Issuu on Google+

Uniwersytet Trzeciego Wieku we Wrocławiu w latach 1976–2007

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w1 1

2009-02-13 12:00:46


Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w2 2

2009-02-13 12:00:47


Aleksandra Bilewicz

Uniwersytet Trzeciego Wieku we Wrocławiu w latach 1976–2007

Kraków 2009

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w3 3

2009-02-13 12:00:47


© Copyright by Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2009 © Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009

Recenzent: prof. dr hab. Andrzej Meissner

Korekta: Anna Poinc

Projekt okładki: Andrzej Augustyński

Publikacja sfinansowana przez Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego

ISBN 978-83-7587-090-9

Oficyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2009

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w4 4

2009-02-13 12:00:47


Spis treści Wstęp ............................................................................................................. 7 Struktura organizacyjna Uniwersytetu Trzeciego Wieku w latach 1976–1997 ........................................................................................ 11 Studium Trzeciego Wieku (1976–1984) oraz Uniwersytet Trzeciego Wieku (1984–1997) ............................. 11 Samorząd słuchaczy UTW w latach 1978–1997 .............................. 21 Sekcje działające na UTW w latach 1979–1997 ............................... 24 Struktura organizacyjna Uniwersytetu Trzeciego Wieku w latach 1997–2007 ...................................................................................... 35 Samorząd UTW ................................................................................... 46 Sekcje działające na UTW w latach 1997–2007 .............................. 48 Twórcy i współtwórcy Uniwersytetu Trzeciego Wieku ........................ 55 Zakończenie .................................................................................................. 67 Bibliografia ..................................................................................................... 69 Aneks .............................................................................................................. 73

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w5 5

2009-02-13 12:00:47


Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w6 6

2009-02-13 12:00:47


Wstęp Uniwersytet Trzeciego Wieku jest instytucją oświatową działającą przy wsparciu samorządu i w dużej mierze dzięki pracy społecznej. Historia uniwersytetów trzeciego wieku w Europie nie jest długa. Pierwsza tego rodzaju placówka powstała przy Uniwersytecie w Tuluzie w 1973 r. Jej twórcą był socjolog i prawnik Pierre Vallas1. W Polsce genezę tych instytucji należy wiązać z działalnością Haliny Szwarc, założycielki pierwszego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Warszawie oraz mentora powstających w czasie późniejszym tego rodzaju uniwersytetów w całym kraju. Celami tych ośrodków są: włączanie osób starszych do systemu kształcenia ustawicznego, aktywizacja intelektualna, psychiczna i fizyczna słuchaczy, opracowanie metod edukacji i wdrażanie profilaktyki gerontologicznej, prowadzenie obserwacji i badań naukowych2. W 2001 r. Wrocławski UTW świętował 25-lecie założenia, więc zaistniała okazja do zbadania i prezentacji najistotniejszych faktów ukazujących dzieje jego powstania i rozwoju3. Jak każda inicjatywa społeczna Uniwersytet Trzeciego Wieku we Wrocławiu ma swoich bohaterów, mniejszych i większych, cichych, pozostających w cieniu głównego nurtu wydarzeń i tych, którzy ten nurt tworzyli, nadawali mu kierunek i tempo. Nie bez znaczenia dla kształtu i zasad funkcjonowania UTW we Wrocławiu są jego działania. Aby je przybliżyć, w niniejszym opracowaniu podjęto próbę ukazania kolejnych

1 B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, Warszawa 2006, s. 169. 2 Tamże. 3 A. Bilewicz, Uniwersytet Trzeciego Wieku we Wrocławiu w latach 1976–2001, cz. 1, Wrocław 2001.

