Issuu on Google+

Marek Stadnicki

KOŚCIÓŁ PW. ŚWIĘTEGO KRZYŻA W ŚWIDNICY

Wśród zjawisk artystycznych określających tożsamość religijną Śląska szczególne miejsce zajmuje okres, w którym rozpoczęła się ekspansja tendencji barokowych, niosących często rozwiązania pionierskie i nowatorskie, będące swoistym novum w dotychczasowej, jakże odmiennej i zachowawczej, a niekiedy niestety wręcz zapóźnionej estetyce artystycznej tego regionu. Jednym z ciekawszych przykładów otwierania się wrażliwości miejscowych fundatorów i mecenasów na nowe prądy, płynące z ówczesnych centrów artystycznych, jakimi niewątpliwie były Rzym i Wiedeń a pośrednio Praga, jest restytucja świdnickiego kościoła p.w. Św. Krzyża w nowym, barokowym kształcie. Niestety, na przestrzeni prawie trzech stuleci, ze względu na zmienność tendencji stylowych i wymogi kolejnych użytkowników, nastąpiło pewne rozmycie indywidualnych cech tej świątyni. Pomimo licznych remontów, przebudów, a nawet adaptacji kościoła do innych celów oraz nie najlepszego obecnie stanu technicznego, sylwetka świątyni wpisała się na stałe w krajobraz architektoniczny miasta. Kościół jest też niezwykle cennym świadectwem czasu, w którym powstał, czytelnym przekazem artysty, jakim niewątpliwie był twórca projektu architektonicznego, oraz swoistym pomnikiem wielu pokoleń wiernych, które go użytkowały. Na podkreślenie zasługuje również fakt, iż w tym niepozornym, często niezauważanym nawet przez mieszkańców Świdnicy kościele po raz pierwszy na Śląsku nawę główną zasklepiono kopułą, którą dotychczas stosowano jedynie w realizacjach kaplicowych. W niniejszym artykule starałem się umiejscowić tę budowlę w logicznym ciągu rozwoju architektury barokowej na Śląsku oraz wpisać ową nowatorską realizację w zwarty szereg typologiczny oraz ustalić jej autorstwo lub wskazać wzory, które przyczyniły do zbudowania jej w takim kształcie.


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

Komandoria ok. 1650 r. Frg ryc. M.Meriana

45

Komandoria ok. 1745 r. Frg. ryc. F.B. Wernhera

Moim celem było też ukazanie tej świątyni na tle innych osiemnastowiecznych budowli tego typu na Śląsku. Stan badań, ze szczególnym uwzględnieniem etapu barokizacji kościoła p.w. Św. Krzyża Pierwszą informacją o istnieniu barokowego kościoła p.w. św. Michała1 w Świdnicy, podaje F. B. Wernher2. Brak opisu budowli i wyposażenia do pewnego stopnia rekompensuje nam sztych przedstawiający jej północnowschodnią stronę elewacji wykonany przez autora. Widok komendy krzyżowców i kościoła z roku 1745 jest prawdopodobnie pierwszym, pełnym przekazem ikonograficznym po odbudowie przeprowadzonej w latach 1717–17193. 1 Obecny barokowy kościół p.w. świętego Krzyża wzniesiony został w latach 1718–19 w miejscu dawnego szpitala i kościoła p.w. świętego Michała. Owa XVIII-wieczna realizacja cechuje się brakiem typowej orientacji i centralnym rzutem. 2 F.B. Wernher, Topografia Silesiae, Breslau 1755, t. III, tab. nr 82; w dziale rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu. 3 Inne przedstawienie kościoła św. Michała znajduje się w tle portretu Ignacego Magneta(!). Obraz pędzla Jana Jakuba Eybelweisera znajduje się obecnie na plebani w Gajkowie (olej; płótno; 117–87 cm). W tle na pierwszym planie widzimy klasztor św. Macieja, zaś na dalszym świdnicki kościół opisany kursywą: Elect. A. 1712 oiit A. 1721. Perficio nostram Sacramque in Margareth Com(m)endam in Svidnitz suscito in Margareth Aedem Com(m)endam in Svidnitz suscito cuncta repon(o). Viventi s sedem fata vacare f jubent; [za:] K. Degen, Die Bau-und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau, Franfurkt am Main 1965, s. 177.


46

Marek Stadnicki

F.A. Zimmerman w opisach Śląska podaje kilka informacji na temat świdnickiego konwentu krzyżowców i przylegającej doń świątyni4, lecz przede wszystkim koncentruje się na dziejach zakonu, jego fundacji i kontekście historycznym. O samym kościele informuje ogólnikowo, w kilku zdaniach, chwali „dogodne położenie” i określa jego lokalizację jako „dobre miejsce w pobliżu Dolnej Bramy”. Ważniejsze dziewiętnastowieczne kroniki miejskie informują jedynie, że w latach 1717–1720 kościół został odbudowany, podobnie jak komandoria oraz okoliczne domy. W opisach przytaczają historię dotyczącą krzyżowców5. W pracy Pfotenhauera poświęconej temu zakonowi została omówiona głównie działalność bractwa na tle zmieniającej się sytuacji społecznej, politycznej i wyznaniowej6. Podobne podejście do problemu prezentuje C. Grünhagen, który jednak nieco więcej uwagi poświęca opisom architektury7. H. Eberlein przedstawia zarys historii oraz schemat organizacyjny krzyżowców. Podobnie jak Gurlitt8, omawiając architekturę, pisze jedynie o zabytkach najbardziej reprezentatywnych9. Jeden z dokładniejszych i obszerniejszych opisów kościoła i komandorii znajdujemy w pracy Schuberta10. Autor przedstawia historię zakonu, dzieje obiektów, odnotowywuje liczne, znaczące wydarzenia dotyczące samej architektury, pożary, remonty, przebudowy itp. Praca ta nie straciła wartości jako źródło i jest do dziś najczęściej cytowana. Von Kleist11 w swojej broszurze, podobnie jak Pfotenhauer, powiela dotychczasowe wiadomości na temat konwentu; jego wkładem jest opracowanie zarysu organizacji zakonu na Śląsku. Brak tu jakichkolwiek opisów architektonicznych. Odnośnie architektury kościoła p.w. Św. Krzyża odnotowuje jedynie fakty – wylicza zniszczenia, 4

A.F. Zimmerman, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, t. V, Brieg 1785, s. 292. Schweidnitzer Gegenwarts-Chronik, bd. ½: 1839/40; F.J. Schmidt, Geschichte der Stadt Schweidnitz, t. 2, Schweidnitz, 1848, s.166. 6 P. Pfotenhauer, Die Kreuzherren mit dem roten Stern in Schlesien, Zeitschrift für Geschichte Schlesiens 14: 1878, s. 20. 7 C. Grünhagen, Geschichte Schlesiens, t. II, Gotha 1886. 8 C. Gurlit, Geschichte des Barockstiles des Rococo in Deutschland, Stuttgart 1889, s. 89. 9 H. Eberlein, Schlesische Kirchengeschichte, t. II, Berlin 1901, s. 43–48. 10 H. Schubert, Bilder aus der Geschichte der Stadt Schweidnitz, Schweidnitz 1911, s. 152–158. 11 E. von Kleist, Beiträge zur Geschichte des Kreuzherrenordens mit dem roten Stern, besonders in Schlesien, Breslau 1911, s. 3. 5


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

47

pożary i remonty. Równie zdawkowo relacjonują dzieje obiektu inni autorzy monografii Świdnicy12, przewodników13 i różnego rodzaju druków okolicznościowych poświęconych parafii katolickiej i samemu miastu14. Pracą, która zarysowuje problematykę architektury barokowej na Śląsku, próbującą opisać jej rozwój oraz pewne związki typologiczne jest książka M. Wackernagla15. Lecz i na niej, podobnie jak na innych pozycjach tego typu, zaciążyła zbyt duża ilość materiałów do przedstawienia, wynikająca z objęcia badaniem zbyt dużego obszaru (całe Niemcy), przy ograniczonych możliwościach edytorskich. Stąd subiektywny wybór budowli najbardziej reprezentatywnych dla danego stylu w architekturze. Dlatego też, jak w wielu innych publikacjach, autorzy zauważają jedynie istnienie kościoła p.w. Św. Krzyża. W okresie międzywojennym Hradec stara się przedstawić dzieje konwentu krzyżowców na Śląsku i w Czechach16. W tomie poświęconym krzyżowcom wrocławskim autor dosyć dokładnie opisuje świdnicki zabytek, jednak zajmuje się przede wszystkim historią i sprawami organizacyjnymi bractwa. Na marginesie odnotowuje liczne przebudowy, remonty komandorii i kościoła, lecz nie zajmuje się problemami formalnymi, nie poszukuje jej wzorców, nie analizuje również nowych wartości pojawiających się w barokowej architekturze realizowanej na zlecenie krzyżowców. W tym samym czasie powstaje sporo prac, monografii zakonów , w których pobieżna analiza architektoniczna ogranicza się do lokalnych domów i kościołów konwentualnych17. Po II wojnie światowej nie pojawiła się żadna samodzielna praca, w której by próbowano określić status świdnickiego kościoła. W opracowaniach monograficznych miasta zabytek ten albo pomijano zupełnie, albo określano go jako „kościół pomocniczy fary

