Page 1


D

it is pas het begin. Kan het beter, kan het sneller? Dat roept de vraag what’s next bij me op. Dat er nog zo veel meer mogelijk is, werd me weer eens duidelijk bij het totstandkomen van deze special. Hierin laten we u vooruitkijken en nieuwe werelden ontdekken vol innovaties, baanbrekende kunst en gedurfd ondernemerschap. Bij ING Private Banking bevinden we ons het liefst daar waar vernieuwing, creativiteit en praktische toepasbaarheid samenkomen. We spiegelen ons aan een rijkheid aan innovaties over meerdere domeinen heen, en kijken zelfs nog een stap verder. Dat is onze mentaliteit.

Wie voortdurend op de hoogte is van what’s next, kan zijn business flink vooruithelpen en het leven een stuk aangenamer maken. In deze smart era met intelligente systemen en grondige analyses doen we daar ons voordeel mee en worden we ongemerkt steeds slimmer. Maar sommige voorspellingen blijven zelfs verborgen voor wie een glazen bol zou hebben. Een Zwarte Zwaan bijvoorbeeld, als metafoor voor het onverwachte. Mijn collega Bob Homan, hoofd van het ING Investment Office, legt u uit hoe u zich er tegen kunt wapenen en wanneer het beter kan zijn wat vaart te minderen. Dit spannende artikel begint op pagina 7.

Geïnspireerd geraakt door deze special?

Topkok Sergio Herman is iemand die het gas onverminderd vol intrapt. In een exclusief interview vanaf pagina 20 vertelt hij hoe hij zijn merk en imperium uitbouwt, vertrouwende op zijn buikgevoel. Jezelf tot het uiterste pushen, daar weet Joost Luiten ook alles van. Met zijn enorme drive om de golfsport populairder te maken, vertelt hij op pagina 46 over de vernieuwingen die hierbij moeten helpen. Ik heb veel met power en mobiliteit. De volledig autonoom rijdende auto waarover we u informeren op pagina 36, vind ik persoonlijk een minder lonkend perspectief, want ik zit liever zelf achter het stuur. Het lijkt me overigens wel een mooie ambitie als Nederland hier straks hét testland voor wordt.

Voor een goed gesprek over uw toekomst, over uw persoonlijke, zakelijke en maatschappelijke ambities, kunt u altijd terecht bij een van onze Private Bankers. Neem dan contact op met onze Specialist Private Banking op 06 3400 4800.

Meer dan zestig pagina’s spektakel vol doeners en denkers heeft u in de hand. De snelheid van alle ontwikkelingen kan misschien overdonderend zijn. Dus neemt u bij het lezen ervan vooral rustig uw tijd. Veel inspiratie toegewenst!

Ruud van Dusschoten

Directeur Private Banking & Wealth Management ING Nederland

What’s next?

3


23 2x futureproof talent

7

Een andere kijk op fotografie

Voorsorteren op een Black Swan

32

Van start-up tot scale-up

Amsterdam als creatieve broedplaats

20 Topkok Sergio Herman

verovert de wereld van frites

16 Ruimtereizen

Ondernemers met een lange adem en bemanning met lef

3 What’s next 11

volgens Ruud van Dusschoten Technologische verandering

3x invloed met impact

18 Shift happens 28 Gamechangers in de wereld van Internet of Things

31 Robert-Jan van Ogtrop 36 Autonoom rijden Column

Kwestie van loslaten

4

Fotografie Sergio ROEL RUIJS

Nieuwe beroepen


INHOUD

45 Chatbots en virtual reality

Ontdek compleet nieuwe werelden

39 Fashion 48 De toekomst

50 No limit 52 Forward planning Doe elke dag iets spannends

Financiële planning opnieuw uitgevonden

forward

57 Uw lichaam verbeteren Biohacking

doet u zo

van golf

60 ING’s Innovation Studio

volgens Joost Luiten

stuwt fintechs richting succes

62 Iedereen aan

de sprinkhanen

Voorspellingen over de toekomst van ons eten

54 3 museumdirecteuren

over de kunst van vernieuwing

Grafisch ontwerper Michiel Schuurman maakte de hypnotiserende cover van de What’s next 2017 Special.

WIN!

Wilt u een zeefdruk van dit talent aan de muur? Met onze exclusieve winactie maakt u kans op de hiernaast afgebeelde zeefdruk, waarmee Schuurman zijn pijlen op de toekomst richt. Kijk op ing.nl/whatsnext/win hoe u meedoet.

What’s next?

5


THE GAME. CHANGED.

Sometimes a car will come along that breaks the established rules. The boundaries of progress are challenged. The impossible becomes the possible. Sports Series by McLaren is such a car. It recalibrates the senses. It redefines performance. It changes the game.

McLAREN SPORTS SERIES. For more information contact McLaren Utrecht on +31 (0)30 221 21 21 or visit utrecht.mclaren.com

McLaren Utrecht, Proostwetering 53, 3543 AC Utrecht info@louwmanexclusive.nl +31 (0)30 221 21 21 utrecht.mclaren.com Official fuel consumption figures in UK mpg (l/100km) for the McLaren Sports Series (3,799 (cc) petrol, 7-speed Seamless Shift dual clutch Gearbox (SSG)): urban 17.2 (16.5), extra urban 38.4 (7.4), combined 26.6 (10.7). Official combined CO2 emissions: 249g/km. The efficiency figures quoted are derived from official NEDC test results, are provided for comparability purposes only, and might not reflect actual driving experience.


ZWARTE ZWANEN

Gas terug nemen als alles perfect lijkt

Voorsorteren op een

Black Swan

1

Tekst ERNST MEIJER Illustraties STEFAN GLERUM

ZWARTE ZWAAN

9/11 Dat moslimextremisten het op de Verenigde Staten voorzien hadden, wisten we. Er waren al eerder aanslagen op Amerikaans grondgebied geweest. Maar dat zij met behulp van passagiersvliegtuigen een van de symbolen van de Amerikaanse welvaart, de Twin Towers, met de grond gelijk zouden kunnen maken, had niemand kunnen bedenken.

De Black Swan of Zwarte Zwaan staat voor een onvoorziene gebeurtenis met grote gevolgen. Soms positief, meestal negatief. We zien ze niet aankomen en ze overkomen ons. Ineens voltrekt iets zich. 9/11 bijvoorbeeld. En dan komen de vragen. Waarom hebben we de Zwaan niet aan zien komen?

H

oewel een enkeling had gewaarschuwd voor problemen als gevolg van de slechte hypotheekportefeuilles in de Verenigde Staten, kwam de kredietcrisis van 2008 voor de meeste beleggers als een donderslag bij heldere hemel. Het was een typisch voorbeeld van een Zwarte Zwaan, een totaal onverwachte gebeurtenis die alles ontregelt. Dat er wereldwijd naar hartenlust werd gehandeld in herverpakte slechte leningen, dat wist iedereen wel in 2008. Maar dat

slechte hypotheken uit de Verenigde Staten de wereldeconomie volledig op zijn kop zouden zetten, had niemand zien aankomen. Althans: vrijwel niemand. Nassim Nicholas Taleb, een Amerikaanse aandelenhandelaar van Libanese origine, had een sterk vermoeden dat de problemen wel eens meer impact zouden kunnen hebben dan werd aangenomen en had zich ingedekt. GEVAREN Een jaar eerder had Taleb een opmerkelijk, What’s next?

7


filosofisch getint boek geschreven; De Zwarte Zwaan: de impact van het hoogst onwaarschijnlijke. De reden dat zwarte zwanen synoniem zijn aan onwaarschijnlijkheid dateert uit 1696, toen de Nederlander Willem de Vlamingh in Australië ontdekte dat er ook zwarte zwanen bestaan. Tot die tijd was men ervan overtuigd dat er alleen witte bestonden. Die aanname moest dus worden bijgesteld. Achteraf proberen we een verklaring te verzinnen voor deze gebeurtenissen, zodat we de grip op de wereld niet kwijtraken. Maar de mens is niet goed toegerust op het voorspellen van Zwarte Zwanen, stelt Taleb. Dat komt doordat ons denken gericht is op details, niet op algemeenheden. We zien de grote lijnen over het hoofd. De verkiezing van Trump is er een voorbeeld van. Taleb: ‘Alle voorspellers, wetenschappers, psychologen, intellectuelen, big data-kenners en bankiers wisten zeker dat Hillary Clinton zou winnen. Het was een

Een gezonde dosis nieuwsgierigheid en flexibiliteit is essentieel om te kunnen reageren op Zwarte Zwanen, is de overtuiging van Martijn Aslander, schrijver van het boek Nooit af. Maar ons ertegen wapenen heeft geen zin. Punt. 8

2

ZWARTE ZWAAN

De permafrost ontdooit Als de opwarming van de aarde doorzet en de permafrost ontdooit, komen er zoveel giftige gassen vrij, dat 80% van de wereldbevolking de komende dertig jaar kan uitsterven. We hebben geen controle over het moment waarop zo’n natuurramp plaatsvindt, maar kunnen wel nadenken hoe onze technologische kennis in dat geval behouden en overgedragen kan worden.

geweldige vergissing. Zag je de gezichten van al die vrome waarzeggers? Ze keken als gelukkig getrouwde mannen die hun vrouw dachten te verrassen door eerder thuis te komen, om haar doodleuk in bed aan te treffen met een kleerkast van een vent. Een kleine, nare, Zwarte Zwaan.’ Nog voor dit interview met Taleb - via DM in Twitter - goed en wel op gang komt, kapt hij het alweer af. Een journalist heeft op zijn tijdlijn geschreven dat hij experts niet serieus neemt en vertrouwt op polls: een reden voor Taleb om alle journalisten per direct te weren. ‘Dingen zijn heel eenvoudig als je trouw bent aan je principes.’ Gematigd leven is er daar een van. Volgens Taleb is dat de enige manier om de impact van een Zwarte Zwaan te ontlopen. ‘Doe geen gekke dingen.’ GEEN RENDEMENT ZONDER RISICO Het is de vraag of je je als belegger in je keuzes moet laten leiden door de kans op

Zwarte Zwanen: goed of slecht?

In welke hoek verwacht u Zwarte Zwanen?

‘Zwarte Zwanen zijn waardevrij. Ze komen onver-

‘De grap van Zwarte Zwanen is juist dat ze onvoor-

wacht, daar helpt niets aan. Niemand had voorzien

spelbaar zijn, dus het heeft niet veel zin daarover

dat Wikipedia de belangrijkste kennisbron zou wor-

te speculeren. Met de mondialisering en alle reizen

den en de telecombedrijven hadden niet verwacht

die wij maken, ligt het in de lijn der verwachting

dat Whatsapp hun sms-diensten overbodig zou

dat wij nog wel eens met een pandemie te maken

maken. Zwarte Zwanen zijn van alle tijden. Het is

krijgen.’

belangrijk dat we onze ogen openhouden, want Zwarte Zwanen doen zich nu eenmaal voor, overal en altijd.’


ZWARTE ZWANEN

Zwarte Zwanen. Bob Homan, hoofd van het ING Investment Office, weet als geen ander dat er zo nu en dan dingen gebeuren waar je geen controle over hebt. ‘Maar’, zegt hij, ‘wie ervoor kiest om superveilig te beleggen, maakt geen aanspraak op de risicobonus en mist rendement. Wie thuis blijft met de gordijnen dicht, loopt ook veel minder kans iets naars te overkomen. Leven brengt nu eenmaal gevaren met zich mee.’ Natuurlijk was de kredietcrisis een ramp, zegt Homan. Veel beleggers hebben destijds, afhankelijk van hun portfolio, een flinke dreun te verduren gekregen. ‘Markten die op spanning staan, zijn extra gevoelig voor Zwarte Zwanen. Wanneer de aandelen relatief duur zijn, kun je ook meer verliezen. Dan kan het wat langer duren voordat de prijzen zich hebben hersteld. En hoewel nog niet alle indexen terug op hun oorspronkelijke niveau zijn, geldt dat wel voor de wereldindex. De tijd heelt alle wonden.’ DE IMPACT VAN BUBBELS De kredietcrisis was niet de eerste bubbel die knapte. Homan brengt de dotcom-crisis van 2000 in herinnering, toen de opgeblazen techfondsen in elkaar klapten. En de aardbeving in Kobe in 1995, die samenviel met het faillissement van een hedgefonds in Californië. ‘Natuurrampen zijn potentiële Zwarte Zwanen. Een aardbeving in Californië is lastig te voorspellen, maar zou een waanzinnig grote impact op de wereldeconomie kunnen hebben. Gebeurtenissen als de Brexit en de verkiezing van Donald Trump daarentegen blijken weer minder invloed te hebben dan iedereen had verwacht. Vanzelfsprekend ga je geen grote

positie in vastgoed in Londen opbouwen wanneer zo’n referendum zich aandient. In de eerste paar uur na de presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten heb ik wel een paar benauwde uurtjes beleefd, toen de Aziatische markten een scherpe daling lieten zien. We handhaafden onze stevige posities in aandelen, omdat we zagen dat relatief veel beleggers hun geld uit de markt haalden. We verwachtten dat dat geld terug zou komen. Dat pakte goed uit. De grote tendensen veranderden niet.’

Nassim Nicholas Taleb Wetenschapper van LibaneesAmerikaanse afkomst. Voormalig derivatenhandelaar en schrijver van het boek De Zwarte Zwaan: de impact van het hoogst onwaarschijnlijke.

Martijn Aslander Stand-up filosoof en boardroom sparringspartner die de complexe impact van technologie op de samenleving in kaart brengt. Martijn stond aan de wieg van  lifehacking.nl en schreef het managementboek Nooit af.

Bob Homan Sinds 2008 hoofd van het ING Investment Office en eindverantwoordelijk voor het beleggingsbeleid van ING Nederland. Bob is vaste gast bij het tv-programma Voorbeurs van RTL-Z en won een Gouden Stier voor Beste beleggingsexpert 2016.

ONTWIKKELINGEN VOORSPELLEN Hebben Zwarte Zwanen nut? Bijvoorbeeld als zelfreinigend vermogen? ‘Het lijkt erop dat we te maken hebben met een economie waarin we de boel steeds iets te veel opkloppen, waarna het vanzelf weer klapt, al dan niet onder invloed van een Zwarte Zwaan.’ Zo wordt het monetair en het fiscaal beleid te veel gestimuleerd naar Homans zin. ‘Dat zullen we over een paar jaar moeten terugbetalen. Voor die voorspelling hoef je geen glazen bol te hebben.’ Maar is het mogelijk je voor te bereiden op een Zwarte Zwaan? Helpt scenario-denken? Homan: ‘We gebruiken hulpmiddelen om de ontwikkelingen te voorspellen. We maken fundamentele analyses van de ontwikkelingen op de wereldmarkt, van de rentestand en van het gedrag van bedrijven en beleggers. Maar een Zwarte Zwaan is niet voor niets de metafoor van het onverwachte.’ Voordat hij het interview stopzette, had Taleb nog getwitterd: ‘Als je de wetenschappelijk getinte polls moest geloven, zouden

Kunnen wij ons wapenen tegen Zwarte Zwanen?

over hoe wij met grote veranderingen om moeten

Welke Zwarte Zwaan heeft op u de meeste indruk

‘Nee, dat is zinloos. Er zijn wel manieren om met de

gaan, ligt wel het advies besloten dat ik zelf ook

gemaakt?

gevolgen om te gaan. Individuen zullen profiteren

aan organisaties geef. Attitude is tegenwoordig

‘Ik raak niet zo snel onder de indruk. Als er morgen

van hun nieuwsgierigheid en flexibiliteit, organi-

veel belangrijker dan ervaring als criterium om

iemand opstaat die iets heeft bedacht om de

saties kunnen op grote veranderingen inspelen

mensen aan te nemen. We moeten vooruit durven

zwaartekracht te omzeilen, beschouw ik dat

door lean en agile te gaan werken. Zo kunnen zij

kijken en bereid zijn om te veranderen. Dat is de

gewoon als een puzzel die is opgelost. Dat heeft

voorsorteren op de gevolgen van Zwarte Zwanen.

enige manier om met de gevolgen van Zwarte

te maken met open mindedness. Wanneer je niet

We moeten wel onder ogen durven zien dat de

Zwanen om te gaan.’

nieuwsgierig bent, wordt je denkraam kleiner

wereld om ons heen steeds sneller verandert. In

en kan er niets meer bij in je hoofd. Dat moet je

Antifragile, het boek dat Taleb heeft geschreven

voorkomen.’

What’s next?

9


-

tien op de tien sportschoolbezoekers op Hillary stemmen. Maar wie al die gespierde mannen zelf zou hebben gesproken, had ontdekt dat negen van de tien op Trump stemden en slechts één op Hillary. Vooringenomenheid is een vloek.’ Vrij vertaald: je moeten niet bogen op ervaring, je moet bogen op nieuwsgierigheid. Homan: ‘Wat wij wel doen, is gas terugnemen als alles perfect lijkt.’ Het ING Investment Office heeft geleerd van de kredietcrisis van 2008. ‘Sommige mensen in de financiële wereld vertrouwden misschien wel te veel op hun quantmodellen en algoritmen. Wanneer zich een onverwachte gebeurtenis voordoet, gaat dat model onherroepelijk onderuit. Op zulke momenten is het goed om te beseffen dat je belegt voor de lange termijn. Ik krijg regelmatig vragen van beleggers: ‘Moet ik alles verkopen nu de banken in Italië op omvallen staan?’ Dat kan, er kan zich altijd een Zwarte Zwaan voordoen. Als je die onzekerheid niet wilt, moet je niet beleggen. Dat betekent niet dat wij te veel risico nemen. Wij spreiden onze beleggingen. Er zit altijd een buffer van obligaties bij, als laatste veilige haven. Wij zullen nooit te zwaar leunen op één regio of één sector.’

10

3

ZWARTE ZWAAN

Bezoek uit de ruimte Dat er ooit buitenaards leven naar de aarde zal komen, voldoet aan alle criteria die Nassim Nicholas Taleb heeft opgesteld voor de Zwarte Zwanen: het is hoogst onwaarschijnlijk, de impact zal gigantisch zijn, de waarschijnlijkheid is niet te berekenen met modellen en zowel individueel als collectief zijn wij van mening dat het onmogelijk is.

BESCHEIDEN EN FLEXIBEL Wie belegt, moet niet te veel rekening houden met Zwarte Zwanen, vindt Homan. ‘Bij terroristische aanslagen zien we dat de beveiligingsmaatregelen na de gebeurtenis enorm worden opgeschroefd, hoe klein de kans ook is dat er nog zo’n aanslag plaatsvindt. Dat begrijp ik wel: het gaat om het gevoel van veiligheid. Bij ING hoeven wij dat niet te doen; als de markten onderuitgaan, heeft het geen zin om dingen te doen die alleen voor de bühne zijn. Die hebben geen nut als de gebeurtenis toch al plaats heeft gevonden.’ Wel is het verstandig om bescheiden en flexibel te zijn, zegt Homan. ‘Je moet jezelf niet overschatten, markten reageren door alle algoritmes ongelooflijk snel. Dat houd je als belegger toch niet bij. Het is bij beleggen veel verstandiger om te werken vanuit een visie en daar ook aan vast te houden. Dat betekent niet dat je je niet aan veranderende omstandigheden moet aanpassen. Flexibiliteit is belangrijk. Als je je probeert te wapenen tegen een Zwarte Zwaan, loop je je risicopremie mis. Dat wil je niet. Maar je kunt wel proberen de gevolgen te minimaliseren door flexibel te blijven en goed te spreiden in je portfolio.’


