Page 1

Kommunane som forsvann Kommunereforma pĂĽ 1960-talet Arkivdagen 2019 Interkommunalt arkiv i Hordaland


Innhald Forord

s. 3

Kommunereforma i eit historisk perspektiv

s. 4-7

Osterfjorden: frå ferdselsveg til grense

s. 8-11

Stadnamn og identitet i Alversund kommune i samband med kommunesamanslåinga av 1964

s. 12-15

Herdla kommune – kommunen som var bunden saman av sjøvegen

s. 16-20

Fjelberg-øyane – Om samanslåing og skilsmisse i Kvinnherad

s. 21-25

Lokal motstand mot kommunesamanslåinga i Skånevik

s. 26-30

Når ein syng på siste vers

s. 31-33

Herlandsfoss kommunale kraftverk – kraftproduksjon på tvers av kommunegrenser

s. 34-38

Litteratur og referansar

s. 39


Forord Arkivdagen arrangerast årleg over arkivinstitusjonar over heile Norden. Tema for årets arkivdag er «gjømt eller gløymt». Med utgangspunkt i dette har vi laga dette heftet kor vi utforskar kommunereforma i Hordaland på 1960-talet. Kommunereforma var den mest omfattande som hadde funne stad i Noreg – om lag ¼ av landets kommunar forsvann. Hjå oss på IKA Hordaland finn du arkiva etter kommunane i Hordaland som vart lagt ned. I dag står vi ovanfor ein rekke nye kommunesamanslåingar. I likskap med kommunereforma på 1960-talet vekker dagens samanslåingar reaksjonar og engasjement i kommunane det gjeld. Ved kommunesamanslåingar dukkar det opp ein rekke spørsmål knytt til økonomi, identitet og ressursar som det må tas omsyn til. Som du skal få lese var det stor lokal motstand mot kommunesamanslåingane i Hordaland, men også fleire som såg nye moglegheiter med nye kommunegrenser. God lesing! Thea Henriette Skjåk Nielsen

3


dei saman. Det var fleire grunnar til at ein gjorde dette, blant anna

Kommunereforma i eit historisk

fordi fleire ynskja større deltaking i eigne lokalsamfunn, noko som

perspektiv

kunne være vanskelig i store kommunar med dårleg infrastruktur. Talet på kommunar i Noreg nådde toppen i 1930. Då var det 747

Av Janny Sjåholm

kommunar i landet, kor 56 av desse låg i Hordaland. Etter 1930 heldt talet på kommunar seg ganske stabilt fram til etterkrigstida.

I desse dagar skal fleire kommunar i Hordaland, snart Vestland fylkeskommune,

slås saman.

Som

del

av den

pågåande

kommunereforma skal 33 kommunar bli til 25. Kommunereform er ikkje noko nytt fenomen. Frå skipnaden av kommuneinndelinga i 1837 og fram til i dag har det vore fleire endringar i kommunestrukturen i Noreg. I desse dagar gjennomførast den mest omfattande reforma sidan 1960-talet, då ¼ av Noreg sine kommunar forsvann.

Frå oppløysning til samanslåing Formannskapslovane av 1837 delte kommunane inn etter kyrkjesokn, noko som resulterte i 392 kommunar i Noreg. 26 av dei låg i Hordaland. Dette skulle likevel ikkje være tilfelle lenge. Frå Kjelde: Kartverket (Norges Geografiske Oppmåling)

slutten av 1800-talet av var det ein kraftig vekst i kommunetalet her

Kart over Søndre Bergenhus Amt: Hordaland (1896)

til lands. Det var nemleg vanlegare å dele opp kommunar enn å slå 4


Etter andre verdskrig vart kommunesamanslåingar svært aktuelt på

kom i 1951, og omhandla prinsipielle retningslinjer for samanslåing

bakgrunn av blant anna teknologiske nyvinningar og nye

av kommunar. Schei-komiteen anbefalte mellom anna ei nedre

transportmåtar. Overgangen frå sjøtransport til landevegstransport

grense på 2500 innbyggarar i ein kommune, at kommunen måtte ha

spelte spesielt ei viktig rolle. I tillegg vart mange av småkommunane

eit allsidig næringsliv, eit robust sentrum og grunnlag for ein niårig

sett på som ineffektive. Hensikta med å slå saman kommunar den

skule. I perioden 1959 til 1962 kom den tredje innstillinga. Den

gong var blant anna at det skulle føre til betre kommunale tenester,

omfatta konkrete forslag til kva for kommunar som burde slås

effektivisering av drifta, betre politisk samordning og felles

saman.

arealplanlegging – altså mykje av det same som i dag.

