Issuu on Google+

Z DZIEJÓW POLSKIEJ KULTURY I OŚWIATY OD ŚREDNIOWIECZA DO POCZĄTKÓW XX WIEKU

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.1 1

2011-03-18 11:29:51


Zakład Historii Nauki, Oświaty i Wychowania Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego

Tom I serii

SZKOŁA – PAŃSTWO – SPOŁECZEŃSTWO pod redakcją naukową Romualda Grzybowskiego

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.2 2

2011-03-18 11:29:52


Z DZIEJÓW POLSKIEJ KULTURY I OŚWIATY OD ŚREDNIOWIECZA DO POCZĄTKÓW XX WIEKU pod redakcją naukową

Krzysztofa Jakubiaka Tomasza Maliszewskiego

Kraków

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.3 3

2011-03-18 11:29:52


© Copyright by Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego and authors © Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010 Recenzent: prof. zw. dr hab. Marian Pawlak Redaktor naukowy serii: prof. UG, dr hab. Romuald Grzybowski Komitet redakcyjny: Mariusz Brodnicki, Lidia Burzyńska-Wentland, Elżbieta Gorloff, Romuald Grzybowski (przewodniczący), Krzysztof Jakubiak, Andrzej Kołakowski, Tomasz Maliszewski, Lech Mokrzecki, Anna Paszkowska, Kazimierz Puchowski, Jacek Taraszkiewicz Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Opracowanie typograficzne: Alicja Kuźma Projekt okładki: Magdalena Muszyńska Izabela Surdykowska-Jurek CZARTART

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Gdański

ISBN 978-83-7587-503-4 ISBN 978-83-7587-504-1

Oficyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2010

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.4 4

2011-03-18 11:29:52


Spis treści Wprowadzenie ..........................................................................................................

Część I

SZKO SZK O ŁA POLSKA – DZIEDZICTWO PRZESZŁOŚC PRZESZŁOŚCII Lech Mokrzecki Szkolnictwo gdańskie na tle szkolnictwa Rzeczypospolitej w okresie przedrozbiorowym ...................................................................................

Antoni Smołalski Szkoła a państwo w polskiej nowożytnej myśli pedagogicznej .............................

Karol Poznański Szkoła polska bez własnego państwa (na przykładzie jej losów w Królestwie Polskim) .....................................................

Agnieszka Wałęga Obraz reform oświatowych XVIII i XIX w. w polskich podręcznikach do historii wychowania .................................................

Część II

Z HISTORII KSZTAŁCENIA ELIT ELI T Jan Ryś Wykształcenie wojskowe hetmanów Rzeczypospolitej w XVI–XVIII w. .................

Jan Krukowski Czy w XVIII w. w Krakowie kształcono elity władzy? ...............................................

Bogumiła Burda Zespoły Kształceniowe w Sulechowie i ich związki z ziemiami polskimi w XVIII/XIX w. w aspekcie kształcenia elit ................................................................

Joanna Dąbrowska Początki szkolnictwa żeńskiego – Instytut Guwernantek .......................................

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.5 5

2011-03-18 11:29:53


6

Spis treści

Maria Stinia Rola społeczeństwa galicyjskiego jako organizatora średniego szkolnictwa prywatnego w okresie autonomii ......................................

Ewelina M. Kostrzewska Szkolnictwo gospodarczo-rolnicze ziemianek Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX w. Między tradycją a nowoczesnością ..................................

Część III

W KRĘGU SZKOLNICTW SZKOLNICTWA A I DZIAŁALNOŚCI OPIEKUŃCZEJ INS INSTYTUCJI TYTUCJI RELIGIJNYCH RELIGIJNYC H Krzysztof Ratajczak Przyczyny powstania i rozwój sieci szkół kościelnych w średniowiecznej Wielkopolsce .............................................................................

Ryszard Skrzyniarz Parafialne szkolnictwo bożogrobców na tle procesu alfabetyzacji społeczeństwa na ziemiach polskich w średniowieczu .....................

