Issuu on Google+


HOMOWARSZAWA przewodnik kulturalno-historyczny


HOMOWARSZAWA

przewodnik kulturalno-historyczny Yga Kostrzewa Michał Minałto Marcin Pietras Wojciech Szot Marcin Teodorczyk Krzysztof Tomasik Krzysztof Zabłocki

ABIEKT.PL OTWARTE FORUM LAMBDA WARSZAWA Warszawa 2009


© Copyright by Abiekt.pl © Copyright for this edition by Abiekt.pl, Stowarzyszenie Lambda Warszawa, Stowarzyszenie Otwarte Forum, Warszawa 2009 © Copyright for photos no. 87, 106, 114, 116, 118 by Pink Press © Copyright for photos no. 69, 70 by AGORA SA © Copyright for photo no. 38 by Radek Oliwa, InnaStrona.pl © Copyright for photo no. 45 by Piotr Tukałło © Copyright for all other photos by Radosław Cetra Wydanie pierwsze

Stowarzyszenie Otwarte Forum poświęca niniejszą publikację piątej rocznicy powstania czasopisma internetowego Homiki.pl.

Opieka redakcyjna: Wojciech Szot Indeksy: Marcin Pietras, Wojciech Szot Tłumaczenia: Krzysztof Zabłocki, Wojciech Szot Zdjęcia: Radosław Cetra Zespół redakcyjno-korektorski: Marcin Teodorczyk, Michał Minałto, Wojciech Szot, Yga Kostrzewa Projekt i wykonanie okładki: Radek Dankowski Opracowanie typograficzne, skład i łamanie: Bartek Matusiak | STRONNICTWO Druk i oprawa: READ ME, Łódź Printed in Poland Abiekt.pl Sp. z o.o., 2009 ul. Grottgera 9a/7, 00-785 Warszawa www.abiekt.pl ISBN: 978-83-926968-1-0 aktualizacja przewodnika na 1.09.2009


Spis treÊci Od wydawców. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Warszawa wychodzi z ukrycia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 spacer 1 WARSZAWSKI “BROADWAY”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 spacer2 NA HOMICZYM TRAKCIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 spacer 3 WŚRÓD MISIÓW I DRESÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 spacer 4 NA WYSOKICH OBCASACH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 APPENDIX. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 NASZA HOMOWARSZAWA?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Yga Kostrzewa PAMIĘTNIK MŁODEJ LESBIJKI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 Posłowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Autorzy o sobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 Przydatne adresy internetowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Indeks osób. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Indeks miejsc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201

5


Od wydawców

P

isanie historii osób homoseksualnych nastręcza wiele problemów, pytań i kontrowersji. Jak powiedział historyk Will Roscoe: Historycy homoseksualności nie mogą penetrować głęboko w przeszłość (podobnie jak antropolodzy i socjolodzy nie mogą wybiegać za daleko w  „pole”) bez doświadczania utraty gruntu pod nogami. Dokumentowanie życia Odmieńców w Polsce jest zadaniem wyjątkowo trudnym. Nie ma – a przynajmniej do tej pory nie odnaleziono – zbyt wielu wiarygodnych informacji na ten temat sprzed XIX wieku. Dopiero pierwsze lata po uzyskaniu niepodległości przynoszą nam bardziej kompletne źródła o życiu osób nieheteronormatywnych. Stąd też podejmowanie prób pisania o polskich gejach, lesbijkach, osobach biseksualnych, transpłciowych i queer (w skrócie LGBT) sprzed epoki najnowszej, to – póki co – wróżenie z fusów i „literatura”. W badaniach nad homoseksualnością nieuniknione jest przenikanie się dwóch poziomów narracji – życia prywatnego i wydarzeń historycznych. Przykładowo – działalność publiczna Jerzego Zawieyskiego bez Stasia jest niepełna, a przemiany społeczne w Polsce po 1989 roku to także przemiany w życiu osób LGBT. Innym niebezpieczeństwem, na które narażony jest badacz to próba dostosowania się do „terroru normatywności” poprzez unikanie tematów rzekomo trudnych i „wizerunkowo” niebezpiecznych. Stąd też nie możemy ukrywać, wybielać własnej historii: pikiety, luje, arabeski są jej ważną częścią, produktem epoki, mówią za nią. Historia homoseksualności nie może być próbą gloryfikacji, tworzenia pozytywnej tożsamości poprzez przymilanie się (zwłaszcza heteroseksualnemu) Czytelnikowi. Trzeba na to zwracać uwagę w sytuacji, gdy dopiero tworzy się podwaliny pod jej powstanie. Niniejsza książka to przewodnik po homo-Warszawie, ale też próba napisania historii nie-obecności, odkrycia Odmieńca w  przestrzeni życia społecznego naszego miasta. Jako wydawcy mamy nadzieję, że skłoni ona osoby zajmujące się pisaniem o polskiej historii, kulturze czy zjawiskach społecznych, do zwrócenia uwagi na istnienie grup do tej pory wykluczonych z opracowań, które uzurpują sobie prawo do globalnego opisywania „rzeczywistości”. Nie ma „rzeczywistości” bez nas! Z  pewnością jest jeszcze wiele miejsc i  historii, których zabrakło w  niniejszym przewodniku, dlatego zapraszamy do dzielenia się swoimi uwagami na temat HomoWarszawy. Za wszystkie uwagi i wskazówki z góry dziękujemy.

7


Warszawa wychodzi z ukrycia

P

rzeglądając przewodniki po Warszawie, stolicy prawie 40-milionowego państwa w środku Europy, nie znajdziemy ani jednego, który szerzej wspominałby o obecności osób homoseksualnych w jej przestrzeni. To niestety nie tylko stołeczna przypadłość. My, lesbijki, geje, biseksualiści, osoby transpłciowe i queer funkcjonujemy w świadomości Polaków i Polek – a właściwie przebijamy się do niej – od niedawna. Małymi kroczkami wydeptywanymi najpierw w stołecznych barach i szaletach, a obecnie na Paradach Równości, pokazujemy, że istniejemy i nie jesteśmy „dziwowiskiem”, jakim chętnie widziałaby nas część prawicy i konserwatystów. Nasze nie-istnienie wiązało się (i nadal czasem niestety się wiąże) z ukryciem, obawą przed napiętnowaniem, hipokryzją statecznych mężów, ojców, profesorów, księży, kierowniczek zakładu czy pań domu. Dawniej nawet gdy osoba LGBT pojawiała się w przestrzeni publicznej, heteroseksualna większość dokładała starań, by skutecznie zepchnąć ją w cień. Dziś Polska i Warszawa zmieniają się. Jej nieheteroseksualni obywatele i obywatelki, razem z heterosąsiadami przerabiają może nieco przyspieszoną lekcję emancypacji i wychodzenia z szafy. Niewątpliwie pomaga w tym otwarty charakter metropolii. Gdyby jednak spojrzeć z drugiej strony, wewnątrz homoseksualnej społeczności wciąż borykamy się z  tożsamościowym dylematem. Polskim, a  więc i  warszawskim, osobom LGBT brakuje bowiem mitu założycielskiego, porównywalnego choćby ze zrywem w nowojorskim pubie Stonewall Inn. Ten miał miejsce w 1969 roku, gdy po raz pierwszy na masową skalę, „nasi” stanęli w obronie przed atakami policji i homofobiczną kołtunerią. Ani w Polsce, ani w Warszawie nie mamy podobnej cezury czasowej czy wydarzeń, które mogłyby swą symboliką wpisać się w mit do kalendarza wydarzeń i dałyby się prawdziwie celebrować. Coroczne przemarsze Parad Równości czasem sprawiają wrażenie przejętego z zagranicy gotowego formatu, z którym nie wszyscy homoseksualiści chcą się identyfikować. Wbrew hasłu Parady z 2009 roku, „40 lat równości, 20 lat wolności”, Okrągły Stół nie przyniósł wyzwolenia spod jarzma homofobii. Nawet akcja „Hiacynt” – przejaw jawnej represji – przeprowadzana w połowie lat 80., wciąż pozostaje nie zbadana, ale też nie wywołuje refleksji u młodych pokoleń gejów i lesbijek. Polski przełom 1989 roku przyszedł po pierwszym uderzeniu pandemii HIV/AIDS, która na Zachodzie – paradoksalnie – znacznie przysłużyła się upublicznieniu problemów, z jakimi osoby LGBT borykają się na co dzień. Pojedyncze próby zaznaczenia swej obecności, jak choćby wystawa i akcja plakatowa „Niech nas zobaczą” z 2003 roku, przedstawiająca pary homoseksualne trzymające się za

9


Warszawa wychodzi z ukrycia

ręce, od której zaczęła się w  Polsce debata publiczna na temat sytuacji osób homoseksualnych, jest zbyt świeżym wydarzeniem, by dostatecznie docenić jego znaczenie. Nasz zbiorowy coming-out trwa. Już w  1991 roku ukazał się nakładem wydawnictwa Softpress (wydawca „Inaczej”) pierwszy ogólnopolski Przewodnik geja, który jednak nie wyszedł poza podanie adresów miejsc homiczych w całym kraju. HomoWarszawa poprzez próbę zarysowania tęczowej historii, dotąd konsekwentnie przemilczanej, ma ambicje wskazania ważnych punktów w polityce, kulturze, życiu społecznym i prywatnym. Ślady naszej obecności są wszędzie – począwszy od miejsc mało chwalebnych – parkowych pikiet (coraz mniej uczęszczanych), a skończywszy na najmodniejszych klubach, w których „lansują” się też heterycy. Nasze losy zostały zapisane w murach kamienic, uniwersyteckich budynków, kościołów, czy nowoczesnych wieżowców. Postanowiliśmy je odkryć, opisać, wykorzystać być może ostatni moment, by utrwalić najdawniejsze wspomnienia i zaprosić Was do spaceru ulicami stolicy po śladach osób LGBT. Witamy w HomoWarszawie, stolicy Polski, Mieście, w którym mieszkamy, które kochamy za otwartość i  gość-inność, za architektoniczny chaos i  energię napędzającą do działania. Warszawa kusi osoby LGBT ułudą bezpieczeństwa i zachowania pełnej anonimowości w pracy, wśród sąsiadów, przed rodziną pozostawioną „na prowincji”. Nic więc dziwnego, że tu żyje nas najwięcej, że tutaj mieszczą się znane organizacje LGBT, odbywają są liczne imprezy, konferencje, studia poświęcone osobom LGBT oraz największe wydarzenia polityczne i demonstracje w obronie naszych praw. Tymczasem Warszawa wciąż pozostaje niewyoutowana. Szukając informacji o miejscach „naszej” obecności, co chwilę napotykaliśmy na przeszkody – niedopowiedziane komentarze na marginesach powieści i artykułów prasowych, efemeryczne lokale „branżowe”, niemal całkowity brak źródeł mówiących o obecności warszawskich lesbijek, a także na rozmówców, których zawodziła pamięć lub ponosiła wyobraźnia. Równocześnie chcemy podkreślić, że dołożyliśmy wszelkich starań, by dokładnie opisać miejsca nam znane, oraz te, których istnienie odkryliśmy w trakcie prac nad książką. Podtytuł książki: Przewodnik kulturalno-historyczny zobowiązuje. Wiele uwagi poświęcamy w nim kulturze wysokiej, w tym pisarzom i pisarkom. Nie tylko pod wpływem Homobiografii Krzysztofa Tomasika, lecz także dlatego, że to właśnie z literatury – poprzez dzienniki, pamiętniki, powieści – wypływa najwięcej świadectw na temat życia osób o nieheteronormatywnej orientacji seksualnej w Warszawie. Nie mamy na myśli dorobku literatów, którzy z przydziału dostawali papier i z przydziału wydawano ich książki, lecz przypadki Pisarzy Królewskich, arystokratów, których dzieła stały się częścią i dumą narodowej kultury. To o nich (choć z drugiego końca świata) pisał „poeta przeklęty” Reinaldo Arenas w swej głośnej autobiografii Zanim zapadnie noc. Stworzył on klasyfikację „pedałów” w kubańskim realsocjalizmie, wśród których najwyższy szczebel zajmował: (...) pedał królewski, rodzaj występujący jedynie w krajach komunistycznych. (...) posiada przywilej bycia pedałem publicznym, (…) piastuje wysokie stanowiska, podróżuje, swobodnie wjeżdża i wyjeżdża z kraju, obwiesza się kosztownościami, nosi drogie ciuchy i ma do dyspozycji kierowcę. Choć realia u  nas są mniej latynoskie, to także w  Polsce paru osobom można było przypisać status Pedała Królewskiego. Nie chcielibyśmy – broń Bogini – zostać posądzeni o brak szacunku, gdyż owi Pisarze i Pisarki to prawdziwe tuzy literatury. Tyle że w owym

10


Warszawa wychodzi z ukrycia

czasie jeszcze nie było gejów i lesbijek, a nazywanie ich „pedałami” nie uchodzi. To Wielcy Pederaści (w owym szlachetnym znaczeniu André Gide w pierwszej połowie ubiegłego stulecia nadał temu słowu splendoru). To Królewska Rodzina polskiej literatury, koryfeusze. I choćby nawet „szczekające kundelki” ujadały ile wlezie, to nie da się zaprzeczyć: duch Wielkich Pederastów unosi się nad współczesną Warszawą, zionie ze zniszczonej kamienicy na Polnej, unosi się nad drzewami Alei Przyjaciół, trzeba go tylko odkryć. Pokażemy zatem, gdzie mieszkali, z kim sąsiadowali i kogo gościli w swoich królewskich łożach. Skoro o (kon)tekście literackim mowa, na trasie naszych wędrówek nie może zabraknąć teatrów, które już od czasów Moliera dowiodły swej pionierskiej roli. Obok scen rozrywkowych, mieszczańskich, uładzonych, politycznie przymilnych, nigdy nie brakowało przybytków autorskich, jątrzących, prowokujących, czy wręcz bulwersujących. Rzecz jasna, to już nie czasy, w których jedna niezależna premiera potrafiła doprowadzić do przewrotu myślowego i  intelektualnej rewolucji. A  jednak nawet w  epoce wszechpotężnej telewizji oraz Internetu, to często właśnie teatry, jako elastyczne medium szybkiego reagowania, wydają się ostatnim bastionem niezależności w kulturze i odwagi w działaniu, współmiernej do zachodzących przemian społeczno-obyczajowych, a jednocześnie zdolnym do ich przeanalizowania. Co cenne, to refleksja stosunkowo łatwo dostępna nawet przeciętnemu zjadaczowi chleba, który – jak pokazuje powodzenie niektórych inscenizacji – nie jest bynajmniej głuchy na alternatywną interpretację rzeczywistości. Warlikowski, Lupa, Nowak – przywołamy te i inne zjawiska współczesnego teatru polskiego, wskażemy miejsca, w  których tematyka gej/les – czy idąc dalej – interpretacja otwarta na dokonania queer i gender studies, znajduje swoje najlepsze urzeczywistnienie. Omawiając społeczny wymiar (nie)istnienia gejów i lesbijek, nie sposób wreszcie pominąć mniej wyrafinowane rozrywki w życiu społecznym osób LGBT. Warto zainteresować się „naszymi” przybytkami, jakimi od zawsze były bary i knajpy. Jako instytucje stały się dla wielu drugim, a czasem nawet pierwszym domem. Gdy nikt cię nie rozumie, sąsiedzi plują pod nogi, a w telewizji widzisz Giertycha – najlepiej zaszyć się w miejscu, w którym można po prostu „być sobą”. Dla homoseksualistów posiadanie „własnego miejsca” jest jednym z najważniejszych elementów emancypacji. Pierwsza wyprawa do „branżowego” lokalu dla niejednego i  niejednej stanowi wyzwanie, ale przede wszystkim – wyznanie, ostateczną deklarację zgody z samym sobą. Homicze życie knajpiane przez wiele lat kwitło w świecie równoległym, tuż pod bokiem heteryków, którzy nie zawsze mogli i chcieli to dostrzec. Dziś wobec postępującej tolerancji i otwartości, coraz więcej bywalców i bywalczyń wychodzi z  klubów na ulice, już nie tylko w paradach i marszach. „Branżowe” miejsca zaczynają ustępować lokalom homofriendly, a pod klubami bójek nie wszczynają już wrogo nastawieni skini, tylko raczej podpite ciotki. Stąd, mimo że kluby w Warszawie trudno zliczyć, to tzw. „branżowych” znajdziemy zaledwie kilka. W przewodniku wspomnimy o większości istniejących miejsc oraz tych już zamkniętych. Trzeba jednak zauważyć, że o ile niegdyś kultowe przybytki jak Koźla, Rudawka czy Cafe Fiolka obrosły niejedną anegdotą i stały się prawdziwymi środowiskowymi legendami, o tyle kluby powstałe w ostatnich latach w większości nie mają już takiej aury. Od strony formalnej, HomoWarszawa. Przewodnik kulturalno-historyczny składa się z czterech tras, obliczonych na kilka godzin spokojnego marszu, a ostatnia z nich została napisana z myślą o osobach uwielbiających komunikację szynową. Trasę pierwszą zatytułowaliśmy Warszawski Broadway. Tytuł nawiązuje do „wybiegu mody” na Dworcu

11


Warszawa wychodzi z ukrycia

Centralnym, legendarnej pikiety i miejsca socjalizacji gejów z epoki przedemancypacyjnej. Odwiedzimy także legendarne postaci polskiej kultury – Jarosława Iwaszkiewicza, Marię Konopnicką, czy Jerzego Waldorffa – ikony stąpające po „czerwonym dywanie” polskiej kultury, a niesłusznie nadal schowane w szafie. Drugi spacer Na homiczym trakcie obejmuje najbardziej reprezentatywne dla Warszawy ulice: Nowy Świat, Krakowskie Przedmieście, plac Teatralny, Wiejską z jej świątynią demokracji – Sejmem. Spacerujemy także Wśród misiów i dresów, czyli przez warszawską Pragę – dzielnicę dawniej zaniedbaną, która sukcesywnie rozkwita także w tęczowych barwach. Spotykamy się przy „misiach” ze stołecznego ZOO, by wśród praskich zaułków zgłębić rozkwit nowej kontrkultury. Wśród gejów i lesbijek uwielbienie dla pojazdów szynowych jest niesamowitą przypadłością, więc postanowiliśmy także zadowolić miłośników i  miłośniczki tramwajów. Na wysokich obcasach – ostatnia proponowana przez nas wycieczka – to podróż tramwajem wzdłuż alei Jana Pawła II. Tutaj świat ciotowskiego lansu z centrum handlowego Arkadia miesza się z zadumą i wzruszeniem, jakich doświadczymy spacerując po Powązkach… Wiele miejsc nie zmieściło się na naszych trasach, by jednak nie zostały zapomniane w czeluściach historii, opisujemy je w Appendixie. Spacerowanie po stolicy uprzyjemnią Czytelnikom i Czytelniczkom wypowiedzi znanych Warszawiaków i Warszawianek o ich własnej HomoWarszawie. Na końcu książki czeka na Was niespodzianka. Po raz pierwszy opublikujemy fragmenty pamiętników współautorki książki, działaczki LGBT, Ygi Kostrzewy. Rozmaite ciekawostki i  anegdoty zawdzięczamy naszym wspaniałym rozmówcom, którzy czynnie uczestniczyli w dawnym, homoseksualnym życiu miasta. Z ich wspomnień wyłaniają się dwa światy: egzotycznej, z dzisiejszego punktu widzenia, dawnej codzienności i wysokiej kultury. Niestety, wiele z opowiedzianych nam historii – jak choćby opowieści o „słynnej krytyczce operowej” czy „inteligenckiej żoliborzance” – na swoje upublicznienie poczeka do wznowienia HomoWarszawy w czasach, kiedy przypisanie homiczej etykiety do znanych nazwisk nie będzie stanowić piętna, hańby ani ujmy i straci tym samym przymiot najgorszego z narodowych skandali. HomoWarszawa adresowana jest do piechurów, turystów i  turystek, miłośników i miłośniczek stolicy, niezależnie od orientacji seksualnej. Zapraszamy zatem do spacerów warszawskich heteryków ciekawych swojego miasta widzianego z odmiennej perspektywy, a także zacietrzewionych homofobów – spacerowanie rozładowuje napięcie, pobudza krążenie i chroni przed zawałem. Jednak w pierwszej kolejności – HomoWarszawę kierujemy do osób LGBT, którym chcemy pokazać Warszawę „od tyłu” – podziemny świat gejowskiego seksu w dworcowych toaletach, wielką kulturę i wybitnych homoseksualnych twórców, pierwsze radykalne działania polityczne oraz historyczną i aktualną codzienność. To jest nasza historia. Bądźmy z niej dumni. HomoWarszawa nie powstałaby gdyby nie nasi Przyjaciele. Bardzo serdecznie chcielibyśmy podziękować: Adamowi Suprynowiczowi, Agnieszce „Furji” Weseli, Annie „Ainie” Grodzkiej, Annie Górskiej, Annie Laszuk, Jackowi Kochanowskiemu, „Generałowej”, Jackowi – Żaklinie, Jerzemu Masłowskiemu, Jerzemu Nasierowskiemu, „Kędziorkowej”, Krzysztofowi Garwatowskiemu, Krzysztofowi Kliszczyńskiemu, Lizce Brackiej-Nowogrodzkiej, Maćkowi Czarniawskiemu, Marcinowi i  Robertowi z  ReFForm.pl, Mike’owi Urbaniakowi, Paulinie Pilch, Przemysławowi Szczepłockiemu, Robertowi Czyżewskiemu, Ryszardowi „Rysi” Czubakowi, Sławkowi Staroście i Tomaszowi Meka.


spacer 1

WARSZAWSKI „BROADWAY” Pałac Kultury i Nauki

Koszykowa

kna

M

Pi´

Pl. Konstytucji

jazdo

wski

a ch

Pl. Na Rozdro˝u Zamek Ujazdowski

Al

.S

zu

Rondo Jazdy Polskiej

Al. U

a sk ot

M

ska

kow

szał

ow

Pl. Zbawiciela Al. Wyzwo lenia

Mar

Wary ƒs

Pl. Politechniki

e

ec

iad

Ân

Al. Ró˝

h kic

ok

Plac Artura Zawiszy

wsk ałko arsz

Al.

za

Wilc

kiego

lim

zo

ro Je

ie sk

Emilii Plater

a

Dworzec Centralny

Pl. Unii Lubelskiej d∏ugoÊç trasy: 9 – 10 km

Skolimowska

P

rzygodę z  HomoWarszawą zaczynamy na Placu ArTura Zawiszy, na skraju dzielnic Wola i Ochota. Na miejsce dojeżdżamy tramwajami kursującymi Alejami Jerozolimskimi, Grójecką lub Towarową. Mamy też do dyspozycji stację kolejową Warszawa Ochota i przystanek kolejki WKD. Układ i trasy komunikacji miejskiej w Warszawie zmieniają się tak często, że polecamy każdorazowo skonsultować bieżące trasy i rozkłady jazdy na internetowych stronach przewoźników (spis przydatnych adresów zamieszczamy na stronie 185). Zanim wyruszymy w trasę, rozejrzyjmy się uważniej wokół. Jeśli przed rozpoczęciem wędrówki najdzie nas ochota na małe co nieco lub kawę, plac oferuje rozmaite punkty gastronomiczne. Jako pierwszy rzuca się w oczy ciąg otwartych świątek-piątek cukierniczych i  gastronomicznych bud wokół dworca kolejowego Ochota. To budynek niezwykle ciekawy, jego modernistyczy pawilon zaprojektowany przez Arseniusza Romanowskiego spacer 1

13


WARSZAWSKI „BROADWAY” Plac Artura Zawiszy – Tarczyƒska – Al. Jerozolimskie – Pl. Starynkiewicza – Dworzec Centralny – Emilii Plater...

i  Piotra Szymaniaka jest (obok budynków stacji Warszawa Powiśle) jedną z perełek architektury XX wieku. A dla nas ważną informacją jest to, że – jak pisał „Gejzer” – w dworcowej toalecie urzędowała Józia, babcia klozetowa, która dla znajomych trzymała najlepsze kabiny... Jeśli oferta dworcowa wyda się za mało wyrafinowana, po drugiej stronie Alei można przysiąść w korporacyjnej kafejce w wieżowcu Millenium Plaza, a bardziej wybrednych zachęcają gastronomiczne lokale czterogwiazdkowego hotelu Sobieski, którego gmach króluje nad południową stroną placu. Kolorystyka obiektu bije po oczach, sprawiając wrażenie radosnej twórczości pijanego malarza. A może – jak podpowiadają niektórzy autorzy tej książki – to queerowa fantazja w czystej postaci? Tak czy owak, do podobnych estetycznych katastrof mieszkańcy Warszawy zdążyli się już chyba przyzwyczaić. Zresztą to w kierunku hotelu wiedzie nasza trasa, nadarzy się zatem okazja przyjrzeć się kolorowemu kuriozum z bliska. Gdy obejdziemy bryłę od lewej strony, napotykamy na ulicę Tarczyńską, gdzie po raz pierwszy natrafiamy na interesujące nas tropy, a to za sprawą śladów życia i działalności pierwszego prezentowanego przez nas homowarszawiaka: Mirona Białoszewskiego. Miron Białoszewski (1922-1983) był poetą i prozaikiem, autorem niezwykłego Pamiętnika z Powstania Warszawskiego (1970), jednym z najoryginalniejszych twórców polskich, który już za życia stał się klasykiem. Na Tarczy¡skiej 11/33 w pięknie odnowionej kamienicy z 1912 roku, w latach 1955-1958 odbywały się przedstawienia Teatru na Tarczy¡skiej, które Białoszewski tworzył przy współudziale przyjaciół, w tym Ludwika Heringa i  Lecha Emfazego Stefa¡skiego. To właśnie w mieszkaniu ciotki Stefańskiego, Olgi Schmidt, znajdował się teatr. Spektakle biletowane były zaproszeniami na pudełkach od zapałek. Publika gromadziła się w dużym pokoju, a scenę tworzyła czarna skrzynka. Pierwszymi wystawionymi w teatrze sztukami były Homunculus Stefańskiego i Wiwisekcja Białoszewskiego. Stanisław Prószyński tak wspomina te czasy:

W sumie w każdym z sezonów na Tarczyńskiej odbyło się po kilkadziesiąt spektakli. Co do liczby widzów, to zamieniony na teatr pokój Lecha mieścił – nie pamiętam już dokładnie – około 30-40 miejsc siedzących, plus w  razie potrzeby dodatkowe miejsca już na podłodze (ale za to siedzące), przed rzędami tworzących widownię ławek. Ponadto dużo widzów mieściło się stojąc, gdzie tylko się dało, a nawet siadając na przykład na stojącym w przedpokoju kredensie cioci Oli, skąd było widać scenę. Bywały takie spektakle, na których jednocześnie musiało się zmieścić ponad stu widzów, nawet aż do 120! Kontynuacją Teatru na Tarczyńskiej był Teatr Osobny, który Białoszewski prowadził w swoim mieszkaniu na placu Dąbrowskiego. Obecnie na ulicy Tarczyńskiej odbywają się co roku czerwcowe „Mironalia” – festiwal upamiętniający niezwykle rozległą twórczość Białoszewskiego. Poza Tarczyńską, ślady Mirona Białoszewskiego można odnaleźć w  wielu miejscach Warszawy. Poeta przed II wojną światową mieszkał pod adresem Leszno 90, w czasie okupacji zaś przy Chłodnej 40, (obie kamienice nie przetrwały do naszych czasów). Bliżej Marszałkowskiej, przy Poznańskiej 37, gdzie Mistrz Miron mieszkał w latach 1945-58, znajduję się tablica pamiątkowa (to stąd zabierano Mironowi piec podobny do bramy tryumfalnej). spacer 1

14


WARSZAWSKI „BROADWAY” Plac Artura Zawiszy – Tarczyƒska – Al. Jerozolimskie – Pl. Starynkiewicza – Dworzec Centralny – Emilii Plater...

Kolejny adres to plac Dąbrowskiego 7 (także w centrum, gdzie poeta spędził lata 1958-1976). Nie można zapomnieć też o Hożej 72, gdzie mieszkała niewidoma przyjaciółka pisarza, Jadwiga Sta¡czakowa (1919-1996), która poniekąd była także opiekunką literata. Ostatni adres „poety osobnego”, jak go nazywał Artur Sandauer, to Lizbońska 2 na Kępie Gocławskiej (1976-83). Osiedle, na którym mieściło się jego ostatnie mieszkanie, Białoszewski nazywał „Chamowem”. Podobny stosunek jak do „gorszej Sa- Miron Białoszewski skiej Kępy”, miał pod koniec życia do całego kraju: Tłumaczenie si´ z twórczoÊci Na boku szepczę do mojej dobrodziejki, że na razie niech do Polski lepiej nie jedzie, bo Polska ostatnio schamiała.

chcą od mojego pisania nabrania życia otoczenia a ja ich łapię za słowa po tocznie po tworzę

W  2005 roku ukazał się w  „Gazecie Wyborczej” arMiron Białoszewski, Rachunek Zachciankowy, Warszawa 1959. tykuł Tadeusza Sobolewskiego Leszek, Henk, Miron o  Leszku Soli¡skim, zmarłym w  tym samym roku malarzu, wieloletnim partnerze Białoszewskiego, współlokatorze przy placu Dąbrowskiego i współtwórcy Teatru Osobnego. Soliński pojawiał się często w tekstach Białoszewskiego jako „Le.”. Nie był to łatwy związek, o czym świadczy choćby fragment z dziennika poety przytaczany przez Sobolewskiego: Miłość do Leszka przeszła w wielką przyjaźń. Nie mogło się trafić nic trudniejszego i nic lepszego. Z  drugiej strony Hanna Kirchner wspomina słowa Mirona: Ja bez Leszka nie mógłbym istnieć… Po śmierci Białoszewskiego Soliński został spadkobiercą jego praw autorskich, a w ostatnim okresie życia mieszkał w Holandii, o czym wspomina Sobolewski: Przyjacielem Leszka był holenderski slawista pojawiający się w utworach Białoszewskiego jako Misio Holender. Kiedy po latach Leszek zapadł na zdrowiu i popadł w niedołężność, Henk Proeme zabrał go do siebie, do Oegstgeest. Czuwał przy Leszku do końca, z  wielkim poświęceniem. Wzięli ślub cywilny według holenderskiego prawa. Kilka tygodni temu przyszło z Holandii dwujęzyczne zawiadomienie. „Ku naszemu głębokiemu smutkowi zmarł po krótkiej chorobie Leszek Stanisław Soliński, mój małżonek, nasz wujek i szwagier... mijn echtgenoot, onze oom, oudoom en zwager”. Bardzo zagadkową postacią wydaje się wspomniany już przez nas poeta Ludwik Hering, który m.in. mieszkał w Józefowie z Czapskim. O jego homoseksualizmie wypowiedziała się kiedyś dla „Inaczej” Maria Janion. Czyżby więc Tarczyńska była gejowskim salonem? Temat orientacji seksualnej Białoszewskiego – choć „eufemistycznie” – został podjęty w filmie Parę osób, mały czas (2007) Andrzeja Barańskiego. To mimo wszystko optymistyczny sygnał, gdyż w rozmaitych brykach przeznaczonych dla maturzystów Mirona nadal przedstawia się jako mizogina, stroniącego od kobiet. Na tym koniec o pierwszym z Wielkich Pederastów, przenosimy się w gejowską codzienność PRL-u. Przed nami – pikiety! spacer 1

15


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Tarczyƒska – Al. Jerozolimskie – Pl. Starynkiewicza – Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki...

Ruszamy z  rejonu placu Zawiszy wzdłuż południowej (zabudowanej) pierzei Alei Jerozolimskich w kierunku ścisłego śródmieścia. Na pierwszym skrzyżowaniu (PLAC SOKRATESA STARYNKIEWICZA) mijamy okazały gmach do niedawna będący siedzibą homofobicznego dziennika „Rzeczpospolita”. Wielki kompleks budynków powstał, by zapewniać zaplecze usługowe pobliskim filtrom Lindleya, obecnie stanowiącym zabytek architektury. To niebywałe, jak powstałe pod koniec XIX wieku przedsięwzięcie zapewnia do dziś czystą wodę mieszkańcom Warszawy. Jeszcze w latach 80. budynki przy placu mieściły ŁAèNI¢ PRZY FILTRACH (wejście od ulicy Nowogrodzkiej), a w ramach tej instytucji dostępne były dwie sauny, sucha i parowa oraz prysznice. Żeby mieć dostęp do przyjemności w obu saunach, trzeba było wykupić dwa bilety. Jak niemal wszystkie warszawskie łaźnie z epoki tryumfu powszechnej higieny, także i ta dokonała swojego żywota. Pamięć o „łaźni na Starynkiewicza” przetrwała u nielicznych amatorów „kąpieli”: (...) była sieć łaźni publicznych, których już w ogóle nie ma. To było fantastyczne, bo bardzo dwuznaczne. Wiadomo było, że 90 procent publiczności stanowią geje, ale jednak jakiś odłamek stanowili „cywile”. (...) na pl. Starynkiewicza, w podziemiach, pod „Rzeczpospolitą” – ona była mała, ale odbywały się tam naprawdę orgie sodomskie. Kolejny nasz rozmówca wspomina: Na Starynkiewicza przychodzili wojskowi, milicjanci, dawało sie 10 złotych pani Hani czy Kazi, żeby można było sobie popatrzyć jak sie kąpią żołnierze. Czy przeprowadzka „Rzepy” miała związek z  odkryciem tego faktu – powątpiewamy. Dość, że w tym miejscu nie ma już żadnej z tych instytucji: ni homopanicznego dziennika, ni przybytku uciech. Za chwilę jednak zobaczymy pikietę jak najbardziej czynną i rozkwitającą. Ba! Cały pasaż, który z racji częstych po nim spacerów stołecznych gejów zyskał miano BROADWAYU. Z placu Starynkiewicza idziemy wciąż w tym samym kierunku, jednak ze względów praktycznych przechodzimy na drugą stronę jezdni, pod niepozorny budynek SwedeCenter. Dziś mieści głównie biura i sklepy, ale niegdyś właśnie tu działała jedna z pierwszych w Polsce filii IKEI. Nie trzeba chyba dodawać, że to marka nieodzownie kojarzona z gejowskim poczuciem gustu, która zresztą odpłaca im sympatią za sympatię, propagując w swych katalogach rodziny jednopłciowe, a w instrukcjach objaśniając składanie mebelków na przykładowej parze skórzaków w pełnym rynsztunku. Mijamy SwedeCenter, parking oraz całodobowy namiot piwny, po czym docieramy do alei Jana Pawła II, która w pełnej okazałości zagradza nam drogę wiaduktem. Musimy dostać się do Dworca Centralnego, ale zejście do najbliższego tunelu polecamy tylko osobom lepiej zorientowanym w układzie podziemi – architektonicznego kuriozum, owocu mniej geniuszu wspominanego już Arseniusza Romanowicza, projektanta dworca, a bardziej poszukiwania oszczędności w czasach PRL. Turystom nie radzimy schodzi�� pod powierzchnię od razu, lecz skorzystać z dyskretnego zejścia do kolejnej atrakcji turystycznej. Skręcamy więc w jedynym możliwym kierunku – w lewo, by po przejściu kilkudziesięciu metrów wzdłuż kamiennego muru, równoległego do peronów tramwajowych, odkryć tuż spacer 1

16


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Al. Jerozolimskie – Pl. Starynkiewicza – Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki – Âniadeckich...

przed kioskiem Ruchu blaszaną budę, która okazuje się zejściem do podziemi. Po pokonaniu wąskich schodów od razu odbijamy w korytarz po lewej stronie i oto voilá – otwiera się przed nami nowy świat. Gdy pokonamy pierwszy odcinek, upstrzony po obu stronach sklepikami spożywczymi, dziuplami hazardowymi, i  nie damy się zwieść żadnym wyjściom na powierzchnię, za pierwszym węgłem otworzy nam się widok na korytarz prowadzący lekką stromizną w górę. Po lewej stronie korytarza już z daleka widoczny jest znak WC. Stańmy w  zadumie, gdyż to właśnie ta toaleta zwana jest KRÓLOWÑ WARSZAWSKICH SZALETÓW, a przynajmniej była nią do momentu, gdy po przeprowadzonym kilka lat temu remoncie rozdzielono ją niejako na dwie części. Toaleta położona jest strategicznie, blisko bocznego wejścia/wyjścia przy przystanku tramwajowym (Chałubińskiego/Jana Pawła II). Przed epoką ogłoszeń w  pismach gejowskich, nie mówiąc już o  internecie, można było tam spotkać tout Paris – „całą Warszawę”. Z przekazów ustnych wiemy, że przed laty rozwijali tam swoje umiejętności „obserwacji uczestniczącej” niektórzy z obecnych luminarzy polskiej socjologii. Jak pisał kiedyś o tym zjawisku wybitny amerykański autor Edmund White – pikiety są zjawiskiem bezklasowym. Sławny prozaik, wielki ekonomista, profesor College de France (jak w wypadku Michela Foucault), czy nawet „szeregowy” profesor uniwersytetu, nie są na pikiecie w niczym lepsi od osoby nie legitymującej się intelektualnymi dokonaniami, czy wysokim społecznym statusem. Tu liczą się przymioty czysto „osobiste” – choć oczywiście inteligencja i  wdzięk nie stoją w  żadnym wypadku na przeszkodzie; ważny jest, jak wiadomo, „całokształt”. Nie miała łatwego życia „babcia klozetowa” z broadwayowskiej toalety. Sportretował ją Mariusz Szczygieł w 1986 roku w tygodniku „Na Przełaj”: Klozetowa przeklina coraz częściej. Bo też jej przypadła w opiekę najgorsza „pikieta”, to znaczy ubikacja. W męskiej na dziewięć kabin tylko trzy otwiera. Niszczą cholery okropnie. Butelki i strzykawki znajduje. Człowieka leżącego bez ducha też znalazła. (...) I tak narzeka pikietowa, że pięć złotych od każdego wchodzącego nie wyrówna jej strat. Żeby pedałów chociaż przegonić; ale dla nich ubikacja rzecz święta. Wchodzą i wchodzą co chwilę. Jeden to przez cały wieczór pięćdziesiąt razy właził – naliczyła, a może i więcej. Nie wie, bo później usnęła. Udawał, że sika. Jego szczęście, iż za sikanie chłopy nie płacą. Stoją tak rzędem przed ścianą z pisuarami, a pisuarów dużo – piętnaście i zaglądają sobie przez ramię... (....) Żeby tych pederastów AIDS do końca zeżarł. (...) Nie mają własnych mieszkań, odtrąceni przez rodzinę, milicja ich gania – to niby gdzie mają z takimi jak oni spotkać się? Nieraz tak ich właśnie żałuje, a przeklina dla pozoru, żeby jej pracy nie utrudniali. Jedną z metod „podrywu” toaletowego przedstawia uczestnik wydarzeń toaletowych: Między kabinami były od podłogi przerwy, wiec jak ktoś nie chciał zaciągać żurawia, to kładł na but lusterko i podglądał co też tam obok się dzieje. A jedna z koleżanek wpadła na pomysł, żeby do tego użyć lusterka dentystycznego, co zrewolucjonizowało podryw.

spacer 1

17


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Starynkiewicza – Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego...

Socjologia pikiety Roli toalet publicznych w komunikacji gejów nie sposób przecenić – zwłaszcza w  przeszłości, gdy z innymi miejscami różnie bywało. Zarówno toalety jak i parki, gdzie przychodzą homoseksualiści w  celu poznania ewentualnego partnera, określa się mianem „pikiety” – nazwa oznaczała kiedyś „straż, czujkę wojskową”, a  następnie – do dziś zresztą - „stacjonarną manifestację”. Niektórzy traktują jednak „pikiety” jako miejsca „szybkiego seksu” – co określa się po angielsku (i we Francji) nieco nebularnym określeniem trick (bo może to oznaczać zarówno obiekt podrywu, jak i  podrywającego lub „klienta”). Z  dobrodziejstw „pikiety” korzystali nieraz w historii wielcy luminarze kultury i nauki. I tak, według relacji poważnych biografów, do niektórych londyńskich toalet udawały się – w celu poderwania młodych przedstawicieli brytyjskiej klasy robotniczej – takie pomnikowe postaci, jak E. M. Forster, autor kultowej gejowskiej powieści Maurycy. Inną słynną postacią z  tej samej epoki i  nawet tego samego towarzysko-intelektualnego kręgu grupy Bloomsbury (tak wdzięcznie ukazanego w znanym filmie Carrington) był wielki ekonomista John Maynard Keynes, twórca amerykańskiej polityki „Nowego ładu”. To on przekonał prezydenta Roosevelta, by wprowadził ją w życie.

Otóż podobno Forster i  Keynes nieraz dosłownie „wyrywali” sobie z  rąk niejednego młodego robotnika. A  jak było w  Polsce? W  naszym otóż kraju, mimo jego zacofania w tematyce LGBT – a może z tego właśnie powodu – pikiety kwitły. Miłośnikom wystarczyła kabina z  otworem w  wewnętrznej ściance. Szaletowa miłość, na której straży stoi z  miotłą babka klozetowa. Najciekawszym wynalazkiem dawnych epok były tzw. Grzybki, o  których pisał Michał Witkowski: Blaszak, blaszanka, bardacha, ogrąglak, kipisz... Przez pięćdziesiąt lat był dla pedałów czymś w rodzaju dzisiejszego centrum handlowego dla klasy średniej. Usytuowany gdzieś w parku o złej sławie, pordzewiały, najczęściej jeszcze przedwojenny, z  resztkami zdobień. Z  góry wyglądał jak gwiazda. Każde jej ramię to było inne wejście. I  gwiazdy wchodziły! Teraz, w epoce internetu, ich czar znacznie przygasł; a te, które się ostały, „wizytowane” są głównie przez postaci z klimatów Lubiewa, ludzi raczej starszych i  niezamożnych. Z  rozmów z  nimi oraz  nieco młodszymi warszawskimi gejami wynika, że na owe przesławne pikiety nikt z nich nigdy nie chodził (sic!); a jednak, jak stwierdził przed laty Artur Cezar Krasicki, czyli „Wielki Masturbator”, autor książki Wal pókiś młody, pikiety mają to do siebie, że wielu gejów omija je co prawda z  daleka, ale jednocześnie większość świetnie się w ich krajo​ brazie orientuje…

Ruszamy dalej, tunel wciąż wiedzie pod górę, wreszcie docieramy do głównych korytarzy dworca. My jednak suniemy dalej podziemną promenadą, mijając po drodze wejście do modnych Złotych Tarasów, dwie poprzeczne aleje handlowe, szafki do przechowywania bagażu (w tym miejscu była tak zwana „galeria” – obserwowało się przyjezdnych „lujów”), oraz cenione przybytki z gastronomią polską i obcą, głównie egzotyczno-kebabową. Idziemy pośród lombardów, punktów skupu tandety i znaczków pocztowych aż do obszernego wyjścia w stronę Pałacu Kultury i Nauki (popularnie nazywanego PeKiNem). Przy wyjściu na przystanek autobusowy przy ul. Emilii Plater, po lewej stronie znajdziemy drugi – dość mały – przybytek WC, wydzielony z legendarnej poprzedniczki, który przejął po niej status pikiety bis. Zanim z końcem korytarza wydostaniemy się z powrotem na powierzchnię, obejrzyjmy się za siebie – w dawnych czasach nie było tutaj sklepików, które dziś rozdzielają dwa dworcowe korytarze. Pasaże wyznaczone były jedynie przez „słynne” trzynaście kolumn, pomiędzy którymi krążyli miłośnicy pikiety. spacer 1

18


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Starynkiewicza – Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego...

Na tym jednak nie kończy się Broadway. Jego kontynuację obejrzymy już po wyjściu z podziemia. Na górze, po lewej widzimy, na tle Muzeum Techniki, jadłodajnię dla ubogich reklamującą Radio Maryja, a przed nami rozpościera się zadrzewiona alejka prowadząca wzdłuż budynku Pałacu Kultury i Nauki od strony Kinoteki (dawniej kino Wiedza). Broadway codziennie był pełen gejów, różnorakiej maści, zwłaszcza piątki były dla „naszych przodków”, dniem świętym – wtedy zaczynał się istny „zlot ciot”: W ciągu dnia niewielu ich tu przychodzi. Za to wieczorem, szczególnie w piątki i soboty, robi się tutaj prawdziwy „spęd ciot”. (...) Na gościnne występy przyjeżdżają ich „siostry” z  różnych stron Polski. Wtedy zbierają się w  grupkach, rozmawiają, umawiają na nocne spotkania, ustalają u kogo by tu zrobić „różowe balety” (popularne sex-party), czasem w kącie piją „bełta” lub kupioną na pobliskiej mecie „czyściochę”. „Nieraz jest tu strasznie wesoło” – mówi Dzidek, dwudziestoletni chłopak o jasnej czuprynie i nienagannych manierach – „Jak się któraś z „sióstr” odpicuje, włoży kieckę, szpilki, strzeli sobie makijaż, to wtedy ubaw. Ludzie o mało trupem nie padają z wrażenia. Dlaczego akurat tu się spotykamy? Tak się przyjęło. Przecież gdzieś musimy się spotykać”. Takie wieści przytacza Krzysztof Boczkowski w  swojej pionierskiej książce Homoseksualizm, zaś Małgorzata Dragan pisała w „Kurierze Polskim”: (…) ruch na „żerowisku”, zaczyna się po 20. Zimą wcześniej, bo zaraz po zmierzchu. Z resztą, po co tu komu zmierzch, nie wiadomo, bo choć to kąt Dworca Centralnego, to i tak, bez względu na porę dnia, jest rzęsiście oświetlony. Podryw, jak zdradza jeden z  bywalców Broadwayu, należało zacząć w  miarę wcześnie, zwłaszcza w parku pod PeKiNem: Z  upływem godzin wieczornych, potem nocnych, a  zwłaszcza przed świtem, kryteria maleją (...) gdzieś koło północy, a nawet znacznie później, rwie się co popadnie, byle nie raziło w oczy...

Geje z „Centralnego” Geje między sobą nazywają to miejsce „Broadway’em” i choć nie spełnia ono w najmniejszym stopniu wymogów pierwowzoru i nie dorównuje mu klasą, jest najbardziej uczęszczanym „deptakiem” w  stolicy. Przychodzą tu warszawscy geje różnej maści i  autoramentu. Nie brak tu też przyjezdnych, którzy w  ramach „gościnnych występów” szukają przygód. Może szukają i  czegoś jeszcze, może już o tym zapomnieli, a nadzieja stała się dla nich orędowniczką udawanej radości…

Trzeba jednak podkreślić, że wielu bywalców Dworca przyznawało, iż szalet jest ostatecznością, lecz – równie często – jedynym wyjściem. Skoro już jesteśmy tak blisko Pałacu to wspomnijmy, że popularne miejsce „spotkań” gejów znajdowało się również wewnątrz – do Olaf Zdrożny, Geje z „Centralnego”, „Okay” 5/1990. toalet na siódmym i ósmym piętrze przyprowadzało się lujów poderwanych obok w parku. Było to jednak miejsce niebezpieczne, poza tym w Pałacu zamontowane były kamery, a przecież mało który z „użytkowników” pikiety chciał pokazywać swoją twarz. Nawet współcześnie w wielu miejscach homiczych obowiązuje zakaz fotografowania. Dziś w budynku spacer 1

19


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Starynkiewicza – Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego...

˚ul, luj, arabeska Obecnie w słownikach znajdziemy definicję mówiącą, że żul to pijak, menel wypraszający pieniądze pod sklepem, kioskiem. Jednak przed laty słowo to miało całkiem inne znaczenie. Zofia Uszyńska w  „Sztandarze Młodych” w  1993 roku pisała: Dla żula bardzo ważny jest ubiór. Jeśli od jutra, od piętnastej, modne byłyby pumpy dla mężczyzn, to oni jutro o tej właśnie godzinie będą je mieli na sobie. Ubieranie jest sensem ich życia. (...) Z reguły z „pikiety” homoseksualista „bierze” do domu dwóch żuli (działają dwójkami) – Potem jest kolacyjka, szkło, zaloty, macanki, dotykania, potem bardziej wyrafinowane figle, trochę sado trochę maso. W  kolejnej konfiguracji pan jest związany i  może tylko patrzeć jak goście buszują po skrytkach.(...) 10 procent gejowskiej populacji preferuje wyłącznie młode ciało. Obecnie emerytowany oficer operacyjny MSW Sławoj Kopka: Cechą wyróżniającą żula jest chęć łatwego życia. Ma dużo czasu, z obserwacji codziennego życia wyciąga odpowiednie

dla siebie wnioski. Zaczyna zazwyczaj od drobnych kradzieży, czasem obrobi jakiegoś pijaka. Homoseksualista to dla żula wyjątkowa gratka. W innym zaś tekście: Żul jest to młody człowiek, niekiedy bardzo młody, którego dominującą cechą jest chęć łatwego życia. Realizuje ją przez dokonywanie drobnych początkowo przestępstw, by dojść do czynów bardziej wyrachowanych. Zdolny jest do zaplanowania skoku, w którym może dojść do zabójstwa. Żul zazwyczaj nie pracuje, ubiera się dobrze, modnie, przebywa w miejscach grupowania się czy przebywania elementu homoseksualnego. Łatwo daje się namówić na wspólne spędzaniu czasu, przyjmuje prezenty, czasem także stałe kieszonkowe. Świadczy usługi seksualne. Często wykorzystuje sympatię homoseksualisty i  drogą szantażu uzyskuje dalszy zysk materialny. Bywa, że dla uniknięcia podejrzeń „nadaje” go innym żulom, którzy dokonują napadu, rozboju lub nawet zabójstwa. Żul był więc jednocześnie postrachem ciot pikietówek jak i  dostarczycielem przyjemności, choć policja nazywała go młodzieżowym elementem pasożytniczym.

znajdują się inne, o wiele przychylniejsze gejom przybytki: klub 55 z wejściem od strony Sali Kongresowej, oraz – po przeciwnej stronie – Teatr Dramatyczny, macierzysta scena Katarzyny Figury wraz z przynależną do niego Cafe KulturalnÑ, jedną z wielu kawiarni, w której homicze towarzystwo wydaje się dominować. Kolejnym miejscem, gdzie można było spotkać mężczyzn spragnionych męskiego towarzystwa, były przystanki autobusowe od strony obecnych Złotych Tarasów, dawniej nieprzykryte dachem i raczej obskurne, ale dające pretekst czekania na okazje. Na koniec przeczytajmy wspomnienia Bartka spisane przez Krzysztofa Garwatowskiego, które opublikowane zostały w „Gejzerze”: Na cyfrowym zegarze godzina 0:12. Korytarz na którym się spotykają (zwany wówczas Broadwayem), jak zawsze pełen spragnionych, natrętnych spojrzeń. Wzrok mówi wszystko, pozwala poznać się nieomylnie. Najpierw jest bardziej badawczy, często handlowy – szacuje, czy jesteś przystojny, inteligentny i czy możesz mieć wolną chatę. Później, kiedy pierwsze szczęśliwe pary rozjadą się po całej Warszawie, kiedy zostaje ich coraz mniej, zostaje już tylko żądza. Dopiero tutaj żądza odziera cię z całego bagażu ograniczeń i zahamowań, opanowuje całą istotę, rozbudza szaleńcze wizje i podniecające spojrzenia. Ubikacja od strony zachodniej, korytarz między postojem taksówek i przechowalniami bagażu (dzisiaj są tam bary i sklepy, a wyjścia z dworca nie ma z powodu budowy Złotych Tarasów), druga ubikacja – ciernisty spacer 1

20


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego – Polna – Mokotowska...

Inną kategorię wśród obiektów seksualnych gejów stanowili luje. Byli to chłopaki nie z naszej branży, heteroseksualiści. (...) wiadomo czym to się kończy: pobiciem, kradzieżą portfela. (...) Podobno zdarzały się też morderstwa. Niedawno jeden z moich znajomych, Tadek, zaprosił do domu chłopaka (...) Gdy tylko znaleźli się w domu, Tadek dostał w głowę. Gdy się ocknął (...) z domu zniknął magnetofon, kasety, sprzęt wideo. Tadek nawet na milicję nie poszedł. Bał się kompromitacji. Ja go rozumiem. Wiem, jak się patrzy na takich, jak my… W prasie homiczej i ogólnokrajowej wielokrotnie opisywano napady lujów na gejów. Barbara Pietkiewicz w  barwnym stylu pisała: Piękni chłopcy zjawiają się w innym niż mieszkają mieście, idą do miejsc, gdzie mogą być nagabywani. Złoto, dobra wełna, prezencja, wskazują, że można pozwolić zaprosić się do mieszkania, poddusić właściciela i  zabrać cenne przedmioty. Obecnie „luj” częściej oznacza mężczyznę heteroseksualnego, lub „wyglądającego heterycko” – robotnika, budowlańca – uosobienie męskości, której wielu gejów sobie odmawia, a przypisuje innym.

Michał Witkowski „wskrzesił” luja w  Lubiewie: Kto to są luje, kto to są luje. Boże, Bożenka, luje kto to są?! No dobra, powiedzmy, ze nie wiesz. Luj to sens naszego życia, luj to byczek, pijany byczek, męska hołotka, żulik, bączek, chłopek, który czasami wraca przez park, albo pijany leży w rowie, na ławce na dworcu, albo w zupełnie nieoczekiwanym miejscu. Nasi Orfeusze pijani! Bo przecież ciota nie będzie się lesbijczyla z inną ciotą! Potrzebujemy heteryckiego mięsa! Luj może też być pedałem, byle był prosty jak dąb, nieuczony, bo z maturą to już nie chłop, tylko jakiś inteligencik. Chłopców, którzy świadczyli usługi seksualne, nazywano przeróżnie – arabeskami, gejszami, hotelarami. Od żuli wyróżniał ich styl oraz fakt, że „polowali” tylko na najbogatszych, najczęściej cudzoziemców: Są to młodzi, najczęściej bardzo przystojni chłopcy, o nienagannych manierach, komfortowo ubrani. W  Warszawie są dwa hotele i jeden popularny nocny lokal, gdzie można ich spotkać. Tu między nimi kończy się solidarność, sentymenty, a zaczyna bezpardonowa walka o klienta.

szlak. Zawsze tak samo. W każdej z toalet rządek sciociałych staruszków. Potrafią tak stać godzinami. Niczego się już nie wstydzą. Umiejętnie wysuwają głowy sponad ścian przegradzających pisuary i spoglądają młodzikom w rozporki. Chyba na więcej już nawet nie liczą. Czy tak mam wyglądać za ileś lat? Nie, nie chcę. To musi zależeć ode mnie. Młodsi, częściej przychodzą tutaj po towar niż po uczucie. Jak wyczuć granicę? Nie zostają na długo. Być przedmiotem podniecenia obleśnych ciot to nic przyjemnego. Ale dobrze, że to nie jest przyjemne. Uczy życia. Ilu z nas życia uczyło się na dworcowym wybiegu? Niewielu potrafi się do tego przyznać, niektórzy chcieliby zapomnieć, ale między innymi tak wyglądało nasze życie w dawnej epoce. Tymczasem odbijamy w  prawo, w  kierunku Alej Jerozolimskich. Przed nami dwa okazałe hotele; po lewej stronie znajduje się bogata w historię secesyjna Polonia Palace, działająca nieprzerwanie od 1913 roku, po prawej – jeden z  pierwszych super-wieżowców Warszawy czasu przełomów, Marriott (a formalnie Centrum LIM, hotel zajmuje tylko część budynku). Żeby przedostać się na drugą stronę, jeszcze na chwilę nurkujemy do podziemi (w kolejnych zaułkach trzeba wykazać się dobrą orientacją przestrzenną, by trzymać się wybranego azymutu, jeśli masz kompas, kieruj się na południe). Przy odrobinie szczęścia, już po kilku minutach znajdziemy się znów na powierzchni, u narożnika wieżowca Marriott. Kto ciekaw, może jeszcze szybko przemknąć na przeciwległy skraj budynku, by rzucić okiem spacer 1

21


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego – Polna – Mokotowska...

do kolejnej podziemnej alei handlowej o układzie ronda, nazywanej w czasach PRL „Karuzelą”, która również zapisała się w „naszej” historii: Nazwa wzięła się stąd, że w podziemiu można chodzić naokoło korytarzami i zawsze można wrócić w to samo miejsce. Przydaje się to, gdy trzeba zniknąć z oczy milicjantom lub uciec przed obyczajówką. Wróćmy jednak na szlak, który wiedzie nas w głąb ulicy Emilii Plater. Po przejściu około 200 metrów dochodzimy do budynku byłej lecznicy rzÑdowej (Emilii Plater 18, skrzyżowanie z Hożą). Tutaj skacząc z czwartego piętra – z okna nad samym skrzyżowaniem ulic – 18 czerwca 1969 roku samobójstwo popełnił Jerzy Zawieyski. Urodził się w 1902 roku, był autorem powieści, dramatów i szkiców, publicystą, choć obecnie najbardziej znany jest Józefa Hennelowa: z pełnienia funkcji posła na Sejm PRL. Tajemnicą poliszynela był fakt, że przez Nigdy – żeby już wspomnieć ten smutny fakt – nie lata pozostawał w związku ze Stanisławem widziałam Jerzego Zawieyskiego z tym jego Stasiem. Tr¢baczkiewiczem , psychologiem i  wykłaO tym się wiedziało, to był trwały związek, ale kiedy on dowcą Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. przyjeżdżał do Krakowa, to zawsze sam. Z  Zawieyskim wiąże się w  Warszawie szereg Bo jestem z Wilna. Z Józefą Hennelową rozmawia Roman Graczyk, adresów: 30 kwietnia 1957 roku zamieszkał na Roman Graczyk, Józefa Hennelowa, Kraków 2001. ulicy Polnej (na którą za chwilę zawędrujemy), w  1960 roku już jako członek Rady Państwa i pełną gębą dygnitarz, ze służbowym autem i szoferem, otrzymał eleganckie mieszkanie na Starówce, na ulicy Brzozowej 11/13, a za własne pieniądze kupił dom w Konstancinie. Tam także, niczym Jarosław Iwaszkiewicz na Stawisku, spędzał wiele czasu ze swoim partnerem. Tymczasem na Polnej odwiedzały ich po sąsiedzku Maryjka Dąbrowska z Anną Kowalską. Dąbrowska tak wspominała te wizyty w Dziennikach: Mieszka z „przyjacielem” (dopiero parę lat temu dowiedziałam się, że i on jest homoseksualistą), też już niemłodym panem, bardzo sympatycznym psychologiem wieku szkolnego. Nie wiem nawet, jak się nazywa, tylko, że na imię ma Staś (…) nastrój tego ‘męskiego domu’ jest jakiś przyjemny (…) – jakiś wesoły. Natomiast w  dziennikach samego Zawieyskiego (niskonakładowe wydanie sprzed lat: W alei bezpożytecznych rozmyślań. Kartki z dziennika) czytamy, że w Konstancinie złożył parze wizytę sam Stefan Wyszyński. Zawieyski pisał, że przyjmował prymasa wraz ze Stasiem, i że dla nich obu było to wielkie przeżycie! Ciekawe, co wiedziała o tym wszystkim Zofia Kossak-Szczucka, sąsiadka Zawieyskiego i Dąbrowskiej, gdy odwiedziła ją oryginalna para – gej i lesbijka? 26.III.57: Po południu z Anną Kowalską u Kossak-Szczuckiej, raczej Szatkowskiej z zaproszeniem jej do Związku Literatów na spotkanie z pisarzami. Zgodziła się być w piątek o piątej. Zabrałem Zofię Kossak i jej męża do Klubu na wieczór autorski. Tłumy ludzi, nie mogliśmy się docisnąć do stołu prezydialnego spacer 1

22


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego – Polna – Mokotowska...

Zawieyski – jak wynika z  relacji – był człowiekiem nieco próżnym, rozkoszującym się swoją „oficjalną” pozycją, pokazał jednak klasę w marcu 1968 roku, kiedy zgłosił w Sejmie interpelację w związku z brutalnością milicji i represjami władz wobec protestujących studentów. Na nieśmiałe zaledwie pytanie, premier Cyrankiewicz odpowiedział godzinną przemową, wykazując moralną nędzę interpelatora, który uległ wrogiej propagandzie. Zawieyski musiał zrezygnować z funkcji i został pozbawiony wszystkich przywilejów. Może nie do końca wszystkich, gdyż jednak po wylewie znalazł się w lecznicy rządowej, pod którą się znajdujemy, i tu zakończył życie w niejasnych okolicznościach. Włodzimierz Kalicki tak pisał o samobójstwie pisarza: W swym dzienniku notował: „Za długo żyję. I boję się panicznie dalszego życia”. Szarpany coraz to nowymi afrontami, udręczający się troskami, ale niepotrafiący ostatecznie wywikłać się z polityki, pisarz z dnia na dzień gasł w oczach. Zawieyski boleśnie odczuł, że jego koledzy ze Znaku nie stanęli murem w  jego obronie, gdy Kliszko poinformował ich, iż partia nie zgadza się, by pozostał posłem następnej kadencji. Dziesięć dni po partyjnym wecie dostał wylewu. Zawieyski zbliża się do okna. Jest niskie, niczym niezabezpieczone. Sięga po klamkę. Nawet on, tak słaby i bezradny, daje radę je otworzyć. Nadludzkim wysiłkiem wysuwa się na długi balkon okalający część czwartego piętra. Idzie kilkanaście metrów do narożnika, obchodzi go i staje przed niską barierką z metalowych prętów. To nie pierwsza jego wędrówka w to miejsce. Parę dni wcześniej, w czasie odwiedzin pani Bochyńskiej, pozbawiony mowy pisarz usiłował otworzyć drzwi na balkon. Potem dowlókł się aż za narożnik i pokazał na stojący w dole, na rogu Hożej i Emilii Plater, malutki kiosk z papierosami. Tak dawał sygnał, że potrzebuje papierosów. Teraz zatrzymuje się w tym samym miejscu. Drobna sylwetka leci na bruk. Obłamuje gałęzie drzewa. Z  bramy przy Hożej 59 wybiega stróż. Ciało leży przy krawężniku przysypane zielonymi gałązkami. Władze nie uważają za stosowne zawiadomić najbliższych i kolegów zmarłego. Późnym rankiem na wcześniej umówioną audiencję u ministra sprawiedliwości zjawia się katolicki działacz Jan Frankowski. Dzwoni telefon. Frankowski wytęża słuch i konstatuje, że ktoś zawiadamia ministra o śmierci Zawieyskiego. Stefan Kisielewski notuje wieczorem w dzienniku: „Czy wyskoczył rozmyślnie, czy wypadł w zamroczeniu – tego się nigdy nie dowiemy. (...) Straszny koniec tego człowieka, któregośmy w  końcu tak wszyscy kochali. I  co za skandaliczny brak dozoru w  tym wzorowym szpitalu wobec chorego półprzytomnego. Aż straszno o  tym myśleć!” Piszemy o „samobójstwie”, choć istnieje jeszcze co najmniej kilka wersji śmierci Zawieyskiego, jak na przykład ta opisana przez Dariusza Baliszewskiego w artykule Upadek z wysokości, gdzie przytoczona została relacja doktora Tadeusza Charewicza, który tego dnia pracował w klinice i twierdził, że Zawieyski nie był w stanie poruszać kończynami. W 2008 roku z okazji rocznicy „Marca ‘68”, pokazano w telewizji zapis wystąpienia Zawieyskiego; przy całym dramatyzmie i tragizmie okoliczności trudno było powstrzymać się od uśmiechu – otóż Zawieyski przemówił w Sejmie w sposób tak karykaturalnie „ciotowski”, że mógłby z powodzeniem wystąpić w filmowej adaptacji Lubiewa. spacer 1

23


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Dworzec Centralny – Emilii Plater – Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego – Polna – Mokotowska...

Kto ciekaw, może zajrzeć na chwilę w ulicę Hożą, gdzie pod numerem 72, jak wspomnieliśmy wcześniej, mieszkała wieloletnia i  najwierniejsza przyjaciółka Mirona Białoszewskiego – Jadwiga Stańczakowa, niewidoma poetka i pisarka. My tymczasem ruszamy spod kliniki i idziemy dalej ulicą Emilii Plater w stronę Mokotowa; pod numerem 17, za okazałą bramą, znajduje się rezydencja ambasadora Maroko – przypominamy, że w tym kraju stosunki homoseksualne są nadal penalizowane – grozi za nie od 6 miesięcy do 3 lat więzienia. W podwórzu obok na spragnionych i głodnych czeka homofriendly restauracja i klub Mandala. Mijamy Rialto – kolejny ekskluzywny hotel stolicy – by za chwilę dotrzeć do skrzyżowania, na którym ulica Emilii Plater przechodzi w  Noakowskiego. Tuż obok, na ulicy Pięknej 66a, działa OÂka – Ośrodek Informacji Środowisk Kobiecych. W przyjaznych murach Ośki ma swoją siedzibę OLA-Archiwum (Ogólnopolskie Feministyczne Archiwum Lesbijskie). Jej powołanie w 1996 roku można uznać za swego rodzaju przełom w dziejach ruchu lesbijskiego w Polsce. Grupa powstała z inicjatywy Olgi Stefaniuk, początkowo działała nieformalnie, po czym w 1998 roku została zarejestrowana jako stowarzyszenie. Pierwsze spotkania działaczek odbywały się w siedzibie La Strady, następnie w lokalu przy ulicy Narbutta (pod numerem 26/17). OLAArchiwum prowadziło bibliotekę i  archiwum „Furia Pierwsza” ruchu lesbijskiego oraz feministycznego w Poltekst zamieszczany w ka˝dym numerze pisma: sce, organizowało projekcje filmów wideo, spotkania i  dyskusje. Bardzo ważnym wkładem Furia gdy: Ilekroć mowa o kobietach i ich prawach, nigdy o les- w  tworzenie się aktywnego społecznie środobijkach. / Ilekroć mowa o lesbijkach, tylekroć są one wiska lesbijskiego było powstanie literackiego przedstawiane skrajnie stereotypowo lub co najwyżej feministycznego czasopisma lesbijskiego „Furia „pobłażliwie”. / Ilekroć mowa o lesbijkach, tylekroć Pierwsza” (1997), w którego ośmiu kolejnych oburzenia i „współczucia”. / Ilekroć mowa o lesbijkach, numerach (ostatni ukazał się w  2000 roku) nigdy o lesbianizmie. / Ilekroć mowa o feminizmie ni- znalazły się artykuły Olgi Stefaniuk, Joanny gdy o feminizmie lesbijskim. / Furia będzie zawierała Mizielińskiej, Bożeny Umińskiej, tłumaczenia teksty, które traktują lesbianizm i problematykę relacji tekstów teoretycznych i  literackich oraz mamiędzy kobietami w sposób poważny i wszechstronny. nifestów politycznych (m.in. Adrienne Rich, / Nieprzemilczanie własnej egzystencji umożliwia jej Charlotte Bunch, Gertrudy Stein). Na początku XXI wieku działalność OLA-Archiwum, zawsze widzialność. dość zakamuflowana, stopniowo zamierała, aż wreszcie biblioteka i archiwum zostały zamknięte i stowarzyszenie przeszło w stan uśpienia. W 2009 roku zostało reaktywowane z siedzibą na Pięknej, a w planach ma ponowne otwarcie biblioteki oraz wydanie pierwszego od lat numeru „Furii Pierwszej”. Ulica Noakowskiego doprowadzi nas do placu Politechniki, zdominowanego przez eklektyczny budynek uczelni. Jak każda instytucja będąca skupiskiem osobników w większości płci męskiej, tak i ta nie obeszła się – a jakże – bez pikiet. Jak donosi nasze źródło, największą popularnością w kompleksie akademickim cieszyły się toalety na wydziałach chemii i fizyki. Warszawska Politechnika należy do tych spośród polskich uczelni, które najdalej posunęły się w tworzeniu struktur zrzeszających osoby LGBT. W jej murach działa głośna inicjatywa PWGay. Politechnika Warszawska w  Kolorach Tęczy jest wirtualnym i  realnym miejscem spotkań homików, którzy na co dzień trudzą się nauką o  tranzystorach spacer 1

24


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego – Polna – Mokotowska – Pl. Zbawiciela – Marszałkowska...

i obwodach. Geje z Politechniki musieli stoczyć bój z miejscowymi związkowcami Solidarności, którzy oburzyli się, gdy inicjatywa w kwietniu 2006 roku została opisana na łamach uczelnianej gazetki. Z placu Politechniki odbijamy w lewo, w ulic¢ Âniadeckich. Choć dziś jest niepozorna, w okresie przedwojennym była jedną z głównych arterii miasta. O dawnej świetności świadczą odzyskane podczas remontu w 2005 roku tory, którymi tramwaje „gnały” w stronę placu prezydenta Narutowicza. Na końcu ulicy, w zaułku utworzonym przez wielką socrealistyczną kamienicę placu Konstytucji i pochodzący z początku XX wieku, dumny budynek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (dziś Instytut Matematyki PAN), mieści się niepozorny pub Qfajka (ul Śniadeckich 8), lubiany przez homiczych studentów i  studentki oglądanej przed chwilą Politechniki. Po drugiej stronie ulicy w dość okropnym budynku z podcieniami, mieściła się jedna z pierwszych siedzib warszawskiego oddziału Stowarzyszenia Grup Lambda. Na samym początku lat dziewięćdziesiątych, nareszcie legalnie, zakwitły pierwsze „nasze” organizacje. W Warszawie ważnym animatorem ruchu LGBT był Grzegorz Okrent, dziś właściciel wielu klubów, w tym m.in. Utopii. W tamtym czasie najważniejszą organizacją w kraju było Stowarzyszenie Grup Lambda powstałe w 1990 roku. O początkach ruchu w Warszawie będziemy jeszcze pisać, ale trzeba przypomnieć, że od 12 czerwca 1995 do grudnia 1997 roku właśnie pod adresem Âniadeckich 1/15 działał OÂrodek Rainbow. Rozróżnienie między Ośrodkiem Rainbow a  warszawskim oddziałem SG Lambda nastręcza wiele problemów. Rainbow nigdy nie był zarejestrowaną organizacją, a jedynie „przykrywką” dla Lambdy – nie wszyscy musieli wiedzieć, że tak naprawdę stoi za nim pedalska organizacja. Stąd też w wielu dokumentach można znaleźć nazwę Ośrodka Rainbow zamiast Lambdy, choć w rzeczywistości obie inicjatywy firmowali ci sami ludzie. Sytuacja ta wynikała też z faktu, że SG Lambda w 1995 roku praktycznie już nie działało (rozwiązanie nastąpiło 1 czerwca 1996 roku), a nie było jasności, czy można prawnie używać nazwy „Lambda”. W Ośrodku miały swoje miejsce grupy spotkań, w tym słynna grupa dla rodziców, która niejednemu dzisiejszemu trzydziestolatkowi i czterdziestolatkowi pozwoliła w czasach kuśtykającej emancypacji zachować wzorcowe stosunki z rodziną, mamą i tatą zagubionymi na wieść o – jak się wówczas mówiło – „innej orientacji seksualnej” syna czy córki. Rainbow posiadał też liczną grupę gejów i lesbijek chrześcijan, która to grupa, inaczej, niż w krajach zachodnich, do dziś ignorowana jest przez hierarchię Kościoła Katolickiego. W końcówce lat dziewięćdziesiątych chrześcijanie z Lambdy znaleźli opiekunów wśród popularnych w „warszawce” księży, raczej ukrywających przed przełożonymi fakt niesienia duchowej pomocy lesbijkom i gejom. Spotkania z kapłanami przez jakiś czas odbywały się w kościele protestanckim przy placu Małachowskiego, a jednym z animatorów tego środowiska był ksiądz Michał Czajkowski, wykładowca warszawskich uczelni, regularnie współpracujący z Lambdą. Sprawa zamarła, gdy wielu otwartych na różnorodność VIP-owskich kapłanów zostało zmiecionych z życia publicznego przez afery lustracyjne. Wracając do Rainbow/Lambdy Warszawa – organizacja szybko weszła w  kontakt z  warszawskim biurem UNDP (Program Narodów Zjednoczonych na rzecz Rozwoju). UNDP w tym czasie było swoistym listkiem figowym dla działań prozdrowotnych, wymuszanych przez otwarcie się Polski na świat, takim jak zapobieganie zakażeniom HIV. Gdy służby Ministerstwa Zdrowia niechętnie podejmowały takie sprawy, jak prezerwatywa czy zapobieganie HIV wśród gejów, UNDP dyskretnie postanowiła zapełniać tą lukę. W 1995 spacer 1

25


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Politechniki – Âniadeckich – Waryƒskiego – Polna – Mokotowska – Pl. Zbawiciela – Marszałkowska...

roku, dzięki wsparciu UNDP powstał gejowsko-lesbijski telefon zaufania, w pewnym czasie dzielony pomiędzy Lambdę a Telefonem Zaufania AIDS. Ze środków UNDP wydano też pierwsze ulotki Geje i lesbijki wychodzą z ukrycia, z dzisiejszej perspektywy rozbrajające siermiężnym wykorzystaniem motywu różowego trójkąta. Spory i nienajlepsza organizacja spowodowały, że w 1997 roku SG Lambda rozpadło się na niezależne ośrodki regionalne, a  w  stolicy kontynuatorką Stowarzyszenia stała się Lambda Warszawa. Legenda głosi, że powodem swarów, jakie owładnęły działaczy i działaczki był niesłusznie zakupiony czajnik elektryczny… Lambda Warszawa po wypowiedzeniu przez właściciela najmu na Śniadeckich i kilkumiesięcznym niebycie, przeniosła się 9 lipca 1998 roku na Powiśle do dwupokojowego lokaliku na ulicy Czerniakowskiej 178, a następnie latem 2002 roku na Hożą 50/40, gdzie sąsiadowała z biurem poselskim Antoniego Macierewicza. Dziś ta największa polska „pomocówka” LGBT zajmuje obszerny lokal przy Żurawiej 24A. Tam nieobecność Antoniego Macierewicza rekompensuje inna postać z  sąsiedztwa, znany z  telewizyjnego „Tańca z Gwiazdami” specjalista od spraw pederastycznych, Krzysztof Bosak. Z  ulicy Śniadeckich wychodzimy na południowy skraj placu Konstytucji, na który jeszcze wrócimy podczas naszej wędrówki. Teraz skręcamy w prawo, w ulicę Waryńskiego. Przecinamy Nowowiejską, mijamy pierwsze wyjście ze stacji Metro Politechnika. Na wprost wyrasta wieżowiec politechnicznego domu studenckiego „Riviera” przy Rondzie Jazdy Polskiej, którego niesławne przejście podziemne uznawane jest przez organizacje antyfaszystowskie jako miejsce spotkań skrajnie prawicowej młodzieży. Zanim dojdziemy do ronda, zatrzymajmy się przed skrzyżowaniem, tutaj do naszej trasy dochodzi od prawej strony ulica Polna. Tuż za węgłem, pod numerem 40, wypatrujemy tablicy pamiątkowej z  podobizną słynnej lesbijki – Marii DÑbrowskiej (1889-1965). Następnie przechodzimy przez bramę, w której znajduje się restauracja, na zaniedbane podwórze od strony ulicy Waryńskiego. Na drugim piętrze mieści się Muzeum Marii DÑbrowskiej (ul Polna 40/31), dawne miejsce zamieszkania pisarki i Anny Kowalskiej (1903-1969). Dąbrowska na Polną wprowadziła się w 1917 roku. To właśnie tutaj powstały słynne Noce i dnie. W 1951 roku pisała o swoim mieszkaniu następująco: Mieszkam już od trzydziestu czterech lat w  Warszawie, w  tym samym domu, przy tej samej ulicy. Przeżyłam tu większą część w poniedziałki, środy, piątki 10.00-15.30 mego życia i  tu powstała większość moich we wtorki, czwartki 12.00-18.00 prac pisarskich. Mieszkać tak długo w  jedw pierwszą i trzecią niedzielę miesiąca 12.00-17.00 nym miejscu, gdy inni przemierzają swym życiem dziesiątki mieszkań, miast, krajów – to zdawałoby się nuda i jednostajność. A jednak, jeślibym napisała powieść nie wykraczając poza historię tego domu, okazałoby się, że jest to patetyczna historia miasta, historia Polski, historia wreszcie człowieka we wszystkich niemal przejawach jego losów osobistych i społecznych

Muzeum Marii Dàbrowskiej czynne:

Niespełna trzy lata później Dąbrowska przeprowadziła się na Mokotów, zamieszkała przy Alejach Niepodległości 163, a  na Polną wprowadzili się inni lokatorzy. Z  upływem lat spacer 1

26


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Waryƒskiego – Polna – Mokotowska – Pl. Zbawiciela – Marszałkowska – Zoli – Pl. Unii Lubelskiej...

kamienica niszczała, a ponieważ planowano w tym miejscu wyjście z metra, podjęto decyzję o jej wyburzeniu. Dzięki zaangażowaniu się w protesty profesora Stanisława Lorentza, metro zostało przeprojektowane, a budynek ocalał, choć do dzisiaj straszy swoją brzydotą i zaniedbaniem. Życie prywatne Marii Dąbrowskiej to temat-rzeka. Najpierw miała męża, ale potem przez długie lata dzieliła życie z  inną pisarką, utalentowaną, choć nieporównanie mniej znaną – wspomnianą już Anną Kowalską. I  to nie tylko z  Anną, ale i  z  jej córką TulÑ! Prawdziwie homicza rodzina – choć w rzeczywistości nie było tak różowo. Maryjka (jak nazywał ją w swych zapiskach Kowalska) nie miała dobrych relacji z Tulą, a nadto między pisarkami nieraz iskrzyło. Dąbrowska opisywała w Dziennikach, że często czuła się przytłoczona obecnością Anny w „swoim” mieszkaniu. Z kolei w wydanych niedawno Dziennikach 1927-1969 Kowalskiej czytamy: 3 lipca 1952: W  południe zastałam była M. dziwną. Alkohol buchał od niej. Skamieniałam. Nawet najżarliwsza, najżywsza miłość nie może jej wystarczyć. Nie tego bowiem potrzebuje, ale adoracji, pochwał, utwierdzeń, komplimentów itd. Niestety, tego nie potrafię dać nikomu na świecie. W późniejszym okresie Maryjka z Anną przeniosły się do willi w Komorowie, bardzo blisko Maria Dàbrowska Podkowy i Stawisk, a zatem i Jarosława Iwasz- Dzienniki kiewicza, ale sąsiedztwo homopisarzy to kwestia przypadku. Dąbrowska umarła 19 maja 12 VIII 1963: Że brutalne i cyniczne wtargnięcie policji 1965 roku, a  jej nagrobek autorstwa Mariana w sprawy intymnie osobiste może człowiekiem wstrząWilka znajduje się w Alei Zasłużonych na war- snąć na całe życie, to pewne. Ale dlaczego homoseksualizm nazywać „nieczystym pragnieniem”, „brudem” szawskich Powązkach. To był specyficzny związek. Dąbrowska nie itp. Taka sama miłość jak inne – może być rozpustą lub wymieniła Kowalskiej wśród osób, które miały wielkim szczęściem”. opiekować się jej spuścizną literacką, co Anna T. 1-5, wstęp i oprac. Tadeusz Drewnowski, Warszawa 1988. bardzo mocno przeżyła. Na szczęście dla pisarki odnalazła się inna wersja testamentu, w  której Anna już została wymieniona jako spadkobierczyni. Nawiasem mówiąc, Kowalska prezentowała fizyczny typ pieszczotliwie określany mianem kobiety-czołgu, względnie chłopobaby, czyli współcześnie i  z  angielska mówiąc: butch. Była masywną, postawną, zdecydowaną i dość apodyktyczną kobietą. Z kolei Dąbrowska jawiła się jako delikatna, kapryśna neurotyczka – wcielenie femme. To konfiguracja znana w związkach jednopłciowych. Czy nie starczy odwołać się do burzliwych relacji Oscara Wilde’a z pięknym lordem Alfredem Douglasem? A Verlaine i młody Rimbaud? Z polskich przykładów – Maria Rodziewiczówna i Jadwiga Skirmunttówna. Na chwilę zapomnijmy jednak o wielkich pisarkach. Ruszamy w dół, mijamy stację metra i przechodzimy na drugą stronę ulicy Waryńskiego. Idąc dalej w tym kierunku, trafimy na początek ulicy Mokotowskiej, którą dajemy się prowadzić wprost do placu Zbawiciela. U wylotu Mokotowskiej po prawej rysuje się bryła kościoła, a tuż obok, pod kolumnami – powstałe w 2002 roku „branżowe” przytulisko z wyszynkiem – naleśnikarnia Bastylia. To najlepszy moment, by odsapnąć w  przyjaznym otoczeniu, posilić się i  nabrać sił do spacer 1

27


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Polna – Mokotowska – Pl. Zbawiciela – Marszałkowska – Zoli – Pl. Unii Lubelskiej – Chocimska...

dalszej wędrówki ulicami Warszawy. W  ciepłe dni można usiąść przy wystawionych na zewnątrz stolikach, by skosztować olbrzymich naleśników i  wypić chłodne piwo. Nad wejściem do Bastylii powiewa tęczowa flaga, co się zbyt często w stołecznych lokalach nie zdarza. Bastylia to tradycyjne miejsce spotkań lesbijek, ale i geje często tu bywają. Swego czasu w  bistro organizowane były różnego rodzaju spotkania, jak np. dyskusja z  Marią Szyszkowską w 2002 roku. Z placu Zbawiciela schodzimy w prawo, w ulicę Marszałkowską. W jednej z pierwszych kamienic po lewej stronie znajduje się wejście do kina Luna – jeszcze do niedawna chyba najbardziej otwartego na gejów i lesbijki kina w stolicy. To tu od lat odbywały się homicze festiwale i pokazy filmowe. W 2003 i 2005 mogliśmy wybrać się na przeglądy filmów – „Inaczej niż inni” zorganizowane przez Kampanię Przeciw Homofobii, zaś w  ramach Dnia Kultury Lesbijskiej zorganizowanego przy okazji Parady Równości 2005 odbyła się w Lunie konferencja „Inne spojrzenie”, oraz przegląd filmów o tematyce lesbijskiej, pod hasłem „Kobiety na ekranie”. Także w Lunie swoje centrum festiwalowe miały dwie imprezy cykliczne – Festiwal Kina LGBT „Pryzmat” (dwie edycje – 2006 i 2007) oraz Dni Równości (trzy edycje – 2006, 2007, 2008). To oczywiście nie wszystkie imprezy, ale dzięki takim inicjatywom Kino Luna szybko zyskało miano miejsca gay-friendly, a wieści o jego zamknięciu, które napłynęły w 2008 roku zatrwożyły wiele osób. Kino nie zostało zamknięte, jednak zmienił się jego właściciel. Czy nadal będzie to miejsce przyjazne homikom? W  czerwcu 2009 roku odbyło się tu wręczenie przyznawanych przez Fundację Równości nagród „Hiacynt”, co każe optymistycznie myśleć o współpracy w przyszłości. Jeszcze przed przemianą ustrojową w Polsce po dwóch stronach wejścia do Luny znajdowały się przepastne, niczemu nie służące bramy, prowadzące na tyły budynku. „Realsocjalizm” był ustrojem nader rozrzutnym, gdy chodziło o przestrzeń klatek schodowych (w  przeciwieństwie do mieszkań). W  jednej z  tych bram, albo może już na tylnym podwórzu, został śmiertelnie pobity Wilhelm Mach (1916-1965), znany w owym czasie pisarz, autor nowatorskiej, pisanej w poetyce nouveau roman powieści Góry nad Czarnym Morzem. Według pisarza Kazimierza Brandysa, Mach był jednym z najinteligentniejszych i najbardziej uroczych osób, jakie znał. Brandysa irytowało jednak, gdy wieczorami w jego mieszkaniu na Starym Mieście odwiedzał go po sąsiedzku Wilek z jakimś poderwanym chłopcem. Jak pisał: Przyjaźń nie była bezkrytyczna. Nie lubiłem, kiedy przychodził do nas ze swymi oblubieńcami, nie wszyscy budzili moje zaufanie. Do końca mi tego nie wybaczył. Żądał przyjaźni absolutnej, cierpiał, a  ja nie rozumiałem jeszcze, czym są męczarnie homoseksualisty w  owym czasie, gdy daleko było do obecnej jawności i równouprawnienia. Nieoceniony Leopold Tyrmand w swoim Dzienniku 1954 tak pisał o Machu: [Jest on] cały skrojony z jakiejś niestosowności: pyzaty neurastenik, wieśniaczy a wątły, komunista i pedał, jakoby plebejusz a wysubtelniony, finezyjny, giętki w geście i języku.

spacer 1

28


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Zbawiciela – Marszałkowska – Zoli – Pl. Unii Lubelskiej – Chocimska – Skolimowska...