--MYTHBUSTERS

Technologische verandering

x invloed met impact

Tekst ROB BEEMSTER Illustraties IVOGRAPHICS

Technologie verandert in een moordend tempo. Als mens én als ondernemer zou je er bloednerveus van worden. Terecht? Moeten we ons druk maken over de effecten op ons leven en onze welvaart? Aan de hand van 3 stellingen vragen we: waar of niet waar?

Prof. dr. Jeff Gaspersz

Tom Voskes

Edwin Korver

is als hoogleraar innovatie verbonden aan Nyenrode Business Universiteit. Daarnaast is hij auteur en spreker over innovatiemanagement. Hij deelt samen met andere hoogleraren en auteurs maandelijks innovatie-ideeën via www.ideebrief.nl.

ondersteunt adverteerders met hun marketingstrategieën, met een focus op innovatie en effectiviteit. Zijn marketingadviesbureau Optimus Marketing, opgericht in 2009, is daarnaast gespecialiseerd in commerciële activatie, marktonderzoek, mediamixoptimalisatie en CRM.

is oprichter van Tenfore Associates, een collectief bureau dat is gespecialiseerd in het realiseren van groeistrategieën op basis van customer centricity. Voorheen was hij werkzaam als IT-consultant voor de automatisering in en rond dealingrooms van banken. In die rol werkte hij onder andere voor CMG Finance en Dow Jones. What’s next?

11


STELLING 1

Om te bankieren hebben we straks helemaal geen banken meer nodig.

Jeff Gaspersz: Dankzij AirBnb is het tegenwoordig mogelijk om in een vreemde stad te overnachten zonder hotel. Evenzo is een wereld voorstelbaar waarin je kunt bankieren zonder bank. Vooral de fintechs jagen de banken op om versneld te innoveren. Hoe de banken daarop kunnen reageren? Door te kiezen voor het open-innovatiemodel en zo veel mogelijk partnerships aan te gaan. Met fintechs, maar ook met andere spelers en de overheid. Banken moeten hun dienstverlening personaliseren en klantbinding verdiepen. Ook als internationale bank moet je kunnen inspelen op lokale behoeften. De klant moet elke dag opnieuw de toegevoegde waarde van zijn bank ervaren. Die uitdagingen kunnen de banken alleen aangaan door voortdurend te innoveren en innovaties zichtbaar te maken.

Tom Voskes: Nee, banken blijven bestaan. Alleen zullen dit geen banken oude stijl zijn. Het traditionele bankieren zal verdwijnen omdat dit onvoldoende waarde toevoegt voor de consument. Technologische innovatie maakt nieuwe diensten mogelijk, zoals peer-to-peer lending, gratis internationale overschrijvingen, robo-adviseurs en online marktplaatsen voor private equity. In een digitale wereld heeft de consument toegang tot alle mogelijke oplossingen. En kiest hij of zij die oplossing die het beste past bij zijn of haar wensen. Daarbij is de consument zeer veeleisend. Die verwacht gewoon 24/7 beschikbare service, gepersonaliseerde diensten, volledige transparantie op prijs en service, universele toegang en vooral keuzevrijheid. Om de klant het best te kunnen bedienen, moet je weten wat hij wil. Daar ligt de kans voor banken. Door de enorme hoeveelheid kennis die ze hebben over het gedrag van klanten om te zetten in waarde, kunnen banken relevant blijven.

Edwin Korver: Het belangrijkste kapitaal van een bank is vertrouwen. Door de val van Lehman Brothers en de bankencrisis is dit beschadigd geraakt. Met funeste gevolgen voor de hele sector, want hierdoor werd de deur wijd opengezet voor start-ups die met slimme én goedkope digitale innovaties ervoor hebben gezorgd dat steeds meer mensen buiten de traditionele bank om hun financiële zaken kunnen regelen. Toch zie ik niet gebeuren dat banken overbodig worden en zullen verdwijnen daarvoor zijn hun belang en invloed simpelweg te groot. Wel zal de werkgelegenheid in de bancaire sector afnemen, met name door invoering van technologieën als robotic process automation en chatbots. Groei zal vooral moeten komen uit vergroting van de klantenkring. Door te innoveren op basis van de feedback die ze krijgen van de klant (return of involvement), kunnen banken het vertrouwen herstellen en hun centrale rol behouden.

12


MYTHBUSTERS

STELLING 2

Disruptieve verandering is keihard nodig. Een bedrijf dat niet transformeert is ten dode opgeschreven. Jeff Gaspersz: Een boeiende discussie: zetten we in op disruptieve innovatie of kun je ook incrementeel innoveren? Met kleine stapjes? Ik denk dat de impact van de vele kleine stapjes niet onderschat moet worden. In de meeste gevallen wordt het meeste bereikt met een combinatie van disruptieve en incrementele innovatie. Al kan het zijn dat incrementele innovatie niet meer snel genoeg gaat. De concurrentie en klanten dwingen je om een grotere stap te zetten. Het probleem waar je met disruptieve innovatie tegenaan loopt, is dat die reputatie die je daarmee verwerft op haar beurt weer nieuwe verwachtingen schept. Denk aan Apple, waarvan iedereen zich altijd weer afvraagt: Waar blijft hun volgende grote innovatie? Het doel zou moeten zijn om een mooi evenwicht te creëren van incrementele en disruptieve projecten.

Tom Voskes: Disruptie is een onvermijdelijk gevolg van consumentenbehoeften en technologische ontwikkelingen. Tenzij je ervan overtuigd bent dat echt alle wensen van je klanten nu al vervuld worden, moet je er rekening mee houden dat er iemand komt met een aanbod dat beter is dan wat jij nu te bieden hebt. Deze nieuwkomer heeft geen aandeelhouders aan wie hij verantwoording moet afleggen. Hij kan dus snel en efficiënt inspelen op veranderingen en vol inzetten op groei. In sectoren waar disruptieve verandering al langer geleden is ingezet – zoals in de reiswereld, media en retail – hadden de nieuwkomers gemiddeld vijf tot tien jaar nodig om de bestaande spelers serieus pijn te gaan doen. Als je dus niet nu in actie komt en aan de slag gaat met transformatie, ben je over een paar jaar misschien niet relevant meer.

Edwin Korver: Acceptatie van technologie verloopt doorgaans via S-curves. Dit houdt in dat technologische disruptie vroeg of laat wordt geremd door de sociale disruptie die hier het gevolg van is. Zo stuitte de taxi-app Uber al vrij snel op sociale weerstand toen duidelijk werd dat het de broodwinning van taxichauffeurs bedreigde. Op een ander niveau zie je dat ook bij de bankencrisis, die volgens velen mede is veroorzaakt door te complexe algoritmen. Ik geloof dan ook niet in absolute noodzaak van transformatie of in een do-or-die-scenario. Het kernwoord blijft hier toch: relevantie. ‘Echt succesvolle bedrijven,’ zegt Jim Collins in zijn boek Good to Great, ‘gebruiken technologie eerst en vooral als middel, en nooit als doel dat op zichzelf staat’.

What’s next?

13


STELLING 3

Uitgebreide ondernemingsplannen? Nergens voor nodig. De beste ideëen passen op de achterkant van een bierviltje.

Edwin Korver: Aan de hand van de noteringen S&P 500 zie je dat de levensduur van bedrijven al jaren terugloopt: van gemiddeld 65 jaar in 1950 naar ongeveer vijftien jaar nu. Langetermijnprognoses verliezen hun waarde. De onzekerheid over de toekomst is simpelweg te groot. Dat wil niet zeggen dat het niet zinvol is om zich te verdiepen in positionering. Veel technologie-gedreven bedrijven vertrouwen er te gemakkelijk op dat er wel een markt zal zijn voor hun product of dienst. Ik kan niet genoeg benadrukken dat elk businessplan gedoemd is te mislukken, wanneer de verkeerde markt wordt aangesproken. Of erger nog, als er geen markt is. Of het businessplan daarna als lijvig boekwerk, dan wel op een A4’tje of op de achterkant van een viltje - zoals in het geval van Amazon - wordt gepresenteerd, is een kwestie van storytelling.

Jeff Gaspersz: Het idee voor AirBnb ontstond acht jaar geleden uit een simpel idee. In San Francisco worden veel congressen en events georganiseerd en Brian Chesky and Joe Gebbia merkten dat er dan geen hotelkamer meer was te krijgen, terwijl ze in hun kennissenkring wel heel veel mensen kenden met een leegstaande slaapkamer. Kunnen we daar geen dienst voor ontwikkelen, vroegen ze zich af? AirnBnb was geboren en het idee paste inderdaad op de achterkant van een bierviltje. Hoe compacter het antwoord op de vraag ‘welk probleem los ik op?’, hoe beter. Dat geldt ook voor ondernemingsplannen. Als je je missie, waardepropositie en doelgroep kunt samenvatten op één A4’tje, scherpt dat niet alleen je denken, het overtuigt ook!

Tom Voskes: Als je je idee niet in één of twee zinnen kunt verwoorden, is het waarschijnlijk te ingewikkeld. De kans is groot dat de klant niet snapt waarom hij bij jou moet zijn, terwijl de mensen die het idee moeten uitvoeren waarschijnlijk moeite zullen hebben om te bepalen in welke richting ze precies moeten bewegen. Houd het dus beknopt. Een helder idee heeft natuurlijk wel ondersteuning nodig. Belangrijk is je idee te vertalen in initiatieven, technologie en organisatie om de propositie op te bouwen. Sla daarin alleen niet door. De wereld verandert razendsnel, dus je zult hoe dan ook flexibel moeten zijn in je strategie. Dan heeft het weinig zin om voor de komende vijf jaar in detail vast te leggen wat iedereen precies gaat doen.

14


Ondernemers met een lange adem en bemanning met lef

Voorwaarts, Mars! G

Het is niet de vraag óf we Mars ooit gaan bewonen, maar wanneer. En hoe. Een halve eeuw nadat de eerste mens voet op de maan zette, is het grandioze visioen onze rode buurplaneet permanent te koloniseren behoorlijk dichtbij. De stoelendans om het vercommercialiseren van ruimtereizen is inmiddels in volle gang.

eneraties voor ons kozen er al voor om zich in andere landen en op andere continenten te vestigen. Wat dat betreft zitten reizen, verkassen en emigreren in ons bloed. Een nieuw continent is misschien een ander universum voor de een, voor de ander is het om de hoek. Avontuur, spanning, het onbekende. De mensheid heeft altijd al geëxperimenteerd en gepionierd met reizen in de kosmos. Het enige verschil met dit millennium is dat ruimtereizen niet langer bestaan uit rollercoasterritjes voor de überrijken. Vermogend publiek kon zich de afgelopen jaren al laten lanceren om te ervaren hoe het is om een paar minuten gewichtloos te genieten van het zicht op de aarde. Dat moet een ultieme kick geven, maar de ware thrill– seeker wil meer. En verder. Nog ‘even’ en het is mogelijk om een bestaan buiten planeet Aarde op te bouwen. ÉÉN MILJOEN MARS-BEWONERS De in Zuid-Afrika geboren entrepreneur Elon Musk – oprichter van PayPal en Tesla – heeft zich als doel gesteld om de ruimte te verken-

16

nen en richtte daarvoor in 2002 SpaceX op. Al snel bleek dat het de schatrijke Musk menens was. Hij ziet twee scenario’s voor de mensheid: ‘Of we gaan op meerdere planeten leven, of we blijven op deze planeet. In dit laatste geval sterven we uit bij een volgende massa-extinctie. Hij verklaart: ‘Ik ga voor de eerste optie. We worden een beschaving die door de ruimte reist.’ Volgens Musk duurt het nog wel even voordat de aarde onleefbaar wordt, maar de ondernemer ziet het vrij helder: een deel van de mensheid moet verkassen naar Mars. Musk gaat

daarom raketten bouwen om één miljoen mensen op Mars te planten. Eind 2022 al moet zijn eerste ruimtevlucht met passagiers vertrekken. Dit aantal van één miljoen is overigens niet zomaar nattevingerwerk. Musk neemt het magische getal als minimum om een nieuwe samenleving op te kunnen bouwen. So far, so good? Niet helemaal. Realistisch als hij is, weet Musk dat de eerste raketlancering in 2022 wel degelijk risico’s met zich meebrengt. Zo moeten de eerste passagiers bereid zijn om eventueel niet meer naar aarde terug te keren. Het streven is om op Mars uiteindelijk een samenleving te bouwen die zichzelf in stand kan houden, zo hoopt Musk. Mensen zullen de techniek inzetten om te leven met de beperkingen die Mars hen oplegt. Eigen voedsel verbouwen, water onttrekken aan de planeet, een geschikt onderkomen, zuurstof – het is met inspanning voor elkaar te krijgen, al zal er nog lang bevoorrading vanaf de aarde bij moeten komen. ONE WAY TICKETS Toch hoeft dit risico niet eens het grootste beletsel te zijn voor de participanten. Daar weet de Nederlandse kosmosondernemer Bas Lansdorp alles van. Ook in ons eigen Nederland worden er namelijk uiterst serieuze


RUIMTEREIZEN

Tekst MIKE RAANHUIS

ruimte– plannen ge– smeed. Lansdorp is oprichter van het beursgenoteerde Mars One, het bedrijf dat zich in juni 2012 presenteerde als de ruimtevaartorganisatie met een van de meest ambitieuze doelstellingen ooit. Een nederzetting bouwen op Mars met mensen die zonder meer níét terugkeren op aarde. Mars One doet – om de kosten laag en de missie haalbaar te houden – niet aan retourtjes. Lansdorp ontving ruim 200.000 aanmeldingen(!) voor die te verdelen enkeltjes naar Mars. In eerste instantie wil Mars One twee mannen en twee vrouwen naar Mars sturen. ‘Voor zover we weten was het de meest succesvolle vacature ooit. Ik vergelijk deze mensen met de ontdekkingsreizigers uit vroeger tijden, avonturiers die naar Australië vertrokken. Dat soort mensen melden zich bij ons aan’, vertelt Lansdorp. ‘We staan aan het begin van dit avontuur. Er moet nog een heleboel gebeuren om een bemande missie in 2032 te lanceren. Maar iedere reis begint met een eerste stap’, aldus de ruimteondernemer, die van zijn gekoesterde droom realiteit wil maken. Lansdorp: ‘Vervuiling en overbevolking zijn een groot probleem op aarde. Maar het grootste probleem is dat onze planeet geramd kan worden door een asteroïde of komeet. Als we de mensheid in stand willen

houden, zijn we genoodzaakt om ons over het heelal te verspreiden.’ Dat Mars One niet bepaald vanaf een zolderkamer wordt gerund, blijkt wel uit het feit dat er een astronaut, een Nobelprijswinnaar en een oud-medewerker van NASA in de adviesraad zitten. Lansdorp vervolgt: ‘Om ons project te financieren is zo’n zes miljard euro nodig en die komt deels van equity investors, partijen die aandelen hebben in ons bedrijf en geloven in wat we doen. Het zijn ondernemers die een lange adem hebben op hun winst op de investering. Voor de rest is ons verdienmodel

het verhaal: de media-exposure rondom onze bemande missie. Ik ben Mars One begonnen toen ik las dat de de Olympische Spelen zo’n 4,5 miljard euro verdienen aan wereldwijde media-exposure. Toen zag ik dat er een goede businesscase te maken is voor een bemande missie naar Mars.’ MARSTRONAUTEN Het jaar 2032 is nog ver weg, maar intussen gaat de selectie van kolonisten gewoon voort. In 2017 wil Mars One honderd overgebleven kandidaten terugbrengen

Ready for take-off ? U komt er niet mee buiten onze atmosfeer, maar dit Martin Jetpack stelt de drager in staat om vijftig minuten lang met een snelheid van ruim zeventig kilometer per uur boven de grond te zweven. Volgens Martin Aircraft-directeur Peter Coker is het apparaat een uitkomst voor hulpverleners,

tot drie à zes groepen van vier kolonisten. Die komen fulltime in dienst om zich op de missie voor te bereiden. Tegelijk gaat er een nieuwe selectieronde van start. Tussen 2018 en 2031 vallen er telkens teams af, terwijl nieuwe teams aan hun training beginnen. Uiteindelijk wil Mars One in 2031 een dreamteam overhouden. Onder de talloze gelukszoekers zitten ook vaders, moeders, kinderen van ouders. ‘Marstronauten’ dus die bereid zijn het ultieme offer te leveren: hun dierbaren voorgoed vaarwel zeggen. Wat gaat er om in het hoofd van deze mensen? Sowieso zijn het types met lef en intelligentie. Ook moet je er misschien wel een tikkeltje gek voor zijn. Bij een verblijf in de ruimte in een kleine geïsoleerde omgeving spelen naast voedings- en sanitaire aspecten, vooral psychische effecten een rol. Feit is dat je als deelnemer er wel van moet houden om samen met mensen te zijn. De tests die nu met de deelnemers worden uitgevoerd vinden deels plaats in speciale isolatieruimtes. Wie de strenge selectie uiteindelijk doorstaan, zullen zonder meer geschiedenis schrijven. Geschiedenis omdat ze een avontuurlijke ‘overtocht’ aandurven die onze toekomst vorm gaat geven en wellicht zelfs bijdragen aan het voortbestaan van de mensheid zelf.

die er bij een ongeval snel mee ter plaatse kunnen zijn. Maar denk ook aan recreatief gebruik. De Martin Jetpack gaat ongeveer € 135.000 kosten. Ter vergelijking: voor een bedrag rond de € 75.000 kunt u op ruimtereis. www.martinjetpack.com

What’s next?

17


Shift happens Van global brain tot garbage designer

In de nabije toekomst kunnen we รกlles. We besteden werk uit aan robots en als we iets nodig hebben, tappen we deze informatie af van wat futuroloog Marcel Bullinga het global brain noemt. En hoewel veel skills op deze manier tot onze beschikking staan, een hogere mate van sociale vaardigheden zullen we onszelf moeten aanleren.

18

brengt nieuwe waarden met zich mee en zorgt ervoor dat een heleboel nieuwe beroepen hun intrede doen. NIEUWE SKILLS De ontwikkelingen binnen sectoren en lokale markten gaan nu al snel, het tempo van deze veranderingen zal alleen nog maar versnellen. Zo stelt de denktank van het World Economic Forum (WEF) dat 65% van de kinderen die nu aan de basisschool begint, in typen banen

Tekst JAAP BARTELDS

T

erwijl sommigen huiveren voor een toekomst vol virtual reality en robotisering, ziet futuroloog Marcel Bullinga alleen maar voordelen. Het global brain, een ecosysteem van met elkaar verbonden mensen, zal er onder andere voor zorgen dat iedereen zelf aan de slag gaat om zijn omgeving te verbeteren. Dankzij de sociale netwerken, dankzij grenzeloze toegang tot kennis, en dankzij oneindige samenwerkingsvormen, gaan we een veelbelovende toekomst tegemoet. Deze


NIEUWE BEROEPEN

6 beroepen waarin robots aan de slag gaan Piloot

Tattoëerder

Advocaat

Journalist

De huid wordt gescand,

Beurshandelaar

Vertaler

Passagiersvliegtuigen

Google, Apple,

Door de opkomst van

Software gaat next

kunnen voorlopig niet

waarna met 3D-map-

Door de koppeling van

Microsoft en de speci-

zogenaamde legaltech

level artikelen schrijven

zonder menselijke

ping de locatie wordt

data is de kennis van

alistische vertaalsoft-

verschijnen er steeds

door online content uit

bestuurder, maar

gekozen. Met de meest

beurshandelaren straks

waremakers halen de

meer juridische doe-

verschillende bronnen

vrachtvervoer vindt

stabiele ‘hand’ die we

achterhaald. Vrijwel

menselijke vertalers nu

het-zelfsites. In Berlijn

samen te voegen. Zo

straks gewoon plaats

ons maar kunnen voor-

alles gebeurt automa-

rap in. Smartphones

biedt een start-up nu

krijgen gelekte foto’s

zonder dat de piloot

stellen zetten robots

tisch en online.

zetten elke willekeurige

al consultancydiensten

van smartphones, ge-

maar een voet aan

vervolgens de meest

taal steeds sneller voor

aan die zijn gebaseerd

ruchten over geruchten

boord heeft gezet.

bijzondere vormen op

ons in de juiste context.

op AI.

en sportverslagen alle-

het lichaam.

maal geautomatiseerd hun eigen plekje.

