Page 1


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

2


Α

γαπητοί φίλοι και φίλες, σας στέλνω την αγάπη μου και τις ευχές μου για την παράσταση της Όμορφης πόλης, που απ’ όσα μπόρεσα να διαβάσω τη θεωρώ σταθμό για την τόλμη και την ομορφιά της. Αλλά και γιατί τόσο πλουσιοπάροχα πλάι στη μουσική και στα τραγούδια μου αποκαλύπτει στο μεγάλο κοινό και το άλλο κομμάτι του έργου μου, τα δικά μου ποιήματα. Εκείνο που με συγκινεί ιδιαίτερα είναι το γεγονός ότι πλάι στους συνεργάτες και φίλους μουσικούς και ερμηνευτές ήρθαν να προστεθούν ηθοποιοί τόσο μεγάλης αξίας και ακτινοβολίας. Τους ευχαριστώ! Και όλα αυτά τα οφείλω στον Γιώργο Βάλαρη, που έπεσε κυριολεκτικά σαν ένας φωτεινός διάττων επάνω στη ζωή και στο έργο μου για να τα φωτίσει, ειδικά τώρα, στο Λυκόφως του απόλυτου πόνου και της αγάπης που είναι φυσικό να νιώθει όποιος είναι φορτωμένος με τόσα πολλά χρόνια όπως εγώ. Σας χαιρετώ όλους και όλες και σας εύχομαι «Καλό Ταξίδι» στις στράτες της Όμορφης πόλης. Αθήνα, 25.ΧΙ.2019

Α

γαπητέ Γιώργο, είσαι ο πρώτος Έλληνας που σε ό,τι με αφορά, τόλμησε να θέσει την χείρα επί τον τύπον των ήλων. Αυτός είμαι. Σφαιρικά. Ολοκληρωτικά. Ολοκληρωμένα. Δίχως εκπτώσεις και αυτολογοκρισίες.

Κείμενα θαμμένα από τον φόβο των λογής-λογής εξουσιών βλέπουν για πρώτη φορά το φως της ημέρας. Το έργο αυτό είναι σίγουρα μια σύγχρονη τραγωδία στην οποία Μουσική και Ποίηση κινούνται ισοδύναμα. Έχεις όλες μου τις ευχές και τη συμπαράσταση σε ό,τι χρειαστείς. Η άποψή μου είναι ότι πρόκειται για μια παράσταση που με εκφράζει πλήρως. Γιατί πλάι στα τραγούδια μου ήρθε να προστεθεί και η ποίησή μου. Έτσι ώστε να εκπληρώνεται το εφηβικό μου όνειρο για τη δημιουργία ενός έργου ποιητικού και μουσικού, που να εμπνέεται από το πνεύμα της αττικής τραγωδίας. Προηγήθηκε βέβαια το «Τραγούδι του νεκρού αδελφού». Όμως αυτό διαφέρει από την τωρινή Όμορφη πόλη του 2020 γιατί είναι επικεντρωμένο στον Εμφύλιο Πόλεμο και την Εθνική Συμφιλίωση, ενώ η καινούρια απόπειρα περικλείει το εύρος όλης μου της ζωής, όπου φωτίζονται ιδιαίτερα οι κορυφώσεις με τη μορφή μιας καθαρά πνευματικής μορφής και περιεχομένου. Η αξία και ο πλούτος όλων των ερμηνευτών ειλικρινά με συγκινεί και με τιμά. Όπως και η δημιουργική παρουσία σου που με κάνει να εύχομαι και να πιστεύω ότι μαζί με το σύνολο των συντελεστών θα φανείτε αντάξιοι του λαού και της εποχής μας προσφέροντας ένα υψηλού ύφους και ήθους σύγχρονο ελληνικό έργο τέχνης. Με θερμούς χαιρετισμούς,


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

4


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

5


ΑΠΟΔΟΣΗ-ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΛΑΡΗΣ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

17-30 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2020

5-9 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2020

ΑΙΘΟΥΣΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΤΡΙΑΝΤΗ

ΑΙΘΟΥΣΑ Μ1

ΜΟΥΣΙΚΉ-ΠΟΊΗΣΗ

ΜΊΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΆΚΗΣ ΣΎΝΘΕΣΗ ΈΡΓΟΥ-ΣΚΗΝΟΘΕΣΊΑ

ΓΙΏΡΓΟΣ ΒΆΛΑΡΗΣ ΠΕΖΆ ΚΕΊΜΕΝΑ

ΓΙΏΡΓΟΣ ΒΆΛΑΡΗΣ & ΣΤΈΛΙΟΣ ΠΑΠΑΔΌΠΟΥΛΟΣ ΜΟΥΣΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ-ΕΝΟΡΧΉΣΤΡΩΣΗ

ΘΑΝΆΣΗΣ ΒΑΣΙΛΆΣ ΧΟΡΟΓΡΑΦΊΑ

ΦΏΤΗΣ ΝΙΚΟΛΆΟΥ ΣΚΗΝΙΚΆ-VIDEO ART

X SQUARE DESIGN LAB ΧΡΉΣΤΟΣ ΜΑΓΓΑΝΆΣ & ΧΡΙΣΤΌΦΟΡΟΣ ΚΏΝΣΤΑΣ ΚΟΣΤΟΎΜΙΑ

ΈΛΕΝΑ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΆΟΥ ΦΩΤΙΣΜΟΊ

ΓΙΏΡΓΟΣ ΤΈΛΛΟΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΉΣ

ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΧΩΡΙΑΝΌΠΟΥΛΟΣ ΒΟΗΘΌΣ ΣΚΗΝΟΘΈΤΗ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟΣ ΦΡΊΓΓΑΣ ΒΟΗΘΌΣ ΠΑΡΑΓΩΓΉΣ

ΔΈΣΠΟΙΝΑ ΒΕΝΙΧΆΚΗ ΗΧΟΛΗΠΤΗΣ ΑΙΘΟΥΣΑΣ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ ΗΧΟΛΗΠΤΗΣ ΣΚΗΝΗΣ

ΜΑΝΩΛΗΣ ΚΑΛΛΙΤΣΗΣ ΦΩΤΟΓΡΆΦΟΣ

ΓΙΏΡΓΟΣ ΚΑΛΦΑΜΑΝΏΛΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΊΑ TRAILER

X SQUARE DESIGN LAB | ΦΏΤΗΣ ΦΩΤΌΠΟΥΛΟΣ Ευχαριστούμε θερμά τις κυρίες Αλίκη Δανάλη και Μαίρη Βιντιάδου για τις συμβουλές τους σε θέματα Επικοινωνίας & Προώθησης


Με τη Λαϊκή Ορχήστρα «Μίκης Θεοδωράκης» ΤΡΑΓΟΥΔΟΎΝ

ΓΙΆΝΝΗΣ ΚΌΤΣΙΡΑΣ ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΜΠΆΣΗΣ ΣΑΛΊΝΑ ΓΑΒΑΛΑ ΠΑΊΖΟΥΝ

ΚΏΣΤΑΣ ΚΑΖΆΚΟΣ ΓΙΏΡΓΟΣ ΚΙΜΟΎΛΗΣ ΠΈΓΚΥ ΣΤΑΘΑΚΟΠΟΎΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟΣ ΚΑΖΆΚΟΣ ΕΛΙΣΆΒΕΤ ΜΟΥΤΆΦΗ ΓΙΏΡΓΟΣ ΒΆΛΑΡΗΣ ΑΙΜΊΛΙΟΣ ΡΆΦΤΗΣ ΆΚΗΣ ΣΙΔΈΡΗΣ & Η ΛΉΔΑ ΠΡΩΤΟΨΆΛΤΗ ΠΡΟΣΚΕΚΛΗΜΕΝΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ [ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΆ]

ΓΙΏΤΑ ΝΈΓΚΑ [17 ΙΑΝΟΥΑΡΊΟΥ]

ΜΕΛΊΝΑ ΑΣΛΑΝΊΔΟΥ [22 & 23 ΙΑΝΟΥΑΡΊΟΥ]

ΜΠΆΜΠΗΣ ΣΤΌΚΑΣ [30 ΙΑΝΟΥΑΡΊΟΥ]

ΕΛΈΝΗ ΤΣΑΛΙΓΟΠΟΎΛΟΥ [29 ΚΑΙ 30 ΙΑΝΟΥΑΡΊΟΥ]

ΧΟΡΕΎΟΥΝ [ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΆ]

ΙΩΆΝΝΑ ΘΕΟΔΏΡΟΥ Α Λ Έ Ξ Α Ν Δ Ρ Ο Σ Κ Ε Ϊ Β Α Ν ΆΙ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΜΑΚΡΗ ΗΛΊΑΣ ΜΠΑΓΕΏΡΓΟΣ ΦΑΊΔΡΑ ΝΤΑΪΌΓΛΟΥ ΑΛΈΞΑΝΔΡΟΣ ΣΤΑΥΡΌΠΟΥΛΟΣ ΣΤΕΦΑΝΊΑ ΣΩΤΗΡΟΠΟΎΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟΣ ΦΡΊΓΓΑΣ ΣΥΜΠΑΡΑΓΩΓΗ

BroadwayShow Productions

ΟΡΓΆΝΩΣΗ ΥΛΙΚΟΎ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ

ΕΎΑ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΎΛΟΥ

ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ

ΣΩΤΗΡΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΑΚΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ

ΙΩΑΝΝΗΣ Κ. ΤΣΙΓΚΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΊΕΣ

phOtOlifez

Παπαρηγοπούλου 6 | 121 32 | Περιστέρι | Αττική Τ 2105761586 & 2106859273 | Ε info@kapaekdotiki.gr www.kapaekdotiki.gr


ΤΑ ΤΡΑΓΟΎΔΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΆΣΤΑΣΗΣ Α΄ ΜΕΡΟΣ

Β΄ ΜΕΡΟΣ

Όμορφη πόλη

Της δικαιοσύνης

Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου

Ένα το χελιδόνι

Αστέρι μου, φεγγάρι μου

Της αγάπης αίματα

Καημός

Είμαστε δυο

Το τρένο φεύγει στις 8

Θα σημάνουν οι καμπάνες

Στίχοι: Γιάννης Θεοδωράκης Από τους Λιποτάκτες του Γιάννη Θεοδωράκη Σε ποίηση Νίκου Γκάτσου Από το άλμπουμ Τα Ερωτικά του ’60 Στίχοι: Γιάννης Θεοδωράκης Από την ταινία Φαίδρα αγάπη μου (1962) Στίχοι: Δημήτρης Χριστοδούλου Από το άλμπουμ Πολιτεία Στίχοι: Μάνος Ελευθερίου Από τα Λαϊκά του Μάνου Ελευθερίου

Ξημερώνει

Σε ποίηση Κώστα Τριπολίτη Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης

Μέσα στα μαύρα σου μαλλιά Στίχοι: Άκος Δασκαλόπουλος

Δραπετσώνα

Σε ποίηση Τάσου Λειβαδίτη από την Πολιτεία

Φεγγάρι μάγια μου ’κανες (Της ξενιτιάς) Στίχοι: Ερρίκος Θαλασσινός Από τη μουσική επιθεώρηση Όμορφη πόλη

Σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη Από το άλμπουμ Άξιον Εστί (1964) Σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη Από το άλμπουμ Άξιον Εστί (1964) Σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη Από το άλμπουμ Άξιον Εστί (1964) Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης Από Τα τραγούδια του Ανδρέα του Μ.Θ. Σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου

Απρίλη μου

Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης

Γωνιά γωνιά

Στίχοι: Δημήτρης Χριστοδούλου Από το άλμπουμ Πολιτεία Β′

Το Σαββατόβραδο

Σε ποίηση Τάσου Λειβαδίτη

Μαργαρίτα

Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης Αναφέρεται στην κόρη του Μαργαρίτα (1961)

Βρέχει στη φτωχογειτονιά

Στίχοι: Δημήτρης Χριστοδούλου

Σε ποίηση Τάσου Λειβαδίτη Από την ταινία Συνοικία το όνειρο

Μέρα Μαγιού

Δόξα τω Θεώ

Βράχο βράχο

Από τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου

Ένα δειλινό

Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης Το τραγούδι του νεκρού αδερφού (1962)

Κόκκινο τριαντάφυλλο

Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης Στη μνήμη του Αλέξανδρου Παναγούλη (1976)