O Machu wszyscy „wiedzieli” – nie przeszkadzało mu to jednak zostać „pupilkiem reżimu”; cieszył się faworami, otrzymywał nagrody i bez przeszkód ze strony państwa podróżował. Ruszamy dalej w kierunku wiaduktu rozpiętego nad Trasą Łazienkowską. Przechodzimy przejściem dla pieszych na drugą stronę jezdni. Kawałek dalej przestrzeń otwiera się, a to za sprawą charakterystycznej „cofniętej” i odgrodzonej schodami kamienicy. To tutaj znajdował się niegdyś Red Club (Marszałkowska 9/15). Lokal w początkach lat dziewięćdziesiątych miał być swoistym pastiszem absurdów barowych czasów PRL; jego wystrój nawiązywał do „najlepszych” tradycji realnego socjalizmu, a i obsługa raczyła gości znanym nam już tylko z filmów Barei charakterystycznym „prosz-sz-sz-zz”. Kicz w zamyśle i wystroju przyciągnął klientelę gejowsko-lesbijską, która zadomowiła się tu na dobre. Oddajmy głos dziennikarce radia TokFM Annie Laszuk: Nazwa czerwona nieprzypadkowo – klub wystylizowano na socreal, co doskonale się wpisywało w architekturę warszawskiego MDM-u. Przaśne szklanki bez ucha (za to obowiązkowo ze spodkiem), toporne krzesła i stoły na wysoki połysk (kto pamięta prl-owskie meblościanki, które przetrwały zmianę ustroju oraz zmieniające się trendy, jest na dobrym tropie). Serwowano tam czasami chleb ze smalcem czy pierogi ruskie, oczywiście do czystej wódki, ale bardziej dla kolorytu niż gustów klienteli. Po zamknięciu Iwana Groźnego był to klub numer jeden, z salą do pogadania na górze, i miejscem do tańców na dole, z obowiązkowym stroboskopem i drugim barem – już bez znamion socrealu. Na dole szalonym powodzeniem cieszył się darkroom dla gejów (o ile wiem, pierwszy darkroom dla lesbijek pojawił się dopiero w Eternalu, a więc prawie 20 lat później, i – co znamienne – wcale nie zrobił wielkiej furory). Podział na górę i dół był symbolicznym podziałem dzienno-nocnym. Na górze toczyło się życie towarzyskie także w tygodniu, dół zapełniał się w okolicach weekendu. Kobiet przychodziło tam już więcej, niż do Iwana, i chociaż nie był to postęp geometryczny, to jednak znaczący. Jednak działalność klubu została przerwana na skutek protestów wspólnoty mieszkaniowej (ten motyw będzie się przewijał w HomoWarszawie wielokrotnie) i Red Club upadł już po kilku „sezonach”, w 1995 roku. Jak mówi Anna Laszuk: po likwidacji Red Clubu pozostała nam Rudawka na Elbląskiej, czyli zjazd w socreal pełną gębą, z prawdziwego zdarzenia, nie potrzebujący żadnej stylizacji. Po drugiej stronie ulicy i torów tramwajowych, tuż obok kępy zieleni w uliczce Litewskiej, dostrzegamy białe, szklane drzwi i duży neon Teatru RozmaitoÂci – jednej z najważniejszych warszawskich świątyń sztuki. Obecnie funkcjonuje on pod nazwą TR Warszawa pod przywództwem Grzegorza Jarzyny jako dyrektora artystycznego, dzięki któremu scena otworzyła się na dramaty o tematyce homiczej. Trudno się dziwić, skoro mowa o artyście, który już wcześniej wyreżyserował w Teatrze Dramatycznym sztukę pt. Niezidentyfikowane szczątki ludzkie i prawdziwa natura miłości Brada Frasera, wystawioną w 1998, o której to tak mówił Katarzynie Bielas: W tym tekście zainteresowały mnie wewnętrzna wrażliwość i zawikłanie głównej postaci, 40-letniego Davida, geja, byłego lidera młodzieżowego, zabrnięcie w  problemy, z których nie ma wyjścia. Homoseksualne środowisko, narkotyki, transowa spacer 1

29


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Marszałkowska – Zoli – Pl. Unii Lubelskiej – Chocimska – Skolimowska – Pl. Unii Lubelskiej – Al. Szucha...

muzyka – mnie, który przyjechałem z Krakowa, z tym kojarzyła się ówczesna Warszawa. Tutaj była inna energia, inna dyskusja, czuło się zaczątki jakiejś nowej młodzieżowej rewolucji kulturalnej. To był mój pierwszy warszawski spektakl. Robiąc go, myślałem nie tylko o tolerancji, ale i o tym, żeby tego geja, odszczepieńca, wrzucić do Pałacu Kultury, ikony Warszawy – tam mieści się Teatr Dramatyczny, który spektakl wystawiał. Od tego momentu zaczęła się nowa historia polskiego teatru – spektakle i sztuki o transgresji, homoseksualizmie, problemach z gender stały się jego sztandarowymi produkcjami. Kolejne sukcesy TR należy tłumaczyć skompletowaniem interesującego zespołu twórczego. Opowiada najczęściej w TR reżyserujący Krzysztof Warlikowski: Jest to zespół bogaty, od buddystów po homoseksualistów itd. Żyją w zgodzie ze sobą. Nauczyli się tolerancji, rozumieją odmienności, wchodzą w dialog. To, o czym robimy nasz teatr, mają w  życiu. To czyni dla mnie z  Rozmaitości najbezpieczniejsze miejsce w  Polsce. Miejsce, w  którym powstawać mogą przedstawienia-bomby emocjonalne jak „Oczyszczeni” Sarah Kane - brutalna historia z homoseksualistami, transwestytami, prostytutkami i zwyrodnialcami w rolach głównych, przekuta przez zespół Rozmaitości w uniwersalną i wstrząsającą opowieść o poszukiwaniu miłości za cenę bólu, cierpienia, a nawet śmierci. Ważnym wydarzeniem – zwłaszcza dla lesbijek – stała się w 2005 roku premiera sztuki autorstwa i  w  reżyserii Przemysława Wojcieszka Cokolwiek się zdarzy, kocham Cię. Jednym z największych późniejszych sukcesów TR było wystawienie legendarnej siedmiogodzinnej gejowskiej trylogii Anioły w Ameryce w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego. Nic w tym dziwnego, bo homoseksualizm to jedna z interpretacyjnych wykładni dorobku tego reżysera. Jako twórca o rozmachu międzynarodowym, doceniany także za granicą, ugejowił już niejedno, począwszy od szekspirowskiego Hamleta, aż po operowego Króla Rogera. O ile jednak ta pierwsza próba z Jackiem Poniedziałkiem w roli tytułowej wywołała li tylko konsternację krytyki, to ostatnia inscenizacja dzieła Szymanowskiego w Paryżu skończyła się wygwizdaniem przez widzów i nieomal awanturami. Sam reżyser wydaje się tym najmniej przejmować, w  końcu publiczność wychodziła oburzona także z wielokrotnie nagradzanych Oczyszczonych. Warlikowski od zawsze drążył przemilczane tematy, wywołując narodowe demony: ksenofobię, nietolerancję, alienację, kryzys wartości duchowych. Zafascynowany tragedią antyczną, nadawał swoim dziełom wymiar jak najbardziej współczesny, niemal dokumentalny i osobisty. Praca z zaufanym zespołem umożliwiła nadanie inscenizacjom rangi prawdziwego dialogu międzyludzkiego, oczyszczającej terapii. Do trzonu tego zespołu należą m.in. Magdalena Cielecka, Redbad Klynstra czy wspomniany już Jacek Poniedziałek. Zresztą ten ostatni był jedną z pierwszych postaci polskiego szołbiznesu, która otwarcie mówiła o swojej homoseksualności. To przekład jego autorstwa stał się podstawą inscenizacji Aniołów w Ameryce. Pod koniec dekady Warlikowski otrzymał od miasta propozycję prowadzenia własnego teatru o znamiennej nazwie Nowy Teatr, który znalazł siedzibę w opuszczonych budynkach MPO na Mokotowie. Tym samym Warszawa odwdzięczyła się swojemu obywatelowi z wyboru, przyjezdnemu z Krakowa, który powiedział o niej w jednym z wywiadów, że to spacer 1

30


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Marszałkowska – Zoli – Pl. Unii Lubelskiej – Chocimska – Skolimowska – Pl. Unii Lubelskiej – Al. Szucha...

miasto z dużą pustką do wypełnienia i w tym sensie bardzo przyjazne do tworzenia, bardzo prowokujące, podtrzymujące swoją inność. „Przyjazność tworzenia” znalazła potwierdzenie także w nowym miejscu – pierwsze premiery, wystawiane gościnnie na innych scenach, odniosły oszałamiający sukces, zaświadczając o prawdziwie światowym poziomie jeszcze nieistniejącego teatru. Mimo perspektywy usamodzielnienia Warlikowskiego, Rozmaitości wciąż pozostają jedną z najbardziej niepokornych i prowokacyjnych scen stolicy. To tu gościł pisarz Michał Witkowski ze swoim Barbara Radziwiłłówna Show, Michał Borczuch wyreżyserował Portret Doriana Graya, tu inscenizowano teksty Masłowskiej, a  najbardziej oczekiwaną premierą sezonu 2008/2009 stał się T.E.O.R.E.M.A.T na podstawie twórczości Piera Paolo Pasoliniego, której zresztą towarzyszyła bogata prezentacja filmowej twórczości tego reżysera. Po tej dawce kultury powróćmy jednak do tego się dzieje po „naszej” stronie ulicy. Za cofniętą kamienicą przemyka wąska uliczka, nazwana imieniem Emila Zoli, na pierwszy rzut oka niepozorna, ale nocą tętniąca clubbingowym życiem. Wielka metalowa brama z małymi drzwiami prowadzi do miejsca, które w pierwszej dekadzie XXI wieku było prawdziwym homiczym zagłębiem. Budynek w podwórzu powstał dla fabryki dywanów Towarzystwa Akcyjnego Bender i Spółka, w 1908 roku przekształconej w Warszawską Akcyjną Fabrykę Dywanów. Później mieściła się tutaj drukarnia „Kuriera Warszawskiego”, po wojnie zaś „Życie Warszawy”. Z biegiem lat organ prasowy ewakuowano do nowej siedziby, a opustoszałe budynki stały się polem innej aktywności. Zajrzyjmy zatem za żelazną bramę… Podłużny dziedziniec jest obskurny – można poznać, że na przestrzeni kilku lat niejedno już widział i niczemu się nie dziwi. Hale po prawej stronie, w tej chwili znów opustoszałe, na początku 2007 roku przemianowane zostały na The Palace. Z założenia elitarna i światowa, wielopoziomowa dyskoteka „bran- Barbara Pietkiewicz żowa”, dokończyła żywota kilka miesięcy po Marsz na orientacj´ otwarciu. Szczytowe budynki naprzeciw służą za biura, wynajęte najróżniejszym firmom, or- Dziś lokale, puby, sauny mieszczą się przeważnie w ganizacjom i inicjatywom, wśród których zna- piwnicach i to jest jedyna oznaka niegdysiejszej podlazły się m.in. Fundacja RównoÂci oraz – do ziemności. Policja zachowuje się wobec przybytków na niedawna – Fundacja Centra, czyli UFA, specja- ogół dyskretnie, a sąsiedzi po lekkim szoczku dają sobie lizująca się w działaniach na rzecz kobiet i osób spokój. Chodzi więc do nich wiara gejowska i lesbijska spokojnie, dają karty wstępu, nowego pytają, czy wie, transpłciowych. Siedzibą tych dwóch instytucji stały się gdzie postawił nogę. skromne wnętrza na pierwszym piętrze, o for„Polityka” nr 29 (2254), 15 lipca 2000. macie niewielkiego loftu. Duża sala bywała sceną queerowych imprez kulturalnych i  artystycznych: projekcji, warsztatów psychologicznych, wieczorów poezji oraz dyskotek queer-elektro. W  tygodniu odbywały się zajęcia szkoły językowej LGBT założonej przez Fundację Równości, a w weekendy – sesje fotograficzne, fryzjerskie i kabaretowe UFY. Wieczorami zaczynały się koncerty i imprezy towarzysko-taneczne z udziałem zaproszonych gości, w tym np. rodzimych drag kingów, których obecności próżno szukać w gejowskiej przestrzeni klubowej. Wraz z przeprowadzką UFY do nowej siedziby w alei Solidarności pięterko nieco ucichło, ale w najlepszych spacer 1

31


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Marszałkowska – Zoli – Pl. Unii Lubelskiej – Chocimska – Skolimowska – Pl. Unii Lubelskiej – Al. Szucha...

czasach jego goście zasilali licznie imprezy po obu stronach podwórza, czyli w istniejącym od 2004 roku klubie Toro. Toro jest jednym z największych klubów stricte homiczych – już samo to stwierdzenie prowokuje w  co wrażliwszym oku łzę rozrzewnienia za nieistniejącymi gigantami. Pod niepozornymi drzwiami kłębi się w  weekendy po północy prawdziwy ogonek klubowiczów, bo to właśnie ten klub – mimo opinii „remizy strażackiej” – często staje się końcowym punktem na clubbingowej mapie. Druga fala gości spływa z innych klubów, także tych o „wyższym standardzie”, około drugiej w nocy, a pyszna zabawa trwa niejednokrotnie do białego rana (według czasu zimowego). Wnętrze obejmuje dwa poziomy: u góry króluje taniec, na dole – seks. Podłużne pomieszczenie na piętrze podzielone zostało na długi bar z kanapami i stolikami, wśród których dominuje small-talk i życie towarzyskie. Nie możemy zapomnieć o parkiecie zwieńczonym niewielką sceną, na której regularnie występują drag queens. Przez wąskie gardło wiodące do densfloru, odbywa się w środku nocy prawdziwy pochód gapiów i tancerzy, o dziwo, udaje się osiągnąć przepustowość szlaku w dwóch kierunkach. Muzycznie Toro przejawia wszystkie słabości najpopularniejszych gejowskich klubów muzycznych: do północy przeważa przyzwoita papka taneczna z list przebojów, by w miarę upływu czasu, przejść w housową sieczkę, ilustrowaną światłami stroboskopowymi. Około pierwszej w nocy zagęszczenie tancerzy pozwala zaledwie na przytup z lekkim przechyłem. Nic więc dziwnego, że wkrótce potem obserwować można ruch odpływowy na poziom dolny, ze wstępem tylko dla panów. Wnętrze na dole od razu sprawia przytulniejsze wrażenie, i nie chodzi bynajmniej o odremontowaną toaletę. Ceglane mury, mniejszy bar, stoliki oraz foteliki, miły chłód klimatyzacji i spokojniejsza, przyciszona muzyka w tle sprawiają, że to miejsce idealnie nadaje się na odpoczynek po tańcu, czy innych ekscesach ruchowych, w połączeniu z konwersacją przy szklance piwa. To także przedsionek (względnie: chillout-room) dalszej części: darkroomu, reklamowanego jako największy w kraju. O zjawisku darkroomów opowiemy szerzej przy kolejnych spacerach. Teraz zacytujmy wspomnianego już Białoszewskiego, który po wizycie w jednym z nowojorskich przybytków, tak scharakteryzował jego specyfikę: człowiek wychodzi stamtąd nasycony, wymaglowany, usatysfakcjonowany i nierozpoznany. Jeśli wyjdziemy z powrotem przed bramę, po lewej stronie dostrzeżemy wysoką klatkę schodową, u której szczytu do dziś działa klub Eternal, także z epizodyczną przeszłością „branżową”. Gdy w październiku 2006 roku zamknięto Turboo miejsce nie stało zbyt długo puste. Już na początku 2007 roku Eternal otworzył swoje podwoje, które szybko upodobały sobie do spotkań panie, a  klimat w  nim opisywany był jako biseksualno-heterycki. Równie szybko jednak klub zniknął z rozkładu jazdy obowiązkowej branżowych portali i na powrót zyskał miano całkiem zheteryczonego. Co prawda Turboo próbowało wrócić na klubową mapę Warszawy, jednak z marnym skutkiem. Przy okazji naszej wizyty w  zagłębiu imprezowym na Zoli warto wspomnieć o  być może najsłynniejszej dziś parze gejów w Polsce: Tomaszu Raczku i Marcinie Szczygielskim. Raczek, rasowy dziennikarz telewizyjny i człowiek instytucja, od dekad przybliżający publiczności sprawy kina i kultury, zaczynał karierę zawodową właśnie tu na Marszałkowskiej 3/5, gdzie nadzorował proces druku tygodnika „Polityka”. Dokładnie w tej samej sali, dziś głównej bawialni Toro, świętował piętnastolecie związku z Marcinem Szczygielskim, pisarzem i dziennikarzem, autorem powieści popularnej Berek. Wspólny coming out pary spacer 1

32


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Marszałkowska – Zoli – Pl. Unii Lubelskiej – Chocimska – Skolimowska – Pl. Unii Lubelskiej – Al. Szucha...

wiązał się właśnie z wydaniem przez Szczygielskiego otwarcie gejowskiej powieści. Raczkowie/Szczygielscy są niewątpliwym wzorem dla najmłodszego pokolenia LGBT, a  ich wyjcie z szafy było wielkim przełomem: przeciętny Polak i przeciętna Polka, przekonali się, że gejami mogą być nie tylko Holendrzy, ale też bliscy ich sercu telewizyjni ulubieńcy. Uwieńczeniem tej historii było przyznanie przez czytelników i czytelniczki jednej z „gazet dla kobiet” nagrody „dla najpiękniejszej pary” roku. Wydarzenie niebywałe w kraju, gdzie wciąż wiele tytułów prasowych pozwala sobie na homofobiczne publikacje. Wręczenie nagród było transmitowane przez publiczną telewizję, co „oczywiście” naraziło organizatorów na lawinę krytyki od strony samozwańczych „obrońców moralności”. Przechodzimy do końca ulicy Zoli i skręcamy w lewo w Polną, którą – mijając stację benzynową i budynek Straży Pożarnej – przedostaniemy się dwoma kolejnymi przejściami dla pieszych na drugą stronę placu Unii Lubelskiej. Rzut oka na plac ujawnia iście paryski układ zbiegających się ulic. Jedną z nich jest Klonowa, przedłużenie Polnej, zaczynająca się Witold Gombrowicz za niewielkim skwerem. Stąd już tylko dwa kroki do ulicy Chocim- Ferdydurke skiej, gdzie w kamienicy pod numerem 35/15 w  latach 1934-39 mieszkał Witold Gombro- Nareszcie wiemy, co w was siedzi! Przyłapaliśmy kolegę! wicz (1904-1969), a po wojnie wybitny dyry- O parobku kolega marzy! Po łące chciałby kłusować z gent Witold Rowicki. Fakty te zostały upamięt- parobkiem! Udajecie życiowego realistę, brutala, zwalnione odpowiednimi tablicami. Jest to jedyny czacie cudzy idealizm, a w głębi jesteście sentymentalni. zachowany z  przedwojennych domów, w  któ- Sentymentalista parobczański! rych mieszkał Gombrowicz. W  Warszawie Kraków 2007 stoją nadal kamienice na Próżnej (numer 7) i Wspólnej (numer 1), które nabył jego ojciec, by stanowiły dodatkowe źródło dochodów dla całej rodziny po śmierci „głowy rodu”. Do niedawna na Próżnej wisiała tablica z napisem: „Własność rodziny Gombrowiczów”. Witold Gombrowicz, to postać co najmniej równa literacką rangą Jarosławowi Iwaszkiewiczowi, a zdaniem wielu (także naszym), był największym polskim pisarzem ubiegłego stulecia. Przy tym jest jedynym, który na trwałe wszedł już do historii światowej literatury. Osobiście sądzimy, że Nobla pewnie też by otrzymał, gdyby tak szybko nie umarł. Nie bylibyśmy sobą, gdybyśmy nie wychwycili w tym kontekście pewnego wydawniczego „zbiegu okoliczności”: cytowany we wstępie Reinaldo Arenas, który zaproponował trafną i zabawną klasyfikację „pedałów realsocjalizmu”, wspomniał w swojej znakomitej autobiografii Zanim zapadnie noc o Gombrowiczu. Książka ta wyszła po polsku, ale... bez pewnego fragmentu o naszym bohaterze. Nie wszyscy bowiem chcą, by polscy licealiści konfrontowali obraz „czwartego wieszcza” z opisem nie tylko sposobu, w jaki w pierwszej połowie lat czterdziestych Gombro zarabiał w Buenos Aires na chleb, lecz także dolegliwości „zawodowych”, jakie go przy tym nękały. Tymczasem warto pamiętać, że w owych latach Gombrowicz po prostu nie miał z czego żyć. Tak więc w polskiej wersji czytamy jedynie, że dwaj emigranci Virgilio i Witold, zostali przyjaciółmi i kompanami w podrywie i przygodach erotycznych. Smaląc cholewki do ognistych latynoskich dziewcząt zapewne… Tymczasem w wydanym po polsku szkicu amerykańskiego teatrologa Allena Kuharskiego, który też nie przetłumaczył całego passusu, czytamy: spacer 1

33


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Unii Lubelskiej – Chocimska – Skolimowska – Pl. Unii Lubelskiej – Al. Szucha – Pl. Na Rozdro˝u...

Gombrowicz, jak powiadał Virgilio, był wtedy bardzo przystojny; żeby przeżyć, został męską prostytutką w buenosajreńskich łaźniach, gdzie pozwalał się pieprzyć za parę groszy. Na tym poprzestał Kuharski, a my przypominamy ciąg dalszy: Wedle Virgilia jego polski przyjaciel trafił kiedyś na Argentyńczyka z ogromnym penisem; człowiek ów zapłacił z góry i zdecydowanie chciał Witolda wypieprzyć – i tak oczywiście zrobił. Ale, mówił Virgilio, uszkodził odbyt Gombrowicza w takim stopniu, że Witold wrócił do domu bardzo krwawiąc. Virgilio napełnił wannę ciepłą wodą, rozebrał przyjaciela, i pomógł mu wejść do wanny, żeby złagodzić ból. Jak twierdził Virgilio, Gombrowicz spędził w wannie dwa dni, aż jego rana zaczęła się goić. Na prawdziwość – przynajmniej częściową – powyższej relacji wskazują wielokrotnie przytaczane uwagi (także Rity Gombrowicz, którą Witold poślubił krótko przed śmiercią), iż lata wojny to dla pisarza okres tabu, czasy, o których nie chciał rozmawiać. A skandalizujące świadectwo przytaczamy – po raz pierwszy w wersji polskiej – gwoli uzyskania pełnego obrazu, pełnej prawdy o wielkim twórcy. Przecież ten epizod w niczym Gombrowicza nie pomniejsza, a wręcz przeciwnie – wskazuje na jego bogate człowieczeństwo. Pociechą dla „moralistów” niech pozostanie fakt , że ów drastyczny akapit obecny jest tylko w wydaniach anglojęzycznych. Nie ma go zaś w wielu „kontynentalnych” wydaniach, z czego wnosimy, że zapewne skutecznie zadziałało lobby „obrońców czci” pomnikowej postaci. Z kolei o istnieniu lobby homoseksualnego przekonany był Andrzej Banach, który tak mówił Joannie Siedleckiej: (…) proszę uwierzyć staremu pisarzowi – popierają się nawet przez kontynenty – lansowanie, wydanie to przecież bardzo dużo. Naprawdę mają coś w rodzaju swojej międzynarodówki. Homoseksualność Gombrowicza to kwestia dość złożona, bo oficjalnie pisarz się „odżegnywał”, a pod koniec życia nawet ożenił. Jednak „światowe lobby homoseksualne” i tak wie swoje, a i sam Gombro nie „odżegnywał” się nazbyt uporczywie. O (swojej) seksualności zaś mówił w kategoriach wręcz queerowych: Niechętnie dotykam tego tematu. Dużo wody upłynie zanim będzie można o tym mówić i, co więcej, pisać. Nie ma dziedziny bardziej zakłamanej i zamroczonej namiętnością. Tu nikt nie pragnie ani nie może być bezstronny. De gustibus… Wściekłość skręcających się z obrzydzenia „męskich” mężczyzn – umężczyźnionych, wzajemnie hodujących i potęgujących w sobie męskość – klątwy moralności, wszystkie ironie, sarkazmy i gniewy kultury, pilnującej prymatu kobiecego powabu – spadają na efeba, przemykającego się chyłkiem na mrocznym pograniczu naszej oficjalnej egzystencji. (...) Jedyna różnica, jaka zachodziła pomiędzy mną, a „normalnymi” mężczyznami polegała na tym, że ja uwielbiałem błysk tej bogini – młodości – nie tylko w dziewczynie, lecz i w młodym chłopcu, że nawet młody był dla mnie doskonalszym jej wcieleniem niż młoda… Tak, grzech, jeśli istniał, sprowadzał się do tego, ze ja ośmielałem spacer 1

34


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Unii Lubelskiej – Chocimska – Skolimowska – Pl. Unii Lubelskiej – Al. Szucha – Pl. Na Rozdro˝u...

się podziwiać młodość niezależnie od płci i wydobywałem ją spod panowania Erosa – ze na piedestale, na którym oni umieszczali młodą kobietę, ja odważyłem się postawić chłopca. (...) Nie być przede wszystkim mężczyzną – być człowiekiem, który dopiero na drugim planie jest mężczyzną – nie identyfikować się z  męskością, nie chcieć tego… Dopiero gdybym w ten sposób, stanowczo i jawnie, wydobył się z męskości, sąd jej nade mną straciłby swój pazur i mógłbym wtedy wiele powiedzieć z rzeczy nie do powiedzenia. Natomiast w liście do Juana Carlosa Gomeza pisał: Żebyś pan sobie popamiętał: nie jestem homoseksualistą, tyle, że od czasu do czasu praktykuję to, jak mnie zbierze ochota. Wymierne przesłanki daje także wizja tłumu młodych intelektualistów i pisarzy, którym Gombrowicz otaczał się w buenosajreńskich kawiarniach. Jakże daleko mu było do parobczych chłopaków z przedwojennego, rodzinnego majątku! Jak daleko, ale i jak blisko! Z Chocimskiej skręcamy w prawo, by przez malutką uliczkę SkolimowskÑ (tu odbywały się spotkania redakcyjne autorów HomoWarszawy, które z pewnością przyczyniły się do zwiększenie przychodów lokalnego monolopu) dojść do ulicy Puławskiej, gdzie możemy uraczyć się pysznościami w słynnej warszawskiej lodziarni Grycan, dawniej legendarnej Zielonej Budki. Zawracamy ulicą Puławską w  stronę placu Unii Lubelskiej, który tym razem okrążymy z drugiej strony, w kierunki Marszałkowskiej. 1 grudnia 1991 roku na placu odbyła się pierwsza akcja uliczna zorganizowana z okazji Światowego Dnia AIDS przez Stowarzyszenie Grup Lambda. Kilka osób rozdawało prezerwatywy i ulotki informacyjne na temat AIDS. Na rogu Marszałkowskiej, na początku lat 90., mieścił się Bar „pod DwójkÑ”. Jak donosiło gejowsko-lesbijskie pismo „Okey”, w każdy piątek i sobotę organizowano tam homicze dyskoteki. Pismo również broniło restauracji pisząc: Narzekacie, że pomieszczenie jest małe. Cóż, taka jego uroda i tego nie da się zmienić. Przecież lokal to nie prezerwatywa. (...) I już zupełnie nie rozumiem tej wysokiej cioteczki, która poślizgnąwszy się w toalecie skręciła nogę, po czym najechała z buzią na organizatorów za skandaliczne warunki. A cóż organizatorzy winni, że taka z niej niezdara? Pod nóżki trzeba patrzeć, to co śliskie omijać, a nie robić raban. To co, może obsługa ma taszczyć taką niedołęgę do toalety w lektyce? My tymczasem znów zawracamy i  skręcamy w  reprezentacyjną Aleję Szucha, na której odnajdziemy siedziby ważnych instytucji, w tym kościelnych i rządowych. Zwróćmy uwagę na luksusowy, elegancki „apartamentowiec” (ostatni budynek mieszkalny po prawej), postawiony na krótko przed wojną jako tzw. „dom generalski”. Nie ucierpiał w czasie wojny – mieszkali w nim Niemcy, głównie gestapowcy. Możemy więc nadal podziwiać ten godnie prezentujący się gmach, a zarazem tęsknić do szlachetności sztuki projektanckiej przedwojennych polskich architektów. spacer 1

35


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Unii Lubelskiej – Al. Szucha – Pl. Na Rozdro˝u – Al. Wyzwolenia – Al. Ujazdowskie – Al. Ró˝...

Po wojnie w tym wspaniałym i rozległym domiszczu mieszkało wiele znanych osób. Nie mamy na myśli wyłącznie postaci partyjnej nomenklatury, choć niektóre z  nich – zwłaszcza przedwojenni działacze PPS-u  – cechowali się klasą nieosiągalną dla obecnej władzy. Mowa raczej o takich luminarzach, jak: Adam Hanuszkiewicz z Zofią Kucówną, wybitny fizyk Leopoldz Infeld, niegdyś współpracownik Einsteina, znana tłumaczka literatury amerykańskiej Mira Michałowska (dzięki której znamy twórczość Gertrudy Stein), czy wreszcie Stefan Kisielewski, który w Dziennikach tak wspomina ówczesne „lobby homoseksualne”: A w ogóle to dziwne z tymi pederastami wydaje się, że coraz ich więcej, klan osobliwy. A król to Iwaszkiewicz. Jarosław Iwaszkiewicz (1894-1980), jeden z Wielkich Pederastów (pamiętacie klasyfika-

cję Arenasa) i niekwestionowany literacki Król Królów. Nazwisko pisarza nie pojawia się w tym miejscu przypadkiem. W tym samym budynku Iwaszkiewicz dysponował mieszkaniem, ponoć rozległym, jasnym i ładnie rozplanowanym, choć wedle innych relacji była to maleńka klitka z dwoma dużymi tarasami, z których jeden wychodził na północ, a drugi na południe. Iwaszkiewicz to postać wielka nie tylko z uwagi na znany wszystkim dorobek – poezje lat młodości, a potem znów przejmujące wiersze wieku sędziwego; arcydzieła nowelistyki, w których odnalazł tę swoją niepowtarzalną tonację – głos bezpośredni, „wprost”, pozornie Donos na Iwaszkiewicza: „naiwny”. Już przez to osiągnął status Mistrza, Od 17.30 do 18.10 przebywała u figuranta Monika. Po- którego nie sposób pomniejszyć, „zlustrować”, rządkując mu bibliotekę, wspominała, że słyszała ostat- przekreślić, chociaż wielu próbowało. Teraz nio o jego spotkaniu z Iwaszkiewiczem, który chwalił mu na szczęście pisarz znów zajmuje należne mu się kupionym właśnie małym fiatem z wieloma częścia- miejsce w historii polskiej literatury. Ale Iwaszkiewicz to przede wszystkim – mi zagranicznymi: angielskimi, włoskimi, francuskimi, wielka postać pod względem klasy Człowieka: co Słonimski miał skwitować stwierdzeniem: „Ale pedał piękna i  odważna postawa w  latach wojennej jest jednak polski”. okupacji, gdy jego dom na Stawisku w  PodZa: Joanna Siedlecka, Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, kowie Leśnej był azylem dla tak wielu; kultura Warszawa 2008. i erudycja, arystokratyczne „noszenie się”, godność i swoboda bycia pośród wielkich postaci literatury światowej, kultury i polityki, wobec których nie musiał mieć żadnych kompleksów. I uroda: ongi piękny, smukły chłopiec – zaświadczają o tym zdjęcia z młodości, choćby akt zatytułowany „Dionizje” (zdjęcie zamieszczono w wydanym w 2007 roku pierwszym tomie jego Dzienników); ale nawet w wieku sędziwym Iwaszkiewicz zachował swe piękno, które przemieniło się w piękno starego człowieka, co jest dane tylko nielicznym Wybranym. Przez kogo Wybranym? Ani chybi przez Muzy! I niech tam sobie różne mniej obdarzone istoty podające się za interpretatorów Moralnego Prawa zdzierają swe struny głosowe na wiatr… „Globtrotter, pederasta, dyplomata, smakosz, poeta i pionek” – tak w  Dzienniku 1954 scharakteryzował Iwaszkiewicza Leopold Tyrmand. Ale Tyrmand, choć pozostawił po sobie kultowego Złego i świetny Dziennik, może jednak przy Iwaszkiewicza pełnić co najspacer 1

36


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Unii Lubelskiej – Al. Szucha – Pl. Na Rozdro˝u – Al. Wyzwolenia – Al. Ujazdowskie – Al. Ró˝...

wyżej rolę kamerdynera literackiego; jako kamerdyner zaś (a kamerdynerzy znają sekrety swoich panów!) niech i ma prawo do takiej obcesowej charakterystyki. Jak wiadomo, Iwaszkiewicz spędził większą część życia wraz z  żoną AnnÑ LilpopIwaszkiewiczowÑ w  pięknej rezydencji należącej do posiadłości Stawisko w  Podkowie Leśnej Zachodniej. Było to wiano ślubne Anny, córki bogatego przemysłowca. Obecnie znajduje się tam muzeum poświęcone słynnej parze. Miejsce jakże godne odwiedzenia – szlachetna architektura domu, wyrafinowane wnętrza, choć wcale niebogate, świadczące o smaku i nieszablonowym wyczuciu stylu właścicieli. O  Iwaszkiewiczu napisano wiele, powstały też teksty o  życiu prywatnym Mistrza, choćby wydana parę lat temu historia pożycia małżeńskiego Iwaszkiewiczów (Piotr Mitzner, Hania i Jarosław Iwaszkiewiczowie. Esej o małżeństwie, Kraków 2000). Jak wiadomo Iwaszkiewicza łączyła z żoną niezwykła emocjonalna więź. Umarł zresztą dwa miesiące po jej śmierci. Wielbił jednocześnie chłopców – co tak bardzo przebija przez modernistyczną stylistykę jego twórczości. W domu na Stawisku zwykle mieszkał też jakiś wychowanek. Jednym z nich był Wiesław Kępiński, który jako jedenastoletni chłopiec stracił w czasie Powstania Warszawskiego rodziców i  braci, sam zaś cudem uniknął śmierci. Został przygarnięty przez Iwaszkiewiczów w odpowiedzi na apel znanej dziennikarki Karoliny Beylin. Wiesław mieszkał na Stawisku aż do usamodzielnienia się. W 2006 roku wyszła jego opowieść o ciekawych latach spędzonych u boku pisarza (Sześćdziesiąty pierwszy) – podróżował wraz z nim, dzięki czemu poznał wiele sławnych osób, w tym pianistę Artura Rubinsteina i belgijską królową Elżbietę, miłośniczkę Chopina. Nie tylko Rubinstein, lecz także sama królowa odwiedziła Stawisko podczas pobytu w Polsce. Jak wykorzystywał Mistrz Jarosław swoją elegancką garsonierę przy al. Szucha? Czyżby na spotkania z dygnitarzami i luminarzami kultury? Zapewne, ale być może funkcjonowało to w sposób bardziej kompleksowy… Może przyjmował tam również obiecujących i przystojnych młodzieńców, by nieco „pochędożyć” – tak jak przed wojną mógł chędożyć wielce przystojnego Czesia Miłosza w mickiewiczowskiej celi Konrada u bazylianów w Wilnie, gdy była cudowna noc z księżycem i słowikami…? To słynne i zagadkowe słowo pojawiło się w pierwszym tomie Dzienników, choć nie do końca wiemy co się za nim kryje, to jednocześnie dla naszej wybujałej wyobraźni oznacza dość sprecyzowaną czynność... Tak czy owak, postać Jarosława (bo tak o nim mówiono w literackim środowisku) budzi prawdziwe wzruszenie – nad wspaniałym, choć doprawionym goryczą życiem, którego nektar został wysączony aż do ostatniej kropli. Ruszamy dalej, w kierunku placu Na Rozdrożu, na którym krzyżują się reprezentacyjne Aleje Ujazdowskie (górą) oraz Trasa Łazienkowska (dołem). U wylotu alei Szucha natykamy się na pomnik Romana Dmowskiego. Lider endecji dzierży Traktat Wersalski, dokument, dzięki któremu Polska odrodziła się po I wojnie światowej. W zasadzie zasługi Dmowskiego na tym się kończą. Lata dwudzieste i trzydzieste to dla niego czas snucia nacjonalistycznych, ale też antysemickich i ksenofobicznych mrzonek. Przeciwko wystawieniu pomnika w 2006 roku, w samym sercu epoki Kaczyzmu, protestowali między innymi Marek Edelman i  Maria Janion. Dziś Roman Dmowski jest li tylko idolem bojówek pokroju młodzieżówki LPR i im  pokrewnych, zafascynowanych tematem pederastycznej kopulacji. Jako patriotyczny wzór służy wyłącznie politycznym brontozaurom, nie dziwi więc fakt, że jego imieniem nazwał syna uroczy Maciej Gierspacer 1

37


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Al. Szucha – Pl. Na Rozdro˝u – Al. Wyzwolenia – Al. Ujazdowskie – Al. Ró˝ – Al. Przyjaciół...

tych, utrzymujący, że ludzie i dinozaury wspólnie zamieszkiwali ziemskie połaci, a smok wawelski istniał nie tylko w bajkach. Wspomniany Roman, z domu Giertych, w okresie sprawowania zaszczytnego urzędu wicepremiera i ministra edukacji, kierował zwalczaniem Kampanii Przeciw Homofobii i innych organizacji LGBT z  budynku Ministerstwa po przeciwnej stronie ulicy (al. Szucha 25). To tu odbywały się antygiertychowskie wiece i protesty, organizowane nawet przez młodzież licealną. W kontekście dorobku słusznie minionego ministra należy przypomnieć, że ten sam budynek w okresie drugiej wojny światowej służył za katownię i siedzibę Gestapo, o której przypomina Mauzoleum Walki i Męczeństwa utworzone w 1952 roku. Samo Ministerstwo Edukacji od wielu lat jest naszym „ulubionym” ministerstwem. Podręczniki zalecane do użytku szkolnego przez ministerialnych „ekspertów” w tematach homiczych niestety nadal propagują średniowieczne poglądy, a ulubionym ich motywem jest omawianie homoseksualności w kategoriach życiowej tragedii. Oderwijmy się jednak od tych przygnębiających myśli i idźmy dalej. Po przeciwnej stronie pomnika, za jezdnią, naszym oczom ukazuje się pas zieleni, w który warto się choć na chwilę zanurzyć. W tym celu przecinamy Aleje Ujazdowskie. Nad Trasą Łazienkowską ukryły się w parkach dwie ważne instytucje kulturalne. Niedaleko ulicy, w alejce za barem Rozdroże, w małym, ceglanym budynku, mieści się siedziba Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego, prowadzonego przez Macieja Nowaka. W tym miejscu znajduje się największe w Polsce archiwum dokumentujące życie teatralne, dysponujące m.in. 60 tysiącami teczek indywidualnych artystów, 80 tysiącami programów, milionami zdjęć i negatywów, 40 tysiącami plakatów, projektami scenografii i inną dokumentacją. Działający pod auspicjami Centrum wortal e-teatr.pl to podstawowe źródło informacji o  polskich scenach i  baza tekstów źródłowych z  prasy ogólnopolskiej jak i  lokalnej. Instytut jest areną wykładów, wystaw, festiwali, projektów edukacyjnych. Tu schronienie znalazła fundacja Gender Center, której pomysłodawczynią jest Maria Janion, tu też wdrożony został projekt Inna Scena, prowadzący dyskurs o historii i przyszłości teatru w kontekście tożsamości seksualnej i płci, z perspektywy gender studies i teorii queer. Trudno się dziwić osiągnięciom Instytutu w tak pieczołowitym dokumentowaniu teatralnych zdarzeń, niebanalnym podejściu do kwestii tożsamości seksualnej, jeśli przyjrzeć się bliżej szefowi tej instytucji. Maciej Nowak to postać barwna, przez co dla wielu kontrowersyjna – bywalec salonów i głosiciel awangardy w jednym, smakosz życia i kuchni wszelakich, człowiek renesansu na miarę XXI wieku, swego czasu w związku z wydarzeniami gdańskimi, nazwany został przez autora „Dziennika Teatralnego” głównym rozdającym polskiego życia teatralnego. Swoje oficjalne współżycie z teatrem rozpoczął wkrótce po maturze, kiedy to zaczął publikować recenzje w „Sztandarze Młodych”, potem pracował w miesięczniku „Teatr”. Po przełomowym roku 1989 założył własne pismo, „Goniec Teatralny” – jak sam mówi – brukowiec odchodzący od koncepcji eseistyczno-recenzenckiej, stawiający na relacjonowanie wydarzeń (nie tylko scenicznych) także z mniejszych ośrodków. Z uwagi na niewydolność finansową, pismo upadło po ponad roku, jednak zdążyło dokonać mentalnego wyłomu. Nieco zniechęcony, Nowak wyjechał do Trójmiasta, gdzie został szefem Nadbałtyckiego Centrum Kultury w Gdańsku. Ośrodek już wkrótce potem wyróżniał się licznymi imprezami, jak choćby Festiwalem Kultury Krajów Bałtyckich. Powstało też nowe pismo „Ruch spacer 1

38


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Al. Szucha – Pl. Na Rozdro˝u – Al. Wyzwolenia – Al. Ujazdowskie – Al. Ró˝ – Al. Przyjaciół...

Teatralny”, comiesięcznie przedrukowujące teksty dotyczące życia teatralnego z  tytułów prasowych w całym kraju. Nowak został redaktorem działu kultury w „Gazecie Wyborczej”, a na łamach „Co Jest Grane” do dziś recenzuje stołeczne lokale gastronomiczne. W 2000 roku zdobył fotel dyrektora Teatru Wybrzeże, gdzie w pełni rozwinął swoją wizję teatru jako medium dynamicznego i zaangażowanego. Roczna ilość premier podskoczyła do kilkunastu, a do Gdańska zjeżdżali się wychwyceni przez dyrektora w całej Polsce młodzi, obiecujący reżyserzy, aktorzy i dramaturdzy. Nowak inaugurował Szybki Teatr Miejski, letni Festiwal Teatralny. Tymczasem na łamach trójmiejskiej „Gazety Wyborczej” dokonał oficjalnego coming outu budzącym kontrowersje tekstem, w którym deklaruje, że jako homoseksualiście żyje mu się w Polsce miło i dostatnio – znikąd żadnych przejawów dyskryminacji. Trudno by było inaczej, skoro w tym czasie stał się ulubieńcem luminarzy miasta. Jak pisał Waldemar Kuchanny w „Nie”: Gdańskie elitki polityczne, kościelne i dziennikarskie bardzo kochały Macieja Nowaka (…) to klawy gość – artystyczny luzak, smakosz potraw i życia, biesiadnik do białego rana. Nowak to także gość zaspokajający potrzebę snobizmu artystowskiego elitek. A to wydał kartkę pocztową na święta bożonarodzeniowe, gdzie w roli trzech króli dali się sfotografować prezydenci Gdańska, Sopotu i Gdyni, a to założył kabaret, gdzie zamiast prawdziwych aktorów śpiewali piosenki samorządowi urzędnicy. Czas pokazał jednak rysy na sielankowej wizji: w  sierpniu 2002 roku, znów na łamach macierzystej „Gazety Wyborczej”, Nowak opublikował gorzki tekst opisujący, że właśnie z uwagi na homoseksualność zdyskwalifikowano go jako dawcę krwi. Pisał wtedy: Nie przechodziłem żółtaczki, nie jestem chory na żadną zakaźną chorobę, jestem wielki i silny, mam popularną i często potrzebną grupę 0 Rh+. Wydawałem się dobrym materiałem na krwiodawcę. Niestety, w ostatniej chwili okazało się, że moja krew jest bezwartościowa. Dlaczego? Nie przyjmuje się krwi od osób homoseksualnych – zabrzmiał wyrok lekarzy. W  pierwszej chwili pociemniało mi w  oczach, później wściekłość przemieniła się w gorzką bezradność, gdy okazało się, że takie są międzynarodowe normy transfuzjologii. Rok temu protestowałem w  tym miejscu przeciwko rozpowszechnianej przez część środowiska gejowskiego histerycznej wizji Polski jako kraju nietolerancji i  zaścianka. Pisałem, że w  Polsce, będąc homoseksualistą, można żyć godnie, twórczo i bezpiecznie. I ciągle w to wierzę. Co jednak myśleć o świecie, który toleruje przepisy niezgodne ze współczesnym stanem wiedzy, odbierające mi prawo do najbardziej elementarnych ludzkich gestów? Artykuł wywołał dyskusję, po której pytanie o orientację seksualną zniknęło z ankiet Stacji Krwiodawstwa (po kilku latach znów wróciło, jednak obecnie sprawa jest rozwiązana pomyślnie dla osób LGBT). Otwartość w  kwestii swojej tożsamości i  swoboda bycia zemściły się na Nowaku, obracając się w  niewyartykułowany otwarcie, acz znaczący argument przeciw jego działaniom. Mimo sukcesów frekwencyjnych Teatru Wybrzeże i uznania recenzentów, coraz bardziej nasilał się konflikt z władzami, którym nie w smak był liberalny i – w odczuciu spacer 1

39


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Al. Szucha – Pl. Na Rozdro˝u – Al. Wyzwolenia – Al. Ujazdowskie – Al. Ró˝ – Al. Przyjaciół...

niektórych – wywrotowy zwrot w podległej im placówce. Nowakowi zarzucano rozrzutność i nieliczenie się z gustami przeciętnego odbiorcy. Znów oddajmy głos Kuchannemu: Jeśli ktoś nie żyje według prawicowej moralności – może stracić robotę. Od roku, gdy stało się jasne, że w Polsce prą do władzy Kaczyńscy, Tusk i Rokita, a wraz z nimi hasło rewolucji moralnej – na Nowaka zaczęło się polowanie. Nowak bowiem to nie tylko hedonista, ale jeszcze gej. Pedał. Pederasta. Który w dodatku swój homoseksualizm publicznie ogłosił w „GW”. Szalę na niekorzyść dyrektora przechyliła w 2005 roku sesja fotograficzna dla magazynu „Lifestyle”, podczas której wystąpił ubrany wyłącznie w  bokserki oraz z wielkim pętem parówek na szyi. Wielu radnych uznało, że to nie licuje z powagą piastowanego stanowiska. Do teatru wkroczyły kontrole, które wykazały nieustające zadłużenie placówki, co uznano za złamanie kontraktu – dyrektora zwolniono, tym samym ujmując mu dalszych dylematów. Od dwóch lat szefował równocześnie warszawskiemu Instytutowi Teatralnemu, któremu od tej pory mógł poświęcić się bez reszty. Gwoli historycznej sprawiedliwości dodajmy, że pozostawił po sobie w Gdańsku trwałą spuściznę. Dyskusje na temat obecnej kondycji Teatru Wybrzeże pod rządami następcy Nowaka, z reguły zaczynają się odwołaniem do poprzedniej epoki swobody ekspresji, otwartości na nowe tematy i niezwykłej aktywności tego miejsca, w którym udało się wykreować niepowtarzalną, twórczą atmosferę. Kto chętny, może jeszcze szybko zajrzeć za szklane drzwi Instytutu, przysiąść w kafejce lub obejrzeć aktualną wystawę. Bardziej wytrwałych zachęcamy do zapuszczenia się w głąb zieleni, gdzie można odnaleźć Centrum Sztuki Współczesnej w Zamku Ujazdowskim – miejsce licznych wystaw, imprez, festiwali, siedziba studyjnego Kino.Lab, niestroniącego także od queerowego repertuaru. Chyba najwięcej kontrowersji wzbudził zorganizowany w 2008 roku przez Kampanię Przeciw Homofobii i Stowarzyszenie Trans-Fuzja, Festiwal Tęczowych Rodzin, podczas którego po raz pierwszy w Polsce głośno mówiono o tym, że lesbijki i geje wychowują dzieci, co nadal jest tematem tabu nawet wśród „branży”. My jednak zawracamy w stronę placu Na Rozdrożu. Podziemnym korytarzem przedostajemy się na drugą stronę Alei Ujazdowskich, do fontanny i Alei Wyzwolenia odchodzącej z placu w kierunku zachodnim, zgodnie z Osią Stanisławowską. Wchodzimy na całkiem odrębną część socrealistycznej „Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej”, którą z  uwagi na układ budynków wokół alei-placu nazwano „Latawcem”. Zbudowano go w latach 1949-1954. Podobnie jak budynki wokół placu Konstytucji – miał być przeznaczony dla klasy robotniczej, którą chciano wprowadzić do centrum miasta. Tymczasem mieszkania wysokiej jakości okazały się wkrótce adresem dość elitarnym, podobnie jak wspaniała socrealistyczna Karl-Marx-Allee w  Berlinie. Trudno się dziwić, „Latawiec” wzorowany był na paryskim Place de Vosges (zwróćmy uwagę na „paryskie” elewacje domów, „paryskie” balkony!) i już w chwili ukończenia krytykowano go mocno za tę „burżuazyjną” architekturę, niezgodną z socjalistycznym duchem. Przy alei Wyzwolenia 2 mieszkał Julian Stryjkowski (1905-1996), autor Biegu do Fragala i Austerii. O swojej homoseksualnej orientacji pisarz opowiedział dopiero pod koniec życia w noweli Milczenie. W opublikowanej w „Gazecie Wyborczej” rozmowie z Romanem Kurkiewiczem i Adamem Michnikiem mówił, że otwarte wypowiedzenie prawdy spacer 1

40


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Na Rozdro˝u – Al. Wyzwolenia – Al. Ujazdowskie – Al. Ró˝ – Al. Przyjaciół – Koszykowa – Pi´kna...

o sobie było dla niego kwestią godności – przynajmniej pod koniec życia mógł chodzić z podniesioną głową. Powiedziałem sobie: masz osiemdziesiąt lat, napisz to, niech to będzie Twoja ostatnia książka, zatrzaśnij drzwi, niech nie będzie więcej twoich słów, nie pisz więcej o niczym. (...) Przez cały czas jak byłem komunistą, bałem się szalenie. Mój homoseksualizm zmuszał mnie, żeby się zbytnio nie angażować w sprzeciwy. (...) Ja muszę ukrywać przed ludźmi to, czego inni nie muszą ukrywać. To była męka straszliwa (...). Julian Stryjkowski wspominał też, że gdy przed wojną współtowarzysze z nielegalnej partii komunistycznej dowiedzieli się o jego – jak ówcześnie mówiono – „skłonnościach”, poddano go ostracyzmowi – no bo jak to, co to za komunista, którego interesują mężczyźni? I czy można siedzieć z nim w więzieniu w jednej celi? To ryzykowne. I chyba pederastia jest rewolucjonisty i komunisty niegodna. Jednak w „komunistycznej” Polsce, jakoś nie przeszkodziło to Stryjkowskiemu w literackiej karierze; przez całe lata był członkiem redakcji „Twórczości”, której szefował... Jarosław Iwaszkiewicz. Tak mieszkanie w alei Wyzwolenia wspomina Henryk Grynberg: Wychowany w ortodoksyjnej rodzinie na galicyjskiej prowincji, był jednym z naj­ naiwniejszych. Pamiętam naszą pierwszą dyskusję w jego półtorapokoikowym mieszkanku w pięknym punkcie (aleja Wyzwolenia przy Rozdrożu). – Czy ja przed wojną Irena Krzywicka mógłbym mieć takie mieszkanie? – arguWyznania gorszycielki mentował biedak ze Stryja, gdzie mieszkało się bez kanalizacji i bieżącej wody. – Gdybyś Miły, inteligentny, usłużny, a z powierzchowności chudy, przed wojną odniósł taki sukces, to mieszz długim nosem, trochę gnący się pederastycznie. Był barkałbyś w willi z ogrodem – odparłem i chyba dzo przejęty, kiedy się dowiedział, że spotka Tarnowskiego: trafiło mu to do przekonania (jak to dobrze „Czy on się zechce ze mną zadawać? Bo co Sobańscy wobec się później urodzić). Tarnowskich”. Bardzośmy się śmiały z  tych niepokojów z Janką Słonimską, dla nas bowiem ta subtelna różnica Z  alei Wyzwolenia wracamy na plac Na Rozw ogóle nie istniała. Obaj panowie zresztą zaprzyjaźnili drożu; skręcając w  lewo w  Aleje Ujazdowskie się serdecznie, zwłaszcza, że obaj byli homoseksualistami, dochodzimy zaraz do pałacyku Soba¡skich a po pewnym czasie poczęli stanowić wierny dwór Janki, (numer 13). W 1853 roku w miejscu obecnego z którą również połączyła ich bliska przyjaźń. Antoni nie pałacu wzniesiono renesansową willę zaprojekmiał żadnych powodów do niepokoju, a  Janka zyskała towaną przez Juliana Ankiewicza. W 1876 roku wiernych i  oddanych chevaliers servants: Jasia i  Tonia, willa została przebudowana według projektu nazywaliśmy ich zdrobniałymi imionami. Leandra Marconiego – stała się pałacykiem, Warszawa 2002 a przed frontonem umieszczono replikę donatellowskiego Dawida. W czasach PRL była siedzibą Frontu Jedności Narodu, a następnie Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego. Obecnie w pałacu mieści się Klub Polskiej Rady Biznesu. W  czasie swojej bytności w  Warszawie pomieszkiwał tam Antoni Soba¡ski (18981941), publicysta, dziennikarz, związany ze środowiskiem artystycznym, przyjaciel Iwaszkiewicza, znajomy Gombrowicza. Opublikował Cywila w Berlinie – reportaże z pobytów spacer 1

41


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Al. Wyzwolenia – Al. Ujazdowskie – Al. Ró˝ – Al. Przyjaciół – Koszykowa – Pi´kna – Pl. Konstytucji...

w przybierającej coraz bardziej brunatną barwę stolicy faszystowskich Niemiec. W swoich reportażach opisywał również życie homoseksualistów w Niemczech – zresztą bardzo soczyście: Wszystkie więc bary uczęszczane przez pederastów i lesbijki, te tak typowo berlińskie instytucje, zostały zamknięte. Wszyscy transwestyci schronili się do SA i tylko, jak powiadają, skarżą się na trudność chodzenia na niskich obcasach. Za to wśród ludzi stojących najbliżej Hitlera jest kilku takich, których brak instynktu „podtrzymywania rodzaju” jest notorycznie znany. Tym panom nie dzieje się żadna krzywda. Chodzi o  to, aby mocno siedzieć w  partii i  głośno wykrzykiwać na cześć Führera i „das Deutschtum” (niemieckość), a poza tym wolno się kochać choćby w kaczce, byle kaczka była zupełnie prawomyślna. O jego związkach w Warszawie musiało huczeć, skoro Iwaszkiewicz i Krzywicka poświęcali im passusy. „Król pederastów” pisał: Tonio nie znał jeszcze Achillesa [Brezy], ani obu Kossakówien i  z  tego spotkania wynikły wielkie przyjaźnie. Achilles był wtedy w rozkwicie swej wyjątkowej urody i  jakoś tak przystał do Tonia, że ciągle widywano ich razem, jak lorda Douglasa i Oscara Wilde’a. Według Krzywickiej Sobański miał pozostawać w związku z hrabią Janem Tarnowskim, w czasie wojny adiutantem generała Maczka. Co ciekawe – Tarnowski z kolei przez długi czas był związany uczuciowo z Józefem Czapskim, malarzem i pisarzem, późniejszym rezydentem podparyskiej „Kultury”. „Tonia” tak wspominali po jego przedwczesnej śmierci przyjaciele: Człowiek pełen uroku, jeden z tych ludzi, którzy choć nie pozostawiają wielotomowych dzieł, choć trudno ich związać z jakimś określonym faktem zasługi, tworzą tę atmosferę kulturalną, w której społeczeństwo żyje i oddycha. Niemal po sąsiedzku, acz formalnie już pod adresem przy alei Ró˚ 1, oglądamy pałacyk Wielopolskich, który powstał w latach 1875-1877. Obecnie zajmowany jest przez Ambasad¢ Wielkiej Brytanii w Polsce, a przed laty należał do rodziny Wielopolskich. Aleje Ujazdowskie jako część tzw. Traktu Królewskiego (Zamek Królewski – Krakowskie Przedmieście – Sejm – Łazienki – Belweder – Wilanów), to jedna z najbardziej reprezentacyjnych ulic w stolicy, na tym odcinku i sąsiednich uliczkach w dużej mierze zaanektowanych przez placówki dyplomatyczne oraz najwyższe instytucje państwa polskiego. Nic dziwnego, że parokrotnie tędy tanecznym krokiem przemaszerowywała Parada Równości, choćby pod pobliską Kancelarię Prezesa Rady Ministrów (czyli premiera). Ambasadę Zjednoczonego Królestwa wspominamy dlatego, że począwszy od roku 2008 wyrażała oficjalnie wsparcie dla warszawskiej Parady Równości. W  efekcie przyjęcia przez brytyjskie MSZ pakietu w sprawie działań na rzecz praw osób LGBT w 2008 roku, podczas parad w Rydze i Warszawie, obok flag państwowych zawisły także flagi tęczowe. Rzecz jasna towarzyszyły spacer 1

42


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Al. Ujazdowskie – Al. Ró˝ – Al. Przyjaciół – Koszykowa – Pi´kna – Pl. Konstytucji – Marszałkowska...

temu stosowne komunikaty prasowe. W Polsce gejowska flaga powiewała na maszcie przy ambasadzie przez cały paradowy weekend. Rick Todd, ambasador Wielkiej Brytanii w Polsce, w 2009 roku tuż przed paradą spotkał się z przedstawicielami organizatorów, by przekazać na ich ręce broszurki o prawach LGBT, zakładającej aktywność dyplomacji brytyjskiej w  staraniach o  dekryminalizację homoseksualizmu, równość praw gejów i lesbijek oraz zapewnienie im równej opieki socjalnej i zdrowotnej. — Wielka Brytania angażuje się w promowanie praw lesbijek, gejów, osób biseksualnych i transpłciowych w Wielkiej Brytanii i za granicą. Razem z Polską z zadowoleniem wsparliśmy zeszłoroczne oświadczenie odczytane na forum ONZ, wyrażające niepokój w związku łamaniem praw człowieka z powodu orientacji seksualnej — stwierdził w oświadczeniu ambasador. Za ambasadą skręcamy w lewo w alej¢ Ró˚, gdzie pod numerem 6, vis-à-vis rezydencji ambasadora Indii, znajduje się słynna kamienica literatów, którą po wojnie zamieszkiwało wiele znanych postaci, w tym Antoni Słonimski i Konstanty Ildefons Gałczyński. Mieszkał tam przez pewien okres także Stanisław Witold Balicki (1909-1978), recenzent teatralny, który po wojnie przez szereg lat był dyrektorem Teatru Polskiego przy ulicy Karasia. Następnie w latach 1965-1970 był dyrektorem generalnym Ministerstwa Kultury i Sztuki, przec co miał duży wpływ na realizację – na poziomie wykonawczo-urzędniczym – polityki kulturalnej państwa, w czym był oczywiście posłusznym wykonawcą wytycznych władz partyjnych. Jego homoseksualność była tematem wielu „salonowych” plotek. Po sąsiedzku pod numerem 7 mieszkała przez wiele lat homicza diwa, wielka aktorka Nina Andrycz. Nie powinniśmy przy kobietach od razu pisać o ich mężach, ale w tym przypadku należy wspomnieć, że mężem wielkiej artystki był sam premier PRL Józef Cyrankiewicz. Urodzona w 1915 roku aktorka przez dekady ucieleśniała szyk, elegancję, władzę, ale też tragizm mariażu z komunistycznym aparatczykiem. Przez męża miała dostęp do nieograniczonego zasobu futer, fatałaszków, kawioru i innych akcesoriów, dzięki którym może poszczycić się mianem największej gejowskiej diwy. Obecnie mieszka tutaj Fiolka Najdenowicz – czołowa Fag Hag [slangowe określenie kobiety lubiącej towarzystwo gejów] końca PRL i  początku III RP, o  której więcej opowiemy podczas spaceru drugiego oraz w Appendixie. U wylotu alei Róż natrafiamy na ulicę Koszykową. Skręcamy w lewo, by po chwili dojść do prawdopodobnie najbardziej ekskluzywnej ulicy w Warszawie, a mianowicie do alei Przyjaciół na tyłach pałacyku Sobańskich, z  luksusowymi kamienicami z  lat trzydziestych. Po wojnie otrzymywali tam mieszkania wysocy funkcjonariusze partii i  państwa, a także służb bezpieczeństwa; jednak obecnie struktura społeczna mieszkańców bardzo się zdywersyfikowała. Narożna kamienica była ostatnim adresem Jerzego Waldorffa (1910-1999) – znanego krytyka muzycznego, pisarza, publicysty i działacza społecznego, autora Sekretów Polihymnii, inicjatora akcji odnawiania zabytków cmentarza Powązkowskiego. Na rogu Alei Przyjaciół i Koszykowej Waldorff, „ostatni baron PRL”, mieszkał ze swoim długoletnim partnerem Mieczysławem Jankowskim (1917-2005), tancerzem Teatru Wielkiego i pedagogiem Państwowej Szkoły Baletowej, a także z jamnikiem Puzonem (miał dwa kolejne jamniki o tym imieniu). Waldorff ukrywał się ze swoim związkiem, a partnera przedstawiał jako brata ciotecznego. „Miecio” opiekował się Waldorffem i prowadził dom. Homoseksualizm Waldorffa spacer 1

43


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Al. Przyjaciół – Koszykowa – Pi´kna – Pl. Konstytucji – Marszałkowska – Wilcza

był faktem ogólnie znanym, choć przed jego śmiercią nie wyartykułowanym publicznie, a najwięcej w kwestii outingu Waldorffa zrobił Mariusz Urbanek w książce Waldorff. Ostatni baron Peerelu: W pierwszej chwili [matka Waldorffa] była zrozpaczona, że Jerzy nie żeni się z Krysią. Ale gdy wyznał, co i  jak, mama powiedziała: Jest, jak jest – opowiadał Kurskiemu Mieczysław Jankowski. Zgodziła się, żeby syn przyprowadził przyjaciela do wspólnego domu. Był 1 maja 1939 r. Gdy Jankowski wszedł do przedpokoju warszawskiego mieszkania przy ul. Piusa, czekała. Już w progu przełamała lody: Witam drugiego syna w domu. To była takiej klasy kobieta – opowiadał Mieczysław Jankowski. – Ona mnie rzeczywiście traktowała jak drugiego syna, zawsze z największą czułością. Reszta rodziny dowiedziała się o wszystkim podczas uroczystego obiadu, na który zaprosiła krewnych matka Waldorffa. (...). Ostatecznie (...) urna z  popiołami Mieczysława Jankowskiego spoczęła w  grobie Waldorffa. Ksiądz opiekujący się Powązkami chciał tylko wiedzieć, czy rodzina nie będzie miała nic przeciwko temu. (...) Blaszana tabliczka z imieniem i nazwiskiem Mieczysława Jankowskiego przetrwała na grobie Waldorffa kilka miesięcy. Potem zniknęła. I nie ma jej po dziś dzień – tak to w naszym „słynącym z tolerancji kraju, gdzie nie wznoszono stosów” bywa, że nawet najwybitniejsi nie mogą w Polsce być sobą, choćby po śmierci. Zawracamy ulicą Koszykową, a następnie skręcamy w prawo, w Mokotowską. Wkrótce naszą drogę przetnie ulica Pi¢kna. Oprócz rozsławienia jednego z jej adresów obecnością Ambasady Stanów Zjednoczonych, Piękną od kilku lat maszerują geje, lesbijki, osoby transpłciowe i nasi heteroseksualni przyjaciele podczas Parad Równości. Właśnie tędy tęczowy pochód przedostaje się z ulicy Marszałkowskiej do Alei Ujazdowskich, a następnie pod budynek Sejmu lub Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. A my, podążając przez chwilę w przeciwnym kierunku, skręcamy w lewo. Tuż przed placem Konstytucji, na parterze obszernej, socrealistycznej kamienicy (obok kultowego w PRL sklepu obuwniczego) miał swoją siedzibę jeden z efemerycznych klubów początku lat dwutysięcznych. Sikstinajn, anonsowany szyldem w formie znaku ograniczenia prędkości do 69 kilometrów na godzinę, wypełnił lukę na warszawskiej scenie gejowskolesbijskiej po zamknięciu Kozłów na Starym Mieście i niezaakceptowanego przez „branżę” przeniesienia Mykonosa aż na Służew. W  początkowym okresie, aby dostać się do klubu, należało zaopatrzyć się w  hasło publikowane codziennie w  internecie bądź pozyskiwane drogą esemesowo-telefoniczną. Pamiętajmy, że były to jeszcze czasy niesamowitych obaw i wszechstronnego „zapewniania bezpieczeństwa zabawie”, przejawiającej się także absolutnym zakazem fotografowania gości („nasi goście – te osoby – sobie tego nie życzą a chcą się dobrze bawić” – anonsowano; bo żona się dowie...). Zresztą tego typu formy opieki nad gośćmi utrzymywały się jeszcze bardzo długo. Sikstinajn posiadał też regulamin zakazujący urządzania styp, wesel i imienin. Od tej zasady były jednak wyjątki. Jedną z inicjatyw prężnie animującego życie klubu ówczesnego ILGCN (International Lesbian & Gay Cultural Network) było urządzanie gejowskich weselisk „zastępujących” w warstwie symbolicznej związki partnerskie. Sikstinajn dysponował spacer 1

44


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Koszykowa – Pi´kna – Pl. Konstytucji – Marszałkowska – Wilcza

sceną, na której chętnie występowały aktualne gwiazdy drag queen, a w pewnym okresie także restaurację z ogródkiem. Klub zmieniał swoje oblicze szukając najlepszej formy działania, ewoluował w stronę miejsca stricte gejowskiego (przez internet LGBT przetoczyła się dyskusja o reklamie z przekreślonymi paniami, która miała sugerować, że do klubu nie wpuszcza się lesbijek), oferując coraz bardziej wykwintne formy rozrywki z  cyklicznym Military Party na czele, jednocześnie właściciel klubu zapewniał w „City Magazine”: Nasz lokal jest oficjalnie gejowski, ale bez powiązań z seksem, nie mamy chorych rzeczy typu dark room. Sikstinajn brał też udział w szale mody na clubbing – honorowany w nim skomplikowany system biletów wstępu i  „kuponów konsumpcyjnych” zachęcał do odwiedzania w jeden wieczór wielu przybytków. Po zamknięciu klubu opustoszały lokal przez ponad rok szukał nowego najemcy, a szyld „69” dyndał na wietrze z niespełnioną obietnicą „zapraszamy wkrótce” – niczym wyrzut sumienia. Obecnie mieści się tam galeria – co ciekawe, postanowiono zachować dawny podest służący za scenę dla drag queen. Na plac Konstytucji wchodzimy od przeciwnej strony niż poprzednim razem. Kierujemy się w prawo, w ulicę Marszałkowską. To tutaj odbył się 27 listopada 2005 roku Wiec RównoÂci, na którym demonstrowaliśmy poparcie dla Marszu Równości w  Poznaniu. W wiecu wzięło udział ponad dwa tysiące osób. Na zakończenie demonstracji ułożono zniczową pacyfę oraz napis „Art. 57”, przypominający o zapisie w Konstytucji, który gwarantuje wolność zgromadzeń, a także odśpiewano „Mury” Jacka Kaczmarskiego. Już przy całkiem innej muzyce wielokrotnie przez plac przechodziła Parada Równości, a w 2009 roku na placu mieliśmy wyjątkowe tutaj towarzystwo, co prezentujemy na zdjęciu 45. Tuż za węgłem mieści się słynny prywatny Teatr Polonia, założony i prowadzony przez Krystyn¢ Jand¢ (formalnie właścicielem teatru jest Fundacja Krystyny Jandy na Rzecz Kultury). Jedna z  największych polskich aktorek wielokrotnie „promowała” tolerancję, za co Rujana Jeger w 2007 roku otrzymała od Fundacji Równości Darkroom nagrodę Hiacynt, za konsekwentne wspieranie idei tolerancji w  swej działalności teatralnej, Życie jest jak „darkroom”, nigdy nie wiesz kto i w jaki filmowej i  internetowej. Teatr działa od 2005 sposób cię wydyma, ani też kogo ty wydymasz i jak. Ale roku, początkowo sztuki grano jedynie na małej to zbyt podniecające, żeby ot tak po prostu wyjść scenie, którą nazwano „Fioletowe Pończochy” Wołowiec 2004 – nazwa ta kojarzy się z  ruchem emancypacji kobiet, jest także tytułem jednego z najpiękniejszych opowiadań Gabrieli Zapolskiej. Pierwsza premiera odbyła się 28 października 2005 i była to sztuka oparta na tekście Dubravki Ugrešić pt. Stefcia Ćwiek w szponach życia, w reżyserii i adaptacji Krystyny Jandy. Polonia dość szybko zyskała popularność wśród Warszawianek i Warszawiaków. Zapewne dzięki niebanalnej postaci matki-dyrektorki całego przedsięwzięcia, która z pełnym oddaniem poświęciła się pasji swojego życia – prywatnemu teatrowi, w  którym wystawiane będą sztuki ambitne, poruszające ważne kwestie współczesne, ale również rozrywkowe. Rozgłos uzyskała również z  powodu konfliktu, jaki zaistniał pomiędzy Fundacją, a  wspólnotą mieszkaniową. Wspólnota próbowała blokować i  uniemożliwiać wszelkie prace związane z budową, a później rozbudową teatru oraz przeciwdziałać hałasowi, jaki wywołują widzowie w trakcie antraktów. Nie wiadomo, czy racje teatru zwyciężyły za sprawą przebojowości i uroku pani dyrektor, czy też z innych powodów. Dla nas ważne jest, że spacer 1

45


WARSZAWSKI „BROADWAY” ...Pl. Konstytucji – Marszałkowska – Wilcza

teatr prowadzony jest sprawnie, z dużą ilością premier własnych, gości także inne grupy teatralne. W pierwszej kolejności dyrektora Janda przyjęła na swoją scenę inscenizacje ze zlikwidowanej Le Madame: Miss HIV Macieja Kowalewskiego i Patty Diphusa – humoreski Pedro Almodovara w interpretacji Ewy Kasprzyk (także uhonorowanej nagrodą Hiacynta w 2009 roku). Kolejne sezony to był czas wielkich hitów, wśród których wyróżniały się: Darkroom, Boska i Wątpliwość. Warszawiacy (nie tak) starej daty pamiętają, że Krystyna Janda urządziła swój teatr w  lokalu po opustoszałym kinie noszącym tę samą nazwę. Kino, które upadło na początku lat dwutysięcznych „zhańbiło” swoją patriotyczną nazwę, wyświetlając co wieczór (heteryckie) filmy pornograficzne. To chyba jedyny taki przypadek we współczesnej Warszawie! Nowa oferta nie zdołała zapełnić widowni – i dobrze dla Krystyny Jandy oraz jej świetnego projektu. Kierujemy się dalej Marszałkowską w stronę centrum i zerkamy w Wilczą, pierwszą ulicę w prawo. Na rogu Marszałkowskiej i Wilczej znajdował się bar Baryłka, który upodobali sobie żołnierze. Tu można było też spotkać wielu homiczo nastawionych miłośników mundurowych i udać się do „drewnianej pikiety” w podwórku (wejście od Wilczej). Trochę dalej, przy Wilczej 23 w okazałej, secesyjnej (z elementami historyzującymi) kamienicy z 1912 roku mieści się dziś przytulny bar. Tuż za brązowymi drzwiami z napisem LD trafiamy na stół barowy, otoczony stałymi bywalcami. Lodi Dodi nie poraża powierzchnią – oprócz baru, znajduje się tu podwieszona antresola oraz drugi bar w piwnicy, przy którym udało się wygospodarować miejsca na darkroom. Lodi Dodi to jedno z niewielu „branżowych” miejsc w Warszawie, gdzie panuje prawdziwie serdeczna, niemal „rodzinna” atmosfera. Tu można przyjść w godzinach wieczornych na spokojne pogaduchy ze znajomymi czy przyjaźnie nastawionymi do gości barmanami, nie będąc przy tym zmuszonym do słuchania dudniącej muzyki. Nikogo za to nie ominie okazja na przypomnienie sobie polskich szlagierów złotej ery polskiej muzyki rozrywkowej. Dolny poziom (wstęp tylko dla panów) oferuje też dodatkowe atrakcje w postaci wieczorów bez podkoszulka czy z nietypową obsługą w postaci nagiego barmana. Dodatkowy plus to bliskie sąsiedztwo komendy policji, dzięki czemu nie trzeba się martwić o bezpieczeństwo. Inne atrakcje – pod numerem 25, jak w wielu warszawskich podwórzach, znajduje się urokliwa kapliczka. W tym miejscu oficjalnie kończymy pierwszy homiczy spacer po stolicy. Kto jest spragniony – może pozostać w pubie. Jeszcze bardziej ciekawi świata mogą przespacerować się kamienicznymi ulicami kilka przecznic dalej, na ˚urawiÑ 24A, gdzie z okien Lambdy Warszawa na pierwszym piętrze dumnie powiewa tęczowa flaga, albo jeszcze kawałek dalej, na Ho˚Ñ 42, gdzie w prywatnym mieszkaniu pod numerem 8., od 2001 roku prężnie działa niezależna i w pewnych kręgach kultowa galeria Raster, prezentująca przede wszystkim młodą sztukę polską (i nie mamy na myśli wyłącznie premier skandalizującego „DIK Fagazine” Karola Radziszewskiego), zaś po drugiej stronie Marszałkowskiej, na Ho˚ej  62, znajdziemy wegańską kafejkę Cykloza, polecaną m.in. przez UFĘ... Stąd już tylko żabi skok na piękny plac Trzech Krzy˚y, gdzie udamy się przy okazji drugiego spaceru.


spacer 2

NA HOMICZYM TRAKCIE iat Âw wy No a cie sn ieÊ Ja dm ze Pr ie sk ow ak Kr

Rynek Nowego Miasta Ko Rynek Starego Miasta êla F reta Pl. Zamkowy Po dw ale a sk tor a n Se Wierzbo wa Pl. Bankowy

˚u raw ia d∏ugoÊç trasy: 11 – 12 km

sa Pru Wiejska

kie ws do az Uj Al.

za uc Kr

M ar sz a∏k ow sk a

ie sk m i l zo ro e Brack Al. JN ow a y wi Pl. Trzech Krzy˝y at Fo ks al

Ch m iel na

Âw i´t ok rzy sk a

Ogród Saski

i ejk at M

D

rugi spacer zaczynamy na stacji Metro Ratusz Arsenał. Polecamy dotrzeć tam komunikacją podziemną, nie tylko ze względu na wygodę, ale także z uwagi na miły głos legendarnego lektora Ksawerego Jasieńskiego. Od 1998 roku jego aksamit uroczo sączy się z głośników i zapowiada: „następna stacja... Wierzbno”. Z peronu metra kierujemy się w stronę wyjścia na Muranów. Zatrzymujemy się pod fontanną (przeniesioną tu po II wojnie światowej z Krakowskiego Przedmieścia) przy słynnym kinie Muranów i patrzymy w kierunku północnym. Przed nami wznosi się gmach Pałacu Mostowskich, zbudowany w latach 1762-1765 dla wojewody mińskiego Jana Augusta Hilzena. Po śmierci Hilzena pałac przeszedł w ręce Tadeusza Mostowskiego i do dziś znany jest pod jego nazwiskiem. Zniszczony w czasie wojny, po odbudowaniu został przeznaczony na siedzibę Komendy Milicji Obywatelskiej, a obecnie mieści się tam Komenda Stołecznej Policji. spacer 2

47


NA HOMICZYM TRAKCIE pl. Bankowy – Senatorska – Ogród Saski – Wierzbowa – pl. Teatralny – Senatorska – Podwale...

Pałac był jednym z miejsc przesłuchań homoseksualistów, które odbywały się w ramach Akcji „Hiacynt”. Przypuszcza się, że znaczna część zgromadzonych w ramach akcji dokumentów nadal może znajdować się w Głównym Archiwum Policji, które przechowuje archiwa Milicji Obywatelskiej (MO). 15 listopada 1985 roku na rozkaz ówczesnego ministra Spraw Wewnętrznych generała Kiszczaka na terenie całej Polski milicjanci zatrzymywali i aresztowali osoby „podejrzane o homoseksualizm” lub o kontakty z tak zwanym „środowiskiem”. Aresztowanym zakładano akta znane obecnie jako „różowe teczki” (przypuszcza się, że teczek osobowych akcji może być około 11 tysięcy). Akcja „Hiacynt” trwała z przerwami aż do 1987 roku. Milicja próbowała sprzedać prasie fikcję pod tytułem: „pomagamy homoseksualistom”, a  milicjantów nieprzekonanych do „łapania pederastów” skutecznie motywowało ich czasopismo „W służbie narodu”, na którego łamach oficer polityczny MSW Sławoj Kopka opublikował obszerny „wyjaśniający” artykuł: Profilaktyczne działania i rozmowy powinny ostrzegawczo podziałać na wielu działających w środowisku homoseksualistów. Także sami funkcjonariusze, z których nie jeden zetknął się z  tą problematyką po raz pierwszy, zyskali sporo nowych, interesujących informacji, zarówno co do samej istoty zjawiska i funkcjonowania jego mechanizmów jak i przydatnych w pracy wykrywczej. Wielokrotnie też powtarzano, że akcja nie było wymierzona przeciw komukolwiek, a jej przeprowadzenie spotkało się z „poparciem osób homoseksualnych”. Akcje propagandowe często przeprowadzane były w iście bezczelnym stylu: Pojawiają się kolejni osobnicy. Młodsi, starsi, najróżniejszych profesji, wykształceni i prawie analfabeci. Nikt nie protestuje, nie oponuje, że to pomyłka, że to nie jego „branża”. Późnym popołudniem dziesiątki patroli rusza znów na miasto. Tym razem miejscem penetracji są znane lokale gastronomiczne, jak kawiarnie „Alhambra” i  „Antyczna”, restauracja „Ambasador”. Skontrolowane zostają też dworce, szczególnie Centralny, gdzie zbiera się „ich” najwięcej. Znów tłoczno na korytarzu. I znów nikt nie tłumaczy, że znalazł się tu przez pomyłkę. Spokojnie wszyscy czekają na swoją kolejkę, bez szemrania poddają się rutynowym czynnościom. Zdają sobie sprawę, że po kilku godzinach wyjdą stąd nie rzadko uzyskawszy kilka nowych adresów od zapoznanych w korytarzu. Kopka opowiada też historię pana Zygmunta, który: (…) został doprowadzony z własnego mieszkania. Tuż przed przyjściem funkcjonariuszy opuścili go dwaj goście. – Tak znam ich – przyznaje – odwiedzają mnie czasem, gdy są w potrzebie. – W potrzebie? – no tak, czasem potrzebują trochę grosza. – Ile dostali? – Po 500 złotych. Pan Zygmunt specjalnie nie ukrywa swoich seksualnych potrzeb, ba, mówi nawet chętnie, jak zaczął przed 30 laty, jak początkowo ukrywał się ze swoimi skłonnościami. Przez lata przywykł i dziś nie gorszy, ani żenuje, gdy ktoś mu nie poda ręki czy nazwie „pedałem”. Owszem, mówi, o chętnych chłopców nie jest dziś specjalnie trudno, ale są oni coraz bardziej wyrachowani. Żądają spacer 2

48


NA HOMICZYM TRAKCIE pl. Bankowy – Senatorska – Ogród Saski – Wierzbowa – pl. Teatralny – Senatorska – Podwale...

nie tylko jedzenia i  spania, ale także pieniędzy. Bywa, że grożą, pobiją, okradną. Panu Zygmuntowi zdarzyło się już to kilka razy. Wie też o wszystkich zabójstwach homoseksualistów, gdyż takie wiadomości szybko rozchodzą się w środowisku. 54letni pan Zygmunt zna mnóstwo „chłopaczków”, zwykle po pseudonimach, zna też swych kolegów z „branży”. Mówi o tym, jak usiłują się chronić przed tymi żulami. Legitymują swoich partnerów, wypytują o szczegóły mogące ułatwić ich identyfikację, w różnych miejscach mieszkania ukrywają kartki z zapisanymi personaliami, zamykają drzwi na klucz, a te chowają w sobie znane miejsca. Czasem to chroni, czasem nie za bardzo, ale z „przyjemności” trudno już teraz zrezygnować. Mimo zapewnień milicji, prowadzenie akcji napotkało na sprzeciw wielu osobistości, w tym profesora Mikołaja Kozakiewicza, późniejszego marszałka Sejmu Kontraktowego. Kiszczak w rozmowie z nim potwierdził powstanie dokumentacji, jednak zastrzegł, że ma ona związek jedynie z osobami podejrzanymi w sprawach kryminalnych (co zdecydowanie nie jest prawdą). W 1993 roku z wnioskiem o zniszczenie dokumentacji powstałej na skutek naruszenia prawa zwróciła się Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Po 2000 roku kilkakrotnie próbowano zweryfikować los „różowych teczek”, jednak zarówno IPN, jak i Policja podawały sprzeczne informacje. Obecnie przyjmuje się trzy warianty wydarzeń: teczki uległy zniszczeniu na początku lat 90., znajdują się w archiwach IPN i Policji, bądź też trafiły w ręce prywatne. W lutym 2008 roku IPN, po wniosku Jacka Adlera i Szymona Niemca, odmówił wszczęcia postępowania przeciwko generałowi Kiszczakowi. W swoim uzasadnieniu napisał: Jak wynika z ustaleń sprawy operacja „Hiacynt” miała charakter prewencyjny, jej celem było rozpoznanie zagrożeń kryminalnych w  hermetycznych środowiskach osób homoseksualnych i w konsekwencji zapobieganie i zwalczanie przestępczości. Z powyższego powodu działaniom przedsięwziętym przez funkcjonariuszy MO nie sposób przypisać cech bezprawności. Odpowiedź ta zbulwersowała środowisko LGBT. Przeprowadzenie Akcji „Hiacynt” było częścią nieprawnych działań autorytarnej władzy. Homoseksualiści i osoby jedynie uważane za homoseksualistów, ofiary tego przerażającego projektu, zasługują na upamiętnienie na równi z innymi ofiarami systemu PRL-owskiego. O Akcji „Hiacynt” wiadomo niewiele. Brakuje zwłaszcza świadectw poszkodowanych. Dlatego należy pytać raczej nie o to, co się wydarzyło, bo ogólny obraz tego mamy dzięki zachowanym dokumentom oraz rozmowie, którą przeprowadził profesor Kozakiewicz z generałem Kiszczakiem, ale dlaczego po przeszło dwudziestu latach nadal nie wiemy, co się dzieje z dokumentami na ich temat? Przede wszystkim zagadkowe pozostają faktyczne przyczyny akcji: tego typu działania wobec osób homoseksualnych nie były masowo przeprowadzane nawet w najgorszych dla obywateli okresach PRL-u. Jedną z prawdopodobnych hipotez wydaje się być próba zastraszenia środowiska homoseksualistów, którzy wcześniej współpracowali z Milicją, a w miarę upadania systemu i rozluźniania rygorów, coraz częściej tejże współpracy odmawiali. W tym samym okresie zaczęły powstawać pierwsze zrzeszenia LGBT, na przykład Warszawski Ruch Homoseksualny. Co więcej, zdaniem Waldemara Zboralskiego [patrz: Appendix], spacer 2

49


NA HOMICZYM TRAKCIE pl. Bankowy – Senatorska – Ogród Saski – Wierzbowa – pl. Teatralny – Senatorska – Podwale...

polscy geje w latach osiemdziesiątych prowadzili intensywną – jak na ówczesne warunki – wymianę korespondencji „ponad żelazną kurtyną” z ośrodkami z Zachodu, co musiało być zauważone przez służby opresyjnego systemu. Akcja „Hiacynt” mogła być wymierzona przeciw próbom stowarzyszania się i nawiązywania kontaktów zagranicznych. Przeciwko pierwszym stowarzyszeniom LGBT, jak choćby grupie skupionej wokół powielaczowego pisma „Efebos”, protestował Kościół katolicki poparty przez generała Kiszczaka. Lata osiemdziesiąte to także czas nieporozumień wokół HIV/AIDS, o których niewiele wtedy wiedziano, a ochrona społeczeństwa w kontekście zdrowia była jedną z deklarowanych przyczyn akcji. W tym kontekście zrozumiałe staje się milczenie świadków – akcja przyniosła (niestety) – skutek. Jej ofiary, jak i całe ówczesne środowisko homicze, zostały zastraszone: Spotykaliśmy się wtedy na placu Trzech Krzyży, w centrum Warszawy. Pewnego listopadowego wieczoru podjechało kilka suk milicyjnych, z których wyskoczyli uzbrojeni w gaz i pałki milicjanci. Zaczęli nas okładać pałkami. Zostaliśmy aresztowani i  przewiezieni na komendę na Wilczą. Tam zrobiono nam zdjęcia, zdjęto odciski palców, pytano o kontakty do innych homoseksualistów. Jesteśmy na obszernym placu Bankowym, z uwagi na ilość przystanków przesiadkowych, jednym z największych węzłów komunikacyjnych w stolicy. Skrzyżowanie linii tramwajowych, autobusowych i metra powoduje, że drugiego tak chaotycznego „placu” chyba nie da się znaleźć w stolicy. Podobnie jest z jego architekturą. Z jednej strony olbrzymi niebieski wieżowiec, który postawiono na miejscu zburzonej podczas II wojny światowej Wielkiej Synagogi (budowa wieżowca trwała ponad 20 lat, przez co zaczęło się mówić o klątwie, oczywiście żydowskiej), a z drugiej kompleks pałacowy, który obecnie pełni funkcję biurową, mieszczą się w nim między innymi urzędy miejskie i wojewódzkie. Tutejsza sala Âlubów pozostaje dla nas wciąż zamknięta. Dla historii gejów i  lesbijek w  Polsce plac Bankowy zyskał strategiczne znaczenie w 2004 roku. To tutaj – w miejsce Parady Równości zakazanej przez ówczesnego prezydenta Warszawy, Lecha Kaczyńskiego, 11 czerwca o godzinie trzynastej odbył się Wiec WolnoÂci (zwany też Stojącą/Stacjonarną Paradą Równości). Organizatorem wiecu była Grupa Środowisk Humanistycznych, a w proteście udział wzięło około tysiąc osób. Jednym z  powodów, dla których Lech Kaczyński nie zezwolił na przeprowadzenie Parady, było rzekome promowanie pornografii w trakcie przemarszu. Mówił również, że Parada zmusi mieszkańców Warszawy do wzięcia udziału w wydarzeniach o charakterze seksualnym. Skoro już mowa o „obecności” pornografii na Paradach Równości: zauważmy, że to nie osoby LGBT, ale rozentuzjazmowane prawicowe młodzieżówki mają w dorobku „ubogacanie” przestrzeni publicznej o elementy porno. W Krakowie grupka młodych narodowców została skazana prawomocnym wyrokiem sądu za naklejanie „jednoznacznych” plakatów, mających zohydzić ideę równouprawnienia. Podobnie to nie geje, a właśnie Jan Pospieszalski ma w zwyczaju obrazowo opowiadać mediom, do czego służy „odbytnica męska”. Zakaz Parady był dwukrotnie uchylany przez wojewodę mazowieckiego Leszka Mizielińskiego, ale to nie powstrzymało Kaczyńskiego przed kolejnym zakazem. Wojewoda Mizieliński miał prawo cofnąć zakaz „raz a dobrze”, wolał jednak kierować sprawę do ponownego rozpatrzenia w Ratuszu Warszawy. Dodajmy, że w wyborach parlamentarnych w 2007 roku pomimo czwartego miejsca na liście LiD zdołał zebrać jedynie 771 głosów, co spacer 2

50


NA HOMICZYM TRAKCIE pl. Bankowy – Senatorska – Ogród Saski – Wierzbowa – pl. Teatralny – Senatorska – Podwale...

uplasowało go na jedenastej pozycji. Niedawno kontynuował swoją karierę samorządowca jako pełnomocnik wójta gminy Jaktorów. Rozwój kariery „imponujący”, ale chyba adekwatny do kompetencji! Historia z 2004 roku pewnie na zawsze pozostanie w pamięci pewnego warszawiaka, który jak później tłumaczył policji – potknął się i podczas spotkania wyborczego kandydatów do Parlamentu Europejskiego, samodzielnie upieczonym tortem (z jagodami) rzucił prosto w Lecha Kaczyńskiego. To potknięcie skończyło się dla niego aresztem. Choć zawody w rzucaniu tortami w polityków nie weszły do stałego programu Dni Równości, sam Plac Bankowy owszem: to tu kończyła się Parada Równości w 2007 roku, oraz startowały Parady w latach kolejnych. Kierujemy się w stronę południową i na chwilę skręcamy w ulicę Senatorską. Po lewej stronie, na niewielkim placyku uformowanym przez podjazd do Pałacu Mniszchów, mieszczącego dziś siedzibę Ambasady Belgii (ul Senatorska 38/40), znajduje się pochodzący z początku XX wieku Bank Landaua, a do września 2009 roku siedziba Instytutu Francuskiego (ul Senatorska 38). Ta niezwykle interesująca instytucja powstała jeszcze w 1925 roku i od tamtej pory umożliwia nieskrępowany dostęp do francuskiej kultury (w tym do dorobku wielkich francuskich diw). W latach powojennych Instytut mieścił się w Alejach Jerozolimskich, a jego pracownikiem był wielki francuski filozof Michel Foucault, który współtworzył istniejące do dziś Centrum Cywilizacji Francuskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Jego obecność w  Warszawie w  latach 1958-1959 zakończyła prowokacja polskich tajnych służb. Tak pisze o tym biograf Foucaulta Didier Eribon: (...) otóż Foucault poznał pewnego chłopca, z  którym zaczął spędzać przyjemne chwile w tym smutnym i przygnębiającym kraju. Młodzieniec pracował jednak dla służby bezpieczeństwa, która próbowała inwigilować zachodnie przedstawicielstwa dyplomatyczne. Toteż pewnego dnia Burin des Roziers stwierdził krótko: „Musi pan opuścić Polskę”, „Kiedy?” – spytał Foucault. „W ciągu najbliższych godzin” – odparł ambasador. Istnieją też bardziej pikantne wersje tego wydarzenia. Według jednej z relacji filozofa miała nakryć in flagranti z chłopcem w łóżku wyższa urzędniczka ambasady. Jednak pozostańmy przy wersji „oficjalnej”. Tajne służby jeszcze w latach dziewięćdziesiątych XX wieku uznawały homoseksualizm za czynnik „wrażliwy”, umożliwiający skuteczny szantaż. Dziś, wraz z postępującą emancypacją, fakt orientacji seksualnej jako element szantażu zdecydowanie stracił na znaczeniu. Chyba, że jest się obłudnym, prawicowym politykiem, skrzętnie okrywającym swoją homoseksualną tożsamość pod płaszczykiem wojującej homofobii. Cofnijmy się z ulicy Senatorskiej, by z placu Bankowego wejść do Ogrodu Saskiego i  rzucić okiem na pomnik Marii Konopnickiej. Udajemy się tam prześwitem w  Pałacu Błękitnym, siedzibie ZTM. Szkaradny pomnik dłuta Stanisława Kulona jest efektem ofiarności dzieci, które zbierały makulaturę, a za zarobione grosiki ufundowały autorce Naszej szkapy takie „dzieło”. Akcja ta odbyła się w 1965 roku, a zorganizowała ją redakcja gazety „Płomyczek”. Po raz pierwszy na spacerze spotykamy się z  Maryjką Konopnicką, ale by nie obrażać uczuć estetycznych spacerowiczów i spacerowiczek proponujemy opowiedzieć o sekretach jej alkowy przy innej okazji. spacer 2

51


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Senatorska – Ogród Saski – Wierzbowa – pl. Teatralny – Senatorska – Freta – Rynek Nowego Miasta...