12

Schweidnitz, b.r. i m., s.16. Führer durch Schweidnitz, Schweidnitz, (b.r.), s.63. 14 R. Plodowski, Unser Schweidnitz und Umgebung, Schweidnitz, b.r, s.11. 15 M. Wackernagel, Die Baukunst des 17 und 18 Jahrhundert in dem germanischen Ländern, Berlin 1915. 16 P.J. Hradec, Dĕjiny českých křižovniků s červenou hvĕzdou, dil 2: Konvent Vratislavsý, Praha 1930, s. 207–236. 17 K. Eisert, Beiträge zur geschichte des Ordens der Kreuzherren mit roten Stern vom Breslauer Matthhiasstift, Breslau 1938, s. 24–29; H. Hoffman, Die Jesuiten in Schweidnitz, Schweidnitz 1930, s. 32. 13


48

Marek Stadnicki

miejskiej18 lub kościół filialny. Najczęściej badania swe opierano jedynie na przedwojennych przewodnikach i kronikach miasta19. Dopiero opublikowana w 1961 roku przez Danutę Hanulankę20 popularnonaukowa monografia Świdnicy przedstawia ten kościół jako obiekt równorzędny z innymi zabytkami miasta. Autorka opisuje wyposażenie, jego różnorodność stylistyczną, ubolewa nad dość dużymi zmianami w obrazie wnętrza jak i wyglądzie zewnętrznym. Jednakże malowidła w pendentywach ze scenami z Nowego Testamentu określa jako przedstawienia „o niewielkiej wartości artystycznej”. Wyposażenie kościoła ujął w katalogu Józef Pater21. Wolfgang Brylla, w katalogu organ świdnickich kościołów, wymienia również te z kościoła p.w. Św. Krzyża22. W opracowaniach dotyczących typologii kościołów barokowych, świdnicki kościół Świętego Krzyża pojawia się po raz pierwszy w pracy Jana Wrabeca23. Wkrótce ten temat zostaje podjęty przez innych historyków sztuki, m.in. Konstantego Kalinowskiego, który z powodu objęcia badaniami zbyt szerokiego obszaru i zbyt wielu zabytków, niewiele miejsca poświęca świdnickiej świątyni24. Pierwsze rzetelne opracowanie, które było pokłosiem wcześniejszych badań nad barokiem śląskim, wydał Jan Wrabec25. W następnych pracach autor ten pogłębił swoje studia, opisując ciąg stylistyczny, w który wpisał świdnicką świątynię, wskazał na zależności przy realizacji tego typu 18 W. Dziewulski, Studia z historii budowy miast polskich, Świdnica, Warszawa 1957; Historia Śląska, pod red. S. Michalkiewicza, t. I, Wrocław 1960. 19 J.J. Pilchowie, Zabytki Dolnego Śląska, Wrocław 1970, s. 155; J. Pilch, Zabytki architektury Dolnego Śląska, Wrocław 1978, s. 268; J. Łoziński, Atlas zabytków architektury w Polsce, Warszawa 1967; J.T. Mann, Geschichte der Stadt Schweidnitz, Reutlingen 1985, s. 67–70, 246–247; W. Bein, U. Schmilewski, Schweidnitz im Wandel der Zeiten, Würzburg 1990, s. 168. 20 D. Hanulanka, Świdnica, Wrocław 1961, s. 88; wyd. drugie 1973, s. 101–105. 21 J. Pater, Katalog ruchomych zabytków sztuki sakralnej w Archidiecezji Wrocławskiej, Kuria Arcybiskupia Wrocławska, Tom 2, Wrocław 1982, s. 94. 22 W. Brylla, O świdnickich organach, „Rocznik Świdnicki 1983”, 1984, s. 65–66. 23 J. Wrabec, Główne typy kościołów barokowych na Śląsku w XVIII w., [w:] Rokoko. Studia nad sztuką pierwszej połowy XVIII w., Warszawa 1970, s. 145–146. 24 S. Gumiński, Związki późnobarokowej architektury Śląska pierwszej połowy XVIII w. z guarinowskim kierunkiem w sztuce czeskiej, [w:] Ibidem; J. Lepiarczyk, Kilka uwag w sprawie rozwoju architektury późnobarokowej na Śląsku, [w:] Ibidem s. 90; S. Gumiński, Śląska architektura późnobarokowa w pierwszej połowie XVIII w. a kościół św. Mikołaja na Małej Stranie w Pradze, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, Prace z historii sztuki, z. 9, 1971, s.121. 25 J. Wrabec, Założenia centralne w śląskiej architekturze kościelnej XVIII w., [w:] „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego”, T. 27 (1972), seria A. Wrocław 1973, s. 90–93.


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

49

obiektów i określił konkretny kręg warsztatowy26, wskazując architekta, który mógł realizować to dzieło27. Zarys dziejów konwentu krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą w Świdnicy na tle zmieniającej się na Śląsku sytuacji społeczno-politycznej ze szczególnym uwzględnieniem historii kościoła od początku XVIII w. W okresie od XIII do początków wieku XIX zakon krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą zaznaczył swoją obecność na Śląsku tworząc hospicja i szpitale, w których prowadził statutową działalność – opiekę nad chorymi i wspomaganie biednych. Za swój znak szpitalnicy przyjęli krzyż z sześcioramienną, czerwoną gwiazdą betlejemską. Od czasów powstania, aż do kasaty zakonu terenem, na którym działali krzyżowcy, były ziemie dzisiejszego Śląska i Czech. Dwa główne, macierzyste konwenty mieściły się w Pradze i we Wrocławiu28. Z inicjatywą założenia wrocławskiego hospicjum wystąpił już w 1240 roku książę Henryk II (1238–1241). Zamysł ten zrealizowała dopiero wdowa po Henryku – Anna, zakładając we Wrocławiu w latach 1243–1245 szpital p.w. św. Elżbiety. W skład tego hospicjum wchodził kościół szpitalny i kaplica dworska p.w. św. Macieja, dlatego też zespół funkcjonował pod nazwą „Fundacji św. Macieja”. Po otrzymaniu w roku 1254 papieskiego legatu wrocławska placówka stała się inspiracją do tworzenia innych komend na Śląsku29. Poza Wrocławiem pierwsza komenda powstała ok. 1260 roku w Bolesławcu30. W Ziębicach książę Henryk Probus w 1270 roku ufundował zakonnikom klasztor oraz kościół p.w. św. Piotra i Pawła31. W powiecie kluczborskim, w roku 1298, znaczne posiadłości ziemskie szpitalnicy łączą 26 J. Wrabec, W centrum Europy Środkowej czy słowiańskiego świata? – O roli niektórych pojęć w badaniach nad śląskim barokiem, B. H. S., R. XLII, 1980; item, Barokowe kościoły na Śląsku w XVIII w., Wrocław 1986, s. 121–122, 131–132, i dalej. 27 J. Wrabec, Dientzenhoferowie czescy a Śląsk, Wrocław 1991, s. 22–23, 32–36, i dalej. 28 A.F. Zimmerman, op. cit., s. 292. 29 P.J. Hradec, op. cit., s. 210. 30 Ibidem, s. 211. 31 Ibidem, s. 212.


50

Marek Stadnicki

z patronatem nad miejscowym kościołem parafialnym i opieką nad tamtejszym szpitalem. Legnicka komandoria, administrująca początkowo tylko szpitalem, powstaje w 1288 roku. Istniały jeszcze ośrodki w Oławie i Środzie Śląskiej, lecz nie były to komendy sensu stricto32. W 1283 roku zakonnicy z polecenia Henryka IV Probusa zajmują się opieką nad hospicjum św. Michała w Świdnicy, które istniało już wcześniej, bo od roku 1267, a powstało z inicjatywy świdnickiego kasztelana Henryka33. Świdnicka komenda położona była poza murami miejskimi, przed Dolną Bramą przy tzw. ,,Kamiennej Drodze” na Przedmieściu Dzierżoniowskim. W jej skład wchodził kościół p.w. św. Michała, komandoria, szpital oraz młyn34. O pomyślnym rozwoju świdnickiej placówki świadczą liczne dochody z piekarni, jatek oraz dodatkowe udziały w młynach z okolicznych wsi. W 1335 roku mieszczanie oddają krzyżowcom swoje winnice, w 1340 roku zaś książę świdnicki Bolko II Mały obdarował komandorię licznymi przywilejami35. W późniejszych latach komturowie nabywali udziały w czynszach z domów będących w pobliżu hospicjum, około połowy XV wieku zaś zakupili nawet łaźnię od gminy żydowskiej36. W czasie wojen husyckich i wkrótce po ich zakończeniu świdnicka komenda przeżywała okres stagnacji, zasadniczy upadek budowanej przez stulecia pozycji konwentu nastąpił po wybuchu wojny trzydziestoletniej. Od 1618 roku urząd komtura w Świdnicy sprawował w zastępstwie prior z konwentu macierzystego z Wrocławia, co świadczyło o wewnętrznych problemach świdnickiej komandorii37. W 1650 r. pomimo oddania wszystkich tzw. „czynszy duchowych” nie zebrano wystarczającej ilości pieniędzy na odbudowę kościoła. Dopiero wiele lat po zakończeniu wojny trzydziestoletniej zaczęła się stabilizować sytuacja świdnickiej komandorii. 32

Ibidem, s. 212–214. W. Bochnak, Bractwa w Archidiakonacie Wrocławskim w okresie potrydenckim, praca magisterska pod kier. B. Kumora, KUL, Lublin 1974 (maszynopis), s. 44. 34 H. Schubert, op. cit., s. 153–154.; S. Lec, Przyczynki do działalności krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą w Świdnicy na tle ich obecności na Śląsku, [w:] „Rocznik Świdnicki”, 1993, s. 39–40. 35 H. Schubert, op. cit., s. 155.; S. Lec, op. cit., s. 41. 36 S. Lec, op. cit., s. 42; 37 S. Lec, op. cit., s. 43; H. Schubert, op. cit., s. 156; Świdnica, op. cit., s. 35; Schweidnitz, op. cit., s. 15. 33