Στίχοι: Ιάκωβος Καμπανέλλης Από το θεατρικό έργο Η γειτονιά των αγγέλων

Στρώσε το στρώμα σου

Στίχοι: Ιάκωβος Καμπανέλλης Από το θεατρικό έργο Η γειτονιά των αγγέλων

Ζορμπάς

Από την ταινία Zorba the Greek


Η

Λαϊκή Ορχήστρα «Μίκης Θεοδωράκης» δημιουργήθηκε τον Μάιο του 1997 από μουσικούς συνεργάτες του συνθέτη, γνώστες του έργου του. Η πρώτη εμφάνιση της Ορχήστρας έγινε στο Θέατρο Αιξωνή της Γλυφάδας, τον Ιούνιο του 1997. Έκτοτε, η Ορχήστρα πραγματοποίησε πολλές συναυλίες, συμπράττοντας με καταξιωμένους αλλά και με νεότερους καλλιτέχνες. Έχει δώσει συναυλίες σε θέατρα, μουσικές σκηνές, γήπεδα και ανοιχτούς χώρους σε όλη την Ελλάδα, από την Αθήνα μέχρι τα πλέον απομακρυσμένα χωριά της επικράτειας, καθώς και σε πολλές χώρες του εξωτερικού. Επιπλέον, έχει οργανώσει και έχει λάβει μέρος σε πολλές συναυλίες, σε συνεργασία με συμφωνικές ορχήστρες και χορωδίες, συχνά υπό τη διεύθυνση του συνθέτη. Ακόμη, η Ορχήστρα συμμετέχει σε εκδηλώσεις για την ειρήνη, την καταπολέμηση του ρατσισμού και των ναρκωτικών, τους φυλακισμένους, την οργάνωση «Γιατροί χωρίς Σύνορα», έχοντας σκοπό την ευαισθητοποίηση του κόσμου για τα κοινωνικά θέματα. Στόχος της Ορχήστρας είναι η ανάδειξη του συνολικού έργου του Μίκη Θεοδωράκη, και προσπαθεί να τον επιτύχει με ποικίλους τρόπους, όπως συναυλίες, παραστάσεις, τηλεοπτικές εμφανίσεις και ηχογράφηση δίσκων. Επίσης, είναι η προβολή και η εξοικείωση του έργου σημαντικών ποιητών, όπως ο Γιάννης Ρίτσος, ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Μανώλης Αναγνωστάκης και πολλών άλλων. Τέλος, είναι η προσπάθεια να αναδειχθεί η σύνδεση που υπάρχει μεταξύ των λαϊκών και λυρικών έργων με τη συμφωνική μουσική του συνθέτη. ΛΑΪΚΉ ΟΡΧΉΣΤΡΑ «ΜΊΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΆΚΗΣ» ΠΙΑΝΟ

ΔΗΜΉΤΡΗΣ ΑΝΔΡΕΆΔΗΣ ΜΠΟΥΖΟΥΚΙ

ΘΑΝΆΣΗΣ ΒΑΣΙΛΆΣ ΜΠΟΥΖΟΥΚΙ

ΓΙΆΝΝΗΣ ΜΑΤΣΟΎΚΑΣ ΌΜΠΟΕ-ΦΛΟΓΈΡΕΣ-ΜΠΑΓΛΑΜΆΣ

ΞΕΝΟΦΏΝ ΣΥΜΒΟΥΛΊΔΗΣ ΚΙΘΆΡΑ

ΠΑΝΤΕΛΉΣ ΝΤΖΙΆΛΑΣ ΒΙΌΛΑ

ΑΡΤΈΜΗΣ ΣΑΜΑΡΆΣ ΑΚΟΡΝΤΕΌΝ

ΛΕΥΤΈΡΗΣ ΓΡΊΒΑΣ ΜΠΆΣΟ

ΘΕΌΔΩΡΟΣ ΚΟΥΈΛΗΣ ΝΤΡΑΜΣ

ΝΊΚΟΣ ΣΚΟΜΌΠΟΥΛΟΣ ΚΡΟΥΣΤΆ

ΣΤΈΦΑΝΟΣ ΘΕΟΔΩΡΆΚΗΣ-ΠΑΠΑΓΓΕΛΊΔΗΣ

ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ

ΜΑΡΓΑΡΊΤΑ-ΑΣΠΑΣΊΑ ΘΕΟΔΩΡΆΚΗ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΌΣ ΚΑΙ ΥΠΕΎΘΥΝΗ ΟΡΓΆΝΩΣΗΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΉΣ

S O P H I E H AY E S ΗΧΟΛΗΨΊΑ

ΜΙΧΆΛΗΣ ΑΛΕΞΆΚΗΣ ΣΆΚΗΣ ΚΑΡΑΣΑΡΊΝΗΣ ΧΕΙΡΙΣΤΉΣ ΠΡΟΒΟΛΙΚΏΝ

ΒΑΣΊΛΗΣ ΑΖΊΣΗΣ


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

10


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

Ο

ΜΊΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΆΚΗΣ,

κρητικής καταγωγής, γεννήθηκε στη Χίο στις 29 Ιουλίου του 1925. Έζησε σε πολλές πόλεις της Ελλάδας για να καταλήξει στην Αθήνα, στην οποία έκτοτε διαμένει. Από το 1954 έως το 1960 εργάστηκε στο Παρίσι και στο Λονδίνο γράφοντας συμφωνική μουσική, μπαλέτα και μουσική για ταινίες. Στα 1960 τίθεται επικεφαλής του αναγεννητικού πολιτιστικού-πολιτικού κινήματος στην Ελλάδα με επίκεντρο τη σύζευξη ποίησης και μουσικής συνθέτοντας δεκάδες κύκλους τραγουδιών, ορατόρια, επιθεωρήσεις, μουσική για το αρχαίο ελληνικό δράμα και άλλα. Το κίνημα αυτό συνδέεται με τις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις της εποχής, που στόχευαν πέρα απ’ τον εκδημοκρατισμό της κοινωνικής ζωής σε μια βαθύτερη και ευρύτερη αναγέννηση του ελληνικού λαού. Το γεγονός αυτό τον φέρνει συχνά στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής με κορύφωση την ενεργό συμμετοχή του στο αντιστασιακό κίνημα κατά της στρατιωτικής δικτατορίας (1967-74). Ο Θεοδωράκης ασχολήθηκε με όλα τα είδη της μουσικής, το δε έργο του, πολύμορφο και πλούσιο, επεκτείνεται πέραν της μουσικής σε τομείς όπως η ποίηση, η πεζογραφία, η φιλοσοφία, η μουσικολογία, ακόμα και σε πολιτικά δοκίμια. Η πρώτη περίοδος της μουσικής του δημιουργίας (1940-53) περιλαμβάνει τραγούδια, ορατόρια, μουσική δωματίου, μπαλέτα και συμφωνικά έργα. Κορυφαίο έργο, η Πρώτη Συμφωνία. Η δεύτερη περίοδος, η Παρισινή (1954-59), περιλαμβάνει έργα μουσικής δωματίου, μπαλέτα και συμφωνικά. Κορυφαίο έργο, το μπαλέτο που ανέβηκε στα 1959 στο Covent Garden, η Αντιγόνη. Η τρίτη περίοδος (1960-80) είναι αφιερωμένη στο κίνημα της έντεχνης λαϊκής μουσικής με κυριότερες συνθέσεις τα ορατόρια Άξιον Εστί και Canto General. Ακολουθεί η τέταρτη περίοδος από το 1981 έως το 1988, κατά την οποία, συνεχίζοντας πάντοτε να συνθέτει κύκλους τραγουδιών, επιστρέφει στη συμφωνική μουσική με κύρια έργα την Τρίτη Συμφωνία, την Εβδόμη Συμφωνία, την πρώτη του όπερα Κώστας Καρυωτάκης (Οι μεταμορφώσεις του Διονύσου) και το μπαλέτο Ζορμπάς. Τέλος, κατά την πέμπτη περίοδο (1989 έως σήμερα) συνθέτει βασικά τις όπερές του (λυρικές τραγωδίες) Μήδεια, Ηλέκτρα και Αντιγόνη. Την Τριλογία αυτή συμπληρώνει η καινούρια του όπερα Λυσιστράτη. Με τα έργα αυτά ο Θεοδωράκης εγκαινιάζει την εποχή του Λυρικού Βίου, δηλαδή την ολοκληρωτική στροφή του προς τον λυρισμό και την τελειοποίηση της λυρικής μουσικής έκφρασης σε όλο το φάσμα της μουσικής του δημιουργίας.

11


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

Κ Υ Ρ Ι Ό Τ Ε Ρ Α Έ Ρ ΓΑ Μ Ί Κ Η Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Ά Κ Η Ι. ΚΎΚΛΟΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΏΝ

Τα Παιδικά, Επιτάφιος, Επιφάνια, Πολιτεία Α′, Β ′ , Γ ′ και Δ′, Λιποτάκτες, Μικρές Κυκλάδες, Μαουτχάουζεν, Romancero Gitano, Θαλασσινά φεγγάρια, Ο Ήλιος και ο Χρόνος, 12 Λαϊκά, Νύχτα θανάτου, Αρκαδίες, Τα τραγούδια του αγώνα, Τα τραγούδια του Ανδρέα, 18 Λιανοτράγουδα, Μπαλλάντες, Στην Ανατολή, Τα Λυρικά, Χαιρετισμοί, Επιβάτης, Ραντάρ, Διόνυσος, Φαίδρα, Καρυωτάκης, Τα πρόσωπα του ήλιου, Μνήμη της πέτρας, Ως αρχαίος άνεμος, Μήπως ζούμε σ’ άλλη χώρα;, Μια θάλασσα γεμάτη μουσική, Η Βεατρίκη στην οδό μηδέν, Ασίκικο πουλάκη, Λυρικώτερα, Λυρικώτατα, Σερενάτες. ΙΙ. ΜΟΥΣΙΚΉ ΓΙΑ ΘΈΑΤΡΟ

Το τραγούδι του νεκρού αδελφού, Ένας Όμηρος, Εχθρός λαός, Προδομένος λαός, Καποδίστριας, Χριστόφορος Κολόμβος, Περικλής, Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή, Το θεριό του Ταύρου, Μάκβεθ. ΙΙΙ. ΜΟΥΣΙΚΉ ΓΙΑ ΑΡΧΑΊΟ ΔΡΆΜΑ

Ορέστεια (Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες), Αντιγόνη, Ιππής, Λυσιστράτη, Προμηθεύς Δεσμώτης, Οιδίπους Τύραννος, Εκάβη, Ικέτιδες, Τρωάδες, Φοίνισσες, Αίας. ΙV. ΜΟΥΣΙΚΉ ΓΙΑ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΆΦΟ

Ζορμπάς, Ζ, Σέρπικο, Ιφιγένεια, Ηλέκτρα, Όταν τα ψάρια βγήκαν στη στεριά, Σουτιέσκα (Τίτο), Μπιριμπί, Φαίδρα, Κατάσταση πολιορκίας, Actas de Marusia. V. ΟΡΑΤΌΡΙΑ

Άξιον Εστί, Μαργαρίτα, Επιφάνια Αβέρωφ, Κατάσταση πολιορκίας, Πνευματικό εμβατήριο, Requiem, Canto General, Θεία Λειτουργία, Λειτουργία για τα παιδιά που σκοτώνονται στον πόλεμο. VI. ΣΥΜΦΩΝΙΚΆ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΉ ΔΩΜΑΤΊΟΥ

1η, 2η, 3η, 4η, 7η Συμφωνία, Κατά Σαδδουκαίων, Canto Olympico, Τρίο, Σεξτέτο, Το πανηγύρι της Αση-Γωνιάς, Ελληνική Αποκριά, Κύκλος, Σονατίνα για πιάνο, Σουίτα αρ. 1, 2 και 3, Σονατίνα αρ. 1 και αρ. 2 για βιολί και πιάνο, Οιδίπους Τύραννος, Κοντσέρτο για πιάνο, Ραψωδία για τσέλλο και ορχήστρα, Sinfonietta, Adagio. VII. ΜΠΑΛΈΤΑ

Οι Εραστές του Τερουέλ, Αντιγόνη, Ζορμπάς.