Sam Ogród Saski, dawniej ogród Pałacu Saskiego, jest wyjątkowo miłym i zadbanym miejscem, godnym romantycznej randki. Romantyzm czasów PRL wyrażany był w okolicach tzw. ÂwiÑtyni Dumania (w rzeczywistości jest to wodozbiór wodociągu Marconiego – stąd woda doprowadzana była do okolic Ogrodu Saskiego), gdzie kwitło życie pikietowe. O tym miejscu tak opowiada jeden z bywalców: Ja wyciągałem tam żołnierzy. Mówiłem, że jestem studentem AWF-u i robię specjalizację z masażu i żołnierzom pokazywałem gdzie są odpowiednie punkty w organizmie i za co odpowiadają. Przy kilku mocniejszych, intensywnych dotykach plus opowieściach o kobietach to wiadomo co się działo. Wtedy oni nosili takie drelichowe majty, wiązane na supły, na wstążki, komedią było dostać do „narządu”. Ale to miało swoją pikanterię. Pałac Saski nie istnieje od czasów II wojny światowej; jedyną pozostałością jego dawnej monumentalnej kolumnady jest Grób Nieznanego ˚ołnierza. Czuwają przy nim przystojni wojacy Kompanii Reprezentacyjnej Wojska Polskiego, a do szczególnych atrakcji należy uroczysta zmiana wart o godzinie 12.00. O  podrywaniu wojskowych przy Grobie Nieznanego Żołnierza słyszeliśmy nie raz. Innym miejscem, gdzie wystawały cioty chcące „drutować” żołnierza, była jednostka wojskowa na ulicy Hynka: gdy przychodził nowy pobór, to stary zostawiał młodym wizytówki dla pedałów. Cezar Krasicki pisał o takich podrywach następująco: (���) najczęściej odnoszą „sukces”. Słabość do munduru wykazywał jeden z moich znajomych – poił on żołnierza alkoholem, gościł kolacją i „heteroseksualnym” filmem pornograficznym. (...) Z  rozmów przeprowadzonych z  kilkoma żołnierzami wynikało, że doskonale zdają sobie sprawę, że „darmowa” wódka, kolacja i  film pornograficzny to tylko początek wieczoru. Żołnierze z Kompanii Reprezentacyjnej wiedzą, że cieszą się popularnością niektórych osób homoseksualnych – nazywają ich buzerantami. Ponoć Krasicki się myli – gejów nazywano buzerami, a stosunki z „naszymi” przodkami – buzowaniem. Nasz informator wspomina: Na Grób Nieznanego Żołnierza się często chodziło. Nie było z nimi żadnego problemu – klękało się i obciągało. Jeden tylko pilnował, bo oni się bali, ale i tak się działo. Wątek żołnierzy Kompanii jako obiektów pożądania pojawił się m.in. w  polskim filmie Egoiści (bohater filmu Mariusza Trelińskiego, zamożny architekt grany przez Jana Frycza, wpadł na doskonały pomysł zaproszenia kompanii reprezentacyjnej na orgię), oraz w piosence – Sławek Starosta, wokalista Balkan Electrique, śpiewał do jednego z wojaków czy uwierzysz, że kochałem już wszystkich oprócz ciebie, a zaraz potem dodawał: obaj dobrze wiemy, że nocą boję się sam spać. Fakt, że „zawody mundurowe”: wojsko, policja, duchowieństwo – przyciągają gejów, nie wymaga szerszych wyjaśnień. W  dawnych czasach, kiedy emancypacja pozostawała pojęciem nieznanym, wejście do zhierarchizowanych i  zmaskulinizowanych struktur, spacer 2

52


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Senatorska – Ogród Saski – Wierzbowa – pl. Teatralny – Senatorska – Freta – Rynek Nowego Miasta...

w których brak ożenku nie wywoływał sensacji, a nawet był mile widziany czy wymuszony, stanowił interesującą alternatywę dla życia w ukryciu. Obecnie szczególnym zainteresowaniem gejów i lesbijek cieszą się elitarne jednostki Wojska Polskiego. Miejmy zatem w pamięci, że niejeden gej i niejedna lesbijka polegli w obronie Ojczyzny i symbolicznie spoczywają w Grobie Nieznanego Żołnierza. Po lewej stronie placu Piłsudskiego stoi jeden z najważniejszych PRL-owskich hoteli – Victoria. Było to popularne miejsce bratania się miejscowej prostytucji z zagranicznymi dewizami, proceder ten zaczynał się w klubie Czarny Kot, a kończył w pokojach hotelowych lub pobliskim parku. Patrząc w stronę Grobu Nieznanego Żołnierza, po prawej zauważamy dziewiczy i nieuporządkowany teren – pozostałość po Pałacu Brühla, mieszczącym przedwojenne Ministerstwo Spraw Zagranicznych, prężnie prowadzone przez słynnego ministra Józefa Becka. Pałac nosił wcześniej nazwy Ossolińskich i Sandomierski. Został wzniesiony w latach 1641-1643, rozpościerał się przed nim dziedziniec z kordegardami i stajniami. Po śmierci kanclerza Ossolińskiego w 1650 roku, należał do jego córki Heleny, żony Aleksandra Lubomirskiego, starosty sandomierskiego – stąd druga nazwa. Rozbudowy pałacu podjął się w latach 1681-1696 Tylman z Gameren, a całość sponsorował nowy właściciel – Józef Karol Lubomirski. Koleje losu związały pałac z  Januszem Aleksandrem Sanguszko, któremu warto poświęcić więcej uwagi. Janusz Aleksander był dziedzicem gigantycznej fortuny i jedną z najbardziej barwnych postaci osiemnastowiecznej Warszawy. Mimo że w 1731 roku, gdy miał 19 lat, wziął ślub z Konstancją Kolumbą, hrabiną Denhoff (miała wówczas 15 lat), to plotki o jego homoseksualizmie były powszechne. Memoires sur les principales maisons de Pologne tak o nim wspominają: (...) głowa tej rodziny [był ostatnim z męskiej linii rodu], chociaż wywodzi się z gałęzi Jagiellonów i marszałek wielki litewski, jest powszechnie pogardzany. Cóż to był za czyn niegodny „gałęzi Jagiellonów”? Moglibyśmy się tylko domyślać, gdyby nie inne źródła. Agnieszka Jakuboszczak pisała, że małżonka Sanguszki: (...) większość czasu spędzała samotnie w majątku w Baranowie. Anulowanie ślubu nie wchodziło w grę, choć Janusz Aleksander znany był ze swoich skłonności do alkoholu, hazardu i mężczyzn. Małżeństwo pozostało bezdzietne. Po śmierci Janusza (...) w 1775 roku Konstancja nabrała chęci do życia. Niespecjalnie się jej dziwimy, zwłaszcza po tym, co przeczytaliśmy u kronikarzy. Marcin Matuszewicz donosi, że Konstancja wróciła do majątku rodziców nie odbierając od męża żadnych dowodów małżeńskich prócz jednego dzień dobry z rana a dobranoc wieczór. Kitowicz zaś podaje, że swojemu kochankowi Karolowi Szydłowskiemu, książę podarował miasto Koźmin i siedemnaście wsi. O innych zaś pisze: Przedmiotem jego pasji był jaki hoży młodzieniec, na którego wysypywał niemal wszystkie skarby swoje: ten władał sercem jego, odzierał księcia z  pieniędzy (...). Wielu z tych faworytów wyszło na słusznych obywatelów i majętnych panów. spacer 2

53


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Ogród Saski – Wierzbowa – pl. Teatralny – Senatorska – Freta – Rynek Nowego Miasta – Koêla...

Sanguszko sprzedał pałac w 1750 roku Henrykowi Brühlowi (stąd kolejna i ostateczna nazwa – Pałac Brühla), więc cieszył się nim ledwie kilka lat, ale doskonale rozumiemy – skąś trzeba było zdobywać pieniądze na „hożych młodzieńców”. Obecnie w tym miejscu znajduje się pomnik Stefana Starzyńskiego, do którego podstawy użyto fragmentu pałacu. Ulicą Wierzbową kierujemy się w lewo do placu Teatralnego. Zaskakujące, ale jeszcze w  końcówce lat dziewięćdziesiątych XX wieku plac pozostawał częściowo niezabudowany po wojennych zniszczeniach. Północna pierzeja, na którą składają się dziś Kościół Środowisk Twórczych i  Pałac Jabłonowskich, była nieciekawym skwerkiem zdominowanym przez Pomnik Bohaterów Warszawy, warszawską Nike, dziś dumnie prezentującą nagi biust przy wylocie Mirosław Jedliƒski tunelu trasy W-Z. Południową pierzeję zajmują budynki Teatrów Wielkiego i  Narodowego. Dwa osobne Êwiaty Pomimo niewątpliwej prowincjonalności Kiedy studiowałem w Warszawie w latach 1981-87 po- warszawskiej Opery, jak każda z  tego typu znałem ścieżkę operową. W holu głównym Teatru Wiel- instytucji, przyciąga ona męską brać homiczą, kiego podczas przerw, w szczególności na premierach, a  jej foyer podczas przerw w  spektaklach spacerowali geje i można było się wypatrzyć wzajemnie. zamienia się w  miejsce spotkań towarzyskich W ogóle zawsze geje bardziej interesowali się operą (...). rozintelektualizowanych ciot. Ostatnimi czasy Ja tę ścieżkę sam zaobserwowałem, a po jakimś czasie w  spektaklach Opery Narodowej zaczęły dowiedziałem się o tym od kogoś, jako o czymś oczywi- pojawiać się coraz śmielej motywy gejowskie. Jest to zresztą ogólna tendencja w  europejskim stym, normalnym. Mirosław Jedliński teatrze operowym – dziś po prostu wydobywa się Dwa osobne światy – homoseksualizm w PRL (2) i na nowo interpretuje to, co w tym najbardziej „Replika” 13/2008. queerowym gatunku sztuki obecne jest od zarania. Istotnym przełomem był powrót na warszawską scenę w 2000 roku Króla Rogera Karola Szymanowskiego (z librettem Jarosława Iwaszkiewicza). Trudno nazwać to dzieło operą gejowską, ale obecny w niej silny wątek seksualnego niepokoju i niejednoznaczności został w spektaklu Mariusza Trelińskiego umiejętnie wyeksponowany, otwierając drogę kolejnym próbom nowego odczytywania operowej klasyki. Mimo sąsiedztwa Szkoły Baletowej kształcącej wciąż nowe talenty, na powrót do świetności z czasów Witolda Grucy czeka – wyodrębniony ostatnio z Opery – Balet Narodowy. To z pewnością jedno z najbardziej zagejonych miejsc w stolicy – choć to wydaje sie być krzywdzącym stereotypem, jest w  tym co najmniej ziarenko prawdy. Wystarczy przypomnieć, że wieloletnim tancerzem Opery i Teatru Narodowego był partner Waldorffa Mieczysław Jankowski, a o gejostwie wielu słynnych tancerzy wie niejeden miłośnik tej sztuki. W  rejonie dzisiejszych ulic Senatorskiej i  Wierzbowej znajdował się przed laty Marywil – kompleks handlowo-usługowy wzniesiony przez Marię Kazimierę, wdowę po Janie III Sobieskim. Z pewnością nie raz bywał tutaj ich syn – Jakub Sobieski (1590-1646), o którym w pamfletach pisano, że w mężczyznach kochał się aż strach, a fortunę po nim mieli wziąć chłopcy, Wolscy, Kochanowscy, Wyhowscy. Wróćmy jednak do pierzei północnej. Fasada Pałacu Jabłonowskich, przedwojenny Ratusz (to tu urzędował Stefan Starzyński), została odbudowana w 1997 roku jako dekoracja – atrapa dla ukrytego za nią nowoczesnego biurowca. Nas interesuje bardziej KoÂciół Ârodowisk Twórczych pod wezwaniem św. Andrzeja. Przy Grobie Nieznanego Żołnierza opowiadaliśmy już o upodobaniu gejów do zawodów mundurowych. W PRL w warunkach spacer 2

54


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Freta – Rynek Nowego Miasta – Koêla – Rynek Starego Miasta – Krzywe Ko∏o – Brzozowa – Plac Zamkowy...

braku emancypacji mariaż katolicyzmu i działalności artystycznej był dla ukrytych w szafach homoseksualistów opcją niesamowicie wręcz atrakcyjną. Choć duszpasterstwo środowisk twórczych mieści się tu dopiero od przełomu wieków, jako instytucja zawsze skupiała (nieujawnionych) gejów najstarszego pokolenia. Kościół Środowisk Twórczych niespodziewanie odegrał ważną rolę w  historii Parady Równości 2006 roku. To właśnie plac Teatralny był wtedy celem marszu. Z  samego marszu heteryckie media najchętniej przytaczały epizod, który zdarzył się na samym końcu demonstracji. Poproszona o zabranie głosu posłanka Joanna Senyszyn, zaopatrzona w rekwizyt w postaci skórzanego pejczyka, zapragnęła nagle zacytować słowa wypowiedziane przez Jana Pawła II: niech zstąpi duch Twój i odnowi oblicze ziemi, tej zie- Piotr Gadzinowski: mi, wygłoszone w 1979 roku. Zapewne ten cytat nie przyszedłby posłance do głowy w kontekście „odno- Nie lękajcie się. Dzisiaj to my jesteśmy większością

wy ziemi” w duchu tolerancji i akceptacji, gdyby nie na placu Teatralnym w 2006 roku. był zapisany wielkimi literami na fasadzie Kościoła Środowisk Twórczych. Ciekawe, czy gdyby Parada kończyła się w rejonie Skweru Hoovera na Krakowskim Przedmieściu, posłanka Senyszyn nagle zaczęłaby prawić rozmyślenia nad istotą ubóstwa (nad Krakowskim Przedmieściem dominuje wielki łaciński napis z fasady budynku Resursy: „Res sacra miser”). Niedawno Kościół Środowisk Twórczych został dotknięty pożarem. Jak mówił nam jeden z naszych rozmówców: Być może to właśnie zstąpił duch, który nie mogąc wytrzymać obłudy i hipokryzji, odnowił jego oblicze. Z placu Teatralnego schodzimy w dół ulicą Senatorską i kierujemy się dalej na Stare Miasto. Spacer po tym obszarze zaczynamy od Rynku Nowego Miasta: udajemy się tam Podwalem i ulicą Freta. Na Rynku Nowego Miasta uwagę przyciąga bialutki kościółek od strony Wisły. Jest to kościół pod wezwaniem św. Kazimierza, popularnie zwany Sakramentkami, od nazwy zakonu żeńskiego, który opiekuje się nim od końca XVII wieku. Fundatorką kościoła była Maria Kazimiera Sobieska znana bardziej pod romantycznym pseudonimem Marysieńki. Zaprojektowany przez Tylmana z Gameren, jest jednym z najlepszych przykładów barokowych świątyń na planie centralnym. Wspominamy o nim na naszej trasie, ponieważ w latach 1855-1856 na pensję do sakramentek uczęszczała Maria Konopnicka, i – jak podają źródła – poznała tam Elizę Pawłowską, znaną zwłaszcza uczniom jako Eliza Orzeszkowa. Obie panie na tyle się zaprzyjaźniły, że w późniejszych latach Orzeszkowa wydawała prozę Konopnickiej. W 1862 roku Maria-jeszcze-Wasiłowska wyszła za mąż, a rok wcześniej urodziła się Maria Dulębianka... Ale to już historia na inny przystanek. Z Rynku Nowego Miasta przechodzimy niepozornym przesmykiem w zachodniej pierzei na ulicę KoèlÑ. Przed drugą wojną światową ciasne, brudne Stare i Nowe Miasto cieszyły się złą sławą jako dzielnice ubogie i zapuszczone. Natychmiast po wojnie przystąpiono do odbudowy budynków dzielnicy (choć nie samego Zamku Królewskiego, wskrzeszonego dopiero w latach siedemdziesiątych za Gierka). Granica Starego i Nowego Miasta biegła właśnie wzdłuż Koźlej. Dlatego też przez kilka lat, odbudowany rejon miasta, już jako dzielnica mieszkaniowa nowej klasy panującej – proletariatu, sąsiadowała z pustkowiem ruin Muranowa. Dopiero w późniejszym okresie, po nieparzystej stronie Koźlej i przy Nowiniarskiej, teraz uliczce malutkiej, a przed wojną przelotowej na Żoliborz, wybudowano bloki, których mieszkańcy w interesującym nas okresie gorąco protestowali przeciwko hałasom spacer 2

55


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Rynek Nowego Miasta – Koêla – Rynek Starego Miasta – Krzywe Ko∏o – Brzozowa – Plac Zamkowy...

z „pedalskiego klubu”, słynnego Le Madame, mieszczącego się po numerem 12 (widoczna wielka brama). Od strony Koźlej po wojnie ulokowano kilka obiektów przemysłowych i warsztatów, ukrytych wśród zabudowy mieszkaniowej ze względu na strategiczne znaczenie. Lokal Le Madame był fabryczką radarów i innego drobnego sprzętu wojskowego. Spory obiekt przejęła w użytkowanie od miasta spółka Eureka, co – któż to miał wtedy wiedzieć? – będzie stanowiło „formalną podbudowę” legendy Le Madame. W 2003 roku ruiną po dawnej fabryczce zainteresowali się Krystian Legierski, prawnik, góral spod Koniakowa, przyszły polski Obama, wraz z Elżbietą Solanowską, Katarzyną Szustow i Piotrem Wierzbickim. Pomysł na otwarcie w tym miejscu klubogalerii był strzałem w dziesiątkę. Nudne, bardzo „oficjalne” Stare i Nowe Miasto miały wówczas do zaoferowania jedynie kilka popeerelowskich restauracji i „irlandzkich” pubów. Zapyziałe, archaiczne galerie i ambitne, choć wiecznie dogorywające, kino Wars, nie stanowiły atrakcyjnej oferty, ani dla turystów, ani dla mieszkańców. Stare i Nowe Miasto podupadały i to właśnie nowy klub – Le Madame (popularnie zwanej Le Ma) ożywił ten region stolicy. Wbrew pozorom nazwa „Le Madame” wcale nie jest aż taka przewrotna. Wedle wielu interpretacji zestawienie francuskiego słowa „madame” – „pani”, „dama”, z rodzajnikiem męskim świadczyć miało o  pewnym queerowym wymiarze. Dla odbiorcy z  Polski taka interpretacja jest jak najbardziej uprawniona, niemniej w  języku francuskim rodzajnik odnosi się do „treści” nazwy, a nie do samego szyldu. Tak więc samochody zawsze będą rodzaju żeńskiego („la voiture” – „la Citroën”), a kluby i bary zawsze męskiego („le club” – „le madame”). Jak wyglądało Le Madame? Po przekroczeniu bramy, wielkiej niczym w średniowiecznym zamczysku, oczom gościni i gościa ukazywała się przeszklona hala, dawne pomieszczenie, gdzie robotnicy i  robotnice pracowali przy składaniu właściwego im sprzętu. Po prawej: obowiązkowy punkt na trasie: barek typu „okienko z miłą panią (lub panem)”, zaopatrzony w  piwo, inne alkohole, a  także legendarne wręcz tosty (np. „hawajskie”, z  ananasem, okropne, ale coś jeść trzeba było!). Po lewej stronie znajdowało się wejście na schody: w górę prowadziły do niby-biur, w dół – na wieczorne hulanki. Po prawej znajdowała się też mniejsza salka z  zakazem palenia. Tylko tam znaleźć można było wyposażenie przypominające bar/klub: stoliki i  krzesełka. Na głównej sali zasiadano w  starych fotelach, szezlongach, kanapach, tapczanach a nawet starych wannach, wszystko o elegancko-arystokratycznym śmietnikowym rodowodzie. Na dole znajdowała się oblegana salka z  fontanną, skąd wchodziło się do toalet nieposiadających podziału na męskie i  damskie, co wywoływało zachwyt prasy zafascynowanej podobnym rozwiązaniem w modnym wówczas serialu Ally McBeal. Sala do tańczenia, służąca czasem za kaplicę (o czym za chwilę) pogrążona była w mroku. Piwnice wypełniało kilka innych pomieszczeń, oświetlanych często dyskretnymi świeczkami typu ikeowskiego. Na samym końcu – na deser – darkroom obity ze wszech stron „futerkiem”, przez co obowiązkiem każdego darkroomowicza było zdjęcie obuwia. Długo toczono boje o „orientację seksualną” klubu. Gdy tylko stało się jasne, że mamy do czynienia z czymś więcej, niż tylko nową knajpą, do Le Ma zaczęło „przyznawać się” coraz więcej środowisk. „Gazeta Stołeczna”, lokalny dodatek „Gazety Wyborczej”, z dumą opisywała darkroom, wynalazek kultury gejowskiej, który dzięki Le Madame zyskał wymiar uniwersalnej świątyni przyjemności. Kim byli bywalcy Le Madame? Wbrew pozorom i legendzie nie była to tylko przesadnie wystrojona i rozpolitykowana młodzież. Do Le Ma chodzili wszyscy. W sobotnie i niedzielne popołudnia sala zapełniona była często osobami spacer 2

56


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Rynek Nowego Miasta – Koêla – Rynek Starego Miasta – Krzywe Ko∏o – Brzozowa – Plac Zamkowy...

starszymi, popijającymi drinki i zajętymi rozmową lub grą w karty. Klub zapraszał też rodziny z pobliskiego osiedla, dzieciaki i ich mamy, pozbawione w sąsiedztwie placów zabaw; w Le Madame znajdowały się klocki, gry planszowe i inne atrakcje. Klub wieczorami wyróżniał się ofertą artystyczną i samą muzyką, przystępną, pomysłową i jakże odbiegającą od komercyjnej papki z innych klubów. Wyznacznikiem lokalu była także jego spontaniczna otwartość na wszystkie środowiska równościowe i bardzo różnorodne inicjatywy. Na pięterku zapoczątkowana została partia polityczna Zieloni 2004. W sali tanecznej na dole w niedzielne poranki odbywały się nabożeństwa różnorakiej nowokatolickiej drobnicy, przyciągającej wiele wierzących osób LGBT. Bezdomna jeszcze KPH właśnie w Le Madame debatowała nad nowymi inicjatywami, a w 2004 roku świętowała swoje trzecie urodziny, na które przybyli politycy znani z  pierwszych stron gazet. Bardzo ciepłe i  entuzjastyczne życzenia urodzinowe przysłała wtedy sama Renata Beger. To w Le Ma spektakle wystawiał gościnnie TR Warszawa (Teatr Rozmaitości), występowały trupy artystyczne aż z USA, spotykały się działaczki Porozumienia Kobiet 8 Marca, a TVN24 kręcił pierwsze odcinki magazynu o książkach „Wydanie drugie poprawione”. To tu radio BIS przeprowadziło dyskusję o  znaczeniu śmierci Jana Pawła II dla środowisk będących poza głównym nurtem, w tym LGBT, a kandydatów do Sejmu i Senatu przepytywali geje i lesbijki. Trudno o ważną inicjatywę artystyczną lat dwutysięcznych w Polsce, która nie byłaby zaprezentowana w Le Madame. Wszystko to dzięki zapałowi i inwencji twórców, których misją stało się ożywienie Starego i Nowego Miasta. „Afera” wyrzucenia Le Madame była ważnym epizodem „kaczej nocy” lat 2005-2007. Zaczęło się niewinnie już w 2005 roku – spółka Eureka, zarządzająca budynkiem od upadku komuny, została wezwana do oddania miastu lokalu. Urzędnicy w 2005 i 2006 roku, zamiast dążyć do zachowania wartościowego dla wizerunku miasta, klubu, jak zapewne stałoby się to w każdym cywilizowanym kraju, postanowili się go pozbyć i pod pretekstem sporu z Eureką przestali przyjmować od najemców zapłaty czynszu. Spowodowali tym samym zwiększenie zadłużenia. Seweryn Blumsztajn, redaktor naczelny „Gazety Stołecznej”, warszawskiego dodatku do „Gazety Wyborczej”, pisał: [Burmistrz Śródmieścia] chciał koniecznie wyrzucić Le Madame z powodów ideologicznych. Napisałem kiedyś w komentarzu, że Krystian Legierski, właściciel Le Madame powinien poważniej potraktować postulaty finansowe miasta, bo chodzi w końcu o publiczne pieniądze. Nie miałem racji. Burmistrz Brodowski ma w nosie nasze pieniądze. Poświęci każdą sumę z kasy miejskiej, żeby pozbyć się jakiegoś lewicowego i niezbyt heteroseksualnego towarzystwa. Legierski za żadne pieniądze nie uratowałby Le Madame i dobrze, że nie dał się zaszantażować. Eksmisja Le Madame wywołała falę jakże słusznego obywatelskiego nieposłuszeństwa. Spontaniczne imprezy odbywały się pod wymownym hasłem: „ukradliście księżyc, oddajcie nam Le Madame!” Afera Le Ma weszła do agendy polityki lokalnej i ogólnokrajowej, głos zabierali najważniejsi wówczas politycy. Homiki.pl pisały: Dzisiejszą sesję Rady Miasta Warszawy, poświęconą m.in. udzieleniu absolutorium PiSowskiemu zarządowi stolicy, uświetnią występem drag queen Pandora, grupa mimów oraz tancerka japońskiego tańca butoh. Performance odbędzie się pod hasłem spacer 2

57


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Rynek Nowego Miasta – Koêla – Rynek Starego Miasta – Krzywe Ko∏o – Brzozowa – Plac Zamkowy...

Flying Circus Le Madame. Szef miejskiego klubu PiS Wojciech Starzyński jest oburzony zapowiedzią zakłócania powagi obrad i  wypomina sympatykom Damy, że ośmielili się już przyjść na sesję Rady i to w Wielki Czwartek. Wieść o  nieodwołalnej eksmisji spowodowała ogłoszenie ogólnonarodowej mobilizacji. Mówiono nawet o Pokoleniu Le Madame. Fakt, ileż osób „wychowało się” w tym klubie – pod względem towarzyskim, obywatelskim, artystycznym... Nie udało się, 7 kwietnia 2006 roku komornik zamknął klub i zaspawał bramę wejściową, ale nastąpiło to po trzydniowym strajku okupacyjnym. Ofiarami eksmisji Le Madame padły także inne instytucje zajmujące budynek – salonik prasowy i niewielka galeria. Miasto snuło bardzo ambitne plany użykowania lokalu po Le Madame. Urzędnikom marzył się teatr prowadzony choćby przez Joannę Szczepkowską (co ciekawe, pani Szczepkowska brała udział w  obronie klubu). Dawna hala fabryczna miała zyskać dodatkowe wejście od ulicy Freta i stać się eleganckim pasażem. Potem kamienica miała stać się niepubliczną „europejską” szkołą – nic z tego. Dopiero z początkiem 2009 roku lokal po fabryczce radarów i Le Madame znów ożył. I tu – szok i niedowierzanie – nowy najemca, nieznana fundacja, zamiast „kultury wysokiej”, oferował gościom niebotycznie drogą i „ekskluzywną” restaurację. Sprawa Le Ma ma więc ciekawy finał – oszukane władze Warszawy znów starają się o eksmisję najemcy hali przy Freta. Sprawa Le Madame to smutny przykład klęski obywateli w  sporze z  urzędnikami, których zadaniem jest przecież służyć miastu, jego mieszkańcom i gościom. Zamiast autentycznej i  wolnej kultury, ze względów ideologicznych (antyhomicza krucjata PiS lat 2005-2007) i rozbuchanej ambicji urzędniczej, miasto stwierdziło, że samo wszystko zrobi „lepiej”, a  mieszkańcy jedynie „przeszkadzają”. Co ciekawe, sąsiedzkie stowarzyszenie protestujące przeciwko rzekomej uciążliwości Le Madame animowane jest do dziś przez śródmiejskich radnych PiS, opowiadających w gazetach z pełnym przekonaniem, jakoby to goście Le Ma mieli mieć w zwyczaju bezwstydne chędożenie się na środku ulicy Freta. Poza tym widocznie to źle, że warszawiacy sami sobie zakładają kluby – urząd powinien to robić, najlepiej zgodnie z wymogami globalnego kapitalizmu. Takie podejście przyniosło hańbę władzom Warszawy. Po zaspawaniu wejścia, Le Madame żyło jeszcze na chodniku ulicy Koźlej przez kilka tygodni. Klub miał odrodzić się w lokalu po dawnym Paradise na Ochocie. Pokolenie Le Ma przeszło do historii i rozproszyło się po mieście – może przeniosło się na Pragę? Krystian Legierski skupił się na swych dwóch pozostałych klubach: Tomba Tomba (o którym za chwilę) i M25 (o którym w trzecim spacerze), a także na projektach „wyszynkowych” jak Sklep z Kanapkami. Ale na Koźlej nie tylko w Le Madame odcisnęła swój ślad historia LGBT. Pora cofnąć się do lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Tuż obok późniejszego Le Madame, w piwnicy pod numerem 10/12, królował Koèla Pub, zwany Kozłami (widoczne wejście do sutereny). Oddajmy głos Krzysztofowi Tomasikowi, miłośnikowi homobiografii i popularnych „Kozłów”: Podstawową cechą polskich klubów gejowsko-lesbijskich jest krótki żywot. Nie ma już żadnego z  miejsc, które funkcjonowały, gdy pod koniec lat 90. zacząłem szukać lokalów, gdzie spotykali się homoseksualiści. Szczególnie ważną rolę na mapie spacer 2

58


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Rynek Nowego Miasta – Koêla – Rynek Starego Miasta – Krzywe Ko∏o – Brzozowa – Plac Zamkowy...

Warszawy odgrywały wtedy Kozły, tak nazywano malutki pub na Koźlej 10/12, na Nowym Mieście, blisko nieistniejącego już Kina Wars. Kiedy trafiłem tam po raz pierwszy w kwietniu 1997 roku, knajpa istniała już cztery lata i miała swoją wierną klientelę. Miejsce było faktycznie niezwykle klimatyczne, a niewielka przestrzeń wymuszała bliskość i  zachęcała do poznawania kolejnych osób. Klub teoretycznie był otwarty od godziny siedemnastej, ale gdy przyszło się zbyt wcześnie, trzeba było dzwonić, a w drzwiach pojawiał się zawsze ten sam ochroniarz, który decydował czy dana osoba może wejść. Nie chodziło jednak o selekcję, tylko bezpieczeństwo. Co jakiś czas na Kozłach pojawiały się opowieści o pobiciach czy bandach skinów, którzy czyhali ponad knajpą na gejowską klientelę w mało pokojowych zamiarach. Klub nie miał szyldu, jedyną informację stanowiła złota wizytówka na drewnianych drzwiach z napisem “Koźla Pub”. Za drzwiami rozciągały się długie schody, którymi schodziło się do jedynej sali. Na podłodze leżała ciemnozielona wykładzina, stały dwa drewniane stoły z ławkami, przy barze było jeszcze kilka stołków i... to właściwie tyle. Reszta to miejsca stojące, których też nie było zbyt wiele. Całość miała najwyżej trzydzieści metrów. Mówiło się, że klub został przerobiony z szaletu miejskiego, gdzie też spotykali się homoseksualiści, ale nie wiem, ile było w tym prawdy. W  każdym razie pomieszczenie miało tylko jedno małe okno, co powodowało, że zaduch i dym papierosowy były właściwie częścią wystroju. Trzydzieści osób robiło już tłum, ale jak trzeba było – wchodziło ponad sto. Szczególny ruch odbywał się od dwudziestej do dwudziestej trzeciej, czasem trochę dłużej. Duża grupa osób jechała stąd na gejowsko-lesbijską dyskotekę Paradise, która mieściła się na stadionie Skry (ul. Wawelska 5). Z  Koźlej, wąskiej jednokierunkowej uliczki, odjeżdżały czasem całe sznury taksówek. Natomiast w autobusach linii 175, które łączyły Nowe Miasto ze Skrą, zdarzało się, że w  piątek lub sobotę zdecydowaną większość podróżnych stanowili geje, lesbijki i przyjaciele. Najwięcej osób przychodziło oczywiście w weekend, ale właściwie nie było dnia bez ludzi. Stała klientela i  dobrze znani barmani sprawiali, że w  przypadku Kozłów można mówić nie tylko o przyjaznej atmosferze, ale wręcz o wrażeniu obcowania z lokalną społecznością, która się lubi i wspiera. Nie powinno więc dziwić, że ogromnym powodzeniem cieszyły się spotkania takie jak wigilijny opłatek, Halloween, Sylwester i  szczególnie hucznie obchodzone kolejne urodziny klubu organizowane na początku maja. Ponieważ była tylko jedna, koedukacyjna ubikacja, kolejki do toalety potrafiły ciągnąć się przez całe schody, a co bardziej zdesperowani załatwiali swoje potrzeby na zewnątrz, przy śmietniku, W ciepłe dni próbowano powiększyć lokal o podwórko przed wejściem. Z założenia klub był otwarty do ostatniego klienta, ale w praktyce po drugiej nie było już nikogo i pub zamykał podwoje, choć zdarzały się też imprezy do piątej. Współwłaścicielem Kozłów był Grzegorz Okrent, obecnie znany z prowadzenia Utopii, który na początku lat 90. przewodził ogólnopolskiej Lambdzie. Często pojawiał się w  klubie, obserwował zza baru i  uśmiechał się do co ładniejszych chłopaków. Klientela była bardzo zróżnicowania, choć przeważali młodzi mężczyźni. Lesbijek było zdecydowanie mniej, za to liczącą się grupę stanowiły heteroseksualne kobiety, przyjaciółki gejów. Bardzo ważną rolę ogrywali barmani, zawsze heteroseksualiści, spacer 2

59


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Rynek Nowego Miasta – Koêla – Rynek Starego Miasta – Krzywe Ko∏o – Brzozowa – Plac Zamkowy...

choć nie przeszkadzało to snuć niektórym bywalcom najbardziej fantastycznych historii z nimi w roli głównej, łącznie z opowieściami o seksie na zapleczu. Barmani zmieniali się, z czasem z pierwszej ekipy pozostał tylko Arek, który był podobny do niemieckiego aktora Tila Schweigera, stanowił więc przedmiot uwielbienia zarówno wśród gejów, jak i  heteryczek. Inny barman z  Kozłów – Marcin, pracował potem w kolejnych klubach Okrenta – Undergroundzie i Utopii. Klub nie miał stałego profilu muzycznego, puszczano zarówno house, rock i  pop. Osobną kategorię stanowiły diwy gejowskie, pod koniec 1998 roku przebojem lokalu stała się nowa płyta Zdzisławy Sośnickiej, szczególnie piosenki „Czasem mówię nie” i „Będzie co ma być”. Starsi bywalcy wspominali tragiczną sytuację sprzed kilku lat, gdy w odtwarzaczu zaciął się krążek Abby i w efekcie przez dwa tygodnie trzeba było słuchać największych przebojów szwedzkiej grupy w kółko, co sprawiło, że niektórzy znienawidzili ten zespół na zawsze. Czasem organizowano specjalne wieczory, występowały Drag Queens, po raz pierwszy widziałem tam Lolę Lou, kiedyś był nawet koncert jazzowy, ale z reguły średnio to wypadało ze względu na niewielką powierzchnię. Oczywiście przychodziły znane postacie, w czerwcu 1997 roku wpadł Andy Bell z Erasure, świeżo po koncercie, który zespół dał w Warszawie. Pojawiały się też zadziwiające osoby, w lutym 1998 roku poznałem na przykład Martina z Australii opowiadającego, że z pewnego źródła wie o związku Ricky’ego Martina z początkującym aktorem – Leonardo DiCaprio. Tutaj spotkałem kolegę z podstawówki, koleżanki ze studiów i nauczyciela z liceum, który przyszedł ze swoim facetem. Nie muszę chyba pisać, że zawiązywały się wieloletnie znajomości, przyjaźnie, miłości i... nienawiści. Na Kozłach poznałem swojego pierwszego chłopaka, także stałego bywalca klubu. Kozły oczywiście zmieniały się, niestety na gorsze. W  październiku 1998 roku na ścianie zawieszono telewizor, który zabił atmosferę lokalu. Najczęściej puszczano FashionTV z modą męską albo polskie MTV. W 1999 roku miała miejsce kolejna zmiana, tym razem poważniejsza – zmienił się wystrój. Zniknęła wykładzina i biesiadne stoły, teraz była jasna podłoga i stoliki niczym z Ikei. To też nie okazało się najlepszym pomysłem, podobnie jak szatnia, która powstała przy wejściu. Klub miał jednak ciągle swoich wiernych klientów, choć zaczynały dominować nowe miejsca. Bardzo popularny stał się Mykonos w hotelu Maria na Rondzie Babka, gdzie organizowano znakomite lesbijskie środy. Wreszcie na początku 2000 roku dowiedziałem się, że Kozły zamknięto. Ponoć nie udało się przedłużyć umowy najmu, zresztą konflikty z okolicznymi mieszkańcami były właściwie refrenem w całym okresie funkcjonowania lokalu. Jakiś czas potem miejsce było wynajmowane przez stowarzyszenie żydowskie. Wreszcie, pod koniec 2003 roku obok dawnych Kozłów powstało Le Madame i Koźla znów stała się na mapie Warszawy ulicą szczególnie ważną dla wielu gejów i lesbijek. Dziś, w  okresie masowego użytkowania internetu i  licznych publicznych dyskusji o homoseksualizmie, trudno wytłumaczyć jak ważną rolę w latach 90. odgrywały kluby takie jak Kozły. Było to nie tylko miejsce świetnej zabawy, przede wszystkim liczyła się możliwość znalezienia przyjaciół, partnera czy partnerki. Szczególnie dla młodych gejów i lesbijek było to doświadczenie właściwie formacyjne, pomagające zaakceptować swój homoseksualizm, choćby poprzez poznanie środowiska i zrozumienie, jak licznie jest reprezentowane w  mieście. W  moim przypadku taką rolę spacer 2

60


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Koêla – Rynek Starego Miasta – Krzywe Ko∏o – Brzozowa – Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie...

odegrały właśnie Kozły, ale od starszych znajomych wiem, że każdy z  nich miał swoje miejsce: Iwana, Fiolkę, Red Club. Po tych lokalach nie pozostał już właściwie żaden ślad, a jest to niezmiernie ważna część historii gejowsko-lesbijskiej. Najwyższy czas zacząć ją odzyskiwać. Wracamy na Freta – główną ulicę Nowego Miasta. Kierujemy się teraz przez Barbakan w stronę Rynku Starego Miasta (ponoć przez jakiś czas w jednej z tutejszych restauracji – Arkadia, Rynek Starego Miasta 18 – odbywały się sobotnie dyskoteki pedalskie), a stąd ulicą Krzywe Koło, wzdłuż murów staromiejskich wreszcie docieramy na charakterystyczne podwórko stojącej na skarpie kamienicy o adresie Brzozowa 37. Działa tu Cech Rzemiosł Metalowych i Innej Przedsiębiorczości, wynajmujący obszerny lokal klubom LGBT. W 2002 roku powstał tu Kokon – czteropiętrowa bawialnia wyróżniała się pośród innych klubów gej/les rozmachem. Początkowo Kokon zajmował tylko dwie kondygnacje, jednak w ciągu dwóch lat otworzono kolejne przestrzenie. Paweł Trześniewski w „Glamour” opisywał klub następująco: Parter to bar i stoliki, niewiele tam miejsca do tańca. Na piętrze bar zajmuje sam środek sali, a  dookoła można pląsać. Wystrój „Kokonu” to pomysłowo uplecione siatki, które jarzą się mnóstwem małych niebieskich światełek. Obok szatni jest mały salonik, gdzie na kanapach można zobaczyć całujące się pary. (...) Zdarza się, że osoby hetero są narażone na próby podrywu. Przepraszamy wszystkich heteryków za te niecne zakusy na ich niewinność. Warto dodać, że na ostatnim „barokowym” poziomie obowiązywał zakaz palenia – niestety obecnie takich miejsc raczej nie uraczymy w „branżowych” klubach. Kokon zaczął podupadać w czasie, gdy kluby LGBT zaczęły stawać się modne wśród publiczności hetero. Niejedna heteroseksualna dwudziestoparolatka marzyła, by wzorem celebrytów z kolorowych gazet potowarzyszyć „najlepszemu przyjacielowi gejowi” w piątkowo-sobotnich poszukiwaniach księcia z  bajki. Sytuacja ta zaczęła stawać się problematyczna zwłaszcza, gdy owa dwudziestoparolatka zaczęła uczęszczać do klubów gejowskich samodzielnie, w grupie innych dziewczyn lub – o zgrozo – w towarzystwie swego heteroseksualnego chłopaka. Ratunek Kokonowi przyniosła ekipa współtworząca Le Madame i przeistoczyła coraz mniej ciekawy klub w Tomba-Tomba. Lokal zyskał piąte piętro, jacuzzi w podziemiach (cóż za luksus!), darkroom na poddaszu, część hostelową, wyspecjalizował się też w porannych after party, oferując proste śniadania. Elementem charakterystycznym wystroju stało się wielkie murale Karola Radziszewskiego, jednego z najbardziej interesujących polskich artystów. Mural ukazuje plątaninę męskich ciał skupionych na grach ssąco-tłoczących i im pokrewnych. To motyw charakterystyczny dla twórczości młodego artysty, który w 2005 roku radykalną wystawą „Pedały”, która odbyła się w prywatnym mieszkaniu na Żoliborzu, dokonał swoistego coming outu, by z czasem coraz częściej realizować projekty stricte gejowskie (choć sam odżegnuje się od etykiety artysty gejowskiego). Na ostatniej wystawie, której Radziszewski był kuratorem (w Zachęcie!) można było oglądać między innymi pierwszy polski gejowski film porno Chłopcy fantomowcy. „Pedały” stanowiły zbiór prac werbalizujących ekspresję homoseksualnego pożądania: począwszy od orgiastycznych scen pornograficznych męskiego seksu w emblematycznym spacer 2

61


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Krzywe Ko∏o – Brzozowa – Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka...

murale Radziszewskiego (którego replikę stanowi malowidło w Tombie), przez wysublimowany akt voyeuryzmu (wideo Mężczyzna – przedmiot pożądania) i portrety chłopców, skończywszy na radykalnych politycznych deklaracjach (fotografie Bóg nienawidzi pedałów, Bóg kocha wszystkich, nawet czarnuchów). W 2006 roku Radziszewski, za namową Michała Witkowskiego, przygotował cykl polaroidowych zdjęć nawiązujących do powieści Lubiewo, z których część stała się ilustracjami do ekskluzywnego wznowienia tej książki. W Warszawie można znaleźć także inne, „pozabranżowe” ślady działalności artysty, specjalizującego się w pewnym okresie w pracach w przestrzeni publicznej. Należą do nich największy mural, wykonany na stacji metra Marymont, długi na 35 metrów oraz części dyplomowego tryptyku Dom – Blok – Ulica. Radziszewski jest także współzałożycielem i  współwydawcą artzinu „DIK Fagazine”, który – jako pierwszy tego typu magazyn w Europie Środkowo-Wschodniej – dzięki konsekwentnej realizacji linii artystycznej, szybko awansował do pierwszej ligi niskonakładowych i niekomercyjnych gejowskich magazynów, odnosząc sukcesy na wystawach i sympozjach na całym świecie. Dzięki temu dostępny jest w starannie wyselekcjonowanych księgarniach w Paryżu, Tokio, Nowym Jorku, Madrycie, Amsterdamie i Berlinie. Premiery kolejnych numerów (m.in. w TR i galerii Raster) stają się jednocześnie wydarzeniami towarzyskimi, prezentacjami współpracujących z magazynem artystów i performerów. Na łamach magazynu publikowali m.in. Katarzyna Kozyra, Pola Dwurnik i Agata Nowicka vel „Endo”. Wróćmy jednak do klubu Tomba-Tomba. Wędrując w górę kolejnymi kondygnacjami trafiało się do różnych światów. Kiedy w podziemiu przy jacuzzi bito szkło, na parterze przy dźwiękach elektro tańczono w pianie, zaś ponad głowami tancerzy, w barze na piętrze, w spokojniejszych klimatach toczono niezliczone rozmowy. Górne poziomy tonęły w mroku: pełne zakamarków trzecie piętro obstawione wygodnymi siedziskami stanowiło miejsce wyciszenia, idealne do prywatnych rozmów i innych równie prywatnych czynności. Wąskie wejście na poziom ostatni obwarowane było tym samym warunkiem, co w Le Ma: prosimy nie wchodzić w butach. Klub w  swym najświetniejszym okresie wyróżniał się artystyczno-polityczną ofertą. W 2006 roku po jednej z konferencji Queer Studies w Tombie odbyło się after party, na którym „gwiazdą” była Judith Butler. Osierocone pokolenie Le Madame zaczęło tutaj urządzać spotkania, odczyty, pogadanki i występy. Bardziej atrakcyjna do tego celu okazała się jednak prawobrzeżna Praga i tamtejszy klub M25. Tomba, podobnie, jak Kokon, stanęła w obliczu konieczności ponownego poszukiwania własnej tożsamości. Niedawno odpowiedzią na to zapotrzebowanie stało się rozdzielenie na dwie przestrzenie: Usta Mariana – drink bar znajdujący się tuż przy górnym wejściu do kamienicy i ożywającą tylko w mroku nocy Tombę-Tombę. Spod klubu Tomba-Tomba wspinamy się Krzywymi Schodami na Rynek i dochodzimy do placu Zamkowego. Trudno nie zauważyć dominującej nad nim kolumny, jednego z  najbardziej charakterystycznych symboli miasta. To doskonały moment, by usiąść na schodkach pod kolumną lub w dowolnym ogródku czy knajpce, które licznie okalają plac. Warto zatrzymać się tu dłużej, gdyż jest to miejsce wyjątkowo dla nas ważne. Kolumna, postawiona w 1644 roku z fundacji Władysława IV Wazę miała przypominać potomnym o jego ojcu – Zygmuncie, który to wpadł na znakomity pomysł przeniesienia stolicy z Krakowa do Warszawy. Jej autorami byli nadworni artyści Wazów – Constantino Tencalla i Augustyn Locci, zaś figurę króla wykonał Clemente Molli, a odlew sporządził spacer 2

62


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Brzozowa – Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna...

w swojej warszawskiej pracowni Daniel Tym. Jak cała Warszawa, tak i Kolumna Zygmunta ma bardzo burzliwą historię. Najtragiczniejszym momentem było jej powalenie w  nocy z 1 na 2 września 1944 roku. Odbudowana i przeniesiona o kilka metrów została odsłonięta (a jakże) 22 lipca 1949 roku, jako „element dekoracyjny” Trasy W-Z. Zachowane szczątki wcześniejszej kolumny można obejrzeć po południowej stronie Zamku Królewskiego. Kolumna odegrała bardzo ważną rolę w historii polskiego ruchu LGBT. To tutaj w 1993 roku odbyła się pierwsza publiczna manifestacja homoseksualistów. Jak donosiło „Inaczej” (34, 35/93): 14 lutego, w „Dzień Zakochanych” spotkali się warszawscy geje na pierwszej w Polsce gejowskiej manifestacji. Zebrani na placu Zamkowym rozwiesili na Kolumnie Zygmunta transparenty „Miłość jest jedna”, „Gej jest OK”. Obecna na demonstracji Barbara Stanosz ze Stowarzyszenia na Recz Humanizmu i  Etyki Niezależnej stwierdziła, że każdy człowiek powinien mieć prawo wyboru modelu życia, który odpowiada jego preferencjom seksualnym. Na happening przybyło ok. 50 osób i tyle samo dziennikarzy. Organizatorem było Stowarzyszenie Grup Lambda. „To nasze pierwsze wystąpienie. Wbrew pozorom jesteśmy obecni w społeczeństwie. Kochamy tak jak wszyscy, żyjemy w parach jak wszyscy. Gej jest OK” powiedział zebranym dziennikarzom Kacper z Lambdy Warszawa. Drugi taki protest odbył się w  1998 roku. Zaczęło się od zgrzytu – dzielnica nie zezwoliła na happening pod hasłem Kochamy tak samo. W rozmowie z „Super Expresem” rzecznik dzielnicy przyznał jednak, że nikt nie miał głowy zajmować się rozpatrywaniem pozwolenia na happening, bo połowa ludzi jest na urlopach. Mimo zakazu, o  godzinie szesnastej trzy osoby z  zasłoniętymi chustami twarzami, stanęły pod kolumną (pośród tłumu dziennikarzy), trzymając w  rękach napisy z  nazwami swoich zawodów. Byli – menedżer, piekarz i  dziennikarz. Jedną z  osób, które stanęły pod kolumną był Szymon Niemiec, działacz LGBT, współorganizator pierwszych Parad Równości, a obecnie starszy pastor Wolnego Kościoła Reformowanego, który tak wspomina to wydarzenie w  swojej autobiografii Tęczowy Koliber na Tyłku (napisanej w wieku 30 lat!): Nie wiem, co wtedy popchnęło mnie do tego kroku. Czy był to impuls chwili, czy może jakaś wewnętrzna potrzeba zerwania z życiem w szafie. Dziś nie umiem sobie na to pytanie odpowiedzieć. Wtedy jednak byłem zdeterminowany. Mojemu zdziwionemu fotoreporterowi oddałem swoją kurtkę i podszedłem do chłopaków. „Dajcie mi ciemne okulary, czapkę i chustkę. Staję z wami” powiedziałem w miarę spokojnie. Byli w szoku. Szybko znalazła się dla mnie czapka, chustka i okulary. Na kartce papieru szybko zacząłem pisać „Jestem dziennikarzem”. Nie starczyło miejsca. Dlatego też na wszystkich zdjęciach widnieję podpisany „Jestem dziennikarz”. Doszło do pyskówki ze zgromadzonymi na placu skinheadami. Krzysztof Garwatowski odczytał oświadczenie skierowane do władz państwowych, a wolontariusze zbierali podpisy pod listem do Aleksandra Kwaśniewskiego w sprawie stworzenia programu „kształtującego otwarte i tolerancyjne postawy społeczne”. Garwatowski mówił wtedy dla „Kuriera Polskiego”: spacer 2

63


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Brzozowa – Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna...

Nastawienie polskiego społeczeństwa do osób o  orientacji homoseksualnej jest na tyle niechętne, że zorganizowanie parady groziłoby nieprzyjemnymi ekscesami. Jak widać wiele zmieniło się przez te dziesięć lat. Publiczne mówienie o homoseksualizmie było wtedy wyjątkowo rzadkie – w lutym tego samego roku publicznego coming outu dokonała na łamach „Cosmopolitan” Izabela Filipiak, o czym dla dwumiesięcznika „Replika” mówiła tak: Mój coming out kojarzony jest z programem „Tabu“ Małgorzaty Domagalik, a jednak trochę przed nim był lutowy numer „Cosmo“ z 1998 roku. Rok wcześniej zaczęłam uczyć twórczego pisania na warszawskich genderach. Niedługo potem ukazała się „Niebieska menażeria“ i w związku z tym zrobiono ze mą pierwszy wywiad dla kolorowej prasy. Rozmawiałyśmy w wynajętym mieszkaniu na Saskiej Kępie. Dziennikarka się rozejrzała i mówi: „To co, mieszka tu pani sama...“. Gdybym się z tym zgodziła, to wyszłoby tak: „Przyjechała kobieta z zagranicy, nie wyszło jej i jest sama – bo nikt jej nie chciał. Bo tak kończą feministki“. Nie myślałam o tym, że będę się ujawniać, bo uznałam, że to, co zaprezentuję w piśmie o lakierowanych okładkach, jest zawsze jakąś kreacją. Chodziło tylko o jej wybór, a ja stwierdziłam momentalnie, że odgrywanie niechcianej i osamotnionej kompletnie mi nie odpowiada. Akurat byłam wtedy w gorącej fazie romansu, dobrze się w nim czułam, więc zaczęłam o tym opowiadać. Pod Kolumną Zygmunta rozpoczęła się też pierwsza oficjalna Parada RównoÂci, która odbyła się 1 maja 2001 roku. Uczestniczyło w niej według szacunków prasy od 300 do 500 osób. Nad Paradą powiewała tylko jedna tęczowa flaga, głośniki zamontowane były w samochodzie osobowym, a całość została zorganizowana w przeciągu kilku dni. Skoro odwiedzamy wspólnie plac Zamkowy, chcielibyśmy wspomnieć, że jedna z tutejszych galerii sztuki od wielu lat określana jest wdzięczną nazwą „U pedałków”. Wchodzimy na Krakowskie Przedmieście, początek „Traktu Królewskiego”. Po prawej stronie, tuż przed ulicą Miodową. przez lata znajdowała się jedna z najczęściej wspominanych restauracji Na Trakcie, która otwarta została w 1985 roku. Trafili tu m.in.: Krystyna Kofta, oraz marszałek Sejmu I Kadencji Wiesław Chrzanowski. Kofta pisała: Na Starym Mieście, na wątróbkach, w knajpie pedalskiej. Oficjalnie zwykła knajpa, ale rzeczywiście sporo przystojniaków kręcących tyłkami tak, że nasza Wiercidupka może się schować. Odpoczywam, a tym razem Tylor i Dru są na linii strzału, oni są obiektem, spojrzenia, machania ręką, stawiania kolejek. Z kolei marszałek zareagował mniej przychylnie: Wie Pan wie, że nawet w PRL-u w Warszawie były kawiarnie i inne miejsca, gdzie zbierali się homoseksualiści? Na ulicy Miodowej, zaraz jak się skręca, z lewej strony był lokal, nie wiedziałem, przypadkiem z koleżanką tam weszliśmy, patrzymy, cooo? Po prostu pożegnaliśmy się z tym miejscem. Ale nikt nikomu nie zabraniał się tam spotykać. spacer 2

64


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

Chrzanowski może i  się pożegnał, ale ciotownia warszawska wielbiła to miejsce przez lata. Tak w  „Menie” opisywał historię Na Trakcie Tomasz Adamski w  cyklu Dawnych knajp czar: Zawsze od dwudziestej, na drzwiach pojawiała się wywieszka „Przepraszamy, brak wolnych miejsc”. (...) Równie dobrze można by ją wymalować na szybie. W środku rzeczywiście kłębił się malowniczy tłum – szczególnie w weekendy, kiedy stolicę nawiedzały koleżanki z kraju. (...) pięćdziesiątka brandy z colą kosztowała 200 złotych na stare pieniądze. Potem zrobiło się jakoś 400, a później to już obalono socjalizm – i nic nie kosztowało normalnie. (...) nigdy nie było parkietu – a jakoś nikomu to nigdy nie wadziło. Były za to – i owszem – głośniki zawieszone wysoko pod sufitem, z  których niezmiennie kwilił duet „Młode Tłoki” (...). Koleżanki wyniosły się zeń niemal natychmiast po jakichś incydentach z lokalną żulią. Potem zaglądały tam tylko te najbardziej odważne, a i te zniechęciła pustka. Wyobraźmy sobie taką sytuację – są późne lata siedemdziesiąte, wchodzimy do restauracji. Dookoła zwyczajni klienci, zaczynamy się przysłuchiwać ich rozmowom i... dokończy za nas Tadeusz Gorgol: (...) mężczyźni (z wyglądu) zwracają się do siebie per „Staśka”, „Zośka”, „Aneta”, „Bola”. Niewtajemniczonym, którzy przekroczą próg takiej kawiarni, może się wydawać to co najmniej dziwne. Mogą bowiem rozglądać się na wszystkie strony i nigdzie nie zobaczą w kręgu obdzielających się żeńskimi imionami istoty rodzaju żeńskiego, choć słyszą wyraźnie słowa: „zrobiłam”, „byłam”, „moja droga”. W dużych miastach jest po kilka miejsc, gdzie przebywają, względnie przechadzają się homoseksualiści, ale to wcale nie znaczy, że wszyscy wędrują po tych szlakach. Niektórzy przychodzą tu tylko z ciekawości. Innym w krew weszło, że trzeba zrobić taką „rundkę”. Jeszcze inni obserwują, kto z  młodych ludzi i  jak często pojawia się na „szlaku”, aby od takich odżegnać się w przyszłości. Cześć przychodzi w określonym celu – „podłapać towar”. W stolicy jest kilka takich miejsc. Przychodzący tu młodsi ludzie nastawiają się z reguły na zysk. Ich działanie jest zakamuflowane, trudne do odkrycia dla niewtajemniczonych. Przeciętny mieszkaniec miasta, a tym bardziej przyjezdny, może kilkakrotnie przemierzyć miejsce schadzek i nie zauważy, że dzieje się tu coś, co wybiega poza normę. Na Trakcie było dla wielu „powiewem Zachodu”, ponoć właśnie tu można było zjeść „kurczaka po baskijsku”, na którego ściągały tłumy z całej Warszawy, a największe imprezy robiły rozwrzeszczane męskie prostytutki. Jednak miejsce to zostało zapamiętane też jako wyjątkowo ekskluzywne: Wchodzę do knajpy i słyszę – Pan nie będzie obsłużony, bo pan jest umalowany. Jakiś facet, reżyser, chciał dla mnie zamówić to też – Panu nie podam, bo pan jest z tym panem. spacer 2

65


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

Sławek Starosta wspomina: żeby tam wejść, trzeba było znać bramkarza albo dać mu coś w łapę. Zwykle było tak, że „miejsc nie ma”, Fakt, te salki były malutkie, wchodziło dwadzieścia osób i to był już tłum. Tuż obok znajdowała się restauracja U Hopfera (Krakowskie Przedmieście 53), która również była „naszym” miejscem spotkań, jednak to Na Trakcie stało się legendą Homiczego Traktu. Zachęcamy też do zajrzenia w ulicę Miodową, przy której w dawnych czasach pod numerem 3, nad obecnym tunelem Trasy WZ, stała kamienica Teppera. Tutaj, na trzecim piętrze znajdowało się Miodogórze – mieszkanie i pensja prowadzona przez Narcyz¢ ˚michowskÑ (1819-1876): (...) pozostanie na zawsze w dziejach umysłowości i kultury swojskiej pamięć zebrań na Miodogórzu – mieszkanku skromnym Gabrieli, na trzecim piętrze dawnej kamienicy Tepperowskij, gdzie odłam literacki, który dziś, gwoli wiekowi jego uczestników, zwykliśmy cechować mianem „młodej Polski”, nosił, z powodu większości niewiast w nim działających – miano entuzjastek. O Żmichowskiej wspominamy, gdyż w swojej Pogance „schowała” się pod postacią Benjamina, nieszczęśliwie zakochanego w Aspazji, którą – co opisał Boy-Żeleński – była Paulina Zbyszewska. Boy przytacza w swoim artykule fragmenty listów, które Paulina wysyłała do Narcyzy Żmichowskiej, przebywającej w więzieniu za działalność konspiracyjną: Moja jedyna, ja ciebie kocham całą siłą mojego bytu – ale aby cię godnie kochać braknie i cnoty i wzniesienia ducha – nie dosyć jeszcze – ale co skarbów było w duszy mojej, wszystko ci oddałam – wszystko. W tobie tylko przychodzę do uczucia samej siebie. Żmichowskiej dzisiaj się już nie pamięta, ale kobiety szukając „lesbijskiego continuum” w ostatnich latach ochoczo „odnowiły” jej postać. Czekamy kto równie ochoczo przyczyni się do odnowienia pomnika Narcyzy na Powązkach. Ruszamy dalej przez Krakowskie PrzedmieÂcie. Gdy za numerem 27 ulica się rozszerza, odnajdujemy skrzyżowanie z ulicą Trębacką. Na Trębackiej, pod numerem trzecim mieścił się Ściek, miejsce szczególnie popularne wśród filmowców. Ponoć ojcem chrzestnym Ścieku jest Janusz Głowacki, a  nazwa wzięła się stąd, że gdy już wszystkie inne knajpy były zamknięte (czyli po północy), ściekały tu mniej lub bardziej podejrzane typy. W  Ścieku dla wielu kończył się tzw. Szlak Hańby, który wspomina Janusz Głowacki: Popularny był tzw. Szlak Hańby: między Fukierem na Starówce, a  SPATiF-em w  Alejach Ujazdowskich. Aktualna nazwa to Trakt Królewski. Znany pisarz Irek Iredyński zaczynał pośrodku, koło południa, elegancko w Europejskim. Tam zbierali się jego wielbiciele, głównie malarze. Pił i nic nie jadł. Namawiałem go, żeby uczynił z tego głodowy protest przeciwko komunie. Potem przenosił się do SPATiF-u, zahaczał o Kameralną i kończył w Ścieku. Jeden z naszych rozmówców wspomina: spacer 2

66


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

W Ścieku można było spotkać ludzi z pierwszych stron gazet. Później towarzystwo rozjeżdżało się po domach, nie tak jak dzisiaj, że ludzie spotykają sie tylko na zewnątrz, pogadają, wypiją drinka i uciekają do siebie. Z tego też powodu do Ścieku nie było łatwo wejść. Sławek Starosta wspomina, że był tam może ze dwa razy. Tam żeby się dostać, to gorzej niż do Utopii, nie wystarczyły ładne szmaty. Mimo to, z wielu naszych rozmów wynika, że życie „ciotowskie” przed laty było zabawniejsze, ciekawsze niż obecnie: Poprzednie czasy sprzyjały lepszemu językowi, niedomówieniom – trzeba było się wysilić, żeby powiedzieć coś śmiesznego. Teraz język jest zbyt bezpośredni. Przypomina mi się historia, jak wraz z jedną ciotą szedłem ulicą i zobaczyliśmy policjanta, wywiązał się kuriozalny dialog: – iiii... – Jaki piękny milicjant! – Idź stąd pedale! – Proszę pana, niech pan mnie aresztuje, ma pan piękną pałę. Milicjant trzasnął ciotę pałą, a ta dalej swoje: – Mówiłam o tej gumowej! Ludzie się zbiegli, że znowu milicja ludzi bije... Była wśród nas grupa, która się niczym nie przejmowała. W końcu pała od milicjanta to nie było nic strasznego. Ot – pręga zostawała. A my dalej spacerujemy Traktem Królewsko-Homiczym. Zatrzymujemy się przed Pałacem Prezydenckim. Nie warto byłoby wspominać o tym miejscu w HomoWarszawie, gdyby nie jego lokator – Lech Kaczy¡ski, były prezydent Warszawy, który – jak zauważają niektórzy – zrobił więcej dla „promocji homoseksualizmu” niż działacze i  działaczki homicze razem wzięci. O  zakazanej Paradzie w  2004 roku wspominaliśmy już przy okazji wizyty na placu Bankowym, ale nie możemy zapomnieć o  kolejnym zakazie, który wydano rok później. Lech Kaczyński postanowił zablokować Paradę anno domini 2005, tłumacząc się względami bezpieczeństwa i możliwością starć z przeciwnikami. Oczywiście Prawo i Sprawiedliwość nie zapomniało dodać od siebie, co sądzi o organizowaniu takich manifestacji, na przykład w spotach wyborczych: Zamiast prowokujących parad homoseksualistów chcemy pomocy państwa dla polskich rodzin. Organizatorzy postanowili, że w miejsce Parady zorganizują serię Wieców Równości, a  przemarsz odbędzie się pomiędzy wiecami. Jedynie dwa wiece nie zostały zakazane, tak więc 11 czerwca kilka tysięcy osób (szacunki szybują między 2,5 tys. a 10 tys.) przemaszerowało od budynku Sejmu pod Pałac Kultury. Zakazana Parada znalazła duży odzew nie tylko w mediach polskich, ale największym jej sukcesem był wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Bączkowski i  inni przeciwko Polsce, który uznał, że Polska w  postaci władz Warszawy (a  więc także dzierżącego ówcześnie miejskie klucze Lecha Kaczyńskiego) naruszyło Europejską Konwencję Praw Człowieka. Wyrok zapadł 3 maja 2007 (cóż za symboliczna data). Był to chyba największy sądowy sukces polskich organizacji LGBT w historii. Jako ciekawostkę dodajmy, że głównym powodem odwołania Parady był brak planu zmiany organizacji ruchu, który – według władz miasta – powinni dostarczyć organizatorzy, choć już ustawa o  zgromadzeniach nie przewidywała takiego dokumentu. Dzień przed Paradą Urząd Miasta Warszawy zaprezentował wyniki badania opinii publicznej, w którym co prawda większości mieszkańców Parada przeszkadzała, ale jednak stosunkiem 47:41 wygrała opinia, że władze nie powinny jej zakazywać. Demokracja wygrała z homofobią. spacer 2

67


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

Na koniec przypomnijmy słowa Lecha Kaczyńskiego, które, już jako prezydent RP, wygłosił w 2007 roku w Irlandii, wprawiając światowe media w osłupienie: Gdyby ten rodzaj podejścia do życia seksualnego promować na wielką skalę – zniknąłby gatunek ludzki. Wśród moich najbliższych przyjaciół są osoby dotknięte tą odmienną orientacją seksualną, ale cieszą się pełnią praw, są w stanie się rozwijać w wielu sferach życia. Ta orientacja istniała zawsze, nie wiem dlaczego. Nie zamierzam jednak z tym walczyć, lub zmuszać do terapii. Ale jednocześnie nie uważam, żeby promowanie tej orientacji było właściwe. Okres tak zwanego Kaczyzmu to jeszcze jedna ważna dla nas cezura – ministrem edukacji został Roman Giertych, gejożerca i miłośnik odnajdywania homoseksualnych śladów w twórczości Witolda Gombrowicza. Ale o tym pisaliśmy już trochę podczas spaceru pierwszego. Z  Pałacem sąsiaduje inny luksusowy przybytek z  1901 roku: Hotel Bristol, jeden z najbardziej ekskluzywnych w mieście. Zbudowany przez spółkę, której udziałowcem był Ignacy Jan Paderewski, należał do najnowocześniejszych gmachów ówczesnej Warszawy. Do dziś zatrzymują się w nim prominentni politycy i wielkie gwiazdy. Jak każdy wiekowy hotel, tak i ten może pochwalić się burzliwymi dziejami (z degradacją i zamknięciem w drugiej połowie dwudziestego wieku włącznie), ale też imponującą listą sławnych gości: od marszałka Piłsudskiego, do Marleny Dietrich i Tinę Turner. W  Hotelu Bristol nader często mieszkał, pracował, przyjmował gości i kochanków Karol Karol Szymanowski Szymanowski (1882–1937) – jeden z gigantów Efebos polskiej kultury przedwojnia i największy polski kompozytor po Chopinie. Pochodzący ze Czy pojąłeś, czym jest p r a w d z i w a m i ł o ś ć c z ł o świetnego rodu szlacheckiego, urodził się i wyw i e k a ? […] w swej wolności, w o l n o ś c i w y b o chował w atmosferze ciągłego kontaktu ze sztur u , opiera się wyłącznie na s u b i e k t y w n y c h i ką, filozofią, literaturą. Intelektualista i  świaindywidualnych, psychicznych i fitowiec, szybko zaczął wyrastać ponad polskie z y c z n y c h właściwościach człowieka. I tej wolności środowisko. Legendą warszawskiej Akademii n i k t i n i c , nawet „opinia publiczna”, nie odważy Muzycznej (wówczas w  Pałacu Ostrogskich się ograniczyć. Nic w świecie, poza jego własnymi inprzy Okólniku) pozostaje krótki czas, kiedy stynktami i przekonaniami o p r a w d z i e , d o b r u Szymanowski był jej rektorem i próbował zrei p i ę k n i e , jak może powiedziałby stary Sokrates. formować uczelnię, otwierając ją na artystyczTłum. Olga Broda, [w:] Pisma, t. 2, Pisma literackie ną nowoczesność. Szybko został zmuszony do Kraków 1989. rezygnacji, ale ten okres, zakończony strajkiem studentów w  obronie rektora, był ważnym doświadczeniem dla pokolenia Mycielskiego i  Kisielewskiego. Jako kompozytor – mimo międzynarodowych sukcesów – pozostawał Szymanowski za życia ceniony w wąskim kręgu, zaś jego walka o wcielenie w życie ideału polskości otwartej, europejskiej i liberalnej, zakorzenionej zarówno w kulturze helleńskiej, jak i Kresowej różnorodności, spotykała się z niezrozumieniem i wrogością. Fascynował erudycją, talentem, otwartością myśli, czarował kobiety i mężczyzn, a spotkania z nim wiele osób wspominało jako element osobistej formacji duchowej. Taki obraz Szymanowskiego z czasów świetności zakopiańskiej bohemy (i niespełnionego „romansu” z Zofią Nałkowską) pozostawił we wspomnieniach Rafał Malczewski: spacer 2

68


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

Pod marzącą mgłą szarozielonych oczu tkwił satyr, demon płci, spętany powrózłem kultury. Kultury, która włada całym człowiekiem, począwszy od niepowtarzalnego sposobu podania ręki aż po osiągnięcia w pracy. Był uosobieniem wdzięku, mimo że mówimy już o  panu w  średnim wieku, kulejącym z  lekka, ubranym w  miarę elegancko. Michał Choromański zaś pisał: To ostatni gentleman i grand-seigneur naszych proletariackich czasów. Jego homoseksualizm był oczywistością dla przyjaciół i rodzeństwa, choć Szymanowski skrywał tę informację przed matką. Miał krytyczne podejście do swojej orientacji, seks traktował trochę jak alkohol i tytoń: niezdrowe, ale konieczne wsparcie codziennego życia i twórczości (Michał Choromański wspominał wywód Szymanowskiego o alkoholu jako dźwigni w rozwoju cywilizacji). Jego życie erotyczne było pasmem niezliczonych przygód, fascynacji i miłostek, co złośliwie ujął w swojej powieści Jedyne wyjście, wieloletni przyjaciel kompozytora, Witkacy: Na przykład ta ultragenialna Pięćdziesiąta Ósma Symfonia Szymanowskiego (…) pod tytułem „Pójdźcie do mnie, chłopcy, wraz”, z tym cudnym chorałem w finale na dwa głosy: stu osiemdziesięciu dwóch efebów i osiemnastu rzezańców papieskich z  ich oryginalnymi, nie z  papier-mâché, halabardami i  kulomiotami, których to przyrządów dźwięki włączone są hipergenialnie, intuicyjnie w orkiestrę. Byłaby to tylko zwykła uszczypliwość, gdyby nie słowa samego Szymanowskiego: Komponowanie jest dla mnie funkcją o podkładzie fizjologicznym, zmysłowym, płciowym prawie, zaspokajaniem się, potrzebą… Upodobanie do seksualnej swobody krzyżowało się w  osobowości Szymanowskiego z wielką namiętnością uczuć. Jednym z istotnych doświadczeń w jego życiu była miłość do Borysa Kochno. Z tym szesnastoletnim rosyjskim kadetem zetknął się Szymanowski w 1919 roku. Przez kilka zaledwie miesięcy otaczał chłopaka uwielbieniem, pisał dla niego wiersze, wprowadzał w świat muzyki, sztuki, literatury. Powiedział mu też o Baletach Rosyjskich – już wkrótce Kochno miał zrobić wielką karierę w tym słynnym zespole (nie będzie przesadą. jeśli dodamy: „gejowskim”), jako osobisty sekretarz i kochanek Sergiusza Diagilewa. Artur Rubinstein wspominał, jak bolesne dla Szymanowskiego było spotkanie ich obu w Paryżu. Z pewnością najgłębszy wpływ wywarł Szymanowski na swojego o 12 lat młodszego kuzyna, Jarosława Iwaszkiewicza – zachęcił go do pisania (i zniechęcił do komponowania muzyki), za jego przykładem Jarosław budował też swój stosunek homoseksualizmu. Szymanowski bowiem otwarcie uczynił z  erotyzmu istotny element realizowanej przez siebie teorii piękna. Jej wykład zawarł w powieści Efebos z roku 1919, która przetrwała do naszych czasów w  szkicach i  fragmencie przetłumaczonym przez autora na rosyjski dla Borysa Kochno (rękopis całości spłonął w mieszkaniu Iwaszkiewicza podczas Powstania Warszawskiego). Fabuła powieści relacjonowała dojrzewanie duchowe dwóch bohaterów stanowiących porte-parole autora, była przy tym pretekstem dla przemyśleń o sztuce, muzyce, literaturze, miłości zmysłowej i  duchowej, przyjaźni i  pięknie. Jej kulminacją było wyzwolenie, samookreślenie bohatera, realizacja w sztuce i miłości homoseksualnej jako sublimacji czystego piękna. spacer 2

69


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

Od tytułowego efeba blisko już do bohatera największego wspólnego dzieła Szymanowskiego i młodziutkiego Iwaszkiewicza: opery Król Roger. Porządek wielowiekowej kultury, którego gwarantem jest tytułowy bohater, rozbija nadejście Pasterza, posłańca tajemniczego Boga. Mój Bóg jest piękny jako ja – śpiewa Pasterz, odwodząc lud od surowej religii i prowadząc go na „słoneczny brzeg” wolności, miłości i piękna. Pasterz, łączący w sobie (według autorskiej koncepcji Szymanowskiego) cechy Chrystusa, Erosa i Dionizosa, pozostaje jedną z najbardziej niejednoznacznych postaci w historii opery, a mglista, niepewna, ale kusząca wizja wyzwolenia zarysowana w egzaltowanych strofach Iwaszkiewicza wydaje się dzisiaj bardziej niż kiedykolwiek ekscytująca i aktualna. Twórczość Szymanowskiego przez lata była uważana za zjawisko lokalne, dziś przeżywa okres największej sławy. Faktem jest, że jego osobowość twórcza nie ma odpowiednika w europejskiej kulturze i to właśnie jej oryginalność budzi dzisiaj entuzjazm wśród znudzonych tradycyjnym repertuarem wielbicieli muzyki klasycznej. A jeśli środowiska LGBT w Polsce potrzebują symboli swego zakorzenienia w rodzimej kulturze, to Szymanowski takim emblematem pozostaje na równi z Iwaszkiewiczem. Po drugiej stronie ulicy mieści się Hotel Europejski, otwarty w 1857 roku obecnie przeżywa kilkuletni kryzys i szpeci ulicę nieodremontowaną fasadą. Budynek został zaprojektowany na planie kwadratu, którego północny bok tworzy ulica Ossolińskich. Na jej rogu znajduje się bardzo popularny, bar Przekąski-Zakąski, zaś kilka metrów w głąb do dziś możemy podziwiać efektowne socrealistyczne wejście do klubu Kamieniołomy, który również przyciągał homiczą klientelę. Gdyby przejść się tą uliczką, dotarlibyśmy do miejsca, które Andrzej Józef Dąbrowski wspominał w „Kurierze Plus”: Na drugim krańcu Ossolińskich, przy kawiarnianym ogródku, wcinającym się w plac Saski, otwarty został coctail bar. Późnym wieczorem wysypywały się z niego zawiane sylwetki i wędrowały pod naszymi oknami do taksówki lub do coctail baru w Bristolu, czynnego całą noc, by tam, w nowym towarzystwie, ostatecznie dopełnić wrażeń i  wpaść w  kilkugodzinny niebyt. Niektóre z  owych zawianych sylwetek, należały do sławnych w Warszawie osób, ale dyskretni z natury rodzice, nigdy nie chcieli mi powiedzieć do kogo. Czasem jednak słyszałem jak mówili do siebie, że ten Broniewski to nie tylko skomuszona świnia, ale i nienasycona moczymorda. (...) Natomiast widok Jerzego Andrzejewskiego wpitego namiętnie w usta Marka Hłaski matka skomentowała jako poalkoholowe ekstrawagancje, dodając iż dobrze przynajmniej, że się nie biją, jak to się już kilka razy zdarzało. Ojciec jak zwykle zrobił jej wymówkę, iż jest zbyt liberalna. (...) za ojcem oglądało się wiele kobiet, ale niekiedy też i panowie, gustujący w marsowych obliczach. W tymże barze adorował go już wcześniej Wilhelm Mach. Na szczęście zaprzestał, zorientowawszy się, iż obiekt westchnień nie przeczytał żadnej jego powieści. W hotelu, na lewo od wejścia, w latach PRL-owskiej świetności mieścił się mały drink bar. Miejsce to było popularne wśród homiczo zorientowanych zagranicznych gości, a także polskich, młodych, męskich prostytutek. Zapewne do dziś z rozrzewnieniem jest wspominane przez niejednego attaché kulturalnego czy konsula… Tuż obok Hotelu Europejskiego, pod arkadami mieści się Sklep z Kanapkami prowadzony przez Krystiana Legierskiego. Tęczowa flaga zaprasza do odpoczynku przy – cóż za zaskoczenie – kanapkach. spacer 2

70


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

Po drugiej stronie Krakowskiego Przedmieścia, tuż przed barokowym kościołem św. Józefa Oblubieńca NMP, popularnie zwanego Wizytkami, stoi (tyłem do kościoła) pomnik kardynała Stefana Wyszy¡skiego, odsłonięty w 1987 roku. W czasie II Parady Równości w 2002 roku w tym miejscu Szymon Niemiec, jeden z najważniejszych ówcześnie działaczy ruchu LGBT, odczytał apel do hierarchów Kościoła katolickiego, w którym wzywał do zakończenia dyskryminacji mniejszości seksualnych: My, obywatele Rzeczypospolitej Polskiej, należący do największej, bo liczącej ponad 3 miliony osób mniejszości, zwracamy się do władz Kościoła katolickiego z gorącym i mocnym wezwaniem: Non possumus! Nie pozwalamy! Nie pozwalamy, by hierarchowie kościelni bezkarnie lżyli i  poniżali osoby homoseksualne! Nie pozwalamy by z ambon w całym kraju głoszono oszczercze teorie, jakoby homoseksualizm był chorobą lub zboczeniem. Nie pozwalamy, by Kościół katolicki w Polsce nawoływał do nienawiści wobec osób homoseksualnych i ich bliskich. (...) Nie pozwalamy, aby bezkarność księży i  hierarchów Kościoła była przykładem dla młodych ludzi (...). Domagamy się zaprzestania jakichkolwiek działań dyskryminacyjnych stosowanych przez Kościół w codziennych praktykach (...). Apel nie spotkał się z reakcją duchowieństwa, a w każdym razie nie z taką, na jaką liczyliśmy: od tego czasu wielokrotnie hierarchowie katoliccy zwracali uwagę na „niebezpieczeństwo homoseksualnej propagandy”, niekiedy zapominając nawet o oficjalnym stanowisku wyrażonym w Katechizmie Kościoła Katolickiego. Jednym z najsłynniejszych tekstów duchownych na temat homoseksualizmu był ohydny artykuł księdza Dariusza Oko w „Gazecie Wyborczej” (3.06.2005) zatytułowany Dziesięć argumentów przeciw: Geje i lesbijki mają swoje kluby, organizacje, pisma, wpływy i lobby. Zagrożone są natomiast, także przez nich, rodziny, małżeństwa, dzieci i  młodzież. Homoseksualiści pilnie potrzebują nie przywilejów prawnych, ale duchowego wyzwolenia i dobrych terapeutów. Przypomnijmy, że pod pomnikiem wielokrotnie spotykali się też nasi miłośnicy z Młodzieży Wszechpolskiej i Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR). Choć cieszy nas, że protestujące grupy skrajnie prawicowej młodzieży z roku na rok maleją, to musimy też przyznać, że bez ich obecności to już nie byłaby ta sama Parada czy Manifa. Spod pomnika kardynała Wyszyńskiego przechodzimy pod neobarokową bramę Uniwersytetu Warszawskiego. O budynkach uniwersyteckich można pisać długo, stąd też przejdźmy do spraw bezpośrednio nas interesujących. Na terenie Uniwersytetu od kwietnia 1989 roku działacze i działaczki homiczy spotykali się w klubie studenckim Sigma, który został im użyczony przez Zrzeszenie Studentów Polskich UW (tzw. „zsyp”). Była to nieduża piwnica na Małym Dziedzińcu UW, jak pisał Tomasz Adamski w „Nowym Menie”: (...) miała ksywę „Piwnica artystyczna” (...). Korzystne układy w  ówczesnym zarządzie zsypu sprawiły, że „Sigma” otwarła swe podwoje dla gejów: w mikroskopijnych dwóch salach o powierzchni dużej toalety zorganizowano prawdziwe eldorado: spacer 2

71


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

dyskotekę i barek. Barek był więcej niż mały i prowadził wyszynk alkoholu bodaj niezupełnie oficjalny. Stała jednak za nim prawdziwa, żywa Fiolka Najdenowicz (...). Rzeczona Fiolka ma jednak dla gejów i lesbijek dużo większe zasługi niż serwowanie alkoholi. Wraz ze Sławkiem Starostą tworzyła wtedy – już od roku – Balkan Electrique, duet muzyczny, który stał się ewenementem nie tylko z uwagi na oryginalne połączenie bałkańskiego folkloru z nowofalową elektroniką, lecz także z powodu poruszania w swych piosenkach wątków gejowskich. O  ile wpływy bułgarskie wynikały z  korzeni wokalistki o  potężnym głosie, o tyle motywy „pedalskie” pojawiły się za sprawą Starosty, który jako jedna z  pierwszych osób w  Polsce publicznie mówił o  swojej orientacji seksualnej (np. w 1991 roku w telewizyjnym programie „Warto mówić” na TVP2). Losy zespołu okazały się niezwykle zmienne. Doskonale sprawdzali się na koncertach (może poza Jarocinem, gdzie ich wygwizdano), występowali w Opolu i Sopocie, płynęli na falach radiowych Programu Trzeciego i nieistniejącej już Rozgłośni Harcerskiej, a także na antenie telewizyjnej (Muzyczna Jedynka wyprodukowała teledysk do jawnie homoerotycznych Dwóch słońc). A  jednak ich dwie płyty nie sprzedawały się w  oszałamiających nakładach. Niemiecka propozycja nagrań na rynek zachodni nigdy nie weszła w  fazę realizacji. W niczym nie umniejsza to zasług grupy, która w ciekawej oprawie poruszała wprost tematy gejowskie, właściwie całkowicie nieobecne w  polskiej muzyce pop. I  nie mamy na myśli nieudolnych coverów hymnu Smalltown Boy czy Tainted Love. W kawałku Dwa słońca Starosta opisuje dość bezpośrednio zmysłowe sceny: gdy dotykam cię słyszę cichy jęk / potem mruczysz jak wielki kot przez sen / dookoła ust aż do głębi warg / moje palce język wszystko co mam / cal po calu zdobywam twoje uda i kark / w górze płonie niebo, teraz płonę i ja. Z kolei we wspomnianej już odzie do żołnierza Kompanii Honorowej (Jutro) powraca wątek miłości jednorazowej, niespełnionej: jutro wstaniesz, zapomnisz mnie. W innej znów (Brudna jak ja), homoerotycznie nastawieni słuchacze uważali, że odnosi się do zjawiska homofobii: w moich słowach jest wykuta moja miłość, brudna jak ja / moje słowa pod pręgierzem innych słów. nie słyszę, nigdy mnie nie przekonasz. Kochaj nie zabijaj stał się hymnem i przewodnim motywem kampanii o tej samej nazwie, propagującej bezpieczny seks. Piosenka, która w oryginalnej wersji zawierała tekst więcej niż byś chciał, mniej niż mógłbym ja / dać ci moją siłę, dać ci cały świat, zabrać ci twój strach, w promocyjnym remiksie zupełnie zmieniła charakter i stała się rapem, w którym Fiolka wykrzykiwała dekalog unikania zakażenia HIV: Po pierwsze: nie bój się AIDS, bo bardzo trudno zakazić się. Po drugie: to naprawdę dobry zwyczaj – igieł i strzykawek nigdy nie pożyczaj. Po trzecie: uważaj, bo sperma zakaża, więc nie jest bezpiecznie się łatwo oddawać. Po czwarte: kiedy nie możesz już wytrzymać, wtedy wystarczy prezerwatywa. spacer 2

72


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

Po piąte: Reszta w zasadzie bezpieczna; bo tylko zakażona sperma lub krew do twojej krwi musi się dostać, byś zakaził się. Powstał także klip do tej piosenki, który jednak po protestach zniknął z anteny. Jak pisze Starosta: Zaczęły przychodzić listy od widzów oburzonych, że Fiolka, śpiewając o  spermie, która zaraża, oblizała sobie usta. Sam numer przez wiele lat puszczano w radiach na Światowy Dzień AIDS. Zespół przestał istnieć w 1994 roku, a dziesięć lat później na rynku ukazało się kompaktowe the best of pod prostym tytułem Piosenki. Na tym jednak zasługi obojga się nie kończą. O ile Starosta zajął się erotyką dla panów, stając się wydawniczym potentatem magazynów pornograficznych (pod szyldem Pink Pressu), to Najdenowicz firmowała swoim imieniem jedną z najpopularniejszych swego czasu gejowskich knajpek w Warszawie Cafe Fiolka, o której piszemy szerzej w Appendixie do HomoWarszawy. Wróćmy do Sigmy, to właśnie tutaj odbyło się 28 paèdziernika 1989 roku ogólnopolskie spotkanie organizacji z  Gdańska, Warszawy i  Wrocławia, na którym postanowiono utworzyå Stowarzyszenie Grup Lambda. Niestety tuż po tym wydarzeniu Sigma została przejęta przez NZS (Niezależne Zrzeszenie Studentów) i zaczęła się wojna. Jak wspomina jedna z  bywalczyń: Pewnego wieczoru wpadły jakieś bojówki z  kijami i  usłyszeliśmy: „wypierdalajcie pedały”. Nie będziemy was dłużej tolerować! Tak więc Lambda nie doczekała się na Uniwersytecie momentu rejestracji (23 luty 1990) i  na początku lutego musiała przenieść się do klubu Magister w  akademikach na ulicy Żwirki i  Wigury, a  na Uniwersytecie pozostał jedynie adres korespondencyjny (w  Kancelarii Głównej, co również było przyczyną wielu kontrowersji) oraz punkt informacyjno-profilaktyczny zajmujący się głównie problemem AIDS. Z  akademików SG Lambda przeniosło się do siedziby Monaru na Alejach Jerozolimskich 27, a gdy Monarowi wypowiedziano umowę najmu – pod numer 23. W Alejach SG Lambda próbowała stworzyć klub dla homików, jednak dość szybko się z tego pomysłu wycofała. 17 czerwca 1995 roku na terenie uniwersytetu odbył się pierwszy w historii Dzie¡ Dumy Gejowskiej (pod hasłem Natura jest wielobarwna). Organizatorami byli Stowarzyszenie Grup Lambda i Pink Press. Niestety, podobnie jak w latach późniejszych, nie uzyskano zgody na manifestację – tym razem pretekstem była uchwała UW, zgodnie z którą wśród manifestujących powinna być co najmniej połowa studentów UW. Decyzja zaskoczyła organizatorów w  trakcie wiecu; jak pisała „Gazeta Stołeczna”: strażnicy powołując się na brak zgody władz uczelni, zdarli transparenty i  wyrzucili z  dziedzińca przybyłych. Stąd też większość wydarzeń zostało przeniesionych do klubu Giovanni – obecnie Index (wejście tuż obok bramy uniwersytetu). W ramach Dnia Dumy Gejowskiej koncert dała wspomniana wyżej grupa Balkan Electrique. Jak przystało na renomowaną warszawską uczelnię, także na Uniwersytecie nie zabrakło pikiet. Do połowy lat dziewięćdziesiątych znaczącą pikietą wśród „społeczności uniwersyteckiej”, była toaleta w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, na terenie głównego campusu. Po remoncie zabytkowego budynku i  wybudowaniu wspaniałego gmachu „nowej” biblioteki przy ulicy Lipowej, jest to tak zwany „stary BUW”, a w miejscu spacer 2

73


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

dawnej toalety znajduje się teraz portiernia. Inną pikietą na campusie – choć o mniejszym znaczeniu – był przybytek w podziemiach AudItorium Maximum. Tu kontakty nie tylko towarzyskie, nawiązywali mężczyźni tytułujący się nawet statusem profesora „belwederskiego”. Nasi rozmówcy z  uniwersyteckich pikiet wspominają z  rozrzewnieniem toalety w Instytucie Filozofii (ze ściankami przewierconymi na wylot – klasycznymi glory holes), a nawet pod okiem samego rektora w Pałacu Kazimierzowskim. Tuż obok Bramy Uniwersyteckiej znajduje się restauracja Pod MessalkÑ (Krakowskie Przedmieście 16/18). Zanim jednak opowiemy, kim była Messalka i co ma wspólnego z HomoWarszawą proponujemy zajrzeć do oficyny kamienicy, w której mieści się ekskluzywny butik i restauracja Likus Concept Store. Zbudowana w 1910 roku była jedną z najbardziej luksusowych kamienic w ówczesnej Warszawie. Apartamenty były nawet wyposażone w elektryczność, centralne ogrzewanie oraz windy (całkiem jak w ekskluzywnym Bristolu)! Nas najbardziej interesuje jednak uruchomiona w  1911 roku Łaènia Główna, z której do dziś zachowały się kafle i dekoracja ceramiczna Stanisława Jagmina, a wyprodukowana przez firmę Allina & Laurysiewicz. Tak wspomina ją jeden z bywalców: była (...) ogromna, zaraz za pomnikiem Kopernika, chyba druga brama jak się idzie od Nowego Świata. Miała tzw. kabiny i  tam się odbywał seks. Chodziło się niby w ręczniczkach, ale to była fikcja. W innych wspomnieniach czytamy: Tak wielkich saun nie było, najbliższa chyba w  Berlinie. Po 89 roku była jedyną czynną... Wszystko działo się tam w  toaletach, a  jak było mało ludzi to również w głównych salach, ale nie każdy miał przecież chęć na pięcio- czy sześciokąty. (...) Do sauny Centralnej oficjalnie przychodziły prostytutki męskie, cala Polska chyba o tym wiedziała. Był też koleś z obyczajówki – zawsze inny, bo oni sie wymieniali. O ile prostytuta dało sie rozpoznać, tak po obyczajówce nie poznałeś, że jest z Mostowskich. Mało tego – to byli geje... Z jednym miałem „okoliczność” w��tamtejszej kabinie. (...). Bogatsi chodzili do sauny w Hotelu Grand – tam poznać można było wielu aktorów, ludzi z filmu, autorów piosenek. Tacy ludzie „na poziomie”. Oni się do dzisiaj nie ujawnili. Łaźnię zamknięto w 1991 roku, co upamiętnił „Men”: Ostatecznie zlikwidowano warszawską „Łaźnię Centralną”, (...) geje nie mają już sauny z prawdziwego zdarzenia, gdzie bez większego skrępowania i w miarę bezpiecznie można by nawiązać znajomości (...). Złośliwi twierdzą, ze to żadna strata, bo ostatnio bywali tam głównie klienci, którzy – podobnie jak łaźnia – pamiętali czasy Franciszka Józefa. Przez kolejne lata pomieszczenia po łaźni niszczały, aż w 2008 roku, już jako część sklepu Likusów zostały pieczołowicie odrestaurowane. Odnowiony wystrój wnętrz z zachowanym basenem jest wyjątkowy nie tylko w skali miasta, a obsługa sklepu nie protestuje przeciw zwiedzaniu. Rzecz jasna w celach czysto turystycznych... spacer 2

74


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

W  tej samej kamienicy, w  której mieściła się Łaźnia Główna swój apartament miała Lucyna Messal (1886-1953), znana mieszkańcom stolicy jako Messalka, piosenkarka operetkowa, która w latach międzywojnia była jedną z najbarwniejszych postaci życia kulturalnego stolicy. Messalka tajemniczo pojawia się we wspomnieniach Ireny Krzywickiej: Była to głośna wówczas sprawa kobiety ginekologa, dr Zofii Sadowskiej oskarżonej o praktyki lesbijskie i o skłanianie do nich swych pacjentek. Zamieszane w to były, prócz Stefy [Osińskiej, siostra cioteczna Krzywickiej], panna Wanda Herse, stojąca na czele słynnego domu mody, jej przyjaciółka i niejako żona – Tworkowska, przedwojenne bożyszcze Warszawy – śpiewaczka operetkowa Lucyna Messal, zwana Messalką, i chyba inne panie. Dziś wydaje się to nam śmieszne: dorosłe kobiety robiły co im się podobało, i nikomu nic do tego. Nie bardzo sobie wyobrażam, żeby lekarka skłaniała do lesbijskiego nierządu swoje pacjentki. Bajki! (...) No, ale nastąpiła denuncjacja, a nawet proces, przy czym, jeżeli mnie pamięć nie myli, spotkała dr Sadowską surowa kara: czy to więzienie czy też może odebranie prawa praktyki. Warszawa po trosze oburzała się, po trosze szydziła, po trosze śmiała się po kątach. Messalka stawiła się dopiero drugiego dnia procesu i jak wynika z opisów – nie była tym zachwycona. Niestety w czasie rozprawy większość zeznań była niejawna, znamy więc tylko prasowe plotki i  przypuszczenia na temat wydarzeń na sali sądowej. Niektóre opisy procesu brzmią jak z gotyckiej powieści – przypomnijmy, że tzw. reportaże sądowe były ówcześnie jednym z najpoczytniejszych gatunków prasowych. „Dziennik Białostocki” (cytujemy tę gazetę, gdyż przekazuje ona informacje czytelnikom, nieznającym „warszawki” dzięki czemu opisy są bardziej barwne) pisał: Przecież ten seans dziesięciu zwyrodniałych kobiet, to znęcanie się rózgami nad dziewczęciem. Wbrew temu, co pisze Krzywicka, proces skończył się karą dla Jerzego Plewińskiego, redaktora „Expressu Porannego”, który rozgłaszał plotki. Negatywnym skutkiem dla Sadowskiej było usunięcie jej ze szpitala wojskowego na Dworcu Wschodnim (pracowała w punkcie opatrunkowym Czerwonego Krzyża). Sadowska była chyba najsłynniejszą lesbijką lat 20. Tak pisze o niej „Dziennik Białostocki”, relacjonujący z przejęciem proces o głębokim podkładzie obyczajowym: (...) jest osobą doskonale znaną z widzenia warszawskiej publiczności, nie wszyscy jednak wiedzieli, że ta budząca na ulicy zainteresowanie osoba w  męskiej czapce sportowo – dziwnym ubraniu, o kroku wyćwiczonego szeregowca jest właśnie panią doktór Sadowską. Sposób ubierania się panny doktór Sadowskiej musi zwrócić uwagę nawet najmniej spostrzegawczego widza. Iwaszkiewicz w swoich listach również zauważa ową „dziwność” – wielokrotnie porównuje inne kobiety do Sadowskiej. Czyżby stanowiła dla niego wzorzec z Sevres w kwestii lesbijstwa? Boy pisząc o zasadzie dobrego wychowania, według której kobiety w operze przez lornetki powinny spoglądać wyłącznie na inne panie, konstatował: Znam w Warszawie tylko jedną pannę, która ściśle przestrzegała tego przepisu, a i ta miała proces sądowy. Sadowska mieszkała na ulicy Mazowieckiej 7, ale jak miło jest pomyśleć, że „lesbijskie orgie” mogły odbywać się w wyposażonym w centralne ogrzewanie apartamencie warszawskiej diwy. spacer 2

75


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Plac Zamkowy – Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha”...