6 futuristische beroepen van de toekomst* *Naar een onderzoek van The Canadian Scholarship Trust Plan (2016).

Robot counselor

Simplicityexpert

Nostalgist

Garbage designer

Telechirurg

Re-wilder

Straks laten interieur–

Deze chirurgen werken

Deze professionals

Deze hulpverleners

Zogenaamde eenvoud–

ontwerpers herinne-

Vuilnisontwerpers vin-

op afstand met robot–

brengen landschap-

observeren gedrag

experts zijn geïnteres-

ringen herleven voor

den creatieve manieren

achtige gereedschap-

pen terug in hun

binnen gezinnen en

seerd in hoe bedrijven

oudere mensen door

om bijproducten van

pen in plaats van met

natuurlijke, ‘wilde’

maken op basis hiervan

kunnen vereenvoudi-

hen met meubels of

een productieproces

menselijke handen.

staat. Dit doen ze door

een match met een

gen en hun activiteiten

een bepaalde aankle-

van een specifiek

milieuschade aan het

robotbediende of

kunnen stroomlijnen.

ding van het huis aan

product om te zetten in

landschap te herstel-

verzorgende robot die

Ze brengen bijvoor-

hun jeugd terug te

hoogwaardige mate-

len, die is veroorzaakt

in hun behoeften kan

beeld vijftien admi-

laten denken.

rialen voor het maken

door mensen, fabrieken

voorzien.

nistratieve stappen

van een volledig ander

en auto’s.

terug tot drie of korten

product.

drie dagen werk in tot een half uur.

belandt die op dit moment nog niet eens bestaan. Het rapport The Future of Jobs dat dit begin vorig jaar bekend maakte, stelt verder hoe belangrijk het is om zogenaamde ‘skills van de 21e eeuw’ te ontwikkelen. Creativiteit, aanpassings– vermogen en sociale vaardigheden – zoals samenwerken, emotionele intelligentie, en het leren van kennis en vaardigheden aan anderen – worden steeds belangrijker over alle branches heen. VOORUITGANG Belangrijke drijfveren voor verandering in de banenbehoefte zijn de flexibilisering van arbeid, klimaatverandering, vergrijzing en de deeleconomie. Vijf miljoen banen zullen naar verwachting de komende vijf jaar verdwijnen door onder meer robotisering en de toepas– sing van nanotechnologie, kunstmatige intelligentie (ook wel AI) en een exponentiële stijging in computerkracht. Waarbij niet alleen handmatige banen verdwijnen doordat robots deze productie-arbeid zullen overnemen. Door

een enorme vooruitgang op gebieden zoals machine learning, is duidelijk geworden dat succesvolle kenniswerkers hier net zo goed mee te maken gaan krijgen. VIERDE INDUSTRIELE REVOLUTIE Hoe waarborgen we als individu dus onze eigen carrièrevooruitzichten voordat we last beginnen te krijgen van het aanstormende robotleger? Tom Davenport en Julia Kirby suggereren in hun boek Only Humans Need Apply – Winners and Losers in the Age of Smart Machines (2015) vijf strategieën om intelligente machines te slim af te zijn. • De eerste strategie raadt aan machines te laten doen wat ze het beste doen. En zelf te kiezen voor een carrière waar robots (vooralsnog) minder bedreven in zijn op basis van skills als creativiteit en inlevingsvermogen. • De tweede strategie is gericht op het ontwikkelen van een speciale vaardigheid in een gebied waar er weinig vraag - of geen businesscase - is voor het implementeren van automatisering.

• Bij de derde strategie ligt de focus op werkzaamheden die juist waarde toevoegen aan de activiteiten van computers en AI, waarbij de mens in wezen nog steeds hun baas is. • Bij de vierde strategie worden mensen daadwerkelijk betrokken bij het werk dat wordt uitgevoerd door machines. Adviseurs en toezichthouders kunnen voorkomen dat technologie oncontroleerbaar wordt. • De laatste strategie raadt aan de volgende generatie robots en AI-gestuurde technologie juist proactief door te ontwikkelen. Omdat het altijd weer slimmer kan! We weten uiteraard nog niet precies hóe het een en ander zich zal ontvouwen, maar één ding is zeker: we kunnen niet langer passief toekijken hoe deze transformatie zich voltrekt en zullen er actief mee aan de slag moeten om de consequenties van deze ‘vierde industriële revolutie’ in ons voordeel te beslechten. En dat is eerlijk gezegd makkelijker gezegd dan gedaan. What’s next?

19


Topkok Sergio Herman verovert de wereld van frites

‘Goede frites bakken is moeilijker dan koken op driesterrenniveau’ Toen Sergio Herman nog geen jaar geleden aankondigde een frites-concept te lanceren stond de culinaire wereld even op zijn kop. Een driesterrenkok die zich op fast– food stort, waarom in hemelsnaam?

W

e zitten bij Sergio Herman in de auto als we hem interviewen voor de What’s next 2017 Special. Zijn Land Rover is al jaren de enige plek waar de chef en ondernemer kan praten zonder elke dertig seconden aangeklampt of afgeleid te worden. In moordend tempo scheurt hij van de Zeeuwse kust, waar binnenkort zijn derde restaurant opent, naar Amsterdam, waar het hoofdkantoor van Frites Atelier Amsterdam is gehuisvest. De muziek galmt door de speakers, zijn telefoon gaat onophoudelijk, maar Sergio praat alsof hij het allemaal niet hoort. ‘In Zeeland kan ik enorm verlangen naar de energie van de stad. Maar zodra ik een paar dagen in Amsterdam of Antwerpen ben, snak ik naar de kalmte van de kust. Dat contrast heb ik nodig; het een kan voor mij niet zonder het ander bestaan.’ De Zeeuwse topkok is sowieso een man van uitersten. Hij heeft een rock ‘n’ roll imago, maar loopt op zijn vrije dag het liefst

20

in zijn eentje door de duinen. Zijn taalgebruik is grof, maar zijn boodschap vaak supergevoelig. Hij staat het liefst in de keuken, maar is ook ondernemer. En hij kookt al bijna dertig jaar op topniveau, maar sinds kort bakt hij ook frites. Van een driesterrenrestaurant in de Zeeuwse middle of nowhere naar frites­ zaken in de drukste winkelstraten van Nederland. Dat is nogal een overgang. ‘Toch is het verschil minder groot dan je denkt, want met al mijn zaken heb ik hetzelfde doel: ik wil de culinaire wereld mooier maken - op welk niveau dan ook. Ik ben grootgebracht met gastronomie, maar het


INTERVIEW

Over Sergio Sergio Herman (1970) kookte vijfentwintig jaar lang in het familierestaurant Oud Sluis in het Zeeuwse Sluis. Sinds 2005 was hij in bezit van drie Michelinsterren en hij stond acht jaar in de lijst van The World’s 50 Best Restaurants. Ondanks dit succes besloot hij in december 2013 de deuren van Oud Sluis te sluiten zodat hij zich kon toeleggen op nieuwe projecten. Naast tweesterrenrestaurant The Jane in Antwerpen heeft Herman sinds 2010 het met een Michelinster bekroonde restaurant Pure C in de badplaats Cadzand en is hij mede-eigenaar van Frites Atelier Amsterdam. In het voorjaar van 2017 voegt hij een nieuw restaurant aan zijn imperium toe: AIR

Tekst Mara Grimm Fotografie PETER-PAUL DE MEIJER

Republic in Cadzand.

is niet zo dat ik alleen maar in toprestaurants eet, liever niet zelfs. Als ik vrij ben, eet ik zo simpel mogelijk - en ik ben verzot op street– food. Dat geldt ook voor de gasten in mijn restaurants; zelfs de grootste gastronoom snakt soms naar een goed frietje. Juist daarom wil ik een verscheidenheid aan horecaconcepten neerzetten. Van een high level restaurant zoals Pure C in Cadzand en The Jane in Antwerpen tot een eenvoudige zaak waar een pan mosselen op tafel komt zoals straks bij mijn nieuwe restaurant AIR Republic in Cadzand. Ik ben daarbij niet bezig met wat anderen doen. Sterker nog: ik heb mijn eigen stijl ontwikkeld, juist door in mijn eigen tunnel te blijven. Dat geldt niet alleen voor mijn manier van koken, maar ook voor

de zaken die ik open. In de periode bij Oud Sluis heb ik geleerd: het is niet erg als anderen je kopiëren, dan ga je gewoon iets anders doen. Ik ben sowieso verslaafd aan vernieuwen, ik kan en wil niet teren op bestaande successen. Bovendien: ondernemen is voor mij niet alleen een zakelijke aangelegenheid, maar vooral een gevoelskwestie, en je gevoel, dat kan niemand kopiëren.’ Laagdrempelige exclusiviteit, werkt dat? ‘Ja, zeker. Het exclusieve zit hem bij Frites Atelier meer in het gevoel, niet in de bereikbaarheid; in tegenstelling tot mijn restaurants, waar het soms onmogelijk lijkt om een tafel te bemachtigen, is Frites Atelier er voor iedereen. Je betaalt bij ons iets meer dan ge-

middeld, maar dan heb je wel die topbeleving. Daar werken we keihard voor, want ik vind het waanzin dat een gast zich alleen maar goed zou mogen voelen als hij een zesgangenmenu in een sjiek restaurant bestelt.’ Je bent gewend om met producten als kreeft en kaviaar te werken. Was dat niet even wennen, die aardappels? ‘In mijn restaurants maak ik er een punt van om uitsluitend met de allermooiste producten te werken. Bij Oud Sluis had ik alleen al voor mijn langoustines drie verschillende leveranciers: zo was ik ervan verzekerd dat ik altijd de mooiste, de molligste, de sappigste exemplaren had. Ik had nooit verwacht dat het vinden van de perfecte aardappel moeilijker zou zijn dan dat, maar man, dat viel vies tegen. Bij echt goede frites gaat het namelijk niet alleen om de smaak van de aardappel; de structuur is minstens zo beWhat’s next?

21


Van chef naar ondernemer ‘Toen Oud Sluis van klein restaurant uitgroeide tot internationale topzaak heb ik mijn eerste stap richting echt ondernemerschap gezet. Ik moest meer mensen aannemen en anders werken. Het liefst stond ik 24 uur per dag achter het fornuis, maar nu moest ik met geld leren omgaan, personeel coachen, mijn team motiveren en creatief zijn. Daarnaast werd ik steeds meer het gezicht van mijn restaurant. Op een gegeven moment zeiden mensen niet meer: “We gaan bij Oud Sluis eten” maar: “We gaan bij Sergio eten.” Ik was een merk aan het worden. Dat heb ik verder uitgebouwd. Natuurlijk denk ik daarbij aan de financiële aspecten, maar de belangrijkste beslissingen maak ik nog steeds puur op buikgevoel. Mijn grootste les? Delegeren. Ik heb jaren alles zelf willen doen. Tot ik besefte dat als je echt goed wilt ondernemen, je juist moet delegeren. Als ik dat eerder had geweten was ik nu veel verder geweest.’

langrijk. Ook technische eigenschappen zoals het zetmeelgehalte en het glucosegehalte hebben invloed op het eindresultaat. Ik dacht na bijna dertig jaar koken op topniveau wel aardig wat productkennis te hebben, maar ik ben anderhalf jaar bezig geweest om een goede aardappel te vinden. En dan is het ook nog zo dat diezelfde aardappel totaal anders smaakt als hij op een ander perceel of bij een andere boer groeit.’ Je schijnt ervan wakker te hebben gelegen, die aardappels. ‘Dat doe ik nog steeds. Een aardappel smaakt ieder seizoen namelijk weer anders. Daarom zijn we constant bezig met het testen van de kwaliteit. Wat ook speelt: de aanvoer moet constant zijn. Binnenkort hebben we vijf vestigingen, dus we hebben een steeds grotere kwantiteit van kwalitatief goede aardappels nodig. Dat is een opgave, hoor. Bovendien blijven we niet alleen de aardappels, maar ook de bakmethodes testen. Man, dat is zó moeilijk.’ 22

Moeilijker dan een drie­sterrengerecht? ‘Ga maar na: bij mijn driesterrenrestaurant Oud Sluis deed ik gemiddeld drie maanden over het ontwikkelen van een nieuw gerecht. Voor die frites ben ik al meer dan twee jaar bezig.’ Het resultaat, is dat gastronomie? ‘Gastronomie is een groot woord. Alhoewel. Naast de vijf verschillende sauzen waaruit je bij Frites Atelier kunt kiezen, serveren we ook wisselende premiums: dat zijn frites met daarop bijvoorbeeld pastrami en een mosterdmayonaise. We gaan daarmee een stapje hoger qua presentatie en smaakbeleving.’ Dus mochten we geen tafel bij The Jane kunnen krijgen? ‘Gewoon een patatje gaan halen. Haha!’


KUNST 2X FUTUREPROOF TALENT

Een andere kijk op fotografie 1

1

Your Weekly President door Willem Popelier

Unseen Photo Fair & Festival

Tekst NATHALIE DE GRAAF

• Unseen is een platform voor heden-

Moderne en hedendaagse kunst heeft vaak een bespiegelend karakter; het roept vragen op en wil iets laten zien van de wereld waarin we leven. Wij spraken jonge fotografen Willem Popelier (34) en Ola Lanko (31) over hun persoonlijke drijfveren, hun innovatieve aanpak en futureproof zijn. ‘Je moet een statement durven maken.’

W

illem en Ola hebben beiden deelge­ nomen aan de ING Unseen Talent Award die jaarlijks uitgereikt wordt tijdens de Unseen Photo Fair. Sinds de start staat Unseen Photo Fair bekend als de pionier van de beeldende kunst(markt) door

daagse fotografie en werd voor het eerst in 2012 georganiseerd door Foam Fotografiemuseum Amsterdam, Platform A en Vandejong Creative Agency. • Unseen Photo Fair nodigt 54 (inter) nationale galeries uit voor een presentatie van nieuw werk en de meest recente ontwikkelingen op het gebied van fotografie. • De beurs vindt - samen met een rijke

grenzen te verkennen middels kruisbestuivingen tussen een beurs, een festival en een groeiend online platform. Hierdoor maakt een breder publiek kennis met fotografie. De ING Unseen Talent Award biedt een internationaal podium voor opkomende kunstenaars uit heel Europa.

randprogrammering voor context en interactie - plaats van 22 tot en met 24 september 2017 in de Westergas­ fabriek, Amsterdam. • ING is sinds 2016 main partner van Unseen.

2017

23


‘Vooruitstrevende kunst past bij ING’

3

Sanne ten Brink van ING Art Management adviseert klanten van ING Private Banking en

1

Wealth Management bij het verzamelen en beheren van kunstcollecties. ‘We verzorgen begeleiding bij het aan- en verkopen van kunst, maar ook bij het verzekeren, conserveren, restaureren en – steeds belangrijker – digitaliseren van de kunstwerken.’ Daarnaast is Ten Brink verantwoordelijk voor de eigen kunstcollectie van de bank. ING won onlangs twee internationale awards voor onder andere de meest diverse en levendige collectie. Ten Brink zorgt ervoor dat de kunstcollectie

2

relevant blijft. Waarom moet een financiële instelling als ING kunst verzamelen, vroeg ik me een paar jaar geleden tijdens de crisis af. Kunst ophangen in de kamer van de directeur is al lang niet meer van deze tijd. Uiteraard wordt bij zo’n 500 kantoren wereldwijd nog kunst opgehangen – maar we nodigen ook de kunstenaars uit. Zij komen bijvoorbeeld tijdens de lunch vertellen over hun werk of krijgen een opdracht. ING is altijd een vooruitstrevende bank is geweest. Zo introduceerden wij al in 1986 als eerste bank in Nederland elektronisch bankieren, maar waren we ook een van de eerste bedrijven in Nederland die kunst ging verzamelen. Oog hebben voor verandering is ook door te voeren in kunst. De collectie moet weerspiegelen wat we belangrijk vinden bij ING, namelijk om mensen vooruit te helpen in hun leven, hen te helpen hun doelen en dromen waar te maken.’ Intensief coachingtraject ‘De conclusie was dan ook dat vooruitstrevende kunst wel degelijk bij de ING past, maar dat het wel futureproof moet zijn. En daarom zijn wij een samenwerking aangegaan met jonge, experimentele en baanbrekende kunstenaars. Zij staan voorop wat verandering betreft, zijn echte trendsetters. Op Unseen Photo Fair, waar ING vorig jaar main partner van is geworden, wordt de jaarlijkse ING Unseen Talent Award uitgereikt. De vijf finalisten krijgen van ons een intensief coachingstraject van een internationale kunstenaar en de daaruit voortkomende kunstwerken worden vervolgens bij de ING geëxposeerd. Door middel van al deze projecten brengen wij de cultuur van innovatie en verandering binnen de muren van ING en tegelijkertijd bieden wij een platform en helpen wij nieuwe kunstenaars vooruit in hun carrière. En daar zijn we trots op!’ Wilt u meer weten over ING Art Management? Neem contact op met onze Specialist Private Banking via 06 3400 4800.