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

51

W 1684 r. w kościele szpitalników, który od kilkudziesięciu lat stał opuszczony, zaczęto odprawiać msze38. Od około 1715 r. mistrz wrocławskiej placówki Magnet zaczął energicznie wspierać podupadłą świdnicką komendę, przekazując na odbudowę czynsze z okolicznych podwrocławskich wiosek, tworząc w ten sposób swoisty fundusz, który posłużył m.in. do odbudowy w latach 1717–1719 kościoła, a w 1725 r. komandorii krzyżowców39. Kościół odbudowano na planie krzyża greckiego, zmieniając wcześniejsze, pierwotne rozplanowanie, co spowodowało pewne nieregularności rzutu40. Po sekularyzacji zakonu w 1810 roku kościół, komandorię i szpital zakupił na przełomie lat 1811/1812 świdnicki kupiec J.J. Ditrich41. Nowy właściciel podzielił wnętrze kościoła na dwie kondygnacje, adaptując każdą z nich na mieszkania. O tym, że były to wnętrza bogate i reprezentacyjne świadczył fakt, iż gościł w nich na zaproszenie Ditricha car Rosji Aleksander I, który przebywał na kwaterze w pobliskim Dzierżoniowie, w związku z kampanią napoleońską42. W latach dwudziestych XIX wieku Ditrich odsprzedał kościół, przenosząc się do nowo wybudowanego reprezentacyjnego pałacu w pobliskim Mokrzeszowie. Spółka, która kupiła nieruchomość, dolną kondygnację przeznaczyła na skład towarowy (magazyny owocowo-warzywne), pełniący także rolę kupieckiego kantoru. Piętro wykorzystywane było przez magistrat – od roku 1848, na okazjonalne posiedzenia rady miasta, by po 1861 roku stać się siedzibą miejscowej loży masońskiej „Herkules”43. W 1865 r. proboszcz fary miejskiej Hugo Simon odkupił za kwotę 10 000 talarów zaniedbane i mocno nadwyrężone budynki pierwotnego klasztoru i kościoła w celu zorganizowania tam szpitala i przytułku dla sierot44. Po zgromadzeniu odpowiednich środków 38

S. Lec, op. cit., s. 44. S. Lec, op. cit., s. 43; H. Schubert, op. cit., s. 157; prof. Schöneaich, Die alte Fürstentumshauptstadt Schweidnitz, Schweidnitz 1935, s. 20–21. 40 Świdnica, op. cit., s. 35. 41 H. Schubert, op. cit., s. 156–157. 42 S. Lec, op. cit., s. 43. 43 H. Schubert, op. cit., s. 158; W. Brylla, Tropem Świdnickich wolnomularzy, „Wiadomości Świdnickie”, 1991 nr 30; także informacje z rozmów z W. Bryllą. 44 H. Schubert, op. cit., s. 158–159, Prawdopodobnie nabycie kościoła i budynków dawnej komandorii krzyżowców przez proboszcza Hugo Simona spowodowane było obawą przed zakupem działki i nieruchomości przez gminę żydowską i projektem wzniesienia na tym terenie synagogi. 39


52

Marek Stadnicki

w latach 1865–1868 przeprowadzono konieczne prace budowlane i remonty, m.in. zdemontowano wewnętrzne podziały w budynku kościoła, przebudowano wieżę, wykonano nowe elewacje i portal45. Przeprowadzony wówczas remont nadał zniszczonym barokowym elewacjom obecny do dzisiaj klasycystyczny kostium. 29 września 1868 r. przywrócono funkcje sakralne kościoła, powtórnie go poświęcając, zmieniając wezwanie ze św. Michała na wezwanie Świętego Krzyża46. W budynku dawnej komendy prace budowlane prowadzono jeszcze do 1874 r., tworząc tam zaplanowany dziesięć lat wcześniej parafialny dom dziecka47. Po zakończeniu drugiej wojny światowej w kościele przeprowadzano remonty, m.in. w latach sześćdziesiątych wzmocniono kopułę oraz pękające mury przy zachowaniu pierwotnego podziału architektonicznego i kolorystyki48. W następnej dekadzie naprawiono tynki, wykonano zewnętrzną polichromię, uzupełniono pokrycie hełmu wieży oraz dachu nad korpusem. Na przełomie lat osiemdziesiątych wykonano nowe witraże. W budynku komandorii do początku lat dziewięćdziesiątych miały swoją siedzibę szkoła katechezy, Klub Inteligencji Katolickiej, parafialna biblioteka; obecnie umiejscowiony tam został oddział świdnickiego Caritasu. Drugą kondygnację zajmują mieszkania katechetów i organisty. OPIS KOŚCIOŁA Opis rzutu Budowla centralna, nie orientowana, na planie krzyża greckiego o prosto zamkniętych ramionach. Krzyż wpisany jest w czworoboczny rzut (dł. 22,6 m, szer.13,0 m) wyładowany obustronnie na linii północny wschód i południowy zachód. Na osi, od strony północno-zachodniej przylega czworoboczna wieża (4,0 m – 4,0 m), mieszcząca w przyziemiu kruchtę. Od strony południowo-wschodniej dobudowano do elewacji kościoła równoległy 45

Ibidem, s.158.; S. Lec, op. cit., s. 43. H. Schubert, op. cit., s. 159.; S. Lec, op .cit., s. 44; Świdnica, op. cit., s. 36. 47 H. Schubert, op. cit., s. 160. 48 Prace konserwatorskie na terenie województwa wrocławskiego w l. 1945–68, Wrocław 1970, s. 126. 46


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

53

dwukondygnacyjny aneks mieszczący przelotową dwukondygnacyjną sień pomiędzy budynkami kościoła i dawnej komandorii. Rzut jest prawie symetryczny na przecięciu poprzecznym północny wschód i południowy Widok na prezbiterium z empory organowej zachód. Przekrój na Fot. M. Barcicki osi wzdłużnej wykazuje pewne nieregularności i oboczności. Od strony północno-wschodniej ramiona krzyża zostały utworzone przez dwa masywne filary, które mieszczą dwa ciągi komunikacyjne, pierwszy prowadzi na emporę organową i strych, drugi do ambony znajdującej się przy filarze. Boczne pomieszczenia powstałe w ramionach krzyża od strony północno-wschodniej, pełnią funkcję pomie-szczeń pomocniczych i nie mają odpowiednika po stronie przeciwnej. W części centralnej, na przecięciu się naw rozpięta została kopuła na planie owalu49. Zarówno wyodrębnione prezbiterium, jak i przeciwległą przestrzeń nad emporą muzyczną oraz poprzeczne ramiona krzyża zasklepiono kapą czeską z lunetami, dodatkowo podkreślając je wydatnymi gurtami. Aneksy od strony północno-wschodniej po lewej stronie wzdłuż prezbiterium i pod chórem przykryto sklepieniem krzyżowym. Kruchtę w przyziemiu wieży przesklepiono kolebką. 49 Wszystkie dotychczasowe publikacje dotyczące kościoła Świętego Krzyża w Świdnicy, opisujące wnętrze budowli charakteryzują kopułę jako wykonaną na planie koła. Jednakże na fakt, iż jest to kopuła na planie owalu (!) zwróciła uwagę dr Elżbieta Kołaczkiewicz z Instytutu Historii Sztuki we Wrocławiu w czasie naszej wspólnej wizyty w świdnickim kościele Świętego Krzyża, za co jej serdecznie dziękuję. Jest to jeszcze jeden z ważnych dowodów potwierdzających przyjętą tezę o autorstwie projektu K.I. Dientzenhofera. Profesor Wrabec pisze (Dientzenhoferowie..., s. 34–36): Pamiętamy jednak, że u początków generacji założeń, do których należy zarówno Świdnica, jak i Ziębice, leży praski kościół Szpitalników z Czerwoną Gwiazdą (1679–1688) Jana Baptysty Matheya, założony także na planie krzyża z elipsą (!) pośrodku. (...) młody architekt pracował dla krzyżowców, tworząc pod wpływem ojca i J.B. Matheya.


54

Marek Stadnicki

Opis zewnętrzny kościoła Kościół murowany, wzniesiony z cegły, w całości otynkowany na niewielkim ceglanym cokole, charakteryzuje się masywną, silnie kubizującą formą. Jedynym wertykalnym akcentem jest prostopadłościenna, dwukrotnie wyższa od korpusu kościoła wieża, o ściętych narożach, z hełmem i ażurową sygnaturką. Przed wejściem głównym – na osi wieży, wyodrębniono niewielki, ogrodzony skwer. Korpus kościoła wtopiony częściowo w zabudowę południowo-zachodniej pierzei ulicy Westerplatte. Fasada główna, dwukondygnacyjna, trzyosiowa prezentuje czytelne i przejrzyste podziały. Północno-wschodnia elewacja w części środkowej, na osi jest lekko wyładowana i ujęta w wiązki potrojonych kompozytowych pilastrów. Symetrycznie rozmieszczone osie boczne zamknięte pojedynczymi pilastrami, które od strony osi środkowej i na osiach skrajnych akcentuje pionowy pas boni. Ponad pilastrami na wysokości czterech piątych elewacji impost w formie wyładowanego przerywanego gzymsu o charakterystycznym „dzbanuszkowatym” profilu, który bezpośrednio wspiera gzyms koronujący. Trzy duże otwory okienne przeprute zostały od wysokości dwóch piątych fasady. Okno środkowe zamknięte półkolem, nad nim skrzyżowane liście palmy, okna boczne są prostokątne, zwieńczone trójkątnymi naczółkami posadowionymi na odcinkach gzymsu i ślimakowych wolutach. Wszystkie zamknięte opaskami i gzymsem podokiennym wspartym na małych konsolkach. Symetrycznie pod oknami osi bocznych znajdują się dwa otwory okienne w formie leżącego owalu50. Drugą dostępną do bezpośredniego oglądu elewację północno-zachodnią na szerokości jednej trzeciej organizuje dostawiona na osi korpusu trzykondygnacyjna wieża51. Elewacja ta opięta w narożach zewnętrznych i stykających się z wieżą pionowymi pasami boni o analogicznej formie jak w fasadzie głównej. Pierwszą kondygnację wieży ujmują pionowe pasy wyrobione w tynku, 50 J. Wrabec, Barokowe kościoły... s. 33: „taka kombinacja okien i okulusów, występuje dość często w dziełach Krzysztofa Dientzenhofera (Břevnov, Cheb)”. 51 J. Wrabec, op. cit., s. 135. Jak pisze autor, w śląskich kościołach barokowych stosowano dwa rodzaje wiązania wieży z bryłą kościoła – pierwszy polegał na wiązaniu trzonu z poszyciem dachu jedynie za pomocą przyczółków bocznych, drugi sposób zastosowany w świdnickim kościele polegał na przystawieniu wieży do fasady bez jakichkolwiek związków z czterospadowym dachem.