Nawet dziś, po tylu dziesięcioleciach, nie sposób postrzegać postaci Sadowskiej inaczej, niż z uznaniem. Wykazała się bowiem wyjątkową odwagą – jak pisze reporter – na sali rozpraw miała powiedzieć, że zarzut uprawiania miłości lesbijskiej nie jest hańbiący. Może więc najwyższy czas odkryć polskiego Oscara Wilde’a, pijąc kawę Pod Messalką? Tuż przed frontonem Pałacu Staszica stoi pomnik Mikołaja Kopernika (1473-1543). Astronom, słynny z  tego, że wstrzymał Słońce i  ruszył Ziemię, został uczczony pomnikiem dłuta wybitnego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena, Duńczyka, któremu zawdzięczamy też seksowny pomnik konny księcia Józefa Poniatowskiego, stojący dziś przed Pałacem Prezydenckim. Rzeźbiony Kopernik trzyma w prawej dłoni cyrkiel, zaś w lewej sferę armilarną. Odsłonięcie pomnika nastąpiło 11 maja 1830 roku. Szacowny ksiądz astronom nigdy nie stał by się bohaterem przewodnika, gdyby nie Juliusz Machulski, scenarzysta i reżyser kultowej komedii Seksmisja. Pada w niej pamiętne zdanie: Kopernik była kobietą. Dzięki temu Kopernik stał/a się jednym z symboli gender studies w Polsce. Świadczą o tym chociażby tytuły warsztatów czy festiwali filmowych (Olsztyn – „Kopernik była kobietą — festiwal niemal feministyczny”). Kopernik jako kobieta widnieje też w logo podyplomowych gender studies Polskiej Akademii Nauk, noszących imię Dulębianki i Konopnickiej. Pod pomnikiem Kopernika kończyła się pierwsza Parada Równości w 2001 roku, a 3 maja 2002 wystartowała kolejna edycja imprezy. Tu odbywały się też różnego rodzaju queerowe happeningi, jak np. III Międzynarodowy Dzień Paris Hilton animowany przez wybitną postać polskiej sceny queer znaną jako Jej Perfekcyjność. Wielokrotnie przebudowywany Pałac Staszica nie dostarcza wielu estetycznych przeżyć, ale nie można zapomnieć, że w tym klasycystycznym gmaszysku od wielu lat odbywają się seminaria profesory Marii Janion, wybitnej literaturoznawczyni, autorki klasycznych już książek na temat polskiego romantyzmu; dzięki niej na nowo odkryto postać Marii Komornickiej vel Piotra Własta. Maria Janion w swojej pracy naukowej zwraca uwagę na Obcych, Wykluczonych, Innych, stąd też dla polskiego ruchu LGBT stała się postacią ikoniczną, w 2009 roku „nasza Napoleona” została nagrodzona Hiacyntem, obecnie jedyną nagrodą przyznawaną w imieniu środowiska LGBT (przez Fundację Równości). Jest też symboliczną matroną nowego odczytywania biografii i twórczości pisarzy i pisarek, w wywiadzie dla homiczego miesięcznika „Inaczej” (2/98) mówiła: Nie znamy też korespondencji w trójkącie: Miron Białoszewski, Józef Czapski, Ludwik Hering. Może to być ważny fragment dziejów polskiej kultury homoseksualnej. Takich nieznanych fragmentów można znaleźć w polskiej literaturze znacznie więcej. Boleję nad tym, ponieważ nieprędko zostaną one ujawnione. Ale jest to też konsekwencja naszego stylu kultury, która nie lubuje się w grzebaniu w cudzej intymności, i nie musi to wynikać ze skłonności do obłudy. Trzeba uszanować wolę pisarza. Profesora Janion uświetniła też swoją obecnością Paradę Równości w  2007 roku, jadąc w różowym kabriolecie, co stało się w mediach wydarzeniem równie donośnym jak sama Parada. Trakt Królewski od pomnika Kopernika przechodzi w Nowy Âwiat. Ruszamy wzdłuż Pałacu Staszica i mijamy skrzyżowanie ze Świętokrzyską. Zaraz za nim, po prawej stronie znajduje się kamienica, w której przez lata mieszkał Jerzy Nasierowski (ur. 1933), postać spacer 2

76


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota...

niezwykle ciekawa i złożona. W młodości obiecujący aktor (Godzina pąsowej róży), stał się bohaterem jednego z najgłośniejszych skandali salonowych i procesów sądowych lat 70., a wszystko to przez łóżkowe konszachty ze światem przestępczym, któremu poprzez swoje znajomości ułatwiał napady rabunkowe. Uznany za współwinnego zabójstwa na gosposi Miry Zimińskiej-Sygietyńskiej, którego dokonał jego kochanek, został skazany na długoletnie więzienie, gdzie napisał książkę Zbrodnia i…, wydaną wpierw pod pseudonimem „Jerzy Trębicki” dzięki mecenatowi Romana Bratnego. Zbrodnia i..., więzienna epopeja i  romans gejowski, ukazała się najpierw w  wersji ocenzurowanej do połowy tekstu. 70-tysięczny nakład miał ponoć się rozejść w dwa dni, na dodruk nie pozwolono. Potem książkę szatkowano, publikując w rozbiciu na małe zeszyty. Wydania pełnej wersji autorskiej, w dwóch tomach, podjęło się życzliwe homiczym tematom wydawnictwo Ha!art dopiero w 2006 roku. Powieść jest rozliczeniem z życiem przed więzieniem, przestrzeni salonów i półświatka, ale przede wszystkim zapisem brutalnej rzeczywistości za kratami: relacji społecznych między skazanymi, rytuałów, życia seksualnego, w którym dla autora wciąż jest miejsce na czułość i miłość. Pisarstwo Nasierowskiego przez swój ekshibicjonizm i  dosadność jest niewątpliwie interesujące, jednak trudno do końca poważnie odnieść się do przydomka „polskiego Geneta”, który poprzez niejaką analogię biografii i fascynacji mu przydano. Przede wszystkim dlatego, że mimo podobnych losów i więziennej genezy, książki „Pierwszego Pedała Rzeczypospolitej” (którym Nasierowskiego obwołał Jerzy Urban, a on sam skwapliwie to podchwycił), kierują się zdecydowanie ku skandalizującemu plotkarstwu. Sugerują to zresztą już same egocentryczne tytuły kolejnych dzieł w dorobku autora: Seks, zbrodnia i kara, Nasierowski, ty pedale, ty Żydzie!, czy Nasierowski, ty antychryście. Tuż obok mieszkania Nasierowskiego na ścianie budynku odnajdujemy tablic¢ pamiÑtkowÑ poświęconą polskiemu ruchowi kulturalno-literackiemu – skamandrytom. W  tym gronie tablica znajdują się aż dwie postaci homicze: Lechonia i  Iwaszkiewicza. O Iwaszkiewiczu pisaliśmy już nieco podczas pierwszego spaceru, w tym miejscu zwróćmy więc uwagę na Jana Lechonia (1899-1956), poetę „podręcznikowego”: katolika, usiłującego stłumić swoją homiczą naturę. Od 1949 roku prowadził dzienniki, w których unikał jak ognia podejmowania tematu orientacji seksualnej. Często pisze o swojej wieloletniej miłości – Aubreyu Johnsonie jako o najdroższej osobie, co jest wybitnie wręcz eufemistyczne. Nie akceptując swojej orientacji seksualnej był równie nietolerancyjny dla innych. Tak oto pisał o Genecie: 16 czerwca 1951: (…) Rzekome powieści tak popularyzujące najbardziej sromotne praktyki seksualne, że już nic więcej o tym nie będzie można nigdy napisać. – Ocena społeczna i moralna tych książek, a zwłaszcza ich wydanie – nie może być różna, jest to skandal nad skandale (…). Tak jak teraz jest to napisane, jest to cloaca maxima – i co najwyżej materiał dla psychiatry. Myślę, że nawet ciekawy. Zaś o immoraliście André Gidzie, autorze m.in. bluźnierczych Lochów Watykanu: 14 stycznia 1952: Prawie skończyłem to tomisko ‘La Nouvelle Revue Française’ o Gidzie. Cóż za mizeria! Nic w tym człowieku nie ma bohaterskiego, niezwykłego, wspaniałomyślnego i  nawet w  tej jednej sprawie, dla której narażał się dla opinii spacer 2

77


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota...

– w  sprawie jego gustów seksualnych – wszystko życiowo układa mu się, nic nie jest w stanie zakłócić niezmiennego spokoju życia. (...) Kiedy złudzony najgłupszą propagandą pojechał do Rosji, chciał widzieć się ze Stalinem (opowiada o tym Guilloux), aby uzyskać ulgi dla pederastów. Oto hierarchia zagadnień tego człowieka. W jego Dzienniku dostaje się wszystkim – kobietom, Czarnym, głuchoniemym; a personalnie: Nałkowskiej, Krzywickiej, Czapskiemu, a nawet George Sand. Fatalnie wyglądały też jego stosunki z  Iwaszkiewiczem. Lechoń nazywał Jarosława „Istnym Macochem”, na co ten nie pozostawał dłużny i odwdzięczał mu się „ciotką boską częstochowską”. That’s so gay! Czyli ciotodrama aż się patrzy! Krzysztof Tomasik tak pisał o Dzienniku Lechonia: Dziennik poety to popis megalomanii, hipokryzji i hipochondrii, ale też dramatyczności sytuacji homoseksualisty, który nie potrafi zaakceptować swojej orientacji seksualnej. To także świadectwo, że konserwatywni geje i lesbijki nie są wynalazkiem naszych czasów, byli/były zawsze. Lechoń zakończył życie w 1956 roku w niewyjaśnionych okolicznościach (podobnie jak trzynaście lat później Jerzy Zawieyski; w obu tych przypadkach domniemywa się śmierć samobójczą). Jedną z hipotez dotyczących jego upadku z dwunastego piętra nowojorskiego hotelu Hudson jest brak (samo)akceptacji homoseksualizmu w  warunkach życia wśród miejscowej antykomunistycznej, bogoojczyźnianej Polonii. Na tyłach Nowego Światu przy ulicy Wareckiej 8 swoją siedzibę ma Fundacja Feminoteka, która skupia środowisko feministyczne, a jej strona internetowa od kilku lat jest jednym z najlepszych miejsc do dyskusji także na tematy LGBT. Również „na zapleczu” Nowego Światu mieszkały dwie wybitne postaci kultury, mianoDonos na Pawła Hertza: wicie Paweł Hertz (1918-2001) – poeta, prozaik, eseista i tłumacz, oraz Henryk KrzeczkowJest homoseksualistą. Kiedyś należał do grona przyjaciół ski (1921-1985) – tłumacz i publicysta. Więzy Iwaszkiewicza (mówią, że swoją młodocianą, niezmiernie wczesną, karierę poetycką – zawdzięcza Iwaszkiewi- przyjaźni łączyły ich z Zygmuntem Mycielskim, czowi). Dziś jest już z Iwaszkiewiczem bardzo poróżnio- pod którego mieszkanie zdążany; przyjaźnili ny. Blisko jest w tej chwili – tak to wygląda na zewnątrz się również z Iwaszkiewiczami. Hertz był przez bliskich nazywany „Pawełkiem”; Anna Iwasz– z Henrykiem Krzeczkowskim. w: Joanna Siedlecka, Obława. Losy pisarzy okupowanych, kiewiczowa, żona Jarosława, w  swoich DzienWarszawa 2005. nikach i wspomnieniach wzmiankuje o Hertzu jako o małym Pawełku. „Mały Pawełek” bardzo skrupulatnie ukrywał swoją orientację – w wywiadzie-rzece Sposób życia udzielonym Barbarze N. Łopieńskiej nie ma żadnej wzmianki na ten temat. Niedomówienia to specjalność Hertza, jednak zarówno donosy opublikowane przez Joannę Siedlecką w książkach Kryptonim „Liryka” i Obława, jak i relacje, m.in. Kisielewskiego, nie pozostawiają wątpliwości. Słonimski zarzucał Hertzowi świętoszkowatość i manifestowany konserwatyzm, nazywając go z okazji Dnia Kobiet „Matroną Polską”. Co ciekawe, ojcem chrzestnym Hertza był Jerzy Zawieyski. Idąc dalej lewą stroną Nowego Światu, docieramy do skrzyżowania z  ulicą Foksal. Na tej eleganckiej ulicy już w  latach 50. odmieńcy znaleźli miejsce dla siebie. Często spacer 2

78


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota...

wspominana w relacjach jest Restauracja Kameralna (Foksal 13). Odwiedzali ją m.in. Hertz z Krzeczkowskim i Mycielskim, co wspominał Wojciech Karpiński: [Paweł Hertz] zbliżył się od roku 1950 z Henrykiem Krzeczkowskim. (...) Codziennie spotykali się w Kameralnej i rozmawiali do późna w nocy. (...) Brał często w tych rozmowach jako ‘trzeci w związku’ Zygmunt Mycielski. Na Foksal znajdował się również tajemniczy klub Iwan Groèny, o  którym opowie nam Anna Laszuk, dziennikarka, autorka książki Dziewczyny, wyjdźcie z szafy!. Anna Laszuk – Poszukując Kobiety-Z-Pociągu Był to klub w piwnicy eleganckiej kamienicy (niemal pałacyku) przy Foksal, vis-à-vis Domu Dziennikarza. Bardzo tajemnicze miejsce – na górze mieścił się chyba ośrodek kultury rosyjskiej lub coś podobnego. Wieści o Iwanie zdobywało się pocztą pantoflową, był pierwszym klubem gejowsko-lesbijskim do którego trafiłam. Mogło to być w 1992 albo 1993 roku. Żeby było śmiesznie – zaczęłam tam chadzać z misją odnalezienia Kobiety-Z-Pociągu, której nie miałam szans odnaleźć (nie było internetu, a ślad po kobiecie urywał się w Łodzi). Niestety, kobiet tam w ogóle przychodziło jak na lekarstwo, a połowa z tych kilku okazywała się przyjaciółkami „swoich gejów”, których zamierzały w końcu jakimś cudem uwieść. Statystycznie proporcje kształtowały się 5:20 (pięć kobiet na dwudziestu facetów). Oczywiście po kilku miesiącach klub stał się bardzo popularny. Chyba niczego innego w tamtych czasach nie było. W soboty nie było gdzie szpilki wetknąć. Potem, gdy Iwana z niewiadomych przyczyn zamknięto, wiele twarzy stamtąd widywałam w Rudawce na Elbląskiej. W porównaniu ze zgrzebną, postpeerelowską Rudawką, a niewielki Iwan reprezentował poziom dzisiejszej Utopii. Dwa pomieszczenia do pogadania (w  tym jedno z barem), plus trzecie do tańca ze stroboskopami. Żaden wystrzałowy design, za to miło, kameralnie, i pełna kultura. Do tego w centrum miasta! Foksal była ulicą wybitnie friendly, bo bliżej Nowego Światu w Cafe Foksal funkcjonowały wówczas także kobiece środy (czytaj: lesbijskie). Tu już bez tańców, za to świetny klimat do pogadania (co kobiety uwielbiają). W tamtych latach knajpy tego typu pełniły podstawową funkcję integracyjno-zapoznawczą (przypomnę: żyliśmy bez internetu!). W piątki i soboty szło się tam za przeproszeniem jak do kościoła (knajpa była miejscem spotkań wspólnoty, jakkolwiek nie miała ona struktury). Dziś już tak nie jest, może i dlatego nie ma w klubach wymiany międzypokoleniowej, a pęd do poznawania innych ludzi ze środowiska realizuje się na portalach. PS. Kobiety-Z-Pociągu nigdy nie odnalazłam… Oj, coś wiemy o tym chodzeniu do knajp jak do kościoła. Barman spowiednikiem, stali bywalcy współwyznawcami... By dopełnić opis Iwana dodajmy, że najbardziej narzekano na toalety, do których nie wolno było wchodzić parami (pilnował tego ochroniarz, który tłumaczył, że toalety należą do ambasady rosyjskiej, a jak Iwan dorobi się własnych, to droga spacer 2

79


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Krakowskie PrzedmieÊcie – Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota...

wolna). „Szalejący” na Foksal homoseksualizm nie podobał się okolicznym mieszkańcom, którzy rozsyłali listy do lokalnej prasy, „Express Wieczorny” zamieścił następujący list: Jesteśmy lokatorami kamienicy przy ul. Foksal. Na naszej ulicy znajduje się klub Przyjaźni Polsko-Rosyjskiej [Iwan], w  którym otwarto restaurację z  wyszynkiem. (...). Od miesiąca na naszej dawniej spokojnej ulicy oraz skwerku szaleje homoseksualizm. Sceny, których jesteśmy świadkami, tzn. całowanie się mężczyzn, obnażanie na klatkach, krzyki, wrzaski, głośna muzyka do godz. 5 rano, stały się naszą udręką. W tej sprawie interweniowaliśmy u dyrektora tego pseudoklubu i nie uzyskaliśmy pozytywnej odpowiedzi. Pięć miesięcy później, we wrześniu 1994 roku, Iwana zamknięto. Na początku lat 90. przy Foksal mieściła się również popularna wśród homików Masoneria, która w  późniejszym czasie zmieniła nazwę na Casanova, a  następnie stała się CyganeriÑ. Było to miejsce raczej „kawiarniane”, zwłaszcza że jak wspomina „Inaczej” (8/92) posiadało: 15 metrów kwadratowych i  osiem stolików, a  przez jedną z  bywalczyń podsumowana: nuda na trzy stoliki. W Masonerii często spotykały się lesbijki stowarzyszone w formacji Lambda Bilitis, a co najciekawsze – przez pewien czas jako barman pracował tam jeden z najwybitniejszych warszawskich drag queen – Żaklina, który tak oto wspomina: Był to bar, gdzie sie przychodziło na wódę. Prowadziło go dwóch Rafałów, ja pracowałem jako barman, organizowałem piątkowe wieczory – dzień rosyjski, włoski i inne, przy ich okazji występowałem. O Masonerii można było przeczytać też w „Menie”: Miejsca pedalskich spotkań w Warszawie zmieniają się jak w kalejdoskopie. Coraz rzadziej chodzi się do Cornera i Pasażu, coraz częściej do „Masonerii”. Właściciele tego pomysłowo urządzonego baru nie zdecydowali do końca, czy ma ono mieć specyficznie gejowski charakter i nie reklamują go w żadnym z gejowskich pism. Efekt jest taki, że krąg bywalców „Masonerii” poszerza się bardzo wolno i niektórzy zaczynają ją nazywać „domem spokojnej starości”. Gromadzą się tam bowiem najbardziej zasiedziałe w pedalstwie cicie i księżniczki, do cna znudzone swoimi twarzami i kreacjami. A tak nam wszystkim brakuje „świeżego mięsa”. Wracamy na Nowy Świat. Jego „południowy” odcinek tuż za Foksal zawsze funkcjonował jako autentycznie warszawska bawialnia, opierająca się modom najpierw z żurnali, a potem z pism kolorowych. Tu egzystowały kolejne efemeryczne knajpy, także do dziś istnieje klubowe zagłębie w pawilonach na podwórzuskupione wokół Le Melange i  Pewexu, do których dostaniemy się bramami nowoświatowych kamienic na wysokości numerów 1820. Zapuszczając się tu po raz pierwszy, można zagubić się w zakamarkach i odnogach tego przybytku, wiele najmodniejszych dziupli rozrywkowych jest na tyle kultowa, że nie posiada nawet szyldu. Skoro już o efemeryczności mowa, w chwili pisania przewodnika, do najnowszych miejsc o szerokich horyzontach myślowych, obejmujących także przychylność homiczemu plemieniu, zaliczyć należy coraz popularniejszy piwniczny Hydro4. spacer 2

80


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota – Jasna – Âwi´tokrzyska...

Jeśli daliście się skusić naszym propozycjom i  sami zapuściliście się w  rzeczone podwórza, proponujemy wydostać się teraz na Nowy Świat, by dojść do skrzyżowania z  Foksal. Przechodzimy na drugą stronę ulicy. U  wylotu ulicy Chmielnej mieściło się kolejne efemeryczne miejsce LGBT wczesnych lat dwutysięcznych: w socrealistycznym pawilonie na tyłach kamienicy Chmielna 1/3 działał przez zaledwie kilka miesięcy klub Synkret, związany z prężnie wówczas działającym środowiskiem ILGCN (International Lesbian & Gay Cultural Network). Obszerny Synkret miał ambicje klubogalerii, a wieczorami występowały tam gwiazdy sceny drag queen. Lokal nie był zbyt zachęcający za sprawą dominującej glazury sprawiającej poczucie przenikliwego zimna. Pomimo dobrych chęci, klub nie sprostał konkurencji pobliskich „nieśmiertelnych” postpeerelowskich kawiarni rozsianych wokół placu Trzech Krzyży i Brackiej. Obecnie mieści się tu popularny wśród bananowej młodzieży klub Powiększenie. Idziemy Chmielną (w okresie PRL – ulica Rutkowskiego, od nazwiska międzywojennego terrorysty związanego z Komunistyczną Partią Polski) i zatrzymujemy się przy nagrodzonej przez „Gazetę Wyborczą” tytułem Knajpy Roku 2008 włoskiej trattori Mela Verde (Chmielna 10). W  tym samym budynku, przez lata mieszkał kompozytor i  redaktor, a  także autor niezwykle ciekawych Dzienników, Zygmunt Mycielski (1907-1987). Henryk Piecuch Mieszkał tam razem z zasłużonym redaktorem „Czytelnika” i tłumaczem Stanisławem Koło- Bruderszaft ze Êmiercià dziejczykiem (też „Stasiem”, jak w  przypadku pary: Jerzego Zawieyskiego i  Stanisława W Peerelu był to temat tabu. Niemal tak samo tajemniczy, jak służby specjalne. Wszyscy wiedzieli, że homoTrębaczkiewicza). Żeby dostać mieszkanie na Chmielnej, seksualiści polują na chłopców, a służby specjalne na Mycielski ze Stasiem musieli zamienić swo- agentów, ale nikt głośno o tym nie mówił. Warszawa 1999 je wcześniejsze lokum. Jak pisze w  Dzienniku – mój pokój (18 m. kw.) i  pokój Stasia (15 m. kw.) musiał być załatwiony przez premiera rządu. Czy Prezesa Rady Ministrów nie zdziwiło, że dwóch panów oddaje swoje wcześniejsze „pokoje” i chce zamieszkać razem? Tego już Mycielski nie wspomina. Dziennik Mycielskiego to nie tylko ciekawe, głębokie i celne refleksje na temat kultury, historii, polityki i znanych osobistości epoki, lecz także bardzo osobiste wyznania dotyczące kwestii duchowo-erotycznych, o przemijaniu i tragizmie ludzkiej kondycji, zakleszczonej w czasie i utartych schematach myślowych. W tomie Dziennik 1960-1969, czytamy :

Nieborów, 4 sierpnia [1965; Pałac „Domu Pracy Twórczej”]: W ulewnym deszczu zobaczyłem w  sieni dwóch zmokłych jak kury chłopców. Motocykl im się popsuł przed bramą pałacu. (…) Nie wiem, czy mieli razem 35 lat. Ale nie o nich chcę pisać. O sobie. O moim ożywieniu, żeby im pokazać te salony, po których błądził ich wzrok. Taka o k a z j a ! Nie wiedzą, gdzie nocować, mój pokój jest podwójny, ale i strach podwójny – z  góry wiedziałem, że dziś już nie mogę z  nimi ani wyjść, ani wejść do siebie. Że wyjdą, a ja zostanę nad papierem nutowym, w pustej sali, z pękniętą sztuczną szczęką. Mógłbym być ich dziadkiem. Absurd. Myślałem o Gombrowiczu. Tak. Ale czemu Gombrowicz obwija w taką bawełnę słów swój homoseksualizm? spacer 2

81


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Nowy Âwiat – Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota – Jasna – Âwi´tokrzyska...

A dalej, pod tą sama datą, o Andrzeju Bieńkowskim (syn znanej krytyczki literatury Flory Bieńkowskiej): I widzę, jak kilku starszych panów szuka z nim rozmowy, jak on, zaszczycony tym, bierze w nich udział, znowu z tą gombrowiczowską dorosłością, podczas gdy to dorośli właśnie szukają kontaktu z jego młodością. (…) Żadną pociechą nie jest, że ten młody Andrzej B. będzie za parę lat starym brzydalem. Podchodzę do okna i widzę łysą pałę faceta z brzuszkiem, uśmiechniętego słodko, a przed nim szczupłego Andrzeja, w  sweterku i  obcisłych „blue jeansach”, z  za dużymi jeszcze rękami, które zakłada z tyłu, chwyta się za osłoniętą szyję – nie wie, co zrobić z tymi rękami, których skóra jeszcze za krótko dotykała cudzej skóry, szuka kontaktu z własną. Patrzę ukradkiem, wracam do czarnego instrumentu, myśli uciekają od nut, od składania tych dźwięków. Jedno życie wydaje się czymś nieskończenie bogatszym od wszystkich sztucznych imaginacji. Jakakolwiek forma kontaktu ciała czymś więcej od wszystkich dzieł sztuki – nagle one wszystkie są nieżywe przy jednym powstrzymanym czy przyspieszonym od namiętności oddechu. Na pociechę możemy dodać, że obecnie owi młodzieńcy są już po sześćdziesiątce – starsi niż autor legendarnego Dziennika w chwili, gdy powstawały zapiski… Miejmy nadzieję, że cieszą się dobrym zdrowiem. I cieszmy się, że stomatologia dokonała od tamtych lat tak znaczącego postępu – obecnie osoby w wieku ówczesnego Mycielskiego nie muszą zakładać „sztucznych szczęk”, mają wciąż swoje własne… Idziemy dalej Chmielną i skręcamy w lewo w  BrackÑ. W budynku, w którym obecnie mieści się Instytut Goethego, znajdowała się łaènia Diana (ul. Chmielna 13). Jak w prawie każdej łaźni, tak i tu spotykała się homicza brać. Łaźnię otworzono już w 1833 roku, a zamknięto dopiero w 1979 roku. Po renowacji (a tak naprawdę przebudowie) kamienicy nie ma żadnych śladów po tym jakże ważnym dla historii homiczych stosunków miejscu. Jesteśmy w przejściu równoległym do Chmielnej, idziemy dalej prosto i skręcamy, by zagłębić się w tajemnicach posesji nr 20. Przed nami – pod numerem 20a wyrasta potężny gmach dawnego pałacu Brzozowskich. Budynek został zaprojektowany w 1882 roku przez Bronisława Żochowskiego-Brodzica, niestety uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej. Po wojnie, w trakcie przebudowy, podwyższono go o jedno piętro. Pałac Brzozowskich posłużył za pierwowzór pałacu księżnej Bilińskiej, gdzie rozgrywał się jeden z wątków powieści Sława i chwała Jarosława Iwaszkiewicza. „Zagrał” także w kilku filmach pornograficznych, a to za sprawą przybytku rozkoszy o nazwie Fantom. Wejścia do różnych części tego klubu mieszczą się po obydwu bokach pałacu. Klub powstał w 1994 roku, co (nieco wbrew nazwie) czyni go najstarszym nieprzerwanie działającym lokalem gejowskim w  Warszawie. Podzielony został na dwie części – saunę i klub, będący tak naprawdę barem z dużym darkroomem (ponoć pierwszym „z prawdziwego zdarzenia” w Warszawie). Fantom to jedno z niewielu miejsc w Warszawie, do którego można przyjść w godzinach popołudniowych, wypocić się w saunie a także miło „spędzić czas” w męskim gronie. Komu wyobraźni nie staje, temu Fantom przychodzi z pomocą i inspiracją – prowadzi bowiem sklep z filmami „przyrodniczymi” i  akcesoriami erotycznymi. Ceny umiarkowane, jak w  całym klubie. Do niewątpliwych ciekawostek należy fakt, że w  1998 roku w  klubie zorganizowano oficjalne spacer 2

82


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota – Jasna – Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska...

imprezy z okazji Dni Dumy Gejowskiej. Dziennikarz „Super Expressu” Sławomir Ślubowski relacjonował: (...) w klubie Fantom, przy ul. Brackiej, w niemiłosiernym zaduchu, kilkanaście osób bawiło się w samych slipach. Inni oglądali na wideo „Priscillę”, „Maurycego” i inne znane filmy gejowskie. Obecnie dominuje repertuar mniej ambitny, ale i tak wart polecenia. Wizyty „heteryckich” dziennikarzy w Fantomie zasługują na wzmiankę – widząc jedyny w ówczesnych czasach w gejowski seks-klub potrafili wpadać w stany niemal euforyczne: Przez ostrą doorselection nie przejdzie żadna kobieta. Nigdy. Ulokowany w  piwnicach warszawskiej kamienicy przy Brackiej 20A organizuje wszelkiego rodzaju męskie rozrywki, co czyni go do złudzenia podobnym do hardgejowskich klubów Amsterdamu. Choć nikt na bramce nie pyta o  orientację, trudno sobie wyobrazić heteroseksualnych gości kupujących bilet i zajmujących na jakiś czas dark room, czyli kabinę z telewizorem.(...) Na tańce raczej wpada się tam rzadko, a do regularnego bywania niechętnie przyznają się nawet geje z karierą. O ile „dark room” na siłę można nazwać kabiną z telewizorem, to już porównanie Fantomu do klubów amsterdamskich rozbawi z  pewnością stałych bywalców „takich” miejsc. Na dziennikarce „City Magazine” wrażenie zrobiło coś innego: Fantom ze swoją słynną ścianą z otworami na wysokości pasa, to miejsce bardziej kojarzące się z seksem niż z jakąkolwiek inną rozrywką. A ponoć kobiety „nigdy” tam nie wejdą. Dla niewtajemniczonych – „ściana z otworami” to nic innego jak „oralium”. Z Fantomu wychodzimy przejściem między budynkami (w którym mieście się lubiana przez homicze towarzystwo knajpka Dwa na Trzy) i  po lewej stronie od wyjścia z  bramy trafiamy na Cafe Mi¢dzy Nami. Ta niezwykła w stylu i atmosferze knajpa od wielu lat przyciąga kolejne pokolenie gejów i lesbijek. Nie jest to lokal „branżowy”, choć jeśli wyostrzyć gejdar, okaże się, że wielu stałych bywalców, to przedstawiciele „branży”. Między Nami (MN) wyróżnia się pośród warszawskich knajp długo otwartą kuchnią, a także – co ważne w tak dziwnym mieście jakim jest stolica – dużym ogródkiem otwartym w letnich miesiącach. Stałymi bywalcami MN są zawsze teraźniejsi „celebryci”, obecnie m.in. Tomasz Jacyków i Michał Piróg. Przez wiele lat knajpa chcąc przeprowadzić selekcję gości, oszukiwała, że posiada karty klubowe uprawniające do wstępu – nigdy nie było to prawdą (wypłowiała tabliczka „wstęp tylko z kartami klubowymi” pozostała do dzisiaj). Był to fortel stosowany też w jawnie gejowskim klubie Sikstinajn. Dziś klientela Między Nami to ciekawy konglomerat gejów i niekoniecznie heteroseksualnych mężczyzn chcących za wszelką cenę ukryć swoją orientację seksualną w oparach wszechogarniającego pojęcia queer. Nie dajmy się jej jednak do końca odurzyć. Wystarczy spojrzeć na drugą stronę ulicy, by w bramie naprzeciw zauważyć niepozorną toaletę. Tam też, na ulicy Widok, do dzisiaj znajduje się „aktywna” pikieta, choć może nieco mniej znana, bardziej „kameralna”; nie miała nigdy tej rangi, co miejsca wymienione wcześniej. Była i jest uczęszczana zwłaszcza przez warstwę urzędniczą, choć niekoniecznie wysokiego szczebla – panowie w średnim spacer 2

83


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Chmielna – Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota – Jasna – Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska...

wieku z  teczkami, naczelnicy wydziałów, referenci, księgowi… Artystów, profesorów, dyrektorów firm czy dygnitarzy (a zwłaszcza – w dawnych czasach – partyjnych) raczej się tam nie spotyka… Dodajmy, że przy ulicy Widok mieszkał wspominany przy okazji pierwszego spaceru Wilhelm Mach. Skoro jesteśmy już na Brackiej, to nie możemy zapomnieć, że mieszkała tu Maria Rodziewiczówna (1863-1944). Autorka bardzo poczytnych romansów (Lato leśnych ludzi, Między ustami a  brzegiem pucharu), która swoim „męskim” strojem i wyglądem bardziej przypominała amantów niż heroiny ze swoich powieści. Pisarka była właścicielką majątku w  Hruszowej na Polesiu, w którym mieszkała z  JadwigÑ SkirmunttównÑ. Zimę spędzała jednak zazwyczaj w stolicy u swojej byłej partnerki Heleny Weychert, w obszernym mieszkaniu na Brackiej. Także u Weychert, choć już w  mieszkaniu na placu Dąbrowskiego 2/4, Rodziewiczówna znalazła schronienie w czasie wojny, gdy podczas wspólnej tułaczki ze Skirmunttówną trafiła na warszawski bruk w lutym 1940 roku. Była i obecna partnerka pisarki nie pałały do siebie sympatią. Choć trwał najgorszy okres okupacji, zmieniały adresy jeszcze kilkukrotnie, przez jakiś czas mieszkając np. na rogu ulic Królewskiej i Marszałkowskiej (Królewska 35). Rodziewiczówna w stolicy przetrwała także Powstanie Warszawskie, ale wycieńczona przeżyciami, zmarła 6 listopada 1944 roku. Wygląd Marii Rodziewiczówny „ma moc wywrotową” – zawsze w garniturach, „po męsku”, dzięki czemu stała się postacią wręcz ikoniczną dla ruchu lesbijskiego. Najsłynniejsza polska butch tak dzieliła obowiązki domowe ze Skirmunttówną: Rodziewiczówna chciała, żebym od razu miała bardzo wyraźne stanowisko pani domu, objęłam więc po trochę i coraz bardziej wszystko, co się z tym stanowiskiem łączyło: dom i  gospodarstwo kobiece; ona sobie zostawiła interesy i  męską część gospodarstwa. Sprzed Między Nami zawracamy w kierunku Chmielnej i przechodzimy przez trójkątną wysepkę na drugą stronę jezdni. Tu trafiamy na dalszy ciąg ulicy Chmielnej, którą maszerujemy wśród wystawnych sklepów i kawiarni aż do kamienicy z numerem 26. Tu kryje się REDakcja Krytyki Politycznej. Czym jest Krytyka Polityczna? Najprościej odpowiedzieć – kwartalnikiem i wydawnictwem. Jednak Krytyka to REDakcja, czyli środowisko osób o poglądach lewicowych skupione wokół zarówno siedziby, jak i Ojca-Założyciela, Sławomira Sierakowskiego. Krytyka Polityczna to organ wyjątkowo gay-friendly. W piśmie wielokrotnie podejmowano kwestię równouprawnienia osób homoseksualnych, wydawnictwo opublikowało m.in. książkę Krzysztofa Tomasika Homobiografie, oraz biblię teorii queer Uwikłani w płeć autorstwa Judith Butler. Krytyka Polityczna organizuje debaty na tematy ważne dla środowisk LGBT w Polsce, a także – od września 2007 seanse filmowe prowadzone przez Mariusza Kurca i Bartosza Źurawieckiego, podczas których wyświetlane są ważne filmy o  tematyce homiczej. To jedno z  niewielu miejsc homofriendly w  Warszawie, które obok funkcji integracyjnej spełnia też rolę edukacyjną i  opiniotwórczą, choć od jakiegoś czasu widać wyraźnie, że ta rozrastająca się instytucja ulega biurokratyzacji – dawną salkę spotkań zajmują obecnie komputery pracowników, niczym w  biurowych openspejsach. spacer 2

84


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Bracka – Chmielna – Pasa˝ „Wiecha” – Z∏ota – Jasna – Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska – ˚urawia...

Krytyka Polityczna – dzięki wygraniu konkursu – przeniesie się w 2009 roku do byłej kawiarni Nowy Świat mieszczącej się na rogu Nowego Światu i ulicy Świętokrzyskiej, w której urządzi centrum kulturalne. Ruszamy dalej, w perspektywie mając już klockowate bryły Domów Centrum. Obok kina Atlantic warto odnaleźć pozostałości po znajdującej się tuż obok toalecie. Odegrała ona ważną rolę w tworzeniu się stosunków homoseksualnych w latach PRL-u, zwłaszcza wśród „wyższych sfer”. Bywały tam osoby „publiczne”, dziennikarze czy pracownicy nauki. Tak pisał o niej Bartek w „Gejzerze”: Rano wieczorne niespełnienie dało o sobie znać. Przy domach Centrum obok kina Atlantic, sytuacja cokolwiek śmieszna. Pisuarów tam mało, połowa zajęta przez cioty. Tylko przy paru z nich mogli wymieniać się chętni do rzeczywistego siusiania. Ustawiła się kolejka. Jedni i drudzy zmieszani. Wybucham śmiechem i wychodzę. Dochodzimy do pieszego pasażu za domami handlowymi, nazwanego imieniem pisarza, kabareciarza i satyryka, Stefana „Wiecha” Wiecheckiego, zmienionego dzięki niedawnym remontom w ciąg „linii wysokiego napięcia” – zastosowane obecnie latarnie kontrastują z  pierwotnym, kameralnym projektem z  lat sześćdziesiątych. Tu na spragnionych krótkiego odpoczynku czekają ławki okupowane przez wagarowiczów, seksownych przedstawicieli subkultury emo, miejscowych freaków oraz bezdomnych. Głodnych skusi pewnie oferta licznych knajpek i  fast-foodów. Skręcamy w  prawo, a  za chwilę – znów w  prawo – w ulicę Złotą, do wybudowanego jeszcze przed II wojną światową kina Palladium, teraz klubu, na którego scenie występują polskie i zagraniczne gwiazdy, z bliskich naszemu sercu koncertowali tu między innymi Rufus Wainwright, CeCe Peniston czy Gloria Gaynor. W podziemiu obok wejścia do zamkniętego już kina znajduje się kolejna pikieta – miejsce „przyjazne” homikom. Tuż za Palladium możemy odnaleźć niepozorną kebabownię. W  tym miejscu w  latach sześćdziesiątych mieścił się Ali Baba – podrzędny bar, ponoć masowo okupywany przez gejów, choć znany również jako przystań dla zarówno męskich jak i żeńskich prostytutek. Do dzisiaj na ścianach możemy odnaleźć pozostałości „wyszynkowego” wystroju. Ruszamy dalej i  dochodzimy do skrzyżowania z  Jasną. Przed nami rozpościera się fasada Domu „pod Orłami”, należącego dawniej do Banku Towarzystw Spółdzielczych, zaprojektowanego przez Jana Heuricha (młodszego). Długo trwała budowa – zapewne z powodu wojennej zawieruchy – od 1912 do 1917 roku. Obiekt zniszczony został podczas Powstania Warszawskiego, następnie odbudowany w lekko zmienionej formie już na początku lat 50. Nad budynkiem przez lata powiewała tęczowa flaga, jednak nie za sprawą homiczego klubu, do którego zmierzamy, lecz biur Społem, w którego barwach przez wiele lat znajdował się nasz symbol. Właśnie tu mieści się otwarty w 2001 roku klub Utopia. Umieszczenie Utopii na liście klubów gejowsko-lesbijskich budzi opory niektórych autorów HomoWarszawy. To prawda – Utopia już dawno temu przestała być klubem ściśle gejowskim – jako jedno z najbardziej lanserskich miejsc w stolicy przyciąga tłumy heteryków, w tym groteskowego niby-konserwatywnego premiera Kazimierza Marcinkiewicza ze słynną narzeczoną. Jednym z synonimów Utopii stała się jednak selekcja, której zasady nie zawsze są zrozumiałe dla odwiedzających. Dla redaktorów przewodnika również niezrozumiała była reakcja spacer 2

85


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Z∏ota – Jasna – Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska – ˚urawia – Krucza – Al. Jerozolimskie – Nowy Âwiat...

„ochroniarza”, który – jako jedyny! – nie był na tyle uprzejmy, by pozwolić na zrobienie zdjęć klubu od strony ulicy. Mamy jedynie nadzieję, że stanęliśmy oko w oko ze słynnym Danielem, którego legenda dotarła nawet do prasy ogólnopolskiej: Ten sympatyczny, choć podobno czasem wredny chłopak, wpuszcza gości według bardzo specyficznego klucza – własnego widzimisię. Odmawia z nieprawdopodobnym wdziękiem – cudownie przegiętym tonem, z lekkim ruchem ramion spokojnie mówi: przepraszam, impreza prywatna – pisano w „GO Magazynie”. Opis zadziwiająco pasujący do naszego „ochroniarza”. Jak więc trzeba wyglądać i zachowywać się, żeby dostać się do elitarnego grona Utopowiczów? Domyślamy się, że dres (popularny na przykład w Toro), to nie jest najlepszy wybór. Kluby homicze powoli się elitaryzują, stąd też co raz mniej przypominają te z początku lat 90., które wspomina Anna Laszuk: Wczesne lata 90-te charakteryzowały się zupełnym brakiem dress kodu. Kogo się w  tych knajpach nie spotykało! Wśród kobiet najogólniej trzy typy: butch, unisex oraz femme. Pamiętam, jak do Rudawki wkroczyła kiedyś chuda dziewczyna w koczku i okularach ubrana w kwiecistą sukienkę. Miała w sobie coś z bibliotekarki, która zabłąkała się przypadkiem w Hadesie. Sukienki generalnie nie były wtedy passe, Michał Serednicki co dziś może dziwić (przyjrzyjcie się dziewczynom, które przychodzą do klubów). Nie Królowe nocy brakowało mężczyzn po czterdziestce, często Choć geje znad Wisły niejedną noc przetańczyli na 16- z wąsem albo i złotym łańcuchem na owłocentymetrowych szpilkach, wielu z nich zapytanych, czy sionym torsie. Rozmaitość klasowa też była są clubberami, odpowiedziałoby jednak zdumionym imponująca. Od magazynierów i  kelnerek i niepewnym zaprzeczeniem. (...) ich spontaniczna wy- do stewardów i tłumaczek literatury obcej. prawa przez życie, radykalniej niż w innych przypadkach zawsze była podzielona na dzień i noc, jawne Właścicielem Utopii jest Grzegorz Okrent, poi ukryte. stać wspomniana już podczas pierwszego spa„GO Magazyn”, nr 5, luty 2003 ceru. Jako jeden z pierwszych polskich działaczy na rzecz osób homoseksualnych piastował na początku lat 90. funkcję przewodniczącego Stowarzyszenia Grup Lambda. Obecnie częściej niż na gejowskich manifestach można zobaczyć go w objęciach gwiazd odwiedzających Utopię, a właściwie jej VIP-room, z którego „Królowa” – jak nazywają go wiernopoddańczo klubowicze – rzadko wychodzi bratać się z „ciotowiskiem”. Wśród gości klubu odnotowano m.in. grupę R.E.M., modelkę Evę Herzigovą czy znanego reżysera Gusa van Santa, a do stałych bywalców zaliczają się twarze z okładek: projektanci mody, wokaliści i wokalistki oraz wszelkiej maści telewizyjni celebryci. Na scenie występują gwiazdy muzyki, a odbywające się tu imprezy (jak choćby premiery płytowe czy inne eventy promocyjne) są regularnie odnotowywane przez lakierowane pisma i portale towarzyskie. Jednego klubowi odmówić nie można – od lat udaje mu się utrzymywać wysoki poziom artystyczny. Na „utopijny” koktajl składają się ciekawi goście muzyczni, dźwięki, których nie można usłyszeć w żadnym innym klubie gejowskim czy lesbijskim, a to wszystko doprawione poczuciem ekskluzywności, campowym wystrojem i przegiętym snobizmem. Dawniej wisienką na utopijnym torcie był usytuowany tuż obok (wspólne wejście) butik First Class Macieja Zienia (dla niewtajemniczonych – projektant mody), który obecnie spacer 2

86


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Z∏ota – Jasna – Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska – ˚urawia – Krucza – Al. Jerozolimskie – Nowy Âwiat...

znajduje się na ulicy Ostrobramskiej. Mimo, że snobowanie się „na Utopię” od lat wywołuje uśmiechy u mniej wylaszczonej części „środowiska”, do dzisiaj wiele „koleżanek” bywa tylko w Utopii. Z  pewnością dla wielu w  Utopii jest... zbyt jasno. Przy wszystkich innych wyróżnikach uznać by należało, że Utopia jest – jak na „branżowe” miejsce – klubem najlepiej oświetlonym. W końcu godziny spędzone na przygotowaniach fryzjersko-kosmetycznych, tygodnie buszowania w butikach i markowych sklepach, nie mogą ujść niczyjej uwadze. Tu nikt nie szuka intymności, nie chowa się po kątach w półmroku. W „Uto” nie uświadczysz domowej muzy, średnia wieku stałych bywalców z trudem dochodzi do trzydziestki, a twoja najlepsza koszulka jest passé jeszcze zanim ją kupisz – wszystko musi być nowe, najnowsze, najlepsze, świeże, młode… Na czym polega „cały ten lans” tuż za barierką przy wejściu, przez parkiet aż po toalety ze szklanymi drzwiami, objaśnia socjologiczna analiza, która wyszła spod pióra jednej ze stałych bywalczyń, wspomnianej już przy pomniku Kopernika, Jej Perfekcyjności: Czasem odnieść można wrażenie, że w klubie bawi się 30- czy 40-osobowa grupa osób, które świetnie się znają od lat. To właśnie Ciotki Utopijki. Nie tylko znają się niemal wszystkie (choćby z widzenia i ze słyszenia), to jeszcze ostentacyjnie okazują swoją znajomość poprzez głośne witanie się, pełne przerysowanych gestów interakcje, głośne zachowanie i huczne imprezowanie. Młodzi adepci, czyli Przyszłe Utopijki patrzą na nich z podziwem i zazdrością, marząc o tym, by kiedyś móc błyszczeć na scenie, jak one, (…) bywający w Utopii sporadycznie, są zafascynowani ich pewnością siebie, nieskrywanym „przegięciem”, teatralizacją gestów oraz oczywiście urodą i  młodością. Ciotki Utopijki to przedstawiciele stereotypowo pojmowanej „cioty”. Dbają o siebie, wydają majątek na swoją urodę, wiedzą jak wyeksponować swoje mocne strony oraz jak rozegrać spektakl, by wypaść korzystnie. O fenomenie, jakim na polskiej scenie klubowej jest Utopia, Jej Perfekcyjność pisze: Klub Utopia – znany w  Warszawie, ale i  w  całej Polsce lokal gejowski. Dyskoteka, która zdaniem niektórych zmieniła oblicze polskiego życia nocnego” („Aktivist”, październik 2005). To ponoć właśnie w  tym miejscu zaczął się w  naszym kraju współczesny clubbing. To klub „ekskluzywny”, „elitarny” – taki, do którego nie każdy ma dostęp. (…) Wyjątkowy charakter zawdzięcza klub w mojej opinii przede wszystkim budowaniu swojego mitu. Właściciel (…) doskonale wykorzystał (…) mit wspaniałych zabaw w gejowskich dyskotekach. Od lat bowiem 60. XX wieku w krajach takich jak Stany Zjednoczone, Holandia czy Kanada zaczęto tworzyć obraz niczym nieskrępowanej zabawy, jaka miała charakteryzować kluby dla gejów (…). Odarty z otoczki niezwykłości, nimbu niezwykłości i cukierkowej „różowości”, okazuje się być po prostu kolejnym miejscem do zabawy, jakich wiele w stolicy. Można się spierać, czy to muzyka w nim grana i odwiedzający go DJ-e stanowią o jej jakości, czy też znów mit cudownego gejowskiego klubu przyciąga tych najlepszych muzyków a zarazem nie pozwala o jakimkolwiek słabszym występie powiedzieć, że był nieudany, bo „przecież to Utopia”. spacer 2

87


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Z∏ota – Jasna – Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska – ˚urawia – Krucza – Al. Jerozolimskie – Nowy Âwiat...

Ale dość rozrywek. Minąwszy Utopię, dochodzimy ulicą Jasną do skrzyżowania z  ulicą Boduena. To tutaj pod numerem drugim mieściła się pierwsza siedziba Związku Równouprawnienia Kobiet Polskich (w  późniejszych latach Związek przeniósł się na Nowy Świat 4), którego inicjatorką była Paulina Kuczalska-Reinschmit (1859-1921). Kuczalska – feministka, założycielka gazety „Ster”, twórczyni pierwszych stowarzyszeń feministycznych – przez większość życia związana była z  JózefÑ BojanowskÑ. Według Cecylii Walewskiej: panie nie rozłączyły się nigdy, przedziwnie uzupełniając usposobienie, intelekty, temperamenty swoje; a Romana Pachucka pisała w swoich Pamiętnikach: Gdy Kuczalska była mózgiem polskiego feminizmu, Bojanowską porównać można do jego serca. Gdy pierwsza planowała, druga w lot chwytała jej myśl, by przekształcić ją w realny czyn. Ich związek przetrwał trzydzieści dwa lata. „Hetmanka” polskiego feminizmu została pochowana na Powązkach, a na jej grobie możemy przeczytać: Paulina Kuczalska-Reinschmit / Przewodnicząca Związku Równouprawnienia Kobiet Polskich / Redaktorka „Steru” / Ty, która żyłaś dla idei / chwała Ci. Kontynuujemy nasz spacer po Jasnej i docieramy do Świętokrzyskiej, która, gdy skręcimy w lewo doprowadzi nas do ulicy Marszałkowskiej. Minąwszy Pocztę Główną, zbliżymy się do wielkiego skrzyżowania. Przyjrzyjmy się okolicznym budynkom. To tu, obok domu towarowego Sezam, mieści się pierwszy w  Polsce Mc Donald’s, a  na miejscu obecnego klubu Underground (ul. Marszałkowska 126/134), znajdowały się kiedyś szalety, znane z wielu napadów na starszych gejów: Pod Hortexem na Świętokrzyskiej (tu gdzie dzisiaj jest klub Underground). Tutaj miejsca i  pisuarów jest dużo. Załatwić się można. Mógłbym to zrobić spokojnie, gdyby nagle nie pojawił się On. Stanąłem obok. Krótkie spojrzenie. Rozumiemy się doskonale. Babcia krzyczy na tych, co siedzą w  kabinach – No, dość tej miłości, panowie. Ile można? Inni już czekają. Zwolniła się jedna kabina. Pobiegliśmy do niej w podskokach. Wkrótce babcia zaczęła krzyczeć, żeby wychodzić. Ale dla nas to już było nieważne. Zupełnie nieważne. W oddali widzimy oznakowany symbolem Polski Walczącej (PW) budynek PASTY (Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej) i ulicę Próżną, gdzie oprócz obecnie zamkniętej, wyrafinowanej ruchalni o nazwie Wild Przychodnia (więcej na jej temat w misiowo-dresowym spacerze), mieści się Austriackie Forum Kultury, instytucja bardzo zasłużona na polu inicjatyw LGBT (m.in. odbyła się tam wystawa „Homofobia, tak to wygląda”, a także wiele konferencji poświęconych Inności). Także w Centrum Zielna, bezpośrednio sąsiadującym z PASTĄ, odbywają się do dziś homicze konferencje, odczyty i spotkania. Spójrzmy jeszcze w głąb ulicy Świętokrzyskiej w kierunku Ronda ONZ. W oddali, przy skrzyżowaniu z ulicą Emilii Plater, mieścił się Instytut Kultury Bułgarskiej, w którym przez krótki okres działała kawiarnia Cafe Rose tak lubiana przez gejów, że ambasador zażądał, by „ci mężczyźni” przestali dominować w  przybytku, nad którym zagraniczny dostojnik sprawował pieczę. Jednym z  powodów takiego żądania były „homoseksualne orgie”, które ponoć miały tam miejsce jeszcze przed oficjalnym otwarciem! Passus na ten spacer 2

88


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska – ˚urawia – Krucza – Al. Jerozolimskie – Nowy Âwiat – pl. Trzech Krzy˝y...

temat można znaleźć w pierwszym raporcie Stowarzyszenia Grup Lambda o dyskryminacji gejów i lesbijek w Polsce z 1994 roku: Cafe Rose była dzierżawiona od Instytutu Kultury Bułgarskiej. Podczas oficjalnego otwarcia (22:00) właściciel Cafe otrzymał telefon od przedstawiciela ambasady bułgarskiej, w którym zażądano by goście kawiarni opuścili lokal w trybie natychmiastowym, a przybytek nakazano zamknąć. Kilka dni po tym wydarzeniu Cafe Rose otworzono jeszcze raz, jednak nie ściągnęła już klientów i dość szybko upadła. W międzyczasie ambasador Bułgarii w rozmowie z „Super Expressem” przyznał, że została zamknięta z powodu popularności miejsca wśród homoseksualistów. Cafe Rose stała się symboliczną protoplastką Le Madame. Ze skrzyżowania Świętokrzyskiej i  Marszałkowskiej schodzimy w  lewo. Następnie idziemy w kierunku południowym, wzdłuż tak zwanej Ściany Wschodniej, czyli niegdysiejszych Domów Towarowych Centrum, dziś mieszczących salony firmowe popularnych marek, a  także megastore Empik, na miejscu historycznego Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki. Mijamy wszystkie handlowe wspaniałości i w kilka minut dochodzimy do miejsca, w którym spotyka się – dosłownie i w przenośni – cała Warszawa. Rotunda PKO przy rondzie Romana Dmowskiego (sic!) to miejsce wyjątkowe na mapie stolicy. Brzydkie, nieuporządkowane, a jednak przyciągające tysiące osób. Nie sposób zapomnieć o jej tragicznej przeszłości. 15 lutego 1979 wybuch gazu w Rotundzie zabił 49 osób, a 110 ranił. Wydarzenie upamiętnia tablica umieszczona po południowej stronie budynku. Dzięki świetnemu usytuowaniu komunikacyjnemu (metro, tramwaje, autobusy, pociągi podmiejskie) to tutaj właśnie umawiają się warszawiacy, warszawianki i mieszkańcy suburbiów. W ciągu dnia co chwilę można zaobserwować padające sobie w ramiona pary. Ostatnimi czasy co raz popularniejszym miejscem randek – o zgrozo! – stają się centra handlowe, jednak urok oczekiwania „pod Rotundą”, zwłaszcza na poznanego/ą godzinę wcześniej na czacie chłopca/dziewczynę i wypatrywanie go/jej z tłumu wylewającego się z przejścia podziemnego, nigdy nie straci swojego uroku. Informacja dla przyjezdnych: gdy mieszkaniec stolicy mówi o spotkaniu „w centrum”, z pewnością ma na myśli Rotundę lub w wersji „bananowej” Złote Tarasy. Po drugiej stronie skrzyżowania, w Alejach Jerozolimskich, nie sposób nie zauważyć masywnej bryły Hotelu Polonia (obecnie – po remoncie – Polonia Palace Hotel). Bary hotelowe zawsze były miejscem popularnym wśród gejów, jak to pisano w „Inaczej” – obytych w środowisku. Tak i tu w czasach Polski Ludowej spotykał się kwiat homoseksualizmu (nie tylko polskiego). Polonia posiadała również lokal w podziemiach, który dziś byśmy ochrzcili nazwą „mordownia”. Tak pisze o nim Mycielski: Wieczorem byłem u Ksawerych Krasickich. Dali mi wódki, po której – wyszedłszy – zachowałem się jak głupia świnia, sprowadziwszy do domu dwóch facetów z najgorszego lokalu w podziemiach „Polonii”. W barach hotelowych bywały też oczywiście „arabeski”: spacer 2

89


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska – ˚urawia – Krucza – Al. Jerozolimskie – Nowy Âwiat – pl. Trzech Krzy˝y...

Lalka, Podkasana Zośka, Gwiazdeczka, Zegarmistrzowa, Operetkowa – lokalowe męskie prostytutki znane z  wysokiej klasy świadczonych usług przyzwyczaiły już personel restauracyjny do swojego widoku. Cywilizacyjny postęp pozbawił nas chyba niezłej zabawy. Na tyłach hotelu mieści się najsłynniejsza w  Warszawie  „ulica czerwonych latarń” – Pozna¡ska. Jednak, ponieważ nie jesteśmy niecywilizowanie rozpustnymi heterosekualistami, zwracamy na nią uwagę z innego powodu. Wśród wielu zabytkowych kamienic, pod numerem 37 można odnaleźć eklektyczną kamienic¢ Zyberta, w której w latach 1945-1948 mieszkał Miron Białoszewski. Poeta nie miał tam luksusów – zajmował pół przedwojennego salonu przedzielonego przepierzeniem, a jedynym azylem było dla niego łóżko. Tak skwitowała tę sytuację Wanda Chotomska: Tutaj spoczywa poeta Miro, O Boże, daj mu większe wyro. Spod Rotundy wraz z tłumem płyniemy przejściem podziemnym – trzymamy się prawej strony tunelu i dochodzimy do tzw. patelni, czyli placu przed wejściem do stacji Metra Centrum. Okazjonalnie odbywają się happeningi w rodzaju Poradni Antyhomofobicznej czy Dnia Milczenia organizowanego z okazji IDAHO – Międzynarodowego Dnia Walki z Homofobią i Transfobią. Skoro już jesteśmy przy stacji metra, wspomnieć trzeba o  tym, że pewnego październikowego poranka to właśnie geje mieli być odpowiedzialni za wstrzymanie ruchu w  podziemiach. Mowa oczywiście o  słynnej sprawie Gejbombera. Domniemany sprawca Jarosław Kaczyƒski: domniemanego zamachu sparaliżował Warszawę 20  paèdziernika 2005 roku. ZamieJeśli już to nieszczęście się komuś przytrafiło, to powi- szanie zaczęło się od znalezienia w  jedenastu nien zrezygnować z tej sfery życia. Człowiek jest ułom- punktach stolicy 13 paczek z napisem „Bomba”. ny. Społeczeństwo powinno ograniczać tę ułomność. Jak się okazało, były to atrapy. W tym samym „Inaczej” 5/1993 czasie media otrzymały maila krytykującego ówczesnego kandydata na prezydenta Lecha Kaczyńskiego. „Komunikat” podpisały niezidentyfikowane organizacje (brygady) SilnyPedał i  GayPower. Podejrzenie od razu padło na homoseksualistów, zwłaszcza, że Lech Kaczyński – po niechlubnych zakazach Parad Równości w  2004 i  2005 roku – nie miał u nas najlepszej prasy. Śledztwo trwało mozolnie, aż 4 listopada 2006 roku policja ogłosiła postawienie zarzutów Romanowi W. – dyrektorowi artystycznemu jednego z  klubów gejowskich. Jednak brak jakichkolwiek dowodów skompromitował policję, a trzy lata później prokuratura umorzyła śledztwo. Nie przeszkodziło to wspomnianemu już Kazimierzowi Marcinkiewiczowi w obliczu zbliżających się wyborów triumfować, że wykryto pedalski spisek na życie (prawdziwych) Polaków. W okresie rozpadu „przystawek PiS”, to Samooobrona i... Liga Polskich Rodzin najmocniej grzmiały, że gejbomber może być polityczną prowokacją, sztuczką wyborczą PiS-u. Dziwnym zbiegiem okoliczności właśnie w 2005 roku o kieszenie spacer 2

90


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Âwi´tokrzyska – Marsza∏kowska – ˚urawia – Krucza – Al. Jerozolimskie – Nowy Âwiat – pl. Trzech Krzy˝y...

homosumentów walczył nowy produkt na rynku – napój energetyczny o  nazwie „Gay Power”. Zaraz po niedoszłym zamachu zatroskany brukowiec „Super Express” zatruwał przestrzeń publiczną plakatami o gejbomberze, które prezentowały tę „osobę” jako mogącą mieć trudności z akceptacją orientacji. A może ów problem mają politycy prawicy? Metro jest też ciekawym przykładem postmodernistycznej, latającej pikiety, która wzorem sieci kafejek mogłaby przyjąć nazwę „w biegu”; w tutejszej toalecie mężczyźni mają zwyczaj umawiać się na szybkie numerki. Hasło „kibel na metro Centrum” pada w niejednym anonsie i w dyskusjach na popularnej Czaterii. O fenomenie współczesnych e-pikiet jeszcze opowiemy podczas spaceru czwartego, na który pójdziemy na wysokich obcasach. Wracamy do podziemnego ronda, by przedostać się na drugą stronę Alei Jerozolimskich. Przy odrobinie szczęścia (lub wprawy) uda się nam wyjść na ulicę Marszałkowską na wysokości hotelu Novotel (niegdysiejsze Forum). Idziemy w kierunku południowym aż do ulicy Żurawiej, w którą skręcamy w lewo. W oknie balkonowym obecnej siedziby Lambdy Warszawa (ul. Żurawia 24a/4) – jeśli dobrze wytężymy wzrok – zauważymy wywieszoną tęczową flagę (historię Lambdy prezentowaliśmy w spacerze pierwszym). Żurawią, która przez wiele lat była gejowskim pigalakiem (w końcu łączy się z pedalskim królestwem na placu Trzech Krzyży), docieramy do skrzyżowania z Kruczą. Przechodzimy na drugą stronę ulicy i skręcamy w lewo. Nim jednak opuścimy Żurawią, warto wspomnieć, że niedaleko stąd, w podwórzu nieciekawych estetycznie budynków opatrzonych adresami Żurawia 8 i  6/12 (obecnie mieści się tu m.in. Radio Zet), znajdowało się okropnie różowe wejście do BarbieBaru. Klub mający stanowić alternatywę dla wyszukanej klienteli Utopii, przez kilka lat oferował ulotne poczucie luksusu i  wyjątkowości bycia gejem. W  tym samym podwórku swoje studio miała też telewizja ITV, obecnie lansująca wróżbiarstwo i powrót disco polo; dawniej zasłynęła jako pierwsza (choć kablowa) telewizja oferująca cykliczny program LGBT „Homofonia”. Program miał premierę 4 października 2006 roku, a swój żywot zakończył rok później. Do dziś „Homofonia” pozostała jedynym programem, który podejmował wyłącznie tematy związane z osobami homoseksualnymi. Tak naprawdę BarbieBar to zaledwie przedsmak „pedalskiego” centrum, bo przed nami dużo większy cel i nagroda w długiej wędrówce: pedalskie zagłębie na placu Trzech Krzy˚y. Chcemy jednak powędrować tam tradycyjną, wydeptaną przez lata homiczymi trzewikami trasą, dlatego proponujemy najpierw dotrzeć Kruczą do Alei Jerozolimskich, gdzie – na wysokości Domu Handlowego Smyk przechodzimy na drugą stronę jezdni i  odbijamy w  prawo, by obejrzeć pierwszy punkt legendarnego szlaku knajp o  nazwach zaczynających się na literę A. Zaraz po minięciu „Smyka” i ulicy Brackiej, wytężmy wzrok, by nie przegapić istniejących do dziś pozostałości po legendarnej kawiarni Alhambra (Al. Jerozolimskie 32). Choć podwoje tego sympatycznego miejsca zamknęły się na dobre jeszcze w  2007 roku, jeszcze w połowie 2009 roku można było – przez coraz szczelniej zaklejone plakatami szyby – zajrzeć do środka, by dostrzec subtelność boazeryjnego wystroju. Nawiązywanie kontaktu w Alhambrze ułatwiało ustawienie stolików w formie odosobnianych od reszty sali alków. Jak to wyglądało na żywo możemy dowiedzieć się z filmu Roberta Glińskiego Homo.pl – właśnie w Alhambrze swoją historię opowiadają legenda polskiego ruchu LGBT Waldemar Zboralski i jego partner Krzysztof Nowak. Również w tym lokalu przeprowadzała wywiady Barbara Pietkiewicz do słynnego artykułu Gorzki fiolet, którym entuzjazmowały się nasze starsze siostry i starsi bracia: spacer 2

91


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Krucza – Al. Jerozolimskie – Nowy Âwiat – pl. Trzech Krzy˝y – Prusa – Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

Tekst ten postawił na nogi wszystkie koleżanki w Warszawie. Odbywały się nawet specjalne sesje lektorskie, gdzie co celniejsze fragmenty odczytywano na głos. Będąca reliktem komunizmu Alhambra oferowała podstawowe dania gastronomii barowej oraz niedrogie piwo i inne alkohole. Niestety było to też miejsce popularne również wśród dilerów narkotyków, o czym pisał „Ekspres Reporterów”: W Warszawie początkowo handel [narkotykami] odchodził w kawiarni ‘Alhambra’, ale sprawa się rypła, gdyż (...) kawiarnia ta jest miejscem spotkań światka pedalskiego i stali bywalcy mieli dość towarzystwa, które im przeszkadzało, psuło kontakty i ściągało milicję. (...) w końcu narkomani przenieśli się w rejon śródmiejskiego pasażu, na zaplecze domów handlowych ‘Centrum’ do cafe ‘Mocca’. Co ciekawe, Alhambra wypełniła wielką rolę w przełomie roku 1989. To tu OKP – Obywatelski Klub Parlamentarny – po cichu prowadził rozmowy z  dawnymi „przystawkami” PZPR – Stronnictwem Demokratycznym i Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym. Rozmowy doprowadziły do rozłamu w  dawnym obozie komunistycznym po wyborach 4  czerwca i  powstaniu rządu Tadeusza Mazowieckiego. Tak ówczesnym homoseksualistom, jak i opozycji dyskrecja alków Alhambry wyszła na dobre. Upadek Alhambry i sąsiadującego z nią kultowego i charakterystycznego sklepu spożywczego to typowe dla współczesnej Warszawy zjawiska, w  której życie gastronomiczno-towarzyskie w ścisłym centrum upada i przenosi się do wielkich centrów handlowych (zobacz spacer czwarty). Puste witryny i upiory dawnych knajp, jak Alhambry, to – niestety – skutek złej polityki miasta, która nie potrafi pomóc w zachowaniu tradycyjnych barów, kawiarni i restauracji w Śródmieściu (w chwili oddawania książki do druku w pomieszczeniach Alhambry zaczął się remont, którego efektem będzie otwarcie kolejnego banku). Po drugiej stronie ulicy mieściła się w latach 50-tych restauracja Kopciuszek, jedno z najstarszych miejsc homiczych, o których znaleźliśmy drukowane wspomnienia: We wczesnych latach pięćdziesiątych najpopularniejszym „naszym” lokalem był „Kopciuszek” w Alejach Jerozolimskich. Wnętrze typu przedwojennego o przyćmionym oświetleniu stwarzało miłą atmosferę. W lewym kącie stało stare pianino, na którym równie wiekowa pani grała nastrojowe „kawałki”. Małe stoliki, ciasno ustawione krzesełka, świetna (damska niestety) obsługa – składały się na sympatyczną całość. Gośćmi byli przeważnie ludzie młodzi (...).Wszyscy dobrze się znali i wiedzieli „kto jest z kim”. (...) Personel mimo, że damski, znał realia, był bardzo dyskretny i opiekuńczy. Można było późnym wieczorem wyjść z kimś poznanym tam na spacer i być pewnym, że nic przykrego nikogo nie spotka. Suniemy dalej, na rogu ulicy Nowy Świat pojawia się Rondo de Gaulle’a – obszerny plac ze słynną palmÑ autorstwa Joanny Rajkowskiej, która – zwłaszcza w środowiskach prawicowych – budzi olbrzymie emocje. Artystka wyjaśniała tę sytuację w jednym z wywiadów: (...) prawica nie ma poczucia humoru, niczego bardziej się nie boi niż ironii, więc nie sądzę, by do tego doszło. Wszechpolak pod palmą będzie wyglądał karykaturalnie, spacer 2

92


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Krucza – Al. Jerozolimskie – Nowy Âwiat – pl. Trzech Krzy˝y – Prusa – Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

bo palma nie lubi nacjonalistów, w końcu sama jest nie stąd. Ale wyobrażałam sobie nieraz piękny ołtarz na Boże Ciało pod palmą. Przecież to idealne miejsce. Nie widzę też problemu, żeby stała obok niej bożonarodzeniowa choinka. Powinna tam stać. Tylko wszyscy się boją, bo palma ma moc rozbrajania, podważania, wyśmiewania. Przechodzimy na przejściu dla pieszych w  kierunku Placu Trzech Krzyży. Dłużące się oczekiwanie na zielone światło to doskonała okazja do przyjrzenia się okolicy. Po lewej stronie dominuje Centrum Bankowo-Finansowe Nowy Świat (niegdyś siedziba Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej). Tuż obok znajduje się monumentalny budynek Muzeum Narodowego. Jeśli masz ochotę na zwiedzanie samego Muzeum (wejście od strony Alei Jerozolimskich), pamiętaj, by odnaleźć na ścianach obrazy jednego z najwybitniejszych kapistów Józefa Czapskiego, a prywatnie... – po co pisać, sami już wiecie! Horyzont zamykają piaskowe przęsła Mostu Poniatowskiego. Po lewej stronie – całodobowa restauracja City24, a w jej pobliżu (Aleje Jerozolimskie 6) wejście do przybytku o nazwie Luztro, w niektórych kręgach – także homiczych – popularnego, zwłaszcza z porannych after party, choć niesławnego ilościami wciąganych tam używek. Po przejściu ulicy, udajemy się dalej Nowym Światem, dużo szerszym, niż niemal deptakowy odcinek, który przemierzaliśmy wcześniej. Po lewej stronie mijamy budynek Giełdy. Muzeum i Giełda – instytucje tak różne, a mające, od strony sąsiadującego Powiśla, wspólne zaplecze w postaci parku na skarpach, nazwanego imieniem profesora Stanisława Jerzy (Nasierowski): Lorentza, historyka sztuki, zasłużonego m.in. odbudową Zamku Królewskiego. To kolejna, Ostatni seks miałem w parku za Muzeum Narodowym. do tego jak najbardziej „czynna”  pikieta. Gdy Cienie, półsłówka, atmosfera strachu. Pojawił się pan w ciągu ciepłych, letnich dni park zapełnia się z  teczką, pięknie ubrany. Pewnie chwilę wcześniej wyw  porze lunchu maklerami zażywającymi ką- szedł z giełdy. Chyba wziął mnie za jakiegoś menela, bo pieli słonecznych, nocą tętni intensywnym ży- nie emanuję intelektem w takich sytuacjach. ciem towarzysko-seksualnym. Ponoć obecnie W: Dominika Buczak, Mike Urbaniak, Gejdar, uczestnicy pikiety wybierają fragmenty skarpy Kraków 2008. w okolicach Muzeum Ziemi, gdyż teren za Muzeum Narodowym jest zbyt często patrolowany przez uzbrojonych w psy spacerowiczów i spacerowiczki. Również moda na jogging w parku powoduje, że miejsce to przestaje być przytulnym odosobnieniem, jakim było za czasów naszych protoplastów. My tu gadu-gadu, a tymczasem, mijając luksusowe butiki, dotarliśmy właśnie na plac Trzech Krzy˚y. Dzisiejszej młodzieży zapewne wydaje się, że to ona „odkryła” to miejsce dla gejów. Plac Trzech Krzyży jest modny i ładny, choć może być ładniejszy – nadal czeka na kompleksowy remont. Północna pierzeja (od strony Książęcej, Żurawiej, Brackiej) dawniej tętniła gejowskim życiem. Dziś trwa tutaj nieustanny lans w  Szpilce, Szparce i Szpulce, w których można usiąść i delektować się (przesadnie drogą) kawą latte, trzepiąc paluszkami po laptopiku. Tutaj też można natknąć się na gwiazdy telewizyjne i estradowe. Bardzo długo Szpilka była jedynym lokalem (sic!) oferującym sensowne jedzenie w środku nocy i nad ranem, czym zyskała sobie szacunek mieszkańców stolicy i przyjezdnych. Także dawniej plac Trzech Krzyży był królestwem pedalstwa wszelkiej maści i wszelakich upodobań, choć formy spędzania wolnego czasu były mniej subtelne. Jeszcze w 1998 spacer 2

93


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Nowy Âwiat – pl. Trzech Krzy˝y – Prusa – Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

roku pewien chłopiec opowiadał Ewie Celanowicz z „Życia Warszawy” o tym, jak to się podrywa na Trzech Krzyży: To takie proste – znaleźć kochanka. Wychodzę po prostu na spacer w okolicy Placu Trzech Krzyży. Przechodzą tamtędy tysiące ludzi, ale wystarczy jedno spojrzenie w oczy i już wiem, że to „nasz”, albo wręcz przeciwnie. Nie wiem, na czym to polega. Potem idzie już szybko. Jeśli jest ciepło, do parku jest niedaleko... Zimą ląduje się w jakiejś zaprzyjaźnionej melinie. Nie ma czasu na kwiaty, komplementy, wyznania, jest grzeszny seks, za który podświadomie obwiniamy partnera. Jest przecież żywym dowodem naszej dewiacji. Rozstajemy się bez słowa. Miłość? Wszystko jest postawione na głowie (...). Dziś nie trzeba tak bardzo wyostrzać gejdaru, by trafić na „swoich”, jednak w czasach stalinowskiej uniformizacji podryw był trochę trudniejszy. Jerzy Giza w „Państwie i prawie” w 1963 roku pisał: W jednym ze środowisk wielkomiejskich jest zwyczaj spacerowania w okresie letnim z czerwonym kwiatem w butonierce, w innym noszenie przy sobie i dzwonienie dużą wiązką kluczy, a jeszcze w innym ciche gwizdanie popularnej melodii. Infrastruktura zagłębia obejmowała jednak nie tylko sam plac; pamiętać trzeba, że szlak rozpoczynał się już w  Alhambrze, a  w  wersji bardziej długodystansowej w  knajpach – U  Hopfera i  Na Trakcie. Schodząc z  placu w  kierunku Powiśla trafimy na wspomniany wcześniej park na tyłach Muzeum Narodowego, a na drugim krańcu, u wylotu Żurawiej, odkrywamy kolejną pikietową filię: po nieparzystej stronie, wzdłuż dość odpychającego budynku Ministerstwa Gospodarki. W charakterze udogodnienia posiada murek, na którym można wygodnie zasiąść w oczekiwaniu na towarzystwo. Dzięki swej „pedalskiej” legendzie plac Trzech Krzyży zyskał również bardzo speMariusz Szczygieł cyficzny przydomek – plac Wasserman. Reporta˝ dla dorosłych Najstarsze czytelniczki i czytelnicy być może pamiętają wycofany w 1976 roku test na kiłę, „Oni” sprzed lat pokazywali swoje stałe miejsca w mie- którego twórcą był August von Wasserman. ście. Dla uzyskania niezależności od formalnych nazw, Zapewne nie spodziewał się, że jego nazwidla spokoju i łatwiejszego porozumiewania się. „Oni” skiem „pederaści” będą nazywać urokliwe dzisiejsi przyjmują uznaną nomenklaturę. Na „Central- place. nym” jest Broadway i „instytuty”. „Plac Wasserman” – Epicentrum pedalskiego placu-zagłębia kto przypuści, że to plac Trzech Krzyży? Albo knajpy... stanowiły lokale: Antyczna, Santos i  LajkoTaką kontrowersyjną co do swej natury „Alhambrę” nik. Rasowe peerelowskie kawiarnie oferoprzemianowali na „Studio”. wały kawę parzoną w szklankach, koniaczek „Na przełaj” 31/1986 i  wuzetki. Czar tych lokali jakoś przetrwał w  podobnych im Piotrusiu, Bajce i  Amatorskiej (na „głównym” odcinku Nowego Świata. Amatorska do dziś przyciąga „lajkonikową publikę”, Bajka upadła wiosną 2009 roku). W Lajkoniku, oprócz gejów, którzy w tamtych czasach nawet nie wiedzieliby, co słowo „gej” oznacza, bywali Stefania Grodzieńska spacer 2

94


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Nowy Âwiat – pl. Trzech Krzy˝y – Prusa – Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

czy legenda mody Barbara Hoff (każdy marzył o  sztruksie z  Hofflandu!). Gdy Lajkonik zamieniano na bezpłciowy salon z  odzieżą, miasto przypomniało sobie, że lokal od lat 50. jest udekorowany malowidłami warszawskich artystów: Eryka Lipińskiego, Aleksandra Kobzdeja, Marii Hiszpańskiej-Neumann, Konstantego Sopoćki i Tadeusza Gronowskiego. Ryszard „Rita” Czubak wspomina: W  Lajkoniku były na ścianach autografy Zawieyskiego, Słonimskiego, Zaruby. Gdyby to był Paryż, to by przetrwały do dzisiaj. Fakt, Lajkonik był ważnym lokalem dla warszawskiej sceny plastycznej, a w pewnym okresie, po zamknięciu kawiarni U Marca, także dla redakcji tygodnika „Szpilki”. W latach 90. magazyny homicze otwarcie anonsowały, że w Santosie i Lajkoniku spotykają się starsi geje. Antyczna to kolejna z knajp na „A”, która zachowała się w pamięci naszych rozmówców głównie dzięki wielkiemu, ponoć przedwojennemu ekspresowi do kawy z mnóstwem rurek, zegarów, no i oczywiście atmosferze: Bardzo klimatyczna kawiarnia, dla mnie istniejąca od zawsze. Koleżanki siedziały i kwiczały, kogo to miały, z kim się ruchały, z kim gadały. Kelnerki podchodziły do tego tolerancyjnie. Takich knajp było kilka, towarzystwo zachowywało się tam jak u siebie. Inny z naszych rozmówców: Mi ta atmosfera nie odpowiadała – nie można usiąść, bo tu siedzi ta, a tam inna ma stolik. Wolałem się trzymać od tego z daleka. Wiele osób pytaliśmy o  obecność lesbijek w  tych miejscach. Ponoć jakieś lesbijki przychodziły czasem do Lajkonika, Alhambry czy Na Trakcie, jednak było to rzadkością. Panie w czasach dawnych najwidoczniej nie stworzyły „swoich” miejsc, albo nie mogły (nie chciały?) uczestniczyć w  knajpianym życiu homiczego traktu. Jednak może się mylimy, a niepamięć o lesbijkach to kolejny przykład na wykluczenie lesbijek, które niestety dość często przypada w udziale gejom. Miejmy nadzieje, że w kolejnym wydaniu będziemy mogli więcej napisać na temat obecności kobiet w przestrzeni HomoWarszawy. To jednak nie koniec dawnych i  nieistniejących już atrakcji wokół placu Trzech Krzyży. To tu, na „trójkącie” jezdni tworzonym przez przedłużenia ulic Żurawiej i Brackiej, znajdował się słynny Grzybek. Legendarna konstrukcja, istny wyraz geniuszu przemysłu metalurgicznego (grzybek był bowiem metalowy!) i  idei powszechnej higieny, jedynie teoretycznie służył zaspokajaniu potrzeby fizjologicznej. Zasadniczym celem jego istnienia było jednak zapewnienie miejsca do niezobowiązującego seksu, tudzież wzajemnej masturbacji (i  innych czynności seksualnych), w  zaciszu metalowego minilabiryntu. Grzybek na Trzech Krzyży, być może najsłynniejsza pikieta w Polsce, cieszył się nienajlepszą sławą ze względu na fatalny stan sanitarny i częste naloty milicji, co jednak nie przeszkadzało to tłumom ochotników udającym się tam na zasłużony relaks. Dla jednych był źródłem uciech, dla innych – zarobku:

spacer 2

95


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Nowy Âwiat – pl. Trzech Krzy˝y – Prusa – Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

Homoseksualna arystokracja organizuje przeróżne orgietki, wspólne wczasy. Ma na swoim utrzymaniu pikolaków, żuli, gojków. Skąd brać na to pieniądze? W tamtym roku zapragnąłem stolicy. Na placu Trzech Krzyży dwaj gówniarze przystawili mi nóż do pleców, zabrali podróżną torbę, gotówkę. Nie dla mnie wielki świat. W pobliżu szaletu miejskiego jest salon gier, gdy tylko któremuś z  grających skończy się forsa i nie ma za co kupić żetonów, przylatuje do parku i w krzakach uszczęśliwia pedała. Z banknotem wraca do automatów. Będzie kiedyś przeklinać swoje życie tak jak ja... O Grzybku pisała Barbara Pietkiewicz w Gorzkim fiolecie: Pod pisuarem na placu Trzech Krzyży samotnie tokuje starzejący się profesor uniwersytetu, spocony ze wstydu. Jest po raz pierwszy na ulicznym szlaku (...). Rzeczywistość gejowsko-lesbijska zmieniała się i  18 lat później w  jednym z  artykułów o homo-miejscach autorzy pisali: (...) tu spotykają się homoseksualiści, którym nie powiodło się, ci, których młodość przypadła na czasy smutnego PRL-u (...). W większości wspomnień jest to miejsce odstraszające, choć pociągające „dostępnością”: Siedziałem najczęściej w Antycznej na Krzyżach. W grzybku było potwornie, trzeba było mieć dużo zaparcia, ja rozumiem, że osoby starsze czy mało atrakcyjne tam wystawały, ale jak się ma lat osiemnaście i nie jest najbrzydszym, to raczej się unikało tego miejsca. Raz mnie tam zgarnęli w 1976 roku na 4 godziny, a potem na 8 godzin. Jak zgarnęli o godzinie 17, to o drugiej w nocy puszczali. Od tamtej pory nie bywałem tam. Grzybek wyzionął ducha w  2005 roku, ustąpił miejsca trawce i  sezonowym ogródkom modnych, cieszących oko świeżością knajp. Legendy mówią, że po nocy, której podstępnie usunięto Grzybka, na jego miejscu paliły się znicze, choć podobne baśnie można usłyszeć o grzybku z placu Grzybowskiego. Pozostały jednak pikiety – filie. Jedna z najbardziej fantastycznych legend mówi o tym, że Grzybek stał już na placu w czasie powstania warszawskiego, gdzie koleżanki obciągały bohaterskich powstańców. Uzupełnieniem infrastruktury pikietowej jest kiosk Ruchu przy poczcie (pl. Trzech Krzyży 13) niezmiennie od lat 90. oferujący pełną gamę gejowskich świerszczyków, sprzedawanych w miłej atmosferze. Na początku lat 90., gdy zaczęły powstawać pierwsze pisma dla osób LGBT, jedną z  ważniejszych informacji była ta o  miejscach ich sprzedaży. Na wyróżnienie zasługiwał kiosk na ulicy Chopina, który przez lata widniał w „Inaczej” jako miejsce przychylne homiczym czytelnikom i czytelniczkom. Nim przejdziemy do dalszego podziwiania HomoWarszawy, chcielibyśmy przypomnieć, że to właśnie tutaj kończył się Szlak. Bardzo „literacko” pisał o  nim Jerzy Nasierowski:

spacer 2

96


NA HOMICZYM TRAKCIE ...pl. Trzech Krzy˝y – Prusa – Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

Jestem lojalnie za panami, co w ulicznym tłumie ocierają się oczami o przebiegłych chłopaków, łowią ich wyrachowane spojrzenia… Niemal obwąchują ich ślady wokoło Domu Prasy, snują się za nimi do Placu Trzech Krzyży, zaglądają po drodze do jednej kawiarni, drugiej… I z powrotem Bracką… Runda wokół Pawilonu Chemii, domu towarowego… Alejami do trzeciej kawiarni, czwartej, piątej… Znów Plac Trzech Krzyży. Jedni drugich znali na pamięć z kolejnych okrążeń. Za dnia pospołu ginęli niezauważeni w tłumie przechodniów, ale wieczorem, nocą normalnych ludzi odsiewały jutrzejsze obowiązki, późna pora. Ci zgodnie krążyli niezmordowani już prawie pustymi ulicami, niepomni swej rannej pracy, szkoły. (…) Tylko oczy biegły im łapczywie za idącym od niechcenia chłopakiem, aż sztywnym z niedostępności. Wykalkulowanej czy rzeczywistej? – ważyła myśl gorączkowo.. Po co innego chłopak by tak chodził… (…) Milicja często przyjeżdżała sama i legitymowała panów oraz chłopców, wygarniętych z blaszanego prewetu, chyba jeszcze dziewiętnastowiecznego? Po przeciwnej stronie placu, gdzie dominuje gmach Sheratonu, na rogu Wiejskiej „mieszkała” serialowa Magda M., której najlepszym przyjacielem był Sebastian, najbardziej aseksualny gej w  historii polskiej telewizji – służył za poduszkę zbierającą łzy bohaterki po jej kolejnych zawodach miłosnych, sam przez większość odcinków pozostając szczęśliwy w związku ze swoją komórką. Pod balkon serialowej bohaterki ciągnęły pielgrzymki wielbicieli i wielbicielek. Co ciekawe w tym samym budynku na początku lat 90. mieściła się Cafe Ewa, popularna knajpka homicza powstała w podziemnym showroomie Mody Polskiej, jednak nie przetrwała zbyt długo, a jej chronologicznym następcą był Red Club. My wchodzimy w ulicę Prusa, wiodącą w dół wzdłuż hotelu. Jeśli zapuścić się za jego budynek w lewo, kawałek dalej można odkryć jeden z prężniejszych klubów, a jednocześnie scenę koncertowo-teatralną, Centralny Basen Artystyczny, zwany w  skrócie CBA (nie mylić z instytucją państwową). W niecce od dawna nieczynnej pływalni odbywają się koncerty, wernisaże, slamy poetyckie i inne burze mózgów. Niewykluczone, że w działającym wciąż instytucie kąpielowym zażywali uciech członkowie polskiego oddziału YMCA (po warszawsku – imki), instytucji dla męskiej młodzieży chrześcijańskiej, rozsławionej kiedyś w gejowskim hymnie grupy Village People, której siedziba znajdowała się nieopodal basenu. Budynek YMCA znajduje się na skrzyżowaniu ulic Prusa i  Konopnickiej – w  którą skręcamy. Na ulicy Marii Konopnickiej docieramy pod tablicę informacyjną, na której możemy wyczytać podstawowe dane biograficzne naszej wielkiej pisarki. Nie znajdziemy tam jednak informacji, że ostatnie dwadzieścia lat życia wieszczka spędziła w związku z emancypantką i malarką MariÑ Dul¢biankÑ. Panie dzieliła spora różnica wieku, prezentowały też zupełnie różny typ urody i inne upodobanie do strojów, znakomicie wpisują się w znany lesbijski schemat relacji butch-femme. Konopnicka zjawiła się w stolicy pod koniec lat 70. XIX wieku, gdy z szóstką dzieci u boku postanowiła odejść od męża i rozpocząć karierę pisarki. Siebie i dzieci utrzymywała, dając korepetycje i publikując w pismach. Wieczne kłopoty finansowe i perypetie związane z dorastającymi dziećmi sprawiły, że do końca lat 80. Konopnicka z rodziną wielokrotnie się przeprowadzała, zaczęła od Piekarskiej 9, następnie mieszkała przy Pięknej 25, Hożej 17, Chmielnej 26, Hożej 32, Smolnej 19, Wiejskiej 10 (stary pałac w  ogrodzie Frascati) i  Nowym Świecie 38. Jak widać poetka zdecydowanie obstawiała ścisłe centrum stolicy, spacer 2

97


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Prusa – Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

choć kiedy najmłodsza z pociech Konopnickiej dorosła na tyle, że można było ją wysłać do szkoły z internatem, autorka „Roty” rozpoczęła wieloletnie podróże po całej Europie, oczywiście u boku Dulębianki, nazywanej pieszczotliwie „Pietrkiem” lub „Piotrkiem”. Panie osiedliły się na stałe w kraju właściwie dopiero w  1903 roku, gdy wieszczka otrzymała Maria Konopnicka: w  podzięce od narodu dworek w  Żarnowcu. Dulębianka była też dla Konopnickiej swoistą Kobiecy świat to już nie tylko matka i nie tylko gospody- ochroną. Tak opisała sytuację, gdy schodziła ni, choćby najlepsza: to dusza ludzka wołająca o udział ze statku i  nieomal została stratowana przez we wszystkich objawach życia, to większa połowa spo- tłum: Pietrek, blady i mężny, nic się nie bał, tylko łeczeństwa europejskiego przychodząca do prawa, do mnie bronił. W czerwcu 1907 roku panie wzięgłosu. Nie byłam nigdy feministką, ale też nie należa- ły udział w zjeździe kobiet, który skończył się łam do tych, którzy mniemają, że świat kobiecy może skandalem: być odgrodzony jakąkolwiek formułką od powszechnego świata, jego celów, jego pożądań i jego wysiłków. Wszystkie źródła uznają za największy Za: M. Szypowska, Konopnicka jakiej nie znamy, Warszawa 1963.

skandal wystąpienie Nałkowskiej (to zakończone słowami „Chcemy całego życia!”); Konopnicka z Dulębianką wyszły. Inne źródła podają, że zaczęło się od dziwnych uwag (śmiechy, protesty, pytania) w czasie wystąpienia Dulębianki, podobno natury politycznej; jeszcze inne twierdzą, że uwagi były natury erotycznej i dotyczyły związku Dulębianki z Konopnicką.