24

F

otograaf Willem Popelier verwierf met zijn onconventionele manier van fotograferen nationaal en internationaal grote bekendheid. Zijn werk werd onder andere gepubliceerd in Foam Magazine en C Photo. Op 20 januari rondde hij zijn acht jaar durende project Your Weekly President over Barack Obama af. ‘Toen ik afstudeerde aan de kunstacademie zei een van mijn docenten tijdens de diploma-uitreiking: “Het is allemaal hartstikke leuk wat je doet, maar het is geen fotografie.” Ik was het niet met hem eens. Ik ben fotograaf, maar met een innovatieve aanpak. Zo heb ik als afstudeerproject bijvoorbeeld mijn jeugd in beeld gebracht. Ik ben de helft van een eeneiige tweeling, maar ben gescheiden van mijn broer opgegroeid. Daar wilde ik een werk van maken. Dit was een uitdaging, want hoe breng je iets in beeld dat al voorbij is? Hoe fotografeer je je kinderjaren? Uiteindelijk ben ik de sleutels gaan fotograferen van de

diverse huizen waarin ik gewoond heb. En heb ik een soort fotografische stamboom gemaakt van mijn familie, waarin steeds veranderde gezinssituaties te zien zijn. Mijn project kreeg veel aandacht en het leuke is: studenten die nu afstuderen raken er nog steeds door geïnspireerd.’ OBAMA ‘Zelf haal ik mijn inspiratie uit gewone, alledaagse dingen. Een foto in een magazine, iets wat ik in het nieuws hoor. Het gevolg is dat ik 24/7 aan het werk ben. Twee meisjes die selfies aan het maken zijn op een terras? Dat triggert me enorm. Daar is mijn project The Do-It-Yourselfie guide dan ook uit ontstaan, een kleine veldgids met 66 regels voor het maken van de best mogelijke selfie. Ook heb ik me de afgelopen jaren laten inspireren door Barack Obama. Iedereen heeft een bepaald beeld van hem. Maar hoe straalt hij dat vertrouwen en die autoriteit uit in beeld? Daar was ik nieuws-


KUNST 4

6

5

gierig naar. Ik ben dat gaan onderzoeken, omdat ik mensen bewust wil maken van wat beeld met je kan doen en hoe beeld jouw blik op de wereld vormt.’ NIEUWE MOGELIJKHEDEN ‘Fotografie anno 2017 is een gewaardeerde vorm van moderne kunst geworden. Nog nooit werden er zoveel foto’s gemaakt en gedeeld met elkaar, het Fotomuseum Den Haag is onlangs in oppervlakte twee keer zo groot geworden en beurzen voor fotografie trekken meer en meer bezoekers. Hoe dat komt? Onder andere door het gebruik van mobiele telefoons. Mensen zijn zelf veel meer aan het fotograferen en zijn zodoende ook bewuster bezig met fotografie. Tegelijkertijd wil men ook verrast worden en nieuwe mogelijkheden van de fotografie ontdekken. Unseen speelt daar heel handig op in. Deze jaarlijks terugkerende hedendaagse fotografiebeurs voor zowel jonge als gevestigde kunstenaars toont nieuwe

7

1

2

4

5

6

7

3 Afstudeerproject over zijn tweelingbroer Project The Do-It-Yourselfie guide Project Your Weekly President

en nooit eerder vertoonde projecten. In een paar jaar tijd is de aandacht voor Unseen ontzettend toegenomen en kun je inmiddels door heel Amsterdam het festival ervaren. Mijn selfieproject is bijvoorbeeld voor het eerst op Unseen geëxposeerd.’ VERBORGEN WERELD ‘Fotografen met een onderscheidende visie hebben een gouden toekomst. Inspelen op hetgeen er speelt in de samenleving, het nieuws: het zorgt ervoor dat beeldmakers naast wetenschappers en filosofen een interessante stem hebben. Mijn persoonlijke toekomst? Eerst ben ik nog een tijd bezig om na acht jaar het project rondom Obama af te ronden. Daarna ga ik aan de slag met nieuwe - nog onbekende - projecten. Veel fotografie die we zien, nemen we als vanzelfsprekend aan. Ik wil dat mensen zich verbazen over die “normale” beelden in onze samenleving en laten zien dat er nog een hele verborgen wereld achter schuilt.’

WILLEM POPELIER

‘Mijn selfieproject is voor het eerst op Unseen geëxposeerd’

What’s next?

25


1

2

O

OLA LANKO

‘Verbondenheid en empathie zijn anno 2017 heel belangrijk’

26

la Lanko kwam acht jaar geleden vanuit Oekraïne naar Nederland om een fotografieopleiding te volgen. Inmiddels maakt ze innovatieve installaties waarin ze werkelijkheid en fictie combineert. In 2013 won ze de ING Unseen Talent Award met een stilleven over de Nederlandse cultuur. Lanko: ‘Als kunstenaar heb je de mogelijkheid om een discussie aan te jagen. Een maatschappelijk probleem aan te kaarten en mensen kritisch te laten nadenken. Dat is ook de toekomst van kunst: niet alleen illustratief zijn, maar vooral een statement durven maken. Je mening durven geven. Verbondenheid en empathie zijn anno 2017 heel belangrijk. Als kunstenaar kun je ervoor zorgen dat mensen anders naar iets kijken. Dat probeer ik ook met mijn eigen kunst. Ik werk met heel gewone dingen: kopjes, boekjes. Maar door deze in een ander perspectief te plaatsen probeer ik mensen in te laten zien dat er niet één manier is om naar iets te kijken.’ SOCIOLOGIE EN ILLUSIES ‘Ik werk vanuit mijn gevoel, ben heel intuïtief. Ik houd me dan ook niet bezig met de vraag onder welke kunstvorm mijn werk valt, maar meer met: welk verhaal wil ik vertellen? Van huis uit ben ik socioloog. Ik kwam naar Nederland om een fotografieopleiding te

3

1 2

3

Konijn, uit de serie Cubes Selective encyclopaedia of visual metaphors Lichtvaas

volgen, maar mijn onderzoeksmethoden - ik ben geïnteresseerd in mens en samenleving - vallen eigenlijk meer onder sociologie dan onder kunst. Dat heeft ook te maken met het verschil tussen Oekraïne en Nederland: wat men onder kunst verstaat is in mijn geboorteland heel anders dan hier. Wie vanuit zijn gevoel werkt en de trends in de gaten houdt – zo kun je tegenwoordig niet meer alleen lineair werken, maar heb je echt meerdere materialen nodig – kan zichzelf blijven vernieuwen. Zelf vind ik het leuk om fictie met de werkelijkheid te vermengen. Dat mensen bij het zien van


IN! WIN ! W IN! KUNST WIN ! W IN! WIN ! W IN! WI ING biedt jong

4

fotografie­talent een podium tijdens Photo London 2017

Maak een afspraak met een Private Banker en maak kans op een van de drie trips naar Londen voor twee personen! Photo London vindt plaats van 18 t/m 21 mei 2017 en brengt 93 internationale topgaleries bij elkaar tijdens een grootse internationale fotografiebeurs. Tijdens Photo London organiseren ING en Unseen een exclusieve bijeenkomst rondom de ING Unseen Talent Award en jong fotografietalent.

U KUNT HIER BIJ ZIJN! 5

4

5

mijn driedimensionale installaties denken: is dit nu een illusie of niet? Mensen aan het denken zetten, kritisch laten zijn: dat is wat ik als kunstenaar wil bereiken.’ INTERNATIONALE BEKENDHEID ‘Dat ik in 2013 de ING Unseen Talent Award won voor mijn stilleven over de Nederlandse cultuur (beeld 2, red.) was een eer. Ik heb alle clichés, zoals windmolens en kaas, vertaald naar visuele metaforen. Een wiel verwijst bijvoorbeeld naar de fiets, zonnebloemen naar Van Gogh en een kan melk naar het melkmeisje van Vermeer.

 ountain is een M installatie die in 400 foto’s een beeld van een generieke berg creëert Nasi Bami

Doordat ik won, kreeg ik veel internationale bekendheid. Zo staat mijn werk bijvoorbeeld op ansichtkaarten die naar alle ING-kantoren over de hele wereld zijn verstuurd. What’s next in mijn carrière? Zo veel mogelijk blijven werken aan mijn eigen projecten en deze zo veel mogelijk laten zien in Nederland en het buitenland. Maar ik blijf vooral scherp en kritisch naar mijn eigen werk kijken waardoor ik me kan ontwikkelen. Zelfreflectie is heel belangrijk voor persoonlijke groei en verbetering van je werk.’

Dit kunt u winnen ING Private Banking verloot drie trips voor twee personen naar Photo London onder lezers van deze What’s next 2017 Special. Wat zit er in het arrangement? • Retourvliegtickets van Amsterdam Schiphol naar Londen voor twee personen • Transfer naar uw hotel • Twee hotelovernachtingen voor twee personen in Londen incl. ontbijt • Toegang tot Photo London & het ING event incl. vervoer

ZO DOET U MEE Neem contact op met onze Specialist Private Banking via 06 3400 4800 o.v.v. What’s next Unseen en maak een afspraak met een van onze Private Bankers. Heeft u in de periode van 1 februari t/m 15 april 2017 een afspraak gehad met een van onze bankers, dan maakt u kans op een van de drie reizen voor twee personen naar Photo London 2017. U ontvangt donderdag 20 april a.s. bericht indien u een van de drie winnaars bent. Kijk op ing.nl/whatsnext/win voor meer informatie en de voorwaarden.

What’s next?

27


Gamechangers

in de IoT-wereld

Straatverlichting die zich aanpast aan realtime menselijke aanwezigheid en zelfrijdende auto’s die komen voorgereden op ons teken. We bespreken de recente ontwikkelingen in de booming miljardenmarkt van Internet of Things (IoT) en blikken nóg verder vooruit.

E

xperts verwachten een spectaculaire groei van het aantal met internet verbonden apparaten. Wereldwijde analyst Gartner publiceert jaarlijks diverse hype cycles. In de meest bekende, die van de opkomende technologieën, staat IoT op het hoogste punt. Gartner rekent erop dat volgend jaar meer dan zes miljard apparaten zijn aangesloten. Volgens een Nederlands investeringsconsortium bestaat het

28

‘Internet der Dingen’ over vijf jaar uit 22 miljard apparaten. En Cisco schat dat aantal in 2020 op 50 miljard. Dat zijn veel, heel veel apparaten die connected zijn. Wat gaan al die producten met die internetconnectie doen? Hopelijk meer dan tot nu toe, want eerlijk is eerlijk: ondanks dat IoT als buzzwoord al een tijdje door de wereld zingt, heel veel zinvolle toepassingen heeft het nog niet opgeleverd.


INTERNET OF THINGS

De verbonden Barbie stelt kinderen in staat om met een voicebericht het licht en de lift in het Hello Barbie Dreamhouse te bedienen. Of neem de iKettle, de connected waterkoker die via een app te bedienen is. ‘Handig, want vanaf de bank of vanuit bed kunt u de iKettle al op de gewenste temperatuur aanzetten’, ronkt de beschrijving op bol.com. Natuurlijk, gemak dient de mens. Maar om nu te zeggen dat dit intelligentie toevoegt aan producten in huis?

Tekst ROB BEEMSTER Beeld IVO VAN IJZENDOORN

CONNECTED THINGS De meeste mensen zullen IoT associëren met producten die te besturen zijn met een app. Speakers bijvoorbeeld, waarvan het volume op afstand is te regelen, of lichten die zich aanpassen aan menselijk gedrag. Maar volgens Marcel Schouwenaar, oprichter van The Incredible Machine en openingsspreker tijdens ThingsCon Amsterdam, zijn dit niet de toepassingen waar het Internet of Things om draait. Connected things beperken zich niet tot de functie van afstandsbediening. Over wat voor ‘dingen’ hebben we het dan wel? Volgens Schouwenaar is iets pas een connected thing als de connectie geen leuke extra is, maar het apparaat essentieel verandert. Een treffend voorbeeld is de opkomst van zelfstandig rijdende auto’s. Deze technologie maakt zelfstandig goederentransport mogelijk en vergroot de mobiliteit van mensen met een handicap. Daarmee heeft de zelfstandig rijdende auto grote invloed op autorijden en mobiliteit in het algemeen. Kortom, IoT is bij uitstek een ontwikkeling die bijdraagt aan disruptie. INFORMATIE Een tweede inzicht, is dat het Internet der Dingen in feite niet over dingen gaat, maar over informatie. En meer in het bijzonder over het gebruik van die informatie. De hoeveelheid informatie over het gebruik van apparaten, zal exponentieel toenemen. Een wasmachine signaleert niet alleen feilloos wanneer een onderdeel aan vervanging toe is, maar weet ook precies wat voor wasbeurten er gedraaid moeten worden. De oven genereert recepten, en geeft tegelijkertijd informatie over de voedings- en gezondheidswaarde van de gebruikte ingrediënten. En Samsung werkt aan een combinatie van het scannen van

de inhoud van de koelkast, waarna een boodschappenlijstje voor de supermarkt naar de eigenaar wordt geappt. CONNECTED CARS Weten Google en Facebook nu al alles over ons zoekgedrag en onze voorkeuren op internet, straks zullen ook ‘onschuldige’ apparaten vergaande inzichten hebben in ons doen en laten. En niet alleen de apparaten in huis, ook auto’s zijn steeds meer connected, inclusief mogelijkheden als het automatisch doorgeven van data over gereden kilometers, snelheden, onderhoudsbeurten, bandenspanning, en noem maar op. Inzichten uit de analyses van de data die producten genereren, stellen fabrikanten in staat om innovatieve diensten te ontwikkelen.

‘IoT is bij uitstek een ontwikkeling die bijdraagt aan disruptie’ De automotive tijdlijn op pagina 36 laat zien wanneer connected cars hun intrede doen. MAATSCHAPPELIJKE GEVOLGEN Deze ongebreidelde groei van data heeft ook een keerzijde. Vinden we het wel prettig als er straks van alles van ons internetgedrag valt af te leiden? Wat als Procter & Gamble met Samsung controleert welke was er bij ons thuis wordt gedraaid? Wie beheert de data die we genereren? De uitdaging aan ontwikkelaars die zich bezighouden met het bedenken van IoT-producten is volgens Peter Bihr, de Duitse oprichter van de internationale ThingsCon-beweging, om te komen tot een ‘responsible IoT’. Zij zullen de aandacht niet alleen moeten richten op het ontwikkelen van relevante toepassingen, maar ook op de maatschappelijke gevolgen van de inzet van IoT. Meer in het bijzonder gaat het dan over de zeggenschap over data. ‘Wat we doen in onze woning behoort tot het privédomein. Als we niet oppassen, kan IoT dat snel veranderen.’ What’s next?

29


INTERNET OF THINGS

CASE

VanMoof Fietsvernieuwers met een missie

TACO CARLIER

Co-founder VanMoof

De connected bike. De fietsvernieuwers van VanMoof hadden er al meteen hun zinnen op gezet. Innovatie zit in het dna - of in dit geval, het frame - van het fietsenmerk. VanMoof werd bedacht in 2007 en ontstond volgens medebedenker Taco Carlier vanuit een ideaal. De VanMoof veroorzaakte een kleine revolutie in het fietsenwereldje door de ingenieuze wijze waarop onderdelen zijn weggewerkt in het frame. ANTI-DIEFSTAL Nu is er de SmartBike van VanMoof. De slimme fiets moet een einde maken aan de plaag van fietsendiefstallen en is uitgerust met een arsenaal aan anti-diefstalmaatregelen. Allereerst is het slot een ware nachtmerrie voor fietsendieven. Als ze het al loskrijgen, kan de fiets met de bijbehorende app onbruikbaar worden gemaakt. Op het VanMoof hoofdkwartier gaat bovendien een alarm af en vervolgens gaat het Bikehunters

‘Next step is diensten ontwikkelen op basis van gebruiksinformatie’ Team op pad. Zij krijgen twee weken de tijd om de gestolen fiets terug te halen. Lukt dit niet, dan wordt de fiets door VanMoof vervangen. Zoveel vertrouwen heeft Carlier in de technologie. FIETSEN DELEN Met behulp van dezelfde technologie wordt ook het delen van fietsen een stuk eenvoudiger. Een praktische oplossing voor bijvoorbeeld hotels. ‘Gasten downloaden de app en krijgen een pincode om de SmartBike te gebruiken - al dan niet tegen betaling. In het voorjaar gaat een pilot van start’, blikt Carlier vooruit.

30

WAARDEVOLLE INZICHTEN Interessant is ook de informatie die de fiets genereert over het gebruik. Door die te analyseren kunnen waardevolle inzichten ontstaan. ‘Bijvoorbeeld over hoe mensen zich op de fiets door de stad verplaatsen. Voor het bestuur van een stad kan dit relevante informatie zijn die helpt om te bepalen waar ze het beste nieuwe fietspaden kunnen aanleggen.’ Nee, particuliere eigenaren hoeven niet bang te zijn dat VanMoof ze gaat volgen. Anders ligt dat met fietsen die eigendom zijn van hotels en bedrijven. ‘Daarbij kan het een overweging zijn om data open te stellen. We praten met Google hoe we diensten kunnen ontwikkelen op basis van die informatie.’ Binnenkort opent VanMoof een vijfde vestiging in, jawel, Tokio. Carlier verwacht binnen drie jaar geen ‘domme’ fiets meer te zullen verkopen. ‘Verder denken we dat de toepassing van deze technologie ons zal helpen om in omzet te verdubbelen in 2020.’

De krachtensensor van de elektrische fiets bedient u met een app die de ondersteuning afstemt op de kracht die u zelf op de pedalen uitoefent.


COLUMN

Change the system

voor het behoud van de blauwe planeet Grootschalige uitsterving van flora en fauna, klimaatverandering, voedseltekorten, schaarser wordende grondstoffen en daarmee samenhangende prijsfluctuaties. Het zijn gevolgen van een niet langer functionerend systeem: ons huidig lineaire model, waarin grondstoffen worden gewonnen, tot producten worden gemaakt en na gebruik in een noodvaart worden vernietigd. Dit lineaire model loopt tegen zijn grenzen aan. Dus what’s next? De komende tien tot twintig jaar hebben we een kans het tij te keren. Niet alleen dringt de tijd, maar we leven in een tijdperk waarin technologie zich in een razendsnel tempo ontwikkelt. Dit levert een scala aan duurzame innovaties op waarmee we de transitie kunnen maken. Dit betekent dat het nu tijd is voor actie. Tijd voor een systeemaanpak waarbij praktische implementatie vooropstaat. Essentieel is dat de alternatieven een positieve businesscase opleveren, want alleen als ook bedrijven - groot, midden, en klein - meegaan, kunnen we echt impact maken. Daarom heb ik vijf jaar geleden de social enterprise Circle Economy opgericht, die zich richt op de praktische implementatie van de circulaire economie.

ROBERT-JAN VAN OGTROP

is voormalig CEO van Bols Royal Distilleries en Remy Cointreau en oprichter van Circle Economy. Het platform heeft als doel de praktische en schaalbare implementatie van de circulaire economie te versnellen.

De circulaire economie is een alternatief systeem dat op een andere manier naar alle aspecten van de waardeketen kijkt: de manier waarop we grondstoffen winnen, duurzaam productontwerp, de gebruiksen uiteindelijk de ‘end of use’-fase. Alles wordt zo ingericht dat er zo min mogelijk ruwe grondstoffen nodig zijn, dat producten zo lang mogelijk op een zo hoog mogelijk waardeniveau in gebruik blijven en dat alle gebruikte materialen gifvrij en eenvoudig en hoogwaardig herbruikbaar zijn.

Ons onderzoek naar het effect van de circulaire economie op klimaatverandering wijst uit dat dit systeem een krachtig alternatief en een oplossing biedt om opwarming van de aarde tegen te gaan. De afgelopen jaren heeft Circle Economy bedrijven en overheden geholpen met de implementatie van circulaire strategieën, en zien we de interesse in dit onderwerp toenemen. Voor, onder andere Glasgow en Amsterdam hebben we met behulp van onze City Scan inzicht gecreëerd in grondstofstromen, zodat ze begrijpen hoe en waar ze circulaire strategieën kunnen implementeren met de grootst mogelijke impact. We hebben een aantal concrete projecten voorgesteld - zoals surplus brood gebruiken voor het maken van bier - die nu worden geïmplementeerd. Circle Economy ondersteunt bedrijven door bijvoorbeeld circulaire strategieën toe te passen op verschillende niveaus in de organisatie, businesscases te ontwikkelen of interne en externe doelgroepen erbij te betrekken door het geven van workshops. Overheden en bedrijven begrijpen steeds beter dat als ze toekomstbestendig willen zijn, ze moeten veranderen. Het gaat daarbij niet alleen maar om verduurzaming vanwege ecologische overwegingen, maar ook zakelijk om als bedrijf of stad te kunnen blijven bestaan in een snel veranderende wereld. Het mooie van de circulaire economie is dat het een alternatief biedt die onze ecologische voetprint drastisch kan verkleinen en tegelijkertijd kan zorgen voor kosten­besparingen en gezonde verdienmodellen voor de lange termijn. What’s next?

31


Start-up of scale-up? That’s the question

Amsterdam zoemt. De metropool geeft onderdak aan het snelst groeiende start-upecosysteem van Nederland. Een speeltuin voor jonge ondernemers met disruptieve ideeën. Er is één maar: doorgroeien naar de scale-upfase. Wie dat niet lukt, is sneller van het toneel verdwenen dan hij erop verscheen.