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

55

skontrastowane z polichromią elewacji; na osi znajduje się portal. Druga i trzecia kondygnacja wieży jest podzielona wydatnym gzymsem; na ścięte naroża wieży drugiej kondygnacji nałożono pilastry o kompozytowych kapitelach, w trzeciej artykulację powtarzają skontrastowane z elewacją pasy tynku. Okna w pierwszej kondygnacji wieży przepruto w ścianach bocznych, w drugiej wykonano okna z każdej strony, na obu w formie pionowego prostokąta, w trzeciej zaś cztery okulusy. Całość zamknięto wydatnym gzymsem koronującym, powtarzającym artykulację ścian. Prostopadłościan wieży wieńczy cebulasty hełm o łagodnym falującym spływie. Strzelista, przeszklona sygnaturka z iglicą na puszce zwieńczona metalowym krzyżem z gwiazdą krzyżowców. Portal ujmuje prostokątne wejście, do którego prowadzą w dół sześciostopniowe schody (ze względu na nieznaczny spadek terenu). Pilastry kompozytowe wsparte na niskich cokołach dźwigają belkowanie z fryzem palmetkowym, zwieńczone naczółkiem w formie dwóch spływów, przerwane krzyżem. W ramę jest wpisana arkada z kluczem ujmująca zasadnicze ościeże wejścia. W kluczu głowa Chrystusa, w pachach wieńce laurowe. W elewacji południowo-zachodniej (od strony ogrodu) zauważamy brak łagodnych falujących przejść cechujących fasadę główną. Charakterystyczne jest mocno wyładowane prostokątne ramię transeptu z przeprutymi drzwiami na osi. Elewacja gładka pozbawiona podziałów i detalu. Okna analogiczne do osi okien fasady głównej. Dwukondygnacyjny aneks mieszczący przelotową sień, dobudowany do ściany zamykającej prezbiterium (od strony południowo-wschodniej) uniemożliwia jakikolwiek ogląd południowo-wschodniej elewacji kościoła. Kościół nakryty jest ceramicznym, czterospadowym dachem. Hełm wieży i sygnaturkę pokryto blachą. Opis wnętrza Wnętrze kościoła zorganizowane zostało na planie zbliżonym do krzyża greckiego z nieznaczną redukcją ramienia południowo-zachodniego, przez co zauważalna jest pewna asymetria. Część centralna o kwadratowym obrysie ze ściętymi narożami przykryta została owalną kopułą na żagielkach o bardzo niskiej strzałce. Północno-wschodnie ramię, mniej wyodrębnione, tworzą dwa masywne filary, które służą jako klatki schodowe prowadzące,


56

Marek Stadnicki

od strony wschodniej na ambonę, zaś od strony północnej na emporę organową i strych. W przeciwległym, płytszym ramieniu, mniej wyodrębnionym z przestrzeni centralnej wykonano w przyziemiu duże drzwi prowadzące do przykościelnego ogrodu. W obu prosto zamkniętych ramionach transeptu na dwóch piątych wysokości ścian przepruto znajdujące się na wprost siebie, zamknięte łukiem odcinkowym okna. Ramiona przyległe do części centralnej wyznaczone przez Empora organowa masywne filary od strony Fot. M. Barcicki północno-wschodniej i południowo-zachodniej oraz dźwigające przez nie wydatne gurty zyskały wyraźną autonomię; w nich znajdują się prezbiterium i empora organowa. W ścianie od strony północno-zachodniej, na osi wieży znajduje się główne wejście do kościoła prowadzące przez kruchtę mieszczącą się w przyziemiu. W bocznym pomieszczeniu powstałym w ramionach krzyża od strony północno-wschodniej pod emporą organową znajduje się wejście prowadzące na strych oraz misa chrzcielna. Na osi poprzecznej obu powstałych pod prospektem muzycznym pomieszczeń, na połowie wysokości ściany, przepruto dwa owalne okna. Przestrzeń powstała pod emporą, jak również sam balkon mieszczący organy, oddzielone zostały od części centralnej kościoła gurtami o łuku koszowym. Balustrada empory lekko wybrzuszona, wkracza w przestrzeń centralną. Ramię w którym znajduje się prezbiterium, jest oddzielone w górze od części centralnej masywną gurtą obwiedzioną profilowaną opaską schodzącą do poziomu parapetu drewnianej


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

57

balustrady z balaskami. Po lewej stronie prezbiterium przepruto prostokątne okno z drugiej kondygnacji aneksu łączącego dawny budynek komandorii z południowo-wschodnią ścianą kościoła. Dwa okna znajdują się po prawej stronie od ołtarza na bocznej ścianie prezbiterium, dołem małe owalne, górą zaś duże, prostokątne. Pomieszczenie powstałe w południowo-wschodnim skrzyżowaniu ramion oddzielone jest od prezbiterium ścianą i służy jako zakrystia. Pierwsze z trojga drzwi w tym pomieszczeniu z rzeźbionymi barokowymi ornamentami znajdują się w ścianie oddzielającej przedsionek od zakrystii. Drugie, leżące na osi dwóch owalnych okien prowadzą z zakrystii do prezbiterium. Trzecie zaś, znajdujące się w filarze, prowadzą na ambonę. Dekoracja stiukowa w kościele wykonana została zapewne około roku 1867, niedługo po odkupieniu świątyni przez księdza Simona. Profilowane w tynku ozdobne gzymsy, ćwierćwałki, płyciny i inne detale wystroju sztukatorskiego powtarzają podziały architektoniczne: obramiają łuki ramion krzyża, okalają podstawę kopuły. Polichromia we wnętrzu również podkreśla tektonikę ścian, delikatnie stopniując natężenie recepcji wnętrza. Czasza kopuły podzielona została ciemniejszymi listwami na zwężające się ku górze romby, w szczycie na wysokości dwóch trzecich umieszczono żyrandol. Oświetlenie kościoła jest bardzo dobre, ponieważ poprzez duże otwory okienne, w których w XX wieku wstawiono jasne witraże, do wnętrza dostaje się optymalna ilość światła. Na wysokości 1,60 m na wszystkich ścianach obiegających wewnętrzną przestrzeń wykonano okładzinę z dwubarwnej klinkierowej cegły. Posadzka w kościele wykonana została z płytek ceramicznych układających się w rombowy wzór. W części prezbiterialnej jest lekko podwyższona, odgraniczona dwoma kamiennymi stopniami i drewnianą, wyładowaną balustradą z balasek. ANALIZA ARCHITEKTURY, ELEWACJI ORAZ WNĘTRZA Architektura Swój indywidualny, niepowtarzalny charakter świdnicka świątynia manifestuje zdecydowanym układem form geometrycznych, które organizuje materię i odzwierciedla bogaty układ wzajemnych stosunków pomiędzy


58

Marek Stadnicki

czystą architekturą i dopełniającą ją przestrzenią. Niezwykle przystające podziały i dekoracje architektoniczne na dwóch dostępnych do oglądu elewacjach mogłaby skłaniać nas do wniosków, iż obraz, który oglądamy, w pełni pokrywa się z naszym Nawa wyobrażeniem o stronie Fot. M. Barcicki przeciwnej. Zwarta bryła świątyni pozbawiona jakichkolwiek (poza wieżą) addycyjnych elementów, symetria strony północno-wschodniej pełniącej rolę fasady głównej (od ulicy) i strony północno-zachodniej sugeruje nam, iż widok elewacji od strony południowo-zachodniej (od ogrodu) jest adekwatny do elewacji od strony ulicy. Bezpośredni jednak ogląd elewacji południowo-wschodniej, w której jedynie rysuje się zryzalitowana środkowa oś, wskazuje, iż nie jest to wniosek w pełni uprawniony. Południowo-wschodnia elewacja, pełniąca funkcję fasady głównej nie wskazuje również na to, iż jest to świątynia na planie krzyża greckiego – jest prawie płaska i mało zróżnicowana, brakuje widocznego ramienia transeptu. Główny akcent kompozycyjny położony został na lekko wyładowaną, środkową część elewacji. Jednak najistotniejszymi elementami ogólnej recepcji są struktura i przestrzeń. Artykulacja elewacji tworzona jest za pomocą nałożonych wertykalnych „kresek” biegnących równolegle potrojonych wiązek pilastrów i pionowych pasów boni. Komplementarne czynniki: falujące zagęszczenia, mocno gierowany gzyms koronujący, wyładowane naczółki, imposty i wydatne, rozrzeźbione opaski okienne w pozornej opozycji do rozrzedzeń struktury architektonicznej, które tworzone są przez połacie dużych, prześwietlonych okien pokrywających się z oknami ze ściany przeciwnej tworzą swoisty kosonans przestrzeni i dopełniającej jej architektury. Te główne wyznaczniki kompozycji