Schei-komiteen Etter krigen bestemte regjeringa seg for å sjå nærmare på kommunestrukturen i landet. Schei-komiteen, leda av fylkesmann i Sogn og Fjordane Nikolai Schei, vart satt i gong av Stortinget i 1946 for å greie ut moglege endringar. Arbeidet til komiteen varte i 12 år, fram til 1962, og resulterte i tre innstillingar. Den første innstillinga anbefalte å oppheve soknekommunane. Soknekommunen var ein tidlegare underkommunal eining som var delt inn etter kyrkjesokna. Opprettinga av soknekommunane var frivillig, og opp til kommunen sjølv å opprette. Oppgåvene deira varierte, men innebar ofte ansvar for skolestell, vegutbygging og fattigvesen. Den andre innstillinga

Schei-komiteens andre innstilling kom i 1951

5


Som resultat av Schei-komiteen sitt arbeid vart talet på kommunane

om bare Kinsarvik vart verande i kommunen. Kinsarvik hadde saman

i Noreg redusert frå 744 kommunar i 1957 til 454 kommunar i 1967.

med Odda vore del av Ullensvang kommune fram 1913. Då vart

Dei fleste kommunane forsvann i perioden 1962-1965, med 1964

begge kommunane skilt ut frå Ullensvang. Før storkommunen fekk

som toppåret. Då forsvann omlag ¼ av Noregs kommunar, 164

namnet Ullensvang hadde kommunen heitte Kinsarvik fram til 1870.

kommunar for å vere heilt nøyaktig.

I 1977 vart Eidfjord skilt ut frå Ullensvang kommune, 13 år etter kommunesamanslåinga i 1964.

Reforma i Hordaland I tida etter Schei-komiteens innstillingar vart det gjort fleire endringar i kommunestrukturen i Hordaland. I 1957 hadde Hordaland 56 kommunar. Ti år seinare, i 1967, var talet redusert til 36. Fleire av kommunane som vart slått saman etter Schei-komiteen hadde tidlegare vore del av same kommune, som til dømes Strandvik og Hålandsdal, som begge vart skilde ut frå

Fusa kommune.

Strandvik vart skilde ut frå Fusa i 1903 og Hålandsvik vart skilde ut i 1902 – litt over 60 år seinare vart dei igjen samla i Fusa kommune.

Me finn også døme på at kommunar som vart slått saman på 1960talet seinare delte seg opp igjen, samt kommunar som vart slått saman utan å ha vore saman før. Ullensvang er eit slikt døme. Saman

©Kartverket

med Kinsarvik gjekk Eidfjord i 1964 inn i Ullensvang kommune, sjølv

Kommuneinndelinga i dagens Hordaland

6


Til tider kan det vere misvisande å snakke om kommunesamanslåing i forhold til reforma på 1960-talet – i fleire tilfelle vart ein kommune delt opp og fordelt på fleire ulike nabokommunar. I Hordaland finn me den kommunen som vart fordelt på flest andre kommunar i Noreg, nemleg Herdla. Herdla kommune vart i 1964 delt i fem; Radøy, Askøy, Meland, Fjell og Øygarden fekk alle ein del av Herdla.

Kommunereform i dag I 2013 bestemte regjeringa seg for å utgreie ein ny kommunereform. Fire år seinare vedtok Stortinget å redusere talet på kommunar frå 426 til 358, som gjer reforma til den mest omfattande strukturendring sidan 1960-talet. Reforma har ført oss nærmare kommunetalet frå formannskapslovane av 1837 enn nokon gang i nyare tid. Eit av hovudformåla med denne reforma var å forsikre seg om

alle

kommunar

har

tilstrekkelege

økonomiske

og

personellressursar for å ha ei god drift. I dette arbeidet har man henta lærdom frå historiske samanslåingar og oppløysningar for å sikre ei god ordning

7


her var grensenemndene frå dei to kommunane usamde. Grensene

Osterfjorden: frå ferdselsveg til grense

til Bruvik og Haus var ikkje «uppgjengi». Attende på 1920-30-talet var Av Sverre Fekjan

det ein langvarig sak i formannskapet om garden Kvamme, som vart overført frå Lindås til Hosanger.