Prins Constantijn van Oranje-Nassau:

‘Groot denken is geen opdracht, maar het leert je wel te schalen’

V

oor we verder gaan: wat is een start-up nu helemaal? Met andere woorden: wat maakt TIQ wel een start-up en die leuke hippe bakker op de hoek niet? Volgens Prins Constantijn van Oranje-Nassau kenmerkt een start-up zich door ‘het omzetten van een innovatief idee naar een business, met de ambitie om exponentieel te groeien en snel te schalen.’

32

Prins Constantijn is de special envoy (startupambassadeur) van StartupDelta: een organisatie die er alles aan doet om in Nederland een internationale startupscene te creëren. Volgens de prins is locatie key. Kijk maar eens naar Silicon Valley. De zuidkant van de Baai van San Francisco is de heilige graal voor hoogopgeleide technici uit de hele wereld. De aanzuigende werking voor talent en onder-

nemers en de aanwezigheid van kapitaal, kennisinstellingen en andere bedrijven zorgen voor een kruisbestuiving die haar weerga niet kent. ‘In zo’n omgeving leer je snel mondiaal te denken’, zegt prins Constantijn. ‘Stel je wilt een bezorgdienst opzetten. Wat doe je dan? Ga je stad voor stad uitrollen of zet je in op licenties, zodat je in één keer groots en wereldwijd kan uitrollen? In California kiezen ze voor “the winner takes


BROEDPLAATS AMSTERDAM

Zo maakt u echt een verschil Ruud Bruggeman is directeur Informal Investing & Financial Structuring bij ING Private Wealth & Asset Management. Hij maakt onder­nemers met investeringszin wegwijs in het woud van start- en scale-ups.

Mark van der Wal (46) Over TradeYourTrip.com ‘Vakanties van reizigers die zelf niet kunnen gaan, verkopen we door op onze marktplaats. Zo profiteren andere reizigers van echte last minute vakanties met hoge kortingen.’ Over de toekomst ‘We bieden een alternatief voor annuleren, lossen frustraties van reizigers op en besparen iedereen geld. Dit zorgt ervoor dat we explosief

it all”. En daar kunnen Nederlanders van leren. Groot denken is geen opdracht, maar het leert je wel te schalen.’ MAGNEET Volgens de special envoy is ‘Europe’s WestCoast’, Nederland dus, goed op weg. ‘Ons land is aantrekkelijk vanwege het grote aantal hoogopgeleide, tweetalige mensen en hun pragmatische werkinstelling.’

de toekomst ook in de rest van Europa.’ Over uniek zijn ‘Met ons triple security system vindt de overdracht van een reis tussen consumenten veilig en efficiënt plaats.’

Tekst ERNST MEIJER Fotografie LÉON HENDRICKX Make-up JOYCE CLERKX

‘Wij helpen reizigers in nood en maken de reis­wereld eerlijker’

aan het groeien zijn, in

ING is sinds 2013 actief in de start-upscene. Via een speciaal opgetuigd programma hebben diverse investeerders en ondernemers elkaar inmiddels gevonden. Maar om de match te maken moet je weten met wie je te maken hebt. Daarom onderwerpt ING start-ups aan selectiecriteria. Zo kijken Bruggeman en zijn team bijvoorbeeld of er een succesvolle product-marketfit is en of het aanslaat in de markt. REGIONALE PITCHAVONDEN De high potential start-ups die voldoen aan de gestelde criteria, worden uitgenodigd voor een pitchavond. Bruggeman: ‘Ondernemers geven hun pitch tegenover investeerders. Via een Q&A en een borrel leren partijen elkaar daarna beter kennen. De pitchavonden zijn regionaal en kleinschalig van opzet: een handvol jonge ondernemers en 25 informal investors. Het resultaat van zo’n avond kunnen vervolggesprekken zijn om tot een investering of mentorship te komen. Mensen die een succesvol bedrijf hebben - of hebben gehad - vinden het prettig om hun kennis over te brengen op jonge, beginnende ondernemers. En deze investeerders kunnen met hun kapitaal direct impact maken en groeiplannen van startende ondernemers realiseren. Ze kunnen de ondernemers echt een stap verder brengen.’ INNOVATIE STIMULEREN De rol van de ING is puur faciliterend. Er worden geen adviezen gegeven of aanbevelingen gedaan. ‘We willen innovatie stimuleren. We verbinden netwerken en proberen waarde toe te voegen aan het ecosysteem. Dat is het uitgangspunt. We berekenen geen fee voor onze service. Maar investeerders moeten wel klant zijn van ING. We willen samen met onze klanten vooruit denken, zodat ze een weloverwogen investeringsbeslissing kunnen nemen. Investeren in start-ups en scale-ups kan heel interessant zijn, maar garanties zijn er niet. Iedereen wil de unicorn en die is zeldzaam. Je moet dus goed weten wat je doet, want uiteindelijk gaat het erom wat er onder aan de streep overblijft.’ De pitchavonden zijn dermate succesvol dat ING momenteel werkt aan een digitale variant. Geïnteresseerde investeerders en start-ups kunnen dan online met elkaar in contact komen. Een andere optie is een speeddate tijdens bijvoorbeeld de jaarlijkse Capital Tour XXL, een onderdeel van de Amsterdam Capital Week, waar start-ups in september het podium krijgen om zichzelf in de kijker te spelen. ‘Maar investeerders hoeven niet tot het najaar te wachten’, stelt Bruggeman gerust. ‘Ons netwerk is het hele jaar actief.’ Wie een vraag heeft kan meteen contact met ons opnemen, via onze Specialist Private Banking op 06 3400 4800.

What’s next?

33


Nick Schils (31) Over TIQ ‘Het kost advocaten nu nog maar één minuut per dag om hun tijd te schrijven. TIQ biedt automatisch een handig overzicht van de bestede tijd per dossier of cliënt en helpt zo advocaten om verloren uren terug te vinden.’ Over de toekomst ‘Van productbouwers die het leuk vonden om een technisch probleem op te lossen, willen we uitgroeien tot een internationaal schaalbaar bedrijf.’ Over uniek zijn ‘Ons streven is om onze gebruikers efficiënter te laten werken en ze echt dat wow-waarom-hadden-we-ditniet-eerder-gevoel te geven.’

‘Continu leren door doen, geeft altijd energie om mijn volgende doelen te bereiken’ Nederland is vanwege haar geringe grootte eigenlijk één groot ecosysteem. Voor start-ups zijn we een ideale testing ground.’ Nina van Tellegen vindt Amsterdam zelfs een ‘briljant merk’. Tellegen is directeur van de Amsterdam Economic Board, die partijen vanuit de gouden innovatiedriehoek - kennisinstellingen, bedrijven en overheden - samenbrengt om creatieve, vernieuwende plannen te stimuleren. De inspanningen werpen hun vruchten af: de metropool regio Amsterdam is het sterkst groeiende start-upecosysteem van 34

Nederland. ‘Amsterdam is een magneet.’ Maar ze blijft ook realistisch, want er is een schreeuwend tekort aan techies in de regio en lang niet alle start-ups lukt het om zo hypersnel te groeien dat ze het tot scale-up schoppen. REDMIDDELEN Voor het techieprobleem is een oplossing gevonden. Op een speciale Startup School worden niet-technische studenten omgeschoold tot IT-professionals. Tech is immers de basis van de meeste innovaties.

Voor het scale-updilemma is nog geen redmiddel voor handen. Een scale-up is een uit de kluiten gewassen start-up die vijf jaar na oprichting nog steeds bestaat en een omzet van minstens 10 miljoen dollar heeft bereikt en dus een succesvol bedrijf is. Wereldwijd zijn er dat niet gek veel. De schattingen lopen uiteen van twee tot vijf procent. En daarbinnen blijkt er één, of misschien wel geen, een gamechanger van mondiaal formaat te zijn, een Uber zeg maar, of een Spotify.


Maartje Niehof (36) Over Azenda.com ‘Gebruikers worden rechtstreeks gematcht aan een zorgspecialist, trainer of coach. Er zijn in 26 segmenten specialisten, van reguliere zorg tot aan alternatieve behandelingen, massages en personal trainers.’ Over de toekomst ‘Meer behandelaars on site, meer keuze voor de consument, en dus nog meer transparantie.’ Over uniek zijn ‘Boeken kan 24/7 en er vindt actief interactie plaats tussen zorg-zoekers en zorgaanbieders Tot maandagochtend

‘Het gevoel impact te hebben in de zorgbranche is een reden om keihard te werken’

FEEDBACK Hoe zorg je er dus voor dat het kapitaal bij de juiste partij terechtkomt? ‘Als daar een antwoord op zou zijn, zou de wereld perfect en efficiënt functioneren’, zegt Tellegen. Maar dat is gelukkig niet zo. Haar Economic Board ontplooit nu allerlei initiatieven die van start-ups scale-ups zouden kunnen maken. The Roast is er daar een van. Startups die zich bezighouden met grootstedelijke uitdagingen, zoals circulaire economie, gezondheid en mobiliteit, krijgen feedback van kennisinstellingen en het bedrijfsleven

9.00 uur wachten op antwoord van de fysio hoeft niet langer.’

waardoor ze de kans krijgen om daarna nog eens tien keer sterker terug te komen. FINANCIËLE INJECTIE Wanneer weet je nu als investeerder of je met een nieuwe Uber te maken hebt. ’Dat kun je niet weten’, antwoordt Alexander Ribbink, partner bij Keen Venture Partners. Zo simpel is het. Om een investering minder spannend te maken heeft Ribbink een paar factoren opgesteld waaraan een start-up moet voldoen om in aanmerking te komen voor een financiële injectie:

• Is er sprake van nieuwe, gepatenteerde technologie?

• H eeft het team passie, ambitie en een duidelijk doel voor ogen?

• H oe koppig zijn de founders? • H eeft de start-up een oplossing voor

een écht probleem en is dat probleem het oplossen waard? Zonder bewijs blijft het een kwestie van vertrouwen dat iets echt goed is. Ribbink: ‘Maar zelfs als een start-up interessant genoeg voelt en lijkt om er flink in te investeren, is het niet zeker of ze uitgroeit tot een scale-up.’ What’s next?

35


Tien jaar de tijd voor de wereld autonoom rijdt

Kwestie van loslaten Als we over ongeveer tien jaar met z’n allen autonoom rijden, heeft de ‘automobiel’ er bijna anderhalve eeuw over gedaan om zijn naam waar te maken. Het stuur uit handen geven moeten we leren. In ruil daarvoor wordt autorijden wel veel veiliger, efficiënter én gezelliger. Een overzicht van de auto in transitie. 2017 Hét buzzwoord dit jaar is ‘connectiviteit’. Wifi is op veel middenklassers al standaard. En dankzij de software van Apple Carplay of Android Auto wordt de auto steeds meer een mobile device die je overal toegang geeft tot apps en media. In de Mercedes E-Klasse stuurt u een adres uit het navigatiesysteem door naar telefoon of smartwatch, zodat u ook het laatste stuk te voet de weg vindt. Inparkeren en afsluiten doet u naast de auto met een app op de telefoon. En we zien nieuwe interfacetechnieken, te beginnen met gesture control, waarbij u de radio of telefoon met gebaren bedient. BMW is bezig met HoloActive Touch: een virtueel touchscreen dat in de ruimte wordt geprojecteerd en met handbewegingen wordt bediend.

2018

2017

VANAF 2018

Voor het eerst gaan auto’s ook met hun omgeving communiceren. Navigatiepartijen als TomTom en Here introduceren interactieve kaarten die gebruikmaken van realtime data die door auto’s worden gegenereerd. Wielsensoren zijn in staat om gladheid te detecteren; die informatie wordt gebruikt om de rest van het verkeer te waarschuwen. Een botsing wordt direct aan achterliggers gemeld om een kettingbotsing te voorkomen. En met dynamische navigatie zijn verkeersstromen veel beter te reguleren en blijven steden bereikbaar. Audi laat haar auto’s bijvoorbeeld communiceren met verkeerslichten om zo optimaal van een groene golf te profiteren.

36


AUTOMOTIVE TIJDLIJN

‘De kloof tussen simpele en slimme auto’s wordt steeds groter’

VANAF 2021 De volgende stap is dat auto’s ook met elkaar gaan praten. Net als een school vissen of een zwerm vogels houden auto’s permanent rekening met elkaars positie en rijrichting, waardoor botsingen theoretisch niet meer voor hoeven te komen. Grote uitdaging blijft dan wel hoe om te gaan met oudere modellen, want de kloof tussen simpele en slimme auto’s wordt steeds groter. Op een aantal trajecten mag inmiddels beperkt autonoom worden gereden, hoewel die techniek nog vooral als achtervang bedoeld is voor de bestuurder.

2027

2021 Tekst HAN THOMA Beeld AUTOMERKEN

2027 EN VERDER Tien jaar is in technologisch opzicht een eeuwigheid, dus voorspellingen blijven lastig. Maar als belangrijke ethische en juridische hobbels zijn genomen, dan rijden we op de meeste wegen autonoom. Dat heeft ook een flinke impact op het design van auto’s. Grote kreukel­ zones zijn bijvoorbeeld niet meer nodig, als we niet meer kunnen botsen. Het interieur wordt een comfortabele lounge waarbij de passagiers tegenover- in plaats van achter elkaar zitten. Zelf sturen blijft altijd mogelijk, benadrukken de meeste automerken. Al was het alleen maar om ons het gevoel van controle te geven.

What’s next?

37


E X C L U S I V E

Passion, that’s what it’s all about. Passion for the most exclusive car brands. Welcome to the world of Louwman Exclusive. Exclusively for clients, we offer you besides careless driving a wide range of experiences related to your car with our INVITED. Program. This is how we ignite your passion. ENTER INTO THE WORLD OF LOUWMAN EXCLUSIVE!

you’re invited. LOUWMAN EXCLUSIVE www.louwmanexclusive.com PROUD PARTNER OF


Melatti: Organzaz­ ijden jurk in nude tint David Laport, panty met ruitmotief Falke Bobby: linnen jas met speciale verf­ behandeling, daaronder een leren coltrui Mirte van Wijngaarden

VERNIEUWENDE KIJK Met haar vernieuwende kijk op mannenkleding verovert Mirte van Wijngaarden de modewereld. Zo verlegt ze de grens van wat een kleding­ stuk kan uitdrukken waarbij items onder andere door haar worden geplooid, gelaagd en met de hand in elkaar gezet. Voor deze jas uit haar Victo­ rious-collectie onderzocht ze verfbehandelingen met nieu­ we materialen zoals rubber en siliconen.


Het zoevende geluid van drones mengt zich met pianomuziek. Uw blouse geeft net een seintje aan de bar dat u een frisse cocktail wil bestellen. Technologische add-ons en futuristische mogelijkheden met materiaal geven onze kleding straks net dat beetje extra.

Byborre pioniert

Byborre piekt

Byborre presenteert

Borre Akkersdijk (31) denkt anders en

… als creatieve schakel en komt met totaalcon­

… zichzelf als een textielinnovatiestudio met een start-

pioniert onder andere met 3D-brei­

cepten die een perfecte blend vormen van tex­

upmentaliteit. Het team van specialisten is overtuigd van

sels en circulaire breitechnieken. Het

tiel en techniek. Hier worden skills uit allerlei dis­

de agile-manier van werken en gebruikt ook technologie

uniseks vest op deze foto is een

ciplines voor samengebracht; modeont­werpers,

en andere information-based toepassingen om zichzelf

prototype dat in productie wordt

technici, grafisch ontwerpers, programmeurs en

in de kijker te spelen. Zo was hun mobiele showroom 

genomen door zijn label Byborre.

marketeers.

tijdens Paris Fashion Week te volgen met wifi-tracking.


Melatti: Dubbel gelaagde plisséjurk met Swarovski­ stenen en gegespte statement shoes Dennis Diem Bobby: zilveren leren broek MAISON the FAUX, hooded vest BYBORRE, body accessoire met metal accenten op de kraag Mirte van Wijngaarden, lakleren hightops met klittenband straps Balmain

MAN/VROUW Hans Hutting en Joris Suk geven leiding aan het Arnhemse modelabel MAISON the FAUX. In hun ontwerpen ligt de focus op ambacht en innovatie en ook de vraag ‘wat is mannelijk en wat is vrouwelijk?’ is in hun visie verweven. Ze maken daarbij het statement dat het geslacht van de drager ondergeschikt is aan hun ontwerpen en daar geen invloed op heeft.


‘Would you like a drone with your cocktail?’

Jas van neopreen met pailletten­

ULTRAVROUWELIJK

appliqués en opengewerkte kraag

Claes Iversen heeft een typische signatuur. Hij maakt ultravrouwelijke jurken met

Claes Iversen, hooggehakte plateauschoenen met open teen en gouden accenten

42

borduursels, pailletten, kristallen en parels. Als materiaal gebruikt hij stoffen zoals tule en organza, maar in dit ontwerp komen we ook soepelvallende neopreen tegen. Afgelopen Prinsjesdag droeg koningin Máxima ook een creatie van Iversen.


Denim RUBRIEKSNAAM

capuchonjas met honingraat­ details Zyanya Keizer, broek met suède Karim Adduchi

GRAFISCH EN SPEELS Liselore Frowijn is een veelbe­ lovend talent dat ontwerpen maakt die grafisch en speels ogen. Een leuk weetje is dat ze zich net als Michiel Schuurman - de designer van het coverbeeld van de What’s next 2017 Special - laat inspi­ reren door Vlisco. Beiden ont­ wierpen zelf ook prints voor dit succesvolle Nederlandse familiebedrijf, dat sinds 1846 stoffen maakt voor vooral de West-Afrikaanse markt.

Bobby: blazer van brokaat­ stof met gevoerde kraag

Melatti:

en revers en franje op de

hooggesloten

mouwen Liselore Frowijn lurex top met gebiesde rushesmouwen en kralenaf­ werking MAISON the FAUX

nylon top, afgezet met kralen en Swarovskistenen

What’s Django next? Steenbakker 43


Door de grillige vormen en 3D-achtige effecten in haar couture wordt ontwerpster Zyanya Keizer wel eens ver­ geleken met Iris van Herpen. Keizer liep dan ook stage bij de internationaal doorge­ broken Van Herpen en werkte een tijd lang freelance bij haar in het atelier aan collecties die bekendstaan om een samensmelting van handwerk en technologie.

Strapless lederen jurk en bijbehorende schoenen, beide uit de Incubuscollectie van Zyanya Keizer

Fotografie JOSSY.NL Assistent fotografie HYUNG BALKEMA Styling PEDRO DIAS@BUREAUINDIGO Assistent stying FANNY CLARCKSON@BUREAUINDIGO Haar en make-up ED TIJSSEN@AHM Modellen MELATTI @FUTURE FACES, BOBBY@DEBOEKERS Met dank aan FLETCHER HOTEL AMSTERDAM

HANDWERK EN TECHNOLOGIE


CHATBOTS EN VIRTUAL REALITY

Ontdek compleet nieuwe werelden

Tekst JAAP BARTELDS

Stel, u zit op de bank naar het journaal te kijken. Hoe leuk zou het zijn dat Annechien Steenhuizen uit de tv stapt omdat ze u hoorde vragen: hoe zat dat ook alweer, met die nieuwe belasting­ regels? Straks kan het gewoon.

What’s next?

45


Sport

‘Het wordt helemáál leuk wanneer karakters in games terug beginnen te praten’ Little Bing

iPhone’s Siri kan grappig uit de hoek komen, maar Little Bing is een chatbot die Chinezen het gevoel geeft echt naar ze te luisteren. In de toekomst zullen we het steeds gewoner gaan vinden om met chatbots te praten. Met behulp van kunstmatige intelligentie zullen gesprekken steeds natuurlijker verlopen en zit niemand om een gesprekspartner verlegen.

