Page 1

Perspektywa dorosłości i obraz pracy ludzkiej w swobodnych wypowiedziach dzieci w wieku wczesnoszkolnym

Neckar-Ilnicka.indd 1

2007-06-04 15:17:00


Neckar-Ilnicka.indd 2

2007-06-04 15:17:01


Teresa Neckar-Ilnicka

Perspektywa dorosłości i obraz pracy ludzkiej w swobodnych wypowiedziach dzieci w wieku wczesnoszkolnym

Oficyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2007

Neckar-Ilnicka.indd 3

2007-06-04 15:17:01


© Copyright by Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2007 © Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007

Recenzent: prof. dr hab. Bożena Matyjas

Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz

Korekta: Agnieszka Gajewska Małgorzata Miller

Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska

Publikacja sfinansowana przez Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego

ISBN 978-83-7308-882-5

Oficyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2007

Neckar-Ilnicka.indd 4

2007-06-04 15:17:01


Spis treści Wstęp ......................................................................................................................... 7 Rozdział I Możliwości i ograniczenia rozwojowe dziecka w wieku wczesnoszkolnym ................ 17 Filozoficzne podstawy koncepcji rozwojowych ..................................................... Rozwój poznawczy dzieci w wieku wczesnoszkolnym a perspektywy tworzenia obrazu świata społeczno-zawodowego .......................... Rozwój moralny a postrzeganie pracy w kategoriach społecznych ........................ Charakterystyka rozwoju społecznego dziecka w kontekście socjalizacji ........................................................................................

17 20 25 27

Rozdział II Obraz świata społeczno-zawodowego w procesie przeobrażeń w Polsce po 1989 roku a jego prezentacja w programach i podręcznikach szkolnych ............... 31 Świat społeczno-zawodowy w Polsce po 1989 roku .............................................. Uwarunkowania edukacyjnej prezentacji świata społeczno-zawodowego ........................................................................................ Świat pracy w programach nauczania do klas I–III ............................................... Obraz świata społeczno-zawodowego w podręcznikach szkolnych .......................

31 34 37 52

Rozdział III Metodologiczne podstawy badań własnych ................................................................ 65 Cele i problemy badawcze ..................................................................................... 65 Metody, techniki i narzędzia badań. Procedura badawcza .................................... 68 Organizacja badań – teren, czas i uczestnicy ......................................................... 75 Rozdział IV Osoby znaczące w życiu dziecka i ich wartości ........................................................... 79 Praca jako wartość w badaniach ludzi dorosłych ................................................... 79 Wartości życia uznawane przez rodziców ............................................................. 82 Praca jako wartość dla rodziców ............................................................................ 91

Neckar-Ilnicka.indd 5

2007-06-04 15:17:01


6

Spis treści

Wartości życia nauczycieli dzieci w wieku wczesnoszkolnym ............................. 103 Praca jako wartość dla nauczycieli ....................................................................... 109 Rozdział V Postrzeganie przez dzieci działań zawodowych ludzi dorosłych ............................... 117 Praca rodziców w wypowiedziach dzieci ............................................................ 120 Motywacje dorosłych do podejmowania działań zawodowych w ocenach dzieci ................................................................................................. 138 Interpretacja działań związanych z pracą ludzi dorosłych na podstawie analizy pola semantycznego czasownika „pracować” ..................... 144 Rozdział VI Świat przyszłości w wypowiedziach dzieci w wieku wczesnoszkolnym .................... 159 Marzenia dzieci o własnej dorosłości .................................................................. 159 Motywacje do własnej pracy i planowanych działań zawodowych ...................... 165 Wyobrażenia dotyczące świata przyszłości .......................................................... 178 Obraz ludzkiej pracy w świecie przyszłości ......................................................... 192 Zagrożenia i niepokoje dzieci związane z przyszłością świata, Ziemi i ludzkości ................................................................................................ 193 Rozdział VII Wstępna orientacja zawodowa w założeniach programowych zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej. Refleksje pedagogiczne ............................ 201 Edukacja o pracy z perspektywy teorii konstruktywistycznej .............................. 202 Umiejętności kluczowe w kontekście wstępnej orientacji zawodowej ................. 203 Zakończenie ............................................................................................................. 209 Bibliografia ............................................................................................................... 213