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w7 7

2009-02-13 12:00:47


8

Wstęp

lat działalności UTW, prezentacji słuchaczy, wykładowców, samorządu oraz sekcji zainteresowań. Niestety, znikoma ilość materiałów źródłowych oraz mała wartość poznawcza tych istniejących nie pozwoliły uzyskać pełnego obrazu funkcjonowania Uniwersytetu, a jedynie szkic sylwetek ludzkich oraz charakterystykę działających w nim grup. Już od początku swego istnienia, mimo zmian organizacyjnych, a także zmian zachodzących w całym polskim społeczeństwie i państwie, Uniwersytet rozwijał się nader pomyślnie i cieszył dużą popularnością. Zwiększył się nie tylko zakres podejmowanej przezeń działalności edukacyjnej, ale również liczba słuchaczy. UTW stał się odpowiedzią na wzrost świadomości społecznej i potrzebę ciągłego rozwoju, którą większość ludzi u siebie dostrzega, a przede wszystkim na ważne zjawisko demograficzne, jakim jest wyraźne wydłużenie się ludzkiego życia w ostatnim stuleciu. O ile na początku XX w. przeciętna jego długość w Europie wynosiła niespełna 50 lat, o tyle już w połowie lat 90. przekroczyła 75 lat4. Nie ulega wątpliwości, że powstawanie uniwersytetów trzeciego wieku w Europie poprzedziły działania takich międzynarodowych organizacji, jak: Towarzystwo Gerontologiczne, Europejska Unia do spraw Opieki Społecznej czy Europejskie Centrum do spraw Gerontologii Społecznej. Tworzące się w innych krajach uniwersytety trzeciego wieku zainspirowały również intelektualistów polskich do zaangażowania się w pracę dydaktyczną z osobami starszymi. Studium Trzeciego Wieku, bo tak pierwotnie nazywał się UTW, powstało we Wrocławiu w 1976 r. Od początku swojego istnienia, mimo braku jasno sprecyzowanych ram organizacyjnych i prawnych, w sposób imponujący UTW realizował ideę aktywizacji ludzi starszych poprzez edukację. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez Anitę Iwańską, aż 83,3 słuchaczy do zapisania się na UTW motywowała chęć zdobywania wiedzy. Na drugim miejscu znalazła się możliwość kontaktu z innymi ludźmi – taką odpowiedź wskazało 63,9 badanych, dalej – ciekawość

4 T. Aleksander, Uniwersytety Trzeciego Wieku w Polsce, „Rocznik Pedagogiczny” 2001, nr 24, s. 101.

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w8 8

2009-02-13 12:00:47


Wstęp

9

i chęć dokonania zmiany w życiu (22,2). Tylko 11,1 ankietowanych wymieniało lęk przed starością. Co więcej, aż 47,2 badanych deklarowało, że ma nowe plany i cele, wśród których wymieniano: chęć niesienia pomocy innym, zdobywanie wiedzy, podjęcie nowej pracy, nawiązanie nowych znajomości, podróże zagraniczne, zakup własnego mieszkania5. Kolejne badania, przeprowadzone przez Ewę Hofman, potwierdziły, że znaczną część słuchaczy do uczestniczenia w zajęciach UTW motywuje „dążność do poszerzenia wiedzy w dziedzinach mniej znanych”6. Liczne badania przeprowadzone pośród studentów UTW wskazują, że udział w zajęciach dla wielu z nich oznacza wydłużenie okresu życia, w którym człowiek jest czynny, i oddalenie sędziwej, niesprawnej i biernej starości.

5 A. Iwańska, Styl życia osób w wieku podeszłym – słuchaczy UTW we Wrocławiu, Wrocław 1994, s. 34 (maszynopis). 6 E. Hofman, Czas wolny i wypoczynek słuchaczek UTW – studium przypadku, Wrocław 1995, s. 52 (maszynopis).