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

59

nakładają się na tło jakby trzecioplanowych ścian, tworząc przemyślany i wysublimowany związek. Dlatego też fizyczna, niezbędna masywność horyzontalnej bryły uzyskuje tutaj dematerializację powierzchni i specyficzną lekkość. Iluzyjny, ażurowy szkielet staje się głównym elementem kompozycyjnym nałożonym na „przezroczyste” wnętrze. Wrażenie to determinuje, również dwutakt polichromii elewacji, który zaświadcza o tożsamości powierzchni. Ciemniejsza barwa lica ściany (brąz) podkreśla wypukłe opracowanie szkieletu kompozycyjnego i zastosowany porządek, co powoduje zróżnicowanie płaszczyzn (polichromowanych na biało), a w strefie działania optycznego wywołuje iluzję ruchu – wrażenie bliskości jednych i oddalanie się w głąb innych elementów konstrukcyjnych. W wyniku tego mamy wrażenie, iż wolumen kościoła jest bardzo lekki oraz bardziej wertykalny niż jest w rzeczywistości. Sposób wyładowania ramienia transeptu spowodował przenikanie się przestrzeni wynikających z rzutu kościoła (diagonalnie ustawione wiązki pilastrów „wtopione” w linię prostokątnych aneksów w ramionach krzyża) i doprowadził do zderzenia się brył statycznych i spokojnych (boczne osie) z falującymi i ruchliwymi (oś środkowa). Zaowocowało to wyraźnym przebiegiem wielokierunkowych napięć, a dotychczasowa linia prostych, surowych podziałów o idealnej symetrii włączona została w pulsujący rytm całości. Co w konsekwencji spowodowało, że do podstawowego, przemyślanego systemu zawartego w strukturze liczbowej wtargnęły wartości organiczności – wzorce znajdujące się w formach geometrycznych, uporządkowanych, rozrosły się na zasadzie rozszerzalnej „żywej” struktury. Wnętrze Zewnętrzny, w miarę statyczny obraz kościoła nie zapowiada niezwykle ciekawego rozwiązania wnętrza i bogatego programu artykulacji architektonicznej. Ta jednonawowa budowla z transeptem ma celową i logicznie uporządkowaną architekturę. Prosty, prawie symetryczny rzut konstrukcji zrealizowany został perfekcyjnie, w małej skali, wykorzystując prawdopodobnie istniejące mury spalonego średniowiecznego kościoła, przy zastosowaniu maksymalnych uproszczeń (nawa podłużna ma około 20 m długości, transept 12 m – szerokość obu tych modułów jest zbliżona


60

Marek Stadnicki

i wynosi około 8 m ramię dłuższe i 7 m ramię poprzeczne; wysokość ramion bocznych około 12 m w krzyżu, na osi kopuły, około 16 m). Wybór centralnego planu kościoła oraz istniejące ograniczenia budowlane i przestrzenne o zasadniczym znaczeniu dla ostatecznego wyKopuła zasklepiona tzw. kapą czeską glądu świdnickiej świąFot. W. Rośkowicz tyni skłoniły architekta Kiliana Ignacego Dientzenhofera52 do dobrania odpowiedniej skali „elementów”, co dało ich proporcjonalne dopasowanie, a wręcz pewną prefabrykację przy późniejszej dziewiętnastowiecznej rozbudowie najbliższego otoczenia, jaką była budowa dwukondygnacyjnej przelotowej sieni przy południowo-wschodniej elewacji. Wewnętrzna równowaga miedzy elementami wertykalnymi (filary) i horyzontalnymi (balustrada empory organowej, podkreślające tektonikę gzymsy) wprowadza harmonię między elementami konstrukcyjnymi i narzuca większą rolę wolnej przestrzeni, która staje się w tego typu architekturze elementem równorzędnym, współrozgrywającym, współdecydującym o odbiorze. Zwielokrotnienie horyzontalnych linii, oraz zastosowanie zróżnicowanej gamy polichromii spowodowało iluzję perspektywicznej „ucieczki” przestrzeni w ramionach krzyża, zwiększenie architektonicznej głębi i podniosło jej monumentalność. Polichromowane listwy czaszy kopuły, nawiązujące do struktury 52

Kilian Ignaz Dientzenhofer, Kilián Ignác Dientzenhofer (ur. 1 września 1689 w Pradze, zm. 18 grudnia 1751 w Pradze) – najwybitniejszy architekt czeskiego baroku. Był synem Christopha, bratankiem Johanna i Johanna Leonharda. Uczył się w kolegium jezuitów na Małej Stranie, później studiował filozofię i matematyką na Uniwersytecie Karola i w Wiedniu. Architektury uczył się u swego ojca. Wzorował się na Guarino Guarinim, Johannie Lucasie von Hildebrandcie i Francesco Borrominim. Był mistrzem w tworzeniu nowatorskich, oryginalnych planów budowli. Współpracował z Giovannim Santinim, a w późniejszym okresie z zięciem Anselmo Martino Lurago. Dzieła architek-


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

61

łukowych sklepień, stwarzają wrażenie „namiotowości” całego wnętrza i złudzenie rozchodzących się radialnie diagonali, od najwyższego punktu, aż do styku ścian magistralnych z ceglaną okładziną. Pomimo wykorzystania kątów prostych (kwadrat skrzyżowania naw wpisany w ośmiokąt, prostokątne ramiona) i podstawowych brył geometrycznych (półkula kopuły, prostopadłościany filarów), nie mamy wrażenia wewnętrznej „pudełkowatości” i statyki omawianego wnętrza. Niezwykle istotnym problemem świdnickiego kościoła jest sprawa oświetlenia. Duże powierzchnie przeprutych okien, tworzące „oś otwartą” zbyt mocno rozświetlają całą przestrzeń. Na taki odbiór niewątpliwie mają wpływ witraże (wstawione w XX wieku), które wydają się być wykonane ze zbyt jasnego i mało nasyconego kolorystycznie szkła. toniczne stworzone w Pradze: opactwo benedyktynów w Břevnovie (ok. 1717), Vila Amerika, obecnie muzeum Antonína Dvořáka (1717–1720), kościół św. Jana Nepomucena i klasztor urszulanek na Hradczanach (1720–1728), fasada Lorety (1723, nieznany autor planów), biblioteka Klementinum (1723), dom „U Zlatého jelena” przy obecnej ulicy Tomášské (1725–1726), barokowa przebudowa kościoła św. Tomasza na Malej Stranie (1723–1731), kościół św. Katarzyny na Nowym Mieście, kościół NMP (elżbietanek) na Słupie (1725), kościół św. Bartłomieja na Starym Mieście (1726–1731), kościół św. Jana Nepomucena na Skałce na Nowym Mieście (1730–1739), kościół św. Karola Boromeusza na Nowym Mieście (1730–1740, obecnie prawosławna cerkiew św. Cyryla i Metodego), pałac Inwalidów na Karlíně (1731–1737), benedyktyński klasztor i kościół św. Mikołaja w Pradze na Malej Stranie (1732–1735), dokończenie budowy kościoła św. Mikołaja na praskim Starym Mieście (1743–1751, budowę rozpoczął jego ojciec),pałac Kinskich w Pradze. Poza Pragą: południowa część i fasada kolegium jezuickiego w Ołomuńcu (1720–1722), pątniczy kościół Narodzenia NMP w Nicowie (1721), kościół Wszystkich Świętych w Heřmánkovicach (1722–1726), kościół św. Prokopa w Bezděkovie nad Metují (1724–1727), kościół św. Anny w Vižňovie (1725–1727), kościół św. Barbary w Otovicach (1725–1726), kościół św. Wojciecha w Počaplach koło Terezína (do 1726), przebudowa w stylu barokowym klasztoru oraz kościoła klasztornego pw. św. Wojciecha i biblioteki klasztornej benedyktynów, i kościół św. Wacława w Broumovie (1726–1733), kościół św. Markety w Šonovie (1726–1730), opactwo benedyktynów w Legnickim Polu (1727–1731), kościół św. Marii Magdaleny w Karlovych Varach (1729–1730), dokończenie budowy klasztoru w Kladrubach po śmierci architekta Jana Blažeja Santini-Aichela (do 1732), kościół św. Franciszka Ksawerego w Opařanach (1732–1735), kaplica NMP na Hvězdě (1732–1733), kościół św. Klimenta w Odoleněj Vodzie (1733–1735), kościół Panny Marii Bolesnej w Dobrej Vodzie (1733–1735), kościół św. Marii Magdaleny w Božanovie (1733–1738), kościół św. Jana Nepomucena w Nepomuku (1734–1738), klasztor urszulanek w Kutnej Horze (1735), kościół św. Piotra i Pawła w Březnie (po 1737), kościół Narodzenia NMP w Hořicach (1741–1748), kościół św. Jakuba Większego w Červonym Kostelcu (1744–1754), kościół Wniebowzięcia NMP w Přešticach (po 1745), kościół klasztorny i konwent w Dolním Ročovie (1746–1750), Pałac Hrdly (1746–1747), kościół św. Marcina w Chválenicach (1747–1752), kościół św. Jana Chrzciciela w Paštikách u Blatné (1748–1749), fasada kościoła św. Piotra w Wiedniu. [za: Wikipedia]