Neckar-Ilnicka.indd 6

2007-06-04 15:17:01


Wstęp Poznawanie świata pracy to proces całożyciowy, uwarunkowany wieloma czynnikami psychologicznymi, społecznymi, kulturowymi itd. To działania samego podmiotu – człowieka zorientowanego na rozwój, jak również innych osób zainteresowanych wspieraniem tego procesu. Zainteresowanie dziecka światem ludzi dorosłych podczas pierwszych doświadczeń społecznych przejawia się zaciekawieniem światem ich pracy, czynnościami zawodowymi, narzędziami i środkami pracy. Na pierwszym etapie edukacji osobami kreującymi i wspierającymi aktywność dziecka są – obok rodziców i wychowawców w środowisku rodzinnym – nauczyciele, oferujący działania, poszukiwania, rozwiązania, środki i metody poznawania otaczającej rzeczywistości. Podjęte przeze mnie badania perspektywy dorosłości i obrazu pracy ludzkiej w swobodnych wypowiedziach dzieci wynikają z przekonania o znaczącej i istotnej dla człowieka roli pracy. Jest to też aktualizowanie znanych i poszukiwanie nowych dróg i możliwości poznawania dziecka. Zakładam, że analiza tekstów tworzonych przez dzieci może być wykorzystana jako jeden ze sposobów poznawania dziecka, może też być okazją do dialogu (Frankiewicz, 1989, s. 89), sytuacją „dialogu bez arbitra” (Rutkowiak, 1992). „Dialogowanie” wokół tekstów tworzonych przez dzieci odbywa się w specyficznych warunkach. Jeden z pomysłów organizacji takich zajęć z dziećmi pochodzi z pedagogiki Celestyna Freineta, który oparł swoją koncepcję pedagogiczną na swobodnej ekspresji dziecka, przywiązując największą wagę do ekspresji słownej. Uważał on, że w naturalnym zachowaniu werbalnym dziecka, najbardziej ekspresywnym objawie życia, tkwi ogromne bogactwo przeżyć, myśli, spostrzeżeń i różnorodnych doświadczeń dziecka, które należy włączyć w zorganizowany proces kształcenia (Freinet, 1976; Semenowicz, 1966, 1973).

Neckar-Ilnicka.indd 7

2007-06-04 15:17:01


8

Wstęp

Na podstawie wyników przeprowadzonych badań ukażę pewne możliwości organizacji, form, metod, doboru treści do pracy edukacyjnej z dziećmi w młodszym wieku szkolnym, nastawionej na kształtowanie stosunku do pracy jako wartości społecznej, która może być źródłem samorealizacji. Wanda Rachalska (1984, s. 25−27) zwracała uwagę na to, że aby praca sprzyjała rozwojowi człowieka, winny być spełnione cztery podstawowe warunki: − Człowiek musi widzieć s e n s, społeczną przydatność przedsięwziętej pracy. − Pracownik podejmujący jakiekolwiek działania powinien mieć w miarę d o k ł a d n i e o k r e ś l o n y c e l tego działania. − Każde z a d a n i e p o w i n n o b y ć o b l i c z o n e n a m i a r ę m o ż l i w o ś c i c z ł o w i e k a. − Każdej pracy, w tym zwłaszcza zawodowej, aby miała wartość wychowawczą, musi towarzyszyć a t m o s f e r a d o s t r z e g a n i a i r o z u m i e n i a j e j s p o ł e c z n e j p r z y d a t n o ś c i.

Wydaje się, że eksponowanie wartości pracy w czasach, kiedy zdeprecjonowały się wartości istotne dla normalnego funkcjonowania zdrowego społeczeństwa i kreowanie osobowości człowieka zorientowanego na pracę − w perspektywie społecznej jest zadaniem trudnym i ważnym. W. Rachalska podkreślała to, że o ile dostrzegamy, iż praca zawodowa powinna stać się wyznacznikiem miejsca człowieka w grupie społecznej w odniesieniu do społeczeństwa jako całości czy w odniesieniu do zakładu pracy, o tyle na ogół nie zastanawiamy się nad tym, że aby człowiek dorosły dążył do zajęcia odpowiedniego miejsca w społeczeństwie przez swoją dobrze wykonaną pracę zawodową, powinien on dużo wcześniej nauczyć się ją lubić i rozumieć (Rachalska, 1984, s. 28).