Roman Pelczar Szkolnictwo we Lwowie w okresie przedrozbiorowym .........................................

Artur Konopacki Początki szkolnictwa ewangelików reformowanych w Wielkim Księstwie Litewskim na przykładzie szkoły słuckiej w XVII w. ..............

Anna Szylar Edukacja dziewcząt w szkołach klasztornych w XVIII w. ........................................

Hanna Markiewiczowa Społeczna działalność opiekuńczo-edukacyjna na Litwie na przełomie XVIII i XIX w. i jej podstawy materialne ..............................................

Dariusz Szewczuk Ewangelickie szkoły wyznaniowe na Lubelszczyźnie przełomu XIX i XX w. ..........

Część IV

KULTURA I OŚWIATA W OKRESIE ZABORÓW ZABORÓ W Mirosława Bednarzak-Libera Oświata szkolna w programach stronnictw ludowych założonych na ziemiach polskich w okresie zaborów .............................................

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.6 6

2011-03-18 11:29:53


Spis treści

7

Andrzej Kliś Edukacja małego dziecka w Galicji doby autonomicznej ........................................

Jerzy Potoczny Wkład galicyjskich towarzystw oświatowo-kulturalnych w rozwój teorii i praktyki andragogicznej XIX i XX w. .......................................................................

Czesław Galek Społeczne inicjatywy edukacyjne w drugiej połowie XIX w. w świetle źródeł publicystycznych ...........................................................................

Janusz Smykowski Czy program nauczania w gimnazjach rosyjskich na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX w. można uznać za część polityki rusyfikacji mniejszości? ....

Paweł Śpica Szkoła a ludzie. Stosunek ludności polskiej Prus Zachodnich do szkoły pruskiej na przełomie XIX i XX w. ...........................................................................................

Karol Sanojca Od zmierzchu monarchii austriackiej do narodzin Rzeczypospolitej – życie codzienne polskiej szkoły średniej w Galicji u progu niepodległości ( – ) .........................................................

Jaroslav Vaculík Warunki zdrowotne i higieniczne w szkołach na początku XX w. ..........................

Część V

WYCHOWANIE W RODZINIE W PERSPEK PERSPEKT T YWIE DZIE DZI E JOWE JOWEJJ Dorota Żołądź-Strzelczyk Polska rodzina szlachecka XVI–XVIII w. i źródła jej oddziaływań wychowawczych ...............................................................

Ewa Witkowska-Urban Środowisko rodzinne a edukacja twórczych Polek w Królestwie Polskim w pierwszej połowie XIX w. Wybrane przykłady .....................................................

Aneta Bołdyrew Wychowanie patriotyczne w polskiej rodzinie ziemiańskiej w latach – . Wizje i rzeczywistość, tradycja i przemiany ..........................

Renata Bednarz-Grzybek, Monika Hajkowska Wychowanie patriotyczne w rodzinie polskiej w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w. w świetle pamiętników ....................................................

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.7 7

2011-03-18 11:29:53


8

Spis treści

Andrzej M. de Tchorzewski Rodzina w kontekście współczesnych problemów egzystencjalnych i pedagogicznych .......................................................................................................

Część VI

PEDAGODZY PRZESZŁOŚCI I ICH KONCEPC KONCEP C JE W KONFRONTA KONFRONTAC C JI Z RZECZYWISTOŚCI RZECZYWISTOŚCIĄ Ą Adam Fijałkowski Jan Amos Komeński w kontekście dziejów komunikacji społecznej ......................

Antoni Krawczyk Rola rodziny, religii i społeczeństwa w wychowaniu człowieka według Erazma Glicznera .........................................................................................

Mariusz Brodnicki Nauczanie filozofii praktycznej w Gdańskim Gimnazjum Akademickim w koncepcji Bartłomieja Keckermanna ....................................................................

Jacek Taraszkiewicz Stanisław Konarski a pijarska reforma oświatowa z XVIII w. ..................................