62

Obraz Zmartwychwstania w pendentywie kopuły Fot. M. Barcicki

Marek Stadnicki

Obraz Zwiastowania w pendentywie kopuły Fot. M. Barcicki

Polichromia wnętrza, którą wykonano w XIX wieku, jest w swoim głównym wyrazie stonowana, i zapewne nie odpowiada pierwotnej realizacji. Cztery obrazy olejne na płótnie znajdujące się w pendentywach przedstawiają: „Zwiastowanie”, „Boże Narodzenie”, „Ostatnią Wieczerzę” i „Zmartwychwstanie”. Wyposażenie ruchome kościoła jest skromne, a nawet mamy wrażenie, że zgromadzone zostało przypadkowo, co nie dziwi, gdy pamiętamy o „burzliwych” i zmiennych losach świątyni. Ołtarz główny, trzykondygnacyjny, architektoniczny, w swojej stylistyce neobarokowy, aranżuje półkolistą przestrzeń prezbiterium. Charakterystycznymi elementami są: wyładowane belkowanie oprawy architektonicznej oraz – w części centralnej – mozaikowy obraz przedstawiający ukrzyżowanego Chrystusa. Na ścianach filarów flankujących łuk tęczowy znajdują się dwa boczne ołtarze, w których ponad mensą umieszczono obrazy olejne oprawione w złocone i bogato opracowane snycersko barokowe ramy, pochodzące prawdopodobnie z obecnej katedry świdnickiej53. Za takim 53 Informacja ustna od p. inż. Antoniego Barana [w 2000 r.]; potwierdzić to może także bezpośredni ogląd tylnych stron obrazów i ram, na których znajdować się mogą numery spisu inwentarzowego z dawnej fary miejskiej.


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

Św. Franciszek Ksawery Fot. W. Rośkowicz

63

Św. Ignacy Loyola Fot. W. Rośkowicz

poglądem przemawia fakt, iż są to święci „jezuiccy”, po lewej stronie widzimy Ignacego Loyolę, a po prawej Franciszka Ksawerego. Koszową kazalnicę, zwieńczoną baldachimem, skonstruowaną głównie w oparciu o płynną linię, nadwieszono we wschodnim skrzyżowaniu naw na filarze. Płyciny kosza zdobią przedstawienia czterech ewangelistów. Dominującym akcentem kompozycyjnym w prospekcie organowym są wertykalne linie utworzone przez zespół składający się z pięciu wiązek srebrnych piszczałek, umieszczonych centralnie na emporze. Równoważą je linie poziome podziałów wybrzuszonej balustrady, które wraz z parapetem manuału tworzą iluzjonistyczny efekt „uciekania” przestrzeni. Dwa zespoły drewnianych ławek ustawiono tak, by zachować wizualny kontakt z prezbiterium i amboną. Oddziaływanie wszystkich tych elementów XIX-wiecznego wyposażenia, poprzez wzajemne wzmacnianie bądź osłabianie optycznych walorów wewnętrznej architektury, wniosło nowe, odmienne relacje, nowe wartości, do percepcji XVIII-wiecznego, niegdyś bogatego wnętrza. Jednakże mimo tych zabiegów adaptacyjnych, zmian wystroju i kolorystyki nie nastąpiło zatarcie pierwotnych, kluczowych cech właściwych tej przestrzeni. Jak określają to czołowi teoretycy architektury:


64

Marek Stadnicki

czytelna jest wewnętrzna „pięciolinia” i nadrzędna idea „architektury skończonej”– będąca podstawą „zapisu”, którym są tu wszystkie wytwory sztuki malarskiej, rzeźbiarskiej i rzemiosła artystycznego.

Ambona Fot. M. Barcicki

Próba ustalenia autorstwa i czasu powstania w oparciu o literaturę przedmiotu Od osiemnastego wieku do połowy wieku dwudziestego, autorzy tekstów, w których wzmiankowany jest kościół krzyżowców, pomijają zupełnie problem autorstwa projektu architektonicznego54. Poruszają jedynie kwestię daty powstania obiektu, sugerując dwa przedziały czasowe (1717–1719 i 1718–1720), ale nie opierają swych ustaleń na jakichkolwiek materiałach źródłowych. Przerwy w działalności kościoła, jego czasowa desakralizacja oraz brak jakichkolwiek materiałów źródłowych w archiwach miejskich i kościelnych pozwalają jedynie na hipotetyczne określenie autorstwa, biorąc pod uwagę podobne rozwiązania występujące w owym czasie na terenie Śląska. Na konkretnego architekta, który mógł realizować świdnicką świątynię, po raz pierwszy, w roku 1965, wskazuje Jan Wrabec. 54

F.B. Wernher, op. cit.


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

65

Pisząc o działalności architekta Jana Töppera55, zwraca uwagę na „uderzające podobieństwo” kościoła w Świdnicy z kościołem w Ziębicach56, które Mieczysław Zlat57 wiąże z wpływami dientzenhoferowskimi. W pracy poświęconej typom barokowych kościołów na Śląsku autor łączy oba założenia krzyżowców z kościołem macierzystym w Pradze. Jak pisze, „świadczy o tym nie tylko podobne rozplanowanie, polegające na wkomponowaniu krzyża greckiego w prostokąt, ale i ogólna zasada kompozycji wnętrza”58. Wyraźne wpływy Dientzenhoferów w kościele świdnickim zauważa „przede wszystkim na zewnątrz, w falistych uwypukleniach elewacji przylegających do ulicy oraz w plastycznym ukształtowaniu wież”, co „nasuwa przypuszczenie o tożsamości osoby projektanta”59. W artykule opublikowanym w „Sprawozdaniach Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego” w 1971 r. badacz ten podkreśla podobieństwo rozwiązań formalnych kościołów w Świdnicy i Ziębicach. Wskazując na zależności obu budowli oraz ich fundatorów, w tekście referatu zamienia osoby zlecające obie realizacje, ich wezwania i datowanie. Zarówno fundator kościoła w Świdnicy komtur Ignacy Magnet, jak i czas powstania budowli przypisany został świątyni w Ziębicach, zleceniodawca zaś i czas powstania budowli ziębickiej świątyni – kościołowi świdnickiemu60. Jednakże w kwestiach formalnych, omówienie i opis obu budowli jest merytorycznie poprawny. Autor łączy obie realizacje ze względu na podobieństwo roz55 J. Wrabec, Działalność architekta Jana Töppera na tle późnych wpływów rokoka czeskiego na Śląsku, „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego”, t. 20, 1965, seria A, Wrocław 1967, s. 26. 56 Wzmiankowany kościół w Ziębicach, będący obecnie kościołem parafialnym pw. św. Piotra i św. Pawła, jest jednym z zachowanych elementów dawnej komandorii krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą. W latach 1726–1730 zrujnowany budynek świątyni odbudowany został przez wrocławski konwent. Równoległe umiejscowienie fasady do osi ulicy, centralne rozwiązanie wewnętrzne na rzucie elipsy wpisanej w równoramienny krzyż z elipsą środkowej kopuły na pendentywach oraz niezwykle podobieństwo w detalu architektonicznym jednoznacznie wskazują, iż oba kościoły w Świdnicy i Ziębicach projektował ten sam architekt. 57 M. Zlat, Ziębice, Wrocław 1967, s. 123. 58 J. Wrabec, Główne typy kościołów barokowych na Śląsku w XVIII wieku., (w:) Rokoko. Studia nad sztuką I połowy XVIII w., Warszawa1970, s. 145. 59 J. Wrabec, op. cit., s. 146. 60 J. Wrabec, Założenia centralne w śląskiej architekturze kościelnej XVIII wieku, „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego”, t. 27(1972), seria A, Wrocław 1973, s. 90–93. Być może zamiana fundatorów i czasów powstania kościołów w Świdnicy i Ziębicach nastąpiła na skutek tzw. „czeskiego błędu” w czasie składu materiału przygotowywanego do druku.


66

Marek Stadnicki

wiązań wewnętrznych i wyglądu zewnętrznego: „obie budowle posiadają płaskie kopuły pozbawione tamburów, wyraźnie zaakcentowaną oś podłużną, z lekka zdynamizowane fasady od strony ulicy i oparte są o te same względy ideowe”, oraz wskazuje na zależności od kościoła krzyżowców w Pradze (1682–1692; J.B. Mathey)61. W 1977 roku Konstanty Kalinowski stwierdza ogólnie, że od początków osiemnastego wieku na Śląsku i w Czechach nastąpiło „nawiązanie do stylu ukształtowanego z jednej strony pod wpływem twórczości Francesco Borrominiego i Guarino Guariniego, z drugiej – realizacji Krzysztofa Dientzenhofera”62. Zdaniem Kalinowskiego kościół w Świdnicy wskazuje na związki stylistyczne i formalne z kościołem krzyżowców w Pradze i z projektami wykonanymi przez Kiliana Ignacego Dientzenhofera w latach dwudziestych XVIII wieku63. Kalinowski sygnalizuje tą problematykę, lecz nie rozwija jej i nie potwierdza. Szeroko zakrojone badania stylistyczno-porównawcze, prowadzące do logicznych wniosków, przeprowadził Jan Wrabec64. Analizując struktury kościołów w Ziębicach i Świdnicy, „charakterystyczne cechy języka artystycznego czeskich mistrzów”, autor dochodzi do wniosku, iż przypisywanie ich Dientzenhoferowi nie jest pozbawione podstaw. Autor przychyla się do tezy Heinricha Gerharda Franza65, który „przekształcenie elewacji bocznej w główną uważa za cechę specyficznie dientzenhoferowską”, występującą w realizacjach Krzysztofa Dientzenhofera – w kościele św. Małgorzaty w Pradze (1708–1715) i klarysek w Chebie (1708–1712)66.Wskazuje na wyraźne analogie w artykulacji fasad, na specyficzne „akcentowanie ich części środkowej (...) podkreślonej za pomocą trójprzęsłowego układu pilastrów kompozytowych”. Porównując fasady obu kościołów, badacz zastanawia się, czy w świdnickiej świątyni przed osiemnasto- i dziewiętnastowiecznymi przebudowami główne wejście znajdowało się, podobnie jak w Ziębicach, na osi fasady. Jednakże pierwszy przekaz graficzny wykonany przez 61