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w9 9

2009-02-13 12:00:47


Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w10 10

2009-02-13 12:00:48


Struktura organizacyjna Uniwersytetu Trzeciego Wieku w latach 1976–1997 Studium Trzeciego Wieku (1976–1984) oraz Uniwersytet Trzeciego Wieku (1984–1997) Początki Uniwersytetu Trzeciego Wieku we Wrocławiu nie są udokumentowane w sposób, który pozwoliłby na bezdyskusyjne odtworzenie zarówno jego ram organizacyjnych, jak i struktury wewnętrznej w tamtym okresie. Genezy UTW należy poszukiwać w pierwszej tego typu inicjatywie, podjętej i pielęgnowanej przez Halinę Szwarc w Warszawie. We Wrocławiu powstanie Uniwersytetu Trzeciego Wieku wiązało się ściśle z działalnością tamtejszego Międzyzakładowego Uniwersytetu Robotniczego Związków Zawodowych (MUR)7. W wydanym w 1976 r. komunikacie napisano, że zgodnie [...] ze swymi zadaniami kształcenia permanentnego Międzyzakładowy Uniwersytet Robotniczy Związków Zawodowych we Wrocławiu przystępuje do zorganizowania w roku akademickim 1976/1977 „Studium III Wieku” dla osób starszych8.

Zgodnie z treścią tego komunikatu słuchaczem mogła zostać każda osoba w wieku emerytalnym lub przedemerytalnym, dysponująca wolnym czasem9. Celem powstającego Studium była aktywizacja osób starszych. Nie wydaje się jednak, aby organizatorzy przedsięwzięcia mieli jakąś 7 Archiwum UTW, Komunikat Kierownika Studium III Wieku, rok akademicki 1976/77, s. 1. 8 Tamże. 9 Tamże.

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w11 11

2009-02-13 12:00:48


12

Struktura organizacyjna Uniwersytetu Trzeciego Wieku w latach 1976–1997

przejrzystą wizję jego realizacji. Kierunek zainicjowanych działań wiązał się w dużej mierze z wykształceniem i zainteresowaniami naukowymi pomysłodawców10. Głównym celem działalności Studium Trzeciego Wieku, zdefiniowanym nader ogólnie, było doprowadzenie do stworzenia placówki edukacji ustawicznej, która nie tylko zaspokajałaby zapotrzebowania edukacyjne ludzi starszych, ale również wcielała w życie ideę wzajemnej pomocy, aktywności społecznej, racjonalnego wykorzystania czasu wolnego oraz przezwyciężania osamotnienia. Osiągnięciu tych celów służył program, tworzony w początkowej fazie ad hoc, przy czynnym udziale samych słuchaczy. Z chwilą przeniesienia Uniwersytetu z ul. Mazowieckiej do siedziby Medycznego Studium Zawodowego nr 4 przy ul. Stawowej 24 i objęcia kierownictwa nad nim przez Alinę Woźnicką niezbędne stało się wypracowanie jasnej formuły programowej. Wymagały tego przede wszystkim rosnąca liczba słuchaczy UTW oraz konieczność nawiązania stałej współpracy z uczelniami wyższymi. Dokonując pewnego skrótu myślowego, trzeba podkreślić, że celem naczelnym nie było tworzenie wielkiego klubu seniora, lecz umożliwienie ludziom starszym nie tylko rozwijania ich umiejętności, ale również podnoszenia poziomu wiedzy i odkrywania nowych dziedzin, przy czym istotne było, by poziom naukowy tego przedsięwzięcia był stosunkowo wysoki. Pionierskie wysiłki z lat 1976–1979, a następnie starania Aliny Woźnickiej powoli określały i precyzowały ramy działalności Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Problemem i zagrożeniem dla jego funkcjonowania, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych i w trakcie przemian ustrojowych, były brak lub niedobór finansów. Co prawda, Alina Woźnicka w przygotowywanych przez siebie co roku sprawozdaniach podkreślała, że opieka finansowa Urzędu Wojewódzkiego i Urzędu Miasta Wrocławia gwarantowała stabilność finansową UTW, ale niezbędne stawało się poszukiwanie dodatkowych środków z innych źródeł11. Uczelnia „złotego wieku”, jak nazywano ją w prasie12, mimo spektakularnego sukcesu społecznego

10 Pierwszy opiekun naukowy, prof. Czesław Kempisty, był gerontologiem. 11 Archiwum UTW, Sprawozdanie z działalności Wrocławskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku za rok 1987/88. 12 Uczelnia złotego wieku, „Gazeta Robotnicza” 1985, nr 11/09.

