσης του σχολείου, όπου τα αλληλεπιδραστικά ηλεκτρονικά μέσα θα έχουν μία σαφή και κατάλληλα καθορισμένη προτεραιότητα. Κάτι


44

Παιδαγωγική αξιοποίηση των νέων μέσων στην εκπαιδευτική διαδικασία

τέτοιο θα χρειαστεί τη συνεργασία με το υπουργείο Παιδείας, που θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την αναθεώρηση των τρόπων με τους οποίους είναι οργανωμένο το σχολείο στη διάρκεια μίας δοκιμαστικής περιόδου. Με αυτές τις πολιτικές και διοικητικές παρεμβάσεις στα σχολεία, δημιουργείται η βάση για καλύτερη διδασκαλία της ύλης με την βοήθεια αλληλεπιδραστικών ηλεκτρονικών μέσων αλλά και Μέσων, γενικότερα. Αν οι βάσεις τεθούν σε περιφερειακό επίπεδο, υπάρχει επίσης η δυνατότητα ανταλλαγής εμπειρίας και υλικού μεταξύ των εκπαιδευτικών – σχετικά με, και διαμέσου του, Internet. Στο τέλος αυτής της ανάλυσης θα ήθελα να προσθέσω ένα «ερέθισμα» για περαιτέρω σκέψη. Είναι ένα απόσπασμα από συνεντεύξεις που έγιναν σε μαθητές και εκπαιδευτικούς πάνω στο ερώτημα, «Τι ρόλο παίζουν τα μέσα στα μαθήματά σας;» Οι συνεντεύξεις έγιναν το 2008 στην Ελλάδα, την Γερμανία και την Αγγλία και δημοσιεύθηκαν το 2009.

5. Απόψεις γύρω από τη Διδασκαλία με Μέσα Απαντήσεις Δασκάλων - Επίτευξη των στόχων των μαθημάτων, όπως ορίζονται από το πρόγραμμα σπουδών. - Καλλιέργεια των ακαδημαϊκών επιτυχιών των μαθητών. - Έλεγχος της απόδοσης και των γνώσεων των μαθητών. - Ενεργοποίηση της εσωτερικής κινητοποίησης και των μαθησιακών διεργασιών των μαθητών. - Εξάσκηση της μνήμης και της συμπεριφοράς των μαθητών.

Απαντήσεις Μαθητών - Είναι διασκεδαστική η μάθηση με τη βοήθεια υπολογιστών. - Ανεξάρτητη (αυτόνομη) μάθηση. - Συγκέντρωση νέων πληροφοριών από το εξωτερικό περιβάλλον. - Μπορούμε να δείξουμε στους εκπαιδευτικούς τι πραγματικά μπορούμε να κάνουμε. - Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να μας συμβουλεύουν και να μας καθοδηγούν ενώ εμείς δουλεύουμε στον υπολογιστή.


6-E-110 pages paidagwgikh axiopoihsh