Ibidem, s. 92. K. Kalinowski, Architektura doby baroku na Śląsku, Warszawa1977, s. 75. 63 Ibidem, s. 197. 64 J. Wrabec, Dientzenhoferowie Czescy a Śląsk, Wrocław 1991, s. 32. 65 H.G. Franz, Die Kirchenbauten des Christoph Dientzenhofer, Brün – München – Wien 1944, s. 84. 66 J. Wrabec, op. cit., s. 32. 62


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

67

Wernhera w 1745 roku wskazuje na to, iż w przypadku świdnickiego kościoła rozwiązanie było nieco inne niż w Ziębicach – główne wejście do świątyni znajdowało się w przyziemiu wieży, od strony północno-zachodniej. Analizując układ okien o „wykrojowym” kształcie w dziełach Krzysztofa Dientzenhofera, prutych w miąższu ściany, jak określa Wrabec: „powstałych w szkicach Guariniego (...) nie licząc się z tektoniką cegieł”, autor słusznie przypuszcza, iż „okna boczne kościoła Szpitalników w Świdnicy zwieńczone były pierwotnie – tak jak środkowe – półkolisto, nawiązując do formy stosowanej przez tego architekta”67. Nie znając prawdopodobnie sztychu Wernhera, badacz trafnie określił pierwotny wygląd, wpisując świdnicki kościół w „warsztat dientzenhoferowski” odpowiadający założeniom kościołów św. Jana Nepomucena na Hradczanach, św. Bartłomieja i św. Mikołaja na starym Mieście w Pradze i Urszulanek w Kutnej Horze. Jest to według Wrabeca, „system dwuwarstwowy” scharakteryzowany wcześniej już przez badaczy niemieckich.. Przychyla się on również do określenia H.G. Franza, który tego rodzaju rozwiązania określa jako „zredukowaną przestrzeń centralną” stwierdzając, iż forma planu wpisanego w owal ma „charakter dientzenhoferowski”68. Dalszych wpływów omawianych architektów doszukuje się badacz, prowadząc analizę budowlanych konotacji i preferencji zakonu Szpitalników, których pierwowzorem mógł być praski kościół Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą (1679–1688) Jana Baptysty Matheya założony na planie krzyża greckiego z wpisaną elipsą kopuły pośrodku. Inne zbieżności ze stylem charakterystycznym dla Dientzenhoferów, na które autor wskazuje, to zastosowanie spłaszczonych kopuł, typowa artykulacja ścian obwodowych, w których przeprute duże okna w poprzek kościoła tworzą „oś otwartą”, według nomenklatury Christiana Norberg-Schulza, przez co ściany tarczowe oraz elementy dekoracji architektonicznej we wnętrzu: obramienia okien i łamana dekoracja listwowa w kopule, ulegają dematerializacji69. Analizując kontekst historyczny kościoła w Świdnicy, okoliczności fundacji i działalność zleceniodawcy, którym był mistrz zakonu krzyżowców 67

J. Wrabec, op. cit., s. 33. J. Wrabec, op. cit., s. 34. 69 Ibidem, s. 35. 68


68

Marek Stadnicki

Ignacy Magnet z wrocławskiego klasztoru św. Macieja (pełniący tę funkcję w latach 1712–1719), Jan Wrabec stwierdza, że „zaraz po powrocie ze studiów do Pragi młody Kilian Ignacy Dientzenhofer pracował od razu dla krzyżowców, tworząc pod wpływem ojca i J.B. Matheya w skromnej na razie formie podwaliny pod rozwinięty później cykl kościołów centralnych i centralno-podłużnych.”70 Zdaniem badacza zniszczenia kościoła i późniejsze liczne przebudowy, zacierające charakterystyczne cechy, nie pozwalają na określenie wczesnego stylu architekta. Jedynie zachowany oryginalny detal architektoniczny – „dzbanuszkowato wygięte fryzy na przedłużeniu pilastrów”71 oraz „zdecydowanie centralna forma wnętrza” wskazuje na klasyczną, charakterystyczną dla pierwszych lat działalności, manierę młodego architekta. Reasumując swoje badania na temat interpretacji świdnickiej świątyni, badacz „wpisuje” ten kościół w szereg budowli centralnych z wyraźnie podkreśloną osią podłużną i środkowym przęsłem w formie kwadratu ze ściętymi narożami, zaliczanych do grupy kościołów „typu Počapli”72. RELACJE TERENOWO-PRZESTRZENNE KOŚCIOŁA NA TLE URBANISTYKI ŚWIDNICY Stan obecny na tle rozwoju historycznego Teren, na którym wzniesiony został kościół p.w. Św. Krzyża, leżący niegdyś poza murami miejskimi, dzisiaj znajduje się w obrębie rozwiniętego centrum, na wschód od rynku, i wykreślony jest przebiegiem ulic: od wschodu ul. Westerplatte, od południa ulicami Piekarską i J. Matejki, od strony zachodniej ul. Garbarską, zaś od północy przylega do placu 70

Ibidem, s. 36. J. Wrabec, Barokowe kościoły..., s. 143. Jak cytuje za Piotrem Bohdziewiczem (Zagadnienie formy w architekturze baroku, Lublin 1964 r., s. 303) te formy detalu architektonicznego zwane „zgniecionymi” fryzami znane są też w nomenklaturze historii sztuki jako „prandtauerowskie”. 72 Ibidem, s. 50. Jak pisze Jan Wrabec „typ Počapli” bierze swoją nazwę od kościoła św. Wojciecha w miejscowości Počaple wybudowanego przez Kiliana Ignacego Dientzenhofera w latach 1724–1726, który jest „udowodnionym dziełem praskiego mistrza”, będącym ważnym i niezwykle charakterystycznym ogniwem w całej twórczości architekta, mający swoje analogie w późniejszej i, jak wskazują badania przeprowadzone przez prof. Wrabeca, we wczesnej działalności młodego architekta. 71


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

69

Wolności. Parcela należąca do krzyżowców początkowo była większa, lecz w XVIII w. od strony wschodniej (część ulicy Piekarskiej) wytyczono trakt komunikacyjny, wzdłuż którego wybudowano domy mieszkalne, a budynki znajdujące się w zachodniej części (młyn, kamienice z oficynami) zostały skomunalizowane. Obecnie całkowita powierzchnia wraz z przykościelnym ogrodem wynosi ok. 0,3 ha. Pierwotne otoczenie kościoła stanowiła typowa niska zabudowa przedmieścia, z perspektywą zwartej, wyniesionej poprzez ukształtowanie terenu zabudowy miejskiej w tle (od strony zachodniej), wśród której dominującym akcentem jest wieża obecnej katedry. Dodatkową cezurą podkreślającą odrębność kościoła krzyżowców były wysokie mury obronne starego miasta z rozbudowaną bramą miejską. Po stronie południowej, za przykościelnym ogrodem rozciągała się zadrzewiona przestrzeń, łagodnie opadając ku meandrom nieuregulowanej rzeki Bystrzycy. Stopniowo niwelowano i uporządkowywano przykościelne parcele. Zakończenie i podsumowanie Na podstawie niewielu informacji, które uzyskaliśmy z dostępnych materiałów i literatury możemy stwierdzić, że podejmowane w niej problemy, nie wyczerpują podstawowych spraw dotyczących świdnickiego kościoła. O ile zagadnienia stylu, formy, datowania i szerszego kontekstu typologicznego budowli zostały w znacznej mierze nakreślone poprzez studia profesora Jana Wrabeca, to główną niewiadomą jest w dalszym ciągu osoba architekta. Przypisywanie autorstwa projektu Kilianowi Ignacemu Dientzenhoferowi możemy przyjąć tylko na drodze analizy stylistyczno-porównawczej, w oparciu o udokumentowane i dość dokładnie opracowane, znane prace tego architekta. Niewątpliwie dalszych pogłębionych studiów wymagają niewyjaśnione jednoznacznie oboczności i nieregularności rzutu, które dotychczasowi badacze składali na karb nieregularno-ści kościelnej parceli i braku miejsca. Również opinie o podporządkowaniu się wykonawcy zastanym warunkom konstrukcyjno-przestrzennym, pierwotnej lokalizacji spalonego, średniowiecznego kościoła zdają się być nieuzasadnione. Architekt nie dostosowywał projektu do gustu określonego miejscowego zleceniodawcy. Wznosząc ten obiekt był on już artystą ukształtowanym,


70

Marek Stadnicki

mającym swój indywidualny sposób recepcji rzeczywistości. Przyjmując punkt widzenia badaczy, którzy twierdzą, że nieregularności planu działki wpłynęły na taki, a nie inny rzut kościoła, należałoby się zastanowić, czy nie byłoby łatwiej realizować rzut w pełni symetryczny. Wyładowanie na osi w części środkowej fasady głównej niewątpliwie nie sprawiałoby trudności, aby takie samo rozwiązanie powtórzyć w elewacji ogrodowej. Dałoby to zwiększoną kubaturę kościoła, spójność budowli i większą łatwość realizacji obiektu i wyposażenia. Uwagę badaczy powinno też skupić opracowanie świdnickiej świątyni jako jednolitego zespołu, wraz z otaczającą ją „architekturą pomocniczą”, tj. budynkiem komandorii, mieszkalnym aneksem, zabudowaniami młyna oraz terenem przykościelnym. Brakuje także zwartej, jednolitej monograficznej pozycji. Należy dodać, że dla stworzenia pełnej monografii zabytku, konieczna jest dokładna kwerenda nie tylko archiwów kościelnych i miejskich, ale istniejących również archiwów zakonu krzyżowców w Pradze73 i w Wiedniu, ze względu na to, iż po sekularyzacji zakonu na Śląsku konwenty te prawdopodobnie przejęły sprawy administracyjne likwidowanych placówek. Również przeprowadzenie płytkich, sondażowych odkrywek archeologicznych na terenie przykościelnego ogrodu dałoby odpowiedź na pytania dotyczące nieregularności i oboczności rzutu.