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w12 12

2009-02-13 12:00:48


Studium Trzeciego Wieku (1976–1984) oraz Uniwersytet Trzeciego Wieku (1984–1997)

13

nie dysponowała odpowiednimi środkami materialnymi. Poparcie władz miasta, urzędu wojewódzkiego, przychylne opinie prasy i szerokie zainteresowanie słuchaczy, nie wystarczały, by tę inicjatywę rozwijać. Mimo tych bardzo prozaicznych problemów UTW wciąż rozszerzał zakres swojej działalności. Począwszy od 1979 r., Studium III Wieku zaczęło ściśle współpracować z dwiema uczelniami wyższymi: Akademią Medyczną we Wrocławiu oraz Akademią Wychowania Fizycznego. Owa współraca nie polegała jedynie na prowadzeniu przez pracowników naukowych tych uczelni organizowanych przez Studium wykładów. Studium i jego słuchacze – na zasadzie wzajemności – stawali się obiektem naukowych badań obu placówek. Poszerzały się zakresy i tematy zajęć i wykładów. Warto przypomnieć, że w trakcie roku akademickiego tylko z działu medycyny odbywało się kilkanaście wykładów o tematyce bliskiej ludziom starszym13. Powstawały sekcje zainteresowań, takie jak: sekcja wzajemnej pomocy, sekcja literacko-kulturalna, zielarska, plastyczna, turystyczna, przyrodnicza, sekcja muzyczna i chór, sekcja muzykoterapii, sekcje językowe oraz sekcja fotograficzna. Działały minikabaret, klub dyskusyjny, Towarzystwo Przyjaciół Zwierząt i wiele innych. Sekcje te prowadziły swoją działalność mimo wprowadzenia stanu wojennego i oficjalnego zawieszenia funkcjonowania UTW do października 1982 r. W 1986 r. Rada UTW (samorząd słuchaczy) postulowała m.in. zorganizowanie kolejnych sekcji, takich jak sekcja gier towarzyskich, robótek ręcznych, przyrodnicza i innych14. Wszystkie te inicjatywy rozwijały się obok zorganizowanej programowo pracy dydaktycznej Uniwersytetu oraz prowadzonej przez UTW działalności społecznej, w tym socjalno-bytowej. Przygotowany przez Alinę Woźnicką regulamin, który w 1982 r. zaakceptowało Kuratorium Oświaty, pozwolił na stworzenie ram organizacyjnych całego przedsięwzięcia, a zaplanowany przez nią program 13 Program wykładów w roku akademickim 1985/86 obejmował m.in. takie tematy, jak: „Miażdżyca zarostowa tętnic”, „Zmiany zwyrodnieniowe w wieku starczym”, „Dieta w wieku starczym” i inne. 14 Archiwum UTW, Program działania proponowany przez Radę UTW na rok akad. 1986/87.