VIII. ΌΠΕΡΕΣ

Καρυωτάκης (Οι μεταμορφώσεις του Διονύσου), Μήδεια, Ηλέκτρα, Αντιγόνη, Λυσιστράτη. 12


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

13


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

14


Σ

ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

την προσπάθεια να αναβιώσω τη θρυλική παράσταση του 1962 Όμορφη πόλη –πράγμα δύσκολο– σε μια σύγχρονη Όμορφη πόλη του 2020, μέσα από μια πολύμηνη μελέτη της ζωής και του έργου του Μίκη Θεοδωράκη, και παράλληλα προσπαθώντας να βρω την κατάλληλη μορφή που θα αποτυπώνει πιο ολοκληρωμένα το έργο του στο διηνεκές του χρόνου, οδηγήθηκα μοιραία σε μονοπάτια που πολλές φορές χρησιμοποίησε ο σπουδαίος μουσουργός και ποιητής μας και κυρίαρχα σε αυτό της αρχαίας τραγωδίας, η οποία παραμένει ζωντανή στη μνήμη μας και είναι ταιριαστή με την εποχή που διανύουμε. Μια εποχή, όπου βλέπουμε ένα έθνος κυριολεκτικά να γίνεται χορός, με τα τραγούδια –που χαρακτηρίζουν τον λαό μας σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής του και που εδώ λειτουργούν σαν ενωτικός κρίκος– ως χορικά. Είναι γνωστό εξάλλου πως μέσα από τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη αναδύονται ένα έθνος, μια ολόκληρη τραγική γενιά αλλά και πανανθρώπινα συναισθήματα που διαγράφουν τη μοίρα ενός λαού. Τέλος, ψάχνοντας να βρω τους συνδέσμους στις μικρές ιστορίες των τραγουδιών που θα οδηγήσουν στη «μεγάλη ιστορία», κατέληξα στη σπουδαία και άρρηκτα συνδεδεμένη με το μουσικό του έργο ποίηση του Μίκη Θεοδωράκη. Η μουσικοθεατρική παράσταση Όμορφη πόλη είναι λοιπόν μια εθνική και πανανθρώπινη ιστορία με τoν δικό της χορό και τα δικά της παθόντα πρόσωπα-πρωταγωνιστές, όπου «μέσα σε αυτήν την ιστορία τα τραγούδια δεν ήσαν πλέον σα δέντρα που μετρούν τη μοναξιά του κάμπου, αλλά άπλωναν ανάμεσά τους φύλλα και κλαδιά! Σχημάτιζαν ένα μικρό δάσος, όπου μπορούσαν να ζήσουν και να πεθάνουν πουλιά, μύθοι και άνθρωποι. Και το δάσος αυτό το ονομάζω ΤΡΑΓΟΥΔΙ με κεφαλαία». Τα λόγια αυτά του συνθέτη ταιριάζουν απόλυτα στην κατεύθυνση της παράστασης, για την οποία θα χρησιμοποιήσω τον όρο σύγχρονη λαϊκή τραγωδία. Το τραγούδι δεν έδωσε εξάλλου το όνομά του στον όρο τραγωδία; Έπειτα προστέθηκαν τα στοιχεία: ο μύθος, η ποίηση, οι τραγικοί ήρωες και ο χορός. Κλείνοντας, θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους τους πολύτιμους συνεργάτες για την εμπιστοσύνη τους σε όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας, τον Γιώργο Κιμούλη, για τη γενναιοδωρία και την αγάπη που μου χάρισε απλόχερα, και τη φίλη Μαργαρίτα Θεοδωράκη για την αμέριστη εμπιστοσύνη και βοήθεια που μου προσέφερε στο στήσιμο αυτού του μεγάλου εγχειρήματος. Όλη η παράσταση είναι από μένα αφιερωμένη αποκλειστικά στον πνευματικό ογκόλιθο της Ελλάδας, τον άνθρωπο που μου χάρισε με τόση γενναιοδωρία την ευκαιρία να έρθω κοντά στο έργο του, να τον γνωρίσω, να ζήσω το προσωπικό του μεγαλείο πέρα από το καλλιτεχνικό, έναν άνθρωπο ο οποίος εφεξής θα φωτίζει την πνευματική και καλλιτεχνική μου πορεία ως λαμπρός φάρος, τον Μίκη Θεοδωράκη. ΣΕ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ, ΑΓΑΠΗΜΕΝΕ ΜΟΥ ΜΙΚΗ! ΔΕΝ ΕΧΩ ΛΟΓΙΑ ΝΑ ΕΚΦΡΑΣΩ ΤΗΝ ΕΥΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΜΟΥ! ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΛΑΡΗΣ 15


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

«ΟΜΟΡΦΗ ΜΝΗΜΗ»

Ή

μουν θεατής τρεις φορές της Όμορφης πόλης, κυρίως γιατί, προσωπικά, μεγάλωσα στην επαρχία, με την Επιθεώρηση και τα έξοχα μπουλούκια. Έτσι, θεώρησα ως μια νέα πολιτισμική εμπειρία την πρωτοβουλία του Μίκη να ενώσει τις δυο μεγάλες παραδόσεις της ελληνικής λαϊκής κουλτούρας, θέατρο και μουσική, για το μεγάλο κοινό που, εκείνη την εποχή (1962), διασκέδαζε ακόμα με τις μεσοπολεμικές ρομάντζες ή το «Στο Τζούμπο Τζάμπο χορεύουνε μάμπο» του Οικονομίδη, όταν βρέθηκαν στη σκηνή να συνεργάζονται, παντρεύοντας τις παραδόσεις της συντεχνίας, οι αδελφές Καλουτά και η Μάρθα Καραγιάννη με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση. Το λαμέ φουστάκι και το μπουζούκι του Καρνέζη ξεκίνησαν μια πολιτιστική επανάσταση που, έκτοτε, νομιμοποίησε όλες τις εκφάνσεις της νεοελληνικής αίσθησης του γούστου και της λαϊκής, όσο και της αστικής, αισθητικής. Ο Μποστ με τα έξοχα κείμενά του (ανορθόγραφος καθαρευουσιανισμός μιας συντηρητικής παιδείας που γελοιοποιείτο), η μεγάλη πείρα του χορογράφου Καστρινού, που διέτρεχε όλα τα ρυθμικά στυλ της κίνησης, δημιουργούσαν, μέσω της πολυστρωματικής μουσικής σποράς του Θεοδωράκη, μια θεατρική και μουσική πολυσημία της διαχρονίας και της ποικιλίας του νεοελληνικού ύφους και ήθους. Η επιστροφή στη σκηνή εκείνης της νέας ελληνικής αισθητικής δεν είναι μόνον καλλιτεχνική ανάμνηση, αλλά και έργο λαϊκής παιδείας. ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ Νοέμβριος 2019

16


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

18


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΑΠΟΔΟΣΗ-ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΛΑΡΗΣ

[ 2 0 2 0 ]

19


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

ΜΕΡΟΣ

20


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

[

π ρ ό λ ο γ ο ς

]

Ακούγονται διάφοροι ήχοι μεγαλούπολης, μια εκκωφαντική μουσική, εικόνες πόλεων σ το video wall, matrix συμβολισμοί και εικόνες. Παράλληλα σ τ η σκ ηνή ηθοποιοί και χορευτές διανύουν νευρικά αποσ τάσεις, επαναλαμβάνοντας ο καθένας τ ην ί δια δική του φράσ η ή λέξη σχεδόν νευρωτικά.

ΧΟΡΟΣ

Θέλω να μ’ αγαπήσω… Αξίζω να αγαπηθώ… Δεν αξίζω… Χρήματα… Αγάπη, αγάπη, αγάπη… Δεν μ’ αγαπάει… Φοβάμαι… Θέλω… Δεν θέλω… Εγώ, εγώ, εγώ... Είμαι μόνος… Σ’ αγαπώ… Δεν θέλω να πεθάνω… [Μια ξαφνική κραυγή (σαν κραυγή γέννας) σηματοδοτεί την παύση αυτής της εικόνας. Σκοτάδι.] ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Η όμορφη πόλη δεν είναι μια πόλη σαν όλες τις άλλες. Η όμορφη πόλη δεν είναι καν πόλη. Είναι το πρώτο κλάμα του μωρού καθώς αποχωρίζεται τη μήτρα της μάνας του. Είναι το σάλπισμα της ανακωχής στα λασπωμένα χαρακώματα. Είναι το θάρρος να λες κατάματα την αλήθεια, η σοφία να την ακούς... Η τόλμη του πρώτου ύπερου να γίνει ανθός στη φλεβαρίσια αλκυονίδα. Είναι η μπουνάτσα που αφήνει πίσω τις ρυτίδες του πέλαγου, η γεύση του ψωμιού, η γλύκα του κρασιού, το κρίταμο που βρίσκει τις χαραμάδες στα βράχια για να φυτρώσει, το ευχαριστώ στα μάτια εκείνου που τον τράβηξε το χέρι σου

21


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

λίγο πιο ψηλά και η χαρά σου που δεν περιμένεις ανταπόδοση, η αδύναμη μα νικηφόρα ανάσα σου καθώς βλέπεις να λιώνει στη φωτιά το τελευταίο κεφάλι της Λερναίας Ύδρας... Είναι καθετί που κάνει ένδοξη την αναμονή σου πριν το μεγάλο ταξίδι στο φως. Είναι καθετί που κάνει την όμορφη πόλη... πιο όμορφη. Μην την ψάξεις στον χάρτη. Είναι δίπλα σου! Είναι μέσα σου. Είναι ο άνθρωπος! Είναι Η ΦΩΝΗ ΜΟΥ, Η ΦΩΝΗ ΣΟΥ, ΟΙ ΦΩΝΕΣ ΜΑΣ! [ Γιώργος Βάλαρης - Στέλιος Παπαδόπουλος ]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Όμορφη πόλη» Στίχοι: Γιάννης Θεοδωράκης

Όμορφη πόλη φωνές μουσικές απέραντοι δρόμοι κλεμμένες ματιές ο ήλιος χρυσίζει χέρια σπαρμένα βουνά και γιαπιά πελάγη απλωμένα. Θα γίνεις δικιά μου πριν έρθει η νύχτα τα χλωμά τα φώτα πριν ρίξουν δίχτυα θα γίνεις δικιά μου. Θα γίνεις δικιά μου πριν έρθει η νύχτα τα χλωμά τα φώτα πριν ρίξουν δίχτυα θα γίνεις δικιά μου. Η νύχτα έφτασε τα παράθυρα κλείσαν η νύχτα έπεσε οι δρόμοι χαθήκαν.

[Σκοτάδι.]

22


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

[

έ ρ ω τ α ς

]

ΕΙΚΟΝΑ 1

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Τι φοβάσαι;

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Τίποτα.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Ούτε το σκοτάδι;

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Το σκοτάδι είναι ο δρόμος για το φως. Κανέναν δρόμο δεν φοβάμαι.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Κι όμως υπάρχει ένας δρόμος που φοβάσαι. Η ζωή! Γιατί είν’ ο δρόμος για τον θάνατο...

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Και ποιος σου είπε πως φοβάμαι τον θάνατο;

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Δεν γίνεται. Όλοι φοβούνται τον θάνατο.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Τον φοβούνται όσοι περπατούν τη ζωή με ξένα πόδια.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Κι όμως, κάτι πρέπει να φοβάσαι.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Ναι, ίσως κάτι φοβάμαι τελικά… Φοβάμαι εσένα, Έρωτα, που θες να ορίζεις τη ζωή μου… [ «Τι φοβάσαι πριν το σκοτάδι», Στέλιος Παπαδόπουλος ]

[Σκοτάδι.]

«Χαιρετισμοί» Αν θέλετε να ξέρετε πίσω από τη μουσική 23


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

κάτω από τη μουσική ακούγεται η σιωπή. Και μην σας διαφεύγει το γεγονός ότι τα φαντάσματα κάνουν στον εαυτό τους οδυνηρές φάρσες. Στην επιφάνεια αυτής της εκρηκτικής ησυχίας υπάρχει μια καρφίτσα. [Αθήνα, 1981] (απόσπασμα)

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου» Στίχοι: Νίκος Γκάτσος

Στην αγκαλιά μου και απόψε σαν άστρο κοιμήσου δεν απομένει στο κόσμο ελπίδα καμιά τώρα που η νύχτα κεντά με φιλιά το κορμί σου μέτρα τον πόνο και άσε με μόνο στην ερημιά. Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου σε περιμένω να ’ρθεις μ’ ένα τραγούδι του δρόμου να ’ρθεις όνειρό μου το καλοκαίρι που λάμπει τ’ αστέρι με φως να ντυθείς. Στην αγκαλιά μου και απόψε σαν άστρο κοιμήσου δεν απομένει στο κόσμο ελπίδα καμιά τώρα που η νύχτα κεντά με φιλιά το κορμί σου μέτρα τον πόνο και άσε με μόνο στην ερημιά. Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου σε περιμένω να ’ρθεις μ’ ένα τραγούδι του δρόμου να ’ρθεις όνειρό μου το καλοκαίρι που λάμπει τ’ αστέρι με φως να ντυθείς. Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου σε περιμένω να ’ρθεις μ’ ένα τραγούδι του δρόμου να ’ρθεις όνειρό μου το καλοκαίρι που λάμπει τ’ αστέρι με φως να ντυθείς. [Σκοτάδι.] 24


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

«Μικροί Νάρκισσοι» Το στήθος μου επλάτυνε πολύ για να χωρέσει το μικρό γιασεμί που έσπειρες με τα λεπτά σου δάχτυλα τούτη τη νύχτα στην καρδιά μου... Δε σ’ έβλεπα διόλου δεν μπορούσα να σε διακρίνω μέσα στο τόσο σκοτάδι. Τα μάτια σου όμως ένοιωθα σ’ όλο μου το δέρμα να με διατρέχουν και μπορούσα να μαντέψω ακόμα τους μικρούς Νάρκισσους πεσμένους πάνω στα πρασινογάλαζα νερά τους. [Αθήνα, 1946]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Αστέρι μου, φεγγάρι μου» Στίχοι: Γιάννης Θεοδωράκης

Αστέρι μου, φεγγάρι μου, της άνοιξης κλωνάρι μου, κοντά σου θα ’ρθω πάλι... Κοντά σου θα ’ρθω μιαν αυγή για να σου πάρω ένα φιλί και να με πάρεις πάλι... Αγάπη μου, αγάπη μου, η νύχτα θα μας πάρει τ’ άστρα κι ο ουρανός, το κρύο το φεγγάρι... Θα σ’ αγαπώ, θα ζω μες στο τραγούδι θα μ’ αγαπάς, θα ζεις με τα πουλιά θα σ’ αγαπώ, θα γίνουμε τραγούδι θα μ’ αγαπάς, θα γίνουμε πουλιά. Αγάπη μου, αγάπη μου, η νύχτα θα μας πάρει τ’ άστρα κι ο ουρανός, το κρύο το φεγγάρι... 25


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

Θα σ’ αγαπώ, θα ζω μες στο τραγούδι θα μ’ αγαπάς, θα ζεις με τα πουλιά θα σ’ αγαπώ, θα γίνουμε τραγούδι θα μ’ αγαπάς, θα γίνουμε πουλιά. Αστέρι μου, φεγγάρι μου, της άνοιξης κλωνάρι μου, κοντά σου θα ’ρθω πάλι... Αγάπη μου, αγάπη μου, η νύχτα θα μας πάρει τ’ άστρα κι ο ουρανός, το κρύο το φεγγάρι... [Σκοτάδι.]