N

atuurlijk is het niet de echte Annechien, maar een chatbot die zo is geprogrammeerd dat deze signalen opvangt en daarop reageert. Het is een fictief, verzonnen voorbeeld bovendien, om aan te geven waarover dit artikel gaat: chatbots en virtual reality.

Wanneer het tegenwoordig gaat over virtual reality (VR), gaat het vaak eigenlijk over augmented reality (AR). Het verschil in één zin: bij virtual reality zien we dingen die er niet zijn door een bril, augmented reality voegt elementen toe aan de echte wereld, via een telefoon- of tabletscherm. Het populaire spel Pokémon Go is een voorbeeld van dat laatste, en de chatbot-Annechien een toekomstige combinatie van die twee.

46

Volg een wedstrijd door de ogen van een spits of een verdediger. Vooralsnog kan dit niet live, maar wel na afloop van sommige wedstrijden. Ook hier liggen de mogelijkheden open. Denk bijvoorbeeld aan de US Open. Straks kiest u een favoriete speler en beleeft u een wedstrijd mee vanuit zijn of haar lichaam.

Leren lopen

Mensen met een dwarslaesie leren weer lopen door een uitwendig, technisch skelet dat wordt bestuurd door de hersenen. Aanvankelijk gebeurt dit nog met elektroden, maar in de toekomst doen hersengolven zelf het werk.

Virtual home robot

Gatebox is een van de vele bedrijven die experimenteert met robots. Ze ontwikkelden een karakter, Azuma Hikari. Ze voert eenvoudige taken uit in huis, maar tot de toekomstige mogelijkheden behoort het idee dat een dergelijk karakter van persoonlijke kenmerken wordt voorzien in het stemgebruik, maar ook in eigenschappen als humor.

LICHAAMSDELEN Een echt lijkend hologram uw woonkamer intoveren is nu nog niet mogelijk, maar met de huidige technische mogelijkheden kan al heel veel. Een van de bekendste voorbeelden is Ikea, die al enige tijd een app heeft waarmee meubels in elk eigen interieur geprojecteerd kunnen worden, in 3D en op ware grootte. Flexa doet iets soortgelijks met verf op de muren van woonkamers. Ook in de gezondheidszorg worden de mogelijkheden op het gebied van AR en VR verkend, met revolutionaire gevolgen. De Hololens van Microsoft stelt gebruikers bijvoorbeeld in staat om lichaamsdelen uit een virtueel model te halen en uit te vergroten om te zien hoe de details eruitzien.

Hersenspel

De Nationale Wetenschapsquiz had de primeur: zorg met zo min mogelijk hersenactiviteit dat de tegenstander een balletje krijgt toegespeeld. Het gebruik van hersengolven staat nog in de kinderschoenen, maar zal uiteindelijk worden ingezet voor neurologische toepassingen.

SENSOREN Wat zijn nu echt interessante toepassingen van AR en VR op het gebied van sport, gaming en entertainment? Bij sporten als golf, sprint, atletiek, skiën en wielrennen is het vrij gebruikelijk om een bril op te zetten om een virtuele wereld op te roepen. Zo zien wielrenners letterlijk voor zich hoe ze zo snel mogelijk een bocht kunnen nemen. Hardlopers kunnen hun sportkleding voorzien van sensoren, die ze helpen inzicht te krijgen in hun prestaties. De snelheid, afstand; alles wordt bijgehouden. HEADSET Bij alle toepassingen van VR en AR gaat het puur om een 3D-beleving. In de toekomst kan dat hoogstwaarschijnlijk zonder hulpstukken, maar nu is een headset nog onontbeerlijk. De


CHATBOTS EN VIRTUAL REALITY Runtastic

Efficiënter sporten met behulp van eye- en bodytracking. Hoe goed de oefeningen worden uitgevoerd wordt keihard gemeten, dus reken maar dat dit motiverend werkt. Bovendien reageert een app als deze in de toekomst corrigerend: door balans en drukpunten te meten krijgt u feedback aan de hand waarvan u uw loopstijl aan kunt passen.

Bij VR denken veel mensen aan entertainment en games, maar er zijn tal van zakelijke en wetenschappelijke ontwikkelingen gaande op dit gebied. Denk hierbij aan de gezondheidszorg, aan astronomie, het leger en de auto-industrie. In de medische wereld is een revolutie gaande in het gebruik van VR en AR. Operaties worden gesimuleerd met virtuele patiënten als lesmateriaal. Artsen en studenten zien letterlijk voor zich hoe lichaamsdelen of organen worden uitvergroot en welke instrumenten nodig zijn voor bepaalde ingrepen. Voornamelijk door het trainen van de oog-handcoördinatie kunnen artsen zich tot in de puntjes voorbereiden op een operatie.

Muziek Geleidehonden

KNGF Geleidehonden laat mensen met VR ervaren hoe het is om als iemand met een visuele beperking te leven. Zo zullen over enkele jaren steeds meer ervaringen gedeeld worden en kan begrip worden gekweekt voor situaties door ons er letterlijk in te verplaatsen.

Oculus Rift en de HTC Vive zijn het bekendst, maar staan eigenlijk nog aan het begin van wat er allemaal mogelijk is. Nu rennen kinderen nog achter virtuele Pokémons aan die via het telefoonscherm naar ze loeren, straks zitten die beesten er écht. Niet dat ze op te pakken zijn, het blijven hologrammen natuurlijk. De ontwikkelingen gaan razendsnel: met de juiste equipment suist u straks door levensechte sterrenstelsels. CHATBOTS En wat tot voor kort onmogelijk leek: karakters in games beginnen straks doodleuk terug te praten. Of u bent toeschouwer van een virtueel klassiek concert, zoomt in op de dwarsfluitiste en vraagt of zij die partituur een octaafje lager zou willen spelen want het

Bij Virtual Reality ligt de focus grotendeels op het visuele aspect. Logisch, maar met de VR-synthesizer Soundscape maakt u uw eigen muziek. Deze klinkt nu nog vrij blikkerig en computergestuurd, maar straks componeert u uw eigen symfonie, met een compleet orkest.

Daarnaast wordt virtual reality ingezet voor patiënten die angsten hebben die hen belemmeren in het dagelijks functioneren. Of voor kinderen die langdurig in het ziekenhuis liggen. Met een VR-bril kan bijvoorbeeld de eigen slaapkamer worden gesimuleerd. In de toekomst zullen deze voorstellingen steeds realistischer worden. VR komt goed van pas bij het trainen van astronauten door ruimtewandelingen te simuleren. Hetzelfde geldt voor het trainen van soldaten. Met een headset, bewegingssensoren en controllers zijn gevechtssituaties eenvoudiger na te bootsen dan in het echt, wat een training veel goedkoper maakt dan een echte militaire oefening. De auto-industrie biedt nu al VR-toepassingen waarmee klanten nieuwe of nog niet bestaande modellen auto’s ervaren, gewoon thuis op de bank. Audi is hiermee aan het experimenteren. In de toekomst zullen mensen complete simulaties ondergaan zodat een echte testrit wellicht niet meer nodig is.

piept zo in uw oor. Op dit moment worden chatbots vooral ingezet voor interactie met klanten. Nu geven die nog vaak automatisch gegenereerde antwoorden, maar met de juiste software, kunstmatige intelligentie en de toevoeging van VR hebben we over enkele jaren echt het idee dat we met een mens zitten te praten. Nu al heeft IBM een supercomputer, genaamd Watson, die in notime antwoord geeft op vragen, met op maat gemaakte vraag- en antwoordsoftware. GESPREKKEN Vindt er een kruisbestuiving plaats tussen VR, AR en chatbots, dan kunt u het zo gek niet verzinnen of het komt eraan. U kunt virtueel terug in de tijd om samen met vrienden de Slag bij Nieuwpoort na te spelen, of om eens

rustig rond te kijken in Jurassic Park zonder meteen door een dinosaurus te worden belaagd. Of juist wel, als u heeft gekozen voor een spelelement. Op dit moment klinkt het nog als toekomstmuziek uit Star Trek. Voorlopig blijven bril of headset nodig en realistische gesprekken voeren met fictieve of historische personages is er voorlopig ook nog niet bij. Laat staan dat ze op verzoek een lied gaan zingen. Het dichtst in de buurt komt Hatsune Miku, een Japanse popster die als het officiële voorprogramma optrad van Lady Gaga. Maar Miku is niet echt: haar stem is gemaakt van spraaksynthesetechnologie en ook haar lichaam komt uit de computer. Over twintig jaar zullen mensen meewarig naar haar kijken: die arme Miku kon eigenlijk helemaal niets …

What’s next?

47


Om de golfsport in Nederland te innoveren zijn er de komende jaren veel investeringen nodig en zal er zelfs een kleine revolutie plaats moeten vinden. Was getekend: Joost Luiten.

De toekomst van golf

volgens Joost Luiten

J

Tekst PAUL JEURSEN

oost Luiten, Nederlands beste golfer, neemt de 59e plek in op de wereldranglijst en won reeds vijf toernooien. ‘De golfwereld is aan vele innovaties onderhevig. Terecht, en het moet ook wel’, vindt Joost. ‘Als je alleen al kijkt naar het materiaal waarmee we spelen kun je dat al niet meer vergelijken met jaren geleden. Golfclubs zijn lichter, ballen sneller, zelfs golfschoenen verbeteren. Waren golfclubs lang geleden van hout, nu zijn ze gemaakt van hightech titanium met carbon’, weet Joost. Om daar aan toe te voegen dat het niet alleen blijft bij innovaties op materiaalgebied. ‘Hoe er wordt getraind, heeft ook een vlucht genomen.’ NIEUWE AANWAS ‘Laten we eerlijk zijn: golf is in Nederland een stuk kleiner dan in de VS en het Verenigd Koninkrijk. Daar groeit men op met golf, iedereen kent de regels. Hier kiezen kinderen qua sport voor voetbal, tennis en hockey. Logisch: ze hebben tal van (inter)nationale voorbeelden, maar ze zien geen golfhelden en er is dus weinig aanwas. What’s next? Golfclubs moeten investeren in nieuwe ideeën en innovaties en de handen ineenslaan met, bijvoorbeeld, voetbal- en hockeyclubs. Zo kan het aantal golfclubleden stijgen. Recreatie- en amateurgolfers zorgen ervoor dat verenigingen kunnen bestaan’, stelt Luiten. ‘Golf moet bereikbaar zijn voor iedereen’, vindt Luiten.

48

‘Kinderen moeten er jong en bijtijds aan beginnen. Hebben ze talent, dan kunnen ze misschien wel profgolfer worden.’ Met onze regeltjescultuur heeft Luiten niks. ‘Wie in Nederland wil golfen, moet een golfvaardigheidsbewijs halen, kom zeg. Denk je dat dit in Engeland ook moet? Het is een verhoging van de drempel. Terwijl de drempel juist omlaag moet!’ BEAT THE PRO Golfclubs helpen hierbij door nieuwe doelgroepen aan te boren. Zo is de Tilburgse golfclub Prise d’Eau bezig met het ontwikkelen van een concept waar golf, entertainment en een avondje uit elkaar ontmoeten. Vergelijkbaar met het Amerikaanse Topgolf. Hiermee spreek je een jongere doelgroep aan omdat je het drinken van een biertje kan combineren met golfentertainment. ‘Een goede ontwikkeling, het zorgt voor meer reuring en aanwas’, vindt Joost. Voor de toekomst van golf zijn dit soort initiatieven broodnodig. ‘Een initiatief als Beat The Pro op het KLM Open vorig jaar bijvoorbeeld. Op één bepaalde hole mogen amateurs het opnemen tegen profs. Je betrekt de toeschouwers en fans bij een professionele wedstrijd. Geweldig toch?’, zegt Luiten enthousiast. De CEO van de Europe Tour, Keith Pelley, stuurt ook aan op veranderingen. Hij is er niet vies van om nieuwe middelen zoals social media in te zetten om het


SPORT

publiek te betrekken bij het spel. Het gebruik van de trackmantechnologie bijvoorbeeld helpt hierbij. Dit apparaat meet 27 verschillende data met behulp van radartechnologie: van snelheid tot aan de geslagen hoek en afstand. Tijdens wedstrijden krijgen de kijkers enorm veel info en dat zorgt ook weer voor betrokkenheid én kennis. Ook het gebruik van microfoons op de golfers kan hierbij helpen. De komst van de World Super Six in Perth in Australië, moet voor meer spektakel gaan zorgen. De wedstrijd wordt een afvalrace waarin elke fout fataal kan zijn voor de triomf. ‘Een tof format, want ik vind dat golf te lang duurt. Als kijker schakel ik ook pas bij de laatste negen holes in’, bekent hij. ‘Ik probeer samen met de NGF (Koninklijke Nederlandse Golf Federatie) te kijken waar er mogelijkheden liggen om te innoveren en zal er alles aan doen om te kunnen helpen waar nodig. En hopelijk hebben we er dan over een paar jaar een heleboel nieuwe leden en potentiële topgolfers bij!’

VERJONGEN EN VERNIEUWEN

‘Beat The Pro betrekt de toeschouwers bij een professionele wedstrijd’

ING Private Banking is trotse hoofdsponsor van het Nederlandse golf én is in 2016 een intensieve samenwerking aangegaan met Joost Luiten. Samen met Joost en het NGF zet ING Private Banking zich in om de golfsport in Nederland te vernieuwen en golf toegankelijker en populairder te maken, vooral onder jongeren. Van 7 t/m 9 juli wordt voor de tweede keer de ING Private Banking Golf Week georganiseerd. De focus ligt hier op fan engagement, met als doel om de Golf Week dé golf experience van Nederland te laten worden. Wilt u als eerste uitgenodigd worden voor de ING Private Banking Golf Week? Laat dan uw e-mailadres achter op ing.nl/whatsnextgolfweek.

What’s next?

49


50


NO LIMIT

Doe elke dag iets spannends De Russische roof­topper Angela Nikolau maakt de meest gevaarlijke selfies door daken, bruggen en wolkenkrabbers over de hele wereld te beklimmen. Haar over the top foto’s doen ons het hart in de keel kloppen. We kijken letterlijk met Angela mee over het randje. Mensen hebben moeite met veranderingen. We blijven liever in de comfortzone dan dat we kiezen voor living on the edge. Onderzoeken laten zien dat elke dag iets spannends doen ons productiever maakt, ons voorbereidt op nieuwe en onverwachte situaties en onze creativiteit helpt ontwikkelen. Denk aan zakelijk netwerken; zomaar op mensen afstappen bijvoorbeeld. Maar ook: het chefmenu kiezen, of een actieve vakantie boeken om de Kilimanjaro te kunnen

Fotografie IVAN KUZENETSOV

bedwingen. What’s next?

What’s next?

51


Ontwikkelteam Forward planning terecht zelfverzekerd

Financiële planning opnieuw uitgevonden Alex Schipper en Frank Heijster van het squad Forward planning binnen ING Private Banking hadden twee jaar geleden een doel. Of liever, een missie: financiële planning naar een volgend niveau tillen met de zelf ontwikkelde online Forward planning-dienstverlening. ‘We zien dat andere banken ons willen volgen.’

52


FORWARD PLANNING

Online Forward Planning­dienstverlening. Dat klinkt flashy, wat is het precies? Alex: ‘Forward planning is financiële planning voor kapitaalkrachtige klanten, maar dan opnieuw uitgevonden. Met Forward planning gaan we het gesprek aan over dromen, doelen en wensen van de klant. Deze gaan vaak verder dan alleen zijn of haar vermogen. Wat wil hij of zij overdragen of nalaten? Hoe ziet de invulling van de oude dag er precies uit?’ Frank: ‘Precies. Maar ook: wat zijn de dingen waar klanten nu van genieten en hoe willen ze deze blijven beleven? Hoe belangrijk is de vrijheid voor een klant? Met Forward planning brengen we doelen in kaart en krijgen klanten inzicht in de haalbaarheid.’

Tekst en fotografie MIKE RAANHUIS

Financiële planning opnieuw willen uitvinden, dat is best ambitieus … Frank: ‘We móésten iets met financiële planning doen. Iets wat niet suf en stoffig was en iets waarvan klanten zouden zeggen: Wow, dit is wat ik zocht, nu heb je me. Alex: ‘We zijn van scratch begonnen met een team van tien man. We wilden iets rigoureus anders bieden. Niet een variant op wat wij en de andere partijen al jaren hebben en aanbieden. We laten in de praktijk ook echt zíen dat wat wij hebben, wezenlijk anders en beter is dan wat er in de markt is.‘ Maar dat roept iedere bank over zichzelf … Frank: ‘Ervaar het en het wordt logisch. Ik durf zelfs te beweren dat de tool zó goed is dat andere banken er stikjaloers op zijn.’ Alex: ‘Wij hebben de tool gebouwd als een volledige uitdrukking van hoe wij vanuit ING vinden dat we met onze private banking-klanten moeten omgaan.’ Frank: ‘Er is extreem veel tijd in design en flow gestoken en dat zijn we eerlijk gezegd aan onze stand verplicht; wij spiegelen ons aan de Apples en Googles van deze wereld. Het is niet voor niets dat dit soort giganten de wereld domineren, in teams werken zoals de onze en snel releasen. Zo werkt de wereld gewoon. En wij gaan mee.’ Hoe hebben jullie dit aangepakt? Alex: ‘We hebben ons echt wel afgevraagd of we dit project überhaupt van de grond zouden krijgen. Vanuit het niets een eigentijdse vorm van financiële planning neerzetten is een behoorlijke klus. Zeker omdat veel klanten nu eenmaal niet warm lopen voor dit onderwerp. Maar het biedt wel degelijk een toegevoegde waarde voor ze. Dus waren we vastbesloten

‘Ambities plotten rondom iemands vermogen is prachtig’ het aantrekkelijk te maken.’ Frank: ‘Wij gaan tegenwoordig met klanten in gesprek over dromen, doelen en ambities. Het is prachtig om die te kunnen plotten rond iemands vermogen.’ Mooie graphics zijn leuk, maar cijfers zijn toch inherent aan financiële planning? Frank: ‘Natuurlijk moeten de berekeningen van a tot z kloppen, maar uiteindelijk is het veel meer dan dat. Financiële planning moet niet gezien worden als boekhouden. Wij willen klanten vragen; hoe belangrijk is vrijheid voor u, zou u eerder willen stoppen met werken en zo ja, wanneer dan?’ Alex: ‘Zie het meer als een schilderij van de toekomst dan als een spreadsheet van de toekomst. Klanten waren erg positief na de eerste tests. En ze worden alleen maar enthousiaster.’ Verklaar dat eens? Alex: ‘Wij laten zien hoe hun financiële leven er nu uit ziet en geven een indicatie van wat er in de toekomst kan gebeuren. Dat plan kunnen klant en Private Banker gedurende het gesprek eenvoudig aanpassen, die interactie is echt één van de sterke punten. Verder zijn we nog lang niet klaar met Forward planning. We leren steeds bij door feedback van onze klanten en gebruikers, en we blijven doorontwikkelen. Dat doen we in kortcyclische sprints van twee weken. Steeds meer klanten gebruiken Forward planning dus er komt steeds meer klantfeedback onze kant op. Stiekem hoop ik dat Forward planning over een half jaar totaal anders is dankzij alle verkregen feedback.’ Hoe uniek zijn jullie met deze dienstverlening? Frank: ‘Ik denk dat je dit nergens ter wereld vindt, en heus, we hebben flink wat research gedaan. Ook in typische private banking-landen als Zwitserland of Singapore is deze aanpak volstrekt onbekend. Wat er nu op de markt is, haalt net een 7’tje, hoger beslist niet. We realiseren ons niet altijd voldoende dat we iets unieks in handen hebben. Ons doel is een eindproduct waar we een 9+ op kunnen plakken.’ Forward planning zelf ervaren? Zelf ervaren waarom Forward planning the next big thing is op het gebied van financiële planning? Neem dan contact op met onze Specialist Private Banking via 06 3400 4800.