Proces wrastania w świat dorosłych (w tym również w świat pracy) rozpoczyna się już w pierwszych latach życia dziecka. Poznawanie i działanie w obszarze tradycyjnie rozumianych środowisk wychowawczych może się stać wyzwaniem dla refleksyjnej praktyki pedagogicznej. Poznawanie dziecka − przez analizę tworzonych przez nie tekstów i rysunków − może się stać również, w obszarze problematyki badawczej niniejszej pracy, źródłem refleksji pedagogicznej dotyczącej przekształceń ewentualnych niewłaściwych skojarzeń i ocen związanych z pracą ludzką.

Neckar-Ilnicka.indd 8

2007-06-04 15:17:01


Wstęp

9

W tekstach tworzonych przez dzieci dostrzegam zarówno możliwość kształcenia myślenia twórczego, okazję do relacji dialogowych, jak i wzbogacony rysunkiem sposób poznawania dziecka. Perspektywa swobodnej wypowiedzi zwiększa możliwość poznawania dziecka, umożliwia dostarczenie wielu informacji o znaczeniach nadawanych pracy ludzkiej przez dzieci, a w dalszej perspektywie umożliwia studia nad znaczeniem pracy w życiu człowieka. Tekst tworzony przez dzieci w warunkach kształcenia wyzwalającego (Puślecki, 1996), podobnie jak opowiadane autobiografie, pisane historie życia, technika wywiadu swobodnego, stanowić może zatem inspirację do „miękkiego” badania zainteresowań/zaciekawień dzieci. Ten sposób badań wiąże się z nurtem poszukiwań naukowych (również w badaniach pedagogicznych), który upatruje dróg poznania człowieka w jego twórczości artystycznej. Z perspektywy maksymalizowania szans rozwojowych człowieka istotną rolę odgrywa jego aktywność własna. W koncepcji edukacji opartej na relacjach podmiotowych istotne znaczenie nadaje się tej jej odmianie, którą określa się jako aktywność twórczą. Traktowanie swobodnych wypowiedzi dzieci jako ważnego źródła informacji o ich autorach związane jest z koncepcjami pedagogicznymi, które uważają dziecko za aktywny podmiot, samodzielnie kreujący siebie i świat. Badania przeprowadzone na potrzeby tej pracy skoncentrowane były wokół problemu-pytania: Jaka jest perspektywa dorosłości i obraz pracy ludzkiej w swobodnych wypowiedziach dzieci w wieku wczesnoszkolnym? W celu poszerzenia perspektywy badawczej i dokonania różnorodnych interpretacji zachowań językowych dzieci w swobodnych wypowiedziach prowadziłam badania obejmujące najważniejszych uczestników procesu edukacyjnego: nauczycieli, rodziców i uczniów (klas I–III) ze środowisk miejskiego i wiejskiego. Problemy badawcze rozpatrywane były w dwóch orientacjach metodologicznych: ilościowej i jakościowej. Te dwie drogi poszukiwań badawczych potraktowałam jako komplementarne i uzupełniające się. Badania osób dorosłych przeprowadzono w konwencji badań ilościowych. Kryterium sukcesu dla tego etapu była diagnoza znaczenia pracy dla osób dorosłych − przez pełnione role – ważnych dla dziecka w wieku