«Γέμισ’ η καρδιά μου από λαχτάρα» Γέμισ’ η καρδιά μου από λαχτάρα έλα πριχού βασιλέψει τ’ άστρο κι έρθ’ η Νύχτα. Θέλω να ρουφήξω απ’ τα μάτια σου την ψυχή σου, θέλω να ρουφήξω απ’ τα χείλια σου τα σωθικά σου! Θα σε τυλίξω και θα σε πνίξω! Είμαι του Έρωτα ο εκλεκτός! Τάχα δεν είμαστε πιο πάνω απ’ όλα χώμα και λάσπη; Στη Σάρκα πάνω δε θα πατήσεις να δεις τον Ουρανό; Σ’ αγκαλιάζω κι αδράχνω την ίδια τη Θεότη! Στο ηδονικό σου το κορμί διαβάζω την αιτία και το Σκοπό! Τα σωθικά μου αφρίζουν για ηδονή και για μανία. Νοιώθω ν’ ανάβουν μέσα μου φωτιά. Αντάρες και μανίες ραπίζουν την ψυχή μου. Σίφουνας με πλημμυράει του Δημιουργού σπασμού η τρικυμία... Έλα πριχού βασιλέψει τ’ άστρο κι έρθει η Νύχτα. Θέλω να ρουφήξω απ’ τα μάτια σου την ψυχή σου, θέλω να ρουφήξω απ’ τα χείλια σου τα σωθικά σου! Θα σε τυλίξω και θα σε πνίξω! Είμαι του Έρωτα ο εκλεκτός! [Τρίπολη, 1942] 26


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Καημός» Στίχοι: Δημήτρης Χριστοδούλου

Είναι μεγάλος ο γιαλός είναι μακρύ το κύμα είναι μεγάλος ο καημός κι είναι πικρό το κρίμα. Ποτάμι μέσα μου πικρό το αίμα της πληγής σου κι από το αίμα πιο πικρό στο στόμα το φιλί σου. Δεν ξέρεις τι ’ναι παγωνιά βραδιά χωρίς φεγγάρι να μη γνωρίζεις ποια στιγμή ο πόνος θα σε πάρει. Ποτάμι μέσα μου πικρό το αίμα της πληγής σου κι από το αίμα πιο πικρό στο στόμα το φιλί σου. [Σκοτάδι.]

27


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

ΕΙΚΟΝΑ 2

«Αυτά τα εξαίσια μάτια» Προσπαθώ να παραλληλίσω την έννοια της θάλασσας με την έννοια της αγάπης. Αυτό το πέλαγος μοιάζει σα να ’χει ανατριχιάσει από τον πόθο μου. Θέλω να βρω μια βάρκα να ταξιδέψω. Να γνωρίσω τις χώρες που κρύβονται πίσω από τον ορίζοντα, τις σκέψεις που κρύβονται πίσω από τα μάτια σου. Αυτά τα εξαίσια μάτια. [Αθήνα, 1946]

«Δε θα σου πω το παραμύθι εκείνο που ’κείνος και ’κείνη…» Δε θα σου πω το παραμύθι εκείνο που ’κείνος και ’κείνη... Δε θα ξαναπλάσουμε όνειρα δε θα ξαναπούμε τραγούδια. Μόνο –θα ’ναι δείλι σαν θα ’ρθω– στη μελαγχολική την ησυχία θ’ ακουστεί η φωνή μου θλιμμένη και κρύα ως πεθαμένου ανάσα. -«Αγαπημένη μου αντίο...» Και θα χαθώ από μπρος σου ως χάνεται μακραίνοντας το φως στο σκοτάδι της νύχτας και θα σβήσει ως σβήνουν οι γλυκές μορφές των ονείρων με το φως της ημέρας. Και θα χάσει ο ένας τον άλλον και θα χαθούμε και θα μας σκεπάσει της νύχτας το σκότος. [4.1.41] 28


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

«Εγώ κι Εκείνη» Σ’ εκείνη που μ’ οδήγησε πιο μακριά Σαν έρθει το βράδυ και διώξει τη μέρα θε να ’ρθω κοντά σου με τ’ όνειρό μου. Με σκυμμένο το βλέμμα θα σου πάρω το χέρι με κλεισμένο το στόμα θα σου πω «σ’ αγαπώ»! Βήμα βήμα αντάμα θα πάμε στο πάρκο κι αγκαλιασμένοι κοιτώντας τ’ αστέρια μ’ ενωμένα τα χέρια θε ν’ ακούμε βουβοί της ζωής και της νύχτας την ωδή με τον ίδιο τον πρώτο σκοπό... Όνειρα, όνειρα, αχ, όνειρα μόνο! Τ’ όνειρό μου, η ζωή μου επέταξε κι ήρθε η νύχτα της μέρας. [Τρίπολη, 1942]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Το τρένο φεύγει στις 8» Στίχοι: Μάνος Ελευθερίου

Το τρένο φεύγει στις οχτώ ταξίδι για την Κατερίνη Νοέμβρης μήνας δε θα μείνει να μη θυμάσαι στις οχτώ να μη θυμάσαι στις οχτώ το τρένο για την Κατερίνη Νοέμβρης μήνας δε θα μείνει. 29


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

Σε βρήκα πάλι ξαφνικά να πίνεις ούζο στου Λευτέρη νύχτα δε θα ’ρθει σ’ άλλα μέρη να ’χεις δικά σου μυστικά να ’χεις δικά σου μυστικά και να θυμάσαι ποιος τα ξέρει νύχτα δε θα ’ρθει σ’ άλλα μέρη. Το τρένο φεύγει στις οχτώ μα εσύ μονάχος σου ’χεις μείνει σκοπιά φυλάς στην Κατερίνη μες στην ομίχλη πέντ’ οχτώ μες στην ομίχλη πέντ’ οχτώ μαχαίρι στην καρδιά σου εγίνει σκοπιά φυλάς στην Κατερίνη.

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Ξημερώνει» Στίχοι: Κώστας Τριπολίτης

Η σκοτεινιά της κάμαρας θα ’ρθει μαζί σου ντύσου, ντύσου, ντύσου κι η νύχτα αυτή που κράτησες δική σου ντύσου, ντύσου. Ο κόσμος ξημερώνει ο κόσμος ξημερώνει. Με τα φιλιά που κάρφωσα εδώ βαθιά σου βιάσου, βιάσου, βιάσου κι αυτά που απόψε κέρδισες δικά σου βιάσου, βιάσου. Ο κόσμος ξημερώνει ο κόσμος ξημερώνει. [Σκοτάδι.] 30


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΕΙΚΟΝΑ 3

«Εκείνο που μας ενώνει με το Άπειρο» Εκείνο που μας ενώνει με το Άπειρο και που δίνει στη Σκέψη δύναμη να τραγουδήσει είν’ η εντύπωση που γεννιέται απ’ τη διείσδυση μιας ψυχής σε μιαν άλλην. Ας σμίξουν λοιπόν τα αισθήματα δίχως υποκρισία και ντροπή, κι ας κυλιστούν πάνω στην υγρή χλόη της Άνοιξης. Υπάρχει ένα βαθύ μυστήριο στην ένωση τούτη που συγκλονίζει τα ρωμαλέα σώματα και που δίνει το μέτρο του μεγαλείου της Δημιουργίας! Είναι ακατανόητο κι όμως αληθινό, αγαπημένη, πως το Σύμπαν ολάκερο κι ολάκερος ο θεός χωρούν στο φιλί που μου δίνουν τα υγρά σου χείλη! [Αθήνα, 1945]

«Ερωτικό τραγούδι» Όλη η Σκέψη μου είναι έν’ ανθισμένο κλωνάρι αμυγδαλιάς κρεμασμένο στο παράθυρό σου. Η φωνή μου σου μιλά με χίλια χρώματα και με χίλιες μυστικές ανταύγειες, κι όμως εσύ μένεις βυθισμένη το όνειρο της ζωής σου που ιλαρύνεται από μια φλόγα ευδαιμονίας. (Κοίταξε τα φεγγάρια που λιώνουνε μες στα δάκρυα κοίταξε τα δάκρυα που φλογίζουνε σαν αστέρια 31


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

κοίταξε τ’ αστέρια που μοιάζουν με τις αμέτρητες ελπίδες των καρδιών που η άρνηση της ζωής τους αποκάλυψε το πεπρωμένο!) Και μην ξυπνήσεις! Δε θα ’χεις εδώ να γνωρίσεις τίποτα πιότερο απ’ ό,τι ήδη γνωρίζεις, αφού κι ο πόνος ακόμα, που σημαδεύει μ’ ένα άστρο το σκεφτικό μέτωπο της ζωής, αρνήθηκε τον εαυτό του και γίνηκε ως κι αυτός απόψε χαρά! [Αθήνα, 1946]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Μέσα στα μαύρα σου μαλλιά» Στίχοι: Άκος Δασκαλόπουλος

Στη γειτονιά του φεγγαριού βγήκα να σεργιανίσω να ιδώ τα μάτια τ’ ουρανού τα χείλη να φιλήσω. Μέσα στα μαύρα σου, κυρά μου, τα μαλλιά φωλιάζουν άστρα, φωλιάζουν άστρα κι ανοιξιάτικα πουλιά. Μες στην καρδιά μου ένα πουλί δεν βλέπεις πως σπαράζει κι αν κελαηδεί κι αν κελαηδεί το λιώνει το μαράζι. Είσαι πριγκίπισσα σωστή και προίκα σου τα μάτια η αρχοντιά δεν κατοικεί μες στα χρυσά παλάτια. [Σκοτάδι.] 32


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

[

ξ ε ν ι τ ι ά

]

ΕΙΚΟΝΑ 4 ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Εκατοντάδες Έλληνες ξεριζώνονται από τον τόπο τους. Πόνος βαρύς, που όσος καιρός και χρόνια και αν περάσουν αυτό δεν θα αλλάξει, ο πόνος της ξενιτιάς κρατάει καλά.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Αγαπημένη μου Μαρία, Συγνώμη που δεν πρόφτασα να σας γράψω νωρίτερα, μα πίστεψέ με δεν είχα τον χρόνο. Εδώ περνούμε δέκα ώρες κάθε μέρα στις στοές... Την πρώτη φορά (ντρέπουμαι που το λέω, μα φοβήθηκα πολύ) μας εκατέβαζε το ασανσέρι και νόμισα πως μας πάει στην Κόλαση και δεν θα σας ξαναδώ ποτές... Μου έχετε λείψει πολύ κι εσύ κι η μάνα και τα παιδιά... και ο ήλιος…

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Γιώργη μου, εδώ είμαστε όλοι καλά. Η Ρηνούλα είναι μες στη χαρά που θα πάει τον άλλο μήνα στο νηπιαγωγείο και θα την ελένε «μαθήτρια» και το Φωτάκι ξεπετάγεται μέρα τη μέρα...