What’s next?

53


De kunst van vernieuwing

REMBRANDT Zelfportret op jeugdige leeftijd ‘Rembrandt is met afstand de grootste innovator. Rond zijn twintigste experimenteert hij al enorm met verf. Voor dit vroege zelfportret draaide hij zijn penseel om en kraste hij met de achterkant in de verf.‘

Op welke manier weten musea de aandacht van het publiek te trekken, nu en in de toekomst? Drie directeuren vertellen hoe hun museum invulling geeft aan de veranderende beleving van kunst, en de rol die innovatieve technologie daarin speelt.

GERRIT BERCKHEYDE De bocht van de Herengracht

JAN ASSELIJN De dijkdoorbraak

‘Hier zie je het grootste stedenbouwkundig project van Europa

‘Asselijn legt een specifiek, documentair moment

in de 17e eeuw op prachtige wijze verbeeld: over vernieuwend

vast: de doorbraak van een dijk even buiten

gesproken. De burgers geven met de bouw van panden in al hun

Amsterdam in 1651. Dat maakt dit werk tijdloos.

diversiteit een geheel eigen invulling aan de grachten.’

De man in knalrode cape heeft iets abstracts; tegelijkertijd voelt het of je er zélf staat te kijken, als een hedendaagse ramptoerist.’

R

embrandt was de eerste die beweging en actie toevoegde aan de voorheen statisch geschilderde groepsportretten. Innovatie zit hem in de eerste plaats in de kunst die wij vertonen: kunst die een stap in het onbekende zet. Ik zie het museum als sterk consumer driven. Mensen willen zich verwonderen over wat kunstenaars vermogen. Een kenmerk van de huidige beleveniseconomie is de zucht naar authenticiteit. We leven bovendien in een tijd waarin de zintuigen steeds meer samen optrekken. In het Rijksmuseum sta je oog in oog met het ‘echte’. Die authenticiteit is ons unique selling point en dat vind je bijvoorbeeld ook terug in ons restaurant RIJKS (dat onlangs een Michelinster verwierf, red.). Waar de Hollandse meesters de illusie van een venster op de werkelijkheid boden, proberen wij zo veel mogelijk barrières 54

te slechten om die ervaring te optimaliseren. Onze Franse interieurontwerper Wilmotte formuleert het mooi: je betreedt hier geen tentoonstelling; je stapt een eeuw binnen. In het museum zijn we lowtech: daar gaat het om de historische sensatie. Daarbuiten willen we zo hightech mogelijk zijn. Zo lanceren we dit jaar met KPN driedimensionale bewegwijzering

‘Wij vertonen kunst die een stap in het onbekende zet’ die je op je telefoon kunt installeren. En hebben we op de Tefaf dit jaar in samenwerking met ING een innovatieve stand waar we mensen anders laten kijken naar zichzelf en Rembrandt. Dat past heel goed in de huidige tijdsgeest en

selfiecultuur. Dat we als gevolg van de digitalisering in toenemende mate in een beeldcultuur leven, sluit goed bij ons aan: ook wij gaan immers over ‘plaatjes’. We zullen steeds meer met bewegend beeld gaan werken, omdat je daar veel mee kunt vertellen. In de nabije toekomst verwacht ik veel van virtual reality. Het mooie daarvan is dat je de bezoeker er als het ware mee naar de omgeving transporteert waarin het kunstwerk oorspronkelijk functioneerde. Het ziet er nu nog wat klungelig uit, maar als je bedenkt hoe de smartphone zich de afgelopen jaren ontwikkeld heeft, kun je je voorstellen hoe snel virtual reality een rol zal gaan spelen buiten de muren van het museum. Om te kunnen vliegen heb je een stevige ondergrond nodig. Daarom ben ik ervan overtuigd dat musea tot in lengte van dagen belangrijk blijven als dé plek om kunst te zien.

Tekst BIBEJAN LANSINK Illustraties IVOGRAPHICS

Taco Dibbits - Hoofddirecteur van het Rijksmuseum in Amsterdam


KUNST

DAAN ROOSEGAARDE Smoke Tower

GUISEPPE PENONE

‘Roosegaarde beweegt zich op het snijvlak van

Bronzen boom

techniek, milieu, maatschappij en design en

‘Deze Italiaanse

schudt daarmee de wereld op. Hij is bij uitstek een

beeldhouwer is een

vernieuwende kunstenaar die iets creëert wat we

universeel kunstenaar.

nog niet kennen.’

Hij weet de verbinding tussen de Westerse en Oosterse cultuur tot stand te brengen in poëtische en toch robuuste werken.’

NEDERLANDSE ICONEN

ING wil kunst en cultuur toegankelijk maken voor een breed publiek. Daarom sponsoren we (inter) nationaal bekende Nederlandse iconen, waaronder het Rijksmuseum, Drents Museum en de Kunsthal Rotterdam waarover u in dit artikel leest, maar ook Koninklijk Theater Carré en het Koninklijk Concertgebouw Orkest. BAREND BLANKERT De Emmausgangers ‘Blankert, wiens werk zich ook in onze collectie bevindt, wordt de “meester van de melancholie” genoemd. Zijn schilderijen verbeelden op een vervreemdende manier awkward momenten die we allemaal uit ons eigen leven herkennen. Het schuurt.’

Annabelle Birnie - Directeur van het Drents Museum in Assen

I

n elke tentoonstelling vertellen we een verhaal om een verbinding tot stand te brengen tussen het onderwerp en de bezoeker. Dat doen we op het gebied van de Nederlandse archeologie. De oudste menselijke sporen in Nederland vind je in Drenthe: 5.000 jaar geleden stond de rest van het land nog onder water. Onze archeologie tonen we in relatie tot vergelijkbare culturen elders in de wereld; het Terracottaleger uit China, de Maya’s en de Dode Zee-rollen. Onze hedendaagse beschaving en verworvenheden blijken niet zo vooruitstrevend als we soms denken. Als je naar het kalendersysteem van de Maya’s kijkt, of naar de technieken van de Egyptenaren, dan zijn wij vaak niet meer staat om die te evenaren. Het is fijn om de bezoeker dat te laten zien. Aan de hand van de ontdekte graftombe van een prinses uit de

Liao-dynastie (900-1200 na Chr.) waarvan we vanaf april archeologische schatten vertonen, reconstrueren we haar biografie en vertellen we weer een bijzonder verhaal. Musea hebben steeds meer aandacht voor de bezoeker voor- en nadat hij naar het museum komt. Waar oriënteert hij zich en wat neemt hij mee naar huis? Het Drents Museum gaat verbinte-

‘De aandacht wordt steeds meer verlegd naar het publiek’ nissen aan met partijen om de bezoeker een blijvende totaalbelevenis te bieden. We werken met partijen buiten het museum: met media, andere musea, de stad Assen en met het MKB, die sponsoren of met hun bedrijven producten

aanbieden die een link hebben met de tentoonstelling. Musea verleggen de aandacht steeds meer naar het publiek. Hun kerntaak, bewaren en onderzoeken van objecten, blijft natuurlijk het belangrijkst, maar er wordt tegenwoordig ook actief en volgens richtlijnen ‘ontzameld’. Zo blijft een museale collectie levend. Een museum bezoeken is vooral iets wat je sámen onderneemt. Familievriendelijkheid is daarom in het Drents Museum een belangrijk thema. Daarbij kijken we ook naar nieuwe technieken als onderdeel van onze mix van overdrachtsmiddelen. Onlangs deden we een onderzoek naar het gebruik van een virtual reality-bril. Mensen praten hierbij nu nog over de techniek en weinig over de inhoud. Dat zal in de toekomst gaan verschuiven. Het einddoel blijft dat het publiek de schoonheid van wat je te bieden hebt, zo inzichtelijk en helder mogelijk beleeft. What’s next?

55


DAVID BADE & TIRZO MARTHA Tentoonstelling All you can Art ‘Zij zijn de founding fathers van het Instituto Buena Vista op Curaçao. Voor Antilliaans talent fungeert het als vooropleiding van de kunstacademie, die ze daar niet hebben. Zij zijn vernieuwend in wat zij betekenen voor toekomstig talent.’

RALPH GOINGS America’s Favourite ‘De Amerikaanse hyperrealisten - de stroming ontstond in de jaren zestig - maken schilderijen op basis van fotografie. Hoe meer die fotografie zich de afgelopen decennia ontwikkelde, hoe realistischer de werken ook werden. Omdat de fotografietechniek zich steeds verder zich ontwikkelt, evolueert hun kunst mee.’ SUSANNA INGLADA Vreemde Gewoontes ‘Met het langlopende programma Kunsthal Light willen we als springplank fungeren voor jonge onafhankelijke kunstenaars, door hun werk te vertonen in de etalage langs de Hellingbaan. Susanna Inglada maakte hiervoor een waanzinnige muurschildering, en je ziet haar werk nu overal.’

Emily Ansenk - Directeur van de Kunsthal in Rotterdam

W

at wij niet over een eigen collectie beschikken, geeft ons de vrijheid om avontuurlijk te programmeren. We presenteren de Kunsthal nadrukkelijk als Palais des festivals, een begrip van Rem Koolhaas, die het gebouw ontwierp met die multifunctionaliteit in het achterhoofd. Naast tentoonstellingen organiseren we allerlei gezamenlijke projecten, met dans- en filmvoorstellingen, concerten en ‘eerlijk eten’. Wij willen een plek zijn waar mensen graag naartoe komen. In de toekomst zullen we zien dat het steeds meer gaat om het uitwisselen en delen van werk en evenementen - niet alleen binnen musea, maar ook daarbuiten. De Kunsthal wil innovatief zijn in de manier waarop het werk wordt gepresenteerd, en de wijze waarop het publiek participeert, maar ook via sociaal engagement. Een voorbeeld is All you can Art: een tentoonstelling, maakruimte en summer school ineen. Dat doen we samen met het Instituut Buena Vista op Curaçao, 56

dat Antilliaans kunstenaarstalent een kans geeft. Daarnaast werken we aan gezamenlijke kunstprojecten in de stad. We kijken vooral naar behoeften en gedrag. De ene bezoeker wil verdieping, de ander komt voor entertainment. Daarom programmeren

‘In de toekomst gaat het steeds meer om het uitwisselen en delen van werk en evenementen’ we een tentoonstelling als Human / Digital, over de digitale wereld waarin we leven, naast de tentoonstelling Hyperrealisme. Die verschillende bezoekersgroepen gaan zich vervolgens vermengen: zo worden mensen verrast door werk dat ze anders wellicht niet snel waren gaan bekijken.

Vernieuwend kun je ook zijn in de financiering. Zo hebben we onze expositie van modefotograaf Peter Lindbergh, A Different Vision on Fashion Photography als reizende tentoonstelling onder meer verkocht aan musea in München en Turijn. Daarvoor hebben we een nieuw soort lening opgezet, waarmee bedrijven kunnen participeren in deze vorm van business development. Voor ons is het een vorm van internationale branding, en we verstevigen er ons netwerk mee. Innovatieve technologie maakt bij Human / Digital wezenlijk onderdeel uit van de tentoonstelling. Een van de highlights ervan, het werk van Shezad Dawood, is een virtual reality kunstwerk an sich. Het bezichtigen ervan is een individuele ervaring, mede mogelijk gemaakt door ING. Iedere bezoeker die zich erin onderdompelt, moet letterlijk aan de hand worden genomen. Het is een exclusief project, maar wel helemaal van deze tijd.


BIOHACKING

Van vitaminesticker tot full-bodytransplantatie

Uw lichaam verbeteren doet u zo

Langer leven, uitstekend presteren en daarbij zo lang mogelijk gezond blijven, dat is waar het om draait bij biohacking, van grensverleggende pil tot überextreme operatie. Wie niet waagt, die niet wint.

Tekst JAAP BARTELDS

B

iohacking is een zeer brede term. Met behulp van wearables, apps en sensoren wordt automatisch data verzameld over bijvoorbeeld uw hartslag of slaapgedrag, om deze resultaten vervolgens te kunnen beïnvloeden. Het gebruik van apps als Runkeeper valt eronder, en voor de meeste mensen gaat dit al ver genoeg om hun uithoudingsvermogen of concentratie bij te houden en te verbeteren. Anderen zweren bij vitaminestickers die bijhouden hoeveel vitamines er dagelijks nodig zijn. Ook is er een pil beschikbaar die uw lichaams–temperatuur meet, een ring om uw vinger die analyseert of u goed heeft geslapen en een bed met slaapsensoren die berekenen hoe gestresst u bent. Er zijn bedrijven die werknemers op bureaustoelen laten zitten met sensoren. Die letten op de houding en sturen waar nodig bij. Vaak lijken het nu nog leuke speeltjes en soms zijn ideeën nogal vergezocht. Een apparaat dat via licht in de oren zorgt voor een beter humeur bijvoorbeeld: pure onzin, aldus de Vereniging tegen de Kwakzalverij.

What’s next?

57


PIANOSPELEN ALS CHOPIN

BREINIMPLANTATEN

Over dertig jaar kunnen we

Biohacker Neil Har-

kennis en vaardigheden ge-

bisson is kleurenblind

woon downloaden. Futuroloog

geboren. Met een

Nell Watson zegt dat het brein

breinimplantaat kan

tegen die tijd informatie kan

hij nu kleuren horen.

opnemen waardoor u kunt

Hij is ’s werelds eerste

pianospelen als Chopin of

cyborg en heeft een

voetballen als Messi.

soort antenne op zijn hoofd die kleuren voor hem vertaalt in zijn hersenen.

TRAIN UW HARTRITMEVARIABILITEIT Er is een samenhang tussen de ademhaling en hartritmevariabiliteit. Inademen versnelt de hartslag, uitademen vertraagt deze juist. Een stabiel hartritme zorgt voor minder stress, meer concentratie en een betere slaap. Meet uw hartritme met apps als HRV Camera of Stress Check.

PIMP JE DARMBACTERIËN Eet elke dag een beetje zuurkool of andere gefermenteerde voeding zoals kefir of kombucha.

ZENUWEN OP AFSTAND

Of paddenstoelen. Het zijn

Kevin Warwick is een uitvinder die zichzelf heeft

superfoods voor de darm-

uitgerust met een elektronische chip in de buurt

bacterieën, aldus de Finse

van zijn elleboog. Hiermee kan hij signalen afge-

voedingsexpert Jaakko

ven en op afstand een robothand besturen via

Halmetoja. Ze bevorderen

internet. Zijn vrouw heeft ook een chip. Hiermee

de spijsvertering en ver-

kunnen ze elkaar online zenuwprikkels bezorgen.

sterken de weerstand van het lichaam.

NOOTROPICS Er zijn mensen die nog een paar stappen verder gaan. Zo raken Nootropics steeds meer in zwang. Dit zijn smart drugs die zorgen voor concentratie of juist voor ontspanning. Nog extremer? Het gebruik van gadgets die met trillingen spieren laten herstellen na een sportsessie. Of een onderhuids geïmplementeerde chip die sleutels of een betaalpas kan vervangen. Gabriel Licina wilde in het donker kunnen zien en ontwikkelde zwarte contactlenzen en spoot een stofje met de naam Chlorin e6 in zijn ogen. Levensgevaarlijk, maar het werkte 58

wel heel even. Minder heftig is een pil met een microchip die moet worden ingeslikt. Deze staat in verbinding met een computer of mobiel en maakt het onthouden van wachtwoorden overbodig. Motorola heeft hiermee geëxperimenteerd en ook PayPal zag er wel wat in, maar tot dusver zijn ze nog niet op de markt verschenen. FULL-BODYHACKING Helemaal extreem is een volledig nieuw lichaam, oftewel een full-bodytransplantatie. Op verschillende plekken ter wereld wordt serieus werk gemaakt van deze ultieme vorm

van bodyhacking. Het laatste nieuws: een Rus, de rijke Valery Spiridonov, heeft een dodelijke spierziekte. Zonder ingrijpen zal hij sterven, dus krijgt hij het lichaam van een hersendode man. Een team van 150 artsen zal de Rus onder leiding van de omstreden arts Sergio Canavero opereren. Met behulp van een chemische verbinding (polyethyleenglycol) willen ze de uiteinden van het ruggenmerg van de patiënt en het donorlichaam als het ware aan elkaar smelten. Spiridonov wordt vervolgens vier weken in coma gehouden, zodat hij niet kan bewegen. Deze baanbrekende operatie staat gepland voor eind dit jaar.


BIOHACKING HET NIEUWE SLAPEN

tDCS Elektrische doping voor het brein, zo wordt tDCS ook wel genoemd. Met zwakstroom op de hersenen krijg je meer focus en energie. tDCS wordt veel gebruikt door gamers en het Amerikaanse leger test

4 vragen aan Peter Joosten

Deze fitguy leeft al drieënhalf jaar als superhuman

ermee.

Wie acht uur per nacht slaapt, komt vier keer in de REM-fase. Tijdens deze REM-fase, die gemiddeld twintig minuten duurt, houden we grote schoonmaak in onze hersenen. De eerste vier uur slaap vervullen een belangrijke rol: dan vindt het

Peter Joosten noemt zichzelf menselijk proefkonijn en onderzoekt hoe hij optimaal kan leven. Hij voert experimenten uit op zijn lichaam en gebruikt daarvoor apps, gadgets en nieuwe technologie. Daarvan doet hij verslag op zijn blog projectleven.nl.

lichamelijke herstel plaats. Deze ‘diepe slaap’ zet gemiddeld in na tien minuten. Gefaseerd slapen stelt ons in staat om optimaal te profiteren van

H RFID-CHIP

oe ver ga je zelf en waar ligt bij jou de grens? ‘Ik doe aan ijszwemmen en draag minimalistische schoenen die je het gevoel geven blootsvoets, dus zo natuurlijk mogelijk te lopen. Verder experimenteer ik met tDCS, dat is zwakstroom waarmee

die nuttige REM-fase.

tomen onderdrukken waardoor klachten afnemen of worden opgeheven.’ Kun je een toekomstbeeld schetsen? ‘Technologie wordt meer biologie, en andersom. Uiteindelijk worden we cyborgs. Om een extreem voorbeeld te noemen:

Met een chip onder de

deur van uw auto,

‘Uiteindelijk worden we cyborgs’

rekent u af of krijgt u toegang tot uw mobiel. Wachtwoorden en codes omzeilen dus. Maar ook gezondheidsdata opslaan en overdragen.

uur aaneengesloten slaap te handhaven, en aanvullend nog twee korte power naps (REM-slaapjes van maximaal 20 minuten) te doen overdag. Er zijn steeds meer

huid van bijvoorbeeld uw hand opent u de

Hoe? Door vierenhalf

ik mijn hersenen stimuleer. Ook gebruik ik smartdrugs, iets wat voor de gemiddelde Nederlander al te ver gaat. Verder heb ik mijn bloedwaarden, darmflora en dna laten analyseren: dat kan tegenwoordig. Ook heb ik een maand geen orgasme gehad, om te kijken wat dat met je doet. Tot slot heb ik een chip in mijn hand laten implanteren. Er zijn veel extremere implantaten, maar met elektronica in mijn lijf wil ik zeker weten dat ik het er ook weer makkelijk uit kan halen. Daar ligt voor mij de grens.’ Welke ontwikkelingen houden de gemoederen het meest bezig? ‘Die op het gebied van analyse gaan heel snel. Genen, darmflora, we weten steeds meer over onze hersenen. Autisme en de ziekte van Parkinson worden nu al experimenteel behandeld met deep brain stimulation. Elektroden worden in de hersenen geplaatst en geven signalen af die symp-

transhumanisten geloven dat de evolutie is voltooid en dat we de grens binnenkort zelf kunnen doorbreken. Dat je je mind kunt uploaden. Dit klinkt misschien vaag, maar het komt erop neer dat je kennis uit je brein kunt overbrengen naar een cloudachtige omgeving. Daar kunnen anderen dan weer uit putten.’ Zijn er gevaren en zo ja, welke? ‘Mijn focus ligt op peak performance, dus op het zo goed mogelijk presteren van mijn lichaam. Maar ik weet dat er ook momenten van rust nodig zijn. Doe je dat niet, dan kan het misgaan. In Silicon Valley experimenteren zakenmannen met microdoses lsd, zonder begeleiding. Dat kan gevaarlijk zijn. Of je raakt verslaafd aan zwakstroom op je hersenen. Een ander gevaar is dat het kan leiden tot sociale verdeeldheid in de maatschappij. Steeds meer studenten slikken nootropics. Val je straks buiten de boot als je het niet doet?’’

snooze-vriendelijke werkgevers die u op deze manier uw batterij laten opladen. Eigen baas of thuiswerkend ligt geen strobreed u in de weg.