Neckar-Ilnicka.indd 9

2007-06-04 15:17:02


10

Wstęp

wczesnoszkolnym (rodzice i nauczyciele). Wykorzystałam metodę sondażu diagnostycznego oraz technikę wywiadu z pytaniami otwartymi. Diagnoza była pomocna w dookreślaniu perspektywy dorosłości i obrazu ludzkiej pracy w swobodnych wypowiedziach dzieci. Sugerowała pewien kierunek poszukiwań poznawczych, nie była jednak najważniejszym kryterium wartościowania wypowiedzi dzieci. Szczegółowej analizie poddałam programy nauczania oraz podręczniki szkolne dla klas I–III. Jej wyniki były jednym z punktów odniesienia dla interpretacji wypowiedzi dzieci. Równolegle do tych poszukiwań i badań analizowałam materiał zasadniczy, a więc swobodne wypowiedzi dzieci (kilkuzdaniowe wypowiedzi pisemne dzieci na zadany temat i rysunki), wykorzystując analizę jakościową treści bądź metodę analizy pola semantycznego. Analizowałam zawartość treściową rysunków w połączeniu z wypowiedzią językową dzieci. Badania przeprowadziłam w dwóch okresach: w roku szkolnym 1988/ 1989 oraz 1995/1996. Oba momenty są istotne dla współczesnej historii Polski. Analiza i interpretacja zgromadzonego materiału empirycznego umożliwiły ukazanie sposobów postrzegania perspektywy dorosłości i ludzkiej pracy – jej miejsca i roli w życiu człowieka w świecie przyszłości, oczekiwań dzieci w wieku wczesnoszkolnym w Polsce czasu transformacji związanych z ich przyszłością zawodową. Przemiany polityczne i ekonomiczne w Polsce z pewnością miały wpływ na przebieg socjalizacji młodego pokolenia. Odegrały również znaczącą rolę w procesie dostrzegania i wartościowania rzeczywistości społecznej przez dzieci. Polska szkoła okresu transformacji to teren doświadczania, funkcjonowania obok siebie różnorodnych koncepcji pedagogicznych. W szkole to również czas przeobrażeń organizacyjnych, programowych związanych zarówno z decyzjami władz oświatowych, jak i z oddolnymi inicjatywami społecznymi. Wydaje się, że duży wpływ na przeobrażenia polskiej szkoły miały: otwarcie społeczeństwa na zachodnie wzory edukacji i samodzielne poszukiwania różnych podmiotów, uwarunkowane możliwościami (i ograniczeniami), jakie przyniosły zmiany ustrojowe.

Neckar-Ilnicka.indd 10

2007-06-04 15:17:02


Wstęp

11

Aurelio Peccei (1989) twierdził, że prawdziwe powołanie ludzkości polega na głębokiej odnowie, a nawet na odwróceniu obowiązujących pryncypiów i norm, na nowym myśleniu i zachowaniu, na przekształcaniu nas i naszych instytucji mogących wznieść ludzkie ustroje na nowy poziom organizacji i odpowiedzialności. Zakładał przy tym, że tę konieczną jakościowo przemianę może zrodzić i podtrzymać tylko ludzka filozofia życia. Dokonanie wspomnianych przemian Aurelio Peccei wiązał z uwzględnieniem dwu podstawowych zasad: − sprawiedliwości, − rozwoju ludzkiego. Przypuszczając, że rozwój ludzki jest pod tym względem ważniejszy, Aurelio Peccei podkreślał, iż oznacza on nade wszystko rozumienie rzeczywistości świata takiej, jaką ona jest, z całą jej złożonością, zewnętrznymi ograniczeniami systemów podtrzymujących jej istnienie, oznacza rozumienie przemian, jakich w niej dokonujemy, a przede wszystkim oznacza stałe przystosowanie się do nich (Peccei, 1989, s. 469).

Uznając, że „rozwój ludzki oznacza wiele więcej niż uniwersalna edukacja, przygotowanie zawodowe i produktywne zatrudnienie”, Aurelio Peccei przywołał stwierdzenie, które padło na spotkaniu Klubu Rzymskiego z czołowymi osobistościami życia politycznego w Salzburgu, „iż nieodzowny jest nowy duch aktywnej solidarności i współpracy między ludźmi” (Peccei, 1989, s. 470). Z nadzieją wskazywał na to, że świadomość tej nieodzowności pojawia się wśród zwykłych ludzi w wielu częściach świata. Martin Buber twierdził, że „w doświadczanym przez nas obecnie kryzysie człowieka zostały zakwestionowane dwie rzeczy – osoba i prawda” (Buber, 1989, s. 429). W świadomości polskiego społeczeństwa okresu transformacji zaistniały w jakiejś mierze wspomniane tu zjawiska. Ponadto w refleksji społecznej znajduje odzwierciedlenie inna myśl M. Bubera, a mianowicie: Prawdziwa wspólnota i prawdziwa społeczność tylko w tej mierze będą się urzeczywistniać, w jakiej jednostki staną się rzeczywistymi; przez ich odpowiedzialne istnienie (Dasein) odnowią się sprawy publiczne (Buber, 1989, s. 431).