Odważne to były kobiety – jak wieść gminna niesie Konopnicka szczególnie lubiła w Żarnowcu opalać się nago. Biorąc pod uwagę fakt, że miała wówczas ponad 60 lat, to tylko kolejne potwierdzenie, że mamy do czynienia z postacią zdecydowanie ciekawszą i mniej banalną niż nam próbują wmówić w szkole. Przy ulicy Konopnickiej pod numerem szóstym mieściła się również redakcja „Na przełaj”, pisma prekursorskiego w opisywaniu osób homoseksualnych, które było pierwszy magazynem zamieszczającym zarówno anonse, jak i listy czytelników o homiczej orientacji miłosnej. Duża w tym zasługa Mariusza Szczygła, dziennikarza, publicysty, który wielokrotnie pisał na homicze tematy. Tak wspomina w „Replice” czasy pracy w „Na przełaj”: Jesienią 1986 r., kiedy zacząłem studia w Warszawie, „Na przełaj“ zdecydowało się wydrukować opowieść o półświatku Dworca Centralnego w Warszawie pt. „Reportaż dla dorosłych“. (...) Po tych dwóch pierwszych tekstach do redakcji przyszło kilka listów od młodych homoseksualistów. Tygodnik był adresowany do czytelników między 15 a 21 rokiem życia i w takim też wieku byli korespondenci. Listy te lądowały na oddzielnej półce i nikt na nie nie odpisywał. (...) Wpadłem na pomysł, żeby pójść śladem kilku takich listów i napisać nowy reportaż. Razem z  koleżanką Ewą Żychlińską podzieliliśmy się historiami. Spotkaliśmy się z naszymi bohaterami i tak powstał najważniejszy z tych reportaży – tekst „Rozgrzeszanie“. (...) spacer 2

98


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Prusa – Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

Reporter: „Janusz napisał z poznańskiej wsi. Tam ludzie wiedzą o sobie wszystko. Nawet to, że Janusz – dziewiętnastolatek otrzymał list »aż z Warszawy« i na kopercie było napisane »Kolega«. Ciekawe skąd on dorwał kolegę w stolicy? Przecież to taki cichy chłopak, z nikim prawie nie rozmawia, na wiejską zabawę nie przyjdzie, za dziewczynami się nie ogląda, a kolegę w dalekim świecie znalazł“. Niebywała szczerość opowieści nie była w tamtej prasie normą: jeden z bohaterów tekstu, Darek miał 16 lat i z chłopcami kochał się od sześciu; gdy był 10-letnim dzieckiem, zrobił to za namową dwóch kolegów: 13 i 15-letniego. „Nie chcę przykrywać swojej twarzy maską“ – oznajmiał reporterowi. (...) Tygodnik „Na przełaj” – mimo że na państwowej licencji – stał się w drugiej połowie lat 80. oazą (limitowaną, ale zawsze) wolnego myślenia i lansowania alternatywnych stylów życia. Był jedynym pismem młodzieżowym w  Polsce (a  popularnych pism wychodziło wtedy 7), wokół którego skupił się pierwszy ruch ekologiczny „Wolę być”. Jako jedyne pismo drukował teksty zespołów z festiwalu w Jarocinie (we wkładce „Koalang”). Mieliśmy poczucie, że cenzura pozwala nam na więcej niż innym. Wreszcie: to właśnie z czytelnikami „Na przełaj” Jurek Owsiak stworzył w 1987 r. swój pierwszy masowy ruch surrealistyczny „Towarzystwo Przyjaciół Chińskich Ręczników”, które wzywało do uwolnienia ryb z puszek. Listy, jakie zasypały nas po „Rozgrzeszaniu“, chyba nigdy nie zostały do końca policzone. Trzy tygodnie później wydrukowaliśmy kilka z nich, pisząc na końcu: „Zbłąkanych prosimy o  kontakt. Trzymajcie się ciepło. Redakcja“ i  to rozpętało amok korespondencyjny. Minęły 23 lata, dziś pamiętam, że doliczyliśmy się 763 lub 673 listów. Większość nadawców – uczniów z małych miasteczek i wsi – prosiła, żebyśmy ich skontaktowali z  kimkolwiek, byle by była to osoba tej samej płci, która szuka przyjaźni. (...) Wydrukowaliśmy trzy odcinki listów pod hasłem „Rozgrzeszanie“ i  zaczęliśmy kontaktować ich autorów ze sobą. Była to trudna praca, trzeba było jakoś dobrać listy do siebie, a zarazem niejako dobrać ich autorów jako przyszłych przyjaciół. Zaraz zaczęły przychodzić podziękowania, ale i reklamacje, że „chłopaka, to chciałem wyższego“, a „ta Monika wcale nie jest kobieca“. Ci geje, którzy poruszali się w środowiskach homoseksualnych większych miast, poinformowali redakcję, że powstał nowy szyfr, rodzaj grypsu: „On jest 5-1?“, „Poznałem dwóch chłopaków 5-1“ itp. Spontanicznie zaczęli nazywać siebie „pięć jeden“, żeby się nie zdekonspirować ze skłonnościami. Pięć jeden wzięło się od 51 numeru „Na przełaj“, w którym „Rozgrzeszanie“ było wydrukowane.  Z ulicy Konopnickiej przejdźmy przez Frascati, by dostać się na Wiejską. Tuż przy skrzyżowaniu tych dwóch ulic znajduje się słynna kawiarnia Czytelnika (ul. Wiejska 12a), w której bywali wszyscy dawni luminarze kultury. Przez wiele lat funkcjonował kultowy stolik, przy którym zasiadali między innymi Gustaw Holoubek, Tadeusz Konwicki oraz zasłużona redaktorka Irena Szymańska, a w głębi sali (pod filarem) do dziś ma swój stolik wybitny krytyk literacki, redaktor „Twórczości” Henryk Bereza, człowiek-legenda, autor kultowej spacer 2

99


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

Oniriady. Przyjacielem Henryka Berezy był Marek Hłasko, o  którym krytyk tak mówił Tadeuszowi Sobolewskiemu: To było jakieś niezwykłe utożsamienie. Od razu dopowiem, żeby zaprzeczyć plotkom – nie było w tym żadnych, ale to żadnych zainteresowań homoseksualnych. To było coś bardziej fundamentalnego. Ja z nim przecież dziesiątki razy spałem w jednym pokoju. Bywało, że Marek w nocy przychodził, mówił, że mu zimno, i spaliśmy razem bez żadnych... Byłoby zaszczytem, gdybym mógł powiedzieć, że coś było. Ale nie mogę tego powiedzieć. Żadnej potrzeby tego typu we mnie nie było. Zanim zajmiemy się samym Sejmem, mijamy go i ulicą Jana Matejki udajemy się w stronę Alei Ujazdowskich. Na samym końcu po lewej, gdzie i  dziś znajduje się knajpa, z początkiem lat dwutysięcznych siedzibę miała kawiarniano-dyskotekowa filia klubu Fantom – Fantom Cafe. Legenda głosi, że po wizycie jednego z wiodących polityków prawicy barman Fantom Cafe zainwestował w aparat fotograficzny, by przy kolejnych okazjach móc dokumentować homouciechy zamkniętych na trzy spusty w szafie parlamentarzystów, często grzmiących z  mównicy o  sprawach LGBT w  kontekście „cywilizacji śmierci”. Bliskość Sejmu i Senatu na pewno sprzyjała częstym odwiedzinom polityków w „filii” Fantomu. Lokal w suterenie podupadającego wówczas pałacu Rembieli¡skiego (główny, reprezentacyjny lokal zajmowały Białoruskie Linie Lotnicze „Belavia”) nie przetrwał długo. Niewielki bar ze sceną i salą (dla najjaśniejszych gwiazd sceny drag queen) utrzymany był w tonacjach metaliczno-piwnicznych ze stylistycznymi ciągotami rodem z wyspecjalizowanych klubów niemieckich. Pewne odosobnienie od najbliższych budynków umożliwiało raczenie gości głośną muzyką taneczną, mimo to nie udało mu się przyciągnąć tłumów. Jeszcze niedawno znajdował się tu Paradox, już bez tęczowej flagi, zaś nadal skupiający „oryginalne” towarzystwo, bowiem przychodzili tu miłośnicy gier planszowych czy fantastyki. Paradox zmienił lokalizację przez co okolice sejmu straciły ostatnie miejsce „z klimatem”. Tuż obok, przy Alejach Ujazdowskich mieściła się legendarna restauracja Ambasador (Al. Ujazdowskie 8, obecnie LemonGrass). Jest to ostatnia z „knajp na A”. Barbara Pietkiewicz opisywała w „Polityce” to zjawisko: W międzynarodowym spisie miejsc kontaktowych Spartacus International Gay Guide podane są punkty warszawskie: kawiarnia „Alhambra”, „Antyczna” i  restauracja „Ambasador”. Tu można przyjść, porozmawiać i poznać kogoś nowego. Kierowniczka „Alhambry” żałuje ich, tłumaczy paniom z personelu: trochę jak chorzy. Panie są pełne obrzydzenia, ale bardzo starają się tego nie pokazać; są to w końcu uprzejmi, bardzo grzeczni klienci, jakby przepraszali, że żyją. Kierowniczka „Antycznej” chłodna i uprzejma. Stara się zedrzeć z lokalu odium figurowania w przewodniku i  dlatego mniej chętnie się już tu przychodzi. Dopiero w  barku „Ambasadora”, wieczorami – zupełnie u siebie. Czerwone światło wśród buduarowych ścian, miękkie ruchy, słodka erotyka. Męski wdzięk stara się być tu ozdobny i koci – ta zewnętrzna ozdobność łączy i pozwala zrzucić dzienne stresy. spacer 2

100


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

W Ambasadorze najbardziej homofriendly był ukryty za kotarą bar, gdzie zbierało się homicze towarzystwo. Pod koniec lat 80-tych uwidocznił się podział na „te z Traktu” i „te z Ambasadora” – były to w tym czasie dwa najdroższe lokale nam przyjazne. Jak wspomina jeden z naszych rozmówców: Jak się które przeniosły z Traktu do Ambasadora, to byłyśmy wykrzykiwane: przyszły te z Traktu. Na przeciwko Ambasadora znajdował się SPATiF (Aleje Ujazdowskie 45). Ta ekskluzywna restauracja dostępna była jedynie osobom znanym, lub przez nie zaproszonym. Jedną z gwiazd SPATiF-u przez lata był Ryszard „Rysia” Czubak, aktor filmowy i teatralny, postać bez której mówienie o  HomoWarszawie nie jest możliwe. Bohater niezliczonych anegdot, plotek, komentarzy. Od lat jest obecny/obecna na wszystkich ważniejszych premierach teatralnych i filmowych, zawsze w koralach, z długimi włosami... Tak pisał o Czubaku Paweł Leszkowicz: Ryszard/Rysia na scenie był zawsze, a przede wszystkim wtedy, gdy dla takich totalnych performerów ambiwalencji płci jak on, nie było jeszcze w Polsce sceny, a jedynie społeczna i polityczna stygma. Konfrontując nieustannie otoczenie horrorem kobiecej męskości, załamaniem granicy pomiędzy kobiecością i  męskością, Rysia/ Ryszard pozostaje dzisiaj w epoce pielgrzymek tak samo radykalny i unikalny jak był w epoce pochodów pierwszomajowych. Wielu artystów kontestatorów od niego mogłoby się uczyć wolności, odwagi i transgresji. Jest on jednak przede wszystkim alegorią wyzwolenia tych wszystkich ludzi, którym nie odpowiadają wąskie klatki i fikcje jednej płci, kontrolowane właśnie przez fundamentalistyczną męskość. (...) Postawa egzystencjalna i aktorska Ryszarda Czubaka rewolucyjnie otwiera męskość na kobiecość i kobiecość na męskość. A jak wygląda HomoWarszawa Ryszarda „Rysi” Czubaka? W latach 70. zaczęły powstawać miejsca dla takich jak my, odkąd pamiętam to wszystko koncentrowało się na tym samym terenie. Śródmieście to zawsze był Nowy Świat, Krakowskie, knajpki, które zachowały w dalszym ciągu swój klimat. To była Amatorska, Bajeczka, Piotruś. Bajeczka została pogrzebana niedawno bo znalazł się właściciel budynku i zadziałało prawo – nasze kamienice, wasze ulice. Z takich skansenów socrealizmu pozostały Piotruś i  Amatorska, zachowując swój gejowski klimat. Na Placu Trzech Krzyży była hierarchia wartości. Przychodzili ludzie wysoko postawieni, homoseksualiści – pisarze, posłowie – erotyzm jest demokratyczny. Byli też ludzie, którzy obserwowali, chcieli poznać – inteligentna młodzież, studenci. I w końcu trzecia grupa – rynsztok, który próbował się podłączyć i wkupić w środowisko – byli to ludzie z marginesu, którzy jednak znali swoje miejsce w hierarchii i nikt ich nie oceniał. W barach się wyrywało. I tu też była demokracja. Jednak przez to zdarzało się wiele smutnych przypadków. Taki hrabia zapraszał młodzieńców do siebie na noc w wiadomym celu, ale nie zawsze się to dobrze kończyło. Hrabia się zatracił i wpuścił do domu osoby nie takie jak trzeba. Było wiele morderstw, o których nie można było mówić i pisać w gazetach, choć milicja dobrze o nich wiedziała. Ale odnotowywali je inaczej. Zawieyski, ale też i Karol Hanusz, czy hrabia Henryk Rostworowski zginęli w tak zwanych okolicznościach. spacer 2

101


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

Nigdy nie odpowiadała mi atmosfera jednoznaczności, lubiłem być obserwatorem. Wystarczy pójść dzisiaj do klubu – piski, przegięcia, te same mordy ciągle, piszczą i czekają na księcia z bajki na białym koniu, który jak Godot nigdy się nie pojawi. Różnice między ludźmi było widać, podobnie jak dzisiaj odróżnisz inteligenta, artystę od lumpa. Przychodziło Bródno, była na przykład taka bródnowska ciota, siwa, podobna była do pekińczyka, co prawda psa rasowego, ale zawsze psa. Była nikim, ale udawała wielką damę. Urzędowała na Nowym Świecie, Placu Trzech Krzyży. Praktycznie tam mieszkała. Przez wiele lat poznała różnych notabli, cyganerię, młodzież artystyczną, ale wszyscy wiedzieli, że to złodziejka. Takie „gwiazdy” były ważne dla ludzi podrzędnych. Hrabia czy profesor byli ponad to wszystko, mieli swoje miejsca, stoliki, przy których obsługa nie pozwalała usiąść. Często do tych knajp przychodził Słonimski, gdyż bardzo się przyjaźnił z gejami, był to człowiek wielkiej kultury i mądrości. Wszyscy, którzy tam bywali, tworzyli klimat tych miejsc. Były cioty-konfidentki, zwłaszcza w takich miejscach jak restauracje przyhotelowe – w Europejskim, Grand Hotelu, Bristolu. Także tam panoszyły się prostytutki zarówno żeńskie, jak i męskie – pokazywały, że im wszystko wolno. Nie była to prawda, one tę wolność uzyskały za podpisanie cyrografu z Belzebubem. Aparat opresji to wykorzystywał. Były też tak zwane „salony”, które mieściły się w prywatnych mieszkaniach. Tworzyli je malarze, reżyserzy, ludzie sztuki. Mieli przeważnie duże mieszkania, dysponowali pieniędzmi, walutą, dzięki czemu mieli dostęp do niedostępnych produktów jak dobre papierosy czy alkohole. Tam już było trudno się dostać – osób nieznanych czy niepoleconych przez nikogo nie zapraszano. Najbardziej lubiłem chodzić do SPATiF-u. Wspaniale mnie tam odbierano, niezwykle ciepło i serdecznie – byłem osobą zawsze dowcipną i jakby w naturalny sposób dorastałem w środowisku ludzi, którzy mogli być moimi dziadkami. Przebywałem tam na zasadzie partnerskiej, zwłaszcza, że osób podobnych do mnie nie było, byłem rodzynkiem – rodzynką. Byłem swego rodzaju maskotką. To były niesamowite lata 70., a w SPATiF-ie swoje stoliki mieli Hanna Skarżanka czy Jan Rybkowski. Tej inteligencji już prawie w ogóle nie ma. Zachowała się w śladowej formie w postaci takich osób jak Głowacki czy Konwicki. W SPATiF-ie była recepcja, w której przeprowadzano selekcję. Oczywiście jak Holoubek przychodził z gościem to go wpuszczano, ale jakby już ta osoba przyszła sama, to niekoniecznie by się dostała do środka. Nierozerwalnie ze SPATiF-em związany był Ściek, to było jego przedłużenie. Tam kontynuowano biesiady, gdyż Ściek działał prawie do rana. Wychodziło się ze SPATiF-u i  przygodni ludzie nas podwozili na Trębacką – jechaliśmy polewaczkami, śmieciarkami. Oni wiedzieli kiedy kończą się imprezy na Ujazdowskich, podjeżdżali i zabierali artystów. Dorabiali w ten sposób. Teraz cyganeria nie ma swoich miejsc, wszystkie zostały zabite. Takie miejsce musiałoby mieć przede wszystkim właściwą lokalizację. Chyba Kulturalna ma taki potencjał. Niestety na prowincji jest inaczej... Warszawa, Kraków, Wrocław czy Gdańsk to były zawsze takie wyspy otwartości, kultury. Sopot to był przecież pedalski kurort, gdzie wyjeżdżała cała warszawka. Spotykano się w  Ulu na Monciaku, tam spacer 2

102


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

przyjeżdżały prostytutki z całej Polski na gościnne występy. Nie można zapomnieć o plażach – Chałupy czy Dębki. Na koniec przytoczmy jedną z anegdot, które krążą po Warszawie – Gdy Ryśka Czubaka zapytano, co by zrobił, gdyby do Ścieku przyszedł Lech Wałęsa, odparował: Matka Boska! Witamy! Choć, jak mówiła nam Lizka Bracka-Nowogrodzka: Tylko ona sie teraz ostała, a przecież takich Ryś było kiedyś pełno. Wymalowane latały po ulicy, nikt nie zaczepił. Robią z  tej komuny bóg wie co, a  było naprawdę spokojnie. Zośka Podkasana, włosy do pasa, morda świnki Pigi, wygięta maksymalnie. Każde miasto miało swoje Rysie – Gloria w Poznaniu od dziecka chodziła „przebrana”. Oby jak najwięcej nieszablonowych postaci można było w przyszłości zobaczyć w ostatnim zabytku na naszej trasie. Dosyć jednak o knajpach, przechodzimy do spraw państwowych – przed nami Sejm! Architektonicznie kompleks Sejmu oraz gmachów parlamentarnych to niejednorodna budowla. Przed objęciem dzisiejszej funkcji mieścił się Aleksandryjsko-Maryjny Instytut Wychowywania Panien. Zaiste, niejedna „panna” zyskała tu polityczne szlify. Budynek rozrastał się wraz ze zmianą kolejnych ustrojów w niepodległej Polsce. Największa rozbudowa była przeprowadzona przez Kazimierza Skórewicza w 1926 roku, obiekt zyskał wówczas obecny kształt. Na początku lat 50. zakończyła się budowa nowego kompleksu gmachów według projektu Bohdana Pniewskiego. Na Sejm zwracamy uwagę z  kilku przyczyn. Po pierwsze – posłami byli też homoseksualiści, kilku jawnych homoseksualistów już w czasach współczesnych startowało w wyborach do Sejmu, a i samo otoczenie Sejmu wielokrotnie było zapełniane przez przyjazne ruchowi LGBT manifestacje. „Naszymi” posłami na Sejm byli m.in.: Jerzy Zawieyski (1957-1969, członek Rady Państwa, to jest głowy państwa w latach 1957-1968), Jarosław Iwaszkiewicz (19521980, Marszałek Senior w  latach 1969-1980), Jerzy Andrzejewski – (1952-1957). Wielu innych homiczych przedstawicieli i przedstawicielek zasiadało w ławach sejmowych – o tym się mówiło, mówi i będzie mówić. Może za kilka lat, w kolejnej edycji HomoWarszawy, będziemy mogli załączyć dodatek – Geje i lesbijki w Sejmie RP, ale póki co muszą nam wystarczyć te trzy – jakże ważne dla losów politycznych i kulturalnych całego kraju – postaci. Na pewno ciekawym kontrprzykładem są posłowie i  posłanki homoseksualiści grzmiący w okresie „kaczej nocy” 2005-2007 z mównicy o „cywilizacji śmierci” oraz przeciwko idei związków partnerskich. Są to przypadki natury psychiatrycznej, gdy „mównicowa” homofobia wynika wprost z  ukrywanego i  nieakceptowanego homoseksualizmu. Tym osobom najserdeczniej współczujemy. Jeśli wierzą w  reinkarnację (a  zapewne nie wierzą, choć polski katolicyzm zaskakuje), oby odrodzili się w  ciele „zdrowego” hetero-maczo. Ale przecież przed pedalstwem i lesbianizmem – swoim, cudzym czy urojonym – się nie uchronisz. Sejm nie samymi obradami stoi, ale i... wyszynkiem. Przybytek sejmowy prowadzony był swego czasu przez restauratora, którego tak wspominał na swoim blogu były poseł SLD Piotr Gadzinowski: spacer 2

103


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

Roman Maliszewski za pierwszej komuny prowadził bufet w gmachu KC PZPR.

Miał zatem znakomite referencje, by stworzyć w  odrodzonym Sejmie obiekt gastronomiczny. Od początku lat dziewięćdziesiątych do 2006 roku żywił posłanki i posłów jak umiał najlepiej. W pierwszych kadencjach wedle PRLowskich marzeń – suto i tłusto. Knajpa pana Romana wystrojem, atmosferą i ofertą dań, a przede wszystkim ich gramaturą przypominała najlepsze gospody GS-u z gierkowskich czasów. Obsługa też. Ciepłe, pulchne panie, matkujące konsumentom. Przygotowujące dla ulubieńców dania spoza karty. Słynny „rosół z kluseczkami” gotowany jedynie dla marszałka Oleksego. Nieśmiertelny tatar popychany białą wódką. Dla wstydzących się był „tonik otwarty”, czyli butelka toniku wyborowo wzmocniona. Pito zgodnie, ponad podziałami. Z kadencji na kadencję Maliszewskiemu ubywało klientów. W Sejmie pojawili się światowcy, którzy zasmakowali innych kuchni i  zaczęli chadzać w  miasto. Rosła grupa „gołodupców”, którym było za drogo i gotowali sobie w pokojach hotelu poselskiego. Bo po co w knajpie przepłacać. Miłośnicy gospody topnieli, zaś nowa ekipa rządząca zarżnęła ostatecznie Maliszewskiego. Bo nie tylko komuchów za PRL-u żywił, ale miał też homoseksualną orientację. Kilka lat temu gruchnęło wieścią, że Maliszewski ma opublikować „outujące” wielu posłów wspomnienia. Jak gruchnęło, tak zamilkło. Ale my czekamy. W 2008 roku tabloidy rozpisywały się o „skandalu” z posłem SLD Andrzejem P. w roli głównej. Najwięcej do powiedzenia miała jego żona, zwłaszcza w „Super Expressie”: To był kelner z sejmowej restauracji. Mąż kupował mu ubrania, zabierał do kina. Myślę, że się w nim naprawdę zakochał. (...) Nawet kiedy przeszedł rozległy zawał serca, powiedziano mi o tym kilka dni później. (...) Podobno ten kelner, jego kochaś, czuwał przy łóżku dniami i nocami. Najgorsze było to, że kiedy mąż wrócił ze szpitala, kompletnie nie miał ochoty na seks. A ja go głaskałam, pocieszałam, mówiłam, że jeśli on nie może, to nie musimy „tego robić”, że po tylu latach małżeństwa seks nie jest najważniejszy... Myślałam, że stał się impotentem po zawale, ale on po prostu wolał to robić z mężczyznami. W tym czasie w Sejmie był tylko jeden poseł z SLD o imieniu Andrzej i nazwisku zaczynającym się na literę P. Ciekawskich zapraszamy do szperania w internecie – ask google, jak mawiają Amerykanie. A żeby poszperać w zakamarkach sal sejmowych, chętnych zapraszamy na doroczne zwiedzanie wnętrz Sejmu i Senatu z okazji rocznicy Konstytucji 3 Maja. Pod Sejmem od kilku lat swój finał ma Manifa organizowana m.in. przez Porozumienie Kobiet 8 Marca oraz nieformalne Porozumienie Lesbijek. W czasie Parady w 2003 roku, która zakończyła się pod Sejmem, jak możemy przeczytać w relacji portalu InnaStrona.pl: (...) odezwę do władz Rzeczpospolitej odczytał prezes ILGCN – Szymon Niemiec. W imieniu parlamentu RP przyjął ją zastępca szefa Kancelarii Sejmu. Przemawiały także obecna na Paradzie członkini Parlamentu Europejskiego Joke Swiebel, oraz szefowa Federacji Praw Kobiet Wanda Nowicka. Pomimo zapowiedzi, nie pojawił się żaden z polityków. spacer 2

104


NA HOMICZYM TRAKCIE ...Konopnickiej – Wiejska – Al. Ujazdowskie

Nie tylko Manifa chciała zaznaczyć swoją obecność właśnie w tym miejscu. W latach 20052007 roku spod Sejmu wychodziły Parady Równości (zakończone na placu Teatralnym i placu Bankowym), a Parada anno domini 2009 tu się zakończyła. Tradycyjnie przy okazji protestów feministycznych czy homiczych, pod Sejmem, w okolicach Pomnika Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego, zbierają się kontrmanifestacje złożone z członków Młodzieży Wszechpolskiej, ONR i  innych prawicowych radykałów. Do historii przeszła kontrmanifestacja Młodzieży Wszechpolskiej z 2005 roku pod wielce ortograficznym hasłem „nie dla beszczelnej propagandy homoseksualnej”. Śladem Parad pójdźmy w stronę Alei Ujazdowskich. Tu kończy się nasza druga wędrówka. Kto żyw i wciąż chętny, może wybrać się na spacery w okoliczne ogrody, kto ciekaw – może nadrobić zaległości ze spaceru pierwszego, którego trasa przebiega nieopodal. My biegniemy przebrać się naprędce, bo przed nami spacer trzeci, a wraz z nim daleka wyprawa za rzekę...


spacer 3

11

Lis top

ad a

WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW i

Êc

ZOO

o rn

In˝

yn

ier

sk

a ka

ƒs ile W Pl. Wileƒski

da

.

Al

li So

Tar g

ow

a Zamoyskiego

Grochowska

ka

iec

len

Zie

Wedla

ska

Miƒ

Park Skaryszewski

d∏ugoÊç trasy: 5 – 6 km

J

eśli właśnie konsumujesz lody na placu Zamkowym lub grasujesz po antykwariatach na Krakowskim Przedmieściu, chcielibyśmy uświadomić Ci istnienie miasta po drugiej stronie rzeki, rozszerzyć horyzonty o dzielnicę, której większość turystów – niestety – nie nawiedza. Przez lata ukuto dla Pragi opinię dzielnicy niebezpiecznej, nieco oderwanej od Warszawy. Dziś dla wielu Praga, jedyna część miasta, która przetrwała wojenną zawieruchę, jest tą Warszawą „właściwą”, stolicą Polski w  jej wersji „B”. Praga jest miastem iście mazowieckim; podczas gdy Warszawa lewobrzeżna może być oceniana jako twór sztuczny, powstały mocą piastowanego urzędu miasta stołecznego oraz dzięki ludności napływającej do kosmopolitycznego miasta na studia i za pracą. Rodowici Prażanie, myśląc o przeprawie za most, zwykli mówić, że jadą „do Warszawy”, a rozgraniczenie na „Pragę” i „Warszawę” można nawet odnaleźć w przewodnikach z  lat pięćdziesiątych. Mimo wieloletniego zaniedbania, Praga przeżywa drugą młodość, spacer 3

107


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW al. SolidarnoÊci – plac WIleƒski – Targowa – 11 Listopada – In˝ynierska – Wileƒska – Targowa...

staje się dzielnicą bohemy i kontestujących młodych (i starszych). Bardzo trendy jest zmienić adres z – dajmy na to – Ursynowa na ulicę Siedlecką, Łochowską, Jagiellońską, Inżynierską. Kamieniczki nareszcie doczekują się remontów, często pierwszych od lat czterdziestych, a przed ich bramami, do niedawna zaludnionymi jedynie przez lujów i dresiarzy rodem z Lubiewa, można dziś spotkać wymuskaną młodzież popijającą (nielegalnie!) napoje alkoholowe na równych prawach z dotychczasowymi „tubylcami”. Dzięki takim miejscom, jak Fabryka Trzciny czy Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”, Praga stała się też znaczącym miejscem na warszawskiej mapie kultury. Jak zauważa Katarzyna Rączka na łamach „Teatru”: Rozkwit starej Pragi jest w pewnym sensie odpowiedzią na rozwój całej Warszawy, której krajobraz coraz wyraźniej określają szklane biurowce. Wystarczy przekroczyć Wisłę, by znaleźć się w innym mieście. Stare, ceglane kamienice, podwórkowe kapliczki i słabo oświetlone ulice – zagadkowy labirynt, oszałamiający swoją surowością i naturalnością. Na Pradze czas płynie wolniej, gdzieniegdzie stoi w miejscu. Prawobrzeżnej Warszawy nie ogarnął jeszcze szat transformacji, postępu, rozwoju za wszelką cenę. Praga kusi spokojem, jest jak azyl dla zmęczonych nowoczesnością. Dopiero od niedawna artyści, którzy się tam przeprowadzili, zaczęli dostrzegać i poznawać „inny” świat Pragi – interesować się miejscem, w którym przyszło im żyć, i ludźmi, którzy wybierając się do centrum, mówią, że jadą do Warszawy. Praski boom miał podłoże ekonomiczne. Dzielnica o podejrzanej nieco atmosferze, pełna szemranych interesów, stadionowych handlarzy, oferowała niższe czynsze i większe przestrzenie. A także dreszczyk emocji, wywołany świadomością bycia trochę „nie u siebie”. Praga – egzotyczna i trochę niebezpieczna – to dla artystów prawdziwa szkoła miejskiego przetrwania. Jej postindustrialne przestrzenie nie mają sobie równych. To na Pradze stare fabryki przerabia się na kluby, galerie i teatry, to tutaj powstają pierwsze w stolicy lofty – mieszkania w zaadaptowanych halach Polskich Zakładów Optycznych na Grochowskiej czy fabryki Polleny na Szwedzkiej. Coraz częściej na wernisaże, wystawy, koncerty czy spektakle teatralne jeździ się właśnie tam, na Pragę. Fabryka Trzciny, Teatr Wytwórnia i Fabryka Wódek „Koneser” czy dawne magazyny meblowe Wróblewskiego przy Inżynierskiej, to już stałe punkty na kulturalnej mapie Warszawy. Cały obszar między Rondem Wiatraczna i Dworcem Wschodnim, aż do ulic Inżynierskiej i 11 Listopada, jest polem wszelkiego rodzaju działań artystycznych. Warszawa zyskała prawdziwą dzielnicę artystów. Ciągle jednak na Pragę „się jedzie”, z Pragi „się wraca”, a jej mieszkańcy niekoniecznie interesują się życiem bohemy. Na tak interesującym terenie nie może zabraknąć miejsc mniej lub bardziej homiczych, o czym za chwilę się przekonamy. Od strony Starówki na Pragę dojeżdżamy TrasÑ WZ – przeprowadzony w 2009 roku remont zamienił tutejszy szlak tramwajowy w jeden z najnowocześniejszych w Warszawie. Wysiadamy na przystanku Park Praski (pierwszy przystanek za rzeką), tuż przy wejściu do Parku, za którym kryje się obszerne warszawskie ZOO. Dochodzący nas dość przykry zapach to znak, że znajdujemy się przed fosą ogradzającą zbudowany w  1952 roku wybieg dla niedèwiedzi – wizytówkę (choć młodzi mogą to spacer 3

108


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW al. SolidarnoÊci – plac WIleƒski – Targowa – 11 Listopada – In˝ynierska – Wileƒska – Targowa...

nazwać trailerem) ogrodu zoologicznego. Trochę to kuriozalne, że przy jednej z najbardziej ruchliwych ulic miasta można zobaczyć niedźwiadka, ale póki co chyba żaden sympatyczny zwierzak nie padł na choroby płuc. Po drugiej stronie ulicy widzimy postawną bryłę Katedry Warszawsko-Praskiej, przykład mazowieckiego neogotyku z  przełomu XIX i  XX wieku, przed którą dumnie stoi posąg księdza Ignacego Skorupki, bohatera wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku. Odsłonięty w 2005 roku monument wzbudza liczne kontrowersje wśród estetów, podobnie jak wystawiony na pobliskiej ulicy Floriańskiej pomnik Praskich Grajków, oferujący taneczne melodie, których można wysłuchać po wysłaniu sms-a (swoisty znak czasów!). My jednak zmierzamy wzdłuż torów tramwajowych w  kierunku ulicy Jagiellońskiej. Na rogu Alei SolidarnoÂci i  Jagiello¡skiej Jerzy Andrzejewski (pod nr 53/4) przez cały powojenny okres Miazga warszawski mieszkał Jerzy Andrzejewski (1909-1983). Wówczas ulica ta nosiła imię W związku z dwiema tylko pomyślanymi kwestiami czczonego w PRL generała Karola Świerczew- Adama Nagórskiego zastanowić się, czy są one rzeczyskiego, który zginął tuż po wojnie podczas wiście potrzebne, czy nie są po prostu w tym kontekście natrętne. Natrętne? Właśnie! Moje skrupuły mają chawalk w Bieszczadach. Jerzy Andrzejewski, przed wojną „pisarz rakter wątpliwości artystycznej. Wokół spraw najistotkatolicki”, zaraz po niej został sztandarowym niejszych dla naszej egzystencji, nagromadziło się tyle socrealistycznym „inżynierem dusz”, a jeszcze wstydliwości, zahamowań, zadrażnień i uprzedzeń, iż później opozycjonistą i  eksperymentatorem z chwilą gdy pisarz decyduje się je powiedzieć – nie lęk literackim. Pozycję czołowego pisarza zy- polityczny go ogarnia, lecz artystyczny, obawa, czy to co skał dzięki powieści Popiół i  diament (1948), mówi i co jest jego najgłębszym przekonaniem, posiada przerobionej w  latach pięćdziesiątych tak, by dostatecznie przekonywającą nośność artystyczną. stała się bardziej „prawomyślna” ideowo. Ta Warszawa 1982 świetnie napisana realistyczna opowieść o powojennych ideowo-politycznych konfliktach Polaków, była do 1989 roku kanoniczną szkolną lekturą. Popiół i diament został unieśmiertelniony mistrzowską adaptacją filmową Andrzeja Wajdy z wielką rolą Zbyszka Cybulskiego. Natomiast w latach osiemdziesiątych (po dwudziestu latach od napisania) ukazała się w drugim obiegu Miazga – panorama postaw polskich inteligentów z bardzo wyrazistymi wątkami homoseksualnymi. Ta tematyka była zresztą u  Andrzejewskiego obecna zawsze, w  sposób nieraz bardzo dosłowny, co było rzadkie wśród pisarzy „przedemancypacyjnych”. Ale prawdopodobnie najciekawszym utworem tego autora jest długa nowela o umieraniu Już prawie nic, której inspiracją było arcydzieło Lwa Tołstoja Śmierć Iwana Iljicza. Pisarz jednocześnie nawiązuje do postaci Tomasza Manna, jednego z pomnikowych – i skrywających się – homoseksualistów czasów minionych. Jerzy Andrzejewski, podobnie jak wszyscy wspomniani w HomoWarszawie pisarze i pisarki, to postać niezwykle barwna: homoseksualista, który miał żonę i dzieci, intelektualista o wielkiej erudycji i wrażliwości, a także człowiek miotający się między ideowymi i politycznymi wyborami. Przyjaciel Iwaszkiewicza, Gombrowicza i Miłosza, był przez lata – podobnie jak Gombrowicz i Iwaszkiewicz – kandydatem do Nagrody Nobla. Andrzejewski zafascynowany był także młodym Markiem Hłasko (1935-1969), z którym miały go łączyć relacje erotyczne.

spacer 3

109


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW al. SolidarnoÊci – plac WIleƒski – Targowa – 11 Listopada – In˝ynierska – Wileƒska – Targowa...

Andrzejewski o zwiàzkach partnerskich!? Jednym z  najciekawszych epizodów „gejowskiego” życia Jerzego Andrzejewskiego jest pewien list (fragmenty): Zakopane, październik 1976 r. Jerzy Andrzejewski Warszawa, Al. Świerczewskiego 53 m. 4 Wielce Szanowny Panie Marszałku, w imieniu własnym i mych najbliższych przyjaciół pozwalam sobie przesłać na ręce Pana Marszałka, dla Sejmu i władz PRL nasz Apel w sprawie wolności osobistych i tolerancji, z uprzejmą prośbą o przychylne rozpatrzenie przedstawionych postulatów. Z wyrazami poważania Jerzy Andrzejewski „Bardzo nam trudno zrozumieć zarówno czyjąś miłość, jak czyjeś praktyki miłosne” (André Gide) Istotą istnienia cywilizacji jest stałe dążenie do doskonałości swobodnego i nieskrępowanego wyboru.

W  tym również do wolności seksualnej, pojętej znacznie szerzej, niż to zwyczajowo przyjęto, to znaczy do miłości homoseksualnej i lesbijskiej. Różne formy seksualnego pożądania stanowią podstawę ludzkiej kompensacji, towarzyszą człowiekowi od urodzenia aż do śmierci. Są niezbędnym warunkiem jego istnienia. Miłość człowieka do człowieka jest niezbywalnym prawem istoty ludzkiej, podstawowym warunkiem jej szczęścia i nieskrępowanego rozwoju. Żadne zakazy nie mogą ograniczać urzeczywistnienia się tego prawa, nie mogą odbierać człowiekowi swobodnego wyboru obiektu jego miłości. Miłość mężczyzny do mężczyzny czy kobiety do kobiety jest takim samym prawem istot ludzkich jak miłość między ludźmi płci odmiennej. Wszystkie epoki piśmiennictwa – od ksiąg Starego Testamentu i od Pieśni Safony aż po największe dzieła literackie naszego wieku – pełne są świadectwa, że miłość seksualna do istot ludzkich tej samej płci istnieje odtąd, odkąd istnieje sam człowiek, że może być ona źródłem wielkich uczuć i duchowego rozkwitu jednostki. (...) Istniejące w  wielu kręgach społecznych w  Polsce ostre przejawy potępienia społecznego praktyk

Miłosz po zerwaniu z  Polską „Ludową” opublikował w  1953 roku w  Paryżu słynny Zniewolony umysł. Uwiecznił w  swoim eseju także Andrzejewskiego, któremu nadał kryptonim „Alfa”. Miłosz przedstawił „Alfę” jako jedną z czterech tragicznych postaci złamanych przez system, obok Iwaszkiewicza, Borowskiego i Gałczyńskiego, choć z pozoru u szczytu powodzenia. Około roku 1956 Andrzejewski dokonał kolejnego ideowego zwrotu i zaangażował się w działalność opozycyjną. Był współzałożycielem pisma „Europa”, rozwiązanego przez władze jeszcze przed ukazaniem się pierwszego numeru, oraz sygnatariuszem słynnego Listu 34 w 1964 roku, domagającego się większego liberalizmu w kulturze. W 1968 roku protestował przeciw wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji, a w połowie lat siedemdziesiątych był współzałożycielem KOR-u. W latach 19721979 Andrzejewski miał stałą rubrykę w tygodniku „Literatura” zatytułowaną Z dnia na dzień. Po krótkiej przerwie publikował swoje refleksje do roku 1981. Zapiski te wydane zostały już po śmierci pisarza w formie książkowej w wydawnictwie Czytelnik; ukazały się dwie pozycje: Z dnia na dzień oraz Gra z cieniem. Z tego drugiego tomu chcemy przytoczyć dwa interesujące passusy: spacer 3

110


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW al. SolidarnoÊci – plac WIleƒski – Targowa – 11 Listopada – In˝ynierska – Wileƒska – Targowa...

homoseksualnych sprzyjają się tworzeniu swoistej „societa homoseksualis” – rodzaju subkultury lub specyficznej grupy odniesienia. Ludzie ci, napiętnowani „hańbiącym” – ze względy na istniejące tabu społeczne – znakiem homoseksualizmu wykluczeni są tym samym ze społeczności ludzi normalnych. (...) Fakt społecznego potępienia ludzi pomawianych o „sprośne” praktyki miłosne prowadzi do wypaczanie kodeksu etycznego homoseksualistów na tej zasadzie, że potępiony może już robić wszystko, nic już mu bowiem zaszkodzić nie może. Należy więc z całą powagą i w majestacie prawa przeciwstawić się takiemu postępowaniu. Protestujemy więc przeciwko wszelkim formom dyskryminacji obyczajowej jako sprzecznym z  uznanym kodeksem postępowania i  panującymi zasadami etyki społecznej. Dzisiaj zjawisko homoseksualizmu znajduje się niemalże na porządku dziennym. Żyjemy bowiem w  świecie, w  którym przede wszystkim ceni się sukces, a szarganie świętości na nikim nie robi wrażenia. Zwracamy się z prośbą do władz PRL o rozpatrzenie następujących dezyderatów: — Zagwarantowanie szerokich swobód w traktowaniu życia seksualnego ludzi obojga płci według własnych upodobań oraz możliwości publicznego wypowiadania się w tych kwestiach w prasie, radiu,

telewizji bez ograniczeń natury formalnej i faktycznej sprawowanej przez urząd cenzorski. — Zawieranie – wzorem zachodnich państw europejskich – małżeństw osób tej samej płci oraz potwierdzenia prawem naszego Państwa wszelkich konsekwencji wynikających z tego faktu. — Swobodnego zrzeszania się osób wspólnych zainteresowań obyczajowych podczas spotkań towarzyskich w klubach i na zjazdach. Rozpatrzenie przez władze polskie przedstawianych postulatów oraz nadanie im statusu moralnoprawnego będzie potwierdzeniem humanistycznych zasad współżycia społecznego przyjętych przez rząd PRL podczas obrad KBWE w Helsinkach. Jerzy Andrzejewski Zakopane, październik 1976 List ten został opublikowany w „Przeglądzie Tygodniowym” w 1995 roku bez żadnego komentarza. Apel jest esbecką fałszywką, która była rozsyłana po całej Warszawie, by zdyskredytować pisarza. Swoją drogą jesteśmy ciekawi, która ciota pisała ten list? Z jednej strony zawiera on mnóstwo klisz językowych z  „nowomowy”, z  drugiej przejawia pewne postemancypacyjne tendencje. Może to i szkoda, że Jerzy Andrzejewski faktycznie go nie napisał?

4 sierpnia (1981): Dzisiaj trzydziesta siódma rocznica śmierci Krzysztofa Baczyńskiego. Gdyby przeżył, miałby sześćdziesiąt lat. Często, nawet bardzo często o nim myślę. Był przez bez mała cztery lata przyjacielem najbliższym moim myślom i uczuciom. Wiem, że i on ze swej strony wiele wkładał w tę przyjaźń. Lecz gdyby mnie spytano, czy mi go brakuje, nie potrafiłbym ani potwierdzić, ani zaprzeczyć. Niepodobieństwem odpowiedzieć sensownie na pytanie sensu pozbawione. Kim byłby, gdyby przeżył? Być może bylibyśmy sobie obcy, i to od dawna? Może nawet tamta daleka przyjaźń pokryłaby się w  naszej pamięci warstwą pustynnego piasku? Od kiedy, przed już bardzo wieloma laty, mgliste do tej pory wieści o śmierci Krzysztofa zostały ostatecznie potwierdzone, a okoliczności wyjaśnione – ugruntowała się we mnie żywa świadomość, iż wszystko, co nas niegdyś łączyło, pozostało w  tamtym czasie i on sam, Krzysztof, niezmienny w swych dwudziestu paru latach, spełniony w niespełnieniu, wierny – istnieje nie w nagłym zawieszeniu, lecz w trwaniu już nie zranionym śmiertelnym uderzeniem śmierci, lecz przyjazny życiu, bowiem zawsze z nieograniczonych przestrzeni może zostać wywołany. I przybyć. spacer 3

111


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW al. SolidarnoÊci – plac WIleƒski – Targowa – 11 Listopada – In˝ynierska – Wileƒska – Targowa...

Drugi fragment jest nadzwyczaj ciekawy, gdyż pojawia się w nim słowo „homofobia”: 7 lipca (1980): Homofobia – schorzenie prawie na pewno częściej aniżeli miłość bliźniego spotykane. Chyba jednak – a  raczej: niestety – jakby naturalniejsze, to znaczy mocniej i  wszechstronniej z  naturą ludzką związane, obficiej pokarmami ziemskimi żywione. W wypadkach zaostrzenia stanu chorobowego homofobia staje się dolegliwością trudną i dokuczliwą, chociaż nie jestem pewien, w jakim stopniu z powodu skrajnej mizantropii cierpi człowiek nią dotknięty. Zresztą na homofobię można chorować także i w tłumie, nawet nie gardząc nim ostentacyjnie i nie manifestując owej bardzo szczególnej mieszaniny niechęci i lęku. Homofobia wcale nie jest równoznaczna z nienawiścią ludzkiego rodzaju. Nie ma w niej po prostu żadnego z elementów kształtujących miłość bliźniego, która zresztą również wydaje się schorzeniem, tyle ze wyższego rzędu, co nie wyklucza, iż wkracza niekiedy w sfery nieszczęść i dramatycznych konfliktów. Przedrostek homo ma tutaj znaczenie łacińskie – „człowiek”, a nie – jak w przedziwnej grecko-łacińskiej zbitce „homoseksualizm”, która pochodzi od greckiego homos – ten (taki) sam. Ale czy te oba znaczenia – starsze i nowsze – aż tak bardzo się od siebie różnią? Baczyński i  Hłasko, pojawiają się wielokrotnie we wspomnieniach o  Andrzejewskim. U Janusza Głowackiego czytamy: Wieczorami wpadałem czasem do Jerzego, bo o  Andrzejewskim się mówiło Jerzy, tak jak o Michniku – Adam, a o Wałęsie – Lechu. Więc u Jerzego na półce z książkami stało zdjęcie pięknego chłopca z jasnymi falującymi włosami. Szczerbaty Bolek z Targowej, który też tu czasami wpadał, krzywił się, że na takich falach by Batory utonął. Ale to była czysta zazdrość, bo chłopak ze zdjęcia był piękny naprawdę i to był Krzysztof Kamil Baczyński. W artykule Pisane w czyśćcu o Hłasce i Andrzejewskim pisał Krzysztof Masłoń: Andrzejewski poznał Hłaskę w 1954 r. w mieszkaniu Wilhelma Macha. Kochali się w nim obaj. To Andrzejewski wybronił autora „Pierwszego kroku w chmurach” od wojska, wykorzystując do tego swoje wpływy, podobno i u Bermana, i u Cyrankiewicza. Przez kilka miesięcy Hłasko mieszkał u Andrzejewskiego. W marcu 1955 r. napisze do niego w  liście: „...możesz mi wierzyć, że drogo mnie to kosztuje, gdyż wiem, że chcąc nie chcąc, może, a może nawet musi, się w ten sposób coś zmienić; ale, Jerzy, ja chyba nie będę mógł być dla Ciebie tym wszystkim, czym Ty byś chciał i czym – może nawet więcej – ja bym chciał. Nie jestem za to odpowiedzialny, gdyż ostatecznie nie decyduję o  tym, jaki się urodziłem”. Andrzejewskiemu miłość do Hłaski nie minie. Po latach usynowił jego rzekomego syna, Janusza. Więcej o Marku Hłasce na czwartym spacerze, a my kierujemy się w stronę placu i Dworca Wileńskiego (oczywiście miejsce pikietne, gdzie można było złapać naturszczyka z prowincji), po lewej mijając katedrę prawosławną posiadająca bardzo interesujące genderowo wezwanie: Sobór Metropolitalny Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny. Spoglądając spacer 3

112


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW al. SolidarnoÊci – plac WIleƒski – Targowa – 11 Listopada – In˝ynierska – Wileƒska – Targowa – Zamoyskiego...

w przeszłość można pomyśleć, że Równa Apostołom Maria Magdalena, wielokulturowe sąsiedztwo katedr katolickiej i wschodniej, przypominają o niesamowitej różnorodności, przypisywanej (słusznie!) Pierwszej Rzeczpospolitej szlacheckiej, a dziś dokonującej się za sprawą globalizacji. Największe atrakcje turystyczne Pragi sytuują się wokół placu Wileńskiego: w ulicach Jagiellońskiej, Ząbkowskiej, Targowej, czy nieco w tyle na Kawęczyńskiej i Otwockiej, a  także od strony portu. Na początek udajemy się w  kierunku tzw. Nowej Pragi. Mijamy plac Wileński z  jego charakterystycznym Pomnikiem Braterstwa Broni (zwanym „czterema śpiącymi”), skręcamy w lewo w ulicę Targową. Naszym celem jest druga przecznica, ulica 11 Listopada. Wkraczamy w rejon zwany w latach dziewięćdziesiątych „trójkątem bermudzkim”. To tu, wedle organoleptycznie sprawdzalnej legendy, najłatwiej było „dostać w mordę”. Wraz z praskim renesansem nawet te dawniej najmroczniejsze rejony, penetrowane przez niezwykle urokliwą linię tramwajową na ulicy Stalowej, zyskują na renomie. Przy ulicy 11 Listopada 22, tuż za skomplikowanym skrzyżowaniem z Inżynierską, znajduje się magiczne podwórze – jedno ze słynnych praskich zagłębi imprezowych, najbardziej otwarte na środowiska LGBT. Nic dziwnego, bo miejsce to jest przekorne, wyrosłe na bazie protestu przeciw sztampie, ujednoliconemu blichtrowi i  lansowi warszawki po drugiej stronie rzeki. W przestrzeniach kamienic i budynków poprzemysłowych znajdziemy idealną antytezę Szpilki – Szpulki – Szparki z placu Trzech Krzyży. Tu panuje atmosfera oldschoolu i nostalgii za nieznanym młodym pokoleniom imprezowiczów PRL-em, co sygnalizują już same nazwy lokali, a – jak się przekonamy – także elementy wystroju. Wybierając się po raz pierwszy w  to miejsce, przygotuj się na serię zaskoczeń. Pierwszym z nich jest widok przestrzeni z prawej strony przytłoczonej nieco wysoką kamieniczną zabudową, z  lewej strony bardziej otwartej, ograniczonej niewysokimi murami magazynów. Na pierwszy rzut oka trudno zorientować się, gdzie może toczyć się życie klubowe i towarzyskie. Chyba, że trafisz tu latem, gdy przed klubami królują ogródki gastronomiczne. Szyldy przy poszczególnych wejściach (kolejno od lewej): Hydrozagadki, Składu Butelek i  w  głębi Saturatora – nie rzucają się w  oczy. Najłatwiej zauważyć tablicę z zaskakującym napisem ZwiÑ˚ Mnie. Już sam widok tego miejsca zapowiada, że mamy do czynienia ze zjawiskiem wyjątkowym. Dodajmy jeszcze, że w środku nocy, gdy imprezy we wszystkich lokalach osiągają apogeum, jej uczestnicy wylewają się swobodnie na wspólne podwórze. Pośrodku, tuż obok płotu, pojawia się przyczepa, z  której zakupić można kiełbaskę czy inną przekąskę. Życie towarzyskie rozkwita, a wraz z nim wymiana niebanalnych poglądów i życiowych doświadczeń. A jest co wymieniać, bo podwórze znajdujące się pod numerem 22 przyciąga całą rzeszę osób myślowo i życiowo niebanalnych – prawdziwych Odmieńców. Ale w przypadku Hydrozagadki czy Saturatora, to także poniekąd odmieńcy odmienni od uładzonego wizerunku geja. Tu wszystko traktowane jest na luzie, z kontestacyjną nonszalancją, właściwą środowiskom alternatywnym. Nie brakuje doznań kulturalnych – najstarszy wśród trójcy, położony pośrodku Skład Butelek, przytulny lokalik z  pięterkiem, prezentuje regularnie pokazy filmowe, teatralne, organizuje wernisaże i wieczorki muzyczne. Tu najspokojniej pogadasz przy piwie czy winie, podczas gdy wokół przez całą noc przelewa się ekscentryczna publika. spacer 3

113


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW ...Targowa – 11 Listopada – In˝ynierska – Wileƒska – Targowa – Zamoyskiego – Grochowska – Miƒska...

Specjalnością najmłodszej Hydrozagadki jest prezentacja alternatywnej sceny muzycznej, często także z elementami queer. Surowy, betonowy wystrój, duża sala ze sceną i  wygodny bar sprzyjają niebanalnej zabawie. Największą różnorodność oferuje jednak trzypoziomowy Saturator. Podobnie jak w Tombie, tak i tu na każdym piętrze królują inne klimaty. Mamy do wyboru zejście do tanecznego Hadesu lub spokojniejszy początek na chiloutowym parterze po lewej stronie, chociaż jak znamy życie, większość krzeseł, kanap i stolików, każde nie do pary, i tak jest już zajęte. Podobnie na pięterku, na co dzień spełniającym rolę galerii oraz sali projekcyjnej. Może więc najpierw piwnica? Tu – zwłaszcza podczas imprez tematycznych – trafiamy do zupełnie innego świata. Ciuchy z poobcinanymi nogawkami i rękawami w zestawieniu z krawatem? Starannie postrzępione tkaniny i włosy, wykończone wyzywającym makijażem? Dziki taniec pogo na betonowym, piwnicznym klepisku? Szalony, nagi performance z  udziałem fallicznej cukinii? Witamy w  Saturatorze! Lokal zasłynął już cyklem imprez Pink Disco, ma za sobą także kilka edycji udanego weekendowego przedsięwzięcia pod nazwą Queer Festiwal, na który z upodobaniem zjeżdżają przedstawiciele berlińskiego queer-punku czy innych agresywnych brzmień. Nawet niskie stropy nie powstrzymają szalonej publiki przed spontanicznymi wyskokami. Klub otwarty jest na wszelkie mniejszości. Od początku działalności Fabryka Saturator zasłynęła m.in. imprezami białoruskimi, japońskimi, obchodami wietnamskiego Nowego Roku. Na imprezy bollywoodzkie ściągała publika pakistańska, bengalska czy hinduska, o zachodnioeuropejskich turystach już nie wspominając, co dla właścicieli jest ewidentnym dowodem, że zła sława praskiego trójkąta, nieprzychylnego Obcym, odeszła już do legendy. Zupełnie inny klimat panuje na drugim skrzydle podwórza. Jako pierwsza osiedliła się w podwórzu Akademia – scena tancerzy i choreografów związanych z ASP, która gościła zagraniczne spektakle oraz wystawy, m.in. Katarzyny Kozyry. To tu we współpracy z okolicznymi artystami, osiadłymi na Inżynierskiej czy Targowej, organizowane są letnie festiwale. My wdrapujemy się na drugie piętro kamienicy, gdzie po sąsiedzku działa swojska knajpa Zwiąż Mnie. Geneza nazwy wydaje się oczywista, a jednak objaśnimy, że zapożyczona została od tytułu filmu Almodovara, co już pozwala zorientować się, jakiej autorzy spodziewali się publiczności. Wnętrze ogromnego mieszkania jest najbardziej kolorowe ze wszystkich knajp z zagłębia: ściany pokryte wyrazistymi, ciemnymi barwami. Z wielkiego pomieszczenia barowego można zejść schodkami we wąskim przesmyku do pokoju z parkietem, na którym często królują swojskie oldschoolowe przeboje z lat 80. i 90. ubiegłego stulecia. Na głównej sali panuje klimat niemal intelektualny, przy kolejkach alkoholu toczą się życiowe rozmowy. Zwiąż Mnie prowadzi (z... mężem!) Monika Nowak, znana szerzej jako kierowniczka biura Kampanii Przeciw Homofobii i koordynatorka wielu projektów tej organizacji. W klubowym zagłębiu na 11 Listopada przytulisko znalazł pierwszy w Polsce teatr prowadzony przez osobę trans – Teatr Warszawa słynnej Rafalali zadebiutował właśnie tu spektaklem „Sto”. Hydrozagadka, Zwiąż Mnie, Pracownia Krawiecka, Skład Butelek oraz Saturator jako całokształt inicjatyw kulturalnych na Nowej Pradze były nominowane do Wdech Roku 2008, dorocznej nagrody „Gazety Co Jest Grane”, piątkowego dodatku do „Gazety Wyborczej”. Na marginesie wspomnijmy jeszcze tylko, że w dotychczasowej historii nagrody Wdechy przypadły już wielu miejscom i osobom opisanym w naszym przewodniku, wśród spacer 3

114


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW ...Targowa – 11 Listopada – In˝ynierska – Wileƒska – Targowa – Zamoyskiego – Grochowska – Miƒska...

laureatów znaleźli się: Krytyka Polityczna, Krzysztof Warlikowski, pub Chłodna 25, Teatr Polonia oraz ś.p. klub Le Madame. Skosztowawszy klubowo-praskiego życia w  zagłębiu, zawracamy w  rejon praskiego epicentrum – Dworca Wileńskiego. Z ulicy 11 Listopada skręcamy w Inżynierską, na której drugim końcu zobaczymy dwa interesujące obiekty: pod numerem szóstym dawną zajezdnię, z której w 1866 roku na ulice Warszawy wyruszył pierwszy tramwaj (oczywiście konny), a po drugiej stronie – pod numerem trzecim – dawne budynki Towarzystwa Akcyjnego Przechowywania i Przewozu Mebli i Towarów, w którym schronienie znajdują obecnie liczne pracownie niezależnych artystów i galerie: pracownia meblarska, rzeźbiarska, teatr Remus oraz Studio Berlin, a także studia fotograficzne i malarskie. Z Inżynierskiej skręcamy w prawo – w ulicę Wileńską, a następnie w lewo – w Targową. Po lewej mijamy Dworzec Wileński. Dworzec to nie tylko fascynujące historie pikietne, lecz także spory kawał historii miasta. To tu w dziewiętnastym wieku kończyły bieg pociągi z  Petersburga, a  pasażerowie udający się na zachód kontynentu wsiadali do tramwaju konnego, by przez nieistniejący Most Kierbedzia, dotrzeć do Dworca Wiedeńskiego przy ulicy Marszałkowskiej. Po wojnie stacja kolejowa nie posiadała budynku dworcowego, dopiero kilka lat temu powstała dość pokraczna budowla. Oprócz urządzeń dworcowych znajduje się tutaj przystępne cenowo i  przyjazne „gabarytami” centrum handlowe. Tutejszy hipermarket ma jednak na sumieniu przedwczesne zgony wielu praskich sklepików. Warto zwrócić uwagę na miejscowy handel polówkowo-naręczowy. W przejściu podziemnym dostępne są poszukiwane wyroby takie jak papierosy z łotewską banderolą czy pończochy. My udajemy się na południe główną ulicą dzielnicy – Targową. Idąc lewą (wschodnią) stroną, zerkamy w ulicę Białostocką – miejsce niezwykle istotne dla historii warszawskich klubów kobiecych. Warszawa nigdy nie miała szczęścia do klubów stricte lesbijskich. W  latach dwutysięcznych pierwsza próba została podjęta właśnie tu, w samym sercu Pragi. Klub WC (czyli Wolny Czas), ulokował się przy Białostockiej 4, tuż obok Dworca Wileńskiego. Do jedynego wówczas klubu tylko dla kobiet wchodziło się poprzez kafejkę internetową – można powiedzieć, że WC był niemal ukryty na jej zapleczu. Głośne otwarcie lokalu (sierpień 2005) ujawniło głód na kluby lesbijskie w stolicy – przybyło ponad 200 kobiet, które ledwo mieściły się w ciasnym pomieszczeniu. Od tej pory regularnie odbywały się nasiadówki, imprezy, pokazy filmów i wieczory tematyczne. Niestety klub przetrwał jedynie kilka miesięcy i zamknął swe podwoje w styczniu 2006 roku. Jego upadek ze smutkiem odnotowała „Gazeta Wyborcza”, dostrzegając potrzebę istnienia klubów kobieco-lesbijskich. Choć Praga już wtedy stawała się najbardziej modną dzielnicą Warszawy i na prawy brzeg przenosiło się życie towarzysko-artystyczne, wyjątkowość WC przegrywała z nie zawsze przyjaznym otoczeniem, a osadzenie klubu na zapleczu innej instytucji – ogólnootwartej kafejki internetowej, nie było rozwiązaniem najszczęśliwszym. Obecnie WC jest uważane za pierwszy klub lesbijski z prawdziwego zdarzenia. I tym bardziej żal, że go już nie ma. O problemach klubów lesbijskich pisała na portalu Kobiety-kobietom Elżbieta Turlej: Leski się nie opłacają – mówi właściciel klubu gejowskiego (prosi o anonimowość). – Dlaczego? Mają mniej pieniędzy, nie wydają tyle, co mężczyźni. Zamawiają jedno piwo na cały wieczór, zjadają coś w domu, tuż przed wyjściem. Dlatego splajtował jedyny warszawski klub dla kobiet Wolny Czas. Osobiście nie lubię „siostrzyczek”. spacer 3

115


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW ...Wileƒska – Targowa – Zamoyskiego – Grochowska – Miƒska – Grochowska – Wedla – Park Skaryszewski

Bywają agresywne, wszczynają bójki. Czasem lepiej ich nie wpuszczać na imprezę. (...) Selekcjonerzy z uznanej za homofriendly Utopii są przyjaźni wszystkim, byle nie lesbijkom. Owszem, mogą wejść „przebrane” za kobiety, w spódnicach, na wysokim obcasie, z makijażem. „Branżowy look” zamyka im drzwi. – W środowisku pokutuje stereotyp wstrętnej lesby, która na imprezach wypija piwo zostawione przez gejów, jest wulgarna i niezaspokojona erotycznie – mówi Robert Biedroń. – Niestety, geje bywają tak samo nietolerancyjni jak reszta społeczeństwa. Dla wielu z nich lesbofobia jest sposobem na odreagowanie własnych problemów z brakiem akceptacji. Aby czuć się lepiej, muszą mieć kogoś gorszego od siebie... Niestety nic się nie zmieniło, nie przetrwał nawet hit ostatnich sezonów, klub kobiecy – FreeDum (zobacz spacer czwarty). My ruszamy dalej Targową i mijamy po lewej Ząbkowską, czasem nazywaną „praskim Starym Miastem”, anonsującą w głębi istnienie drugiego prawobrzeżnego zagłębia klubowego (tu znajdziemy takie lokale, jak Łysy Pingwin, W  Oparach Absurdu, Po Drugiej Stronie Lustra, Sisha, Czarny Motyl). Mijamy też Bazar Różyckiego, nieśmiertelny symbol Pragi i jej atrybutów – handelku, pracowitych i sumiennych kupców, drobnych cwaniaczków, pyzów na kilogramy w słoikach i „wyszukanej”, niezwykle uroczej mody ślubno-pogrzebowej. Należy też wspomnieć o  powstającym obok, przy Targowej 50/52, Muzeum Historii Pragi. Siedziba muzeum ulokowana zostanie w kompleksie trzech kamienic (z których jedna – dom Rothblitha – jest najstarszym murowanym domem mieszkalnym na Pradze), z usytuowaną na tyłach oficyną i niezwykłym w  klimacie praskim podwórzem. Odkryto tu stare polichromie zdobiące dawny żydowski dom modlitwy. Praga od zawsze była dzielnicą, w której mieszały się kultury i religie, a odmienność wpisana była w życie codzienne jej mieszkańców. Żydzi – kolejni Inni – w znaczny sposób kształtowali tę część miasta. Przy skrzyżowaniu obecnych ulic Jagiellońskiej i  Kłopotowskiego funkcjonowała niegdyś główna synagoga praskiej gminy żydowskiej. Jej niezwykły budynek w kształcie rotundy, unikalny w skali europejskiej, przetrwał II wojnę światową. Niestety PRL-owskie władze stolicy podjęły w 1961 roku decyzję o zburzeniu bożnicy. Obecnie na jej miejscu znajduje się plac zabaw dla dzieci. W  jego sąsiedztwie zachował się uroczy budynek dawnej mykwy (łaźni), w którym teraz mieści się Wielokulturowe Liceum im. Jacka Kuronia (ul. Kłopotowskiego 31). Tuż obok usadowiło się Nowe Kino Praha, na przeciwko którego góruje dawny budynek Państwowego Domu Towarowego (znany jako PeDeT), wart wspomnienia w  HomoWarszawie ze względu na swój niezwykle queerowy wygląd. W wysokim budynku z tęczową fasadą nie mieści się niestety żadna potężna homicza organizacja, a jedynie urząd skarbowy (Jagiellońska 15). Wróćmy jednak do głównej trasy naszego marszu. Idąc ulicą Targową, mijamy wielkie skrzyżowanie z  ulicą Kijowską, a  następnie dochodzimy do nasypu kolejowej linii średnicowej. Tu zwracamy uwagę na niepozorne pawilony handlowe, pozostałość po tolerowanej w PRL drobnej inicjatywie rzemieślniczej. W pawilonie numer 30 znajduje się jedyny w Warszawie ogólnodostępny homiczy sklep. Jego asortyment to „zabawki” dla dużych dziewczynek i chłopców. Co się sprzedaje w takim sklepie, jak polscy geje podchodzą do urozmaicania sobie życia erotycznego za pomocą fikuśnych „zabawek”? O tym opowiedzieli nam właściciele sexshopu ReFForm, Marcin i Robert: spacer 3

116


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW ...Wileƒska – Targowa – Zamoyskiego – Grochowska – Miƒska – Grochowska – Wedla – Park Skaryszewski

Sklep działa w internecie już ze cztery lata, choć tak na poważnie zaczęliśmy działać półtora roku temu. A sklep „fizyczny” uruchomiliśmy w marcu. Stąd też jest tak, że na chwilę obecną odwiedzają nas głównie klienci, którzy wcześniej kupowali w internecie, ale też zaczynają się pojawiać ich znajomi czy osoby niemające dostępu lub zaufania do internetu. Klientów – i to w różnym wieku zaczyna przybywać – przychodzą zarówno starsi, jak i młodsi. Jeśli chodzi o asortyment, to często ludziom nie wystarcza jakiś tam żel do USG i zaczynają się interesować innymi specyfikami. Obecnie najciekawsza nowości to zabawka o nazwie Nexus. To takie małe urządzonko, które włożone do odbytu masuje prostatę. Także popularne stają się zestawy do elektro-seksu. To nie jest podłączanie się do prądu, jak większość może myśleć. Prąd dostarczamy przez to urządzenie ma bardzo małe natężenie, które można regulować podobnie jak interwały. Sam decydujesz o tym, co się dzieje, poznajesz swoje reakcje na prąd. To już nie tylko różowe wibratory z króliczkiem, ale na przykład większe modele. Polacy odkrywają, że takie rzeczy w ogóle istnieją. Można powiedzieć, że się hardkoryzujemy na wzór Europy Zachodniej, gdzie takie sklepy jak nasz prosperują bardzo dobrze. W Polsce jesteśmy właściwie prekursorami, a przecież człowiek musi znaleźć ujście dla swoich potrzeb. Tutaj może wejść, obejrzeć, popytać, nie musi od razu kupować. Wiele osób chce dotknąć, powąchać, dopiero później podejmują decyzje. Mówią sobie: „kurde pasuje mi to do czegoś co lubię, chciałbym spróbować”. I wtedy kupują. O ile dilda znajdzie w innych sklepach, to praktycznie tylko u nas klient dostanie szeroką ofertę wyrobów lateksowych. Niebawem będziemy sprzedawać również ubiory skórzane dla facetów. Jednocześnie hardkor nie jest cechą wyłącznie gejów, przychodzą do nas również pary hetero. Rozmawiają ze sobą, z nami, często jesteśmy świadkami bardzo intymnych rozmów. Wczoraj na przykład przyszła kobieta ze swoim facetem i wybierając jedną z zabawek rozmawiali na tematy bardzo osobiste. Poza tym Praga nie jest taka straszna. Nie mieliśmy do tej pory żadnych incydentów. Nasz sklep jest dość dyskretnie ulokowany, co ma dobre strony dla nas i dla naszych klientów. Miejmy nadzieję, że sklepów gejowskich i  lesbijskich będzie co raz więcej, „heteryckie” sklepy dostrzegą w  nas potencjalnego klienta, o  którego warto zawalczyć. Kiedyś Miron Białoszewski zachwycał się porno-sklepem w Nowym Jorku, teraz mógłby tak pisać o Warszawie: (...) poleciałem do niedalekich sklepów porno i tam na oglądaniu pism spędziłem ciekawe popołudnie w Nowym Yorku. W każdym porno-sklepie jest z jednej strony miłość damsko-męska, a z drugiej – męsko-męska, obfita niezwykle. (...) Wczoraj też tu byłem, kupiłem dużo przepięknych aktów. (...) Dokupiłem sobie dziś bardzo przez siebie poszukiwany cymes, tylko za 6 dolarów. Świetny murzyn z olbrzymim „interesem” sam sobie robi minetę. Olbrzymi „interes” podobny do owego miałem dwa razy. (...) Z tymi porno mieszkam sobie u zakonnic. I wszystko dobrze. Od siebie dodajmy, że do tej pory jedynym miejscem dla osób, które oprócz piwa czy drinka potrzebowały mocniejszych doznań, była Przychodnia Wild na ulicy Pró˚nej. spacer 3

117


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW ...Wileƒska – Targowa – Zamoyskiego – Grochowska – Miƒska – Grochowska – Wedla – Park Skaryszewski

Legendą obrosły Nagie Środy, podczas których można było spotkać homiki z  całego kraju. Wild mógł pochwalić się jednym z największych darkroomów w Warszawie, atmosferą przesyconą testosteronem i niskimi cenami w barze. Co prawda „przebieralnia” znajdowała się tuż przy samym wejściu, a bar był mikroskopijny, ale i tak z pewnością Próżna będzie wspominana jeszcze długo przez część naszych „braci w orientacji”. Innym miejscem, ale bardziej zakamuflowanym, do którego wstęp zawsze był uzależniony od decyzji właścicieli, jest klub C-13. Pojawił się w roku 2002 na ulicy Chrzanowskiego, na Pradze. Było to miejsce dla amatorów mocniejszych doznań, do którego wejście możliwe było jedynie w odpowiednim stroju (skin, dres, mundury, skóra, latex) lub... nago. Szczegóły wymaganego ubioru (np. dopuszczalne rodzaje jeansów) były podane na stronie internetowej klubu. Cena za wstęp (40 zł) obejmowała 2 piwa oraz drzwi zamknięte do rana. Klub zorganizowany przez pasjonatów mocnych wrażeń, otwarty był tylko w dniach imprez ogłaszanych w internecie. Obecnie strona klubu nie podaje lokalizacji, o miejsce lotnych imprez należy każdorazowo zapytać. Dokonawszy wedle uznania zakupów w ReFFormie, dochodzimy do wymagającego pilnej przebudowy przed Euro 2012 skrzyżowania z aleją Zieleniecką. Po prawej rozciągają się dogorywające pozostałości po Jarmarku Europa, słynnym bazarze na Stadionie Dziesięciolecia. Od początku lat dziewięćdziesiątych dawna świątynia sportu owładnięta była przez rozmaitych sprzedawców nielegalnych kopii płyt, odzieży względnej jakości, cążek do paznokci i czego tylko dusza zapragnie. Według legend, na Stadionie można było kupić wszystko, łącznie z armatą, czołgiem i materiałem rozszczepialnym – wymagało to tylko wdrożenia w meandry polsko-postradzieckich stosunków handlowych. Kupcami „na Stadionie” byli między innymi przystojni Ormianie, ciekawej urody Wietnamczycy, czy uroczo nieokrzesani przybysze z najdalszych zakątków rosyjskiego Dalekiego Wschodu. Dziś trwa budowa Stadionu Narodowego, a z dawnego obiektu zostaną zachowane pamiątki, w tym wizerunek seksownych mężczyzn z rzeźby „Sztafeta” dłuta Adama Romana. Część stadionowych handlarzy i handlarek nadal pracuje na Pradze. Obecnie wylewają się na ulicę Zamoyskiego, zawładnęli cuchnącą dziś stadionową stacją kolejową oraz dworcem autokarowym (jedno z najbardziej niewiarygodnych miejsc na świecie – gdyby poszukiwać scenografii dla filmu o egzotycznym, pozaeuropejskim bazarze, dzisiejszy PKS Stadion nadaje się jak ulał). Nie można też zapomnieć o wielu okołostadionowych pikietach. Pod stadionem od strony Wisły stał szereg latryn, w których wiadomo co się działo, a jednym z najpopularniejszych miejsc do „plenerowych występów” była przestrzeń między Mostem Poniatowskiego a nieistniejącym już Mostem Syreny, zwana w „środowisku” Kurwimi Dołami. Tutaj najczęściej dochodziło do napadów, zdarzały się także morderstwa na osobach homoseksualnych, które wybrały się na „plenerowe występy”. Bywalcy wspominają pikietę jako obrzydliwą, śmierdzącą chlorem, ale tam się działo. Wróćmy do miejsca, w którym się znajdujemy. Na skrzyżowaniu Zamoyskiego i alei Zielenieckiej zwracają uwagę niecodzienne – jak na Warszawę – mijanki tramwajowe. Jest to pozostałość po dawno zlikwidowanej warszawskiej linii okólnej nr 30. Za skrzyżowaniem, przy którym się znajdujemy, ulica Targowa przechodzi w Zamoyskiego, a  następnie w  Grochowską. Po lewej stronie szukamy początku ulicy Mińskiej, w którą skręcamy, by dojść do numeru 25, gdzie za bramą rozciąga się teren przemysłowy pełen baraków i innych poprodukcyjnych budowli. Właściwie trafiliśmy już pod interesujący nas adres, konia z rzędem jednak temu, kto przy pierwszej wizycie zorientuje się, jak spacer 3

118


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW ...Grochowska – Miƒska – Grochowska – Wedla – Park Skaryszewski

zawiłą plątaniną oficjalnych i mniej widocznych ścieżek dotrzeć do klubu M25. Dlatego podejdźmy Mińską jeszcze kawałek, do skrzyżowania z Gocławską. Tam, po lewej stronie Mińskiej, trafiamy wprost pod niepozorną bramę, za którą – też niezbyt wyraziście oznakowany – mieści się kolejny przybytek, otwarty w Warszawie przez wspominanego przy omówieniu legendy Le Madame, Krystiana Legierskiego. M25 to przestrzeń przemysłowa, przystosowana na potrzeby klubowe, dorównująca poziomem podobnym lokalom w Berlinie czy Londynie. Spora w tym zasługa naprawdę profesjonalnego nagłośnienia oraz wystroju: na pierwszym poziomie bardziej intymnego (oprócz części barowej). W korytarzu znajdują się pokoje z kanapami, fotelami, a nawet sześcioosobowym łożem zawieszonym na łańcuchach. Komu mało – po przeciwnej stronie znajdzie darkroom. Górna część to spory parkiet z częścią sceniczną oraz drugi bar. Tu przeważa beton (co chwalą sobie niektórzy tancerze), a do ciekawszych elementów wystroju należy kokon dj-ski podwieszony pod sufitem, z którego dj ma najlepszą możliwość obserwacji przebiegu imprezy. Schodki przy bocznej ścianie stanowią alternatywną (i szybszą) drogę prowadzącą do ogródka przed budynkiem. Wobec mocy nagłośnienia na piętrze oraz tłumów na dolnym poziomie, jest to najlepsze miejsce na nocne rozmowy i szerzej pojęte życie towarzyskie. Poprzez osobę swego twórcy, M25 nie uniknęło rzecz jasna porównań z legendarną Le Madame. I choć – jak wiadomo – dwa razy do tej samej rzeki wejść trudno, to klub sprawnie wpisuje się na listę przybytków nie tylko imprezowych, lecz także kulturalnych. Niedługo po otwarciu zresztą – jak niegdyś Le Madame – znalazł się pod obstrzałem bigotów, udostępniając swą scenę dla inscenizacji teatru SukaOff. W listopadzie 2005 roku burmistrz Pragi Południe złożył w prokuraturze doniesienie o rozpowszechnianiu pornografii podczas spektaklu Flesh Forms. Jak to zwykle bywa, przedstawienia nie widział, ani oglądać nie chciał – wystarczyły mu rewelacje brukowego „Faktu”. Później już do podobnych skandali nie dochodziło, choć trzeba przyznać uczciwie, że w M25 rzadko bywa grzecznie. Tu znalazły zaczepienie imprezy pod wymownymi tytułami: Fetish Fucktory, Goth’o’mania, Queers & Freaks; działa kolektyw Kvir Sfera, oferujący m.in. warsztaty dla breakdenserów. W  2007 roku tu właśnie wyprawiła urodziny nieistniejąca wtedy od kilkunastu miesięcy Le Madame, imprezę uświetniły wtedy (nie po raz ostatni) występy artystów związanych z poprzedniczką: Leona Dziemaszkiewicza, Małgi Kubiak, drag kingów prosto z Berlina czy rodzimego elektroduetu Skinny Patrini. W M25 miały miejsce m.in. Warszawski Praski Festiwal Tolerancji Multi Kulti, koncerty w ramach festiwalu Moving Closer. W 2008 roku klub partycypował w projekcie Herve Guibert i gościł spektakl Przyjacielowi, który nie uratował mi życia, włączony do obchodów ówczesnych Dni Równości (tu także odbyło się oficjalne afterparty po paradzie). Zresztą tego samego roku w M25 grupa młodzieżowa KPH urządziła akcję walentynkową zamykającą festiwal pod hasłem „Równe Prawa do Miłości”. Długo by wymieniać imprezy homofriendly, które organizowane były w klubie. Co ciekawe, oficjalnie M25 działa tylko podczas konkretnych imprez – fakt, że otwarty jest praktycznie w każdy weekend, mówi chyba sam za siebie. Z Mińskiej 25 zawracamy do Grochowskiej, za którą rozciąga się nasz kolejny cel – Park Skaryszewski, jeden z najpiękniejszych w stolicy. By dojść do parku z Grochowskiej skręcamy w lewo, w Lubelską. Wytężamy nozdrza – tak, to zapach czekolady, do dziś znajdują się tu słynne na cały kraj zakłady Wedla. Lubelską dochodzimy do ulicy – a jakże – Wedla, która ciągnie się po północnej stronie spacer 3

119


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW ...Miƒska – Grochowska – Wedla – Park Skaryszewski

parku Skaryszewskiego, jednak od jego właściwej części jesteśmy jeszcze oddzieleni Jeziorkiem Kamionkowskim. Ulicą Wedla udajemy się na tyły Teatru Powszechnego (w którym ongiś rywalizowały dwie gejowskie diwy: pani Janda i pani Szczepkowska), skręcamy w lewo i dochodzimy do właściwej części Parku Skaryszewskiego. Podobnie jak żoliborski park im. Stefana Żeromskiego, Skaryszak noszący imię wielkiego pianisty i premiera Ignacego Jana Paderewskiego, założony został jeszcze przed wojną. W alejkach możemy natknąć się na interesujące dzieła sztuki z końca lat dwudziestych (warto odnaleźć słynną rzeźbę Rytm Henryka Kuny). Niebawem Skaryszak będzie całkowicie zamknięty na czas generalnego remontu. Może wreszcie pozbędziemy się szpecących rur ciepłowniczych puszczonych z  oszczędności po ziemi obrzeżem parku, a  psujący perspektywę głównej alei pomnik żołnierzy radzieckich zostanie przesunięty gdzieś w bok. Szczególnie polecamy wizyty w Skaryszewskim podczas ciepłych weekendów, doskonałym pomysłem są pikniki nad stawami, w pobliżu romantycznych wodospadów. Urokliwe Jeziorko Kamionkowskie jest pozostałością starorzeczy Wisły, można po nim pływać wynajętymi w nabrzeżnych barach łódkami. Skaryszak to nie tylko piękny park, ale też jedna z „rasowych” warszawskich pikiet! Podobno pierwsze pikietne zabawy odbywały się tutaj już przed II wojną światową, a za „komuny” popularnym sportem uprawianym przez milicję w  Skaryszaku było gonienie pedała. Zainteresowanie pikietowiczów skupia się do dziś, choć w  mniejszym zakresie, w  rejonie alei Waszyngtona, a  pikietowe epicentrum skupione było wokół miejscowego szaletu (nieopodal pomnika Żołnierzy Radzieckich). W połowie lat 90. – ku przerażeniu miłośników plenerów – szalet zamknięto i przerobiono na kawiarnię i cukiernię Misianka. Tak reakcję „branży” opisywał „Men”: Jak doniosły nam oburzone koleżanki – słynna pikieta w  Parku Skaryszewskim zmieniła anturaż. Niestety zamiast lśniących kabin i luster nad pisuarami, szalejący kapitalizm oddał ten odwieczny przybytek warszawskiego ciotostwa we władanie cukierników. Zamiast różowej flagi nad budynkiem świeci reklama „Coca-Coli”. Podobno można również dostać loda... W reportażu Hanny Rydlewskiej M jak Misianka właścicielka Misia Zielińska tak wspomina: Na samym początku, nim ruszyła przebudowa budyneczku, chciałam się przekonać, ile osób kręci się po parku. Siadałam na ławce i obserwowałam, co się dzieje. To były moje badania marketingowe. No i napatrzyłam się na to, jak homoseksualne pary zabawiają się po krzakach. Schodzili też do szaletu. Dzielnicowy opowiadał mi, że „na gorącym uczynku” zatrzymywano tam ludzi w każdym wieku i z każdej warstwy społecznej: od księży, przez artystów i znanych uniwersyteckich profesorów, po okoliczne menelstwo (...). „Rezydentom” dawnego szaletu ciężko było się pogodzić z jego likwidacją. Na samym początku do Misianki przychodziło kilku panów. Być może mieli sentyment do tego miejsca. – Próbowali się z nami zaprzyjaźnić. Chcieli, żeby Misianka nabrała gejowskiego klimatu. Zdarzało się też, że ktoś nie słyszał o remoncie szaletu. Przychodził i był wyraźnie niezadowolony, że miejsce schadzek przerobiono na cukiernię. Z resztą geje z Parku Skaryszewskiego wcale nie znikli – spacer 3

120


WÂRÓD MISIÓW I DRESÓW ...Wedla – Park Skaryszewski

mówi pani Misia. (...) „pikieta” na Saskiej Kępie w pewnych ramach była wyjątkowa, z uwagi na jej bywalców. Inteligentów, artystów, partyjnych dygnitarzy. Jak widać, w okresie prosperity pikieta skaryszewska była interesującym przykładem demokratycznej i pokojowej współpracy na rzecz wzajemnej rozkoszy: na równych prawach dostępna była zarówno dla praskich cwaniaczków, jak i inteligentów – okularników z pobliskiej Saskiej Kępy: (...) park Skaryszewski należał do najważniejszych warszawskich pikiet, z całą pewnością po wojnie, nie wiem, czy nie wcześniej (nosił wtedy imię Paderewskiego). Centralnym miejscem tej pikiety była właśnie toaleta. Pikieta ta miała się różnić od innych nieco bardziej „elitarnym” statusem, tj. że przybywali tu inteligenci, profesorowie, artyści, księża, ludzie mediów i sztuki, a także luje. W pobliskim budynku swoje biuro poselskie prowadził też polityk Ligi Polskich Rodzin, Wojciech Wierzejski. Pana Wierzejskiego bardzo ciągnęło w rejon szaletu w Skaryszewskim: nie raz uzasadniał „okropność” homoseksualistów tym, co „wstrętni pederaści” robią po zmroku właśnie w Skaryszewskim. Wiedza (naoczna?) o pikiecie spowodowała decyzję posła o niepodawaniu ręki „pederastom” i wywieszenie stosownego ogłoszenia o zakazie wstępu na drzwiach do biura. Dziś pikieta skaryszewska utraciła dawne znaczenie i przeniosła z rejonu kawiarni primo voto szaletu w pobliskie krzaki. Zwiedzający wyczerpani długim marszem mogą skorzystać z komunikacji miejskiej w alei Waszyngtona, by tramwajem (np. słynną, w pełni niskopodłogową PESĄ, kursującą na linii 9.) dostać się do dowolnie wybranego punktu Warszawy. Kto czuje niedosyt wrażeń, może potraktować przejażdżkę przez piękny Most Poniatowskiego jako krótką interludę i okazję do relaksu, by po chwili na Dworcu Centralnym zmienić tramwaj, a obuwie na wygodne szpilki i udać się na kolejny spacer, który tam za chwilę rozpoczniemy.


spacer 4

NA WYSOKICH OBCASACH àska Elbl

Broniewskiego

Bu ka

ws

ko

ra

Rondo Radosława

a

an

.J

Al

Cmentarz Powàzkowski

ki

w Pa

ws

∏a

Pl.

ro Mi

II Ch

∏o

dn

a

I aI w∏ Pa na Ja Al.

a

na

laz

˚e

aln

Kr

o

m ch

Pałac Kultury i Nauki Dworzec Centralny

d∏ugoÊç trasy: 7 – 8 km tras´ pokonujemy g∏ównie tramwajami

O

statni nasz spacer rozpoczynamy na Dworcu Centralnym, największym warszawskim dworcu kolejowym, ale też ważnym węźle komunikacji miejskiej. Z całego miasta docierają tu autobusy, tramwaje oraz Warszawska Kolej Dojazdowa. Tylko metro jeszcze tu nie dotarło, chociaż jeśli do kompleksu dworcowego dodać budynek Warszawy Śródmieście po drugiej stronie Emilii Plater, to do stacji Metro Centrum już zaledwie żabi skok. No chyba, że biegniemy z walizkami w strugach deszczu... Wszystkie elementy połączone są skomplikowaną siecią podziemnych korytarzy, przejść, rond i innych konstrukcji, które sprawiają, że przy pierwszym zetknięciu kłębowisko to robi przerażające wrażenie chaotycznego królestwa. Przechodziliśmy już tędy podczas spaceru pierwszego, kiedy szerzej opisaliśmy warszawski Broadway. Pisaliśmy wtedy, że przestrzeń ta ma swój podskórny gejowski wymiar, teraz nieco pogłębimy temat. Nie chodzi tylko o Dworzec Centralny jako wcielenie Pikiety spacer 4

123


NA WYSOKICH OBCASACH Al. Jana Paw∏a II – Krochmalna – ˚elazna – Ch∏odna – Elektoralna – Al. Jana Paw∏a II...