Jan Wnęk Publicystyka pedagogiczna Ignacego Boczylińskiego na kartach „Dziennika Powszechnego” w latach –

.................................

Joanna Falkowska Twórcy koncepcji wychowania narodowego w Galicji w okresie autonomii Zarys problemu .........................................................................................................

Jadwiga Suchmiel Szkoła i próby jej reformowania w opinii Eugenii Schwarzwald (

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.8 8

) .......

2011-03-18 11:29:53


Wprowadzenie O ddajemy

do rąk Czytelników pierwszy tom nowej serii wydawniczej „Szkoła – Państwo – Społeczeństwo”, na który składają się artykuły historyków kultury, historyków wychowania i pedagogów z kilkudziesięciu środowisk naukowych z całego kraju (i gościnnie jednego ośrodka z zagranicy – z czeskiego Brna). Zadaniem serii jest ukazanie różnorodnych interakcji, związków i relacji zachodzących pomiędzy szeroko rozumianymi tytułowymi obszarami życia społeczno-polityczno-gospodarczego na ziemiach polskich, a więc szkołą, państwem i społeczeństwem w kolejnych okresach historycznych – od średniowiecza do czasów współczesnych. Celem przygotowanego wydawnictwa jest przedstawienie złożonych i różnorodnych typów relacji i ich uwarunkowań pomiędzy wskazanymi podmiotami w obrębie edukacji w polskich dziejach narodowych. Przedmiotem szczególnego zainteresowania redaktorzy poszczególnych tomów i zaproszeni przez nich do współpracy Autorzy czynią historyczną rekonstrukcję relacji szkoły i innych instytucji edukacyjnych z kulturą, ideologią, władzą, środowiskiem lokalnym i rodziną. Analizując zawartość przygotowanych dla krakowskiej Oficyny Wydawniczej „Impuls” pierwszych trzech tomów serii, Czytelnik dostrzeże główne obszary zainteresowań, wokół których oscylują szkice poszczególnych badaczy. Wśród najważniejszych wątków w nich poruszanych należałoby wymienić takie jak: państwo, rodzina i szkoła jako podmioty edukacji; ideologiczne i kulturowe uwarunkowania edukacji instytucjonalnej; szkoła w służbie państwa – konsekwencje i zagrożenia; szkoła jako instytucja kreowania wolności i zniewolenia społeczeństwa; szkoła jako środowisko innowacji pedagogicznych i adaptacji społecznej; przemiany polityki oświatowej i jej wpływ na działalność instytucji edukacyjnych; szkolnictwo polskie w dobie przełomów politycznych i ustrojowych oraz reform edukacyjnych; idee, mity i stereotypy wychowania państwowego; uwarunkowania doboru przedmiotów, treści i metod edukacji szkolnej; rola Kościołów i związków wyznaniowych w dziejach edukacji; szkoła wyznaniowa a szkoła świecka; społeczne inicjatywy edukacyjne a państwo i społeczeństwo; elity władzy a edukacja – szkoła jako ośrodek reprodukcji elit; instytucje edukacyjne a edukacja wielokulturowa; edukacja mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce; miejsce edukacji i działań artystycznych w dziejach szkolnictwa czy też przemiany rodziny jako środowiska wychowawczego.