Neckar-Ilnicka.indd 11

2007-06-04 15:17:02


12

Wstęp

Przekształcenia w świadomości polskiego społeczeństwa pociągnęły za sobą różnorodne poszukiwania dróg wspierania rozwoju ludzkiego, zwłaszcza młodego pokolenia. Poszukiwania te zmierzały do modyfikacji i modernizacji działań wspierających rozwój człowieka zarówno w ramach istniejących wyspecjalizowanych instytucji, jak i poza nimi. Podstawą prawną funkcjonowania systemu oświatowego w zmienionych warunkach społecznych i politycznych była Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku, wielokrotnie nowelizowana1. 21 lipca 1995 r. uchwalono Ustawę o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw2. Kontrowersyjną kwestią podczas debaty na temat edukacji narodowej była sprawa finansowania szkół oraz problem pojęcia „podstaw programowych”, które ustawa nowelizująca Ustawę o systemie oświaty proponowała w miejsce „minimum programowego”. Podstawy programowe określono jako obowiązkowe na danym etapie kształcenia zestawy treści nauczania i umiejętności, które powinny być uwzględniane w programach nauczania i stanowić podstawę ustalenia kryteriów ocen szkolnych i wymagań egzaminacyjnych3. Uchwalenie ustawy poprzedziły ekspertyzy dotyczące m.in. zgodności projektu ustawy z Konstytucją RP i Europejską Kartą Samorządu Terytorialnego. Ustawa ta nadała nowy kształt systemowi oświaty w Polsce. Weszła w życie 1 stycznia 1996 roku. Podstawowe rozwiązania prawne dotyczyły wartości i celów systemu oświaty, zasad działania szkół publicznych i niepublicznych, kwalifikacji wymaganych od nauczycieli, podziału kompetencji pomiędzy organ prowadzący i organ nadzoru pedagogicznego oraz zasad finansowania szkół. Ustawa odwołuje się do konstytucji RP i międzynarodowych aktów prawnych z dziedziny ochrony praw człowieka: Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Międzynarodowego Paktu 1

Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku, DzU Nr 95, poz. 425, zmieniona DzU z 1992 r. Nr 26, poz. 113 i Nr 54, poz. 254, DzU z 1993 r. Nr 127, poz. 585, DzU z 1994 r. Nr 1, poz. 3 i Nr 53, poz. 215. 2 DzU z 1995 r., Nr 101, poz. 504. 3 Por. L. Jastrzębska, M. Pomianowska, Co jeszcze w rękawie. Dyskusja nad reformą oświatową trwa, „Głos Nauczycielski” 1995, nr 6; L. Jastrzębska, M. Pomianowska, Wymuszona przerwa. Prace nowelizacyjne nad ustawą oświatową, „Głos Nauczycielski” 1995, nr 9.

Neckar-Ilnicka.indd 12

2007-06-04 15:17:02


Wstęp

13

Praw Obywatelskich i Politycznych, Konwencji o Prawach Dziecka. Za podstawę nauczania i wychowania przyjęto uniwersalne zasady etyki, respektując chrześcijański system wartości. Wśród cech i właściwości, do rozwoju których ma zmierzać kształcenie i wychowanie, wymieniono: poczucie odpowiedzialności, miłość ojczyzny, poszanowanie dla polskiego dziedzictwa kulturowego przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata. W Karcie Nauczyciela napisano, że nauczyciel obowiązany jest kształcić i wychowywać młodzież w poszanowaniu Konstytucji, w duchu umiłowania Ojczyzny, humanizmu, tolerancji, wolności sumienia, sprawiedliwości społecznej i szacunku dla pracy4. W nowelizacji Karty (w ustawie z 1996 roku) podkreślono znaczenie kształtowania u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideami demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów5. W tym czasie wśród pedagogów i w kręgach osób związanych z szeroko pojętą edukacją dyskutowany był problem zmiany programów nauczania, tak by w pełni realizować wychowanie do pokoju, w duchu tolerancji religijnej, rasowej i społecznej. W tym też czasie Polska przystąpiła do Rady Europy i podpisała układ o stowarzyszeniu z państwami członkowskimi Wspólnoty Europejskiej. 13 grudnia 1997 roku podczas szczytu Unii Europejskiej w Luksemburgu postanowiono o rozpoczęciu procesu akcesyjnego państw kandydujących do członkostwa w Unii, zaś w marcu 1998 roku powołano Pełnomocnika Rządu do spraw Negocjacji o Członkostwo Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europejskiej. Szeroko dyskutowanym problemem był „europejski ideał wychowania” (Kupisiewicz, 1995; Dziewulak, 1995). Jak można przekazać pracownikom umiejętności i wiedzę potrzebne do szybkiego przystosowania się do zmian i nowych potrzeb? W jaki sposób jednostki mogą nabyć podstawowe umiejętności i cechy, które służyłyby im przez cały okres kariery zawodowej? To pytania, które stawiają autorzy Białej Księgi Komisji Europejskiej. Nauczanie i Uczenie się – na dro4