Idealnej, pełnej załomów, zakamarków, wąskich i  głębokich gardeł. Sprawa jest bardziej skomplikowana, bo nie tylko o samych gejów i szybki seks chodzi, a o inną pasję. Może szanowna publiczność nie wie, ale istnieje stereotyp dotyczący lesbijek i gejów, który – jeśli się nad nim uważniej pochylić – okaże się faktem: umiłowanie do transportu torowego. Słabość do pojazdów poruszających się na szynach jest immanentną cechą wielu gejów i lesbijek. Przypadłość ta wymaga sporej dozy wyrozumiałości: w niejednym domostwie zamieszkałym przez parę jednopłciową, w charakterze lektury „toaletowej” wyłożona bywa tzw. „cegła”, czyli sieciowy rozkład pociągów, co chyba mówi samo za siebie. Podczas gdy heteryccy maczo dostają spazmów na widok full wypasionych i oblachowanych pojazdów czterokołowych, my mdlejemy na widok nowych modeli lokomotyw czy tramwajów. Wszelkie imprezy typu „dni transportu szynowego” przekształcają się ostatecznie w zlot różnej maści LGBT, do upadłego walczących o bilety wstępu na przykład na rzadko organizowane zwiedzanie lokomotywowni na Olszynce. Nie powinno więc dziwić, że zawody takie jak maszynista/maszynistka, tramwajarz/tramwajarka, konduktor/konduktorka, należą do katalogu iście gejowskich i lesbijskich. Już w 2004 roku Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie jako pierwsza tego typu instytucja zrównała uprawnienia socjalne konkubinatów jedno- i różnopłciowych (np. w zakresie dostępu do darmowych biletów miesięcznych dla „rodziny kierowcy”). Niestety polskie prawo nadal ignoruje pojęcie „konkubinatu”. Idąc za komunikacyjnym zewem homiczej natury oraz z uwagi na znaczną odległość dzielącą niektóre interesujące nas punkty, przez większą część tego spaceru przemieszczać się będziemy komunikacjÑ szynowÑ. Radzimy więc od razu zaopatrzyć się w bilet 24-godzinny, który za niewielką opłatą zapewni wygodę bezstresowego poruszania się wszystkimi miejskimi środkami lokomocji. Może tramwaj typu 13N z lat sześćdziesiątych prowadzić będzie przystojna lesbijka lub powabny gej? Kto wie? Skoro przemieszczamy się głównie komunikacją miejską, dozwolone jest założenie wysokich obcasów! Zaczniemy od chyba najbardziej uczęszczanego traktu handlowego w Centrum, przez jednych ukochanego za blichtr i architektoniczną fanaberię, przez drugich uważanego za bardziej elegancką, acz nieprzyjazną poczekalnię okolicznych dworców – w porach przyjazdów popularnych pociągów nie brakuje tu osób z walizkami. Mowa oczywiście o  Złotych Tarasach, zwanych też Złotą Teresą (inne potoczne nazwy tego obiektu nie nadają się do zacytowania). Ten wynalazek (późnych) lat dwutysięcznych – centrum handlowe o ekskluzywnym charakterze – jest jednym z „wybiegów”, na którym podziwiać możemy najnowsze trendy westymentarne kupujących lub „liżących witryny”. Na najwyższym poziomie zwraca uwagę multipleks z wejściem żywo przypominającym waginę: kino mieści się za różowymi wrotami o „waginalnym” kształcie. Jak na popularne centrum handlowe przystało, Złota Teresa dysponuje ponoć miejscem pikietnym – na portalach internetowych wielokrotnie można się spotkać z ogłoszeniami w rodzaju: „wspólne walenie w kiblu koło [tu pada marka drogiego i ekskluzywnego sklepu odzieżowego]”. Miłośnikom „ręcznych robótek” w przestrzeni publicznej uprzejmie donosimy, że podobne praktyki to często bardziej marzenia internautów niż rzeczywistość i na intencjach zwykle się kończy... Kwestią sporną jest, czy geje i lesbijki rzeczywiście upodobali sobie Złote Tarasy. Obserwacja tłumów pedalin i lezbiszczy maści wszelakiej, oblegających podczas wyprzedaży sklepy tych samych marek na Ścianie Wschodniej (ulica Marszałkowska, po drugiej stronie spacer 4

124


NA WYSOKICH OBCASACH Al. Jana Paw∏a II – Krochmalna – ˚elazna – Ch∏odna – Elektoralna – Al. Jana Paw∏a II...

Pałacu Kultury i Nauki), każą w powyższą tezę jednak wątpić. Sam szklany dach to chyba jednak zbyt mała atrakcja, a skomplikowany plan uliczek ujmuje Teresie charakteru klasycznego wybiegu (czym akurat kusi Arkadia, o której w dalszej części spaceru). Atrakcyjność centrum spadła dodatkowo w chwili, gdy miła homiczemu podejściu do życia telewizja TVN zaprzestała realizacji na pierwszym poziomie galerii swoich niedzielnych bloków programowych Studio Złote Tarasy. Z  Teresy wydostajemy się (górą lub dołem) na przystanek o  formalnej nazwie „Dw.  Centralny 10”, pod ogromnym wiaduktem na tyłach dworca (na tablicach informacyjnych szukamy wskazówki „kierunek Żoliborz”). Wsiadamy w  tramwaj i  jedziemy w stronę ronda ONZ. Skoro już kiwamy się w rytm jazdy – czas na opowieści. Tramwaj to specyficzny środek lokomocji, w Warszawie zapewne najbardziej wart polecenia (nie licząc metra), bo w przeciwieństwie do autobusów nie grzęźnie w upiornych korkach. Z uwagi na (nomen omen) stosunkowo krótki czas jazdy, hasło „tramwaj” wywoła tajemniczy uśmiech rozrzewnienia na twarzach wielu gejów pamiętających słusznie minioną epokę. Wobec tłoku panującego w warszawskich tramwajach, zjawiskiem popularnym w tamtym czasie było „ocieractwo”. Jak wspomina to nasz rozmówca: uprawiało się seks w autobusie przy ludziach, tzn. onanizm i ludzie nie wiedzieli co się dzieje. Jerzy Nasierowski mówił nam: to było po prostu łapanie za fiuty, błyskawiczne rozeznanie, ogarnięcie jednym wzrokiem i przechodziło się do celu. Niczym na lotnej pikiecie, między kilkoma przystankami niejedno mogło się wydarzyć. Miło powspominać, jednakże lepiej tych metod obecnie nie stosować, zwłaszcza jeśli chce się bez uszczerbku na zdrowiu dojechać do końca spaceru. Pierwsza przejażdżka nie jest długa, wysiadamy na drugim przystanku o nazwie Hala Mirowska. Niech nikogo nie zmyli widok tęczowych flag na frontonie Hali – nie reklamują one homiczego klubu (co nie znaczy, że go tam nie ma), a ideę spółdzielczości – Społem, który zarządza halą. Dwa obiekty składające się na kompleks targowy (w głębi stoi Hala Gwardii) wybudowane zostały w latach 1899-1910. Hale Mirowskie miały wielu ojców – projektantami byli: Bolesław Milkowski (konstrukcja), Ludwik Panczakiewicz (elewacje), Apoloniusz Nieniewski, Władysław Kozłowski. Budynki są wyjątkowym przykładem architektury usługowej z przełomu wieków, jednak kolejne przeróbki sprawiły, że zatraciły swój wyjątkowy charakter, na przykład za sprawą pawilonu z lat 60., zasłaniającego fronton pierwszej hali. Hala Mirowska wraz z przyległościami – bazarkiem – jest tworem nieco niedzisiejszym. W samym środku metropolii, dosłownie parę kroków od wystrzelonych w chmury okazów architektury współczesnej, oferuje podróż w czasy, gdy handel i usługi znaczyły coś innego niż dziś. Hale targowe mieszczą niezbyt nowoczesne w formie i wystroju supermarkety (sklepy Społem i MarcPol), otoczone są zaś wianuszkiem punktów usługowych (sklepy zielarskie, naprawa obuwia, optyk, naprawa suwaków, poprawki krawieckie, lombardy...). Na zewnątrz znajduje się bazarek ze stoiskami mięsnymi, warzywnymi, oraz – najtańszymi w mieście! – kwiatowymi (niektóre działają całodobowo). Wieść gminna niesie, że na bazarku można dostać najtańsze mięso w Warszawie (w sprzedaży jagnięcina, baranina, nawet konina). Od strony placu Mirowskiego dodatkowo potykamy się o sprzedających „z ręki” różne dziwne, tanie okazy – kwiaty polne, kurki nieznanej proweniencji, pomidory z domowego ogródka, wyroby mleczarskie z kończącą się datą przydatności do spożycia, a w sezonie świątecznym jemioły i nielegalne choinki. Bez problemu można tutaj zaopatrzyć się dosłownie we wszystkie skarby natury: suszone grzyby, świeże jajka (także od zielononóżek!), różnorodne kwiaty i sadzonki oraz najlepszą (podobno) kapustę kiszoną i inne produkty spacer 4

125


NA WYSOKICH OBCASACH Al. Jana Paw∏a II – Krochmalna – ˚elazna – Ch∏odna – Elektoralna – Al. Jana Paw∏a II...

z beczek. Jak na bazar przystało, można się targować. To nieco staromodne, specyficzne miejsce – panuje tutaj atmosfera poufałości, która udziela się sprzedającym i kupującym. Stali bywalcy mają „swoje” stoiska, ulubione miejsca do kupowania mięsa czy warzyw, swoje panie Basie czy panów Mietków. Aż do końca lat dziewięćdziesiątych stragany stały po drugiej stronie alei Jana Pawła II, tam, gdzie dziś pną się ekskluzywne i pachnące nowością biurowce Atrium Plaza. Jednak mimo tych zmian, czas jakby się tu zatrzymał. Bazar „pod halą” kontynuuje przedwojenne tradycje dawnego targu na Kercelaku. Jak wyglądał bazar dawniej, można zobaczyć w jakże romantycznej komedii z  lat osiemdziesiątych Kogiel Mogiel. Grażyna Błęcka-Kolska zachwycała się zapachem kupowanych pod Halą kalafiorów, a w tle Edyta Geppert śpiewałą Szukaj mnie, szczęśliwie dzień po dniu... Gdy zapada zmrok, Hala Mirowska staje się jednym z gejowsko-lesbijskich centrów warszawskiego wszechświata. Wystarczy zadzwonić do niepozornych drzwi po lewej stronie głównego wejścia do Hali, tuż obok całodobowej apteki. Za tymi drzwiami otwierają się wrota do klubu Galeria. Galeria prowadzona jest przez byłych właścicieli legendarnego klubu Paradise, co sprawia, że miejsce to trzeba odwiedzić. Początkowo był to niewielki lokalik głównie do posiedzenia, „odziedziczony” po wędrującym z miejsca na miejsce etnicznym klubie Etiopia. Poddany gruntownej przeróbce w drugiej połowie lat dwutysięcznych, zyskał nowoczesny sznyt. Zmienił się wystrój głównego baru: przy stolikach wymieniono kanapy, całość pojaśniała i stała się bardziej przestronna i wielkomiejska. Główne, podłużne pomieszczenie zwieńczone Jerzy Andrzejewski jest na całej szerokości sceną okoloną lustrzanyMiazga mi ścianami. Przez większą część wieczoru służy za mały parkiet, na którym dominują kultowe Mam prawo mówić do pani: mamusiu, bo w pewnym popowe kawałki ostatnich dekad (często puszsensie mam prawo do tytułu pani synowej, przepra- czane na życzenie). Tu też regularnie odbywają szam, źle się wyraziłem, ja jestem pani zięciem, pani się występy zaprzyjaźnionych drag queen oraz ambasadorowo, bo to ja, trzeba pani wiedzieć, Ksawe- zaproszonych gości, na przykład podczas liczrego pierdolę, on jest w łóżku za kobietę, a ja go, proszę nych koncertów charytatywnych – klub wspiera mamusi, pierdolę, on w łóżku wyłącznie lubi, żeby go ruch edukacji na temat HIV/AIDS. chędożył chłopak z dużym kutasem, Ksawery mówi, że Po drugiej stronie, na nieco niższym pomój kutas jest bardzo dobry, pojęcia mamusia nie ma, ziomie, znajduje się kolejny bar, kilka stolików jaka to jest kurwa ten Ksawery, ciekawy jestem, czy w oraz główny parkiet, z  rurą do uwieszania się młodości mamusia też tak lubiła... pośrodku. Może trochę mały, ale w środku szaWarszawa 1982 lonej nocy i  to uznane może zostać za zaletę. Tu serwowana jest głównie muzyka housowa. Chwilę wyciszenia znaleźć można w pomieszczeniach chillout po prawej stronie głównych schodów. Pomimo przebudowy i  powiększenia lokalu głównym mankamentem Galerii jest wciąż niewielka przestrzeń, która sprawia, że w  godzinach nocnych muzyka z  dołu zagłusza wydarzenia u  góry (nagłośnienie niestety nie jest najlepszej jakości, co słychać zwłaszcza podczas występów na żywo). Jako klub gej-les, Galeria plasuje się gdzieś między Utopią a Toro – z jednej strony luz i nieskrępowanie, a z drugiej jednak vip-room i „ekskluzywni” goście. Poza weekendem przemienia się w przytulne miejsce z cyklicznymi imprezami karaoke, w którym można usiąść i spokojnie porozmawiać. Klub popularny jest spacer 4

126


NA WYSOKICH OBCASACH Al. Jana Paw∏a II – Krochmalna – ˚elazna – Ch∏odna – Elektoralna – Al. Jana Paw∏a II...

zwłaszcza wśród młodych, nieopierzonych w „środowisku” gejów (krąży opinia, jakoby kobiety nie były w nim mile widziane), którzy niedługo rozleją się po innych warszawskich „ciotowniach”. Gdyby po wyjściu z klubu udać się nędzną uliczką o dumnej nazwie plac Mirowski (w dzień także tu królują sprzedawcy sznurowadeł, nielegalnej pietruszki i grzybków prosto z lasu), dojdziemy do ulicy Ptasiej i  sauny Galla. To – obok Fantomu – najdłużej istniejące homicze miejsce w Warszawie. Tak w 1999 roku opisywał zmianę targetu właściciel klubu: miała być miejscem spotkań bogatej młodzieży. Na początku były dni męskie i damskie, pół na pół. Pań przychodziło jednak zdecydowanie mniej, zmieniono więc grafik: sześć dni męskich, jeden koedukacyjny. Gdy zabrakło zamykanych w latach dziewięćdziesiątych łaźni pamiętających jeszcze czasy kultu higieny w dziewiętnastym wieku, lukę po tych przybytkach zaczęły zajmować nowopowstające łaźnie „męskie”. Ich idea była nieskomplikowana: w  dawnych łaźniach męskich seks był czasem tolerowany, ale zdecydowanie niepierwszoplanowy. Natomiast w nowych saunach sprawa stawiana jest już otwarcie. Zazwyczaj pomysł na takie miejsce jest ten sam: szatnia, w której pozostawia się odzież miejską i przyodziewa w kusy ręczniczek, barek (także z alkoholem), sauna sucha, sauna parowa, prysznice, wszystko doprawione salkami wideo, gdzie obejrzeć można filmy o próbach jednopłciowego rozmnażania się człowieka. Prezerwatywa jest równie ważnym dobrem do zakupów w barku, jak soczek czy balsam do ciała. Wracamy pod Halę Mirowską i przechodzimy na drugą stronę alei Jana Pawła II. Obchodzimy Atrium Plaza od lewej strony, gdzie za rogiem zaczyna się uliczka Krochmalna. To niezwykle ważne miejsce dla odeszłej na zawsze Warszawy przedwojennej – Żydowskiej z jej językiem jidysz. Dawniej, gdy ulica była o wiele dłuższa, mieszkał tu noblista Izaak Singer. Niestety po ówczesnej Krochmalnej pozostało jedynie kilka kamienic. Szukamy tu kafejki internetowej Teleskop eCafe – na rogu ulicy Ciepłej – od początku ery internetu oferującej gejom i lesbijkom przyjazne serfowanie. Następnie pod numerem 33a natykamy się na miejsce, gdzie swoją pierwszą lokalizację miało Rasko. Rasko to jeden z tych nielicznych pubów, które już za życia zyskują status legendarnego. Malutka knajpka na Krochmalnej od lat przyciągała osoby, które zamiast wysłuchiwać klubowej rąbanki, wolały porozmawiać ze znajomymi przy kuflu piwa, pobawić się w rytmach karaoke (na wysokim poziomie) czy poszaleć przy ekwilibrystycznych występach drag queen. Ekwilibrystycznych, gdyż powierzchnia sceny nie pozwalała na wiele, stąd rozliczne pomysły na show w rodzaju „drag queen na gigantycznych szpilkach wspinająca się na krzesło”. Lesbijki z  rozbawieniem wspominają striptiz „dla kobiet” organizowany w  kobiece środy. Heteroseksualna striptizerka była dość mocno wystraszona i zdawa��o się jakby występowała dla jedynego mężczyzny na sali, czyli Pawełka. Paweł to właściciel klubu, a jednocześnie jego dobry duszek – niekiedy można odnieść wrażenie, że zatrudniony jest na dodatkowym etacie wodzireja. Do legendy przeszło całowanie przez Pawełka stałych gości Rasko. Wracając do pamiętnego striptizu – pomijając wykonania profesjonalnych zachodnich artystów na występach gościnnych – nierzadko podobnie wyglądają w polskich klubach rozbieranki dla panów, podczas których heteroseksualny striptizer kurczowo trzyma się w swoich zabiegach wypatrzonej wśród publiki kobiety. Jedynym minusem (zwłaszcza dla właścicieli) „starego” Rasko była bliskość oglądanej przed chwilą Galerii – przed północą klientela spragniona bardziej klubowych wrażeń spacer 4

127


NA WYSOKICH OBCASACH Al. Jana Paw∏a II – Krochmalna – ˚elazna – Ch∏odna – Elektoralna – Al. Jana Paw∏a II...

przenosiła się do Hali Mirowskiej. Nie powinien więc nikogo dziwić fakt, że w 2009 roku Rasko zmieniło siedzibę. Obecne lokum na ulicy Burakowskiej to gigant w porównaniu z  maleństwem z  Krochmalnej. Jednak klimat podobny – dużo czerwieni, no i  Pawełek wciąż ten sam. Zachowano proporcje między liczbą miejsc do siedzenia a częścią taneczną (czytaj: nadal praktycznie nie ma gdzie tańczyć), nowością jest „strefa męska”, w  której urządzono darkroom. Nowe Rasko odwiedzimy w dalszej części spaceru. Idziemy dalej Krochmalną. Gęstą, przedwojenną zabudowę zastąpiono w  latach sześćdziesiątych istnym eksperymentem społecznym – osiedlem mrówkowców „Za Żelazną Bramą” (nazwanym tak od nieistniejącego już wejścia do Ogrodu Saskiego). Jeśli skręcić w  lewo ulicą Waliców, w  podziemiach pawilonu na rogu ulicy Grzybowskiej, mieszczącego przaśną, „biesiadną” restaurację, odnajdziemy lokalizację nieistniejącej już sauny  Favoli. Wyróżniała się ona nieporządkiem i  zamiłowaniem gości do alkoholu. Z innych przybytków w kategorii „spa” – po lewej – na Grzybowskiej, mieści się basen, w którym do połowy lat dwutysięcznych Lambda urządzała nieformalne spotkania sportowe. O wyznaczonej porze osoby LGBT zachęcane były do wdziania czepków i kąpielówek, by wspólnie pływać niczym Otylia Jędrzejczak. Wracamy na Krochmalną. Idziemy dalej na wschód do ulicy Żelaznej. Po lewej, w jednej z niewielu zachowanych kamienic mieści się „prawdziwa” warszawska cukiernia i nieśmiertelny zakład fryzjerski z głębokiego PRL, oblegany przez gejów, choć jego mieszkający w Piastowie właściciel nie wydaje się być tego świadomym. Tutaj też, pod adresem Żelazna 69a w lipcu 2002 roku z dużą pompą otwarto klub Heaven, który jednak po czterech miesiącach działania został wykurzony przez wspólnotę mieszkaniową. Tymczasem kierujemy się w lewo ulicą Żelazną do skrzyżowania z Chłodną. Tu, w niepozornym pawilonie, nad kolejną przaśną i „biesiadną” restauracją mieści się siedziba Kampanii Przeciw Homofobii. KPH została zarejestrowana przez sąd 11 września 2001 roku (sic!), a pierwszymi jej działaczami byli Robert Biedroń, Marta Abramowicz, ale też osoby dziś niekojarzone z tą organizacją – Bartosz Żurawiecki czy Jacek Kochanowski. Pierwsze protosiedziby KPH były tożsame z kolejnymi mieszkaniami jej pierwszego prezesa – Roberta Biedronia. Stąd na mapie HomoWarszawy mamy ulice o wdzięcznych nazwach Przy Agorze czy Tagore’a. Nota bene, państwo Biedroniowie do dziś organizują u  siebie słynne doroczne imprezy, gdzie skupia się tout Paris i nie tylko. Ważnym miejscem dla coraz prężniej działającej KPH w erze kampanii „Niech nas zobaczą”, była siedziba Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, gdzie organizacja obradowała „pokątnie”. Za miejsca spotkań wolontariuszy obierano często piwnice Le Madame. Pierwszy lokal z prawdziwego zdarzenia KPH otrzymała w wieżowcu na rogu Wołoskiej i Racławickiej, by niedługo potem przenieść się właśnie na Żelazną. Od 2009 roku prezeską organizacji jest Marta Abramowicz. KPH prowadzi bardzo wiele ważnych dla „branży” projektów, w tym monitoring dyskryminacji osób LGBT, działania edukacyjne, lobbuje o  konieczne zmiany prawne, a  Robert Biedroń stał się – przynajmniej dla heteryckich mediów – naczelnym gejem Polski. KPH jest także wydawcą dwumiesięcznika „Replika”, obecnie jedynego papierowego niepornograficznego magazynu gejowsko-lesbijskiego. Po przełomie 1989 roku nastąpił prawdziwy wysyp periodyków LGBT, wydawanych w całym kraju (Poznań, Gdańsk, Łódź, Warszawa). Większość z  nich po dłuższej, a  częściej jednak krótszej, obecności na rynku, kolejno przechodziło do historii lub się pauperyzowało, jak choćby największy weteran – „Inaczej”. W  dobie internetu zapotrzebowanie na poważniejsze teksty drukowane spacer 4

128


NA WYSOKICH OBCASACH ...˚elazna – Ch∏odna – Elektoralna – Al. Jana Paw∏a II – Rondo Rados∏awa – Powàzkowska...

zaniknęło chyba zupełnie, i wszelkie próby wprowadzenia na rynek nowych magazynów (spoza półki erotycznej) okazywało się niepowodzeniami komercyjnymi. „Replika” z tekstami autorstwa Tomasika, Żurawieckiego, Tomaszewicz i rozmaitych gości, pozostaje więc bezpłatnym ewenementem rozdawanym w klubach, w dużej mierze dzięki dotacjom, dwumiesięcznemu cyklowi wydawniczemu i  stosunkowo małemu nakładowi (więcej o  warszawskiej prasie homiczej w Appendixie). Zerkamy w  lewo w  ulicę ChłodnÑ. Aż dziw, że przedwojenna Chłodna była jedną z głównych ulic Warszawy. Gdy Nowy Świat był „salonem” w stylu nowojorsko-paryskim, Marszałkowska główną ulicą Warszawiaków, a  Nalewki – pierwszą arterią dla warszawskiej kultury żydowskiej, to Chłodna była salonem „B”, ulicą tańszych kin, teatrzyków i podlejszych knajp, demokratyczną bawialnią dla osób słabiej uposażonych. Przetrwała nawet wojnę, ale „geniusz” urbanistów kazał wyburzyć kamienice pod pretekstem poszerzenia ulicy wylotowej. Gdy dokonało się dzieło planowego zniszczenia, komunistyczni planiści orzekli, że rolę ulicy głównej przejmuje sąsiadująca ulica Leszno, przemianowana potem na generała Świerczewskiego (dziś aleja Solidarności). Chłodna pozostała zabudowana jedynie biedabarakami i niedobitkami ery przedwojennej. Podczas wojny, w pobliżu skrzyżowania Żelaznej i  Chłodnej, znajdywała się słynna kładka pomiędzy Gettem Dużym i  Małym. Fakt ten upamiętnili animatorzy słynnego lokalu Chłodna 25, adaptując stary słup ogłoszeniowy na mural przedstawiający kładkę. Ta klasyczna klubokawiarnia, to jedno z  najbardziej otwartych miejsc w  stolicy. Idealne na popołudniową wyśmienitą herbatę, spotkanie z przyjaciółmi czy niebanalny wieczór projekcji filmowej, kabaretu, dyskusji politycznej lub koncertu – alternatywnym albo klasycznym. Dla amatorek i amatorów piwa, serwuje się tu zarówno pszeniczne z Ukrainy, jak i rodzimą produkcję z lokalnego browaru. Obok innej przyjaznej knajpki Pędzle i Szczotki na Solcu, propaguje ideę odpowiedzialnej konsumpcji i sprawiedliwego handlu. Chłodna 25 angażuje się w życie lokalne oraz stołeczne, organizując na przykład debaty na temat kształtowania architektury miasta, wspiera także kulturę alternatywną. Górna sala, dawniej urządzona popeerelowskimi siedziskami wszelkiej maści (obecnie zakupiono nowsze mebelki), rozbrzmiewa wieczorami nietuzinkowymi dyskusjami, których uczestnicy często okupują także podcienie przed wejściem do klubokawiarni; natomiast dolna sala podczas imprez kulturalnych pęka w szwach. Wszystko to sprawia, że Chłodna 25 to miejsce stylowe, otwarte na wszelką różnorodność – marka sama w sobie. Patrząc dalej na ulicę Chłodną, po lewej widzimy ciąg barako-pawilonów. W jednym z nich działał jeszcze niedawno zorientowany na kobiecą klientelę klub – FreeDum. Powstał w 2007 roku i od razu stał się miejscem popularnym wśród lesbijek. Co prawda parkiet był malutki, ale rodzinny klimat i  niewygórowane ceny dawały mu szanse na przetrwanie. Free Dum nie był klubem tylko dla kobiet, takie imprezy organizowano co dwa tygodnie, jednak i tak główną część klienteli stanowiły panie. Niestety – tradycyjnie już – klub przetrwał jedynie do początku roku 2009. Lesbijki od lat miały problemy z organizacją imprez, na które nie mogliby wejść mężczyźni. Geje mają wiele własnych miejsc, do których często panie nie są wpuszczane w ogóle lub przynajmniej do jakiejś zastrzeżonej części (w  klubach na przykład funkcjonują piętra przeznaczone wyłącznie dla mężczyzn), tak lesbijki często traktowane są jako klient gorszy, głównie przez niesprawiedliwą opinię, że lesbijka zamówi herbatę i przesiedzi całą noc przy jednej filiżance. Od pewnego momentu kluby zgadzały się na imprezy wyłącznie dla kobiet, ale… spacer 4

129


NA WYSOKICH OBCASACH ...˚elazna – Ch∏odna – Elektoralna – Al. Jana Paw∏a II – Rondo Rados∏awa – Powàzkowska...

w gorsze dni – proponowano paniom piątki lub środek tygodnia. Dopiero 12 czerwca 2004 roku w klubie ReGeneracja (ul. Puławska 61), udało się zorganizować taką imprezę w sobotę. Ostatnimi czasy dużą popularnością cieszyły się imprezy womenonly organizowane przez portal Lesbijka.net, za każdym razem przypominano o tym, że wstęp do klubu mają tylko kobiety. Spotkania najczęściej odbywały się w klubie Discrete (ul. Żurawia 6/8), ale panie próbowały też innych miejsc, takich jak Klub Migawka (Nowogrodzka 22), czy Level (Chmielna 9a). Z rogu ulic Chłodnej i Żelaznej idziemy teraz w drugą stronę, na północny-wschód, by wrócić na Aleję Jana Pawła II. Przy Chłodnej 3, w budynku dawnej Straży Ogniowej mieszkał przez wiele lat Marek Hłasko (1934-1969), autor słynnego Pierwszego kroku w chmurach (1956) i wspomnień Piękni dwudziestoletni (1966). Zmarł w Wiesbaden w niewyjaśnionych okolicznościach – podejrzewa się samobójstwo. O Hłasce wspominamy ze względu na to, że wielokrotnie w jego życiu pojawiali się homopisarze, których biografie prezentujemy. Barbara Stanisławczyk pisała o nim: uwielbiały go kobiety i kochali mężczyźni, ale on nie chciał kochać mężczyzn, a kobiet nie potrafił. Ale oddajmy głos pisarzowi: (...) najpierw całowałem go [Andrzejewskiego] po rękach i prosiłem, a potem rozcałowaliśmy się tak ogólnie. W liście do Jerzego Andrzejewskiego pisał: (...) możesz mi wierzyć, że drogo mnie to kosztuje, gdyż wiem, że chcąc nie chcąc, może, a może nawet musi, się w ten sposób coś zmienić; ale, Jerzy, ja chyba nie będę mógł być dla Ciebie tym wszystkim, czym Ty byś chciał i czym – może nawet więcej – ja bym chciał. Nie jestem za to odpowiedzialny, gdyż ostatecznie nie decyduję o tym, jaki się urodziłem. Książka Barbary Stanisławczyk, Miłosne gry Marka Hłaski, z której zaczęrpnęliśmy powżysze cytaty, oburzyła wielu publicystów, gdyż sugerowała „bliskie” znajomości Hłaski z  większością opisywanych w  naszym spacerowniku pisarzy. Zbieg okoliczności? Czy Hłasko był męską muzą męskiego towarzystwa, czy stało za tym prawdziwe pożądanie? Tego pewnie się już nigdy nie dowiemy. Dochodzimy ulicą Elektoralną do alei Jana Pawła II (dawniej była to ulica Juliana Marchlewskiego – działacza pragnącego stanąć na czele Polskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej; jego szpetny pomnik przedstawiający wyłącznie głowę, straszył do końca lat osiemdziesiątych w  parku za Halą Mirowską). Skręcamy w  lewo i  kierujemy się (nadal pieszo) na północ – w  stronę Żoliborza. Zatrzymujemy się na wysokości skrzyżowania z aleją Solidarności. To słynne skrzyżowanie przy Kinie Femina o tradycji sięgającej czasów przedwojennych, jest jedną z najbardziej wielkomiejskich lokalizacji w Warszawie. W kinie Femina również funkcjonowała pikietna toaleta, w której ponoć dużo się działo. Na podwórzu kamienicy pod adresem al. SolidarnoÂci 82 mieści się siedziba kobiecej organizacji o tajemniczej nazwie UFA. Czym jest UFA? Czy jest to żeński odpowiednik latającego spodka? UFA zadebiutowała w 2007 roku jako dziecko Fundacji Centra animowanej przez Agnieszkę Weseli. UFA jest skrzyżowaniem pomiędzy domem kultury, galerią, rozszalałym NGO (nongovernmental organisation). Oferuje pogadanki, dyskusje, warsztaty; wszystko to, co spacer 4

130


NA WYSOKICH OBCASACH ...Elektoralna – Al. Jana Paw∏a II – Rondo Rados∏awa – Powàzkowska – Burakowska – Rondo Rados∏awa...

składa się zbiorczo na kryterium „miejsca”. W  UFIE króluje genderqueer, wybuchowa mieszanka miksujących się tożsamości płciowych i seksualnych. Dla całej zgrai freaków UFA przygotowuje bardzo różnorodne atrakcje: warsztaty sitodruku, bezpretensjonalne malowanie za pomocą czego się da, wspierające szkolenia, i wszystko, co tylko możemy sobie wyobrazić. Początkowo UFA funkcjonowała jako sublokatorka Fundacji Równości na Marszałkowskiej 3/5, z początkiem roku 2009 umiejscowiła się w schronie przeciwatomowym, wcześniej mieszczącym hurtownię rajstop. Oprócz pomieszczenia na parterze (z intrygującą wnęką), posiada jeszcze część właściwą, w której na wypadek III wojny światowej ocaleć miał kwiat warszawskiej klasy pracującej – obszerne piwnice o ścianach tak grubych, że umożliwiają nocą głośne i  niegrzeczne hulanki. Ostatnia sala wyposażona jest w scenę, ale – jako miejsce alternatywne i nietuzinkowe – nie jest ona areną występów drag queen, lecz innych inicjatyw – na przykład kabaretu lesbijskoqueerowego Barbie Girls. Kabaret powstał z  inicjatywy pary lesbijek: Gośki Rawińskiej (RudedeWredne), działaczki, która była przez wiele lat jedyną obecną w  mediach wyoutowaną lesbijką, oraz Ewy Tomaszewicz (Absolutely Fabulous), wieloletniej redaktorki naczelnej pisma „Replika”. Do zespołu dołączyły potem queerowa działaczka i historyczka seksualności Agnieszka Weseli (jako Furya Konopnicka) wraz z DK Tivv z DaBoyz (Nula). Kabaret – występujący najczęściej w  Warszawie (poza UFĄ także w  Planie B, CDQ czy Ustach Mariana) – w  ciągu ostatnich dwóch lat objechał wszystkie ważniejsze polskie miasta ze swoimi naturalistyczno-absurdalnymi skeczami i  queerowymi numerami muzyczno-tanecznymi. Dziewczyny potrafią rozbawić do łez, więc bez obaw zapraszamy na wszystkie ich występy. Schron atomowy UFY to nie jedyne urządzenie tego rodzaju w okolicy. Każdy z wybudowanych w  latach pięćdziesiątych bloków Mirowa i  Muranowa jest wyposażony w „ochronne” zakamarki. Budynki bliżej ulicy Dzielnej tworzą istny bastion ze sprytnie umieszczonymi strzelnicami snajperskimi – tę część miasta Ludowe Wojsko Polskie było w stanie zamienić w istną twierdzę na wypadek inwazji kapitalistycznego Zachodu. Czas znów skorzystać z uroków komunikacji miejskiej. Zawracamy na aleję Jana Pawła II, na przystanek tramwajowy w kierunku Żoliborza. Na trasie do przystanku „Nowolipie” widzimy za oknami szereg pawilonów. To tu mieści się warszawskie zagłębie drobnych kupców pod szyldem sex shop, stojące w niejakim kontraście do dorobku patrona ulicy. Niespeszeni wysiadamy dopiero na pierwszym przystanku o nazwie „rondo Radosława”. Przez lata miejsce to nosiło miano „Ronda Babka” i w taki sposób będziemy je nazywać w przewodniku, zwłaszcza, że wielu mieszkańców miasta do dziś nie przyswoiło sobie nowej nazwy. „Babka” odnosi się do kształtu wybudowanego pod koniec lat pięćdziesiątych wielkiego skrzyżowania. „Radosław” zaś to Zgrupowanie Armii Krajowej „Radosław”. Kombatanci mają przykry zwyczaj dopominać się o upamiętnianie ich niewątpliwie ważnych dokonań poprzez zmiany lubianych nazw ulic, czym nieraz narażali się na krytykę. Tuż przed wjazdem na Rondo znajduje się ulica Dzika, przy której mieszkała postać może nie tak znana, jak większość wcześniej wymienionych Pederastów Królewskich, ale bez wątpienia ważna dla środowiska literacko-kulturalnego. Józef Waczków (1933-2004) w młodości był studenckim działaczem kultury i znawcą jazzu, a zapamiętany został jako wybitny tłumacz literatury, zwłaszcza poezji francuskiej, rosyjskiej, czeskiej i słowackiej. spacer 4

131


NA WYSOKICH OBCASACH ...Al. Jana Paw∏a II – Rondo Rados∏awa – Powàzkowska – Burakowska – Rondo Rados∏awa – Broniewskiego...

Jego mieszkanie znajduje się na terenie osiedla-molochu z lat siedemdziesiątych (ach, te słynne „szwedzkie” domy z kwadratowymi balkonami; gdy postawiono pierwszy taki dom na Służewcu, można było nań spoglądać z uznaniem, gdy jednak zaczęto te domy multiplikować w tysiącach, stały się czymś upiornym). Obecnie osiedle podrasowano i ogrodzono. Sygnalizujemy, że grodzenie osiedli to jeden z największych problemów obecnej Warszawy, który zasługuje na przewodnik – proponowany tytuł: Świat za kratami. Józef Waczków przez wiele lat był redaktorem „Literatury na świecie”. Warto też wspomnieć, że przełożył m.in. słynną powieść Jaroslava Haška, którą, nieco odmiennie od Pawła Hulki-Laskowskiego, autora znanego powszechnie wcześniejszego przekładu, zatytułował Dole i niedole dzielnego żołnierza Szwejka podczas wojny światowej. Waczków w swoim przekładzie nie ucieka się do eufemizmów, co czynił Hulka-Laskowski. I tak czeskie „buzeranti” tłumaczy jako „pederaści” (choć może powinno być „cioty”), gdy tymczasem u Hulki-Laskowskiego mamy po prostu „panów o dziwnych gustach”… Tłumacz zginął tragicznie. Został znaleziony martwy na ulicy, bez pieniędzy i dokumentów. Nie jest jasne, czy zmarł w wyniku pobicia albo pchnięcia na trotuar (co spowodowało obrażenia głowy) czy też zasłabnięcia. Była to bardzo smutna i tragiczna śmierć osamotnionego, zmagającego się z  alkoholizmem człowieka, który pozostawił znaczący dorobek translatorski, a także wartościowe szkice krytyczne o przekładaniu poezji. Tuż obok znajduje się przesławny basen na Inflanckiej, gdzie często spotkać można było Waczkówa. Ale basen na Inflanckiej i jego rola jako gejowskiej pikiety to rozdział całkiem osobny... Patrząc na Rondo Babka widzimy dziś plątaninę aut, tramwajów, autobusów, tłumy śpieszących się do centrum handlowego Arkadia lub do nowych, olbrzymich „apartamentowców” (dawniej obiekty tego typu zwano po prostu blokami). A jeszcze dziesięć lat temu rondo sprawiało wrażenie bezludnej pustyni. W zasadzie nie było po co tu przyjeżdżać, chyba, że celem podróży były pobliskie Powązki i oddalone osiedla. Tam, gdzie dziś nowa klasa średnia spłaca czterdziestoletnie kredyty za lokum w  „apartamencie”, mieścił się kiedyś jeden z miejskich garaży wielopoziomowych (podobna budowla zachowała się w  rejonie linii tramwajowej na Służewiec, przy Woronicza i  Samochodowej). W miejscu, w którym króluje dziś nieskrępowana konsumpcja, pośród plątaniny torów i  ogródków działkowych, stał dawniej budynek izby celnej. Nie było wielkiego McDonalda, jakoś średnio komponującego się na tle kościoła św. Karola Boromeusza. Nie było takich korków! Była jedna rzecz – motel „Maria” (dziś awansował na hotel). To jedna z niewielu warszawskich instytucji tytułowanych mianem „motelu”. Powstała jeszcze u schyłku PRL, gdy peryferyjność Ronda Babka czyniła taką terminologię uzasadnioną. Hotelik mieści się na rogu odcinka Dzikiej biegnącej w stronę Powązkowskiej, jest jednym z  wielu okolicznych budyneczków wyglądających niczym zabudowa centrum jakiegoś prowincjonalnego miasteczka. W tych oto warunkach przestrzenno-klimatycznych działała jedna z najbardziej legendarnych knajp w Warszawie – Mykonos, najświetniejsza marka na mapie Warszawy LGBT na przełomie wieków (otwarty w 1999 roku). Mykonos z Ronda Babka był ciasnawy, niezbyt zachęcający, ale najważniejsze było w  nim (jeszcze przedemancypacyjne) towarzystwo coraz chętniej spędzające wieczory w iście gejowski sposób – oglądając travesti show – artystki udające Ordonkę, Izabellę Trojanowską, Violettę Villas, Krystynę Prońko, a także najlepsze ówcześnie drag queen. W Mykonosie próbowano też uruchomić kino erotyczne Delos, ale pomysł ten nie trafił spacer 4

132


NA WYSOKICH OBCASACH ...Al. Jana Paw∏a II – Rondo Rados∏awa – Powàzkowska – Burakowska – Rondo Rados∏awa – Broniewskiego...

w potrzeby gości. Yga Kostrzewa wspomina, że w Mykonosie najwięcej osób (czytaj osób, wymawiaj lesbijek) bywało w środy. Któregoś wieczoru Mykonos okupowało ponad sto kobiet, a impreza zakończyła się na stołach przy muzyce Maryli Rodowicz. Zbyt ciasny Mykonos w 2001 roku przeprowadził się do centrum handlowego Land (metro Służew) – pomimo lepszej oferty, większego metrażu i zachowanej po przeprowadzce atmosfery nie utrzymał się w tej nazbyt peryferyjnej lokalizacji. Wraz z Kozłami i Paradise, Mykonos stanowił ważną przystań w edukacji dzisiejszych trzydziestoparolatków. Tak wspomina ten okres Szymon Niemiec: (...) zmiana lokalizacji Mykonosu i wcześniejsze zamknięcie knajpy na Koźlej całkowicie zmieniło rytm clubbingowy gejowskiej stolicy. Ludzie podzielili się na wielbicieli nowego Mykonosu, wielbicieli Paradise i bywalców Fantomu. Przez kilka lat menadżerem artystycznym klubu był Jacek, czyli Żaklina. Warszawskim bywalcom i  bywalczyniom klubów homiczych nie trzeba Żakliny przedstawiać. Jako drag queen obecny jest na scenie już ponad dwadzieścia lat, na każdy jego występ ściągają tłumy fanów, a „pszczółka Maja” w jego wykonaniu wzbudza do dziś olbrzymie emocje. Na występach gościnnych towarzyszą mu autokary wiernej warszawskiej publiczności. Trudno się dziwić, początki Żakliny przypadły na złoty okres, kiedy – w nie do końca jeszcze rynkowych okolicznościach – w  kioskach jakoś nie brakowało przyzwoitych homiczych periodyków, a kluby prezentowały przyzwoity program kulturalny, z artystami i artystkami z prawdziwego zdarzenia o statusie gwiazd. Ale oddajmy głos samemu Jackowi vel Żaklinie: Mój pierwszy występ odbył się w Sigmie przy Uniwersytecie. Wystąpiłem u boku Tootsie – ówczesnej gwiazdki środowiska, bardzo charakterystycznej postaci. Fantastycznie byliśmy odbierani, ludzie śmiali się, wygłupiali, to było dla nich ważne. Oczywiście miałem poprzedników – najsłynniejsza i chyba prekursorka tej sztuki to chyba Lajza. Występowała w  latach osiemdziesiątych w  klubach heteryckich jak Olimp w Grand Hotelu, Kamieniołomy [w hotelu Europejskim], czy SPATiF. To były duże przedstawienie – Lajza występował z kuglarzami, striptizerkami, miał cały program artystyczny. Lajza robił trzy postaci charakterystyczne – Lizę Minelli, Tinę Turner i Elżbietę Jodłowską. Oczywiście wszystko to było mocno ukryte i tylko dla wtajemniczonych. Ja się od niego tej sztuki uczyłem, nawet razem występowaliśmy Pod Dwójką. Później były setki innych występów w Rudawce, Paradise, Sikstinajn... Na drag queen nastawiony był Paradise, gdzie była duża scena i bardzo ciekawe imprezy tematyczne. Na występy przychodziło mnóstwo ludzi, nie tylko geje, lecz także heterycy sympatyzujący z nami. Tworzyła się kultura Paradisu, dzięki której był to klub znany w całym kraju. To tam miałem swoje [dopowiedzmy – słynne] występy na wrotkach, Żaklina „na Gwiazdach”, czy też show w  basenie. Kiedy pracowałem w  Mykonosie nastąpił największy wykwit artystów drag queen show – to było budowanie kabaretu, przedstawienie, a nie marne mrzonki, które są teraz. Obecnie na scenie drag nic się nie dzieje ciekawego. Zwłaszcza, że publiczność się zmieniła – ludzie przeszli do szybkiej zabawy. Kiedyś oczekiwało się na nasze przedstawienia, ludzie się w nie angażowali, teraz chcą się szybko zabawić, napić, a my jesteśmy kwiatkiem do kożucha. Czasem mam spacer 4

133


NA WYSOKICH OBCASACH ...Al. Jana Paw∏a II – Rondo Rados∏awa – Powàzkowska – Burakowska – Rondo Rados∏awa – Broniewskiego...

wrażenie, że te występy są po prostu zbędne, zwłaszcza, że kiedyś zwracano uwagę na to, co się dzieje na scenie, trzeba było być dobrze przygotowanym. A teraz występy polegają na tym, że chłop się przebierze w sukienkę, wychodzi na scenę i już myśli, że jest gwiazdą estrady. Takie postaci się szybko wypalają, bo nie przedstawiają niczego ciekawego – ani kostiumowo, ani repertuarowo. Warto też wspomnieć, że kiedyś występ draq queen potrafił trwać nawet dwie godziny, a dzisiaj już po dwudziestu minutach publiczność chce zmiany artysty albo w ogóle zająć na scenie jego miejsce. Z drugiej strony teraz więcej osób wie, co to jest drag, powstało dużo literatury na ten temat. Ludzie potrafią rozróżnić, że w  dzień jestem Jackiem, a  wieczorem na scenie – Żakliną. „Nowy” Mykonos został zamknięty, zgodnie z warszawską tradycją, z powodu protestów mieszkańców, zbierające się pod klubem grupy pijanych blokersów i inne problemy, jak relacjonował pracujący tam jako barman, Szymon Niemiec. Ulicą Dziką zbliżamy się do jednego z najważniejszych zabytków Warszawy – Starych PowÑzek. Można o nich pisać książki i zwiedzać je godzinami. Ponieważ jesteśmy na obcasach, to tylko przypominamy, że wśród tysięcy heteryków, na Powązkach pochowani są geje i lesbijki. Oprócz słynnych nagrobków – Waldorffa (naprzeciw Alei Kolumnowej) i Dąbrowskiej (Aleja Zasłużonych), warto odszukać zaniedbaną płytę nagrobną Andrzejewskiego (kwatera 170, nieopodal Alei Zasłużonych), bardzo ciekawy nagrobek Mirona Białoszewskiego (kwatera 163, na wschód od Alei Zasłużonych), czy intrygujący napis z nagrobka Pauliny Kuczalskiej-Reinschmitt (kwatera 329, nieopodal Bramy VII – wejście od ulicy Ostroroga). Hołd można oddać również gejowskiej diwie Kalinie Jędrusik, pochowanej wraz z  mężem Stanisławem Dygatem w  Alei Zasłużonych. Większość nagrobków słynnych homików prezentujemy w  przewodniku, tak więc Czytelnik i Czytelniczka nie powinini mieć trudności z  ich znalezieniem (przy wejściu na cmentarz znajduje się mapka z zaznaczonymi kwaterami). Oczywiście nie można zapomnieć o  kontynuowanym do dziś dziele, które rozpoczął Jerzy Waldorff – Społecznym Komitecie Opieki nad Starymi Powązkami. Komitet powstał w  1974 roku i od tego czasu odnowił ponad tysiąc pomników nagrobnych. Dlatego zachęcamy wszystkich do odwiedzenia cmentarza zwłaszcza 1 listopada, gdy wśród tysięcy palących się zniczy można podumać nad nietrwałością tego świata, a przy okazji wesprzeć jedną z najsłuszniejszych warszawskich inicjatyw. Z Powązek udajemy się na ulicę BurakowskÑ – to niepozorna uliczka odchodząca niemalże ze skrzyżowania Okopowej i Powązkowskiej. Pozostałość po przedwojennym układzie ulic, dawniej była smutnym szlakiem prowadzącym do izby celnej. Dziś jej chaotyczna drobno-przemysłowa zabudowa nadal wygląda niczym scenografia ze spaghetti westernu, jednak i  tu widoczny jest desant apartamentowców. Na podwórzu jednej z instytucji usługowych oferujących drobną mechanikę znalazł przytulisko klub Rasko, opisywany już przy okazji legendarnego pierwszego wcielenia z ulicy Krochmalnej. Tutaj Rasko jest o wiele większe, tak samo wesołe i roztańczone, pomimo (znów) niesprzyjających warunków parkietowych. Jest też wyposażone w strefę menonly, a do świątyni rozpusty pełnej glory holes i ruchomych kabin w piwnicy prowadzą strome schody. Obecnie klub się demokratyzuje – geje nie przeważają liczbowo nad lesbijkami, a  i  miejscowej żulernii pojawia się coraz więcej. Warto wspomnieć, że tuż obok Rasko znajduje się CDQ spacer 4

134


NA WYSOKICH OBCASACH ...Powàzkowska – Burakowska – Rondo Rados∏awa – Broniewskiego – Elblàska

– Centralny Dom Qultury, który zawsze chętnie gościł queerowo-homicze wydarzenia. Na Burakowskiej mieści się również jeden z dawniej najważniejszych warszawskich klubów – Piekarnia, obecnie popadający w zapomnienie. Burakowską i Okopową wracamy na Rondo Babka, by udać się do Centrum Handlowego Arkadia. Nie polecamy trasy krótszej – wzdłuż Burakowskiej, gdyż niczym w metropoliach USA jest ona przystosowana jedynie do komunikacji samochodowej, a istnienie pieszych nie jest brane pod uwagę. Nie uraczymy tam nawet oświetlenia. Czyż nie jest to idealne miejsce na przyszłą pikietę? Centrum Handlowe Arkadia odmieniło oblicze Ronda i  uczyniło z  niego miejsce uczęszczane. Obszerny przyjazny parking i  dostępność gigantycznej wręcz liczby linii tramwajowych oraz pobliskiego metra (stacja Dworzec Gdański) sprawia, że jest to miejsce bardzo wieloklasowe, w którym emeryci i post-lumpenproletariat spieszący do „Karfura” po cukier w promocji mieszają się z klientami drogich butików i wyszukanych kawiarni. Warto zwrócić uwagę na reprezentantów wszystkich klas, by zauważyć, że Arkadia traktowana jest (jak i inne centra handlowe, wspominaliśmy o tym przy Złotej Teresie) niczym miejsce spaceru i wypoczynku. Czy Arkadia zabija Centrum? Dlaczego w  niedziele na Krakowskim Przedmieściu bywa pustawo, a w Arkadii są tłumy? Jeden ze współautorów tej książki przeżył załamanie nerwowe, gdy zaprzyjaźniona grupa nobliwych dam z  Żoliborza postanowiła przenieść swe tradycyjne spotkania na kawę i  ptysie z  Bliklego na Nowym Świecie do... Bliklego w Arkadii. Nie dziwi więc, że ścisłe śródmieście pustoszeje, sklepy i lokale gastronomiczne ustępują miejsca ciuchlandom, plastikowym bankom czynnym do godziny 17:00, a restauracje – megakebabowniom. „Prawdziwe” życie toczy się w Arkadii. Według miejscowego zwyczaju wierzchnią odzież należy pozostawić w samochodzie (poza post-lumpenproletariatem, który pozostawionej w tramwaju odzieży przecież nie odzyska) tak, aby móc zaprezentować jak największej liczbie osób nowe spodnie, żakiety, apaszki, biżuterię i  inne akcesoria. Wymuskani geje i  lesbijki femme mogą tu pokazać siebie en tout i zawsze liczyć na rozentuzjazmowaną publiczność. Centra Handlowe pełnią już niemal wszystkie funkcje społeczne, no, może poza mieszkaniem w nich, ale i do tego przymierzała się jedna z inwestycji na Ochocie. Skoro niemal wszystkie, to także seksualne. Zakreślona w wyobraźni pikieta na ciemnym odcinku Burakowskiej nie jest możliwa, ponieważ rolę seksodromu bardzo dobrze wypełniają toalety i  parkingi Arkadii. Już wspominaliśmy, że anonse internetowe roją się od opisu czwartej kabiny od strony pewnego sieciowego sklepu z ubraniami. Pozostając przy tematach okołoseksualnych w centrach handlowych, czujemy się zobowiązani streścić wyniki dziennikarskiego śledztwa tygodnika „Polityka” i Polsatu, do którego materiały zbierano właśnie w Arkadii w 2006 roku. Dziennikarze opisali kwitnącą wśród żeńskiej młodzieży gimnazjalnej i licealnej kulturę „szlaufów” i  „blachar”. Młode damy miast uczyć się pilnie, przesiadują w  centrach handlowych, licząc na to, że zamożny mężczyzna w feerii konsumpcjonizmu, okaże się na tyle uprzejmy, by zakupić im dowolnie wybrany – oczywiście pierwszej potrzeby – produkt. Wspomniane damy wcale nie liczą na bezinteresowność mężczyzn. Pikiety gejowskie są więc wypierane przez niewyobrażalne wręcz nowe mody nastolatków, ale też przeżywających trudności mieszkaniowe heteryków, zadomowionych w centrach handlowych. Przy takich zachowaniach hetero, jak kultura „szlaufów” i „blachar”, gejowska kultura pikietowa spacer 4

135


NA WYSOKICH OBCASACH ...Burakowska – Rondo Rados∏awa – Broniewskiego – Elblàska

jest szczytem wyrafinowania. Dziś w centrach handlowych geje realizują raczej zupełnie inną potrzebę: głód gwiazdowania. Po mrożącej krew w żyłach wizycie w centrum handlowym jedziemy dalej. Niesiemy (ekologiczne) siaty z powrotem na przystanek tramwajowy w kierunku Żoliborza. Teraz do dyspozycji mamy więcej linii – odpowiadają nam wszystkie skręcające w  ulicę Broniewskiego. Wysiadamy z tramwaju na przystanku Włościańska. Jesteśmy na skraju osiedla Sady Żoliborskie, jednego z niewielu powojennych blokowisk chwalonych za ciekawą i funkcjonalną architekturę. Idziemy w lewo ulicą Elbląską. Elbląska to pozostałość po przedwojennych żoliborskich przedmieściach – jeszcze kilka lat temu szlak brukowanej i staroświeckiej ulicy wyróżniał się w okolicy niepowtarzalnym charakterem. Po przeprowadzonym remoncie, Elbląska stała się po prostu lokalną uliczką. Ale dlaczego dojechaliśmy aż tutaj? Elbląska dla warszawskich lesbijek, gejów, biseksów, transów i  wszystkich osób queer to wspomnienie szczególne, wspomnienie Rudawki. Nawet jeśli nie wszyscy mieli okazję odwiedzić ten lokal – nie zdążyli, byli młodzi, nie mieli w  zwyczaju zapuszczać się aż na Żoliborz, to i  tak poznali legendę tego lokalu. W  niepozornym barze – restauracji, aż do 2001 roku w każdy piątek odbywały się spotkania dla gejów i  lesbijek. Tu   ozpoczynano weekendy, kwitło homicze życie towarzyskie. Rudawka była swoistym pogrobowcem epoki PRL, gdyż wcześniej był to lokal pełniący funkcję osiedlowego baru-jadłodajni. Wraz z nowym ustrojem Rudawka awansowała na lokal zdatny zorganizować wesele, stypę, spotkanie rodzinne, biznesowe... Ale nie to stanowiło o jej szczególnym znaczeniu dla nas! Właścicielem Rudawki był/a  Lalka, legenda warszawskiego ciotostwa. Z  opowieści, jakie usłyszeliśmy wiemy, że w epoce słusznie minionej Lalka najczęściej przebywała w Na Trakcie, gdzie robiła słynne „sceny łapankowe”. Tak, tak! – milicja czasem wpadała do barów i legitymowała oraz zatrzymywała „podejrzanych”. Czego tak naprawdę szukali, nie wiadomo, ale Lalka zawsze wychodziła z tego bez szwanku – była na tyle bezczelna, że siedząc przy barze, krzyczała za milicjantami A jak tak wszystkich zabieracie, to może ja z wami pojadę? W innej opowieści dowiadujemy się, że Lalka potrafiła wyjść w abażurze na głowie i sukience z firany i tak jechać przez całe miasto. Lalka była też bardzo pomysłowa w kwestii biznesu, Żaklina wspomina, że dzięki charytatywnym obiadom dla miejscowych, wydawanym w Rudawce, było to miejsce o wiele spokojniejsze od Cafe Fiolka. O Rudawkę zapytaliśmy bywalczynię: Rudawka w  najlepszych latach swojego istnienia, już po zamknięciu Cafe Fiolka, była najpopularniejszym klubem w  Warszawie. Zapewne dlatego, że jedynym tego typu. Ani lokalizacja, wystrój, ani tym bardziej obsługa na pewno nie predystynowaly jej do roli centrum homiczej Warszawy. Do Rudawki przychodziło stosunkowo dużo kobiet i knajpa miała zdecydowanie mieszany charakter. W Rudawce zabawa była szampańska, a atmosfera familiarna i nawet koszmarna obsługa nie była w stanie tego zmienić. Kelnerki wyglądały jak żywcem wyjęte z filmów o poruczniku Borewiczu. Miały lycrowo-cekinowe sukienki, kabaretki i tlenionego „alfa” na głowie. Miały za złe całemu światu, że muszą obsługiwać gejów i dawały temu głośno wyraz. Szatniarka również nienawidziła wszystkich, odmawiała wydania kurtki „na chwilę”, a jeśli ktoś zgubił numerek, co zdarzało się nadzwyczaj spacer 4

136


NA WYSOKICH OBCASACH ...Broniewskiego – Elblàska

często, kazała czekać mu do ostatniego gościa, często do 6-7 rano. Dopiero jak wydała wszystkie kurtki, pozostałe rozdzielała pomiędzy nieszczęśników. Kumpela szatniarki pilnowała toalet i pobierała horrendalną opłatę za korzystanie z nich. Głównie jednak jej uwaga koncentrowała się na pilnowaniu, żeby do toalety wchodzić pojedynczo. Wszystko to tworzyło specyficzny klimacik. Z drugiej strony jednak Rudawka była miejscem pielgrzymek lesbijek i gejów z Europy Zachodniej, dla których wyszynk był miejscem tak egzotycznym i tak niepowtarzalnym, że każda wizyta tam była jak podróż na inną planetę. Kilka lat po zamknięciu Rudawki, zostałam zapytana w  Helsinkach przez osobę, która nigdy w  Polsce nie była, czy nadal istnieje ten „kultowy” klub w dziwnym pawilonie na peryferiach Warszawy, w którym kelnerki nosiły cekinowe sukienki. Opinie o Rudawce bywają różne – zarówno entuzjastyczne, jak i bardzo negatywne: (...) to ostatnia deska ratunku, gdy się chce kogoś poderwać. To straszna speluna. Co gorsza przychodzą tam faceci, którzy mają za punkt honoru „wyleczenie” lesbijki. – Wyobrażają sobie, że jesteśmy strasznie wyrafinowane seksualnie. Inaczej Rudawkę zapamiętała Yga Kostrzewa: Była to po prostu zwykła restauracja, prowadzona przez geja (o  ksywie Lalka). W ciągu tygodnia – jakieś bankiety, w soboty – wesela! A w piątki lokal zamieniał się w stricte lesbijsko-gejowską dyskotekę i knajpę. Uczęszczałam tam na początku lat 90. Stoliki trzeba było wcześniej rezerwować, inaczej miało się miejsca stojące. Ale co tam – kto się tym przejmował? Ważne, że było to NASZE miejsce, jedno z bardzo niewielu w Warszawie w ówczesnych czasach. Na bramce (selekcja już święciła swoje triumfy) stała słynna Marzena – butch, która potrafiła pijanego osobnika wyciągnąć i wyrzucić z lokalu, ogólnie była postrachem. Muzyka – jak to muzyka w tamtych czasach – nikt nie narzekał, nie wybrzydzał. Wystarczyło piwo, paczka znajomych i zabawa trwała do rana. Pamiętam nietypowe atrakcje: taniec erotyczny połączony ze striptizem pary heteryckiej! Odbywały się także na każdej imprezie losowanie numerków – szczęśliwiec wygrywał szampana lub coś mocniejszego. Pamiętam też, że któregoś piątku bawił się tam całą noc... pilot LOT-u, w pełnym rynsztunku. Spotkania znajomych – z całej Polski! Tak to bywało – po prostu jeździło się po Polsce na imprezy, do lokali, na dyskoteki. Spotykałam tam znajomych z różnych zakątków, zawsze kogoś się widziało... Nie było telefonów komórkowych, internetu, więc spotkania były często przypadkowe. Ale jakże miłe... Lokal działał dość długo, w sumie około 10 lat. Aż w  końcu przyszła zupełnie inna epoka – clubbingu, kolorowych świateł. Rudawka przestała pasować do tego świata... Inni nasi rozmówcy potwierdzają tę opinię: (...) ale do Rudawki zaczęli się schodzić chłopcy z osiedla. Zresztą Rudawka dla gejów i tak by umarła: teraz powstają typowe lokale gejowskie, otwarte dla nich codziennie, a na Elbląskiej „ich” dyskoteki były tylko raz w tygodniu. spacer 4

137


NA WYSOKICH OBCASACH ...Broniewskiego – Elblàska

Dla wielu odnalezienie Rudawki będzie nie lada przeżyciem – to tu stawiali pierwsze towarzyskie kroki w warszawskim świecie LGBT! Dziś lokalu już nie ma, a w tym samym miejscu powstaje biurowiec. Na szczęście w pobliżu znajdziemy inne – nadal działające – miejsce ważne dla homików i wszystkich nienormatywnych osób. Po przejściu ulicą Elbląską niemal do końca, za skrzyżowaniem z Powązkowską, pod numerem 9/11 zobaczymy zabudowania tworzące squat Elba. Kultura squatingu w Polsce nie jest zbyt rozpowszechniona, do czego w dużej mierze przyczyniają się przepisy dotyczące najmu lokali oraz wszelkie inne, krępujące „niestandardowe” – w optyce urzędniczej – inicjatywy. Dla niezorientowanych: squating polega na zajęciu pustostanu, często przemysłowego i  dostosowanie go na potrzeby mieszkaniowe czy działalność kulturalno-społeczną, pożyteczną dla okolicy jak i całego miasta. Dzięki squatingowi osoby o odmiennej wizji świata i nieszablonowym pomyśle na życie, niewpisującym się w mainstreamowe wyobrażenia o dobrobycie i konsumpcyjnym spełnieniu, znajdują dach nad głową, a  pustostany, budynki, które nikogo (chwilowo) nie interesują, przestają straszyć wybitymi szybami, zamieniając się w miejsca zadbane, przyjazne i tętniące życiem. W Polsce duże wspólnoty squatersów istnieją między innymi na poznańskim Rozbracie, we Wrocławiu, Częstochowie, Białymstoku i Białej Podlaskiej. W Lublinie z miejscowym oddziałem KPH brata się squat Tektura. Squating jest pomysłem na życie i pomysłem na zadbanie o miasto, zwłaszcza o te obszary, o których inni zapomnieli. Wiele polskich squatów przeżywa trudności – nie mieszczą się w urzędniczym „katalogu”. Tymczasem w Wielkiej Brytanii prawo już dawno zauważyło użyteczność squatów i ta forma mieszkania, pracy czy działalności, stała się niemalże równouprawniona „z głównym nurtem”. Podobnie w Berlinie, gdzie squat Tacheles przy Oranienburgerstraße rocznie odwiedzany jest przez ponad 300 tysięcy turystów i mimo rozrostu komercji zachował kontestacyjny klimat. Duże squaty zazwyczaj wyróżniają się ofertą społeczną i artystyczną. Tak też jest w Elbie, blisko współpracującej z UFĄ i Lambdą Warszawa. Regularnie odbywają się tu koncerty, wystawy, pokazy filmów, warsztaty muzyczne czy plastyczne. Elbę odwiedziło wiele gwiazd sceny alternatywnej. Dla miłośników dwóch kółek Elba oferuje warsztat rowerowy. Prowadzi też akcję społeczną „Food not Bombs”, w ramach której potrzebujący warszawiacy regularnie otrzymują posiłki. Skoro jesteśmy przy temacie squattingu, to nie możemy zapomnieć o ruchach o profilu anarchistycznym, które wielokrotnie udowadniały, że są homiczymi sprzymierzeńcami. Od roku 1996 w Warszawie organizowany jest (przez niezależne wytwórnie płytowe Emancypunx i Refuse) międzynarodowy festiwal Noc Walpurgii, którego celem od początku (...) było uwidocznienie udziału dziewczyn w kulturze niezależnej, scenie hardcore/punk i ruchach kontrkulturowych. Festiwal jest również wyrazem sprzeciwu wobec seksizmu, społecznych i kulturowych nierówności płci i homofobii. W latach 2004 i 2005 w Warszawie odbył się pierwszy polski festiwal Ladyfest, organizowany przez kobiety i prezentujący niezależną kulturę kobiet (oraz wszystkich osób identyfikujących się jako kobiety), który wyrasta z undergroundowej sceny punk, anarchofeministycznego ruchu Riot Grrrl i kultury queer i niesie bardzo silny przekaz społeczny i polityczny: antyseksistowski, antyhomofobiczny, antyrasistowski, antykapitalistyczny i  wolnościowy. Podobnych imprez odbywa się więcej, np. w 2007 roku miał miejsce w Warszawie, zorganizowany przez niezależny kolektyw, pierwszy (i jak dotąd jedyny) festiwal queerotyczny spacer 4

138


NA WYSOKICH OBCASACH ...Broniewskiego – Elblàska

FAQ!, przedstawiający kobiecą, lesbijską i queerową perspektywę na pornografię i erotykę (większość wydarzeń festiwalowych miała miejsce w Planie B przy placu Zbawiciela). Oficjalna część ostatniego spaceru dobiegła właśnie końca. Z Elby możemy wrócić do centrum jednym z autobusów przejeżdżających przez skrzyżowanie Powązkowskiej, Elbląskiej i Krasińskiego. Możemy też odwiedzić – jeśli nie jest za późno – pobliski komunalny cmentarz na Powązkach, zwany Powązkami Wojskowymi. Komu jeszcze mało queerowych wrażeń – zapraszamy do lektury Appendixu zawierającego opowieści o innych ciekawych miejscach, które nie zmieściły się na naszych trasach. Przed Wami też wypowiedzi homo i hetero, których znacie pewnie z radia, telewizji, prasy czy miejskich legend. Przekonajcie się, czy według nich Warszawa jest miastem homofriendly. Na lekturze jednak nie powinniście zaprzestać, czas więc może po prostu ruszyć w miasto i odkryć własną HomoWarszawę!


APPENDIX

W

iele interesujących miejsc i zjawisk z racji dużego oddalenia od zaproponowanych tras nie znalazło się we właściwej części przewodnika. Tymczasem są to nierzadko prawdziwe legendy homiczej Warszawy. W Appendixie przedstawiamy w kolejności alfabetycznej opisujemy ludzi, nieistniejące już miejsca i inicjatywy, które mimo upływu lat funkcjonują w powszechnej świadomości osób LGBT. Z ręką na sercu i wielkim żalem przyznajemy, że na naszej mapie pozostało równie dużo białych plam. Nie bez humoru pragniemy też zaznaczyć, że kępy krzaków do rangi atrakcji turystycznej nie predestynuje fakt, że któryś z naszych rozmówców uprawiał tam seks. Podobnie z  wieloma knajpkami, barami czy miejscami, które homiczymi bywały zaledwie na chwilę, dotyczy to także tych najbardziej znanych i popularnych, w  których homicze imprezy odbyły się tylko raz. Nie czyni to z  nich od razu (ani potem) „naszych” miejsc. Są wreszcie i takie adresy, o których wprawdzie mniej lub więcej się-słyszy, ale nie dysponowaliśmy dostateczną ilością informacji, by je opisać. Cafe Corner, Hacjenda, Kabaret Violette&Jaqueuline, Kawiarnia Malinka, Klub „M”, Klub Miami, Łańcut, Play, Pod Kogutkiem, Pod Kaktusami, Pod Szpilkami oraz wiele innych wciąż czekających na „zbadanie” i opisanie. Być może dopomogą nam w tym nasi Czytelnicy, dzięki którym kolejne wydania HomoWarszawy będą coraz bardziej kompletne? Zapraszamy do kontaktu z wydawcami w celu uzupełnienia białych plam. Agencja Bastian (agencja matrymonialna) – ul. Puszczyka 1/61

Agencja matrymonialna Bastian była jedną z  pierwszych firm, które reklamowały się w prasie LGBT na początku lat 90. i jedyną, która podawała adres (nagminnie w reklamach używano wymierającej obecnie instytucji: skrytki pocztowej), oraz nie wyciągała pieniędzy za przesłanie pożądanych adresów korespondencyjnych. Wiele podobnych instytucji oszukiwało klientów. Na przykład w  połowie lat 90. prasa rozpisywała się o szczecińskim Korespondencyjnym Klubie Towarzyskim prowadzonym przez „Majora” – lista korespondentów trafiła w ręce policji (szukano dowodów na pedofilskie działania agencji) i... policja postanowiła przesłuchać świadków, wśród których wielu miało żony i dzieci. Dowodów nie znaleziono, sprawę o pedofilię umorzono, pozostaje pytanie ile osób wyoutowano.

141


APPENDIX Amigos, Cafe Fiolka

Amigos (bar) – ul. Rozbrat 44a

To niesamowite i niewiarygodne, lecz w czasach, gdy liderzy lewicy niekoniecznie w pełni głosili hasła tolerancji i  związków partnerskich, w  siedzibie SLD przy ulicy Rozbrat na Powiślu działał gejowski bar pod szyldem Amigos. Przybytek należał do niezbyt udanych przedsięwzięć, przetrwał zaledwie kilka miesięcy. Na jego „wyszukany” wystrój składała się szara lamperia z fluorescencyjnymi esami-floresami, mającymi nadać „fajny” i nowoczesny sznyt. W siedzibie SLD mieścił się też bar „Pod Żubrem”, co było powodem „pomyłki” opisanej przez „Newsweek”: Dlaczego – według Gejowa – warto zajrzeć do „Żubra”? Ze względu „na ciekawą atmosferę i intrygujących barmanów”. Problem w tym, że w budynku przy Rozbrat były dwa lokale. Jeden Pod Żubrem i drugi, w podziemiach, który już zlikwidowano. Według Tomasza Drzyzgi, właściciela restauracji Pod Żubrem, to właśnie w podziemiach spotykali się geje. Natomiast do „Żubra” zaglądają głównie politycy SLD. Od samego baru ciekawsza jest jego lokalizacja i para-polityczne znaczenie. SLD uzupełnił swój program o ideę tolerancji, akceptacji i związków partnerskich w 2000 roku dzięki interwencji działaczy LGBT, wówczas silnie zaangażowanych politycznie (w  grupie tej był między innymi Robert Biedroń, wyróżniony w tym samym roku Tęczowym Laurem). Kadencja 2001–2005, kiedy to SLD pod wodzą niepokonanego – jak się wówczas wydawało – Leszka Millera była czasem straconym. Posłowie tej partii nie tylko nie potrafili przeprowadzić projektu ustawy o związkach partnerskich zaproponowanego przez Marię Szyszkowską (a co ciekawe i mniej znane w toku prac przez nią porzuconego), lecz także nie wykazywali większego i  szczerego przywiązania do idei szacunku wobec osób nieheteroseksualnych. Homofobiczne wypowiedzi ludzi lewicy u władzy by��y na porządku dziennym, a poprawka do kodeksu pracy ustanawiająca zakaz dyskryminacji ze względu na orientację seksualną, wymagana przez Unię Europejską, przyjęta była z nieukrywaną niechęcią. Zaledwie garstka ludzi ówczesnej lewicy otwarcie i ze zrozumieniem podchodziła do postulatów osób LGBT. Mimo tego SLD zdecydował się ugościć w swych progach gejowski klub – wówczas mariaż kuriozalny! Czyż taka bliskość ze światem LGBT nie powinna wzmocnić postawy akceptującej gejów i lesbijki w lewicowej partii? A może zadaniem tym powinni zająć się nadal niewyoutowani politycy SLD? W tym miejscu najserdeczniej ich pozdrawiamy! Dziś osoby nieheteroseksualne stereotypowo postrzegane są jako bezkrytyczni wyborcy lewicowi. Nie odzwierciedla to prawdy i niesamowitej złożoności środowiska. Wiele lesbijek i  wielu gejów jest skłonnych oddawać głosy nawet na partie homofobiczne, gdy tymczasem gejowsko-lesbijska inteligencja wydaje się zdecydowanie przechylona na lewo, choć interesuje się głównie nowymi ruchami lewicowymi. Te z kolei cechuje nadal nieumiejętność przełożenia interesujących dla LGBT teorii na polityczną praktykę. Cafe Fiolka (klub) – ul. Puławska 257

Legenda i instytucja. Wedle zbiorowej warszawskiej pamięci to właśnie Cafe Fiolka zasługuje na miano pierwszego w historii gejowsko-lesbijskiego klubu z prawdziwego zdarzenia. Nie jest to przecież prawda, niejedno funkcjonujące wcześniej miejsce spełniało

142


APPENDIX Cafe Fiolka

wystarczającą ilość przesłanek, by nadać im gay label. Niemniej, to właśnie imprezy w Cafe Fiolka jako pierwsze miały jawnie gejowski charakter, jak pisał Tomasz Adamski w  „Nowym Menie”: po raz pierwszy w  historii Polski chłop mógł zatańczyć z  chłopem nie wzbudzając sensacji. Poprzez samą obecność w „takim” miejscu dokonywała się ta część emancypacji, polegająca na przebywaniu w otwarcie homiczym towarzystwie, jednak jeszcze bez pełnego uświadomienia sobie czym jest przynależność do świata LGBT. O potrzebie powstawania takich miejsc mówi jeden z listów, który dostał Mariusz Szczygieł w  1986 roku: ...żeby pan napisał do mnie i  podał adres tej warszawskiej kawiarni, gdzie spotykają się „tacy” ludzie, błagam pana. Ja już nie mam siły dalej żyć bez człowieka takiego, jak ja. Dzięki powstaniu Fiolki życie wielu gejów i lesbijek z pewnością zmieniło się na lepsze. Nazwa lokalu nie jest przypadkowa – prowadzącą przybytek była ta Fiolka – Fiolka Najdenowicz (pisaliśmy o niej już podczas spaceru drugiego). Od 1988 roku Fiolka wraz ze Sławkiem Starostą tworzyli zespół Balkan Electrique – bardzo interesujący przykład polskiego elektronicznego popu uzupełnionego przez elementy folkloru bałkańskiego (sama Fiolka ma korzenie bułgarskie). Zespół nigdy nie odniósł spektakularnego komercyjnego sukcesu, ale na trwałe wpisał się w  historię polskiej nieheteroseksualnej kultury. Fiolka powróciła na scenę z solowym albumem w roku 2001, Sławek Starosta zaś jest wzorcową ilustracją tezy, że z pierwszego „pokolenia” działaczy LGBT w Polsce wykiełkował rodzimy przemysł porno: w jego stajni – Pink Pressie, wydawany był „Men”, „Nowy Men”, ale też wszelkiej maści „Wampery” i inne ilustrowane pisemka dla panów hetero. Sławek Starosta prowadzi też seksklub Fantom, który odwiedziliśmy na drugim spacerze. Cafe Fiolka została otwarta 7 października 1990 roku. Mieściła się we wczesno-gierkowskim pawilonie, na pierwszym piętrze. Do samego lokalu wiodły schody na zewnątrz budynku – rozwiązanie chętnie stosowane w tego typu obiektach z tamtych czasów. Na otwarciu wystąpiła stawiająca pierwsze kroki na profesjonalnej scenie Edyta Bartosiewicz, a  także Balkan Electrique, De Mono oraz zespół Piękni i Młodzi. W ten sposób na nowo ruszyła Fiolkowa Scena Promocji, która wcześniej raczkowała w klubie Sigma. Ponoć huczne otwarcie musiano zrobić dwa razy – jedno dla oficjalnych gejów, a drugie dla nieoficjalnych sympatyków. Fiolkowa Scena działała prężnie, ciekawostką jest, że to właśnie tam, w „pedalskim” klubie zadebiutowały na scenie Elektryczne Gitary. Nieco wbrew legendzie knajpa nie była wyłącznie gejowska, za to aż dwa dni (sic!) były tylko dla nas – lesbijki i gejów zapraszano w czwartki od 18.00 do 3.00 i w piątki od 22.00 do 5.00. Trudno z perspektywy czasu powiedzieć, czy i jak sprawdzano „tożsamość” odwiedzających. W czwartki często organizowano pokazy gejowskich filmów, piątki zaś były bardziej taneczne. Większość odwiedzających stanowili mężczyźni, a wśród dziewczyn przeważały męsko skrojone. Reakcje na Fiolkę były różne – „Inaczej” (7/90) opisywało Fiolkę jako lokal kategorii I, można tu kupić krajowe, zagraniczne wydawnictwa gejowskie. Tomasz Adamski wspomina natomiast: wnętrze było dosyć obskurne i niewiele mu pomogły przeprowadzone inwestycje. Cafe Fiolka była tak popularna, że próbowano namówić ZTM, by zorganizował przystanek (na żądanie) obok lokalu. Przystanek by się przydał, zwłaszcza, że pod Fiolką wielokrotnie dochodziło do napadów na gejów i lesbijki. Większość naszych rozmówców wspomina, że w nocy na przystanek autobusowy nikt nie wyprawiał się w pojedynkę. Mówi Żaklina – popularny artysta draq queen:

143


APPENDIX Gocław

W Fiolce był duży balkon, na wysokości pięciu-sześciu metrów od ziemi. Wychodziło się tam, jak było cieplej na papierosa, piło drinki. Gdy były rozróby, to ludzie nawet wylatywali przez jego barierki. Kilka przypadków skończyło się kalectwem. Tomasz Adamski w swoich wspomnieniach nie oszczędza Fiolki: Miejscowa żulia szybko odkryła, że to doskonały poligon bitewny. (...) Nigdy nie zapomnę bitwy, jaką stoczyły hufce autochtonów z zastępem bramkarzy. W konflikt wmieszali się taksówkarze wyposażeni w klucze francuskie – i dopiero wtedy zrozumiałem jak niebezpieczna może być w Polsce dyskoteka. Zdaniem jednej z naszych rozmówczyń: To był niestety stały element fiolkowej rzeczywistości. Raz na parę tygodni wpadali chłopcy z bejsbolami, żeby bić pedałów. A że pedały nie były wcale takie chętne do bycia bitymi, to rozpętywała się regularna walka na stołki, krzesła, etc. Dziewczyny i co tchórzliwsi zazwyczaj chowali się w kiblach. Sama spędziłam tam kiedyś trochę czasu, zanim „bejsboliści” nie zostali spacyfikowani. Raz udało im się jednak pogonić większość bywalców klubu, prawie go zdemolować, a dwie dziewczyny, które uciekły do samochodu i  się w  nim zamknęły (pamiętam, że to był duży fiat 125) przewrócili w samochodzie na dach. Między innymi przez to dość szybko zaczęto Fiolkę krytykować w homiczej prasie. W „Filo” Paulina Pilch pisała: Cafe Fiolka jest warszawskim monopolistą. Jest to jedyne miejsce, gdzie lesbijki i geje mogą się spotkać i pobawić we własnym towarzystwie. Organizatorzy zdają sobie sprawę z tego, że ludzie będą przychodzić niezależnie od jakości serwowanych tam usług. Z tego też powodu jakość ta spada z tygodnia na tydzień. Dwa miesiące po tej ocenie Fiolka upadła zniszczona przez blokowych sąsiadów. Klub zamknięto na podstawie decyzji Rady Spółdzielni Mieszkaniowej Osiedla „Służew nad Dolinką”, do której należał lokal. Powodem zamknięcia miało być niewywiązanie się jej właścicieli z  umowy: nie remontując na bieżąco lokalu, doprowadzili do jego dewastacji. Narazili nas na stratę 100 mln zł. [dziś 10 000 zł.] – mówiła „Gazecie Wyborczej” Jolanta Cendrowska, prezeska spółdzielni. Choć wśród powodów oczywiście znalazła się obawa mieszkańców, że Fiolka skupia środowisko przestępcze. Był marzec 1992 roku, a gejowskolesbijska warszawka musiała przenieść się do Rudawki lub wrócić na pikiety. Dzisiaj nie istnieje ani Fiolka, ani też budynek, w którym znajdował się lokal. Na tej samej posesji budowane jest osiedle „apartamentowców” z jakże uroczym i sprzyjającym wypoczynkowi po pracy widokiem na pobliskie wielopoziomowe skrzyżowanie. Gocław

W tej dzielnicy odbyła się 19 grudnia 1987 roku pierwsza – jeszcze półoficjalna – dyskoteka gejowska w Warszawie. Ciepła oranżada (...) pomieszana z wódką pod stołem. Przemawiał

144


APPENDIX Kino T´cza

przewodniczący Z[boralski] – jak Wałęsa w stoczni. Byłem po raz pierwszy w życiu dumny z tego, że jestem pedałem – wspomina jeden z uczestników. Dyskoteka utkwiła również w pamięci Waldkowi Zboralskiemu, o tym więcej w haśle: Warszawski Ruch Homoseksualny. Kino T¢cza – ul. Suzina 6

Kino mieściło się na ulicy Suzina 6 (Żoliborz) w dawnym budynku kotłowni Zakładu Sieci Cieplnej Warszawa w Budowie. Od 20 do 28 lutego 1990 roku odbywał się w nim przegląd twórczości Dereka Jarmana, legendarnego homiczego reżysera, autora takich filmów jak Sebastian czy Caravaggio. Tak reżyser opisywał Warszawę w swoim dzienniku: Nie ma tu żadnych klubów dla gejów i  poza parkiem, sauną i  kątem hotelowego baru, na który nikogo nie stać, nie ma się gdzie spotykać. 10 marca organizują wielkie przyjęcie. Spotkanie wyglądało jak wczesne spotkania Frontu Wyzwolenia Gejów, z  jedną złośliwą, wtrącającą się ciotą w  średnim wieku: „Rozmawialiśmy o wszystkim, z wyjątkiem tego, co najważniejsze. Co będzie w modzie tego lata?” – tak mówił do ludzi, którzy ledwo mają co na grzbiet włożyć. Jarman zmarł na AIDS 4 lata później. W kinie Tęcza miało też miejsce ogłoszenie (4 października 1994 roku) przez Stowarzyszenie Grup Lambda Raportu o  dyskryminacji ze względu na orientację seksualną w Polsce. Był to pierwszy dokument tego rodzaju, a jego opublikowanie zostało odnotowane przez prasę w całym kraju. Na początku lat 90. z racji braku innych dużych imprez środowiskowych, dużą wagę przywiązywano do minifestiwali filmowych. Prasa homicza w 1993 roku opisywała z zachwytem przegląd twórczości Rosy von Praunheim’a, który odbył się w  kinie Stolica (ul.  Narbutta 50a, później do tego lokalu wprowadził się Iluzjon Filmoteki Narodowej, obecnie w remoncie), a w 1994 roku podobny przegląd filmów Almodovara w kinie Wars (Rynek Nowego Miasta 5/7). Nie zawsze jednak pokazy filmowe przebiegały w pokojowej atmosferze. W 1995 roku na ekrany kin wszedł film Ksiądz, w którym tytułowy duchowny jest homoseksualistą. Fakt publicznej projekcji „takiego” film zaskarżono do Prokuratury Generalnej, a pod kinami koczowali przeciwnicy „deprawacji”, co opisywało „Inaczej”: [Pod kinem „Kultura”] kilkudziesięciu widzów, którzy usiłowali dostać się do środka przez wąskie drzwi, było bardzo agresywnie wypychanych przez stosunkowo młodych ludzi (...). Na chodniku stała grupa ludzi (ok. 100), przeważnie starszych kobiet, które śpiewały pieśni religijne i patriotyczne (np. „Rotę”). (...) Śpiewające kobiety miały ze sobą różańce, krzyże, modlitewniki, portrety papieża i tzw. święte obrazki. Dr Zbigniew Izdebski komentował w „Gazecie Wyborczej”: Właśnie ten aspekt [homoseksualizm] wzbudził uwagę. Natomiast nikt nie zauważył, że jest tam brutalna scena wykorzystywania dziecka przez ojca katolika. Dzięki promocji zapewnionej „niechcący” przez protesty, film obejrzało w Polsce ponad 200 tysięcy osób. Dodajmy, że na Berlinale Ksiądz otrzymał Teddy’ego, nagrodę przyznawaną w konkursie filmów o tematyce LGBT. Warszawa (i Polska) długo musiały czekać na pierwszy „festiwal” filmów LGBT. Odbył się on dopiero w dniach 19-24 maja 1997 roku w kinie Job Club (ul Ciołka 14) i został zorganizowany przez studentów socjologii w ramach DKF-u Socjologów „Pod Spodem”.