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w13 13

2009-02-13 12:00:48


14

Struktura organizacyjna Uniwersytetu Trzeciego Wieku w latach 1976–1997

dał podstawy dalszego rozwoju edukacyjnej i kulturalnej działalności Uniwersytetu. Program ów objął swoją tematyką naukową medycynę, psychologię, pedagogikę, socjologię, muzykę i literaturę, kulturę fizyczną i turystykę. Był to istotny krok przewartościowujący dotychczasowy system działania Uniwersytetu. Z organizacji w początkowej fazie istnienia w dużej mierze służącej spotykaniu się starszych ludzi, wspieraniu ich w „trzecim” etapie życia Uniwersytet przekształcał się w instytucję w coraz śmielszy sposób realizującą cele edukacyjne. Stąd też zajęcia (oprócz kultury fizycznej i turystyki) miały być prowadzone w formie wykładów i seminariów15, a słuchacze mieli obowiązek uzyskiwania zaliczeń w indeksach16. Początek lat osiemdziesiątych to jednak wciąż czas tworzenia się Uniwersytetu. Część kulturalno-towarzyska pełniła wówczas w jego działalności równie istotną rolę jak oświatowa. Słuchacze Studium uczestniczyli w wieczorkach okolicznościowych, herbatkach i wieczorkach tanecznych, w projekcjach filmów, dyskusjach, wieczorkach poetyckich17. Żelaznymi punktami corocznych programów imprez – jak wynika z informacji przekazanych przez słuchaczkę Halinę Stempurską18 – były spotkania świąteczne. Ponadto, oprócz imprez kulturalno-towarzyskich, słuchacze UTW organizowali też pomoc innym19. Od 1979 r. nadzór merytoryczny nad Uniwersytetem sprawował Wojewódzki Zespół Pomocy Społecznej przy Urzędzie Wojewódzkim, który jednocześnie zapewniał finansowanie działalności UTW. Środki nie były dostatnie. Budżet trzeba raczej uznać za skromny. Aby poszerzać horyzonty obyczajowe i kulturalne słuchaczy, organizowano wyjścia do teatrów, muzeów oraz wycieczki do miejsc historycznie lub krajobrazowo atrakcyjnych. W regulaminie Uniwersytetu nadal nie 15 Archiwum UTW, Program Studium Trzeciego Wieku (czas obowiązywania: 1.10.82 do 30.06.83 r.). 16 Aneks, załącznik nr 1. 17 Archiwum UTW, Program Studium Trzeciego Wieku (czas obowiązywania: 1.10.82 do 30.06.83 r.). 18 Relacja bezpośrednia słuchaczki UTW Haliny Stempurskiej. 19 Z programu działania proponowanego przez Radę UTW (samorząd słuchaczy) na rok akad. 1986/87 wynikało, że UTW prowadził stałą działalność socjalno-bytową oraz miał stały kontakt z Domami Pomocy Społecznej i Domami Dziecka (informacja uzyskana drogą wywiadu w 2001 r).

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w14 14

2009-02-13 12:00:48


Studium Trzeciego Wieku (1976–1984) oraz Uniwersytet Trzeciego Wieku (1984–1997)

15

było jednak mowy o zorganizowanej działalności edukacyjnej. Stanowił on wciąż jedynie organizację społeczną, prowadzącą działalność w dziedzinie kultury, oświaty i ochrony zdrowia, obejmującą osoby w starszym wieku niezależnie od ich formalnego poziomu wykształcenia20.

Należy jednak nadmienić, że założenia ramowe programu działalności Uniwersytetu przekładały się na konkretne tematy wykładów, które w liczbie od 20 do 30 godz. w semestrze prowadzone były z każdego rodzaju zajęć. Wykłady odnosiły się głównie do problemów ludzi starszych. Poruszały także problematykę XX wieku i społecznych zjawisk ówczesnej Polski. W uzupełnieniu sprawozdania z działalności UTW, datowanym na 5.04.1995 r.21, Alina Woźnicka pisze, że UTW jest organizacją oświatowo-samopomocową finansowaną przez Radę Miejską we Wrocławiu, w ramach zadań zleconych Medycznemu Studium Zawodowemu nr 4 w formie umowy-zlecenia22.