Karta Nauczyciela, Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 roku (DzU Nr 3, poz. 19) z późn. zm. 5 Ustawa z 14 czerwca 1996 roku o zmianie Ustawy Karta Nauczyciela (DzU Nr 87, poz. 396).

Neckar-Ilnicka.indd 13

2007-06-04 15:17:02


14

Wstęp

dze do uczącego się społeczeństwa (1997). Nie proponują jakiegoś modelu edukacyjnego, „programy nauczania stanowią wyłączną odpowiedzialność państw członkowskich Unii” – deklarują, ale nie wyklucza się – zgodnie z zasadą pomocniczości – wspólnych działań na poziomie europejskim. W 1996 roku (Europejskim Roku Kształcenia Ustawicznego) odbyła się ożywiona dyskusja z udziałem wszystkich, których interesują sprawy kształcenia i doskonalenia: przedstawicieli władz krajowych, nauczycieli, przedsiębiorców, uczestników życia społecznego itp. Jej celem było przygotowanie płynnego przejścia Europejczyków do modelu społecznego opartego na zdobywaniu umiejętności w trakcie ciągłego uczenia się i nauczania. Innymi słowy: do społeczeństwa uczącego się (Biała Księga..., 1997, s. 3). Każdy system oświatowy jest swoiście zintegrowany ze społeczeństwem i nie może być – jako taki – układem wyalienowanym. Inicjatorzy poszukiwań nowych dróg wspierania rozwoju człowieka nie zawsze dostrzegali tę prawidłowość. A. Bouhdiba zwracał uwagę na to, że wychowanie polega na formowaniu człowieka w jego integralności nie abstrakcyjnej, ale konkretnej. W różnorodnych inicjatywach społecznych na rzecz wspierania rozwoju młodego pokolenia w Polsce po 1989 roku stosunkowo często eksponowano kwestię zmiany obecnych warunków działania. Tymczasem z merytorycznego punktu widzenia niejednokrotnie już przestrzegano, że byłoby niesłuszne i złudne, gdyby przemiany rozpoczynano od konkretnych warunków działania. W nowatorskich z definicji poczynaniach na rzecz wspierania rozwoju człowieka niejednokrotnie zapominano, że odwołujemy się do konkretu nie tylko po to, by zrealizować ideał, ale także po to, by temu ideałowi umożliwić ujawnienie się (Bouhdiba, 1987, s. 213).

T. Lewowicki (1993, s. 6), przedstawiając obraz edukacji w latach 1989−1993 w Polsce, pisał: Po pierwszym roku mijającego czterolecia – roku „otwarcia szans”− nastąpił czas oświatowego chaosu, biedy, niekompetentnego administrowania, prób ideologicznej „reedukacji”, potęgowanych stresów, urzędowych pseudoreform. Czas wielu utraconych nadziei i zmarnowanych szans.

Neckar-Ilnicka.indd 14

2007-06-04 15:17:02

Perspektywa dorosłości i obraz pracy ludzkiej  

Perspektywa dorosłości i obraz pracy ludzkiej w swobodnych wypowiedziach dzieci w wieku wczesnoszkolnym

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you