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.9 9

2011-03-18 11:29:53


10

Wprowadzenie

Poszczególni Autorzy różnie podeszli do poruszanych przez siebie zagadnień. W kolejnych artykułach odmienne zatem mamy na przykład podejścia metodologiczne, bazę źródłową czy sposób formułowania wniosków i uogólnień. Duża część tekstów ma charakter wyraźnie analityczny, przybliżający Czytelnikowi często niemal zupełnie nieznane środowiska i zagadnienia w obrębie tytułowej dla nowej serii wydawniczej triady. Niektóre z artykułów mają charakter spojrzeń syntetycznych, porządkujących widzenie kwestii historyczno-oświatowych na szerszym tle czy też w dłuższej perspektywie czasowej. Wydaje się, że oba typy narracji – i analityczna, i syntetyzująca – w kolejnych tomach świetnie się uzupełniają. W celu wyodrębnienia pierwszych trzech tomów komitet redakcyjny przyjął porządek chronologiczny: tom pierwszy porusza bowiem zagadnienia do 1918 r., drugi skupia się na problematyce oświatowej okresu dwudziestolecia międzywojennego, w trzecim zaś poddano analizie kwestie edukacyjne od czasów drugiej wojny światowej do współczesności. Z kolei w obrębie danych tomów redaktorzy zaproponowali Czytelnikom przyjęcie układu problemowego, co znalazło swoje odzwierciedlenie w postaci wydzielenia w strukturach wewnętrznych każdego z nich kilku części zbierających szkice poruszające kwestie o zbliżonej tematyce. Tom pierwszy serii, pt. Z dziejów polskiej kultury i oświaty od średniowiecza do początków XX wieku – zredagowany przez Krzysztofa Jakubiaka i Tomasza Maliszewskiego – zawiera 37 artykułów dotyczących czasów przed odzyskaniem przez Rzeczpospolitą niepodległości w 1918 r. Tom drugi cyklu – pod redakcją naukową tych samych osób – otrzymał tytuł: W kręgu dorobku edukacyjnego II Rzeczypospolitej. Znajdzie w nim Czytelnik 27 opracowań obejmujących swym zakresem chronologicznym czasy międzywojenne. Podzielono je na cztery bloki odpowiadające poszczególnym częściom tomu. Pierwszy z nich jest próbą prezentacji wybranych idei, ideologii i koncepcji edukacyjnych z okresu dwudziestolecia międzywojennego, drugi zawiera szkice dotyczące ówczesnej szkoły i instytucji ją wspomagających, kolejny przypomina rolę niektórych pozaszkolnych środowisk edukacyjnych w kształtowaniu kompetencji obywatelskich społeczeństwa, w ostatnim zaś poddano analizie zagadnienia związane z edukacją w wybranych regionach i prowadzonej wśród mniejszości narodowych ówczesnej Polski. Kolejny tom serii – zatytułowany Edukacja w warunkach zniewolenia i autonomii (1945–2009) – przygotowali Elżbieta Gorloff, Romuald Grzybowski i Andrzej Kołakowski. Składa się nań 37 szkiców, dotyczących zarówno wątków historyczno-oświatowych cechujących lata powojenne (do końca PRL), jak i problematyki edukacyjnej III Rzeczypospolitej Polskiej. Całość materiału tego tomu jego redaktorzy naukowi podzielili na trzy części tematyczne. Opatrzono je następującymi hasłami wywoławczymi: „Szkoła w strukturze państwa totalitarnego”, „Organizacyjne i programowe aspekty edukacji” oraz „Edukacja w okresie transformacji”.