145


APPENDIX Klub Kobiet „Klinika Pluszowych Nierdêwiadków”, Langiewicza 25

Zaprezentowano 13 filmów. Obecnie prawie każdy przegląd czy festiwal ma w programie „takie filmy”, a Lamda Warszawa czy KPH organizują cykliczne pokazy filmowe, połączone z dyskusjami. Klub Kobiet „Klinika Pluszowych Niedèwiadków” – ulica Racławicka 99, tzw. Forty,

obecnie Klub Klinika.

Jeden z pierwszych warszawskich klubów lesbijskich. Otwarty 25 października 2002 roku, jako lesbijski wytrzymał niecały rok. O historii tego klubu ciekawie pisała Monika Brzywczy w „City Magazine”: Prowadzi go Tatiana, Rosjanka, która od 12 lat mieszka w Polsce. „W czasie studiów zakochałam się i  przyjechałam. Potem dwa razy próbowałam stąd uciec, ale nie wyszło. W Niemczech zobaczyłam lesbijki, które są szczęśliwe i zadowolone. Postanowiłam wrócić i założyć klub dla dziewczyn”. Tatiana miejsce na fortach znalazła dzięki ogłoszeniu w gazecie. Ktoś szukał najemcy pomieszczeń, w których dawniej mieściła się firma produkująca waciki do uszu. „Kiedy weszłam tutaj, było strasznie, wszędzie grube warstwy starych farb i brudu, które trzeba było zeskrobać. Ale pod spodem czekały niespodzianki – piękny drewniany parapet czy mosiężne gwinty. Klub remontowałam praktycznie sama, pomagał mi znajomy”. Dziś Klinika zachęca gości stylowym barem, przytulnymi fotelami i  rozłożonymi wersalkami. Kilka miesięcy temu Tatiana poczuła zmęczenie wyłącznie damskim towarzystwem i ograniczyła kobiece wieczory do jednego w tygodniu – piątkowego Porcelanowego Party. W  pozostałe dni przychodzą zarówno mężczyźni, jak i  kobiety, znajomi i mieszkańcy okolicznych domków oraz osiedli. Jednak nie wszyscy mogą się tu dostać. Racławicka ma jedną z najostrzejszych bramek w mieście. Sympatyczni panowie, którzy pilnują szlabanu zagradzającego wejście na teren fortów, przeprowadzają szczegółowe dochodzenia. Trzeba wiedzieć, gdzie się idzie i po co, jeśli są większe imprezy, warto znać hasło. „No i trzeba być bardzo miłym” – dodaje Tatiana. Podczas szlabanowych przesłuchań można obserwować eleganckie psie miasteczko misternie zaaranżowane tuż obok stróżówki. Langiewicza 25

W domu przy ulicy Langiewicza w latach 1955-1962 prowadziła swój salon Irena Krzywicka (1899-1994). Jeszcze przed wojną dom należał do jej teścia – profesora socjologii Ludwika Krzywickiego. Irena Krzywicka to postać niezwykła – pisarka, publicystka, komentatorka życia społecznego przedwojennej i powojennej Warszawy. Wielokrotnie wypowiadała się na temat homoseksualizmu (nazywając go dość często „pederastią”, cóż – takie były to czasy), a jej autobiografia Wyznania gorszycielki zawiera wiele comingoutowych passusów, z których obficie korzystamy przy rekonstrukcji HomoWarszawy. Jako jedna z pierwszych aktywnie popierała prawo kobiet do aborcji, co było jej przez wiele lat wypominane nie tylko przez prawicowych komentatorów. Za najważniejszy tekst o homoseksualizmie (przypominamy – są lata trzydzieste!) należy uznać wstęp, który Krzywicka napisała do książki Źródło samotności Radclyffe Hall

146


APPENDIX Manekin

wydanej w Polsce w 1933 roku przez Towarzystwo Wydawnicze „Rój” (współwłaścicielem i kierownikiem literackim był Melchior Wańkowicz). Jego aktualność jest szokująca: Inwersja płciowa? Nie chcę tego słowa tłumaczyć jako zboczenia. Zboczenie zawiera w sobie pojęcie chorobliwości. Jest to raczej przestawienie, odwrócenie instynktu. Ten przestawiony instynkt może być w swej istocie zupełnie normalny. Mańkuta nikt nie nazwie zboczeńcem. (...) Pederaści wprost zalali współczesną literaturę, z teatrem włącznie, upominając się o  swoje prawo do głosu. Ich odmienna nieco fizjologia wpływa oczywiście i na ich odmienne pojmowanie świata, to też ci z pośród nich, którzy potrafią mówić szczerze, ukazują nam dość różną rzeczywistość, egzotyczną i zastanawiającą dla „większościowców” instynktu. A już bardziej prywatnie – Krzywicka była wyraźnie zafascynowana Odmieńcami: Poznałam kiedyś pięknego pana (oni zawsze są ładni) i powiedziałam mu stanowczo: „Panie, jeśli się okaże, że pan też, to napiszę, co o tym myślę”. Okazało się. Cóż więc może mnie powstrzymać. Chyba to, że oni w  końcu się żenią i  są podobno lepszymi od innych mężami. W tej kwestii także niewiele się niestety zmieniło – sporo osób homoseksualnych wciąż decyduje się na mniej lub bardziej podszyte fikcją i fałszem życie w różnopłciowym małżeństwie, by uniknąć społecznej stygmatyzacji. Wszystkich zainteresowanych postacią Ireny Krzywickiej zachęcamy do lektury świetnej biografii autorstwa Agaty Tuszyńskiej. Manekin (bar) – ul. Twarda 26

Jeden z  najoryginalniejszych barów w  Warszawie (obecnie zamknięty). Zawsze słynął z  otwartości na Odmieńców. To tutaj spotykali się warszawscy fetyszyści, a  także osoby transpłciowe. W  Manekinie 6 listopada 2004 roku odbyło się pierwsze w  Polsce Trans Party. Tak imprezę zapowiadał portal Crossdresing.pl: Impreza przeznaczona jest dla osób trans oraz przyjaciół. Zapraszamy serdecznie wszystkie osoby ts, tv, tg. Oczywiście zapraszamy także zarówno dziewczyny, jak i chłopaków, którzy się przyjaźnią lub sympatyzują z trans. Przewidujemy, że najwięcej będzie dziewczyn tv. (...) Jak się ubrać? Jak kto lubi. Wymyślne stroje mile widziane, ale oczywiście w granicach zdrowego rozsądku i dobrego smaku. W klubie będzie dostępne miejsce do przebrania się na zapleczu. Do dyspozycji jest lustro, stolik, umywalka. Ze względu na małą ilość miejsca – do tej prowizorycznej garderoby wchodzimy maksymalnie po dwie osoby. Najważniejsze, że jak ktoś chce, to może się przebrać na miejscu. Jeśli ktoś ma obawy – może się nie przebierać wcale. Pamiętajcie – chodzi o to, żebyśmy się wszyscy czuli po prostu swobodnie. Więc nic na siłę! Idea Trans Party ma już 5 lat i zaczęła się rozprzestrzeniać na cały kraj. Trans Party Południe przerodziło się w Plenerowe Trans Party, a trzy takie imprezy zorganizowano w Poznaniu. Ostatnie warszawskie Trans Party (w  momencie wydania HomoWarszawy) odbyło się w klubie Rasko przy ulicy Burakowskiej.

147


APPENDIX Motto Cafe, Paradise

MOTTO Cafe – ul. Ordynacka 10/12

Jedno z nielicznych miejsc w Warszawie, które upodobały sobie osoby transpłciowe. Jak powiedziała nam Anna Grodzka z Fundacji Trans-Fuzja: Dzięki przyjaznemu, akceptującemu podejściu uroczej właścicielki, Kai Makacewicz do osób transpłciowych, zawsze można tam przyjść w  postaci innej niż zapisana w dokumencie tożsamości. Zaś na forach internetowych czytamy: „Załoga” MOTTO jest zaznajomiona z  problemem TV i  nie dziwią jej rozmowy przy stoliku, gdy rośli faceci tytułują się nawzajem żeńskimi imionami, nawet jeśli występują w swojej gorszej postaci ;-). Paradise – ul. Wawelska 5

Klub Paradise był niekwestionowaną instytucją i  miejscem, w  którym „wychowało się” obecne pokolenie trzydziestokilkulatków. Wydaje się, że był tym spośród klubów epoki „przedemancypacyjnej”, który utrzymał się przy życiu najdłużej. Nad jego zniknięciem z mapy Warszawy ubolewała nawet „Gazeta Wyborcza”. To w Paradise spędzano weekendy, zwłaszcza że lokalizacja w nieco odosobnionym miejscu na stadionie Skry, w dawnym budynku szatni, nie sprzyjała odwiedzinom „przy okazji”. Pierwszy stadion „na Skrze” powstał w 1926 roku. W 1953 roku ukończono budowę nowego obiektu, który mógł zmieścić nawet 30 000 osób. W  owym czasie kompleks Skry był jednym z  najnowocześniejszych w Polsce, a to dzięki pierwszej w Polsce tartanowej bieżni (położonej w 1969 roku). Jak bardzo wiele tego typu obiektów z czasów PRL, Skra została niemalże doszczętnie zrujnowana a na przełomie lat 80. i 90., powstał tu bazar żywcem przypominający ten ze Stadionu Dziesięciolecia. Bazar na Skrze był bardziej wyszukany od swego praskiego odpowiednika, można było wyposażyć się tu w niezłej jakości odzież „wiodących” marek: Cocon Chesnel czy Adadas. W takich oto warunkach, w budynku jednej z szatni, uruchomiony został Paradise, wówczas jedyny gejowsko-lesbijski klub w  stolicy. Droga do klubu wiodła przez jedną z  bocznych bram pod adresem Wawelska 5. Tym samym przejściem goście udawali się do pobliskich heterycznych tańcbud o dość zróżnicowanym profilu i rodowodzie. Wejścia do samego budyneczku, w którym mieścił się Paradise strzegł „dyskretny” i wyczulony na skomplikowane zagadnienia społeczne ochroniarz, zadający pytania takie jak: „a do jakich jeszcze klubów chodzisz, czy uważasz się za osobę otwartą?”. Taka metoda stosowana jest nawet dziś w wielu lokalach dla odsiewu publiczności, która się po prostu zgubiła i niekoniecznie wie, do jakiego lokalu zamierza wejść. Wnętrze Paradise robiło wrażenie – obszerny parkiet ze sceną, wielka sala z boksami i  stolikami uzupełniona o  salkę trzecią, mniejszą, gdzie zamiennie obowiązywała błoga cisza i możliwość dyskusji lub hałaśliwe zabawy typu konkurs karaoke. Z tej samej salki można było wyjść na zewnątrz do niepozornego ogródka. Prawdziwą legendą Paradise były jednak obszerne toalety, negatywnie wyróżniające się swym nieodzownym, odpychającym charakterem. Wizerunek owych przykrych toalet kładł cień na renomę całego

148


APPENDIX Pikiety

klubu, pieszczotliwie przezywanego „Paraszajs” lub „Pederajs”. Na przybyszach z heteryckiej prasy wrażenie robiła również kolorystyka: Klub Paradiso [sic!] ma niebieski korytarz i różową salę barową. W środku różowe kaloryfery, trójkolorowe zasłonki i lampki z karbowanymi kloszami na parapetach. Paradise był areną niezliczonych ważnych wydarzeń... (...) ma na koncie kilka mało ciekawych chwil, jak naloty skinów, zawalenie się fragmentów dachu pod parą rozpalonych miłosnym odurzeniem dwóch gejów, którzy pozbawieni okazałych fragmentów odzieży wpadli wprost w ramiona bawiącego się tłumu, i bitwę dwóch ciotek, które torebkami połamały sobie w kiblu nosy. Popularnością cieszyły się cykliczne imprezy w rodzaju U cioci na imieninach, Wybory Mister Gej Polski, Dni Dumy Gejowskiej, Fetish Party. Odbywały się tu koncerty i towarzyszące Dniom Dumy Gejowskiej, a następnie Paradom Równości, czy III Światowej Konferencji Kulturalnej Gejów i Lesbijek (2000 rok). To także tutaj miały miejsce koncerty charytatywne z udziałem takich nieśmiertelnych gwiazd lubianych przez publiczność queerową, jak Waldemar Kocoń, Ewa Bem, Alicja Majewska. A gościnią Paradisu podczas jednego z koncertów charytatywnych była prezydentowa Jolanta Kwaśniewska, co wspomina w swojej autobiografii Szymon Niemiec: Zrobiła na nas ogromnie pozytywne wrażenie, kiedy pomimo swej krótkiej obecności w klubie, potrafiła pokazać nam wszystkim, że czuje się swobodnie i wcale nie krępuje jej świadomość, że jest w klubie gejowskim. Prawdę powiedziawszy, prasa opisując to wydarzenie w krótkiej wzmiance, nie zająknęła się nawet, że Paradise jest klubem dla osób homoseksualnych. Paradise zniknął (ostatnia impreza odbyła się 13 sierpnia 2005 roku) i pozostawił po sobie uczucie osierocenia, ale jednocześnie ulgi odchodzącej w przeszłość epoki, gdy partnera nazywało się „kuzynem”, a bycie gejem – „kochaniem inaczej”. Pikiety

Przedstawiamy spis pikiet, dla których zabrakło miejsca na naszych trasach; adresy, które z pewnością niejednemu gejowi przypomną lata młodości. W sporządzaniu spisu niezwykle pomocny okazał się artykuł Poczet pikiet warszawskich [spamiętała Stanisława B., dopowiadała Lizka Bracka-Nowogrodzka, „Gejzer”, nr 2/99]. Oto miejsca zapamiętane przez szacowne Autorki: • Dworzec Wschodni – tu nigdy nie działo się zbyt wiele. • Koszykowa przy placu Konstytucji (obecnie pub 7). • Flis – Marszałkowska w piwnicy pod barem „Flis”.

149


APPENDIX Pikiety

• Malińska – Marszałkowska w podwórku kamienicy z cegły klinkierowej, za apteką, kibel w bramie. • Kwiaty – róg Kruczej i Al. Jerozolimskich – przybudówka na podwórzu. • Floryda (albo Chemia) – za parkingiem na Brackiej – słynne miejsce, gdzie odbywały się wieloosobowe orgie i widywano wysokich urzędników państwowych. • Dworzec Gdański – podobno tam również się działo. Na to wskazywałyby dziury w kabinach. • Dworzec Główny – nieczynny podobnie jak toaleta. Tu kabiny miały takie dziury, że można było patrząc z pierwszej zobaczyć, co się działo w ostatniej. • Dworzec Wileński – tę pikietę, gdzie były dwie kabiny połączone dziurą niestety zamurowano. •  Dworzec Zachodni – słynna (szczególnie z  małolatów) pikieta w  podziemiach dworca. Podobno jeszcze dziś można tam upolować przyjezdnych. • Piękna róg Mokotowksiej – na skwerku – tu tylko się podrywano. Obecnie serwuje się szaszłyki i pierogi ruskie. • Smyk – miejsce podobne do Palladium (patrz spacer drugi). •  Próżna – na jednym z  podwórek stał drewniany szalet, gdzie można było pójść szukając chwil intymności. • Hortex – jedna z największych i najciekawszych pikiet w Warszawie (kiblowa siedziała w znacznej odległości od kabin i pisuarów, tak więc nie mogła zbytnio przeszkadzać). Zamknięta przez kilka lat, obecnie dyskoteka Underground. • Kijowska – dwie pikiety: jedna znajduje się w bramie budynku przy rogu Targowej, w drugim przechodnim podwórku, druga w pierwszym, starym budynku przy prawej – obie były typowymi podwórkowymi toaletami czasów minionych. • Pikieta Zielona – ul. Zieleniecka przy przystanku. Zamknięto ją po tym, jak pewien major tak się podniecił, że dostał zawału i zmarł na miejscu. • Dziewiątki – drewniane pikiety pod Stadionem X-lecia. Działo się tam sporo, podobnie jak w całym trójkącie między mostem Poniatowskiego, średnicowym i Wisłą i na tzw. Kurwidołach – dalej w stronę mostu Syreny. Podczas budowy mostu Świętokrzyskiego można tam było trafić żołnierzy, a w czasie remontu Poniatoszczaka, robotników. • Targowa 69 – tam z kolei przychodziły ciekawe żule. • Strzecha – ul. Wileńska obok restauracji „Strzecha”. Tam się dopiero działo! • Sześć drewnianych kabin (trzy męskie i trzy damskie) pod mostem średnicowym po stronie praskiej. Niestety zostały spalone przez koleżanki-piromanki. • Plac Żelaznej Bramy – za budynkiem PSL w krzakach stała blaszanka, a za nią stał pałacyk, gdzie stacjonowali żołnierze. Latem wysiadywali w samych gatkach na

150


APPENDIX Pink Service, Plac Grzybowski

parapetach czekając na koleżanki, które w  zamian za usługi seksualne oferowały piwo i papierosy marki „Sport”. Wszystko to działo się, zanim w tym miejscu wybudowano osiedla „Za Żelazną Bramą”. Prawdomówności „koleżanek” nie mamy szans sprawdzić, ale po sprawności opisów wnioskujemy, że panie były dobrze zorientowane w geografii miasta. Inną pikietę (przez mgłę lat dziecięcych, gdy chodził za rączkę z babcią) zapamiętał jeden ze współautorów – podobnie jak na placu Trzech Krzyży, na skwerku przy rogu Madali¡skiego i Puławskiej, stał kiedyś „grzybek”, ale zlikwidowano go bodajże jeszcze w latach sześćdziesiątych. Jak pisano w jednym z magazynów gejowskich, nawet do późnych godzin wieczornych warto było tam zajrzeć… Pink Service

Kompleksowa instytucja założona przez Sławka Starostę w czerwcu 1990 roku, a prowadzona przy ulicy Bałuckiego, róg Różanej, Kompleksowość usług sugeruje chociażby pełna nazwa firmy: Biuro Obsługi Gejów i Lesbijek. Pink Service mieścił się na parterze przedwojennej kamienicy, prawie naprzeciwko istniejącego do dziś teatru Guliwer. W mieszkaniu był oddzielny pokój, w którym można było kupić lub wynająć kasety video, była też szeroka oferta anglojęzycznych pism gejowskich, głównie amerykańskich. Sklep prowadził Cezar Krasicki, który później zasłynął jako autor głośnej książki Wal pókiś młody, oraz tester burdeli dla tygodnika „Nie”. Pink Service próbował również uruchomić gejowskie biuro podroży (Pink Travel), z  czego nic ciekawego nie wyszło. Później sklep przeniósł się na ulicę Waryńskiego. Firma wydawała m.in. angielski dwumiesięcznik informacyjny o Polsce „Warsaw Gay News” oraz miesięcznik „Men!” (wspólnikiem przy wydawaniu pierwszych pornosów gejowskich była holenderska firma Vector Dordrecht B.V.). Próbowano również wydawać inne magazyny, jak „!Bravo Boys!”, „Video Men” czy „Nowy Men Foto”, a nawet specjalnie dla lesbijek – „Arabellę”, ale do dziś sztandarowym dziełem Pink Service pozostaje niezniszczalny (bo w lakierowanej okładce) „Nowy Men”. plac Grzybowski

Jedyna konkurencja placu Trzech Krzyży. „Grzybek” popularny ponoć już w  latach 50. Wspomina Jerzy Nasierowski: Chętnie podjeżdżałem pod kibel na placu Grzybowskim. To była trasa bardzo stara – kibel znajdował się blisko jednostki wojskowej. Tam był jakiś karny oddział, jak ich łapali na dworcach, to właśnie tam ich wsadzali. Żołnierze siedzieli za karę dwie, trzy doby i wychodzili prosto na ten kibel. Myślę, że w kulturze tamtych czasów bardzo głęboko siedziało to, że u cioty można sie napić, zjeść i nic złego – oprócz seksu – się nie dzieje. Dlatego oni pierwsze kroki kierowali do tego kibla. Głodni pod każdym względem. A skąd o tym wiedzieli? Ja myślę, że już dzieci w przedszkolach wiedziały, kto się spotyka w tych blaszakach.

151


APPENDIX Pla˝e, Porozumienie Lesbijek

Pla˚e – Błota, Most gen. Stefana Grota Roweckiego, Świdry

Ani to pikiety, ani plaże z prawdziwego zdarzenia, a ich popularność spowodowana jest raczej brakiem jakiegokolwiek miejsca w Warszawie, gdzie można by się opalać, nie zważając na jeżdżące samochody i nadwiślańskich spacerowiczów. Warszawa posiada niesamowity skarb w postaci Wisły, jednak skarb ten nadal jest nieodkryty przez naszych włodarzy. Nad Wisłą można jedynie pospacerować, choć taki spacer prędzej wywoła napad astmy niż odpręży – wzdłuż rzeki przebiega Wisłostrada, a w miejscu, w którym ulica przechodzi w tunel nikt nie pomyślał o wysypaniu choćby grama piasku. Ponoć ma się to zmienić, gdy powstanie Centrum Nauki „Kopernik”, ale od kilku lat władze miejskie obiecują powrót nad Wisłę, nic przy tej okazji nie robiąc. Błota to najważniejsza homicza, a ściślej mówiąc raczej gejowska, bo lesbijek tam prawie nigdy nie widzieliśmy, plaża w Warszawie. Dla niezmotoryzowanych – promujemy ekologiczny styl życia – dojazd na Błota z centrum to koszmar, ale spróbujcie. Po przedostaniu się do Ronda Waszyngtona i odnalezieniu przystanku autobusu 146, jedziemy w kierunku Falenicy. Jazda powinna zająć ponad pół godziny, więc będzie czas na poczytanie HomoWarszawy czy innej homiczej książki. Wysiadamy na przystanku Strzygłowska, a następnie ulicą Sitowie idziemy w kierunku piaskarni. Tam zobaczymy pierwsze ślady obecności homoturystów w postaci dzikiego parkingu i wydeptanej ścieżki nad Wisłę. Na wydmie za piaskarnią opalają się tradycyjnie nudyści, a trochę dalej – na wysepce – rozciąga się nasze królestwo. W ciepłe dni trudno znaleźć samotną miejscówkę. Postemancypacyjni geje nie są już takimi miłośnikami pikiet jak nasze starsze koleżanki, tak więc nie spodziewajcie się zastać na miejscu wyrafinowaną orgię, ale trochę wyobraźni i wszystko może się zdarzyć. Na Błotach funkcjonuje przenośny sklepik z piwem, ale dla komfortu lepiej zaopatrzyć się w napoje wcześniej. Uwaga – woda w Wiśle nie nadaje się do kąpieli, a dno rzeki jest zdradliwe i kryje w sobie niejeden sprzęt gospodarstwa domowego. Trzeba więc zachować czujność i uważać na siebie. Wiele mówi się też o plaży na Żoliborzu – tuż przy moście Grota Roweckiego. Dojazd autobusami 114 i 118, wysiadamy na przystanku na żądanie „Most Grota Roweckiego” i kierujemy się w stronę Wisły. Miejsc „plażowych” w okolicy jest całkiem sporo, więc jest w czym wybierać. W dawnych czasach popularną plażą były Świdry Wielkie koło Józefowa. Do dzisiaj jeżdżą tam naturyści i naturystki. Porozumienie Lesbijek (LBT)

Porozumienie Lesbijek (LBT) było pierwszą całkowicie niezależną (niepowstałą przy wcześniej istniejącej organizacji) grupą nieformalną, która działała na rzecz widzialności i obecności w sferze publicznej lesbijek i biseksualistek, starając się o zaistnienie nie w salach konferencyjnych czy zamkniętych lokalach, ale w miejscach publicznych. Grupa funkcjonowała jako inicjatywa około piętnastu aktywistek z Warszawy, do których podczas akcji poza stolicą dołączały działaczki z innych miast. Niestety, mimo szerokiego zainteresowania i formalnego poparcia, ruch nie stał się bardziej powszechny. Po półtora roku bardzo intensywnej działalności nastąpiło wypalenie energii i siła PL (LBT) osłabła. Nie doszło do planowanej rejestracji, a w 2007 roku grupa przestała de facto działać. Nie została jednak oficjalnie rozwiązana. Nazwa Porozumienie Lesbijek (LBT) funkcjonuje jako

152


APPENDIX Prasa

symbol, jej osiągnięcia przetrwały (idea Poradni Antyhomofobicznych, organizowanych „na licencji”, ulotka Fakty przeciwko mitom o  lesbijkach i  gejach, kalendarium Lesteśmy w Polsce), zaś działaczki kontynuują aktywność na różnych polach. Wśród najważniejszych dzieł PL (LBT) było współorganizowanie warszawskiej Manify w marcu 2005 roku (równorzędnymi tematami protestu były dyskryminacja ekonomiczna kobiet oraz ze względu na orientację seksualną). Przy okazji Manify po raz pierwszy kobiety homo- i biseksualne zostały powszechnie zauważone przez media. Na transparentach widniały hasła: „Zgadnij, która z nas jest lesbijką?”, „Miłość nie ma płci”, „Moi rodzice to fajne dziewczyny”, „Kobieta – mężczyzna – whatever”, „Emilia Plater była drag kingiem”, „Jestem lesbijką, tak jak moja mama”. Odbyły się też dwa happeningi, opowiadające o potrzebie przełamania tabu wokół egzystencji lesbijek. Wart podkreślenia jest fakt, że PL (LBT) nie posiadało zaplecza, jakie jest cechą organizacji pozarządowej – nie zajmowało się realizowaniem projektów dzięki grantom, lecz spontanicznie odpowiadało na aktualne wydarzenia i potrzeby, działając na poziomie bezpośredniego kontaktu z lokalnymi społecznościami. Prasa

Oprócz pism erotycznych wydawanych przez Pink Service, w Warszawie przez lata ukazywały się różne tytuły prasowe skierowane do środowiska LGBT. Przy Warszawskim Ruchu Homoseksualnym powstało drugie w Polsce pismo gejowsko-lesbijskie „Efebos” (ukazały się dwa numery, pierwszy 8 czerwca 1987 roku). O  pierwszym warszawskim, a  drugim w kraju (po trójmiejskim „Filo”) piśmie „branżowym” tak pisał na portalu Homiki.pl Paweł Fijałkowski: Wyłoniliśmy kilkuosobowe grono redakcyjne, w którym i ja się znalazłem. Zebrania redakcji odbywały się od pierwszych dni czerwca na Grochowie w mieszkaniu Sławka, trochę od nas starszego reżysera lub na Żoliborzu u Krzysztofa, wówczas studenta Politechniki Warszawskiej. To tam powstawał „Efebos”, pismo Warszawskiego Ruchu Homoseksualistów, bo taką nazwę przyjęła w końcu nasza organizacja. Waldek, będący przewodniczącym lub – jak mówiliśmy w żartach – „prezesem” Ruchu, uważał, że tworzone przez nas pismo powinno zawierać przede wszystkim fotografie rozebranych chłopaków. Taka koncepcja nie podobała się nam, ponieważ wiedzieliśmy, że „Efebos” będzie powielany na kserografie, co przy ówczesnym poziomie techniki dałoby mizerny efekt. Przede wszystkim jednak chcieliśmy stworzyć pismo o charakterze społeczno-kulturalnym. Przekonaliśmy Waldka i z zebranych materiałów, naszych lub zapożyczonych z literatury, wybraliśmy teksty na pierwszy numer pisma. Miał się on składać się z dwóch kartek A4 złożonych w pół, czyli liczyć sobie osiem stroniczek. Strona techniczna przedsięwzięcia wyglądała tak: każdy z tekstów został przepisany na maszynie, a następnie pocięty na kawałki, z których skleiliśmy makietę uzupełnioną rysunkami Sławka. Przygotowany w ten sposób materiał powędrował do powielenia na ksero w... Prokuraturze Generalnej. 16 czerwca rano spotkałem się w jednym z budynków Politechniki Warszawskiej z Grzesiem, który przyniósł gruby plik kartek owiniętych w szary papier. Było to pierwszych kilkanaście numerów

153


APPENDIX „Salony”, Smolna 11

„Efebosa” w postaci luźnych kartek, które należało samemu złożyć, zszyć i... rozdawać. W sumie planowaliśmy powielenie 50 egzemplarzy, czyli ilość strasznie małą, biorąc pod uwagę nasze zamierzenia, by pismo dotarło nie tylko do gejów, czyli do „naszych”, ale także do „reszty świata”. Na początku lat 90. nastąpił wysyp tego typu gazet – ukazywały się miesięcznik „Okay” wydawany przez Oficynę wydawniczą „L’Europe” (w  latach 1990-1993 – pierwszy numer powstał pod redakcją Tadeusza Olszewskiego, autora książki Zatoka ostów) oraz „O Zmierzchu” (wcześniej „Gayzeta. Nie? Tak!” – też szybko obumarło). Jedynym całkowicie lesbijskim pismem była „Furia Pierwsza” wydawana przez OLA-Archiwum w latach 1997-2000. Niestety konkurencja na rynku i pojawienie się internetu wybiło homiczą prasę z rynku. Od kilku lat ukazują się jedynie darmowe gazetki „clubbingowe” jak „Ayor”, a wcześniej „QueerCity” i „Queer”. Wydawana przez Kampanię Przeciw Homofobii „Replika” (patrz spacer drugi) jest jedynym opiniotwórczym pismem środowiska LGBT, ale gdyby miała być wydawana na rynkowych zasadach, pewnie długo by się nie utrzymała. Czekamy na wznowienie „Furii Pierwszej” zapowiadane przez reaktywowane OLA-Archiwum. „Salony”

„Salonem” nazywało się mieszkanie, które funkcjonowało na zasadzie zamkniętej pikiety. Najczęściej należało do zamożnej, starszej osoby, która udostępniała je innym do celów erotycznych. Najsłynniejszym „salonem” w Warszawie był salon Babci Rostkowskiej: Nie było się gdzie wyruchać, można było w kiblu, w parku, bo przecież mało kto miał mieszkanie własne, tak więc były takie salony jak Babki Rostkowskiej, gdzie można było się wyruchać, obejrzeć film porno, w zasadzie to była ciągła impreza. Salony oczywiście funkcjonowały na pewnych zasadach – albo się było towarem, z którym właściciel salonu się ruchał, albo miało się równą mu pozycję i wtedy można było przyprowadzać swoich. Wspomina Sławek Starosta: Salon Babci Rostkowskiej mieścił się na ulicy Okólnik, obok Akademii Muzycznej. Było to jedno z kilku miejsc w Warszawie gdzie był magnetowid i oczywiście filmy porno. Tam obejrzałem pierwszy film Cadinota... Babcia miała też dziurę z szafy do kibla gdzie podglądała załatwiających się kolesi, aby ocenić czy do czegoś się nadają. Tam też złapałem swojego pierwszego trypra [rzeżączka]. Ach wspomnienia... Ale nie przyjmowano mnie tam chętnie, bowiem nie chciałem się ruchać z babcią, a nie przyprowadzałem jej nikogo do ruchania. Tak więc na tym salonie byłem bezużyteczny. Smolna 11

Skoro wymieniamy Irenę Krzywicką, to nie możemy zapomnieć o jej kochanku – Tadeuszu Boyu-Źeleńskim, który mieszkał na Smolnej w  latach 1922-1936. To właśnie tutaj poznała się ta niezwykła para (Krzywicka przeprowadzała wywiad z Boyem dla „Pologne

154


APPENDIX Towarzystwo Przyjació∏ M∏odzie˝y, U Plastyków, Volcano

Littéraire”). Boy wielokrotnie pisał na temat homoseksualizmu, zwłaszcza w  kontekście twórczości Prousta i Gide’a. Żeleński był jedną z kilku osób, które przy okazji nowelizacji kodeksu karnego w 1932 roku nawoływały do depenalizacji homoseksualizmu. Najsłynniejsze jego felietony dotyczące homoerotyczności w literaturze to Przedwiośnie i Literatura „mniejszości seksualnych”. W drugim z wymienionych tytułów nawołuje: Nie szukajmy duszy homoseksualnej u tego czy owego laureata Nobla, choćby skądinąd uprawnionego do tego, aby ją reprezentować, szukajmy jej w tych skromnych kajecikach, przypominających najbardziej jakieś pisemka młodzieży gimnazjalnej. (...) Wyobraźmy sobie położenie tych ludzi, między którymi znajduje się wiele najwartościowszych jednostek. Wszakże ten tajemniczy kaprys przyrody może wziąć sobie za przedmiot swej złośliwości wysokiego urzędnika, sędziego, prokuratora, kapłana. Co za życie! Niewinni w duszy, a gnieceni brzemieniem hańby społecznej, wciąż pod grozą jakiejś katastrofy, wciąż z niezaspokojonym głodem serca, ukrywający wstydliwie swoje życie – oto los!... Podążając śladami naszej historii warto usiąść na skwerze oddzielającym Smolną od Alei Jerozolimskich, by zagłębić się w  lekturę Boya czy Krzywickiej. Szkoda tylko, że teksty sprzed dziesięcioleci tak niewiele straciły na aktualności. Towarzystwo Przyjaciół Młodzie˚y – ul. Władysława Andersa 29

Stowarzyszenie, którego głównym celem jest niesienie pomocy psychologicznej młodym ludziom. Już pod koniec 1995 roku pojawiły się w  prasie homiczej ogłoszenia o  grupie wsparcia dla homoseksualnej młodzieży, co było ewenementem na skalę kraju. U plastyków – ul. Mazowiecka 11a

Bardzo gay-friendly knajpka w zagłębiu barowym przy ulicy Mazowieckiej. W „Magazynie Men!” można było przeczytać przed laty: Ulubienicą warszawskiej knajpy „U plastyków” jest znana bywalczyni oper i pikiet – Rysia C. Przyjmowana jest tam z iście ciotowskimi honorami. Oprócz Rysi, knajpę odwiedzają również prawdziwi żule, którzy swymi opowieściami o homoseksualnych przygodach potrafią zwabić niejednego heteryka. Dodajmy, że Rysia C. nie pojawiała się nigdy bez makijażu, brokatu i pereł. Rysia C. to oczywiście Ryszard „Rysia” Czubak, który o swojej HomoWarszawie opowiada w drugim spacerze. Volcano – ul. Zgoda 3

Klub otwarty na początku 2003 roku. Tak opisywał klub portal Gejowo.pl: Ulica Zgoda przecina Chmielną w  połowie, więc jest to ścisłe centrum miasta. Dyskretne wejście na domofon (obok pubu Jajo) w  ogóle nie sugeruje, że właśnie

155


APPENDIX Warszawski Ruch Homoseksualny

wchodzimy do jednego z najbardziej wszechstronnych miejsc gejowskich w stolicy. Jednak zaraz po wejściu oczom gości ukazuje się lokal z  prawdziwego zdarzenia. Na progu wita nas bardzo przystojna obsługa i zaprasza w głąb VOLCANO. Zachwyci nas korytarz świateł, dyskoteka i ekskluzywny bar, który bardzo przyciąga uwagę a tam kolejna miła niespodzianka, ceny zupełnie nie-warszawskie (duże piwo – 5 PLN). Umiejętności dekoratora wnętrz, który aranżował wystrój Volcano można podziwiać także w sali tanecznej. Kolejne atrakcje to Kino, sklep erotyczny oraz (nowość) Gay Cyber Cafe (...). Jednak niewątpliwie największym atutem lokalu są oryginalne i bardzo przestronne darkroomy (zdaję się, że jedne z większych w kraju). Volcano mimo dość dużej promocji w mediach LGBT oraz zdywersyfikowaniu działalności (organizowanie m.in. Lesbian Party) zamknął swoje podwoje w listopadzie 2003 roku. Ponoć powodem był brak licencji na alkohol, który sprzedawano „spod lady”, o czym szybko doniesiono odpowiednim urzędom. Warszawski Ruch Homoseksualny – ul. Piaseczyńska

Myślicie, że w latach osiemdziesiątych nie było działaczy? To jesteście w dużym błędzie. Na wspomnienia namówiliśmy Waldemara Zboralskiego, legendę polskiego „ruchu”, autora wielu artykułów w prasie „branżowej” (m.in. w „Inaczej”), od 2007 roku żyjącego w Wielkiej Brytanii ze swoim partnerem Krzyśkiem Nowakiem w zarejestrowanym związku: Przyjechałem do Warszawy w  roku 1986. Mieszkałem tu dwa lata – od stycznia 1986, do kwietnia 1988. W tamtym okresie, by założyć ruch, trzeba było wyjść do ludzi i ich spotkać. Jeśli się chciało się spotkać ludzi na poziomie, trzeba było nie szukać ich w parkach, tylko chodzić po lokalach. W ten sposób udało mi się dotrzeć między innymi do studentów Politechniki Warszawskiej, Uniwersytetu Warszawskiego. Grupa kiełkowała wokół tego kręgu. Było też kilku dziennikarzy, pracowników naukowych Uniwersytetu... Ja miałem 26 lat, starałem się dotrzeć do ludzi i zachęcać do ruchu. Szukałem ich na przykład w knajpie Na Trakcie, to było przy Krakowskim Przedmieściu tuż przy Kolumnie Zygmunta. Był to bar, kawiarnia, złożony z dwóch pomieszczeń. Pomieszczenie po lewej było okupowane przez gejów, drugie przez pozostałą publikę. Gdy ktoś nie był zorientowany w takim stanie rzeczy i wchodził na lewo, od razu trafiał na śpiewających wysokim tonem chłopców – cioteczki, osoby wyginające się – i uciekał na drugą stronę. Lokal znajdował się w ciągu knajp pomiędzy Miodową a Kolumną Zygmunta – malutki lokalik z barem szerokim na pięć – sześć osób. Próby poznania ludzi podejmowałem też w Ambasadorze. Sam budynek był wtedy hotelem, a knajpa restauracją wyższej klasy, ceny też odpowiednio wyższe. Głównie w piątki i soboty wieczorem okupowany był przez gejów. Ale też tam nie znalazłem wielu osób zainteresowanych ideą ruchu. To że spotkania są w piątki, „jakoś” się wiedziało, ludzie się po prostu umawiali. Widać było, że w dany dzień jest więcej gejów, zdzwaniano się. Gdy jakaś grupa spotykała się w Ambasadorze, szło się potem dalej do czyjegoś domu. Na placu Trzech Krzyży była taka malutka kawiarenka – na rogu przy kościele [Lajkonik] oraz Amatorska. Wiem, że w Amatorskiej też wiele osób się

156


APPENDIX Warszawski Ruch Homoseksualny

spotykało. No i Alhambra, to był lokal dla trochę biedniejszych. Stanęło na tym, że przestałem szukać po knajpach i  dotarłem do studentów. Zaczęliśmy się spotykać najpierw w domach prywatnych, następnie gdy grupa zaczęła się umacniać, zaczęliśmy spotykać się na osiedlu Orlik na Pradze – w klubie osiedlowym. Taki chłopak, który już nie żyje, to załatwił. W 1987 roku na jesieni udało się tam zorganizować dyskotekę gejowską. Pamiętam, że był na niej nawet przedstawiciel Ambasady Brazylii. Bardzo wielu ludzi! Po tym wydarzeniu staraliśmy się zorganizować w grupie i zaadaptować na nasze potrzeby jakiś lokal. Przymierzaliśmy się do klubu ZSMP na Smolnej. Chcieliśmy z nimi nawiązać kontakt, ale zawsze napotykaliśmy na zamknięte drzwi. Ja, jeśli nie organizowałem działań w  grupie, najbardziej lubiłem Amatorską. Takie średnie, spokojniejsze i ustatkowane towarzystwo, naturalne, lokal nie najdroższy. Pomysł o Ruchu wykiełkował na początku lat osiemdziesiątych. ILGA [International Lesbian and Gay Association] podjęła wtedy decyzję, że należy skanalizować ruch w Europie Wschodniej. A przecież była wtedy jeszcze żelazna kurtyna! Podjęto decyzję, że ośrodkiem dla tego zadania będzie Wiedeń – Homosexuelle Initiative Wien [HOSI Wien]. Oni mieli zaopiekować się gejami w Europie Wschodniej. Polegało to na tym, że jeśli kiedykolwiek pojawi się jakaś próba kontaktu zza żelaznej kurtyny, należy to przekierować do Wiednia. W praktyce – wiele osób z Polski i z innych krajów przesyłało na przykład listy do gazet do Francji, do Niemiec. Ja też takie listy wysyłałem, do gazet, do organizacji. Wszystkie te nasze listy przesłano następnie do Wiednia. Na początku 1984 roku Wiedeń ustalił w Polsce grupę – stwierdzono, że jest wystarczająco duża liczba kontaktów, by zainteresować te osoby działalnością gejowską. Listy przychodziły przez wiele lat. Część osób prosiła o przysłanie jakiejś pornografii, część szukała przyjaciół. Ale byli też tacy, którzy chcieli działać, tworzyć jakiś ruch gejowski. Wtedy jeszcze nie było skonkretyzowanego celu ruchu. Jedyny zamysł był taki, by się poznać, nie tylko w  celach seksualnych, by zawiązały się przyjaźnie, spotykać się jakkolwiek. I ci ludzie w Wiedniu ustalili listę osób, z którymi warto się skontaktować. I  właśnie w  tym 1984 roku przesłano ją do nas w  Polsce – do różnych osób, i każdy z nas dostał listę adresów innych gejów w swoim regionie z propozycją, że jeśli chcecie coś zrobić dla świata homoseksualistów to skontaktujcie się ze sobą, zacznijcie coś robić, działać, powstańcie jako stowarzyszenie. Listy te sygnował Marek Jaworski, to był pseudonim Andrzeja Selerowicza [tłumacz, działacz społeczny, przełożył na polski m.in. powieść Nie oglądaj się w stronę Sodomy Gore Vidala]. On wtedy działał w Wiedniu i wziął to zadanie na siebie. Jako pierwsi odpowiedzieli ludzie z Wrocławia. Skontaktowali się i zawiązali grupę zwaną ETAP. Wiedeń wydawał im biuletyn o tej samej nazwie i podpowiadał jak działać. Ja na te spotkania zacząłem jeździć. Ponieważ wymiana informacji w Polsce została zaobserwowana, zaczęto śledzić nasze kontakty. To właśnie poskutkowało akcją Hiacynt. Ta bardzo intensywna wymiana listów, jak i próby zawiązywania stowarzyszeń tutaj na miejscu, mogły być pierwotną przyczyną akcji „Hiacynt”. To była próba stworzenia ogólnopolskiej organizacji poza kontrolą władz. Poza tym wszystko to było finansowane

157


APPENDIX Warszawski Ruch Homoseksualny

z Zachodu – ETAP miał przecież drukowaną wspomnianą już broszurkę w Wiedniu i przerzucaną do Polski. W 1985 roku już miałem na karku akcję Hiacynt. Wtedy poczułem, że powinienem wyprowadzić się i opuścić rodzinne strony. Andrzej Selerowicz poradził mi, bym zdecydował się na Warszawę. Już wcześniej w  Warszawie podejmowano próby zrzeszenia. Przeniosłem się tu w 1986 roku, otrzymałem warszawskie kontakty – Sławek Starosta, Krzysiek Garwatowski. Tak zaczął się Warszawski Ruch Homoseksualny. Spotkania pierwszych działaczy odbywały się w  piwnicznym pomieszczeniu na ulicy Piaseczy¡skiej. Była to siedziba Młodego Pronowca (PRON – Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego). Miejsce to jest obecne we wspomnieniach innych osób Paweł Fijałkowski pisał na portalu Homiki.pl: Nie miałem wątpliwości, że jesteśmy kontrolowani. W książce Boczkowskiego Homoseksualizm spotykamy się z wypowiedzią innego z uczestników spotkań: Wtedy była taka moda na podziemne sprawy, ale dosłownie podziemne. bo miejsca użyczała taka komunistyczna organizacja PRON. Wówczas było takie ciche przyzwolenie władz, chyba o tym tam ktoś wiedział. Ja myślę, że to nawet było specjalnie w klubie młodego pronowca, żeby ktoś to inwigilował, nie wiem, jakie były tam powiązania. Ponoć na spotkania przychodził również profesor Mikołaj Kozakiewicz, jeden z niewielu owoczesnych naszych sprzymierzeńców. Na jednym ze spotkań był obecny Jerzy Nasierowski (chciał pisać sztukę o WRH), który w wywiadzie dla „Urody” mówił: sprawozdanie drukował jakiś facet pracujący w Prokuraturze. Parodia tzw. „ruchu”. Fijałkowski tłumaczy to tak: były to okoliczności mogące budzić moralny sprzeciw, ale nie mieliśmy na nie wpływu. A większość z nas sądziła, tak samo jak ja, że pomimo wszystko warto próbować coś zrobić. Z tych spotkań narodził się pomysł działania na szerszą skalę. 1 marca 1987 roku w Domu Literatury na Krakowskim Przedmieściu (87/89) odbyło się robocze spotkanie istniejących w Polsce grup LGBT, kolejne zorganizowano 16 i 17 kwietnia właśnie na Piaseczyńskiej. Dodajmy, że grupa gejów i lesbijek oficjalnie działała tam jako sekcja „środowiskowo-obyczajowa i resocjalizacji”. Następnym ważnym etapem było spotkanie 20 czerwca 1987 roku, podczas którego nastąpiła fuzja warszawskich grup „Gej” i „Warneńczyk” w grupę „Efebos”. W  jej ramach działała również sekcja lesbijek im. Marii Dąbrowskiej. Już w  lipcu tegoż roku w Klubie odbyło się spotkanie gejów-esperantystów uczestniczących w Światowym Kongresie Esperanto. W  marcu 1988 roku Waldemar Zboralski i  grupa 15 osób, w  tym Sławek Starosta i  Krzysztof Garwatowski, złożyła formalny wniosek o  rejestrację Warszawskiego Ruchu Homoseksualnego na podstawie ustawy o stowarzyszeniach. Na skutek interwencji szefa MSW generała Kiszczaka, Ruch nie uzyskał rejestracji pod pretekstem godzenia w zasadę „moralności publicznej”. Uczestnicy procesu rejestracji wskazują na rolę hierarchów Kościoła katolickiego w odmowie sformalizowania stowarzyszenia. Ruch w tamtych czasach skupiał nawet ponad 100 osób, kolportował „powielaczowe” czasopismo „Efebos” drukowane „pokątnie” między innymi w siedzibie Prokuratury Generalnej przez jednego

158


APPENDIX Warszawski Ruch Homoseksualny

z pracowników tej instytucji. Poparcie dla Ruchu wyrazili między innymi późniejszy marszałek sejmu kontraktowego profesor Mikołaj Kozakiewicz, Daniel Passent, Artur Sandauer, Szymon Kobyliński i Jerzy Kawalerowicz. Ideę ruchu udało się rozpropagować za pomocą głównych mediów, w tym w telewizyjnych „Rozmowach intymnych” Halszki Wasilewskiej. Choć brzmi to bardzo pozytywnie, to jednak brakowało osób, które wsparłyby WRH finansowo. Sławek Starosta mówił nam: Chodziłem, namawiałem, ale nic z  tego. Było wiele koleżanek, które miały kasę, ale nie pomagały i przez to się rozpadło. Środowisko dało nam do zrozumienia, że Antyczna i Alhambra mu wystarcza. Wraz z  odmową rejestracji ruch zamarł, a  pierwszym warszawskim stowarzyszeniem, któremu udało się zarejestrować było Stowarzyszenie Grup Lambda.


NASZA HOMOWARSZAWA?

C

czy Warszawa jest homofriendly? Wielokrotnie próbowaliśmy w niniejszej książce odpowiedzieć na to pytanie, jednak o pomoc poprosiliśmy znane mieszkanki i znanych mieszkańców stolicy. Jaka jest ich HomoWarszawa? Czy na pewno przyjazna? Oto co usłyszeliśmy.

MARTA ABRAMOWICZ

Myślę, że jest różnica w tym, czy miasto jest gay- czy lesfriendly. O ile można mówić, że Warszawa jest miastem (na tle Polski) gayman friendly, o tyle na pewno nie jest les-friendly. W  związku z  tym w  zasadzie nie uczestniczę w  życiu klubowym „gejowskim”, odkąd robiono moim znajomym – płci żeńskiej – problemy z wejściem do klubów „dla gejów”. W  jednym z  nich ochroniarz poinformował mnie, że gdybym była młodym chłopcem, to chętnie by mnie wpuścił, a tak ma przykaz, żeby nie wpuszczać dziewczyn. W innym byłam z  dużą grupą obcokrajowców, w  tym dziewczyn i  również ochrona odmówiła nam wstępu. Właściciele klubów mają o  takich porach wyłączone komórki, w  związku z tym ewentualna interwencja nie wchodziła w grę. Cieszę się, że jest taki klub jak Rasko, w  którym dziewczyny zawsze były mile widziane. Z  klubów friendly najlepiej czuję się w Zwiąż Mnie, gdzie panuje rodzinna atmosfera. Marta Abramowicz – prezeska Kampanii Przeciw Homofobii, dziennikarka, psycholożka. Była koordynatorką kampanii „Niech nas zobaczą”. ROBERT BIEDRO¡

Dzisiejsza Warszawa nie jest przyjazna niczemu co jest inne, odstające od społecznej czy kulturowej „normy”. Istnieją oczywiście wysepki „Inności”, ale każda z nich jest samotna, nie stanowi całości atolu wysp różnorodności. Warszawska „Inność” na co dzień się nie przenika, jak ma to miejsce w wielokulturowym Berlinie, Pradze czy Moskwie. Stolice dzisiejszego świata tętnią, buchają, parują, śmierdzą i pachną różnorodnością. Warszawa miała „inny” klimat przed II wojną światową. Kawiarnia „Ziemiańska”, gdzie spotykała się bohema artystyczna, dzielnice żydowskie, mniejszość rosyjska, pruska. Warszawa żyła, prowokowała, oddychała.

161


NASZA HOMOWARSZAWA? Sylwia Chutnik

W  dzisiejszej Warszawie wszystko jest „robione w  domu po kryjomu” – geje mają swoje nieobnoszące się innością kluby, lesbijki prywatki (bo do wielu klubów ich się nie wpuszcza), Żydzi swój zakonspirowany świat, Kazachowie ukryte miejsce. Brak jednak przenikania tych kultur, wspólnego łącznika. Mało kto już się dzisiaj obnosi. Robert Biedroń – działacz LGBT, współzałożyciel i wieloletni prezes Kampanii Przeciw Homofobii, polityk, publicysta, autor książki Tęczowy elementarz. SYLWIA CHUTNIK

Czy Twoim zdaniem Warszawa jest miastem przyjaznym mniejszościom seksualnym? Nie sądzę, aby gdziekolwiek w Polsce było przyjaźnie. Warszawa ma ten atut, że jest sporym miastem i dzięki temu można w miarę bezpiecznie zaszyć się gdzieś wśród zaufanych osób i przeżyć. Metropolie z natury są bardziej otwarte na wszelkie bytowanie obok normy, bo nawet jeśli na chodniku mignie nam para chłopaków trzymająca się za ręce, to zanim się obejrzymy, oni znikną w tramwaju lub gdzieś w tłumie ludzi. Z drugiej strony każde miasto to pole walki: o swoją przestrzeń, o swoje prawa, nasz „kawałek podłogi”. Nie inaczej jest ze środowiskami mniejszości seksualnych – tu nie tylko musisz wykłócać się o korzystanie z należnego prawa do demonstrowania (zakazywanie Parad Równości) czy o miejsca spotkań (nieodżałowane Le Madame), lecz także o to, aby mieszkać z chłopakiem czy dziewczyną w jednym mieszkaniu i nie słuchać co chwilę docinków ze strony sąsiadów. Taką „walkę” można wygrać. Pozytywnym przykładem jest dla mnie zawsze Anka Zawadzka z Fundacji Anka Zet Studio, która nie dość, że co chwila wchodzi na barykady ze swoją dziewczyną Ygą Kostrzewą, to jeszcze jest od kilku lat przewodniczącą wspólnoty mieszkaniowej. I to gdzie: na Dolnym Mokotowie! Poza tym zmienia się moda i tak zwany miejski styl noszenia się, który dyktowany jest przez sieciówki takie jak H&M czy Zara – dziś to, że chłopak nosi obcisłe spodnie i opaskę na dłuższych włosach, nie jest już powodem, żeby nazywać go pedałem. W centrach handlowych byłoby ich naprawdę sporo… Trochę podobnie jak z modą alternatywną – na każdym kroku czaszki, emo kids, kolorowe rajstopy. Kiedyś reguły były proste – również mniejszości seksualne miały swój dress code. Teraz został on złamany jak Enigma przez duże korporacje, które produkują estetycznych homo. Tym samy oswajają ludzi. Szkoda, że nie lansują publicznego pokazywania sobie uczuć, wspólnego rozliczania PIT-ów czy równych praw w dziedziczeniu i opieki w czasie choroby… Warszawa kojarzy się też z Warszawką – poradami stylistów, mitycznymi gej-fryzjerami itp. Ale ja niewiele wiem o tym środowisku – nie znam Jacykowa, znam Ygę, Biedronia i Martę Abramowicz. To oni tworzą ważną kulturę mniejszości. Czy masz wrażenie, że geje i lesbijki zamykają się w swoim getcie, czy jednak są widoczni nie tylko w „miejscach branżowych”? Kiedy grałam w klubach (Galeria, Le Madame), to jakoś byłam bliżej całego środowiska, teraz zadaję się głównie z dziewczynami z UFY. Nie mogę powiedzieć, czy mam przez to jakieś „wrażenie”. Branżówki są bardzo potrzebne do konsolidacji środowiska, czego uczył nas już klasyczny dokument Paris is burning. Nie ma się co obruszać, że w pewne miejsca, na pewne filmy i sztuki teatralne przychodzą ci sami ludzie z getta mniejszościowego. No i dobrze, a gdzie mają chodzić – do pubu z telebimem, żeby dostać po wyjściu

162


NASZA HOMOWARSZAWA? Ryszard „Rysia” Czubak

z klubu? Zresztą, po wyjściu z branżowego miejsca też można nieźle oberwać, przykładów takich incydentów jest niestety sporo… Budowanie tożsamości grupy jest ważne, nawet jeśli to tylko grupa znajomych. Trzeba pamiętać, że w Warszawie jest silny ośrodek działaczy/czek na rzecz praw mniejszości seksualnych. Jestem osobą spoza branży, nie wchodzę więc w  dyskusje o  fajności takiej a nie innej organizacji, jednak to tu są prężne KPH czy Lambda oraz inne NGO-sy dbające o prawa homo/bi/trans. W związku z tym Warszawa to nie tylko modny klub, lecz także walka o zmianę prawa, ustaw, naciskanie mediów itp. A że w mediach jest wielu gejów, Żydów, co oczywiście wszyscy/tkie wiemy… No sami Państwo rozumieją: na Woronicza (TVP) i na Augustówce (TVN) jest prawdziwe królestwo sexual minorities! Czy uważasz, że jest szansa, by wydarzenia w rodzaju Parady Równości stały się świętem miejskim? Dla wielu osób to już jest święto. Widzę to na przykładzie Manify, ponieważ działam od początku w Porozumieniu Kobiet 8 Marca. Ludzie naprawdę czekają, aby raz w roku przejść się w kolorowym tłumie. To jest już taka świecka tradycja, pielgrzymka. Niektóre lata były niezbyt łaskawe dla Manif i Parad ze względu na realne zagrożenie zdrowia. Obecnie nadal organizowane są kontrdemonstracje, ale nie wiem, czy ktoś jeszcze zwraca na nie uwagę (oprócz Antify, i bardzo dobrze!). Myślę, że zakazanie Parady było jednym z bardziej ważnych momentów dla zjednoczenia środowisk mniejszości i hetero – to było prawdziwe święto (ach, widok Radosława Pardy z Młodzieży Wszechpolskiej, który tarzał się przed nami po ulicy w pozie Rejtana – bezcenne). Poza tym Wawa nie ma świąt miejskich, co najwyżej te oddolne, łatwo więc można zagarnąć przestrzeń miejską. Wszystko, co dzieje się fajnego, tworzone jest na niezależnych artowo-politycznych poziomach. Jak integrować mniejszości z mieszkańcami miasta? A może to nie ma sensu? Dopóki nie będzie równych praw dla wszystkich osób, niezależnie od rasy, wyznania, orientacji seksualnych, wieku czy płci, wszelkie integracje będą niczym innym, jak pokazywaniem, że się nie gryzie i że jest się „normalnymi ludźmi”. Można robić festyny, Niech nas zobaczą i iść do Ewy Drzyzgi, ale dopóki nie dostanie się tych samych praw: ekonomicznych, pracowniczych, społecznych itp., to jest to tylko kwiatek do kożucha. Może urozmaicający, ale po co ten kożuch? Sylwia Chutnik – pisarka, działaczka społeczna, kieruje Fundacją MaMa, laureatka Paszportu Polityki; jej powieść Kieszonkowy Atlas Kobiet znalazła się wśród 20 tytułów nominowanych do nagrody Nike za rok 2008. RYSZARD „RYSIA” CZUBAK

Nie chodzę po gettach, nie zadaję się z przegiętymi ciotami, żyję swoim życiem – jak chcę, a nie jak ktoś mi dyktuje. Jestem osobą oversex – ponad i poza tym. Nie musiałem nigdy przekopywać tunelu, nie było mi to potrzebne, bo zawsze byłem sobą – zawsze, a nie tylko czasami. Mi się wydaje, że zawsze byłem oversex, ale przychodzi taki dzień, taka chwila, gdy dochodzi do świadomości człowieka, że to jest właśnie to. W tym środowisku wszyscy muszą być jednakowi, tacy sami. Podobnie jest z osobami oversex – mają bardzo podobne zachowanie, mentalność, sposób myślenia czy stosunek do ludzi. Ja zwłaszcza w Polsce obserwuję, że środowisko pedalskie jest homofobiczne, to ludzie

163


NASZA HOMOWARSZAWA? Anna „Aina” Grodzka, Jacek vel ˚aklina

którzy plują w swoje gniazdo. Jak ktoś nie szanuje innych, to nie może żądać szacunku dla siebie. Często uważają, że są tak wspaniali, ponadziemscy i boscy, że każdy inny człowiek powinien im oddawać cześć i honory za to, że są. A jako ludzie są nikim... Toro na przykład to nie jest klub, a burdel z piszczącymi ciotami. Ja te miejsca i towarzystwo określam gettem – każde getto jest nieciekawe, nietolerancyjne. Nie przychodzę nigdzie by pluć komuś w twarz i wyśmiewać się z niego, ponieważ mi nie pasuje, czy jest inny. W takich miejscach jak tutaj [siedzimy w Kulturalnej] jest swobodnie, przyjaźnie, a w knajpie ciotowskiej od razu mogę usłyszeć: „o przyszła ta ciota, wariatka”. To są zachowania homofobiczne, więc wcale się nie dziwię, że nie ma tolerancji w  polskim społeczeństwie, jak cioty same nie potrafią być tolerancyjne. Ryszard „Rysia” Czubak – aktor teatralny i  filmowy, zagrał m.in. w  Scenach nocnych, Porze na czarownice czy Rysiu. Obecnie pracuje nad rolą Babci w Tangu Mrożka. ANNA „AINA” GRODZKA

Na tle kraju, Warszawa to raj tolerancji. Na tle Nowego Jorku czy Kalifornii – totalny obciach. Trwa zmaganie między zwolennikami liberalizmu obyczajowego i społecznego, antyliberalną konserwą. To nie tylko przypadłość Polski, ale u nas wyjątkowo mocno się przejawia ta wojna. Szkoda, że z naszej strony ma ona wymiar walki wyłącznie politycznej, bo z strony niestety, mamy do czynienia z frakcjami kibolsko-zbrojnymi. Jesteśmy w mniejszości społeczeństwa. Konserwa też. Ale ich wspierają obowiązujące w naszej kulturze uprzedzenia i stereotypy, oraz stojący za nimi ludzie – konformiści. Póki co, konserwa trzyma władzę, osobiście i przez kontrolę nad obowiązującymi stereotypami. W ten sposób często dochodzi do różnego rodzaju dyskryminacji wszelkich mniejszości. Jest dobrze, ale nie jest źle, choć może dodam, że jest coraz lepiej. Anna „Aina” Grodzka – prezeska Fundacji Trans-Fuzja, działaczka na rzecz równouprawnienia osób transpłciowych. JACEK vel ˚AKLINA

Co sądzisz o Warszawie? W  Warszawie dużo się dzieje, to przecież stolica! Jest wiele bardzo tolerancyjnych miejsc np. Między Nami. Z drugiej strony uważam, że geje mają trudności, żeby się zaakceptować, żeby dla samych siebie być przychylnym, przede wszystkim żeby być tolerancyjnym. Bo geje nie są tolerancyjni, wyszydzają innych gejów. Dla mnie jest to przykre, niepojęte. Rozumiem, że żyjemy w trudnych czasach… Nie każdy gej odważnie patrzy na swoje życie, nie zwraca uwagi na nietolerancję. A wielu pracuje w poważnych firmach, są urzędnikami państwowymi, oni nie mogą być na tyle otwarci – gdyby ich orientacja seksualna wyszła na jaw, wyrzucono by ich. Chociaż nie jest tak do końca. Wszystko się zmienia, idzie to dość ciężko, ale powstało mnóstwo organizacji, które walczą o prawa osób LGBT. Na przykład Lambda czy KPH; bardzo szanuję Roberta Biedronia, podziwiam go za wspaniałe oddanie swojej osoby na pożarcie lwom. Był też prekursor [Sławek – przyp. red.] Starosta, on także zrobił bardzo dużo. Był zauważalny,

164


NASZA HOMOWARSZAWA? Jacek vel ˚aklina

miał coś do przekazania. Dzięki jego inteligencji i obecności w mediach stworzył grunt dla tego, co dzieje się dzisiaj. Można odnieść wrażenie, że dane miejsce uważamy za nieprzyjazne, ponieważ my się ich boimy. Tak, jesteśmy bardzo ostrożni, choć to wszystko zależy od indywidualnego podejścia. Każdy z nas jest inny, jeden jest bardziej otwarty, inny mniej. Nie wiem, czym to jest uzasadnione, ale bardzo fajnie jest się pokazywać w różnych miejscach – geje to uwielbiają. Czyli lubimy bywać... Bywać, brylować, pokazywać się, że jesteśmy tutaj, że nie boimy się, że jesteśmy gejami, bo jesteśmy ok. Ale też czas mody na takie zachowania troszeczkę minął... Jeszcze dwa lata temu było bardzo fajnie mieć kolegę geja i pokazywać się z nim. To było bardzo modne – bywanie z kolegą gejem w różnych klubach – dla mnie to było pocieszne. Teraz powróciła moim zdaniem stygmatyzacja. Oczywiście mamy dobę internetu, wszystkich takich rzeczy, które ułatwiają kontakty... Może to dlatego odnotowujemy niewiele osób na paradach, ponieważ myślimy, że jest dobrze. Wiele osób ma poczucie, że nie jest już nic do zrobienia. Tak, ja uważam, że dopiero nastało przedwiośnie! Musi upłynąć jeszcze wiele czasu, żebyśmy byli tolerancyjni jako społeczeństwo i żeby Warszawa była homofriendly. Przecież to zależy od nas samych. Jeżeli nie będziemy popierali działań organizacji, nie będziemy uczestniczyli w manifestacjach, manifach, w ruchach... Drażni cię „plucie” na organizacje? Tak, oczywiście! Większość ludzi nie wie, co to jest Lambda, co to jest KPH. Jesteśmy zaściankiem... Wiele osób nie chce poznać tego, co nas otacza, ruchu LGBT. Uważam, że powinniśmy wiedzieć, jakie organizacje działają w  naszych sprawach i  kto tam pracuje. Geje i lesbijki powinni zadać sobie na tyle trudu, żeby wiedzieć, co się dzieje w ich sprawie. Ale dlaczego ludzie nie angażują się w ruch? Na przykład jest sporo bardzo młodych ludzi, którzy przyjeżdżają do Warszawy, wielkiej aglomeracji, z małych miasteczek są zaszczuci. Przeszli tyle złego, że chcą się po prostu schować za całą warszawską wielkomiejską dekoracją. Miasto daje poczucie anonimowości. Wiesz, tu jest duże zróżnicowanie kulturowe, tworzy się pewna subkultura – jak ja to nazywam. Ja jestem urodzonym warszawiakiem i wiem, jak Warszawa wyglądała kiedyś, jak ludzie reagowali, jak byli postrzegani, i jak teraz ludzie kształtują swoje życie i na czym ono polega. Nie jestem jakimś mieszczaninem, co podkreślam, ale niestety większość ludzi z tych małych miasteczek robi bardzo złą robotę. Tam byli zahukani, a tutaj nagle dostają wolność. To jak wypuścić konia na wybieg, który był cały czas na wodzy i rozbrykuje się. W tym momencie można porównać w ten sposób środowisko gejowskie – jest rozbrykane, chaotyczne. Tak naprawdę niewielki odsetek środowiska jest zaangażowany, by zrobić coś dobrego dla naszej sprawy. Jacek vel Żaklina – artysta drag queen show, od lat jedna z najbardziej znanych postaci sceny drag w Polsce, w 2009 roku wystąpił w telewizyjnym show Mam Talent.

165


NASZA HOMOWARSZAWA? Jacek Kochanowski, Yga Kostrzewa

JACEK KOCHANOWSKI

Z  ubolewaniem stwierdzam, że Warszawa nie jest miastem najlepiej wyposażonym w miejsca gej/les/trans. Pod tym względem o wiele bardziej wolę Łódź z moją ulubioną sauną Ganimedes, z  kultowym Narraganset czy z  nowym, ekskluzywnym Blue Queen. W Warszawie bywam niemal wyłącznie w Lodi Dodi (głownie w tygodniu, bo nie lubię tłumów), gdzie zawsze czeka na mnie uśmiechnięty Tomek, barman o  gołębim sercu; bywam też w  saunie w  Fantomie, najstarszym i  także kultowym warszawskim klubie. Lubię przebywać w  miejscach „z  duszą”, gdzie można zwyczajnie posiedzieć i  pogadać. Stąd te wszystkie snob-kluby są zupełnie nie dla mnie. Wydaje mi się, że – wbrew dość powszechnym opiniom – kluby LGBT są i będą nadal potrzebne, bo dopóki świat wokół nas będzie światem heteronormatywnym, dopóty będziemy potrzebowali miejsc, gdzie możemy być „u siebie”, nawet jeśli to pachnie „gettem”. To nie muszą i nie powinny być miejsca w jakikolwiek sposób „zamknięte”, z selekcją i inną policją. Otwarte, ale jednak nasze – miejsca, gdzie można przyjść i ponarzekać, że kolejny poderwany facet okazał się dzieciatym żonkosiem albo księdzem. Miejsca (łagodnie) homonormatywne. Jacek Kochanowski – doktor socjologii, działacz na rzecz praw człowieka, wykładowca akademicki. Autor książki Fantazmat zróżNICowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów (Kraków 2004) i  wielu innych publikacji poruszających problematykę LGBT. Naczelny gej wśród socjologów i socjolog wśród gejów. YGA KOSTRZEWA

Odpowiadając na pytanie, które mi zadaliście, zadam inne,bardziej dosadne: czy Warszawa jest les-friendly? Geje mają się gdzie bawić, gdzie chodzić, gdzie miło spędzać czas. Lesbijki już nie mają tak wielu wyborów. Możemy pójść do Bastylii na naleśniki, czasem skorzystać z ich oferty kulturalnej. Możemy też skorzystać z miejsc dostępnych ogólnie dla osób homo, ale czasami może spotkać nas tam niespodzianka... Na przykład kilka lat temu nie wpuszczono mnie do Utopii. Zrobiłam małą awanturkę, potem zadzwonił do mnie menedżer i mnie przepraszał, ale nie poszłam już tam następnym razem... Jeszcze do niedawna mogłyśmy iść do FreeDum, potańczyć na małym parkiecie i wypić piwo czy drinka, ale i tego miejsca już nie ma. Słyszałam wypowiedzi, iż nie warto otwierać lokali dla lesbijek, bo tylko przyjdą i usiądą przy jednym piwie na całą noc... Jest to seksistowskie i nieprawdziwe, bo okazuje się, iż np. portal lesbijka.net i jego działaczka Jedyna z powodzeniem organizowały imprezy dla kobiet, głównie les, na które przychodziły tłumy. Co bardziej rezolutni i  rozumni ludzie, głównie faceci, pozbyli się tych uprzedzeń i  lepiej przyjrzeli, jak funkcjonują lesbijki w przestrzeni i jakie podejmują decyzje, w tym ekonomiczne, czy dotyczące spędzania wolnego czasu – i stwierdzili, że jednak opłaca się reklamować, sprzedawać… Ale poza zabawą i  lokalami jest jeszcze cała wielka inna przestrzeń. Oczywiście do warszawskich organizacji – Kampanii Przeciw Homofobii, Lambdy, Fundacji Równości, Fundacji Helsińskiej, Krytyki Politycznej i szeregu innych można łatwo przyjść i wejść pod hasłem „lesbijka”. Jest wiele takich miejsc. Będąc i żyjąc w Warszawie jako otwarta lesbijka, wymieniająca czułości ze swoją partnerką, chodząca za rękę po ulicy – nie spotkała mnie ostatnio szczególna przykrość, homofobia, niewybredne zaczepki. Zdarzyło się wiele lat

166


NASZA HOMOWARSZAWA? Krzysztof Kliszczyƒski, Krystian Legierski

temu, iż pan w parku omal nie wszedł w latarnię widząc, jak się całujemy, albo podpita młodzież zaczepiała nas niewybrednymi komentarzami – to jest kwintesencja polskiego braku tolerancji, zachowań barbarzyńsko dyskryminujących, jakby nazwała je Magdalena Środa. Takie sytuacje na pewno się jeszcze zdarzają, ale w anonimowym wielkomiejskim tłumie człowiek i jego mniej typowe zachowania, wygląd nikną. Podczas Parad Równości zauważyłam, iż coraz więcej mamy sympatyków machających nam z okien czy chodników. Może to jest mój nadmierny optymizm i naiwność, iż Polska i jej stolica jednak zmieniają się na lepsze? Proponuję les-spacerowiczkom testowanie różnych miejsc na sobie – jak zachowają się poszczególne knajpy, place, ulice, przechodnie, gdy będziemy swobodnie iść ze sobą za ręce czy pocałujemy się. To może być swoisty sprawdzian na postrzeganie nas. Yga Kostrzewa – rzeczniczka prasowa Lambdy Warszawa, dawniej przewodnicząca Stowarzyszenie. Mimo młodego wieku nestorka polskiego ruchu LGBT (który też zbyt wiekowy nie jest). KRZYSZTOF KLISZCZY¡SKI

Czy Warszawa jest homofriendly? Nad tym pytaniem zastanawiałem się tylko chwilę. Dla mnie odpowiedź jest oczywista: tak! Wychodzę z moim chłopakiem z domu, pod blokiem całujemy się na pożegnanie. Sąsiad uśmiecha się i kiwa głową na „dzień dobry”. Parada Równości idzie Marszałkowską, a z tramwaju pasażerowie się do nas uśmiechają. Skręcamy w Paradzie na ulicę Piękną, a na balkonie stoi starsza pani i wskazuje na swoje kule. Nie może z nami iść, ale do nas macha. Nasza wolontariuszka, pochodząca ze Śląska, idzie do jednego z biur Urzędu Miasta Warszawy, po czym wysyła mi sms-a: Fajny ten urząd. Wiszą plakaty Lambdy i KPH, a panie urzędniczki nie są w mundurkach. Warszawa jest friendly. Nie tylko dla gejów i lesbijek. Dla wszystkich „innych”. Sama – szukając swojej metropolitarnej tożsamości – dopiero raczkuje w „różnorodności”, ale już wie, że to jest jej droga. Nawet jeśli niektórzy jej mieszkańcy jeszcze tego nie wiedzą. Krzysztof Kliszczyński – socjolog, od 2007 roku przewodniczący Stowarzyszenia Lambda Warszawa. KRYSTIAN LEGIERSKI

Co skłoniło Cię do tworzenia homofriendly miejsc w Warszawie? Była to potrzeba miejsc, w których ludzie wspólnie spędzają czas bez względu na swoja orientację seksualną i dobrze się bawią w swoim towarzystwie. Nie przemawia do mnie idea tworzenia miejsc np. wyłącznie dla gejów – przy uzasadnieniu tworzenia takich miejsc, które można sprowadzić do stwierdzenia, że tylko we własnym towarzystwie można się czuć swobodnie. Uważam, że idealnym stanem jest sytuacja, w której osoby homoseksualne czują się dobrze w towarzystwie osób heteroseksualnych i odwrotnie. Oczywiście nie wykluczam sensu powstawania miejsc np. wyłącznie dla lesbijek lub wyłącznie dla gejów, bo zapewne cześć osób homoseksualnych ma potrzebę izolowania się od heteroseksualnej części społeczeństwa – jednak jak już wspomniałem jestem zwolennikiem „wspólnego”, a nie „osobnego”

167


NASZA HOMOWARSZAWA? Magda Mosiewicz

Le Madame funkcjonuje obecnie jako miejsce legendarne, co według Ciebie sprawiło, że obecnie jest to chyba jedyne tak zmitologizowane miejsce? Właśnie zapewne to, o czym wspomniałem – mieszanie się różnych grup społecznych, począwszy od biznesmenów, polityków, przez działaczy społecznych, naukowców i artystów, aż do klubowiczów, bez względu na narodowość czy orientację seksualną właśnie. Ten miks różnorodności w równym stopniu był dla jednych pociągający i inspirujący, co odpychający i irytujący dla innych. Jak z perspektywy czasu oceniasz akcję zamknięcia Le Ma – homofobiczne uwagi urzędników i wspólnoty mieszkaniowej? Z  perspektywy czasu, jak i  bez tej perspektywy, oceniam całą akcję tak samo – był to zwyczajnie wyraz zaściankowej i małostkowej mentalności, jaka niestety jeszcze gości w części polskiego społeczeństwa i od czasu do czasu daje o sobie znać. Czy Warszawa jest miejscem przyjaznym osobom homo, czy jest szansa, że gdzieś stworzy się gaycity, np. w coraz bardziej opustoszałym ostatnio Śródmieściu? Myślę, że na tle innych polskich miast Warszawa jest homomiastem w największym stopniu, widać to na wielu przykładach – od jakości i liczebności Parad począwszy, a na ilości klubów, kawiarni i innych miejsc spotkań skończywszy. Nie wiem czy powstanie gaycity – Warszawa w ogóle jest mało rozrywkowym miastem na tle innych stolic europejskich. Sądzę, że gaycity z prawdziwego zdarzenia może u nas powstać dopiero wtedy, kiedy całe polskie społeczeństwo przejdzie pewną drogę ku otwartości na różnorodność i inność – ale żeby przejść tę drogę jeszcze chwilę musimy nią pospacerować. Krystian Legierski – społecznik, animator kultury alternatywnej, właściciel Le Madame, Tomba-Tomba, Ust Mariana i Sklepu z kanapkami. Próbuje swoich sił również jako polityk. MAGDA MOSIEWICZ

Warszawa w  ogóle nie jest przyjaznym miastem – w  światowych rankingach jakości życia zajmuje miejsca pod koniec setki. Mam wrażenie, że władze miasta nie prowadzą polityki dla ludzi, obojętnie homo czy hetero. Interesują ich megalomańskie projekty, w  szczególności wielkie stadiony. Ale nie interesują ich już przedszkola, lokalne centra kultury, ścieżki rowerowe, pomoc słabszym – w Warszawie problemy mają nawet szkoły dla niepełnosprawnych dzieci czy firmy zatrudniające chorych psychicznie do potrzebnej przecież segregacji śmieci. Oczywiście mieszkańcy potrafią się sami zorganizować, także geje i  lesbijki tworzą przestrzeń dla siebie, miejsca spotkań, pomoc psychologiczną, pomoc prawną, nawet edukację – ale mnie to nie satysfakcjonuje. Chciałabym, żeby to prezydent Warszawy otwierał/a Paradę Równości, chciałabym żeby miasto organizowało zajęcia edukacyjne w szkołach czy centra pomocy. Tak jest na świecie. I nie mam tu na myśli tylko Amsterdamu, gdzie przed Paradą we wszystkich tramwajach wisi zaproszenie w imieniu Ratusza i informacja o trasie. W katolickiej Brazylii daty parad są w każdym oficjalnym materiale promocyjnym Sao Paulo czy Rio (w rubryce „imprezy kulturalne i sportowe”). Dopóki władze miasta nie będą oficjalnie uczestniczyć w działaniach publicznych osób homoseksualnych, dopóty dla części Warszawiaków będzie to wciąż półświatek. To się musi zmienić.