Należy przypomnieć, że ten sposób organizacji jest charakterystyczny dla lat 1976–1997, przy czym w pierwszym okresie istnienia STW (1976– –1979) aspekt oświatowy ustępował miejsca innym aspektom działalności, zaś samo Studium, jako nieposiadające własnej siedziby i działające przy Radzie Związków Zawodowych, miało raczej niestałe zasady działania. Należy również zauważyć, że od momentu przeniesienia siedziby Studium Trzeciego Wieku na ul. Stawową do budynków Medycznego Studium Zawodowego nr 4, dokonała się bardzo szybka zmiana zasad jego funkcjonowania. Można by rzec, że postać Studium opartego na haśle „Rozwój przez aktywność, radość życia w każdej jego fazie podstawą zdrowia”, działającego do tej pory w sposób doraźny, okrzepła od strony formalnej i prawnej. O ile w początkowej fazie (1976–1979) działalność Uniwersytetu (Studium Trzeciego Wieku) to przede wszystkim ludzie (Czesław Kempisty, Halina Szwarc, Alina Woźnicka), o tyle z chwilą

20 Archiwum UTW, Regulamin UTW, 1979–1997, s. 1. 21 Archiwum UTW, Uzupełnienie sprawozdania z działalności UTW w roku akad. 1994/95. 22 Tamże, s. 1.

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w15 15

2009-02-13 12:00:48


16

Struktura organizacyjna Uniwersytetu Trzeciego Wieku w latach 1976–1997

wyjścia Uniwersytetu z kręgu MUR23 i rozpoczęcia działalności w budynku Medycznego Studium Zawodowego przyjął on postać bardziej sformalizowaną. Oczywiście Uniwersytet (Studium Trzeciego Wieku) nie posiadł zdolności prawnej czy też sądowej, nie został również wchłonięty przez jakiś większy podmiot. Stał się jednak jednostką posiadającą regulamin oraz stały patronat naukowy dwóch wrocławskich uczelni. Po kilku latach od wypracowywania formuły Uniwersytetu utrwaliła się zasada, że tematyka wykładów skupia się na medycynie, pedagogice, gerontologii społecznej, kulturze, prawie, socjologii24. Zmieniła się również nazwa uczelni. W 1984 r. Studium Trzeciego Wieku otrzymało nazwę Uniwersytet Trzeciego Wieku, czyli taką, jaka była przypisana uczelniom tego rodzaju w innych państwach Europy. Co ważne, Uniwersytet nie miał wypracowanego stałego programu; był on każdego roku przygotowywany w trakcie konsultacji kierownictwa UTW oraz jego samorządu. Liczba wykładów oraz ich tematyka były więc wypadkową wielu czynników, takich jak możliwości finansowe, organizacyjne czy techniczne. Wykłady te nie tworzyły jednak jakiegoś ściśle określonego bloku edukacyjnego. Analizując spis wykładów z roku akademickiego 1985/86, można dostrzec, że dotyczyły one głównie medycyny. Już wówczas zaczęły funkcjonować stałe seminaria. W roku akademickim 1987/88 były to seminaria z pedagogiki społecznej i prawa na co dzień25. Już w roku następnym ich liczba uległa podwojeniu i objęła zajęcia takie jak: seminarium psychoterapii, pedagogiki społecznej, problemów prawnych oraz problemów historii współczesnej. Seminaria stały się w późniejszych latach formą dominującą, ich liczba rosła, zaś każdy ze słuchaczy miał obowiązek uczestniczenia w co najmniej dwu z nich. Zajęcia na Uniwersytecie obejmowały więc takie formy, jak: wykłady tematyczne, seminaria, 23 W tym okresie (1976–1979) zajęcia odbywały się w sali wykładowej Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego przy ul. Dobrzyńskiej 21/23, w pomieszczeniach Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych przy ul. Mazowieckiej 17, w Liceum Ogólnokształcącym przy ul. Trzebnickiej 33 oraz w Medycznym Studium Zawodowym przy ul. Stawowej 24. 24 Archiwum UTW, Sprawozdanie z działalności Wrocławskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku za rok akad. 1987/88. 25 Seminarium prowadzone przez dr. H. Błaczkowskiego oraz prof. T. Kutę – Archiwum UTW, Sprawozdanie z działalności Wrocławskiego UTW za rok akad. 1987/88.

Bilewicz_Uniwersytet trzeciego w16 16

2009-02-13 12:00:48


Uniwersytet Trzeciego Wieku we Wrocławiu w latach 1976–2007