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Γιε μου, τον εκοιτάζω ώρες ώρες το Φωτάκι και νομίζω πως βλέπω εσένα, Γιώργη μου, όπως ήσουν μωρό. Έχει τα μάτια σου και του πατέρα σου κι ένα βλέμμα... άσ’ τα... άτιμο πράμα το βλέμμα, γιε μου, όσα δεν λέει με το στόμα τα λέει με τα μάτια του. Με κοιτάει και τα μάτια του είναι γιομάτα απορίες... «Πού είναι ο μπαμπάς μου;» Κόμπος μου ’ρχεται, Γιώργη μου, μα το κρύβω, να μη στεναχωρώ και τη Μαρία.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Έναν μήνα σήμερα σε έναν άλλον κόσμο, μακριά από οικογένεια, φίλους, αγαπημένα πρόσωπα και συνήθειες. Ξεκινώντας από την αρχή σαν να γεννήθηκα χθες.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Οι σκέψεις μπερδεμένες, το μυαλό μου θολό, αλλά η ανάγκη για μια αξιοπρεπή ζωή με έκανε να δοκιμάσω κάτι σκληρό, κάτι που τον πόνο αυτόν τον καταλαβαίνει μόνο αυτός που το έχει κάνει χωρίς να ξέρω πού θα καταλήξει όλο αυτό... [ Γιώργος Βάλαρης - Στέλιος Παπαδόπουλος ] 33


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Δραπετσώνα» Στίχοι: Τάσος Λειβαδίτης

Μ’ αίμα χτισμένο, κάθε πέτρα και καημός κάθε καρφί του πίκρα και λυγμός μα όταν γυρίζαμε το βράδυ απ’ τη δουλειά εγώ και εκείνη όνειρα, φιλιά. Το ’δερνε αγέρας κι η βροχή μα ήταν λιμάνι κι αγκαλιά και γλυκιά απαντοχή αχ, το σπιτάκι μας, κι αυτό είχε ψυχή. Πάρ’ το στεφάνι μας, πάρ’ το γεράνι μας στη Δραπετσώνα πια δεν έχουμε ζωή κράτα το χέρι μου και πάμε, αστέρι μου εμείς θα ζήσουμε κι ας είμαστε φτωχοί. Ένα κρεβάτι και μια κούνια στη γωνιά στην τρύπια στέγη του άστρα και πουλιά κάθε του πόρτα ιδρώτας κι αναστεναγμός κάθε παράθυρό του κι ουρανός. Κι όταν ερχόταν η βραδιά μες στο στενό σοκάκι ξεφαντώναν τα παιδιά αχ, το σπιτάκι μας, κι αυτό είχε καρδιά. Πάρ’ το στεφάνι μας, πάρ’ το γεράνι μας στη Δραπετσώνα πια δεν έχουμε ζωή κράτα το χέρι μου και πάμε, αστέρι μου εμείς θα ζήσουμε κι ας είμαστε φτωχοί.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Το μόνο που θέλω, μάνα, είναι να προσεύχεσαι για την υγειά μου και να μ’ ανάβεις ένα κεράκι κάθε Κυριακή... Εδώ γίνουνται καμιά φορά ατυχήματα, κι όταν ακούμε σειρήνες πριν να τελειώσει η βάρδια, ξέρουμε ότι κάπου έγινε ατύχημα. Κι αντί να στεναχωρηθούμε χαιρόμαστε που δεν ήταν για εμάς... τι σου είναι ο άνθρωπος, μάνα... «κακό ζώο» που έλεγε κι ο πατέρας... 34


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Κάθε μέρα σ’ ανάβω κερί στον Αϊ-Γιώργη, παλικάρι μου, ούτε που χρειαζόταν να μου το πεις... αλλά πώς να μην τρομάζω, βρε πουλί μου, άμα ξέρω πού είσαι και τι κάμεις ολημερίς... Πρόσεχε, καμάρι μου, κι όλοι οι άγγελοι της γης να είναι πλάι σου μέρα και νύχτα να σε φυλάνε για τα παιδάκια σου πάνω απ’ όλα...

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Συγχωράτε με μα δεν σας έχω καλά νέα από δω... Πόσο θ’ αντέξω ακόμα δεν ξέρω, μα και να γυρίσω πίσω τι θα κάνω, αφού, καθώς μου γράφετε, όλοι οι άντρες της γειτονιάς είναι άνεργοι...

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Μη μου στενοχωριέσαι και κάνε υπομονή. Είμαστε καλά όλοι, μόνο η μάνα σου όσο πάει και δείχνει πιο στεναχωρημένη... όλο παραμιλάει μοναχή της και φωνάζει τ’ όνομά σου…

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Μανώλη μου… Μανώλη μου, σου έκανα το φαγητό που σ’ αρέσει… Ξέχασα, δεν είσαι εδώ… Υπομονή, παιδί μου... υπομονή και κουράγιο… [Σαν να μονολογεί.]

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Υπομονή, υπομονή, υπομονή και κουράγιο… Χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά προσπαθώ να βρίσκομαι εκεί στον τόπο μου, εκεί όπου μεγάλωσα... κι η μοναξιά βαριά… [ Γιώργος Βάλαρης - Στέλιος Παπαδόπουλος ]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Φεγγάρι μάγια μου ’κανες (Της ξενιτιάς)» Στίχοι: Ερρίκος Θαλασσινός

Φεγγάρι μάγια μου ’κανες και περπατώ στα ξένα είναι το σπίτι ορφανό αβάσταχτο το δειλινό και τα βουνά κλαμένα. Στείλε, ουρανέ μου, ένα πουλί να πάει στη μάνα υπομονή. Στείλε, ουρανέ μου, ένα πουλί, ένα χελιδονάκι, να πάει να χτίσει τη φωλιά στου κήπου την κορομηλιά 35


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

δίπλα στο μπαλκονάκι. Στείλε, ουρανέ μου, ένα πουλί να πάει στη μάνα υπομονή. Να πάει στη μάνα υπομονή δεμένη στο μαντίλι προικιά στην αδερφούλα μου και στη γειτονοπούλα μου γλυκό φιλί στα χείλη. Στείλε, ουρανέ μου, ένα πουλί να πάει στη μάνα υπομονή.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Κατερίνα μου, όσο περνάνε οι μέρες με πιάνει ένα σφίξιμο στην καρδιά όλο και πιο πολύ, αλλά μετά κοιτάω τη φωτογραφία που μου έστειλες με τα παιδιά και φεύγει το πλάκωμα λίγο... Πού θα πάει, θα περάσει ο καιρός, θα φτιάξουν τα πράγματα κι εκεί…

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Νίκο μου, αγάπη μου, μου λείπεις… Πέρασε κιόλας ένας χρόνος, όταν πέφτω να κοιμηθώ όλο κακές σκέψεις μου ’ρχονται κι όσο παλεύω να τις διώξω πάντα με βρίσκει το ξημέρωμα... Ούτε που φανταζόμουνα ότι θα αναγκαστούμε να ζούμε τόσο μακριά... Μου λείπεις…

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Το λιγότερο που μπορούμε να κάμουμε, παιδί μου, είναι η υπομονή... Πάντα υπομονή… Σ’ αυτόν τον τόπο που γεννηθήκαμε, μεγαλώσαμε μ’ αυτή τη λέξη… μια ζωή…

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Όχι ένα, χίλια ευχαριστώ θα λέγω όσο ζω γι’ αυτά που έκανες, Μάνα…

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Βράχο βράχο» Στίχοι: Δημήτρης Χριστοδούλου

Ειναι βαριά η μοναξιά ειναι πικρά τα βράχια 36


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

παράπονο η θάλασσα και μου ’πνιξε τα μάτια. Βράχο βράχο τον καημό μου τον μετράω και πονώ κι είναι το παράπονό μου πότε μάνα θα σε δω.

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Ώρες ώρες θέλω να χτυπήσω το κεφάλι μου το ξερό στον τοίχο που δεν ήμουνα άξια να σας δώσω τίποτα κι έφυγες... Κι εσύ μια ζωή «ευχαριστώ, μάνα». Μ’ ευχαριστείς για το τίποτα... Το μίσος και ο θυμός που νιώθω για αυτούς που κατάντησαν την Ελλάδα μας έτσι, εμάς τους Έλληνες, είναι τεράστιο. [ Γιώργος Βάλαρης - Στέλιος Παπαδόπουλος ]

[Σκοτάδι.]

37


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

[

θ ά ν α τ ο ς

]

ΕΙΚΟΝΑ 5

«Πέντε στρατιώτες» Πέντε στρατιώτες ξεκινήσανε το βουνό να βάψουν, ξεκινήσανε το βουνό να βάψουν, σταματήσανε το βουνό το βάψαν, κοιμηθήκανε. Πέντε στρατιώτες κοιμηθήκανε το βουνό τους τρώει, θυμηθήκανε το βουνό τους πίνει, ονειρευτήκανε το βουνό τους φτύνει, διαλυθήκανε. Πέντε στρατιώτες διαλυθήκανε το βουνό ανθίζει, ονειρευτήκανε το βουνό χιονίζει, κοιμηθήκανε το βουνό στενάζει, αγαπηθήκανε. Μάνα... Μάνα... Μάνα... Πέντε μάνες, μάνες, μανούλες... [1963] ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Μου φέρνουν το παιδί μου σκοτωμένο! Μου φέρνουν το παιδί μου σκοτωμένο! Μου ’παν πως το φέρνουν απ’ το ρέμα κι ήρθα να το προϋπαντήσω. Ξέρετε πώς το λένε;

ΧΟΡΟΣ

Ξέρουμε!

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Ξέρετε πόσα χρόνια είχε;

ΧΟΡΟΣ

Ξέρουμε!

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Ξέρετε πόσο ψηλό ήταν;

ΧΟΡΟΣ

Ξέρουμε πόσο ψηλό ήταν και πόσο όμορφο και καλό! 38


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Ξέρετε και πού το ’δαν για στερνή φορά;

ΧΟΡΟΣ

Ξέρουμε! Ψηλά στον λόφο! Στη θέση της καρδιάς είχε πουλί και κελαηδούσε! Τον πήρανε χιλιάδες πουλιά και τον πάνε στον φίλο του τον Ήλιο!

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Το παιδί μου φορούσε καθαρά ρούχα. Είχε αλλάξει σήμερα το πρωί πριν φύγει. Ήξερε πως πάει σε γάμο! Πως πάει σε πανηγύρι. Του Χάρου πανηγύρια και χαρές. Ήταν ωραίος σαν δέντρο. Ψηλός σαν κάστρο. Καλός σαν το γάλα. Ήμερος σαν τον θάνατο… [ Απόσπασμα από «Το τραγούδι του νεκρού αδερφού», 1962 ]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Μέρα Μαγιού» Στίχοι: Γιάννης Ρίτσος

Μέρα Μαγιού μου μίσεψες μέρα Μαγιού σε χάνω άνοιξη γιε που αγάπαγες κι ανέβαινες απάνω. Στο λιακωτό και κοίταζες και δίχως να χορταίνεις άρμεγες με τα μάτια σου το φως της οικουμένης. Και μου ιστορούσες με φωνή γλυκιά ζεστή κι αντρίκεια τόσα όσα μήτε του γιαλού δεν φτάνουν τα χαλίκια. Και μου ’λεγες πως όλ’ αυτά τα ωραία θα ’ν’ δικά μας και τώρα εσβήστης κι έσβησε το φέγγος κι η φωτιά μας.

«Το Παλικάρι» Κλαίνε τα δέντρα, κλαίνε τα σήμαντρα και οι φίλοι σου κλαίνε. 39


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

Παλικάρι στη δουλειά στο σπίτι παλικάρι μίλαγες κι η γειτονιά μας γέμιζε πουλιά. Άπλωνες το χέρι σου κι έκοβες το φεγγάρι ως σ’ εκοψε σα λούλουδο ο Χάρος μια νυχτιά. Κλαίνε οι τράτες, κλαίνε τα κύματα κι οι φίλοι σου κλαίνε. Παλικάρι στα κουπιά στο γλέντι παλικάρι οι κοπελιές κεντούσανε για σένανε κρυφά κεντούσανε τα όνειρα, τον ήλιο, το φεγγάρι κεντούσαν την αγάπη τους, της βάζανε πανιά. Κλαίνε οι ναύτες, κλαίνε τα σύννεφα κι οι φίλοι σου κλαίνε. Παλικάρι, η μάνα σου τυλίχτηκε στα μαύρα τους φίλους σου τους τύλιξε φουρτούνα, συννεφιά το λιμανάκι ερήμωσε κι η θάλασσα ερημώθη κι ο ήλιος εκαρφώθηκε και δε σαλεύει πια. [«Αρχιπέλαγος», 1960-61]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Ένα δειλινό» Το τραγούδι του νεκρού αδελφού (1962) Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης

Ένα δειλινό, ένα δειλινό ένα δειλινό σε δέσαν στο σταυρό σου κάρφωσαν τα χέρια σου, μου κάρφωσαν τα σπλάχνα σου δέσανε τα μάτια σου, ω, ω, μου δέσαν την ψυχή μου.

40


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

Ένα δειλινό, ένα δειλινό ένα δειλινό με τσάκισαν στα δυο μου κλέψανε την όραση, μου πήραν την αφή μου μόν’ μου ’μεινε η ακοή, ω, ω, να σ’ αγρικώ, παιδί μου. Ένα δειλινό, ένα δειλινό ένα δειλινό σαν τον σταυραετό χίμηξε, πα στις θάλασσες, χίμηξε, πα στους κάμπους κάνε ν’ ανθίσουν τα βουνά, ω, ω, και να χαρούν οι ανθρώποι.