168


NASZA HOMOWARSZAWA? Maciej Nowak

Magda Mosiewicz – wieloletnia działaczka partii Zielonych, jej była przewodnicząca. Zawodowo autorka filmów dokumentalnych, dyrektorka festiwalu kultury niezależnej Poza murami. MACIEJ NOWAK

Gejowska Warszawa zaczyna się na progu mojego mieszkania. Mieszkam w  bloku na Szczęśliwcach, dokąd w roku 1950 wprowadzili się moi dziadkowie i gdzie wychowywała się mama i wujek. Ja sam wróciłem tu w połowie lat 80., a ponieważ moje zawodowe życie długo polegało na ciągłym szwendaniu się między Warszawą a  Gdańskiem, odnosiłem wrażenie, że na Szczęśliwicach nie jestem specjalnie rozpoznawalny. Kilka lat temu zostałem zaproszony do akcji promocji honorowego krwiodawstwa. I oto na pół godziny przed umówionym spotkaniem dostaję telefon, bym jednak nie przychodził. – Od homoseksualistów krwi nie przyjmujemy – usłyszałem. Sprawę opisałem w „Gazecie Wyborczej”, co wywołało sporo emocji. Kilka dni później zaczepia mnie sąsiad, z którym dotąd wymienialiśmy tylko powściągliwe „dzień dobry”: – Panie Maćku, a co z tą krwią było? Zamarłem. No tak, teraz się zacznie wypominanie pedalstwa. – Czy oni powariowali? – kontynuował wyrażając zdumienie durnymi praktykami polskiego krwiodawstwa. I to był ten jeden z momentów zadziwienia światem, dla których warto żyć. Bo oto facet z naprzeciwka, jeden z tych, którzy w sondażach nastrojów społecznych są nośnikami postaw nietolerancyjnych, wykazuje się pełną empatią dla kogoś, kogo zna pobieżnie, choć od dawna. I z całego kontekstu wynika, że nie może nie wiedzieć, że wspiera w ten sposób homoseksualnego sąsiada. Dlatego mówię o progu mojego mieszkania, jako o bramie ku gejowskiej Warszawie, w której wbrew pozorom gejom żyje się dobrze. A przynajmniej lepiej niż w jakimkolwiek innym miejscu naszego kraju. O tym, że świat nie składa się wyłącznie z mających się ku sobie pań i panów, zorientowałem się oczywiście również tutaj. Od wczesnej młodości z dziwną mieszanką wstydu i satysfakcji obserwowałem performance odgrywane na warszawskich ulicach, premierach i wernisażach przez Rysię, czyli Ryszarda Czubaka. Od początku lat 70. ozdabia swoimi strojami i tanecznymi pas wszystkie odmiany szarości naszej stolicy. Dwadzieścia lat później dołączyła do niego Tutsi Królowa Delikatesów, której dłonie obcałowywał Leszek Miller, nieświadom spektaklu płci, odgrywanego przez Krzysztofa Czerwińskiego. Dzisiaj swoją transgresją intryguje przechodniów, dziennikarzy i urzędników Rafalala. Obecne gorące miejsca gejowskiej Warszawy również miały swoich antenatów. Homoseksualna pamięć jest krótka, więc warto zanotować, że esteci, jak nazywano nas w czasach Oscara Wilde’a, zbierali się w lokalach: Antyczna (dzisiaj Szpilka na placu Trzech Krzyży), Lajkonik (dzisiaj elegancki sklep z ciuchami obok Szparki, też na placu Trzech Krzyży), Ambasador (dzisiaj LemonGrass w  Alejach Ujazdowskich), Amatorska i  Piotruś (Nowy Świat), Alhambra (kamienica pod Mickiewiczem i Puszkinem w Alejach Jerozolimskich) oraz Trakt (obok obecnej Delicji polskiej na Krakowskim Przedmieściu). Już nie z  własnych obserwacji, lecz z rozproszonych przekazów literackich wiem, że „tacy panowie, co nie lubią pań” bywali w kawiarni Kopciuszek w Alejach Jerozolimskich, a także oczywiście na pikietach przy placu Trzech Krzyży, w Ogrodzie Saskim, na rogu Zielenieckiej i Targowej, przed Halą Gwardii, na Dworcu Centralnym. Tradycje gejowskiej Warszawy, mimo że nieme i niespisane, przetrwały dziesięciolecia. Jedną z nich jest koncentracja naszych klimatów w okolicach placu Trzech Krzyży. Nawet

169


NASZA HOMOWARSZAWA? Rafalala, S∏awek Starosta

w okresie okupacji niedaleko stąd, na rogu Alej i Brackiej, działało Mon Cafe, gdzie zbierali się zwolennicy własnej płci i dokąd wpadali również niemieccy żołnierze w mundurach. Niektórzy – umalowani. Gdy kilka lat temu znienacka zlikwidowano słynny blaszany pisuar na placu Trzech Krzyży, na jego miejscu jakieś niewidzialne duchy zapalały przez kilka nocy żałobne znicze. Na znak pamięci o tysiącach bezimiennych facetów, którzy w popłochu i strachu szukali tutaj spełnienia. I zazwyczaj je znajdowali. Maciej Nowak – dziennikarz, publicysta, krytyk teatralny i kulinarny. Był dyrektorem naczelnym Teatru Wybrzeże, a od 2003 roku pełni funkcje dyrektora Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie. Od lat publikuje felietony w „Co jest grane”, dodatku do „Gazety Wyborczej”, w których recenzuje warszawskie wyszynki. RAFALALA

Warszawa składa się dla mnie z kilku dzielnic. Pomijam wszystkie dzielnice znajdujące się na obrzeżach, potocznie nazywane sypialniami. Odcinam je jak tłuszcz z szynki. Zostawiam te, które najbardziej lubię. Wola, Ochota, Centrum, Śródmieście, Mokotów, Praga. Moja codzienność toczy się wokół ulic Jana Pawła II, Solidarności, Żelaznej, Okopowej, Towarowej, Wolskiej, Górczewskiej. Często kupuje kwiaty pod Halą Mirowską, pije kawę na ulicy Świętokrzyskiej. Przynajmniej raz w tygodniu jestem w kinie Muranów lub Feminie. W Feminie od lat kupuje bilet studencki bez okazania legitymacja, która w moim wypadku już dawno straciła ważność. Miejsca gdzie często się bawię znajdują się w zagłębiu klubowym przy 11 Listopada. Zresztą tak bardzo zaprzyjaźniłam się z ludźmi tworzącymi tamtejsze kluby, że w  Hydrozagadce wystawiałam premierowy spektakl STO w  Teatrze Warszawa (www.teatrwarszawa.pl). Praski klimat, stare meble, świeczki, obsługa to wszystko sprawia, że czuje się tam na totalnym luzie. Mam słabość do Arkadii, miło pod jednym dachem zjeść, kupić książkę, zrobić pazurki i  znaleźć nową sukienkę. Latem uwielbiam spędzać czas w ogródkach, pić latte i spoglądać na pędzące miasto. Warszawa jest otwarta, ciepła i przyjazna. Piszę to z perspektywy osoby trans. Czasami zdarza się, że na tym ciele pojawiają się zrogowacenia, ale od tego by nie przeszkadzały jest pumeks i nożyczki. Ja zawsze reaguje, gdy coś mi się nie podoba i niekoniecznie sytuacja musi dotykać mnie osobiście. Choć zaznaczam, że tego typu interwencje są rzadkie. Nie wyobrażam sobie lepszego miasta do mieszkania w Polsce! Rafalala – słynny warszawski transwestyta, autorka sztuki Rafalala Show wystawionej na deskach Teatru Polonia, filmu dokumentalnego I Bóg stworzył transwestytę, w 2009 roku uruchomiła Teatr Warszawa, w którym zaprezentowała sztukę STO. Rafalalę co roku śledzą kamery gdy – z męskim zdjęciem w dowodzie osobistym – idzie oddać głos w wyborach. W 2009 roku się to udało. Oby tak dalej. SŁAWEK STAROSTA

Trudno się ocenia zmiany mentalności, jak się słucha opowieści, to ponoć najciekawsze były lata 70. Obecnie smutne jest to, że półtoramilionowe miasto ma tylko kilka klubów gejowskich, w których mało się dzieje. Kluby raczej się zamykają niż otwierają. Problem może tkwi w nas. Polskie cioty nigdy nie miały swojej rewolucji, dalej siedzą na tyłkach

170


NASZA HOMOWARSZAWA? Mike Urbaniak

i nic nie robią. Wchodzę na swój portal [Gay.pl]i tam koleżanki po osiemnaście lat piszą mi teksty, jakie słyszałem od Niesiołowskiego na początku lat 90. Skąd one, w kraju o dwudziestoletniej demokracji, mają takie pomysły jak bycie przeciw związkom partnerskim czy Paradom? Niesiołowskiego się klonuje? To jest smutne... Cioty są najgorszymi wrogami samych siebie. Ile jest ukrytych koleżanek homofobek? Takich, co to im się wydaje, że nikt o nich nie wie. Polskie cioty nie wyszły na ulice i nie zrobiły rozróby. Ominęły nas lata 70., gdzie w Stanach zrobiono sobie Stonewall, powstały homicze getta, wydarzyło się coś w  przestrzeni realnej a  nie wirtualnej, bo teraz im się zdaje, że wystarczy założyć profil w necie. Przeszliśmy z knajp do internetu. Ta HomoWarszawa jest teraz w internecie, a to jest smutne. W mojej generacji jest masę ciot, ja z nimi grałem koncerty, a po 10-15 latach dowiaduje się że jedna i druga to koleżanka. Dulszczyzna, Kaczyństwo. Ja myślę, że Kaczyński jest jakimś symbolem tego. Czytałem Homobiografie Krzysztofa Tomasika i ta Polska sto lat temu była taka sama. To jest szokujące. Sławek Starosta – dawniej członek zespołu i wokalista Balkan Electrique, jeden z pierwszych działaczy LGBT w Polsce, współzałożyciel Warszawskiego Ruchu Homoseksualnego i Stowarzyszenia Grup Lambda, obecnie współwłaściciel Fantomu, redaktor naczelny portalu Gay.pl. MIKE URBANIAK

Odpowiadając na pytanie, czy Warszawa jest miastem gayfriendly, filtruję odpowiedź przez moją śródmieściocentryczną perspektywę. Wyłania się z niej dość surowy obraz. Granice względnie umiarkowanej homofobii (w polskim rozumieniu atmosfery gayfriendly) określają dla mnie: plac Bankowy na północy, plac Unii Lubelskiej na południu, Trakt Królewski na wschodzie i ulica Emilii Plater na zachodzie. No niech będzie, że aleja Jana Pawła II, żeby nie wykluczać różowego świata Złotych Tarasów. Są oczywiście wyspy szczęśliwości poza tym obszarem, jak klubokawiarnia Chłodna 25 (Wola), czy zagłębie knajpiane na ul. 11 listopada (Praga Północ). Nie wspominam tu klubów stricte gejowskich rozsianych gdzieś w głębokim interiorze, jakim jest dla mnie na przykład ulica Burakowska, choć to przecież Żoliborz. Bardziej od gejowskich barów i  klubów wolę takie miejsca, które są po prostu homofriendly, czyli w moim rozumieniu przyjazne ludziom. Bez względu na ich tożsamość psychoseksualną, płeć, pochodzenie, wiek. Takim miejscem jest wspomniana Chłodna 25, nielubiany przez mnie ale kochany przez pół Warszawy Plan B na placu Zbawiciela, Obiekt Znaleziony w podziemiach Zachęty, Dwa na Trzy na Brackiej czy Szczotki i Pędzle na Tamce. O lansiarskim szlaku od Karmy (plac Zbawiciela), przez Szpilkę (plac Trzech Krzyży) i Między Nami (ul. Bracka) do Utopii (ul. Jasna) nawet nie wspomnę. Kroczę nim od czasu do czasu. Moim ulubionym gejowskim miejscem w Warszawie jest mały, niepozorny bar Lodi Dodi na ulicy Wilczej. Nieważne co masz na sobie, nieważne ile masz lat. Kluczowa – dla operowania w tym lokalu – jest znajomość wszystkich polskich przebojów z lat 50., 60. i 70. Nie jest to sprawa prosta dla osób urodzonych pod koniec lat 80. czy na początku 90., ale po paru wizytach w Lodi można się podszkolić ze znajomości repertuaru Marii Koterbskiej, Jerzego Połomskiego, Alibabek i Ireny Santor.

171


NASZA HOMOWARSZAWA? Agnieszka Weseli

Zanim przeprowadziłem się do Warszawy mieszkałem w  dwóch (po stolicy ma się rozumieć) największych polskich miastach, w Łodzi i Krakowie. Wypadają one blado na tle Warszawy. Trzeba więc – trochę na wyrost – przyznać, że patrząc na polską średnią, stolica jest gejowskim rajem. A każdy kraj ma taki raj, na jaki zasługuje. Mike Urbaniak – dziennikarz, animator kultury, współautor (wraz z Dominiką Buczak) książki Gejdar (Warszawa 2008). AGNIESZKA WESELI

Jak każde większe miasto – Warszawa jest bardziej przyjazna wszelkim mniejszościom i odmiennościom, głównie dlatego, że w tłumie, jak w gęstym lesie, można się lepiej ukryć. Wyjedziemy do stolicy, niech nas nie zobaczą. Ale w moim mieście innofobów żyje nie mniej niż gdzie indziej, nie brak tu również dowodów krótkowzroczności w rozmaitych marginalizowanych, a pełnych problemów sferach, takich jak prawa kobiet, sytuacja osób niepełnosprawnych, uchodźców, niekatolików i niechrześcijan, ekologia, prawa zwierząt... wymieniać można długo. Na pewno przyciąga warszawski rynek pracy i  edukacji. Atrakcyjna jest także warszawska oferta rozrywkowa – prawdopodobnie największa statystycznie liczba klubów gejowskich na mieszkańca w  skali kraju – w  połączeniu z  nagromadzeniem prężnych organizacji pozarządowych, działających na rzecz praw osób LGBT. Dla mnie osobiście nie jest to ideał, ani nawet stan, który warto dłużej utrzymywać: kluby czy organizacje tworzą rodzaj przytulnego getta, w  którym łatwiej się poruszać i  panuje stosunkowy ekonomiczny błogostan, ale które od reszty świata oddziela mur. Jednak poczucie odrębności jest wciąż w cenie, w związku z czym wokół klubów i NGO-sów powstają grupy „bywalców” i „działaczy LGBT”, bardzo silnie – jak zauważyłam – normatywne. Uważam, że odpowiedzią na heteronormę nie powinny być homoperspektywa i homonorma (po co kolejne wykluczenia i podziały?). Mam jednak świadomość, że to nieunikniony etap w  rozwoju społeczeństwa i  społeczności. Niezbyt jeszcze satysfakcjonujący, bo trudno w  nim znaleźć miejsce dla niektórych przejawów odmienności: myślę tu o  lesbijkach i biseksualistkach, osobach trans czy queer, ale również o tych, których nie stać na udział w  życiu towarzyskim w  warszawskich klubach czy kawiarniach (tak, są takie osoby!), które nie są dość dobrze ubrane, dość młode i wygadane – po prostu nie są cool. Jak na mój gust, Warszawa jest za bardzo cool. Zbyt mało za to w stolicy miejsc, w których powstawałaby nieheteronormatywna kultura i mogłyby ścierać się opinie. Mnożyć i ścierać – nie kształtować, bo nie wierzę w jednolitą opinię, tak samo, jak nie wierzę w jednolite społeczności. Jaka więc marzy mi się Warszawa? Moja wizja nie ogranicza się do stolicy, widzę całą nową Polskę! To przestrzeń, w które współobecne są odmienności, w której kwitnie różnorodność i nic nie jest ustalone na zawsze ani oczywiste. Możemy tutaj podważać własną tożsamość i zasady. O naszej pozycji nie decyduje to, jak bardzo jesteśmy „gejem” czy „lesbijką”, czy identyfikujemy się jako kobieta, skąd pochodzimy (ze wsi, z Rumunii?), ile mamy lat, czy po drodze nam do trendowego klubu i czy możemy zapłacić za lans, czy robimy doktorat w jakiejś modnej obecnie dziedzinie, np. żiżkologii. Takie warunki próbujemy, walcząc z wyuczonymi regułami postępowania, wypracować w UFIE, co bywa bardzo niełatwe, a nawet niezbyt popularne. Im większa skala, tym mniejsze szanse na powstanie

172


NASZA HOMOWARSZAWA? Bartosz ˚urawiecki

takiego raju różnorodności, ale – żądajmy niemożliwego! To kolejna wielka utopia, dla której warto się trudzić. Zatem do zobaczenia w Warszawie, stolicy Polski queerfriendly! Agnieszka „Furja” Weseli – historyczka seksualności, z  uporem działa społecznie, współorganizując Manify, Ladyfesty, Porozumienie Lesbijek (LBT), obozy Ulicy Siostrzanej, ostatnio i najaktywniej: społeczno-kulturalna centra queerowo-kobieca UFA. BARTOSZ ˚URAWIECKI

Zacznijmy od tego, że Warszawa w ogóle nie jest miastem friendly dla jakichkolwiek homo sapiens. Ludzie tu na siebie warczą i patrzą wilkiem, komunikacja źle działa, idąc chodnikiem trzeba przeskakiwać zaparkowane wszędzie samochody, itd. itp. Taka jest zresztą cała Polska – Warszawa stanowi kwintesencję tego, co w tym kraju najgorsze. Dlaczego więc miałaby być friendly akurat dla mniejszości seksualnych? Owszem, ze wszystkich polskich miast w Warszawie najwięcej jest gejowsko-lesbijskiego kolorytu, ale znacznie częściej niż z  „manifestacjami homoseksualności” zdarzało mi się tu spotykać z  przejawami homofobii. Nikt się nie krępuje, by głośno wyrazić swoją nienawiść do „pedałów”, a wisząca w powietrzu atmosfera agresji skutecznie zniechęca do homofilnych gestów. Niestety, także „branża” swoimi działaniami konserwuje ten stan rzeczy. Otwieram informator o lokalach gejowskich i odechciewa mi się chodzenia gdziekolwiek. Pomijam już fakt, że są one rozrzucone po całym mieście, w  większości daleko od centrum. Ale w tym mogą mnie nie wpuścić, bo door selection, z tamtego mogą mnie wyrzucić, jak im się nie spodobam, a w kolejnym obmaca mnie gburowaty ochroniarz i zabierze buteleczkę z wodą (gdyż nie wolno wnosić do lokalu „obcych” napojów). To wszystko jest przejawem prowincjonalnych kompleksów i  przaśnego chamstwa. Zamiast powoli zdobywać przestrzeń publiczną, właściciele lokali branżowych wolą zamykać się w bunkrach, zamiast integrować środowisko i przeciwstawiać się dyskryminacji, selekcjonują ludzi na „lepszych” i „gorszych” według kryterium portfela, ubioru, wyglądu, wieku etc. Niech sobie zresztą te pseudosnobistyczne kluby istnieją. Ale brakuje dla nich alternatywy – czyli zwykłych, bezpretensjonalnych miejsc, gdzie można posiedzieć, pogadać na tematy polityczne czy erotyczne, bez lansu i łomotu atakującego nas ze wszystkich stron. Dopóki my, osoby LGBT, sami nie zadbamy o to, by żyć – pracować, rozmawiać, bawić się – w przyjaznym otoczeniu, dopóki będziemy się nawzajem dyskryminować, traktować z podejrzliwością i pogardą, dopóty nie ma nawet co marzyć, by Warszawa stała się miastem homofriendly. Bartosz Żurawiecki – dziennikarz, krytyk filmowy, współautor książek Homofobia po polsku, Autorzy polskiego kina i Parametry pożądania: kultura odmieńców wobec homofobii. W 2005 roku debiutował powieścią Trzech panów w łóżku, nie licząc kota. W 2006 roku wydał zbiór dramatów Erotica alla polacca. Nowele dramatyczne, a rok później ukazała się jego trzecia książka – Ja, czyli 66 moich miłości.


Yga Kostrzewa

Z PAMI¢TNIKÓW MŁODEJ LESBIJKI

S

zanowni Czytelnicy i  Czytelniki HomoWarszawy. Specjalnie dla Was dokonałam wyboru fragmentów moich pamiętników. Pisałam je w  latach 1987-2004, obejmują więc dość szeroki okres mojego dojrzewania, a później wczesnej dorosłości (mój blog www.ygakostrzewa.com jest częściowo kontynuacją tychże pamiętników). Starałam się dokonać wyboru pod kątem miejsc w Warszawie, które obejmuje niniejszy przewodnik. Cytaty są dosłowne, bez poprawek – ukryłam jedynie niektóre postaci za inicjałami. Proszę traktować to jako swoisty znak czasów, może z lekkim przymrużeniem oka w odniesieniu do stylu wypowiedzi i określeń. Był to czas, kiedy włóczyłam się po stolicy, poznając jej zakamarki i dziwne, niestandardowe, magiczne miejsca....

31 stycznia 1992

Wczoraj byłam specjalnie w  Cafe Fiolka, zarywając DKF (Herzoga). Czytałam bowiem w „Inaczej”, że właśnie w czwartki odbywają się tam spotkania grupy kobiecej Lambda-Bilitis. Jechałam z  bijącym sercem. Oczyma wyobraźni widziałam siebie wchodzącą do tego lokalu. I  muszę powiedzieć, że zawiodłam się nieco. Sam lokal na zadupiu, obskurny trochę, z  zewnątrz nieciekawy. Klimaty dołujące. Kilka parek (heretyków) oraz kilku osobników o  podejrzanych orientacjach. Muzyka – disco totalne, sala do tańczenia. Siedziałam sobie, piłam kawę i  nic. Siedziała dziewczyna sama, jak ja. Ale oczywiście ja miałam zagadać? Nie, skąd, chyba bym umarła. Była ładna, ale nie chodziło mi w tamtym momencie o podrywanie kogoś, tylko o zwykłe pogadanie. Ze spotkania oczywiście gówno, nic nie było. Byłam cholernie wkurzona na zmarnowany czas. Chyba opiszę to dla „Inaczej”, może wydrukują. A może spróbuję jeszcze w inny dzień, może będzie ciekawiej? 31 marca 1992

Właściwie to najważniejszym ostatnim zdarzeniem było spotkanie lesbijsko-gejowskie w  dawnej Fiolce. Pojechałam zobaczyć to widowisko, trochę z  bijącym sercem. Parę godzinek posiedziałam, poczyniłam dokładne obserwacje co do „innych” osób. Czułam się naprawdę swojsko, aczkolwiek byłam z boku. Niby razem, ale jednak oddzielnie.

175


Z PAMI¢TNIKÓW M¸ODEJ LESBIJKI Yga Kostrzewa

9 wrzeÂnia 1992

Byłam dzisiaj w  gejowskim lokalu, Masonerii. Piłam colę (za 15 tys. – tak zdzierają z gejów!). W piwnicach bawiły jakieś dziewczyny, miało być spotkanie dziewczyn (pod egidą Bilitis), ale domyślam się, iż jest to zamknięty krąg osób, pod nic niemówiącą nazwą, dumnie nazywa się to „organizacja” – a kojarzy mi się to z Kołem Gospodyń Wiejskich. 12 paèdziernika 1992

Z Izą posuwamy się coraz dalej. W sobotę byłyśmy w Masonerii, zebrało się nam na czułości. Po ulicy paradujemy „proud”, obejmując się wzajemnie. Całujemy się wśród ludzi, bardzo często zaszokowanych. I to mi się podoba! 16 grudnia 1992

Dzisiaj umówiłam się z Izą pod Masonerią i sterczałam tam, a co poniektórzy przechodnie zaliczali mnie do „panienek”. Ale widziałam kilka naprawdę ładnych dziewczyn… 17 czerwca 1993

Wczoraj spotkałam się z Moniką. Razem wybrałyśmy się do Masonerii, aby tam uczestniczyć w  cotygodniowym spotkaniu lesbijek warszawskich. Było kilka dziewczyn, w  tym dwie parki – krótkowłosa (Anka i Gośka) i długowłosa (nie pamiętam imion). Oraz Aldona – prawniczka. Wylaszczona, długi włos, mini, makijaż itp. 4 sierpnia 1994

Były dziewczyny (Kaśka i  Magda), trochę zaszalałyśmy. W  sobotę poszłyśmy do Iwana, obalając jabola i  ciamkając kiełbasę z  chlebem. Dziewczyny przepuściły szmat kasy na drinki i nie mogły jechać dalej nad morze, w związku z czym zostały w stolicy. W Iwanie byłam podrywana przez sympatycznego skądinąd heteryka (nawet nie pamiętam jego imienia). Trochę ku swojemu zaskoczeniu, po długim czasie rozmowy dałam namówić się na… 2  ocałunki (słownie), nie wiem dlaczego. Nie czułam nic, nawet lekkiego podniecenia. Tak to bywa z tymi lesbijkami. 24 sierpnia 1994

Spotkałam Monikę. Trochę wkurza mnie ta zarozumiała dziewczyna. Chwilami miałam odczucie, że mnie podrywa (sic!). W ogóle nie czuje się związana z Polską, chce stąd uciekać czym prędzej. A mnie to wkurza. Ale może pójdziemy do Rudawki (jedyna pozostała dyskoteka, Iwan zamknięty – można się wkurwić!). 4 grudnia 1994

W  piątek byłam na disco w  Rudawce – tłum ludzi, konkurs tańca, śpiewająca aktorka Renata Kretówna (bez autografu niestety, nie byłam kompletnie przygotowana); było trochę dziewczyn, w  większości nieznajomych. Czekam na ten czas, co ma przyjść cierpliwie, ale będę wyzywać los i chociaż raz w miesiącu zjawię się w Rudawce. Trochę

176


Z PAMI¢TNIKÓW M¸ODEJ LESBIJKI Yga Kostrzewa

działam społecznie – listy – petycje do Sejmu w celu zapisu w nowej konstytucji o zakazie dyskryminacji. 5 marca 1995

Premiera! „Gwiezdne wrota”, namówiłam K. na wolny bilet. Była Szapołowska, J. Weiss, T. Raczek (z kolegą?), jakieś aktorki. 3 kwietnia 1995

Chodzę na zajęcia na socjologię – aksjologia kultury [na UW – przyp. YK]. Będąc dziś w bibliotece, widziałam co następuje: dwie dziewczyny siedzące i całujące się (bez reakcji zewnętrznej). Po prostu doznałam lekkiego wstrząsu. 10 kwietnia 1995

W piątek byłam w Rudawce – wpadły R. Dużo pogadałam sobie z Agnieszką – naprawdę ją strasznie lubię. Dostałam nieformalnie propozycję przewodniczenia Lambdzie warszawskiej – jestem (przecież) taką aktywistką! W sumie chciałabym, aby to jakoś funkcjonowało, aby wypalił Gay Pride w stolicy – ale do tego potrzeba kilku ludzi, którzy się tym zajmą na poważnie – wtedy mogę coś próbować robić. Sama nie dam rady, to pewne. Na dyskotece było 50 dziewczyn. To chyba rekord. Wyskakałam się nieźle. Naprawdę tam przychodzą tłumy. 22 czerwca 1995

W sobotę był pierwszy krajowy Gay Pride. Nawet całkiem sporo ludzi się znalazło (ok. 50), wyrzucili nas z dziedzińca [UW – przyp. YK], kazali zdjąć flagi i transparenty. Zeszliśmy do pubu Giovanni. Kamery kręciły, Sławek Starosta śpiewał, Madetko mówił, rozdawali ulotki. Spotkałam znajomych. Rozmawiałam z L. Bolewskim, w sprawie Poznania i prowadzenia jakiejś grupy dziewczęcej. I w końcu nigdzie nie puścili w TV. Ale mają materiały i co to będzie? Moja twarz jest. 5 sierpnia 1995

Wczoraj byłyśmy z Rudawce na disco. Co ciekawe, byli z nami: A. z J., U. z K. i B. [heretyccy znajomi – przyp. YK]. Zabawa była przednia, wszyscy czadowali. Spotkałam kilku znajomych, był taniec erotyczny – czad! Do negliżu babka z facetem przy Sade dali popis. 20 marca 1996

W piątek bawiłyśmy się razem w Rudawce – była silna ekipa pod wezwaniem: A. z J., U. z  K., U. [wszystko to moi heretyccy znajomi – przyp. YK]. Ciasno cholernie, nie warto moim zdaniem tak się męczyć (zamknęli Red Club), ale momentami tańczyło mi się szczytowo (kisses & so on…). Reszta bawiła się jeszcze lepiej, zostali dłużej! No proszę.

177


Z PAMI¢TNIKÓW M¸ODEJ LESBIJKI Yga Kostrzewa

3 kwietnia 1996

Wczoraj zostałam zaskoczona w  bibliotece na Koszykowej. Od dawna przypuszczałam, że siedzi tam kilku gejów – osobiście znam kilku tam pracujących, podejrzewałam trzeciego. Właśnie odbijałam artykuł ze starego „Wprost” – wywiad z redaktorem naczelnym „Filo” z  czasów, gdy jeszcze był podziemny. No i  chłopak zapytał się, dlaczego nie  czytam „Filo” i  „Inaczej”, po co robię te odbitki, a  ja zaczerwieniłam się i  powiedziałam, że dla siebie, a potem wyślę do Inicjatywy Gdańskiej. No, cokolwiek szokująca była dla mnie ta rozmowa, tak jawna. 21 maja 1996

Wieczorem odbył się koncert Manaamu. Tłumy dzikie. Korę widziałam w  wielkim pomniejszeniu. Były sztuczne ognie, ogólnie wesoło. Ale najciekawsze było zdarzenie, spotkanie z  ludźmi „branżowymi”. Ich gesty niby świadczyły jednoznacznie (dwie dziewczyny i dwóch chłopaków), uśmiechaliśmy się do siebie, aż w końcu podeszła taka Anka i zapytała prosto z mostu. No i poznaliśmy się – Robert z Michałem, Anka z Majką. Rzeczywiście, całe to zajście niesamowite. 22 czerwca 1996

Wpadłam do redakcji „Urody” (przypadkowo) w celu wyjaśnienia przyczyny, dla której nie poszedł zapowiadany wcześniej artykuł o  lesbijkach. Dorwała mnie pewna pani redaktor, podarowała ów artykuł w wersji roboczej, chwilę pogadałyśmy, a ja zostawiłam swoje namiary jako „osoba kompetentna w sprawach lesbijskich” (artykuł nie poszedł, gdyż wskoczyły reklamy). Odebrałam koszulkę z  napisem „Nikt nie wie, że jestem lesbijką”. Będę prowokować. 4 lipca 1996

W niedzielę wpadłam do knajpy Między nami, gdzie spotkałam się z Agnieszką (już po magisterce), R. i całą plejadą znajomych dziewczyn (A. z S., E.). Okazało się, iż w ostatnią niedzielę spotykają się tam – i tylko one mają wstęp – kobiety! No i m.in. les. 13 sierpnia 1996

Poszłyśmy dziś na Koźlą uczcić naszą rocznicę 13.08. 26 stycznia 1997

Wczoraj byłyśmy na filmie „Chłopaki na bok” z  cudowną Whoopi Goldberg w  roli lesbijki. Film dość mi się podobał, ale miał nierówne momenty. Taka wyzwolona lesbianeczka (każdy o niej wie!) i tak beznadziejnie się zakochała: w heretyczce chorej na AIDS. Ale się kobity dogadały, a  w  międzyczasie było morderstwo; ogólnie film drogi, typowo amerykański. A  co najciekawsze, oglądałyśmy go w  OLA-Archiwum, czyli archiwum lesbijskim. Coś takiego bowiem powstało i  działa sobie spokojnie. Mam szansę się tam podłączyć. Przyszło trochę nowych dziewczyn, m.in. chcących

178


Z PAMI¢TNIKÓW M¸ODEJ LESBIJKI Yga Kostrzewa

założyć kabaret. Następnie odbyła się impreza, gdzie każdy wypowiadał się na temat posiadania pralki i warunków mieszkaniowych. 25 lutego 1997

W Walentynki trafiłyśmy do starej, niezapomnianej Rudawki. Jak zwykle tłumy ludzi. Spotkałyśmy Agnieszkę O. i Monikę z Olsztyna. Wygrałyśmy bombonierkę w losowaniu. 28 paèdziernika 1997

W sobotę byłyśmy w OLA-Archiwum na „Szkicu do portretu pewnego małżeństwa”. Przez długi czas męczyłam się z  Halinką, aby podłączyć video, aż wreszcie dałam sobie spokój. Ewa wybrała się głównie w celu matrymonialnym. Nieco zawiedziona – te same twarze. 27 listopada 1997

W drodze powrotnej zahaczyłyśmy o muzeum Iwaszkiewiczów w Stawisku. Jak ta ciotka mogła tak siedzieć w niezmienionych murach? Wiem jedno: nie chcę mieć antyków u  siebie w  domu. Zbyt kojarzą się one ze starością, osiadłym trybem życia, stałością, spokojem, ostoją, niezmiennością. Są straszne. W tym domu (a nie zmienił się on przez lata) życie jakby stało w miejscu, czuło się powiew starości. Nie mogłabym tak żyć. 12 grudnia 1997

Dziś miałam luźniejszy dzień, byłam na Dworcu Centralnym i trochę poobserwowałam życie stolicy. Rzeczywiście, dawno już tego nie robiłam – coś zapewne utraciłam. Wyrabia się wówczas pewna wrażliwość. Kiedyś, gdy włóczyłam się, byłam w stanie pisać wiersze i tworzyć cuda, a teraz – nie mogę. 21 wrzeÂnia 1998

Zaczęłam udzielać się w Rainbow. Jest to ośrodek Lambdy, w którym działa telefon zaufania, archiwum, grupy spotkaniowe. Pogadałam sobie z Michałem – można z nim konie kraść. Docenił moją działalność na wielu polach – podobno rzadko można spotkać takich ludzi. Jest on bardzo aktywny dla Rainbow, dużo planuje i może razem coś nam się uda. Będę siedzieć przy telefonie i robić archiwum. Poznałam dziewczyny stamtąd – najsensowniejsza okazała się Kaśka, z którą sobie pogadałyśmy, będziemy siedzieć na zmianę przy telefonie. 20 grudnia 1998

Trafiłyśmy (wreszcie!) na sztukę „Niezidentyfikowane szczątki ludzkie i  prawdziwa natura miłości” (w Teatrze Rozmaitości, obecnym TR – przyp. YK) w reżyserii osławionego już Grzegorza Jarzyny. Działo się dużo. Goło i  wesoło. Kobiety kochają się (prawie wszystko pokazane!) ze sobą, geje, geje śpią z  kobietami lesbijkami, lesbijki z  facetami. I  wokół tego się to kręci. Pokazuje stan psycho-fizyczny współczesnych mocno rozwiniętych społeczeństw (np. amerykańskie) i  do czego ich doprowadza

179


Z PAMI¢TNIKÓW M¸ODEJ LESBIJKI Yga Kostrzewa

życie – poszukują bezskutecznie sensu życia i siebie, swojej tożsamości przede wszystkim. I  na szukaniu mija im całe życie. Za szybko dojrzewają, dziećmi są przez całe życie. Pochłania ich zło. *** 1 CZERWCA 2009

Siedzę właśnie nad moimi starymi pamiętnikami, grzebię w nich, by odnaleźć miejsca, które kiedyś opisywałam. Miejsca homo-warszawskie... Przejrzenie tych materiałów przyda się też, by napisać kilka wspomnień do powstającej właśnie książki. Wszystko zaczęło się na jednym z bohomiczych spotkań u H, jakoś tak się stało, że zostałam wessana do redakcji, która ma to pisać. Nawet udało mi się wymyślić tytuł – HomoWarszawa. Zobaczymy jak to wszystko się potoczy, ale zabawy będzie z pewnością sporo.


Posłowie

W

ędrówki gejowsko-lesbijskimi tropami po ulicach Warszawy dobiegły końca: w poprzednich rozdziałach opisaliśmy stołeczne miejsca, ludzi i związane z nimi historie. Prace nad HomoWarszawą rozpoczynaliśmy „z pewną taką nieśmiałością”, z prostą myślą, by pod pretekstem piątych urodzin czasopisma internetowego Homiki.pl jednorazowo zorganizować wyjątkowy spacer po naszym mieście – spacer o nieheteroseksualnej optyce. Gdy przystąpiliśmy do zbierania materiału, szybko okazało się, że HomoWarszawa nas samych wciąż i od nowa zaskakuje – przede wszystkim swoją wszech-obecnością. Ilość lawinowo odkrywanych świadectw kazała nam wnioskować, że nieobecność gejów, lesbijek, biseksualistów i osób transpłciowych w wydawanych dotąd przewodnikach czy opracowaniach historycznych o Warszawie, to jakieś wielkie niedopatrzenie. Przecież my tu jesteśmy, współtworzymy to miasto – od zawsze. To także nasze miasto! Efektem coraz intensywniejszych poszukiwań jest książka, którą trzymacie w rękach. Przy opisach konkretnych miejsc i zdarzeń nie zabrakło w niej miejsca na anegdotki, wspomnienia, interpretacje, słowa komentarza, z których pośrednio wyłania się opowieść o losach polskich LGBT – przez pryzmat mieszkańców stolicy oraz jej gości. W dawnych czasach osoby nieheteroseksualne żyły w ukryciu – niezrozumienie, stygmatyzacja, niemożliwość życia otwartego spychała nas na margines. Wyjątek stanowiły nieliczne jednostki, które dzięki talentowi czy okolicznoścom życiowym awansowały do elit. Począwszy od lat 80. możliwość stowarzyszania się i pierwsze otwarcie nieheteroseksualne kluby czy bary umożliwiły swoiste „poszerzenie” homiczej przestrzeni: w Polsce i w stolicy. Obecnie możliwa jest pełna emancypacja – otwartość, szczerość, życie w zgodzie z własną tożsamością, aktywność publiczna, która staje się doświadczeniem coraz większej liczby LGBT. Brakuje natomiast rozwiązań prawnych, z ustawą o związkach partnerskich na czele, które z pożytkiem dla całego społeczeństwa utwierdziłyby nasze faktyczne wyjście z ukrycia. Na ile emancypacja osób LGBT jest doświadczeniem powszechnym? Nie chcieliśmy, by HomoWarszawa była li tylko wspominkowym, paraencyklopedycznym rejestrem topografii i wydarzeń, w dużej mierze przeszłych lub zamierzchłych. Pokazujemy nowe zjawiska, inicjatywy, ludzi, którym chce się czarować rzeczywistość. Znajomość tych wszystkich informacji z pewnością rzuca inne światło na miasto, w którym wielu z nas przyszło (często z wyboru, choć czasem z konieczności) żyć. Jednocześnie nadal

181


Posłowie

trudno dać jednoznaczną odpowiedź na pytanie jak się nam, gejom i lesbijkom, żyje w Warszawie, ze wszystkimi jej twarzami: historyczną, literacką, teatralną, rozrywkową, lokalną, handlową, klubową? Cały czas piszemy dzieje homostolicy, każdy i każda z nas, niezależnie od orientacji. Kto wie, jakie miasto zobaczymy w następnym wydaniu przewodnika, czy innych tego rodzaju inicjatywach do których serdecznie zachęcamy.


Autorzy o sobie Yga Kostrzewa

Wieloletnia działaczka LGBTQ. Była prezeska, obecnie Rzeczniczka Lambdy Warszawa. Współorganizatorka warszawskich Parad Równości i feministycznych Manif. Pomysłodawczyni akcji www. odkrywamysie.pl. Współtwórczyni Grupy Inicjatywnej ds. Związków Partnerskich. Człowiek Dużego Formatu Gazety Wyborczej 2006. Prowadzi bloga www.ygakostrzewa.com. Miłośniczka Warszawy, którą często podziwia z poziomu roweru. Feministka, ekolożka. Mieszka na Mokotowie. Michał Minałto

Warszawiak, urodzony w  1981 roku, wychowany na Powiślu. Politolog, zajmuje się prawami człowieka (wychowanek Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka), zdrowiem (a najchętniej jednym i  drugim jednocześnie) oraz pracą w  sektorze pozarządowym. Od 2008 roku redaktor naczelny internetowego czasopisma Homiki.pl; współzałożyciel Stowarzyszenia Otwarte Forum. Poza Homikami.pl wyżywa się jako autor w wielu czasopismach, stronach internetowych i  w  pracach zbiorowych. Często prowadzi szkolenia z  zakresu praw człowieka, zdrowia, przeciwdziałania stygmatyzacji i dyskryminacji. Marcin Pietras

Niepoprawny optymista życiowy, zjadacz i pasjonat popkultury. Wieloletni redaktor portalu InnaStrona.pl, autor recenzji, webnoweli, humoresek, felietonów, tłumacz. Laureat międzynarodowej nagrody ILGCN „Tęczowy wojownik 2006” za zasługi dla kultury LGBT. Współpracował z magazynem Ayor oraz Fundacją Równości przy organizacji Festiwalu Równości w 2008 roku. Twórca bloga muzycznego www.queertunes.pl.

183


Autorzy o sobie

Wojciech Szot

Współwłaściciel Wydawnictwa Abiekt.pl, współtłumacz komiksu Alison Bechdel Fun Home. Tragikomiks rodzinny, autor popularnego bloga LGBT (www.abiekt.blogspot.com). Miłośnik wszystkiego co homicze, zwłaszcza homiczej historii i kultury wizualnej. Stowarzyszony w Lambdzie Warszawa. Marcin Teodorczyk

Zastępca prezeski Stowarzyszenia Otwarte Forum, polonista, redaktor elektronicznego czasopisma społecznego Homiki.pl i „uniGENDER”. Współpracuje z  feministyczną „Zadrą”. Autor wielu tekstów krytycznych z zakresu literatury i sztuki. Wielbiciel Warszawy modernistycznej i kotów. Krzysztof Tomasik

Publicysta „Krytyki Politycznej”, autor książki Homobiografie. Pisarki i pisarze polscy XIX i XX wieku (Warszawa 2008), redaktor „Repliki”. W Warszawie od urodzenia.

Krzysztof Zabłocki

Wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego, tłumacz literatury angloamerykańskiej i francuskiej. Przetłumaczył m.in. Matkę Boską Kwietną Jeana Geneta i Forsę Martina Amisa. Autor szkiców i artykułów o tematyce literacko-kulturalnej i LGBT. Członek zarządu Lambdy Warszawa i redakcji Homiki.pl. Radosław Cetra

Fotograf z zamiłowania, informatyk z zawodu.

Bartek Matusiak

Zawodowo produkuje strony – takie z papieru i takie do internetu, m.in. na zlecenie kilku organizacji pozarządowych. Dwa lata temu porzucił HomoWarszawę dla HomoTrójmiasta. Lubi ładne przedmioty, nowe technologie, pojazdy szynowe i język esperanto.


Przydatne adresy internetowe Internetowa stolica Polski – www.warszawa.pl Oficjalna strona Warszawy – www.um.warszawa.pl Encyklopedia wiedzy o Warszawie – www.warszawa.wikia.com SPACER 1

Hotel Sobieski – www.sobieski.com.pl Miron Białoszewski – www.miron.kom.pl Filtry Lindleya – www.filtrylindleya.accomo.pl Pałac Kultury i Nauki – www.pkin.pl Teatr Dramatyczny – www.teatrdramatyczny.pl Klub 55 – www.klub55.pl Cafe Kulturalna – www.kulturalna.pl Hotel Polonia Palace – www.poloniapalace.com Hotel Marriott – www.lim.com.pl Hotel Rialto – www.hotelrialto.com.pl Ośka – www.oska.org.pl Politechnika Warszawska – www.pw.edu.pl PWGay – www.pwgay.7z9.net Stowarzyszenie Lambda Warszawa – www.lambdawarszawa.org Naleśnikarnia Bastylia – www.bastylia.com.pl Plac Zbawiciela – www.placzbawiciela.accomo.pl Kino Luna – www.kinoluna.pl Teatr Rozmaitości – www.trwarszawa.pl Teatr Nowy – www.nowyteatr.org Klub Toro – www.toro.waw.pl Fundacja Równości – www.rownosc.pl UFA – www.u-f-a.pl Witold Gombrowicz – www.gombrowicz.pl portal Homiki.pl – www.homiki.pl Grycan – www.grycan.pl Projekt Inna Scena – www.innascena.e-teatr.pl

185


Przydatne adresy internetowe

Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego – www.instytut-teatralny.pl CWS Zamek Ujazdowski – www.csw.art.pl Aleje Ujazdowskie – www.uj.waw.pl Ambasada Wielkiej Brytanii – www.ukinpoland.fco.gov.uk MDM – www.mdm.accomo.pl Pub Lodi Dodi – www.lodidodi.pl Galeria Raster – www.raster.art.pl Kawiarnia-Galeria Cykloza, Hoża 62 – www.cykloza.waw.pl SPACER 2

Milicja Obywatelska (historia) – www.milicja.waw.pl Parada Równości – www.paradarownosci.pl Instytut Francuski – www.ifv.pl Teatr Wielki – www.teatrwielki.pl Tomba Tomba – www.tomba-tomba.pl Krystian Legierski – www.legierski.zieloni2004.pl Karol Radziszewski – www.karolradziszewski.com DIK Fagazine – www.dikfagazine.com Michał Witkowski – www.free.art.pl/michal.witkowski/ Usta Mariana (drink bar) – www.ustamariana.com Zamek Królewski – www.zamekkrolewski.accommo.pl Krakowskie Przedmieście (historia) – www.kr.waw.pl Prezydent RP – www.beta.prezydent.pl Hotel Bristol – www.lemeridien.pl Hotel Europejski – www.hotel-europejski.com Szymon Niemiec – www.szymonniemiec.com Gender na UW – www.gender.uw.edu.pl Pink Press – www.pinkpress.pl Fiolka Najdenowicz – www.fiolka.nuta.pl Lambda Warszawa – www.lambdawarszawa.org Nowy Świat – www.n-s.waw.pl Feminoteka – www.feminoteka.pl Krytyka Polityczna – www.krytykapolityczna.pl Klub Palladium – www.palladium.art.pl Cafe Między Nami – www.miedzynamicafe.com klub Utopia – www.utopia.waw.pl Maciej Zień – www.zien.pl Jej Perfekcyjność – www.jejperfekcyjnosc.blox.pl Rotunda – www.rotunda.accommo.pl Metro w Warszawie – www.metro-stacja.com Muzeum Narodowe – www.mnw.art.pl iTV – www.itv.net.pl Plac Trzech Krzyży – www.pl3krzyzy.waw.pl Centralny Basen Artystyczny – www.basen.art.pl Sejm – www.sejm.gov.pl, www.sejm.accommo.pl

186


Przydatne adresy internetowe

Porozumienie Kobiet – www.porozumieniekobiet.com.pl SPATIF – www.uaktorow.com.pl ILGCN w Polsce – www.ilgcn.pl SPACER 3

Warszawska Praga – www.warszawskapraga.pl Fabryka Trzciny – www.fabrykatrzciny.pl Teatr Wytwórnia – www.teatrwytwornia.pl ZOO w Warszawie – www.zoo.waw.pl Katedra Warszawsko-Praska – www.katedra.mkw.pl Marek Hłasko – www.hlasko.pl klub Hydrozagadka – www.hydrozagadka.waw.pl klub Skład Butelek – www.skladbutelek.pl klub Saturator – www.saturator.art.pl klub Zwiąż Mnie – www.zwiazmnie.com Rafalala – www.rafalala.bloog.pl Stowarzyszenie Teatralne Remus – www.teatrremus.pl klub Łysy Pingwin – www.lysypingwin.pl klub W oparach absurdu – www.oparyabsurdu.pl sklep ReFForm – www.refform.pl Jarmark Europa – www.jarmark.damis.pl portal Multi Kulti – www.multikulti.org.pl klub M25 – www.m25.waw.pl Przestrzeń Wymiany Działań Arteria – www.arteria.art.pl Park Skaryszewski – www.skaryszewski.pl SPACER 4

CH Złote Tarasy – www.zlotetarasy.pl Mirów – www.mirow.waw.pl klub Galeria – www.galeria.sxx.pl sauna Galla – www.saunagalla.pl klub Rasko – www.klubrasko.pl Druga Maryla – www.drugamaryla.pl Żaklina – www.zaklina.pl Dżaga – www.generalniedzaga.bloog.pl sauna Favola – www.favola.pl Kampania Przeciw Homofobii – www.kph.org.pl Robert Biedroń – www.robertbiedron.pl Replika – www.replika.kampania.org.pl klubokawiarnia Chłodna 25 – www.chłodna25.blog.pl Szczotki i Pędzle – www.szczotkipedzle.pl UFA – www.u-f-a.pl DaBoyz – www.daboyz.pl Transfuzja – www.transfuzja.org

187


Przydatne adresy internetowe

Centrany Dom Qultury – www.cdq.pl CH Arkadia – www.arkadia.com.pl Powązki – www.starepowazki.prv.pl Squat Elba – www.elba.bzzz.net Festiwal Queerowy FAQ! – www.faq-fest.pl


Bibliografia

A. Publikacje, dzienniki, wspomnienia:

Adamska Katarzyna, Ludzie obok. Lesbijki i geje w Polsce, Toruń 1998. Andrzejewski Jerzy, Gra z cieniem, Warszawa 1987. Andrzejewski Jerzy, Miazga, Warszawa 1982. Arenas Reinaldo, Zanim zapadnie noc. Autobiografia, tłum. Urszula Kropiwiec, Izabelin 2004. Arenas Reinaldo, Before Night Falls, London 2000. Baculewski Jan, Maria Konopnicka, Warszawa 1978. Białoszewski Miron, Obmapywanie Europy, czyli dziennik okrętowy. Ameryka. Ostatnie wiersze, Warszawa 1988. Białoszewski Miron, Rachunek zachciankowy, Warszawa 1959. Boczkowski Krzysztof, Homoseksualizm, Warszawa 1992. Brandys Kazimierz, Zapamiętane, Kraków 1995. Buczak Dominika, Urbaniak Mike, Gejdar, Kraków 2008. Chylińska Teresa, Karol Szymanowski i jego epoka, Kraków 2008. Czermański Zdzisław, Kolorowi ludzie, Londyn 1966. Dąbrowska Maria, Dzienniki, t. 1-5, wstęp i oprac. Tadeusz Drewnowski, Warszawa 1998. Dąbrowski Bartosz, Mit dionizyjski Karola Szymanowskiego, Gdańsk 2001. Darska Bernadetta, Czas Fem. Przewodnik po prasie feministycznej i  tematach kobiecych w czasopismach kulturalnych po 1989 roku, Olsztyn 2008. Dylewski Adam, Warszawa i okolice, Bielsko-Biała 2005. Eisler Jerzy, Polski rok 1968, Warszawa 2006. Eribon Didier, Michel Foucault. Biografia, Warszawa 2005. Głowacki Janusz, Z głowy, Warszawa 2004. Gombrowicz Witold, Ferdydurke, Kraków 2007. Graczyk Roman, Hennelowa Józefa, Bo jestem z Wilna. Z Józefą Hennelową rozmawia Roman Graczyk, Kraków 2001. Grochowska Magdalena, Jerzy Giedroyc. Do Polski ze snu, Warszawa 2009. Homofobia po polsku, red. Zbyszek Sypniewski, Błażej Warkocki, Warszawa 2004. Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna, red. Krystyna Slany, Beata Kowalska, Marcin Śmietana, Kraków 2005.

189


Bibliografia

Iwańska Magdalena, Narodziny Ruchu Homoseksualistów w Polsce; studium socjologiczne (praca magisterska, mps w Stowarzyszeniu Lambda Warszawa). Iwaszkiewicz Jarosław, Dzienniki, Warszawa 2006. Iwaszkiewicz Jarosław, Książka moich wspomnień, Kraków 1968. Jakuboszczak Agnieszka, Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa (1718-1791) i  jej salon towarzyski, Poznań 2008. Kirchner Hanna, Miron. Wspomnienia o poecie, Warszawa 1996. Kisielewski Stefan, Dzienniki, Warszawa 1998. Kitowicz Jędrzej, Pamiętniki czyli Historia Polska, Warszawa 2005. Kliszczyński Krzysztof, A  Child of a  Young Democracy. The Polish Gay Movement 19891999, [w:] Pink, Purple, Green. Women’s Religious, Enviromental and Gay/Lesbian Movements in Central Europe Today, red. H. Flam, New York 2001. Kowalska Anna, Dzienniki 1927-1969, Warszawa 2008. Kozakiewicz Mikołaj, Rozmowy intymne, Warszawa 1964. Krasicki Artur, Homoseksualiści w  Polsce. Studium środowiska, (praca magisterska, mps w Stowarzyszeniu Lambda Warszawa). Krickler Kurt, Jaworski Marek, Poland: a gay/lesbian movement starts to develop, [w:] The second ILGA Pink Book, A Global View of Lesbian and Gay Liberation and Oppression, Utrecht 1988. Krzywicka Irena, Wstęp [w:] Hall Radclyffe, Żródło samotności, tłum. J. P. Zajączkowski, Lwów 1933. Krzywicka Irena, Wyznania gorszycielki, Warszawa 2002. Kuharski Allen, Witold, Witold i Witold. Odgrywanie Gombrowicza [w:] Grymasy Gombrowicza: w kręgu problemów modernizmu, społeczno-kulturowej roli płci i tożsamości narodowej, red. Ewa Płonowska-Ziarek, Kraków 2001. Kulesza-Woroniecka Iwona, Rozwody w rodzinach magnackich w Polsce XVI-XVIII wieku, Poznań-Wrocław 2002. Kurpios Paweł, Poszukiwani, poszukiwane. Geje i lesbijki a rzeczywistość PRL, http://www. dk.uni.wroc.pl/texty/prl_02.pdf. Iwaszkiewiczowa Anna, Dzienniki i wspomnienia, oprac. Paweł Kądziela, Warszawa 2000. Leszkowicz Paweł, Kitliński Tomek, Miłość i demokracja. Rozważania o kwestii homoseksualnej w Polsce, Kraków 2005. Malmgren Agnes, Tystnad och tillhörighet. Berättelser om homosexualitet från 1980-talets Polen, http://luur.lub.lu.se/luur?func=downloadFile&fileOId=1320396. Mitzner Piotr, Hania i Jarosław Iwaszkiewiczowie. Esej o małżeństwie, Kraków 2000. Mycielski Zygmunt, Dziennik 1950 – 1959, Warszawa 1999. Mycielski Zygmunt, Dziennik 1960 – 1969, Warszawa 2001. Nasierowski Jerzy, Zbrodnia i..., Kraków 2006. Niemiec Szymon, Tęczowy koliber na tyłku. Autobiografia Szymona Niemca, Warszawa 2007. Owczarzak Jill Teresa, Mapping HIV Prevention in Poland: Contested Citizenship and the Struggles for Health after Socialism, http://lib.uky.edu/ETD/ukyanth2007d00598/ Owczarzak.pdf. Piecuch Henryk, Bruderszaft ze śmiercią, Warszawa 1999. Sańczuk Anna, Chaciński Bartek, Skolimowski Jacek, Warszawa. W poszukiwaniu centrum. Miejski przewodnik, Kraków 2005.

190


Bibliografia

Siedlecka Joanna, Jaśnie Panicz, Warszawa 2003. Siedlecka Joanna, Obława. Losy pisarzy okupowanych, Warszawa 2005. Siedlecka Joanna, Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, Warszawa 2008. Sobański Antoni, Cywil w Berlinie, Warszawa 2006. Social Perspectives in Lesbian and Gay Studies. A Reader, ed. by Peter M. Nardi, Beth E. Schneider, London-New York 1998. Stanisławczyk Barbara, Miłosne gry Marka Hłaski, Warszawa 1998. Szymanowski Karol, Efebos, tłum. Olga Broda, [w:] Pisma, t. 2, Pisma literackie, Kraków 1989. Szypowska Maria, Konopnicka jakiej nie znamy, Warszawa 1990. Tomasik Krzysztof, Homobiografie. Pisarki i pisarze polscy XIX i XX wieku, Warszawa 2008. Tuszyńska Agata, Krzywicka. Długie życie gorszycielki, Kraków 2009. Tyrmand Lepold, Dziennik 1954, t. 1-2, Warszawa 1981. Urbanek Mariusz, Waldorff. Ostatni baron Peerelu, Warszawa 2008. Witkowski Michał, Lubiewo, Kraków 2006. Wolność, równość, odmienność. Nowe ruchy społeczne w Polsce początku XXI wieku, red. nauk. Ireneusz Krzemiński, Warszawa 2006. Zawieyski Jerzy, Kartki z dziennika 1955-1969, Warszawa 1983. Żeleński Tadeusz, Dobry ton [w:] Reflektorem w mrok. Wybór publicystyki, Warszawa 1981. Żmichowska Narcyza, Poganka, wstęp Tadeusz Boy-Żeleński, Wrocław 1950. B. Wybrane artykuły prasowe:

Adamski Tomasz, Dawnych knajp czar, „Magazyn Nowy Men”, nr 11/1994, 12/1994, 1/1995. Adamski Tomasz, Cały ten rok, „Men”, nr 1/1994. Adamski Tomasz, Po sześciu latach..., „Men”, nr 11/1993. Apel w  sprawie wolności osobistych i  tolerancji, „Przegląd Tygodniowy”, 25.10. 1995, list przypisywany Jerzemu Andrzejewskiemu. Baliszewski Dariusz, Upadek z wysokości, „Wprost” nr 26/2005. Bartka Warszawa sentymentalna, wysłuchał i spisał Krzysztof Garwatowski, „Gejzer” nr 1/2007. Białoszewski Miron, Dziennik Pogorszenie., „Kwartalnik Artystyczny”, nr 1/2008. Bida musi pofolgować, czyli na Szlaku Hańby, z  Januszem Głowackim rozmawiał Paweł Smoleński, „Gazeta Wyborcza”, 21.5.2009. Biedroń Robert, Różowe teczki, „Gazeta Wyborcza”, 2.09.2004. Blumsztajn Seweryn, Komentarz Seweryna Blumsztajna o Le Madame i galerii Ona, „Gazeta Wyborcza”, 25.04.2006. Bóg nie chodzi do teatru, z Grzegorzem Jarzyną rozmawia Katarzyna Bielas, „Gazeta Wyborcza”, 19.06.2007. Brzywczy Monika, Zagłębie, czyli złoża kultury, „City Magazine”, nr 8/2002. Celanowicz Ewa, Jak mężczyzna z mężczyzną, „Życie Warszawy”, 6/7.06.1998. Cuber Marta: Les-silent-story. O polskiej prozie lesbijskiej (nie tylko najmłodszej...), „Ha!art”, nr 1/2003. Dehnel Tomasz, Szukam przyjaciela..., „Prawo i Życie”, 5.09.1986. Dragan Małgorzata, Chłopcy na sprzedaż, „Kurier Polski”, 3.09.1993. Drozdowski Mariusz, Utopijny teatr czyli analiza sytuacji dyskoteki gejowskiej w ujęciu goffmanowskiej teorii człowieka w teatrze życia codziennego na przykładzie warszawskiego klubu Utopia, „UniGender”, nr 1/2009.

191


Bibliografia

Fabjański Marcin, W końcu stworzył mnie Bóg, „Gazeta Wyborcza”, 7.09.1998. Fijałkowski Paweł, Wspomnienie o  ‘Efebosie’, http://www.homiki.pl/modules. php?name=News&file=article&sid=1764. Filipczak Marzena, Kwaśniewski Tomasz, Przy różowych kaloryferach, „Gazeta Wyborcza”, 12.08.1999. Filipiak Izabela, Fantazmatyczna lesbijka w  Europie Środkowej na przełomie XIX i  XX wieku, „uniGENDER” 1/2006, http://www.unigender.org/ ?page=biezacy&issue=01&article=06#note-txt1. Giza Jerzy, Prostytucja homoseksualna w  świetle badań terenowych, „Państwo i  prawo”, nr  5-6/1963. Gombrowicz Witold, Listy do Juana Carlosa Gómeza, przeł. Ewa Zaleska, „Literatura na świecie” nr 4/2001. Gorgol Tadeusz, Homoseksualizm a opinia, „Życie Literackie”, nr 17 i 18/1974. Gotowiec Anna, Inna miłość, „Sztandar młodych”, 15.09.1992. Gotowiec Anna, „Homo” o ludzkiej twarzy..., „Reporter”, 3/1990. Grynberg Henryk, Stryjkowski, mój przyjaciel, „Gazeta Wyborcza”, 8.08.2006. Janta-Połczyński Aleksander, Rozmowy z  Szymanowskim. „Wiadomości Literackie”, nr  1/1938. Jeden dzień z Hłaską, z Henrykiem Berezą w kawiarni Czytelnika rozmawia Tadeusz Sobolewski, „Gazeta Wyborcza”, 13-14 czerwca 2009. Kalicki Włodzimierz, 8 VI 1969: Samobójstwo Jerzego Zawieyskiego, „Duży Format”, dodatek do „Gazety Wyborczej”, 18.06.2003. Karpiński Wojciech, Paweł Hertz – podróże i rozmowy, „Zeszyty Literackie”, nr 76/2001. Kącki Marcin, Przyczajony heteryk, ukryty homik, „Duży Format”, dodatek do „Gazety Wyborczej”, 17.01.2005. Kirzyński Jerzy, W męskim gronie, „W służbie narodu. Tygodnik Resortu Spraw Wewnętrznych”, nr 49/1986. Kołodziejski Andrzej, Różowy trójkąt, „Pan”, nr 2/1987. Kopka Sławoj, Grupa największego ryzyka, „Prawo i Życie”, 14.12.1985 Kopka Sławoj, „Hiacynt”, „W  służbie narodu. Tygodnik Resortu Spraw Wewnętrznych”, nr  2/1986. Kuchanny Waldemar, Masa krytyczna parówek, „Nie”, nr 27/2005. Kurkiewicz Roman, Michnik Adam, Urodziłem się pisarzem, a  nie bohaterem. wywiad z  Julianem Stryjowskim, „Gazeta o  Książkach” (dodatek do „Gazety Wyborczej”), nr  1/1994. Kyzioł Aneta, Krzysztof Warlikowski. Kolorowy Ptak, „Polityka”, nr 49/2005. Leszkowicz Paweł, Homoseksualny Bacon, „Kwartalnik Artystyczny”, nr 4/2005. Leszkowicz Paweł, Inni chłopcy z tamtych lat. Konteksty wystawy „Boys” w Bunkrze Sztuki, „Obieg”, http://www.obieg.pl/teksty/5767. Machowska, Ariadna, Zapraszam do życia kobietę, „Magazyn Gazety Wyborczej”, 27.05.1994. Masłoń Krzysztof, Pisane w czyśćcu, „Rzeczpospolita”, 19.04.2003. Masłowski Jerzy A., „Dwójka” na dwóję?, „Okay”, nr 2/1990. Mróz Katarzyna, Paulina Kuczalska-Reinschmitt. Hetmanka ruchu kobiecego, http://www.feminoteka.pl/muzeum/readarticle.php?article_id=1.

192


Bibliografia

Nazarewicz Katarzyna, Inność, „Sztandar Młodych”, nr 3-5/1 1986. Nowak Maciej, Moja bezwartościowa krew, „Gazeta Wyborcza”, 08.09.2002. O  wątkach homoerotycznych w  literaturze z  wybitnym historykiem literatury prof. Marią Janion rozmawia Sergiusz Wróblewski, „Inaczej” 2/98. Oczko Piotr, Dlaczego nie chcę pisać o staropolskich samcołożnikach? Przyczynek do „archeologii” gay studies w Polsce, „Teksty drugie”, nr 5/2008. Oko Dariusz, Dziesięć argumentów przeciw, „Gazeta Wyborcza”, 3.06.2005. Osęka Andrzej, Homoseksualiści bez szminki, „Magazyn Gazety Wyborczej”, 13.08 1993. Osęka Andrzej, Ze starej szafy, „Gazeta Wyborcza”, 4-5.10.1995. Osęka Andrzej, Sodoma wszędzie, „Gazeta Wyborcza”, 30.09.2000. Pacewicz Piotr, Homofobia nasza miłość, „Gazeta Wyborcza”, 17.03.2007. Palma nie lubi nacjonalistów, z Joanną Rajkowską rozmawia Agnieszka Kowalska, „Gazeta Stołeczna”, dodatek do „Gazety Wyborczej”, 5.07.2007. Pietkiewicz Barbara, Ona ją kocha, „Twój Styl”, nr 10/1993. Pietkiewicz Barbara, Gorzki fiolet, „Polityka”, nr 8/1981. Pietkiewicz Barbara, Marsz na orientację, „Polityka” nr 29/2000. Pilch Paulina, Madonna i jedyna dyskoteka w mieście, „Filo”nr 1(32)/1992. Poczet pikiet warszawskich, spamiętała Stanisława B., dopowiadała Lizka Bracka-Nowogrodzka, „Gejzer”, nr 2/99. Rasmus-Zgorzelska Agnieszka, Czego hetero zazdroszczą homo, „City Magazine”, nr 4/2002. Rączka Katarzyna, Praska moda i uroda, http://www.e-teatr.pl/pl/artykuly/48630,druk.html. Ratkowska Magdalena, Janczewska Agata, To jest świat homo, „Dziennik Łódzki”, 5.05.2000. Rawińska Małgorzata, Tomaszewicz Ewa, Polska jest sceną zbrodni, rozmowa z Izabelą Filipiak, „Replika”, wrzesień/październik 2007. Roscoe Will, The Challenge of Gay and Lesbian Studies, „Journal od Homosexuality”, nr 3-4/1988. Rydlewska Hanna, M jak Misianka, Laboratorium Reportażu, http://www.reporter.edu.pl/ swiat_wedlug_saskiej/miejsca_kultowe/m_jak_misianka. Serednicki Michał, Królowe nocy, „GO Magazyn”, 2/2003. Sobolczyk Piotr, Homobiografia: Miron Białoszewski, „Pogranicza”, nr 6/2008. Sobolewski Tadeusz, Leszek, Henk, Miron, „Gazeta Wyborcza”, 4.06.2005. Spis pochowanych na Powązkach Wojskowych (d. Cmentarzu Komunalnym Powązki) w Warszawie, http://sowa.website.pl/cmentarium/Cmentarze/spisPowazkiW.html. Starosta Sławomir, wkładka do płyty Balkan Electrique - Piosenki, Fonografika 2004. Szczęsna Joanna, Bikont Anna, Uroki roztaczane przez niektóre zwłoki, „Gazeta Wyborcza”, 10.04.1998. Szczygieł Mariusz, Onanizm polski, „Gazeta Wyborcza”, 17.03.1993. Szczygieł Mariusz, Żychlińska Ewa, Rozgrzeszanie, „Na przełaj”, nr 51/1986. Szczygieł Mariusz, Reportaż dla dorosłych, „Na przełaj”, nr 31/1986. Szczygieł Mariusz, Rozgrzeszanie w PRL, „Replika”, maj/czerwiec 2009. Śmieja Wojciech, Boy i homoseksualizm. Literatura, prawo i ten przerażający homoerota we własnej osobie, „Teksty drugie”, nr 5/2008. Trześniewski Paweł, Gdzie się bawią dziewczyny, „Glamour”, nr 6/2003.

193


Bibliografia

Turlej Elzbieta, Lesbijki są dyskryminowane przez... gejów, http://kobiety-kobietom.com/ queer/art.php?art=5316. Uszyńska Zofia, Śmiertelne związki, „Sztandar młodych”, 10-12.09.1993. Wybrałem Warszawę, z Krzysztofem Warlikowskim rozmawia Paulina Sygnatowicz, „Polska. The Times”, 24.10.2008. Wypych Elżbieta, Inni, „Gazeta Młodych”, 01.7.1988. Z pozycji geja, z Grzegorzem Okrentem rozmawia Izabela Wodzińska, „Gazeta Młodych”, 18.02.1990. Zbytniewski Krzysztof, Lambda, czyli tolerancja, „Super Express”, 24.01.1994. Zet, Dawnych knajp czar, „Magazyn Men”, 2/1995. Zdrożny Olaf, Geje z „Centralnego”, „Okay”, nr 5/1990. Bardzo pomocne, zwłaszcza w zakresie chronologii wydarzeń jest kalendarium Lesteśmy w Polce (opracowanie: Anna Górska, współpraca: Agnieszka „Furja” Weseli), dostępne pod adresem: http://www.porozumienie.lesbijek.org/KalendariumLestesmyPolska.htm. W  trakcie prac nad przewodnikiem korzystaliśmy z  prasy drukowanej oraz serwisów internetowych. Najważniejsze z  nich to: Angora, Ayor, Dziennik, Dziennik Białostocki, e-teatr.pl, Express Wieczorny, Fakt, Gaylife.pl, Gayzeta Nie? Tak!, Gazeta Wyborcza, Gejowo.pl, Gejzer, Homiki.pl, Inaczej, InnaStrona.pl, Interia.pl, Kabaret! Magazyn Gejowski, Kurier Lubelski, Kurier Polski, Magazyn Men, Magazyn Nowy Men, Magazyn o  Zmierzchu, Newsweek Polska, Okej, Onet.pl, Polgej.pl, Polityka, Polska The Times, Przekrój, Queer, QueerCity, Rzeczpospolita, Super Express, Wik, Wp.pl, Wprost, Życie Warszawy.


Indeks osób

Abramowicz Marta 128, 161, 162 Adamski Tomasz 65, 71, 143, 144, 191 Adler Jacek 49 Almodovar Pedro 46, 114, 145 André Gide 11, 77, 110, 154, Andrycz Nina 43 Andrzejewski Jerzy 70, 103, 109-112, 126, 130, 134, 189, 191 Ankiewicz Julian 41 Arenas Reinaldo 10, 33, 36, 189 Baczyński Krzysztof Kamil 111-112 Balicki Stanisław Witold 43 Baliszewski Dariusz 23, 191 Banach Andrzej 34 Barański Andrzej 15 Bareja Stanisław 29 Bartosiewicz Edyta 143 Bączkowski Tomasz 67 Beck Józef 53 Beger Renata 57 Bell Andy 60 Bem Ewa 149 Bereza Henryk 99, 100, 192 Berman Jakub 112 Beylin Karolina 37 Białoszewski Miron 14-15, 25, 32, 76, 90, 117, 134, 185, 189, 191, 193 Biedroń Robert 116, 128, 142, 161-162, 164, 187, 191 Bielas Katarzyna 29, 191 Blumsztajn Seweryn 57, 191 Błęcka-Kolska Grażyna 126

Bochyńska Anna 23 Boczkowski Krzysztof 19, 158, 189 Bojanowska Józefa 88 Borczuch Michał 31 Borowski Tadeusz 110 Bosak Krzysztof 26 Bracka-Nowogrodzka Lizka 149, 193 Brandys Kazimierz 28, 189 Bratny Roman 77 Breza Achilles 42 Brodowski Artur 57 Broniewski Władysław 70 Brühl Henryk 54 Brzywczy Monika 146, 191 Buczak Dominika 93, 172, 189 Bunch Charlotte 24 Butler Judith 62, 84 Celanowicz Ewa 94, 191 Cendrowska Jolanta 144 Chrzanowski Wiesław 64, 65 Cielecka Magdalena 30 Chopin Fryderyk 37, 68 Choromański Michał 69 Chotomska Wanda 90 Chutnik Sylwia 162-163 Cybulski Zbigniew 109 Cyrankiewicz Józef 23, 43, 112 Czajkowski Michał 25 Czapski Józef 15, 42, 76, 78, 93 Czubak Ryszard 95, 101-103, 155, 163-164, 169 Dąbrowska Maria 22, 26-27, 134, 158, 189 Dąbrowski Andrzej Józef 70

195


Indeks osób

Diagilew Siergiej 69 Dietrich Marlena 68 Dmowski Roman 37, 189 Domagalik Małgorzata 64 Douglas Alfred 27, 42 Dragan Małgorzata 19, 191 Dulębianka Maria 55, 76, 98 Dziemaszkiewicz Leon 119 Dwurnik Pola 62 Dygat Stanisław 134 Edelman Marek 37 Einstein Albert 36 Elżbieta Gabriela Bawarska 37 Eribon Didier 51, 189 Figura Katarzyna 20 Fijałkowski Paweł 152, 158, 192 Filipiak Izabela 64, 192, 193 Forster Edward Morgan 18 Foucault Michel 17, 51, 189 Frankowski Jan 23 Fraser Brad 29 Frycz Jan 52 Gadzinowski Piotr 55, 103 Gałczyński Konstanty Ildefons 43, 110 Garwatowski Krzysztof 20, 63, 158, 191 Gaynor Gloria 85 Genet Jean 77, 184 Geppert Edyta 126 Gide André 11, 77, 110, 155 Giertych Maciej 37 Giertych, Roman 11, 38, 68 Giza Jerzy 94, 192 Gliński Robert 91 Głowacki Janusz 66, 102, 112, 189, 191 Gombrowicz Rita 34 Gombrowicz Witold 33-35, 41, 68, 81, 109, 185, 189, 190, 192 Gomez Juan Carlos 35, 192 Gorgol Tadeusz 65, 192 Graczyk Roman 22, 189 Grodzieńska Stefania 94 Grodzka Anna 148, 164 Gronowski Tadeusz 95 Gruca Witold 54 Grynberg Henryk 41, 192

196

Hall Radclyffe 146, 190 Hanusz Karol 101 Hanuszkiewicz Adam 36 Hašek Jaroslav 132 Hennelowa Józefa 22, 189 Hering Ludwig 14, 15, 76 Hertz Paweł 78-79, 192 Herzigova Eva 86 Heurich Jan (młodszy) 85 Hilzen Jan August 47 Hiszpańska-Neumann Maria 95 Hitler Adolf 42 Hłasko Marek 70, 100, 109, 112, 130, 187, 191, 192 Hoff Barbara 95 Holoubek Gustaw 99, 102 Hulka-Laskowski Paweł 132 Infeld Leopold 36 Iwaszkiewicz Anna 37 Iwaszkiewicz Jarosław 12, 22, 27, 33, 36-37, 41, 42, 54, 69-70, 75, 77-78, 82, 109, 110, 179, 190 Izdebski Zbigniew 145 Jacyków Tomasz 83, 162 Jakuboszczak Aleksandra 53, 190 Jan Paweł II 55, 57 Janda Krystyna 45-46, 120 Janion Maria 15, 37, 38, 76, 193 Jankowski Mieczysław 43-44, 54 Jarman Derek 145 Jarzyna Grzegorz 29, 179, 191 Jasieński Ksawery 47 Jedliński Mirosław 54 Jej Perfekcyjność 76, 87, 186 Jędrusik Kalina 134 Jodłowska Elżbieta 133 Johnson Aubrey 177 Kaczmarski Jacek 45 Kaczyński Jarosław 40, 90 Kaczyński Lech 40, 50-51, 67-68, 90, 171 Kalicki Włodzimierz 23, 192 Kane Sarah 30 Karpiński Wojciech 79, 192 Kasprzyk Ewa 46 Kawalerowicz Jerzy 159 Keynes John Maynard 18


Indeks osób

Kępiński Wiesław 37 Kirchner Hanna 15, 190 Kisielewski Stefan 23, 36, 68, 78, 190 Kiszczak Czesław 48-50, 158 Kitowicz Jędrzej 53, 190 Kliszczyński Krzysztof 167, 190 Kliszko Zenon 23 Klynstra Redbad 30 Kobyliński Szymon 159 Kobzdej Aleksander 95 Kochanowski Jacek 128, 165 Kochno Borys 69 Kocoń Waldemar 149 Kofta Krystyna 64 Kołodziejczyk Stanisław 81 Konarska-Słonimska Janina 41 Konopnicka Maria 12, 51, 55, 76, 97-99, 189, 191 Konwicki Tadeusz 99, 102 Kopernik Mikołaj 76 Kopka Sławoj 20, 48, 192 Kossak-Szczucka Zofia 22 Kostrzewa Yga 132, 137, 162, 166-167, 175-180 Kowalewski Maciej 46 Kowalska „Tula” Maria, Gawryś Maria 27 Kowalska Anna 22, 26-27, 190 Kozakiewicz Mikołaj 159 Kozłowski Władysław 125 Kozyra Katarzyna 62, 114 Krasicki Artur Cezar 18, 52, 151, 190 Krzeczkowski Henryk 78-79 Krzywicka Irena 41-42, 75, 78, 146-147, 154-155, 190-191 Krzywicki Ludwik 146 Kubiak Małga 119 Kuchanny Waldemar 39-40, 192 Kucówna Zofia 36 Kuczalska-Reinschmidt Paulina 88, 134, 193 Kuharski Allen 33-34, 190 Kulon Stanisław 51 Kuna Henryk 120 Kurc Mariusz 84 Kurkiewicz Roman 40, 192 Kurski Jarosław 44 Kwaśniewska Jolanta 149 Kwaśniewski Aleksander 63

Lajza 133 Laszuk Anna 29, 79, 86 Lechoń Jan 77, 78 Legierski Krystian 56-58, 70, 119, 167-168, 186 Leszkowicz Paweł 101, 190, 192 Lipiński Eryk 95 Locci Augustyn 62 Lorentz Stanisław 27, 93 Lupa Krystian 11 Łopieńska Barbara N. 78 Mach Wilhelm 28-29, 70, 84, 112 Machulski Józef 76 Macierewicz Antoni 26 Maczek Stanisław 42 Majewska Alicja 149 Malczewski Rafał 68 Maliszewski Roman 104 Mann Tomasz 109 Marcinkiewicz Kazimierz 85, 90 Marconi Leander 41 Masłoń Krzysztof 112, 193 Masłowska Dorota 31 Matuszewicz Marcin 53 Mazowiecki Tadeusz 92 Messal Lucyna 74-75 Michałowska Mira 36 Michnik Adam 40, 112, 192 Milkowski Bolesław 125 Miller Leszek 142, 169 Miłosz Czesław 37, 109-110 Minelli Liza 133 Mitzner Piotr 27, 190 Mizielińska Joanna 24 Mizieliński Leszek 50 Moliere 11 Molli Clemente 62 Mosiewicz Magda 168 Mostowski Tadeusz 47 Mycielski Zygmunt 68, 78-79, 81-82, 89, 190 Najdenowicz Fiolka 43, 72-73, 143, 186 Nałkowska Zofia 68, 78, 98 Nasierowski Jerzy, Trębicki Jerzy 76-77, 93, 96, 125, 151, 158, 190 Niemiec Szymon 63, 71-72, 104, 133-134, 149, 186, 190

197


Indeks osób

Nieniewski Apoloniusz 125 Nowak Krzysztof 91, 156 Nowak Maciej 11, 38, 39, 40, 169-170, 193 Nowak Monika 114 Nowicka Agata, Endo 62 Nowicka Wanda 104 Oko Dariusz 71, 193 Okrent Grzegorz 25, 59-60, 86, 193 Olszewski Tadeusz 154 Ordonówka Hanna 132 Orzeszkowa Eliza 55 Owsiak Jurek 99 Pachucka Romana 88 Paderewski Ignacy Jan 120 Panczakiewicz Ludwik 125 Pasolini Pier Paolo 31 Passent Daniel 159 Peniston CeCe 85 Piecuch Henryk 81, 190 Pietkiewicz Barbara 21, 31, 91, 96, 100, 193 Pilch Paulina 144, 193 Piłsudski Józef 68 Pinera Virgilio 33-34 Piróg Michał 83 Plewiński Jerzy 75 Pniewski Bohdan 103 Poniatowski Józef 76 Poniedziałek Jacek 30 Pospieszalski Jan 50 Praunheim Rosa von 145 Proeme Hank 15 Prońko Krystyna 132 Proust Marcel 155 Prószyński Stanisław 14 Raczek Tomasz 32-33, 177 Radziszewski Karol 46, 61-62, 186 Rafalala 114, 169, 170, 187 Rajkowska Joanna 92, 193 Rawińska Małgorzata 131, 193 Rączka Katarzyna 108, 193 Rich Adrienne 24 Rimbaud Arthur 27 Rodziewiczówna Maria 27, 84 Rokita Jan Maria 40 Romanowicz Arsenius 13, 16

198

Roosevelt Franklin Delano 18 Roscoe Will 7, 193 Rostworowski Henryk 101 Rubinstein Artur 37, 69 Rybkowski Jan 102 Rydlewska Hanna 120, 193 Sadowska Zofia 75-76 Sand George 78 Sandauer Artur 15, 159 Sanguszko Janusz Aleksander 53-54 Sanguszkowa Konstancja Kolumba, hr. Denhoff 53, 190 Schmidt Olga 14 Selerowicz Andrzej, Jaworski Marek 157-158 Senyszyn Joanna 55 Serednicki Michał 86, 193 Siedlecka Joanna 34, 36, 78, 191 Sierakowski Sławomir 84 Skarżanka Hanna 102 Skirmunttówna Jadwiga 27, 84 Skorupka Ignacy 109 Skórewicz Kazimierz 103 Słonimski Antoni 36, 43, 78, 95, 102 Sobański Antoni 41-42, 191 Sobieska Maria Kazimiera 54-55 Sobieski Jakub 54 Sobieski Jan III 54 Sobolewski Tadeusz 15, 100, 192, 193 Solanowska Elżbieta 56 Soliński Leszek 15 Sopoćka Konstanty 95 Stanisławczyk Barbara 130, 191 Stańczakowa Jadwiga 15, 24 Starosta Sławek 52, 66-67, 72-73, 80, 143, 151, 154, 158-159, 164, 170-171, 177, 193 Starzyński Stefan 54 Starzyński Wojciech 58 Stefaniuk Olga 24 Stefański Lech Emfazy 14 Stein Gertrude 24 Stryjkowski Julian 40-41, 192 Swiebel Joke 104 Szapołowska Grażyna 177 Szczepkowska Joanna 58, 120 Szczygielski Marcin 32-33


Indeks osób

Szczygieł Mariusz 17, 94, 98, 143, 193 Szustow Katarzyna 56 Szydłowski Karol 53 Szymaniak Piotr 14 Szymanowski Karol 30, 54, 68-70, 189, 191, 192 Szymańska Irena 99 Szyszkowska Maria 28, 142 Ślubowski Sławomir 82 Tarnowski Jan 41, 42 Tencalla Consantino 62 Thordvaldsen Bertel 76 Todd Rick 43 Tołstoj Lew 109 Tomasik Krzysztof 10, 58, 78, 84, 129, 171, 191 Tomaszewicz Ewa 129, 131, 193 Treliński Mariusz 52, 54 Trębaczkiewicz Stanisław 7, 22, 81 Trojanowska Izabela 132 Trześniewski Paweł 61, 194 Turlej Elżbieta 115, 194 Turner Tina 68, 133 Tusk Donald 40 Tuszyńska Agata 147, 191 Tylman z Gameren 53, 55 Tym Daniel 63 Tyrmand Leopold 28, 36, 191 Umińska-Keff Bożena 24 Urban Jerzy 77 Urbanek Mariusz 44, 191 Urbaniak Mike 93, 171-172, 189 Uszyńska Zofia 20, 194 van Sant Gus 86 Verlaine Paul 27 Villas Violetta 132 Waczków Józef 131-132 Wainwright Rufus 85

Wajda Andrzej 109 Waldorff Jerzy 12, 43-44, 49, 54, 134, 191 Walewska Cecylia 88 Wałęsa Lech 103, 112, 145 Wańkowicz Melchior 147 Warlikowski Krzysztof 11, 30, 31, 115, 192, 194 Waza Władysław IV 62 Waza Zygmunt 62 Weiss Janusz 177 Weseli Agnieszka 130-131, 172-173, 194 Weychert Helena 84 White Edmund 17 Wiechecki „Wiech” Stefan 85 Wierzbicki Piotr 56 Wierzejski Wojciech 121 Wilde Oscar 27, 42, 76, 169 Wilk Marian 27 Witkacy 69 Witkowski Michał 18, 21, 31, 62, 186, 191 Włast Piotr, Maria Komornicka 76 Wojcieszek Przemysław 30 Wyszyński Stefan 22, 71 Zaruba Jerzy 95 Zawieyski Jerzy 7, 22, 23, 78, 81, 95, 101, 103, 191, 192 Zboralski Waldemar 49, 91, 145, 156-158 Zbyszewska Paulina 66 Zdrożny Olaf 19, 194 Zień Maciej 86 Zimińska-Sygietyńska Mira 77 Żaklina, Jacek 80, 133-134, 136, 143-144, 165-166, 187 Żeleński Tadeusz „Boy” 66, 154-155, 191 Żmichowska Narcyza 66, 191 Żochowski-Brodzic Bronisław 82 Żurawiecki Bartosz 84, 128-129, 173


Indeks miejsc

11 Listopada 108, 113-115, 170-171 Andersa Władysława 155 Augustówka 163 Bałuckiego Michała 151 plac Bankowy 50-51, 67, 105, 171 Białostocka 115 Boduena Gabriela 88 Bracka 81-84, 91, 93, 95, 97, 150, 171 Brzozowa 22, 61 Burakowska 128, 134-135, 147, 171 Chałubińskiego Tytusa 17 Chłodna 14, 115, 128-130, 171 Chmielna 81-82, 84, 97, 130, 155 Chocimska 33, 35 Chrzanowskiego Wojciech 118 Ciołka Erazma 145 Czerniakowska 26 plac Dąbrowskiego Henryka 14, 15, 84 Dzika 131, 134 Elbląska 29, 79, 136-139 Elektoralna 130 Plater Emilii 18, 22-24, 88, 123, 171 Foksal 78-81 Frascati 99 Freta 55, 58, 61 Gocławska 119 Grochowska 108, 118-119 Grójecka 13 Grzybowska 128 plac Grzybowski 96, 151 Hoża 15, 22-24, 26, 97 Inflancka 132

Inżynierska 108, 113-115 Jagiellońska 108-109, 113, 116 aleja Jana Pawła II 12, 16-17, 126-127, 130-131, 170-171 Jasna 85, 88, 171 Aleje Jerozolimskie 13, 16, 21, 51, 73, 89, 91-93, 150, 155, 169 Kawęczyńska 113 Kijowska 116, 150 Klonowa 33 Kłopotowskiego Ignacego 116 Konopnickiej Marii 97-99 plac Konstytucji 25-26, 40, 44-45, 149 Koszykowa 40, 44, 149, 178 Koźla 55-56 58-60, 133, 178 Krakowskie Przedmieście 12, 42, 47, 55, 64, 66, 71, 74, 101, 135, 156, 158, 169, 186 Krasińskiego Zygmunta 139 Krochmalna 127-128, 134 Królewska 84 Krucza 91, 150 Krzywe Koło 61 Książęca 93 Langiewicza Mariana 146 Leszno 14, 129 Lipowa 73 Litewska 29 Lizbońska 15 Łochowska 108 Madalińskiego Antoniego 151 plac Małachowskiego Stanisława 25

201


Indeks miejsc

Marszałkowska 14, 28-29, 32, 35, 44-46, 84, 88-89, 91, 115, 124, 129, 131, 149-150, 167 Matejki Jana 100 Mazowiecka 75, 155 Mińska 118-119 Miodowa 64, 66, 156 plac Mirowski 125, 127 Mokotowska 27, 44 Most Stefana „Grota” Roweckiego 152 Most Józefa Poniatowskiego 93, 118, 121, 150 plac Na Rozdrożu 37, 40-41 Nalewki 129 Narbutta Ludwika 24, 145 aleja Niepodległości 26 Noakowskiego Stanisława 24 Nowiniarska 55 Nowogrodzka 16, 130 Nowolipie 131 Nowy Świat 12, 76, 80-81, 85, 88, 92-93, 97, 101102, 129, 135, 169, 186 Okopowa 134, 135, 170 Okólnik 68, 154 Ordynacka 148 Ossolinskich 70 Ostroroga Jana 134 Otwocka 113 Pasaż Stefana „Wiecha” Wiecheckiego 85 Piaseczyńska 156, 158 Piekarska 97 Piękna 24, 44, 97, 150, 167 plac Piłsudskiego 53 Podwale 55 plac Politechniki 24-25 Polna 11, 22, 26, 33 Powązkowska 132, 134, 138-139 Poznańska 14 Próżna 33, 88, 118, 150 Prusa Bolesława 97 aleja Przyjaciół 11, 43 Ptasia 127 Puławska 35, 130, 142 Puszczyka 141 Racławicka 128, 146 Rondo De Gaulle’a 92 Rondo Dmowskiego Romana 89

202

Rondo Jazdy Polskiej 26 Rondo Jerzego Waszyngtona 152 Rondo ONZ 88, 125 Rondo Zgrupowania AK „Radosław” 60, 131-132, 135 Rondo Wiatraczna 108 plac Artura Zawiszy 13, 16 Rozbrat 142 aleja Róż 143 Różana 151 Rynek Nowego Miasta 55, 145 Rynek Starego Miasta 61, 62 Samochodowa 132 Senatorska 51, 54, 55 Siedlecka 108 Sitowie 152 Skolimowska 35 Smolna 97, 154-155, 157 Aleje „Solidarności” 31, 109, 129-130, 170 plac Sokratesa Starynkiewicza 16 Strzygłowska 152 Suzina Pawła 145 aleja Jana Chrystiana Szucha 35, 37-38 Szwedzka 108 Śniadeckich 25-26 Świętokrzyska 76, 85, 88-89, 170 Tamka 171 Tarczyńska 14-15 Targowa 112-116, 118, 150, 169 plac Teatralny 12, 54-55, 105 Towarowa 13, 175 Trasa Łazienkowska 29, 37-38 Trasa W-Z 54, 63, 66, 108 Trębacka 66 plac Trzech Krzyży 45, 50, 81, 91, 93-97, 101-102, 113, 150-151, 156, 169, 170, 171, 186 Twarda 147 Aleje Ujazdowskie 37-38, 40-41, 42, 44, 66, 100102, 104, 169, 186 plac Unii Lubelskiej 33, 35, 171 Warecka 78 Waryńskiego Ludwika 26-27, 151 aleja Jerzego Waszyngtona 120-121 Wawelska 59, 148 Widok 83, 84


Indeks miejsc

Wiejska 12, 97, 99 Wierzbowa 54 Wilcza 46, 50, 171 Wileńska 115, 150 plac Wileński 113 Wolska 170 Wołoska 128 Woronicza Jana Pawła 132, 163 Wspólna 33 aleja Wyzwolenia 40, 41 plac Zamkowy 62-64, 107

Zamoyskiego Jana 118 Ząbkowska 113, 116 plac Zbawiciela 27-28, 139, 171, 185 Zgoda 155 aleja Zieleniecka 118, 150, 169 Złota 85 Zoli Emila 31 Żelazna 128-130, 170 plac Za Żelazną Bramą 128, 150 Żurawia 26, 91, 93-95, 130 Żwirki i Wigury 73


cena 39 zł


HomoWarszawa. Przewodnik kulturalno-historyczny