73 Czeski konwent krzyżowców do dnia dzisiejszego mieści się w Pradze: „Ritiřskŷ řád Křižovniků s červenou hvězdou v Pradze ul.Platnéřská 4, Praha 1.tel: 2 1 1 - 0 8 - 2 2 6 / 2 2 7 ; fax: 2 1 1 - 0 8 - 2 4 8 ; kontakt p. Vanda Bočanová – vedouci galerie (wejście do galerii: Křižovnické námesti 3). Za wiele cennych informacji na temat zakonu krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą oraz wskazanie adresu i osobistego kontaktu w istniejącym oddziale praskim chciałbym serdecznie podziękować panu dr. Jackowi Witkowskiemu z Instytutu Historii Sztuki we Wrocławiu.


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

71

Literatura przedmiotu Algemeines Lexikon der Bilden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart begründet von Ulrich Thieme und Becker, T. XXIX, Leipzig, b.r. Bein Werner, Schmilewski Urlich, Schweidnitz im Wandel der Zeiten, Würzburg 1990. Brylla Wolfgang, O świdnickich organach, „Rocznik Świdnicki”, 1983. Brylla Wolfgang, Tropem świdnickich wolnomularzy, „Wiadomości Świdnickie”, 1991 nr 30. Die Geschichte der Schweidnitzer Klosterkirche nach der Klosterchronik bearbeitet, Schweidnitz 1925. Dietrich Herman, Beiträge zur Geschichte der Kreuzherren mit doppelten roten Kreutz in Neise, „Jahresberichte der Neisser Kunst und Altertumsverein”, t. XVIII,1914. Dola Kazimierz, Szpitale średniowieczne Śląska. „Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego”, T. I, 1968. Dziewulski Władysław, Studia z historii budowy miast polskich, Warszawa 1957. Dziewulski Władysław, Świdnica, Warszawa 1957; Dziurla Henryk, Sztuka w środowisku wielokulturowym na przykładzie Śląska w dobie baroku, [w:] Sztuka 1 poł. XVII wieku, Warszawa 1981. Eberlein Helmut, Schlesische Kirchengeschichte, t. II, Berlin 1901. Eisert K., Beiträge zur Geschichte des Ordens der Kreuzherren mit roten Stern vom Breslaver Matthiasstift, Breslau 1938. Führer durch Schweidnitz, Schweidnitz, b.r. Franz Heinrich Gerhard, Die Kirchenbauten des Christoph Dientzenhofer, Brünn – München – – Wien1944. Grünhagen C., Geschichte Schlesiens, T. II, Gotha 1886. Grundmann Günther, Schlesiche Barockkirchen und Klöster, Lindau und Konstantz 1958. Gumiński Samuel, Śląska architektura późnobarokowa w pierwszej połowie XVIII wieku a kościół św. Mikołaja na Małej Stranie w Pradze. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, Prace z historii sztuki, z. 9, 1971. Gumiński Samuel, Związki późnobarokowej architektury Śląska1połowy wieku XVIII-tego z guarinowskim kierunkiem w sztuce czeskiej, [w:] Rokoko. Studia nad sztuką 1 połowy XVIII w., Warszawa 1970. Hanulanka Danuta, Świdnica, Wrocław 1961. Hanulanka Danuta, Świdnica, Wrocław 1973.


72

Marek Stadnicki

Historia Śląska, t. I, pod red. K. Malczyńskiego, Część III: Od końca XVI w. do roku 1763, Wrocław 1963; t. II, pod red. W. Długoborskiego, Część I: 1763-1806, Wrocław 1966. Hradec Petr J., Dějiny českých křižovniků s červenou hvĕzdou, dil 2: Konvent Vratislavskŷ, Praha 1930, s.120–124. Kalinowski Konstanty, Architektura barokowa na Śląsku w drugiej połowie XVIII wieku, Wrocław 1974. Kalinowski Konstanty, Architektura doby baroku na Śląsku, Warszawa 1977. Kalinowski Konstanty, Rzeźba barokowa na Śląsku, Warszawa 1986. Kastner Karl, Kirchengeschichte Schlesiens, Breslau 1927. Kleist Ewald von, Beiträge zur Geschichte des Kreuzherrenordens mit dem Roten Stern, besonders in Schlesien, Breslau 1911. Lorenz Willy, D. Kreuzherren m. d .roten Stern, Königstein/ Ts. 1964. Lucae Friedrich, Schlesiens Curiosae Denckwüwdigkeiten/ oder vollkommene Chronika von Ober – und Nider – Schlesien welche in sieben Haupt – Theilen vorstellet alla Fürsenthumer und Herrschaffen, Frankfurt am Main, 1689. Lutsch Hans, Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provintz Schlesien, t. II, Breslau 1889. Majewski Andrzej, Zakony męskie w diecezji wrocławskiej do czasów pruskiej Sekularyzacji w 1810 roku, Warszawa 1991 (mps). Mann Theo Johannes, Geschichte der Stadt Schweidnitz, Reutlingen 1985. Maśliński Antoni, Geneza i rozwój kościoła wczesnobarokowego, „Zeszyty Naukowe KUL”, XI, 1968, nr 1. Menzel Beda Franz, Die Schlesischen Barockkirchen und die Dientzenhofer, “Schlesien” 1966, XI, z. 3. Müller Johann, Heinrich, Das regulierte Oval, Diss., Bremen 1967. Norberg-Schulz, Christian; Kilian Ignac Dientzenhofer e il barocco boemo, Rome 1968. Pater Józef, Katalog ruchomych zabytków sztuki sakralnej w Archidiecezji Wrocławskiej, Tom 1–2, Kuria Arcybiskupia Wrocławska, Wrocław 1982. Photenhauer Paul, Die Kreuzherren mit dem roten Stern in Schlesien, Zeitschrift für Geschichte Schlesien. 14: 1878. Pilchowie Józef i Krystyna, Zabytki Dolnego Śląska, Wrocław 1962. Pilch Józef, Zabytki architektury Dolnego Śląska, Wrocław 1978. Prace konserwatorskie na terenie województw jeleniogórskiego, legnickiego, wałbrzyskiego w latach 1974–1978, Wrocław 1985.


Kościół p.w. Świętego Krzyża w Świdnicy

73

Prace konserwatorskie na terenie województwa wrocławskiego w latach 1969-1973, Wrocław 1976. Prace konserwatorskie na terenie województwa wrocławskiego w latach 1945-68, Wrocław 1970. Scheer Andrzej, Zarys dziejów Świdnicy, „Kalendarz Świdnicki”, Świdnica 1985. Schirrmann Wilhelm, Chronik der Stadt Schweidnitz, Schweidnitz, b.r. Schmidt Friedrich Julius, Geschichte der Stadt Schweidnitz, r. 2, Schweidnitz 1848. Schubert Heinrich, Bilder aus der Geschichte der Stadt Schweidnitz, Schweidnitz b.r. Świdnica, pod red. W. Korty, Wrocław 1995. Świdnica, red. Nowotny S., Rośkowicz W., Długołęka 1999. Wernher Fryderyk Bernhard, Topographia seu Compendium Silesiae, rękopis z ok.1765 r., w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Wrabec Jan, Główne typy kościołów barokowych na Śląsku w XVIII w., [w:] Rokoko. Studia nad sztuką 1 połowy XVIII w., Warszawa 1970. Wrabec Jan, Założenia centralne w śląskiej architekturze kościelnej XVII w., „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego”, t. 27 (1972), ser. A. Wrocław 1973. Wrabec Jan, W centrum Europy środkowej czy słowiańskiego świata? – O roli niektórych pojęć w badaniach nad śląskim barokiem, B. H. S., R. XLII, 1980. Wrabec Jan, Niektóre społeczne i indywidualne motywacje sztuki śląskiej w okresie baroku., [w:] Sztuka 1 poł. XVIII wieku, Warszawa 1981. Wrabec Jan, Barokowe kościoły na Śląsku w XVIII w., Wrocław 1986. Wrabec Jan, Dientzenhoferowie czescy a Śląsk, Wrocław 1991. Wrabec Jan, Barokowy klasztor św. Macieja we Wrocławiu – nowe spojrzenie, [w:] Nobile Claret Opvs. Studia z dziejów sztuki dedykowane Mieczysławowi Zlatowi, Wrocław 1998, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrabec Jan, Kościół św. Macieja, Wrocław 2000. Zimmerman Friedrich Albert, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, T. V, Brieg 1785. Zlat Mieczysław, Ziębice. Wrocław – Warszawa – Kraków 1967.


rocznik