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.10 10

2011-03-18 11:29:53


Wprowadzenie

11

Nowa seria wydawnicza, której pierwszy tom oddajemy właśnie do rąk Czytelników, została zainicjowana przez środowisko historyków oświaty i wychowania skupionych w Zakładzie Historii Nauki, Oświaty i Wychowania Uniwersytetu Gdańskiego – kierowanym obecnie przez prof. UG dra hab. Romualda Grzybowskiego [a wcześniej przez wiele lat przez śp. prof. dra Kazimierza Kubika (1910– –1986) oraz prof. zw. dra hab. Lecha Mokrzeckiego]. Obchodziło ono w 2009 r. jubileusz pięćdziesięciolecia swojej działalności naukowo-badawczej. Dziękujemy zatem wszystkim Autorkom i Autorom z 39 innych polskich uczelni, a także z Uniwersytetu Masaryka w Brnie oraz kilku środowisk społecznych organizacji oświatowych, za to, że zechcieli przyjąć nasze zaproszenie do wzięcia udziału w opracowaniu pierwszych trzech tomów serii. Chcielibyśmy wierzyć, że przyjęcie go podyktowane było nie tylko zaproponowaną przez nas tematyką przedsięwzięcia, ale też – choć w pewnym stopniu – chęcią dostrzeżenia dorobku gdańskich historyków wychowania w okresie minionego półwiecza. Zachęcając Czytelników do zapoznawania się z zawartością kolejnych tomów, wyrażamy jednocześnie nadzieję, że przygotowany pod redakcją historyków oświaty reprezentujących gdańskie środowisko akademickie cykl „Szkoła – Państwo – Społeczeństwo” dostarczy wszystkim zainteresowanym oświatową problematyką historyczną wielu inspiracji do własnych przemyśleń, poszukiwań oraz ewentualnych dalszych studiów i prac badawczych w tym zakresie. _._._ Niniejszy tom, będący zarazem pierwszą częścią całej serii „Szkoła – Państwo – Społeczeństwo”, otrzymał, jak już wspomniano, podtytuł Z dziejów polskiej kultury i oświaty od średniowiecza do początków XX wieku i chronologicznie obejmuje najszerszy okres ojczystych dziejów. Zestawiono go w sześciu częściach. Część I, zatytułowana „Szkoła polska – dziedzictwo przeszłości”, rozpoczyna szkic profesora Lecha Mokrzeckiego pt. „Szkolnictwo gdańskie na tle szkolnictwa Rzeczypospolitej w okresie przedrozbiorowym”. Umieszczenie go w tym uprzywilejowanym miejscu ma z jednej strony przypomnieć Czytelnikom ważne – acz ciągle jeszcze przez badaczy z innych regionów kraju nie zawsze doceniane – miejsce Gdańska na mapie oświatowej Rzeczypospolitej okresu staropolskiego, co związany z tym miastem komitet redakcyjny monografii uważał za swój obowiązek, z drugiej zaś – jest przejawem szacunku dla Autora będącego dla wielu z nas Mistrzem i Nauczycielem. Kolejne artykuły prezentują kwestie relacji szkoła – państwo w rodzimej myśli pedagogicznej od czasów odrodzenia do końca PRL (A. Smołalski), poddają ocenie funkcjonowanie szkolnictwa polskiego w Królestwie Polskim w XIX stuleciu (K. Poznański) oraz analizują obraz reform oświatowych XVIII i XIX w. w polskich podręcznikach do historii wychowania (A. Wałęga). Redaktorzy tomu są przekonani, że wybrane do pierwszej części artykuły bardzo dobrze wprowadzają w tematykę całej monografii.