«Ελεγείο» Για τον Αγαμέμνονα Δάνη Χίλια ζευγάρια χέρια ν’ ανεμίζουν υψωμένα και να σβήνονται στ’ απόβραδο κι εσύ, χαμένε σύντροφε, να χαιρετάς και να γκαρδιώνεις, καθισμένος στο γόνα του ήλιου. (Σιωπή γερμένη με λυμένα μαλλιά –πάνω στην βαθειάν ανάσα της γης κάτω από τα λιόδεντρα κραυγή που ξεχάστη θρηνώντας). Απ’ την απόμακρη Χίο στο Πετροπούλι κι απ’ την Ασία στον Αη-Ληα νοιώσαμε τον ουρανό να σκύβει και να φιλά την πληγή μας κι ήσουν, χαμένε σύντροφε χίλια πουλιά να πετούν προς το Νότο! Κι ήρθαν κοπέλες απ’ τη Δάφνη κι απ’ το Στελί μανούλες πικραμένες απ’ την Αρέθουσα και τους Βρακάδες οι μαυροφόρες κι απ’ τον Αρμενιστή γερο-ψαράδες ήρθαν μ’ αλατισμένη την καρδιά στο κύμα και στα δάκρυα και κάθισαν ολόγυρά σου, χαμένε σύντροφε, 41


και κάθισαν ολόγυρά μας ν’ αρχινήσουν ψιλό μοιρολόι τ’ ήσουν ο στεναγμός ενού Λαού το φτεροζύγισμα ενού γύπα που χιμάει! [Δάφνη, Ιούνης 1948] ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Κόκκινο τριαντάφυλλο» Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης

Κάθε πρωί ξεκινούσαμε να πάμε στη δουλειά, στο λεωφορείο γελούσαμε, είμαστε δυο παιδιά. Κόκκινο τριαντάφυλλο, κόκκινο το δειλινό. Κάποιο πρωί για τον πόλεμο κινήσαμε μαζί, όλοι μαζί τραγουδούσαμε, παλεύαμε μαζί. Κόκκινο τριαντάφυλλο, κόκκινο το δειλινό. Μέσα στο Μάη σκοτώθηκες, το αίμα σου μαβί, έβαψε μαύρο τον ουρανό, κόκκινο τον καιρό. Κόκκινο τριαντάφυλλο, κόκκινο το δειλινό. Μαζί σου όλα σκοτώθηκαν, όνειρα, ιδανικά, γίναμε όλοι φαντάσματα, ζούμε συμβατικά. Κόκκινο τριαντάφυλλο, κόκκινο το δειλινό. Τώρα οι σημαίες γενήκανε είδη εμπορικά, είναι τα όνειρα αγαθά καταναλωτικά. Κόκκινο τριαντάφυλλο, κόκκινο το δειλινό. Για τον Αλέξανδρο Παναγούλη [1976] [Σκοτάδι.]


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΤΕΛΟΣ Α΄ ΜΕΡΟΥΣ

43


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

Β΄

ΜΕΡΟΣ

44


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

[

ά ξ ι ο ν

ε σ τ ί

ΕΙΚΟΝΑ 6

«Ο Ήλιος και ο Χρόνος» ΙΙ Ο χρόνος διαλύεται μέσα στη στιγμή το ελάχιστο γίνεται ο μέγιστος τύραννος βασανίζει ανθισμένες πληγές γεμάτες χαμόγελα και υποσχέσεις για κάτι άλλο, αυτό το άλλο είναι που ζούμε κάθε στιγμή νομίζοντας ότι ζούμε το άλλο. Όμως το άλλο δεν υπάρχει είμαστε μεις, η Μοίρα μας που μας λοξοκοιτάζει Σφίγγα που ξέχασε το αίνιγμα δεν έχουμε τίποτα να λύσουμε δεν υπάρχει αίνιγμα δεν υπάρχει διαφυγή από τον κύκλο τον πύρινο κύκλο του Ήλιου και του Θανάτου. ΙΙΙ Ήλιε θα σε κοιτάξω στα μάτια έως ότου ξεραθεί η όρασή μου να γεμίσει κρατήρες με σκόνη να γίνει σελήνη δίχως διάστημα, κίνηση, ρυθμό, χαμένος διάττων εσβεσμένος από αιώνες, καταδικασμένος ν’ ακούει κραυγές ανθρώπων ν’ ανασαίνει πτωμαΐνη λουλουδιών. Ο Άνθρωπος πέθανε! Ζήτω ο Άνθρωπος! 45

]


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

ΙV Eπάνω στο ξερό χώμα της καρδιάς μου ξεφύτρωσε ένας κάκτος πέρασαν πάνω από είκοσι αιώνες που ονειρεύομαι γιασεμί τα μαλλιά μου μύρισαν γιασεμί η φωνή μου είχε πάρει κάτι από το λεπτό άρωμά του τα ρούχα μου μύρισαν γιασεμί η ζωή μου είχε πάρει κάτι από το λεπτό άρωμά του όμως ο κάκτος δεν είναι κακός μονάχα δεν το ξέρει και φοβάται κοιτάζω τον κάκτο μελαγχολικά πότε πέρασαν κιόλας τόσοι αιώνες θα ζήσω άλλους τόσους ακούγοντας τις ρίζες να προχωρούν μέσα στο ξερό χώμα της καρδιάς μου. Χ Τα δόντια του Ήλιου είμαι εγώ αυτό που με δαγκώνει είμαι εγώ είμαι εγώ αυτό που θέλει αυτό που δεν θέλει είμαι εγώ εγώ είμαι όταν εσύ με θυμάσαι όταν εσύ με ξεχνάς εγώ είμαι όταν δεν υπάρχω είμαι εγώ όταν δεν θα υπάρχω είμαι εσύ όμως εσύ είμαι εγώ. XI To Aιγαίο σηκώθηκε και με κοιτάζει -Είσαι συ; μου λέει. -Ναι, του απαντώ, είμαι εγώ μαζί με κάποιον άλλον, δεν τον γνωρίζεις; -Όχι, μου λέει. -Δεν τον γνωρίζεις, όμως αυτός ο άλλος 46


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

είσαι εσύ. Το Αιγαίο ξάπλωσε ο Ήλιος έβηξε έμεινα μόνος εντελώς μόνος. XIV Έξω απ’ αυτόν τον κύκλο δεν θα περάσεις θα μείνεις μέσα Εσύ, ο Ήλιος και ο Χρόνος η τροχιά ρυθμίζεται με κούρδισμα τη νύχτα κουρδίζεις τη μέρα ξεκουρδίζεις υπόκλιση, χαμόγελο, κραυγή, βλαστήμια όλα ρυθμισμένα απ’ τον κατασκευαστή. ΧΙΧ Το είδωλό μου είσαι εσύ το χέρι μου είναι το δικό σου όταν το σφίγγω σφίγγεται όταν το υψώνω υψώνεται μονάχα αυτό το κάγκελο είναι δικό μου κι αυτό που καθρεφτίζεται είναι δικό σου (να τονιστεί το αίσθημα της ατομικής ιδιοκτησίας) δικό μου δικό σου το κάγκελο όμως δικά μας τα μάτια, τα χείλη και τα χέρια. [1967]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Της δικαιοσύνης» Στίχοι: Οδυσσέας Ελύτης

Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ και μυρσίνη συ δοξαστική 47


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

μη παρακαλώ σας μη λησμονάτε τη χώρα μου! Αετόμορφα έχει τα ψηλά βουνά στα ηφαίστεια κλήματα σειρά και τα σπίτια πιο λευκά στου γλαυκού το γειτόνεμα! Τα πικρά μου χέρια με τον κεραυνό τα γυρίζω πίσω απ’ τον καιρό τους παλιούς μου φίλους καλώ με φοβέρες και μ’ αίματα! Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ και μυρσίνη συ δοξαστική μη παρακαλώ σας μη λησμονάτε τη χώρα μου!

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Ένα το χελιδόνι» Στίχοι: Οδυσσέας Ελύτης

Ένα το χελιδόνι κι η άνοιξη ακριβή για να γυρίσει ο ήλιος θέλει δουλειά πολλή θέλει νεκροί χιλιάδες να ’ναι στους τροχούς θέλει κι οι ζωντανοί να δίνουν το αίμα τους. Θε μου Πρωτομάστορα μ’ έχτισες μέσα στα βουνά Θε μου Πρωτομάστορα μ’ έκλεισες μες στη θάλασσα! Πάρθηκεν από μάγους το σώμα του Μαγιού το ’χουνε θάψει σ’ ένα μνήμα του πέλαγου σ’ ένα βαθύ πηγάδι το ’χουνε κλειστό μύρισε το σκοτάδι κι όλη η άβυσσος. Θε μου Πρωτομάστορα μέσα στις πασχαλιές και Συ Θε μου Πρωτομάστορα μύρισες την Ανάσταση. 48


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Της αγάπης αίματα» Στίχοι: Οδυσσέας Ελύτης

Της αγάπης αίματα με πορφύρωσαν και χαρές ανείδωτες με σκιάσανε οξειδώθηκα μες στη νοτιά των ανθρώπων μακρινή μητέρα ρόδο μου αμάραντο. Στ’ ανοιχτά του πελάγου με καρτέρεσαν με μπομπάρδες τρικάταρτες και μου ρίξανε αμαρτία μου να ’χα κι εγώ μιαν αγάπη μακρινή μητέρα ρόδο μου αμάραντο. Τον Ιούλιο κάποτε μισανοίξανε τα μεγάλα μάτια της μες στα σπλάχνα μου την παρθένα ζωή μια στιγμή να φωτίσουν μακρινή μητέρα ρόδο μου αμάραντο. [Σκοτάδι.]

49


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

[

ε π α ν ά σ τ α σ η

]

ΕΙΚΟΝΑ 7

«Ο Ήλιος» Σε μια μικρή χώρα έγινε ένα μεγάλο έγκλημα. Γι’ αυτό κάθε νέος και κάθε νέα σε όλο τον κόσμο πρέπει να κλάψει πικρά. Γιατί όταν ποδοπατιέται ένα λουλούδι είναι τα νιάτα του κόσμου που ποδοπατιούνται. Γιατί όπου σκοτώνεται ένα τραγούδι είναι τα νιάτα του κόσμου που σκοτώνονται. Γιατί όπου σταυρώνεται ένας λαός είναι τα νιάτα του κόσμου που σταυρώνονται. Βοηθήστε νέοι και νέες να σηκώσουμε τον ήλιο πάνω από την Ελλάδα. Ο Ήλιος μας είναι και ο δικός σας Ήλιος. Είναι ο Ήλιος όλου του κόσμου. [1967] [Σκοτάδι.]

ΗΘΟΠΟΙΟΣ

Θα πρέπει να θεωρούμε το σύνολο των παραγόντων που διαχειρίζονται την ουσιαστική εξουσία οικονομικούς ολιγάρχες, διαμορφωτές της κοινής γνώμης, ισχυρούς πολιτικούς παράγοντες, διακεκριμένα μέλη της υψηλής διανόησης με το πλήθος των προσώπων που τους περιστοιχίζουν και αμείβονται πλουσι-

50


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

οπάροχα... για να διοχετεύουν, εκλαϊκεύουν και επιβάλλουν τις ιδέες και τις αποφάσεις τους, με λίγα λόγια όλος αυτός ο συρφετός, που σαν ένα μαύρο σύννεφο σκεπάζει κάθε χώρα και κρύβει τον ήλιο για να ζούμε στο σκοτάδι... και τελικά μας μεταβάλλει σε μια μάζα αλληλοσυγκρουόμενων κοπαδιών διαφόρων χρωμάτων που ακολουθούν τους διορισμένους από το σύστημα βοσκούς, αυτό το δηλητηριώδες νέφος δεν είναι τίποτα άλλο παρά οι πιστοί τοποπαρατηρητές της ξένης εξάρτησης... η οποία επιβλέπει, καθοδηγεί και παρεμβαίνει παρακολουθώντας με άγρυπνο μάτι τις κάθε είδους εσωτερικές εξελίξεις μας. Είναι η εξάρτηση. Επομένως, θα πρέπει να αποτελεί τον κύριο στόχο της αντίστασης... για την ουσιαστική απελευθέρωση του λαού και της χώρας. [ Απόσπασμα από το βιβλίο «Μπορούμε» του Μίκη Θεοδωράκη, Αθήνα 2011 ]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Είμαστε δυο» Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης

Είμαστε δυο είμαστε δυο η ώρα σήμανε οχτώ σβήσε το φως χτυπά ο φρουρός το βράδυ θα ’ρθουνε ξανά. Ένας μπροστά ένας μπροστά κι άλλοι πίσω ακολουθούν μετά σιωπή κι ακολουθεί το ίδιο τροπάρι το γνωστό βαράνε δυο βαράνε τρεις βαράνε χίλιες δεκατρείς πονάς κι εσύ πονάω και εγώ μα ποιος πονάει πιο πολύ θα έρθει ο καιρός να μας το πει. Είμαστε δυο είμαστε τρεις είμαστε χίλιοι δεκατρείς καβάλα πάμε στον καιρό

51


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

με τον καιρό με την βροχή το αίμα πήζει στην πληγή και ο πόνος γίνεται καρφί. Είμαστε δυο είμαστε τρεις είμαστε χίλιοι δεκατρείς καβάλα πάμε στον καιρό με τον καιρό με την βροχή το αίμα πήζει στην πληγή και ο πόνος γίνεται καρφί. Ο εκδικητής ο λυτρωτής είμαστε δυο είμαστε τρεις είμαστε χίλιοι δεκατρείς. [Σκοτάδι.]