Verhoogde productiviteit. Er zitten ineens veel meer uren in een dag. Bovendien benut u uw tijd beter: wie ’s ochtends rond 5.00 uur begint met werken wordt niet afgeleid.

Het nieuwe slapen past minder goed bij het leefritme van ouders met thuiswonende kinderen of iemand die strikt gebonden is aan kantoortijden.

What’s next?

59


ING’s Innovation Studio

stuwt fintechs richting succes In het ING Customer Experience Center (ICEC), werken startups samen met interne teams van ING. Onderdeel van ICEC is Innovation Studio, een open platform waar met nieuwe bedrijfs­modellen wordt geëxperimenteerd. Drie veelbelovende fintechs uit de koker van ING’s bedrijvenversneller vertellen over hun hoe, wat en waarom.

M

edeoprichter van ING’s Innovation Studio Willem Schellekens legt uit: ‘Wij hebben de taak om innovatie binnen ING te versnellen. Snel veranderende omstandigheden van nieuwe technologie, wetgeving en klantbehoeften stimuleren ons om zelf te innoveren en

60

Sjoerd Rothweiler is ICEC-alumnus en medeoprichter van Tabster: ‘Het principe is heel eenvoudig. In de kroeg wil je gezellig tijd doorbrengen met vrienden, maar barbezoekers ervaren het betaalproces als ongemakkelijk en tijdrovend. Denk aan het zoeken van barpersoneel, het vragen om te mogen betalen, wachten op de rekening, bepalen wie welk deel betaalt, aangeven dat je met pin wilt betalen, vervolgens wáchten op de pin, ieder voor zich betalen of achteraf verrekenen onderling. Dat gedoe nemen wij weg met Tabster. Je moet Tabster feitelijk zien als een Park– line-achtige manier van betalen; je voert je

betaalgegevens één keer in. Daarna open je een rekening in de app die gekoppeld is aan het kassasysteem van de kroeg. Vervolgens kan iedereen die op de rekening meedrinkt, hierop inchecken. Aan het einde van de avond rekent ieder zijn eigen rekening af, inclusief de fooi, met één druk op de knop. De verwachting is dat we eind maart 2017 honderd kroegaansluitingen hebben in Amsterdam. Natuurlijk gaan we heel Nederland aan Tabster krijgen, daar ben ik van overtuigd. Daarna is het buitenland aan de beurt. De verwachtingen zijn hoog gespannen, voor 2017 is de eerste € 100.000 omzet al binnen.’


ICEC

Van fame to fail

Giacomo Barigazzi is medeoprichter en COO van Axyon AI: ‘Wij zijn gespecialiseerd in kunstmatige intelligentie en deep learning. Dat betekent dat onze algoritmes zelfstandig nieuwe vaardigheden kunnen leren. De werking ervan is geïnspireerd op die van het menselijk brein. Wij gebruiken onze technieken om zakelijke beslissingen te versnellen. Onze algoritmes kunnen leren van data uit het verleden om toekomstige data te verbeteren. Voor bijvoorbeeld de aandelenmarkt zijn deze technieken erg waardevol. Wij ontdekten dat het gebruik van kunstmatige intelligentietechnologieën zelfs accuratere voorspellingen opleverden dan traditionele statistieken. Sinds de oprichting zijn we tot meer acceleratorprogramma’s toegelaten, maar in mijn optiek is ING de perfecte partner om mee samen te werken, aangezien we merken dat zij echt betrokken zijn bij innovatie en implementatie.’

ING deinst overigens niet terug voor fast fails. Na een kleine twee jaar trok ING de stekker uit de betaalapp Twyp, dat staat voor The Way You Pay. De app bood in Nederland onvoldoende toegevoegde waarde omdat de ING Mobiel Bankieren App de makkelijke betaalfunctie ook al heeft. In Spanje heeft Twyp inmiddels ruim

Tekst en fotografie MIKE RAANHUIS

310.000 gebruikers.

om samen te werken met externe partijen zoals start-ups. Onder ons dak werken fintech start-ups met de kennis, kunde en het netwerk van ING aan de ontwikkeling van levensvatbare bedrijfsideeën. Wij geven ze een podium, een springplank zo je wilt. De fintechs werken samen met interne teams, de zogenaamde intrapreneurs. Het is super om op deze manier kruisbestuivingen teweeg te brengen. Naast dat de interne teams en start-ups dagelijks met elkaar sparren, werken en lunchen, zorgen creativiteit, speelsheid en functionaliteit voor de optimale omstandigheden van samenwerking. Gezamenlijke ontmoetingsplekken met goede koffie en pingpong verbroederen dan enorm. Kort door de bocht richten wij ons op de innovatie van de dag na morgen. De fintechs zoeken een onderbouwing voor hun ideeën en bedrijfsmodellen om uiteindelijk vast te stellen of een rendabel product ontwikkeld kan worden. Ontdekken en pionieren met coaches, experts en bedrijfsonderdelen vanuit het wijdvertakte ING-netwerk. De fintechs zijn geselecteerd uit een longlist van 98 pitchende start-ups. Daarnaast betekent toelating een seed funding van € 50.000 in de vorm van een converteerbare lening.’

Joris Docter is medeoprichter en CEO van Gekko: ‘Met Gekko bieden we gratis online boekhouden voor kleine ondernemers. Dat is het, echt! We make you an offer you can’t refuse. Vier jaar geleden hoorden we dat ondernemers foto’s van hun bonnetjes konden opsturen voor hun belastingaangifte. Dus bedachten we een manier om deze bonnetjes te digitaliseren en was de basis voor Gekko daar. Nu hebben we een compleet administratief platform ontwikkeld, speciaal voor kleine ondernemers die dit dus gratis kunnen gebruiken. Je moet Gekko zien als een big data solution. Wij gebruiken de verkregen gegevens van

de gebruikers en daarmee gaan we naar bedrijven die deze gegevens koppelen aan hun bedrijfsproces. Denk aan de accountant die niet langer meer gegevens van zijn klanten hoeft te verzamelen. Of een bank die automatisch een kredietoordeel kan geven over het betreffende bedrijf. Hierdoor kunnen zij hun diensten veel goedkoper aanbieden. Er zijn zelfs ondernemingen die 60% onder hun basisprijs zijn gaan zitten. Ergo: we zijn geen marketingtool, maar een data-analysetool. We zijn continu bezig met de toekomst; nieuwe diensten ontwikkelen om het leven van kleine ondernemers gemakkelijker te maken.’

What’s next?

61


Iedereen aan de sprinkhanen en nog 6 voorspellingen over de toekomst van ons eten

Maakt in 2017 een robot voor ons een culinaire maaltijd vol insecten of eten we alleen nog maar wat echt nut heeft om gezond oud te worden? Foodtrendwatcher Gijsbregt Brouwer legt uit wat er straks op ons bord belandt.

1

INSECTEN

‘Het is gewoon even wennen’ Op veel plekken in de wereld al eeuwen heel gewoon, nu gaat ook Europa overstag: het eten van insecten. Gekookt, gewokt of gefrituurd, boordevol eiwitten en veel minder schadelijk voor het milieu dan ‘gewoon’ vlees. Volgens prof. dr. Marcel Dicke, hoogleraar entomologie op Wageningen University en schrijver van The Insect Cookbook, is vooral dat milieuaspect dé reden om insecten te eten. ‘Het grootste voordeel is de enorme conversie van voedsel tot vlees. 25 kilo diervoeding levert bij rundvee 1 kilo en bij krekels bijna 12 kilo vlees op. Er is dus veel minder voeding – bijvoorbeeld soja – nodig om dezelfde hoeveelheid vlees te produceren. Daarnaast nemen insecten weinig ruimte in en tijdens de kweek schiet de CO2-uitstoot ook nog eens naar beneden. Met de groeiende wereldbevolking, de toenemende vraag naar vlees en als gevolg

62

hiervan de ingrijpende klimaatverandering, is de huidige vleesconsumptie niet lang meer vol te houden.’ VRIESDROGEN EN VERMALEN In Nederland worden vooralsnog vier insectensoorten gekweekt en gegeten: sprinkhanen, krekels, meelwormen en buffalowormen. Bij weinig restaurants staan ze op het menu, maar online, in delicatessenzaken, foodtrucks en een aantal supermarkten hoeft u niet lang te zoeken. Dicke: ‘Het is gewoon even wennen. Andere vormen van insecten eten helpt daar misschien bij. Dit jaar nog komt er bijvoorbeeld brood op de markt met extra eiwit in de vorm van insectenmeel, en er bestaan al pastasoorten waar vermalen, gevriesdroogde insecten in zijn verwerkt. Insecten zijn zeker de toe­ komst. Momenteel worden er enorme investeringen gedaan in grote insectenkwekerijen, die de komende jaren kunnen voldoen aan de groeiende vraag.’

Gijsbregt Brouwer is trendwatcher op het gebied van sport, food en urban lifestyle. Daarnaast is hij medeoprichter van De Buik, een website over de bloeiende foodcultuur van Rotterdam en is hij mede-eigenaar van Týrsday, een start-up voor content op het gebied van sport, food, muziek, cultuur en lifestyle.


2

FOOD

3D-PRINTEN

‘Met de hand is dit nauwelijks te realiseren’

3

3D-printtechnologie ontwikkelt zich razendsnel in de foodbranche. Het filament waarmee 3D wordt geprint, zeg maar de inkt, kan namelijk ook van eetbaar materiaal zijn. Zo printen de 3D-printers van het Eindhovense ByFlow net zo makkelijk producten van chocola, tomaten, kaas of kip. Frits Hoff, business developer van ByFlow: ‘Alle natuurlijke ingrediënten waar een dikke pasta van te maken valt, zijn te printen. Chocola maak je eerst vloeibaar en een dunne soep van gepureerde tomaten kun je verdikken met agar-agar, maar jonge geitenkaas is bijvoorbeeld direct te gebruiken. Of denk aan

fijngemalen geprint kippenvlees: bijzonder elegant om bij de borrel te serveren!’ PRACHTIGE DESIGNS De vraag naar 3D-printers in de foodsector stijgt enorm, bij veel bedrijven wordt volop geëxperimenteerd. Hoff: ‘Er is veel interesse vanuit goede restaurants om zowel prachtige designs als exclusieve gerechten te kunnen maken, die met de hand niet te realiseren zijn. Diverse cateraars printen al chocola met bedrijfslogo’s.’ Thuis storten bezitters van 3D-foodprinters zich ook met grote precisie op een eigen ontwerp. Naast uw geavanceerde espressomachine is het printapparaat straks net zo lastig weg te denken als bijvoorbeeld de Big Green Egg barbecue.

FUNCTIONAL FOOD

ROBOTKEUKEN

In de zoektocht naar dé manier om zo gezond mogelijk, zo oud mogelijk te worden, worden ‘gewone’ diëten de laatste jaren aangevuld met supplementen en superfoods. In het straatbeeld verschijnen steeds meer sapbarren. Sap ter voorkoming van griep of tegen de man met de hamer tijdens een kater. Sap voor een betere concentratie, een beter geheugen of meer energie. Daarbij een dagelijks shot tarwegras voor alle benodigde voedingsstoffen. Smaak is bijzaak, het moet nut hebben. In New York opende onlangs Cafe HoneyBrains, gerund door een neuroloog die via het geserveerde eten en de diverse sappen de strijd aangaat tegen Alzheimer. Wie het next level neemt, vervangt het complete dagelijkse eetpatroon door enkel dat wat nodig is voor een gezond lichaam. Geen afslank-maaltijdvervangers, maar uitgebalanceerde maaltijden, simpel in een zakje (modern astronautenvoer). In Amerika zijn er al diverse producenten die aan deze vraag voldoen.

Het maken van een online reservering is de eerste stap bij een diner buiten de deur. De bediening neemt de bestelling op met een mobile device of laat de gast dat zelf doen. Ook in de keuken doet tech zijn intrede. Programmeer het vakmanschap van de chef in een robot en bepaalde onderdelen van het kookproces kunnen aan twee elektrische armen worden overgelaten. Keuken-, vaat–, was- en broodbakmachines waren ooit het begin, nu is er de Roner: een apparaat dat zeer nauwkeurig kan vacuümkoken. Robots zijn inmiddels in staat simpele handelingen als het snijden van een ui uit te voeren en bereiden zelfs hele gerechten met consistente kwaliteit. In Californië laat een vooruitstrevend bezorgrestaurant pizza’s maken en beleggen door robots. In China en Japan worden robots ingezet als bedienend personeel. Mensen worden niet overbodig, maar kunnen zich richten op andere taken.

‘Smaak is bijzaak, het moet nut hebben’

‘Tech doet zijn intrede in de keuken’

4

What’s next?

63


5

COLOFON

DELIVERY

‘Van bezoeker naar besteller’ Thuisblijven is het nieuwe uitgaan. Een romantisch of zakelijk diner thuis, op het werk of in het park kan tegenwoordig gerust beginnen met een online bestelling bij Deliveroo, foodora of Uber– EATS. De bezorgmarkt groeit gestaag, waarbij ook steeds meer restaurants van niveau zijn aangesloten bij een bezorgservice. Hierdoor verandert er niet alleen iets voor u als gast (u hoeft uw huis niet meer uit), maar ook voor de chef. De opmaak van de borden maakt plaats voor mooi verpakken en de kwaliteit (de temperatuur) moet langer gewaarborgd blijven. Restaurants besparen bij een verschuiving van bezoeker naar besteller op personeel en vierkante meters.

Foto JEROEN MOOIJMAN

6

LOKALE PRODUCTEN

‘Herstel de band tussen boer en consument’ In de horeca wordt lokaal eten en drinken steeds belangrijker. Groenten en vlees direct van de boer, bier van de lokale brouwer en servies van de plaatselijke kunstenaar. Pepijn Schmeink, chef van restaurant Dertien in Rotterdam, kookt al jaren doelbewust met lokale producten. ‘95 procent van onze producten komt van maximaal een half uur rijden. Gisteren bloemkool besteld, vanochtend geoogst, vanavond gegeten; verser kan niet en de schadelijke food miles worden tot het minimum beperkt. Daarnaast willen we de

De What’s next 2017 Special is een uitgave van ING Private Banking. De special is ook te vinden op ing.nl/whatsnextspecial. Initiatief van ING Private Banking o.l.v. Ellen Ooms en Susanne Streng Concept en realisatie i.s.m. Marienke Tau, NOISE, www.makesomenoise.nl Art­direction Ivo van IJzendoorn, IvoGraphics, www.ivo.graphics Bladmanagement Vinnii Smeekes Redactie Jaap Bartelds, Rob Beemster, Gijsbregt Brouwer, Nathalie de Graaf, Mara Grimm, Paul Jeursen, Bibejan Lansink, Ernst Meijer, Mike Raanhuis, Han Thoma Geschreven bijdrage Robert-Jan van Ogtrop Tekstcorrectie Erwin Rooyakkers Graphic design cover Michiel Schuurman Illustraties Stefan Glerum Fotografie Jossy.nl, Hester Doove, Léon Hendrickx, Ivan Kuzenetsov, Ola Lanko, Jeroen van der Meyde / RVD (pagina 32) , Peter-Paul de Meijer, Jeroen Mooijman, NO CANDY, Willem Popelier, Mike Raanhuis, Roel Ruijs Advertentieverkoop Pelican Custom, www.pelicancustom.nl Productie / Traffic Fons Boots Lithografie Straight Premedia, Amsterdam Druk Drukkerij Tesink, Zutphen

64

7

ON THE MOVE

‘Foodtrucks zijn blijvertjes’ Horeca in de straat, op het station, op het werk, maar ook een kop koffie of broodje in de kledingwinkel, bij de fietsenmaker of kapper. Wie onderweg is, vindt om de zoveel meter wel een plek om te eten of drinken. Branches mengen zich en het horeca-aanbod wordt steeds groter. Aan de andere kant is de horeca zelf ook on the move. Zo zijn de pop-uprestaurants en foodtrucks blijvertjes. Niet voor altijd en nooit op één plek, maar juist waar en wanneer ze willen, op bijzondere plekken, festivals of markten. Concurrentie voor de ‘vaste’ horeca, tegelijkertijd een uitdaging om over hun eigen ‘beleving’ na te denken. Horeca is tegenwoordig immers overal.

band tussen boer en consument herstellen. Je zult versteld staan vanwat er in je eigen omgeving allemaal voorradig is. Wat later in het jaar schaarser wordt, fermenteren we of maken we in. Een prima, authentieke manier om je voorraden op peil te houden. In onze kelder staan 350 weckpotten.’ Een veelgehoorde misvatting volgens Schmeink is dat lokaal inkopen duurder zou zijn dan via een groothandel. ‘Onzin, groenten zijn juist veel goedkoper. Wel kost het meer mankracht, want de verwerking van verse groenten – vers en vuil uit het krat – kost meer tijd. En het vergt iets meer planning. Afhankelijk van de slachtdatum van een varken bijvoorbeeld, passen we het menu aan.’

Disclaimer Uitgever en producenten streven bij de totstandkoming van What’s next? uiterste zorgvuldigheid na. Zij aanvaarden echter geen aansprakelijkheid voor onjuistheden in deze special. Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen, vermenigvuldigd of gerepoduceerd zonder toestemming van de uitgever. Indien u vragen of opmerkingen heeft over deze special, kunt u contact opnemen met ING Private Banking per e-mail (whatsnext-privatebanking@ing.nl). Bij voorbaat dank voor uw feedback. © 2017 ING Private Banking

XXXXXXXX


Nog meer what’s next? Kom naar de ING Private Banking Golf Week De ING Private Banking Golf Week (7 t/m 9 juli) staat net als deze What’s next 2017 Special volop in het teken van de nieuwste trends en innovaties. Zowel binnen als buiten de golfwereld. Met inspirerende sprekers en ondernemers die anders naar de wereld kijken. Zo zorgen we ervoor dat u voorop blijft lopen! Wilt u als eerste uitgenodigd worden voor dé golf experience van Nederland? Laat dan uw e-mailadres achter. De eerste 10 ontvangen een gesigneerd shirt van Joost Luiten.

Ga naar ing.nl/whatsnextgolfweek


Whats next 2017 special  

De What’s next 2017 Special is een uitgave van ING Private Banking.