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.11 11

2011-03-18 11:29:53


12

Wprowadzenie

W części II tomu pierwszego zgrupowano szkice ukazujące edukację rodzimych elit w okresie pomiędzy XVI a początkami XX w. Znajdziemy w nim artykuły prezentujące zarówno sytuację panującą w poszczególnych częściach ziem polskich (E. Kostrzewska, J. Krukowski, M. Stinia), jak i wybrane instytucje oświatowo-wychowawcze (B. Burda, J. Dąbrowska) czy grupy społeczno-zawodowe (J. Ryś). Wszystkie teksty pokazują różne oblicza kształcenia tych Polek i Polaków, którym przypisywano na przestrzeni poszczególnych stuleci odegranie uprzywilejowanej roli w społeczeństwie. Kolejnym wątkiem wyodrębnionym w tomie są wielorakie związki instytucjonalnego kształcenia, wychowania i opieki z podmiotami kościelnymi. W części III poddano zatem analizie wybrane kwestie edukacyjne związane z problematyką religijną i wyznaniową (K. Ratajczak, R. Skrzyniarz) z czasów średniowiecza, XVII i XVIII w. (A. Konopacki, A. Szylar) czy okresu zaborów (D. Szewczuk). W innych dwóch artykułach przedstawiono mozaikę wyznaniową szkolnictwa lwowskiego w okresie przedrozbiorowym (R. Pelczar) oraz uwarunkowania działalności opiekuńczej na Litwie na przełomie XVIII i XIX stulecia (H. Markiewiczowa). Wydaje się, że treści całej części III dobrze ilustrują, jak wielką rolę w edukacji minionych pokoleń mieszkańców ziem Rzeczypospolitej odegrały instytucje religijne – przed wszystkim katolickie, ale też różnowiercze. Większość zagadnień dotyczących oświaty, kultury i nauki doby rozbiorowej redaktorzy postanowili umieścić w odrębnym bloku (część IV). Zadecydował o tym nie tylko chronologicznie jednorodny charakter zamieszczonych w nim artykułów, ale też ich wyraźna spójność tematyczna. Oprócz szkiców o charakterze ogólniejszym, przeglądowym (M. Bednarzak-Libera, C. Galek czy J. Vaculik) znajdziemy w tej części także bardziej szczegółowe opracowania, odnoszące się do tytułowych dla całej serii wydawniczej kwestii z zaborów: pruskiego (P. Śpica), rosyjskiego (J. Smykowski) i austriackiego (A. Kliś, J. Potoczny, K. Sanojca). Wielość ujęć i wątków sygnalizuje Czytelnikowi, że zaborowa problematyka oświatowa jest nadal przez historyków wychowania – w tym tych młodszego pokolenia – chętnie podejmowana. Przedostatnią z wydzielonych w tomie pierwszym części poświęcono wychowaniu w rodzinie. Składa się nań pięć artykułów, które poruszają kwestie wychowania rodzinnego od XVI do początków XX w. (D. Żołądź-Strzelczyk, E. Witkowska-Urban), zwłaszcza problem kształtowania przez rodzinę postaw patriotycznych wśród dzieci (A. Bołdyrew, R. Bednarz-Grzybek wspólnie z M. Hajkowską). Interesującym poznawczo dopełnieniem rozważań podjętych w tej części jest szkic odnoszący kwestie wychowania rodzinnego do współczesnych wyzwań społecznych i pedagogicznych (A.M. de Tchorzewski). Piąta część tomu z pewnością zainteresuje wszystkich tych, którzy pragną pogłębić swoją wiedzę na temat wychowania w rodzinie na przestrzeni kilku ostatnich stuleci. Zamykająca tom część VI zawiera kilka autorskich prób ponownego odczytania dorobku teoretyków i praktyków oświaty i wychowania z czasów minionych.

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.12 12

2011-03-18 11:29:53


Wprowadzenie

13

Czytelnik znajdzie w nim zatem zarówno szkice na temat postaci już w Polsce uznanych, takich jak Comenius (A. Fijałkowski), Erazm Gliczner (A. Krawczyk) czy Stanisław Konarski (J. Taraszkiewicz), jak i sławnych bardziej w kręgach naukowych na świecie niż we współczesnej Polsce – i to pomimo oczywistego faktu przynależności do społeczności I Rzeczypospolitej, np. Bartłomieja Keckermanna (M. Brodnicki). Ponadto niektóre opracowania przypominają nieco mniej znane postaci doby zaborów (J. Falkowska, J. Suchmiel, J. Wnęk). Ostatnia część stanowi zatem znaczące dopełnienie całości tomu. Przypomina bowiem, jak ważną rolę w budowaniu koncepcji i kształtowaniu praktycznego oblicza edukacji na każdym etapie historycznym odgrywają jednostki wybitne. Zapraszamy zatem do lektury, licząc, że zachęceni zawartością tomu pierwszego, sięgną Czytelnicy również po następne publikacje nowej serii wydawniczej „Szkoła – Państwo – Społeczeństwo”. Krzysztof Jakubiak Tomasz Maliszewski

Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.13 13

2011-03-18 11:29:53


Jakubiak_Szkola - Spoleczenstwo.14 14

2011-03-18 11:29:53


Z DZIEJÓW POLSKIEJ KULTURY I OŚWIATY OD ŚREDNIOWIECZA DO POCZĄTKÓW XX WIEKU