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Θα σημάνουν οι καμπάνες» Στίχοι: Γιάννης Ρίτσος

Με τόσα φύλλα σου γνέφει ο ήλιος καλημέρα με τόσα φλάμπουρα λάμπει, λάμπει ο ουρανός και τούτοι μες στα σίδερα και κείνοι μες στο χώμα. Σώπα όπου να ’ναι θα σημάνουν οι καμπάνες. Αυτό το χώμα είναι δικό τους και δικό μας. Κάτω απ’ το χώμα μες στα σταυρωμένα χέρια τους κρατάνε της καμπάνας το σχοινί, προσμένουνε την ώρα, προσμένουν να σημάνουν την ανάσταση τούτο το χώμα είναι δικό τους και δικό μας δεν μπορεί κανείς να μας το πάρει. Σώπα όπου να ’ναι θα σημάνουν οι καμπάνες. 52


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

«Νεκρή Εποχή» Χάσαμε τα χρόνια, τις εποχές τις ιδέες, την ομορφιά και την αλήθεια, την αληθινή ευτυχία, που έφυγαν από μπροστά μας, χάθηκαν στον μέλλοντα χρόνο και μας άφησαν ορφανούς και γυμνούς στην παγωνιά της νύχτιας εποχής μας. Παρίσι [1995] Είναι η εποχή μας κολοβή * ξεκίνησε περήφανη σαν παγώνι με σημαίες και με ταμπούρλα * ανέπνευσε έως θανάτου * σκόρπισε γιασεμί και μέλι εθώπευσε γοήτευσε εμέθυσε * πλήθη πρώην σκλάβων * και νυν αιχμαλώτων εξηπάτησε * Μπουένος Άιρες [1973]

53


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

[

ε ί μ α σ τ ε

έ ν α

ΕΙΚΟΝΑ 8

«Είσαι Έλληνας» Αυτό που ήσουν κάποτε θα γίνεις ξανά. Πρέπει να γίνεις, πρέπει να κλάψεις. Ο εξευτελισμός σου να γίνει τέλειος. Η εκπόρθηση να φτάσει ως τις ρίζες των βουνών. Είσαι Έλληνας. Πίνεις την προδοσία με το γάλα πίνεις την προδοσία με το κρασί. Ο εξευτελισμός σου να γίνει τέλειος. Πρέπει να δεις πρέπει να γίνεις. Αυτό που ήσουν κάποτε θα γίνεις ξανά. [1968]

«Κρυφά μιλούνε τα βουνά» Κοιτάζω μια γραμμή στο πεντάγραμμο που έχω μπροστά μου και σκέφτομαι ότι αυτή και μόνο φτάνει για να σαρώσει σαν χάρτινο πύργο το καθεστώς της κτηνώδους βίας που εγκατέστησαν μπροστά στην πόρτα μου… Το χρέος, Ζάτουνα 1969

54

]


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΕΙΚΟΝΑ 9

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Απρίλη μου» Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης

Απρίλη μου, Απρίλη μου ξανθέ και Μάη μυρωδάτε, καρδιά μου πώς αντέκαρδιά μου πώς, καρδιά μου πώς αντέχεις μέσα στην τόση αγάπη και στις τόσες ομορφιές. Γιομίζ’ η γειτονιά τραγούδια και φιλιά Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ, μα το ’χω μυστικό. Αστέρι μου, αστέρι μου χλωμό του φεγγαριού αχτίδα στο γαϊτανόφρυδο Στο γαϊτανο-, στο γαϊτανόφρυδό σου κρεμάστηκε η καρδιά μου σαν το πουλάκι στο ξόβεργο. Γιομίζ’ η γειτονιά τραγούδια και φιλιά Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ, μα το ’χω μυστικό. Λουλούδι μου, λουλούδι μυριστό και ρόδο μυρωδάτο, στη μάνα σου θα ’ρθω στη μάνα σου, στη μάνα σου θα ’ρθω να πάρω την ευχή της και το ταίρι που αγαπώ. Γιομίζ’ η γειτονιά τραγούδια και φιλιά Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ Την κοπελιά μου τη λένε Λενιώ, μα το ’χω μυστικό.

55


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Γωνιά γωνιά» Στίχοι: Δημήτρης Χριστοδούλου

Γωνιά γωνιά σε καρτερώ γωνιά γωνιά σε ψάχνω ψάχνω να βρω τα μάτια σου κι απ’ τον καημό τα χάνω. Αλλού απλώνεται δροσιά κι αλλού χιονιάς σφυρίζει και τ’ όνειρο που χάνεται πάει και δε γυρίζει. Γωνιά γωνιά σε ζήτησα γωνιά γωνιά σε βρήκα σου φίλησα τα μάτια σου και στους καημούς σου μπήκα. Αλλού απλώνεται δροσιά κι αλλού χιονιάς σφυρίζει και τ’ όνειρο που χάνεται πάει και δε γυρίζει.

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Το Σαββατόβραδο» Στίχοι: Τάσος Λειβαδίτης

Μοσχοβολούν οι γειτονιές βασιλικό κι ασβέστη, παίζουν τον έρωτα κρυφά στις μάντρες τα παιδιά. Σαββάτο βράδυ μου έμορφο ίδιο Χριστός Ανέστη, ένα τραγούδι του Τσιτσάνη κλαίει κάπου μακριά. Πάει κι απόψε τ’ όμορφο 56


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

τ’ όμορφο τ’ απόβραδο, από Δευτέρα πάλι πίκρα και σκοτάδι. Αχ, να ’ταν η ζωή μας Σαββατόβραδο κι ο Χάρος να ’ρχονταν μια Κυριακή το βράδυ. Οι άντρες σχολάν’ απ’ τη δουλειά και το βαρύ καημό τους να θάψουν κατεβαίνουνε στο υπόγειο καπηλειό. Και το φεγγάρι ντύνει, λες, με τ’ άσπρο νυφικό του τις κοπελιές που πλένονται στο φτωχοπλυσταριό. Πάει κι απόψε τ’ όμορφο τ’ όμορφο τ’ απόβραδο, από Δευτέρα πάλι πίκρα και σκοτάδι. Αχ, να ’ταν η ζωή μας Σαββατόβραδο κι ο Χάρος να ’ρχονταν μια Κυριακή το βράδυ.

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Μαργαρίτα» Στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης

Η Μαργαρίτα η Μαργαρώ, περιστεράκι στον ουρανό... τον ουρανό μες στα δυο σου μάτια κοιτάζω, βλέπω την πούλια και τον Αυγερινό. Η μάνα σου είναι τρελή 57


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

και σε κλειδώνει μοναχή, σαν θέλω να μπω στην κάμαρή σου μου ρίχνεις μεταξωτό σκοινί, και κλειδωμένους μας βλέπει η νύχτα, μας βλέπουν τ’ άστρα κι η χαραυγή. Η Μαργαρίτα η Μαργαρώ, βαρκούλα στο Σαρωνικό... Σαρωνικέ μου, τα κυματάκια σου δώσ’ μου, δώσ’ μου τ’ αγέρι, δώσ’ μου το πέλαγο. Η μάνα σου είναι τρελή και σε κλειδώνει μοναχή, σαν θέλω να μπω στην κάμαρή σου μου ρίχνεις μεταξωτό σκοινί, και κλειδωμένους μας βλέπει η νύχτα, μας βλέπουν τ’ άστρα κι η χαραυγή. Η Μαργαρίτα η Μαργαρώ, δεντράκι στο Βοτανικό... Πάρε το τραμ μόλις δεις πως πέφτει η νύχτα, πέφτουν οι ώρες, πέφτω, λιποθυμώ. Η μάνα μου είναι τρελή και με κλειδώνει μοναχή, σαν θέλω να μπεις στην κάμαρή μου σου ρίχνω μεταξωτό σχοινί, και κλειδωμένους μας βλέπει η νύχτα μας βλέπουν τ’ άστρα κι η χαραυγή.

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Βρέχει στη φτωχογειτονιά» Στίχοι: Τάσος Λειβαδίτης

Μικρά κι ανήλιαγα στενά και σπίτια χαμηλά μου βρέχει στη φτωχογειτονιά βρέχει και στην καρδιά μου. 58


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

Αχ ψεύτη κι άδικε ντουνιά άναψες τον καημό μου είσαι μικρός και δε χωράς τον αναστεναγμό μου. Οι συμφορές αμέτρητες δεν έχει ο κόσμος άλλες φεύγουν οι μέρες μου βαριά σαν της βροχής τις στάλες. Αχ ψεύτη κι άδικε ντουνιά άναψες τον καημό μου είσαι μικρός και δε χωράς τον αναστεναγμό μου.

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Δόξα τω Θεώ» Στίχοι: Ιάκωβος Καμπανέλλης

Απ’ το πρωί μες στη βροχή και μέσα στο λιοπύρι για μια μπουκιά κι ένα ποτήρι και δόξα τω Θεώ. Παράθυρο για τ’ όνειρο κι αυλή για το σεργιάνι ο ίσκιος σου να μη σε φτάνει και δόξα τω Θεώ. Πέτρα στην πέτρα ολημερίς χτίζω και δεν σε φτάνω ήλιε μου πόσο είσαι πάνω και δόξα τω Θεώ. [Από τον δίσκο Η γειτονιά των αγγέλων, MINOS-EMI 1963.] 59


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

ΤΡΑΓΟΎΔΙ

«Στρώσε το στρώμα σου» Στίχοι: Ιάκωβος Καμπανέλλης

Ο δρόμος είναι σκοτεινός ώσπου να σ’ ανταμώσω ξεπρόβαλλε μεσοστρατίς το χέρι να σου δώσω. Στρώσε το στρώμα σου για δυο για σένα και για μένα ν’ αγκαλιαστούμε απ’ την αρχή να ’ναι όλα αναστημένα. Σ’ αγκάλιασα μ’ αγκάλιασες μου πήρες και σου πήρα χάθηκα μες στα μάτια σου και στη δική σου μοίρα. Μέσα στις ίδιες γειτονιές έρημος ζητιανεύω ό,τι μαζί σου σκόρπισα γυρνώ και το γυρεύω

ΜΟΥΣΙΚΗ

«Ζορμπάς»

60


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

ΤΕΛΟΣ

61


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

[

« ό μ ο ρ φ η

π ό λ η »

]

1962

Η

πρεμιέρα της Όμορφης πόλης πραγματοποιήθηκε στις 9 Ιουνίου 1962 στο Θέατρο Παρκ της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, υπό τη διεύθυνση και παραγωγή τότε του Θεόδωρου Κρίτα και την καλλιτεχνική διεύθυνση της Μαρίας Καλουτά. Τα κείμενα, αλλά και τα σκηνικά του Α΄ Μέρους της παράστασης, ήταν του Μποστ (Μέντη Μποσταντζόγλου), τα κείμενα του Β΄ Μέρους είχε γράψει ο Μίκης Θεοδωράκης (μαζί, φυσικά, με τη θεσπέσια και αξεπέραστη μουσική και τα ανεπανάληπτα τραγούδια), η σκηνοθεσία ήταν του Μιχάλη Κακογιάννη, τα σκηνικά του Β΄ Μέρους είχε φιλοτεχνήσει ο Βασίλης Φωτόπουλος και τη χορογραφία είχε κάνει ο Βαγγέλης Σειληνός. Βασικοί πρωταγωνιστές, οι αδελφές Άννα και Μαρία Καλουτά, ο Ανδρέας Ντούζος, ο Κώστας Ρηγόπουλος, η Σμάρω Στεφανίδου, η Μαρία Κωνσταντάρου, ο Κώστας Δούκας, ο Γιάννης Μαλούχος, η Ελένη Προκοπίου

(παρτενέρ του Σειληνού), ενώ μαζί τους εμφανίζονταν ακόμα και η Μάρθα Καραγιάννη, η Κατερίνα Γώγου, η Μίρκα Καλαντζοπούλου, η Ταϋγέτη, ο Βασίλης Μαλούχος, ο Νίκος Τσούκας και πολλοί άλλοι.

62


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

Ο θίασος της «Όμορφης πόλης», καλοκαίρι 1962

Στο Α΄ Μέρος τα τραγούδια σε στίχους του Μποστ τραγουδούσαν, κυρίως, οι πρωταγωνιστές, αλλά και οι νεότεροι τραγουδιστές της εποχής Γιάννης Βογιατζής και Γιοβάννα. Στο Β΄ Μέρος, καινούριες συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη, σε στίχους του ποιητή Δημήτρη Χριστοδούλου και του Ερρίκου Θαλασσινού, ακούγονταν από τον σπουδαίο Γρηγόρη Μπιθικώτση και την αισθαντική φωνή της Ντόρας Γιαννακοπούλου. Μερικά από τα τραγούδια εκείνης της παράστασης, όπως το «Μέσα στα μαύρα σου μαλλιά» ή το «Φεγγάρι, μάγια μου ’κανες», αποτέλεσαν διαχρονικές επιτυχίες, ενώ σχεδόν όλα τα τραγούδια με στίχους του Μποστ δεν κυκλοφόρησαν ποτέ σε δίσκο. Λόγω σοβαρής αρρώστιας του Μίκη Θεοδωράκη και αναγκαστικής αποχώρησής του από τη διεύθυνση της ορχήστρας, η επιτυχία της παράστασης δεν ήταν πια δεδομένη και η προσέλευση του κοινού μειώθηκε σημαντικά. Ο Θεοδωράκης ζήτησε τη σύμπραξη και την αρωγή του Στέλιου Καζαντζίδη και της Μαρινέλλας, αλλά και του Μανώλη Χιώτη και της Μαίρης Λίντα, προκειμένου, με την παρουσία τους, να βοηθήσουν στην καλλιτεχνική ανάταση της παράστασης, κάτι που συνέβη με επιτυχία. 63


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

Τ

ην ίδια ακριβώς περίοδο, και μάλιστα με την πρεμιέρα να πραγματοποιείται μόλις πέντε ημέρες μετά από εκείνη της Όμορφης πόλης (στις 14 Ιουνίου 1962), στο διπλανό Θέατρο Μετροπόλιταν, ο Μάνος Χατζιδάκις, υπό τη σκηνοθετική μπαγκέτα του Αλέξη Σολομού, με τις ευφάνταστες σκηνογραφίες του Μίνου Αργυράκη και τη χορογραφία του Μανώλη Καστρινού, συνεργάζεται στην περίφημη «Οδό Ονείρων» με μέγιστους πρωταγωνιστές της εποχής: τον Δημήτρη Χορν (όπου και τραγουδάει μοναδικά, καθιστώντας το σήμα κατατεθέν έως σήμερα, το διάσημο «Ηθοποιός σημαίνει φως»), την μπριόζα και αεικίνητη Ρένα Βλαχοπούλου, τη Μάρω Κοντού (υπέροχη στις «Αδελφές Τατά» και στη διαχρονική «Μαύρη Φορντ»), τον Γιώργο Κωνσταντίνου, τη σπουδαία χορεύτρια και μοναδική παρτενέρ του Καστρινού, Χρυσούλα Ζώκα, αλλά και με τον πρωτοεμφανιζόμενο Γιώργο Μαρίνο, στον οποίον ο Χατζιδάκις χαρίζει το εξαίσιο τραγούδι «Οδός Ονείρων» («Κάθε κήπος έχει…») που εκείνος το ερμηνεύει εξαιρετικά και τόσο αισθαντικά. Οι δύο σημαντικότεροι και απόλυτοι μουσικοί δημιουργοί της δεκαετίας του 1960 «συγκρούονται» πια, όχι μονάχα μέσω των υπέροχων τραγουδιών τους, αλλά και μέσα από επιθεωρησιακά κείμενα και παρλάτες, συνεργαζόμενοι, αμφότεροι, με τους πιο σπουδαίους ηθοποιούς, τραγουδιστές και χορευτές εκείνης της εποχής. Το κοινό, μάλλον μοιρασμένο, αλλά οι καλύτερες εντυπώσεις των παλαιότερων από εκείνες τις δύο μυθικές παραστάσεις παραμένουν ανεξίτηλα χαραγμένες στη μνήμη. Δυο παραστάσεις-σταθμοί, κομβικό σημείο για το ελληνικό θέατρο, για τη μουσική και για τον ελληνικό πολιτισμό γενικότερα, σε εποχές δύσκολες και συνθήκες αντίξοες. 64

Μιχάλης Κακογιάννης, 1962 [Από το πρόγραμμα της «Όμορφης πόλης»]

Η Ντόρα Γιαννακοπούλου στον «Όμηρο», 1962. Τη συνοδεύει ο Δημήτρης Φάμπας.

Θέατρο «Παρκ» (Λεωφόρος Αλεξάνδρας), 1962, φωτογραφία από τα καμαρίνια σε διάλειμμα της «Όμορφης πόλης» [από αριστερά]: Ντόρα Γιαννακοπούλου, Μίκης Θεοδωράκης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Μελίνα Μερκούρη.


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

Ο

ΘΕΟΔΩΡΆΚΗΣ

εγκατέλειψε το Παρίσι, επιστρέφοντας στην Ελλάδα το 1960. Είχε προηγηθεί η σύνθεση του «Επιταφίου» προς τιμήν της ΕΔΑ, την οποία θα εκπροσωπήσει, μερικά χρόνια αργότερα, και στη Βουλή. Εγκαινιάζοντας τον θεσμό των «λαϊκών συναυλιών», αμέσως μετά την επάνοδό του, στην ελληνική επαρχία μετέτρεψε σταδιακά τη μουσική επικοινωνία με το κοινό σε πολιτική πράξη. Παρά τις διώξεις, η μουσική του αναδείχθηκε σε σύμβολο των καταπιεσμένων της Αριστεράς. Ωστόσο, η επίσημη Αριστερά δεν κατενόησε τον αναγεννητικό και τον ενωτικά πολιτικό χαρακτήρα της καλλιτεχνικής του προσπάθειας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υπονόμευση της νέας δημιουργίας του («Το τραγούδι του νεκρού αδελφού») με το πρόσχημα ότι η γραμμή της εθνικής συμφιλίωσης, που περνούσε μέσα από αυτήν, ήταν πολιτικά ασύμφορη για την Αριστερά. Υπό τις συνθήκες αυτές ο Θεοδωράκης συσπείρωσε γύρω του τους ανένταχτους της Αριστεράς, παρά τις αντίθετες πιέσεις της ΕΔΑ για άμεση κομματική ένταξη. Ο εκδημοκρατισμός του κόμματος παρέμενε, ωστόσο, το κυρίαρχο αίτημα του αυτόνομου πυρήνα που εκφράστηκε πολύ σύντομα από το κίνημα των Λαμπράκηδων.

«

Γύρισα από το Παρίσι στην Ελλάδα και άρχισα να γίνομαι γνωστός με τα τραγούδια μου. Οι φίλοι μου της ΕΠΟΝ και των στρατοπέδων είχαν γίνει ηγέτες στην ΕΔΑ. Βλεπόμασταν, τα λέγαμε και διαφωνούσαμε. Ο βασικός λόγος που με εμπόδιζε να πάω μαζί τους ήταν το πρόβλημα της δημοκρατίας. Τους έβλεπα ν’ απολαμβάνουν ο καθένας τις δικτατορικές του δυνατότητες, στηριγμένοι στις αρχές του “δημοκρατικού συγκεντρωτισμού”, κυρίως, όμως, στο γεγονός ότι αυτοί εκπροσωπούσαν την ΚΕ του παράνομου ΚΚΕ. Οι πέντε χιλιάδες και πλέον φυλακισμένοι κομμουνιστές, με τον ηρωϊσμό τους, 65


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

μεγαλώνανε το κύρος του “Γραφείου Εσωτερικού” της ηγεσίας της ΕΔΑ, περιβάλλοντας τον καθένα με το φωτοστέφανο του ηρωϊκού, λαϊκού ηγέτη. Στα 1962 πρωτοστάτησα στην Κίνηση “Μανιφέστο της Αθήνας”, που είχε στόχο τον εκδημοκρατισμό της ΕΔΑ. Ήμασταν όλοι μέλη του ΕΑΜ, βγαλμένοι από φυλακές και εξορίες». Στο μεταξύ, οι διώξεις της Δεξιάς εναντίον των τραγουδιών του τον είχαν αναδείξει βαθμιαία σε πολιτικό σύμβολο της Αριστεράς και του ευρύτερου δημοκρατικού χώρου, συντελώντας στην πολιτικοποίησή του μετά την ανάπαυλα των πρώιμων αντιστασιακών του αγώνων. Ο ίδιος περιγράφει παραστατικά το κλίμα των αρχών της δεκαετίας του ’60 που σφραγίστηκε από τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη:

«

Το κλίμα ήταν αρνητικό, αλλά εγώ συνέχιζα τις συναυλίες μου, οπότε το ’62, μεταξύ των συναυλιών, ήταν και μια που έδωσα στο Ναύπλιο στην ίδια βαρειά ατμόσφαιρα. Ο κόσμος που ήταν επιλεγμένος έπρεπε να περάσει από πολλά φίλτρα ελέγχου: την ΚΥΠ, τη χωροφυλακή. Έμπαιναν οι γενναίοι, όμως αυτό φόρτιζε την ατμόσφαιρα, διότι έρχονταν αποφασισμένοι να τα δώσουν όλα, να ταυτιστούν απόλυτα με τα διαδραματιζόμενα, ιδιαίτερα με τους στίχους και τη μουσική. Την άλλη μέρα κατέβηκα στην παραλία, ήταν έρημη, είχε ένα καφενεδάκι στον μώλο, κάθησα μόνος μου και παρήγγειλα έναν μέτριο, και την ώρα που περίμενα το γκαρσόνι, ήρθαν δυο νεαροί, μου συστήθηκαν -θυμάμαι το όνομα του ενός, ήταν ο Δημήτρης Δρούζας-, είπαν ότι είναι νέοι δικηγόροι από το Ναύπλιο, οι οποίοι εργάζονται στην Αθήνα, παρακολούθησαν τη συναυλία μου, γνώριζαν ό,τι κάνω και μου έθεσαν το ερώτημα: “Εχετε συνειδητοποιήσει, κ. Θεοδωράκη, το ρόλο που διαδραματίζετε αυτή τη στιγμή;” Λέω: “Ποιο ρόλο;”. “Δεν καταλάβατε ότι αυτή τη στιγμή δεν είστε μόνο μουσικός, αλλά ένας πολιτικός ηγέτης; Εμείς έτσι σας βλέπουμε. Κι αυτή τη στιγμή δημιουργείτε ένα κίνημα πολιτικό, το οποίο μας εκφράζει, διότι δεν αναπαράγετε τα λόγια κανενός κόμματος, είστε μόνος σας, υπερασπίζεστε τη δημοκρατία, υπερασπίζεστε το έργο σας, τη μουσική που μας αρέσει, την ελληνική ποίηση, τον Ρίτσο, αυτά είναι τα ιδανικά τα δικά μας”. Και πράγματι, έτσι ήταν. “Σας ευχαριστώ πολύ, αυτό δεν το είχα σκεφτεί ακόμα, διότι, καταλαβαίνετε, είναι τόσα πολλά τα εμπόδια, τόσες οι μάχες που δίνω καθημερινά που δε μου έτυχε να σκεφτώ κάτι τέτοιο, διότι, ομολογώ ότι, μετά από όσα έχω υποστεί στο παρελθόν, ήρθα αποφασισμένος να κάνω στην Ελλάδα μουσική και μόνο μουσική. Τίποτε άλλο”». [...] 66


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

[

1 9 6 2

]

«

Το τραγούδι του νεκρού αδελφού» μποϋκοτάρεται από την ηγεσία της ΕΔΑ, με το πρόσχημα ότι η γραμμή της «Εθνικής Συμφιλίωσης» που προβάλλεται είναι πολιτικά ασύμφορη για την Αριστερά. Ο Θεοδωράκης καταγγέλλει δημόσια την ενέργεια. Πρώτη δημόσια ρήξη.

«

Μανιφέστο της Αθήνας». Ο Θεοδωράκης συσπειρώνει γύρω του τους ανένταχτους της Αριστεράς. Η ΕΔΑ προτείνει συνομιλίες για ένταξή τους στο κόμμα. Ο Εκδημοκρατισμός αποτελεί το κύριο αίτημα των ανένταχτων, για τους οποίους συζητούν ο Θεοδωράκης και οι συνεργάτες του με τους ηγέτες της ΕΔΑ.

Ί Α Ε

δρυση της ΜΟΑ (Μικρή Ορχήστρα Αθηνών) ως μια βασική ενέργεια, σύμφωνα με την αντίληψη για «μουσική χωρίς σύνορα». ποκορύφωμα της Πολιτιστικής Παρέμβασης που θα ολοκληρωθεί στο Κίνημα των Λαμπράκηδων, με την οργανική σύνδεση Πολιτικής και Πολιτιστικής Δράσης.

πίσκεψη στην Κούβα. Συνάντηση με Φιντέλ Κάστρο και περιοδεία με Τσε Γκεβάρα στη Σιέρα Μαέστρα. Σύνδεση με το Κίνημα Ειρήνης Μπέρτραντ Ράσσελ [...]. ΠΑΥΛΟΣ Β. ΠΕΤΡΙΔΗΣ

Ο Πολιτικός Θεοδωράκης (1940-1996) Εκδόσεις Προσκήνιο, Αθήνα 1997 67


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

68


ΟΜΟΡΦΗ Π Ο Λ Η

[

φ ω τ ο γ ρ α φ ί ε ς

69

]


ΜΙΚΗΣ Θ Ε Ο Δ Ω Ρ Α Κ Η Σ

80

Profile for Bookart.gr

omorfi-poli-photos  

omorfi-poli-photos  

Advertisement