Hosanger kommune er ein av kommunane som forsvann med kommunesamanslåinga i 1964. Kommunen låg i Nordhordland, på

I 1942 kom eit initiativ frå fylkesmannen i Bergen og Hordaland til

både sider av Osterfjorden. Eit område på Lindåshalvøya og eit på

ordføraren i Hosanger om revisjon av kommunegrensene. I innleiinga

Osterøya. Med revisjonen av kommunegrensene vart kommunen

i brevet skriv fylkesmannen med patos om korleis den norske

delt, med Osterfjorden som grense mellom Lindås kommune og

statseininga har vakse fram gjennom samarbeid og samansmelting

Osterøy kommune. Arkiva etter Hosanger kommune oppbevarast i

av landsluter som frå fyrst av var sjølvstendige.

dag ved Interkommunalt arkiv i Hordaland. Dokument herifrå gjer innblikk i delinga av kommunen. Sjølv om planen om deling av kommunen var administrert frå fylket, var også kommunen særs aktiv i prosessen. Det kom jamvel til folkerøysting.

Om delinga av Hosanger kommune Kommunegrensene til Hosanger hadde i lang tid vore usikre. Eit brev datert 1941 til ordføraren i Hosanger om grensenemndene gjev nærare opplysningar om grensene til kommunane i kring. Grensene til Lindås og Modalen, var gått opp av grensenemnder, og det var

I mars 1958 vart det kalla inn til folkemøte om dei nye

semje om grensene. Grensa til Masfjorden var også gått opp, men

kommunedelingsplanane 8


Argument for deling

Motstand mot delinga

I saksmappa 1952-1963 Revisjon av kommuneinndelinga1 i arkivet

Kommunerepresentantane frå Nordsida av Osterfjorden skipa eit

etter Hosanger formannskap er det fleire skriv på brevpapiret til

eige framlegg til kommuneinndelingsnemnda. Framlegget er

Hosanger kommune Formannskapet. Skriva er ikkje underteikna,

underteikna, men ikkje datert. Representantane frå Nordsida såg det

men gjev eit godt oversyn over korleis Hosanger såg seg sjølv i

slik at Hosanger kommune ikkje burde delast. Motstandarane mot

arbeidet med nye kommunegrenser. Her legg skrivaren mykje av det

planane om deling lyfter fram argument om den maskinelle

tidlegare brevet frå fylkesmannen til grunn, og peikar på nye grenser

utviklinga i jordbruket, som ville tvinge mange bruk til å leggje ned

som ei naturleg utvikling. “Hosanger kommunestyre ser det såleis, at

drifta. Ei deling ville øydelegge balansen mellom ulike næringsvegar.

utviklinga har ført med seg krav om revisjon av kommunegrensene.

Dei meinte og at fjorden ikkje var noko hinder. “At Sørfjorden med

Det som før var naturlege einingar, høyrer ikkje lenger så naturleg i

sine 2 gode ferjesamband skulde vera noko hindring for samferdsla i

hop. Grender som tidlegare var skilde, er no knytte i hop med

kommunane vil vel ingen påstå.”

sambandsliner som har skapt nye sams interesser og tiltak. Omlegging av ruteferdsla, endring i næringsstrukturen, sentralisering

Mot slutten av framlegget kjem dei med argument som jamvel kunne

av skuleverket, tykkjest å peika fram mot nye sjølvgjevne

vore sett fram i dag: «Det er halde fram at dei store kommunar

interesseområde som så krev meir naturlege kommunale einingar.

magtar betre å løysa store oppgåver. Det er nok rett, men

For Hosanger kommune sitt vedkomande er det såleis i dag, at

samstundes vert det verre å løysa dei mange små oppgaver, dei som

Osterfjorden ikkje lenger er nokon naturleg bindelekk mellom

gjeld ein liten del av kommunen. Desse oppgavene vil auka i samsvar

mesteparten av grendene. Fjorden skil meir enn han bind i hop.”

med storleiken av kommuna, og den velkjende og negative

1

Hosanger formannskap, Db – Emneordna korrespondanse, eske 12, Kom. Grenser m.m., 1952-1963 Revisjon av kommuneinndelinga.

9


dragkampen millom dei ymse stok vil auka. Dette er ein realitet som

Hagen til forsamlingshus i Vikanes, Hosanger og Fotlandsvåg og hald

ein ikkje kan sjå bort frå.»

orienteringsmøte om røystinga.

Folkerøystinga Den 4. desember 1957 vart det skipa brev frå Hosanger ordførarkontor til fylkesmannen i Hordaland hr. Mons Lid om den nye kommuneinndelinga. Her vart det oppmoda til at ordføraren eller ein av formannskapet skulle kalla inn og styra krinsmøter, og at det vert høve til skriftleg røysting. For som det heiter: « Ein nemner dette fordi ein kjenner til av røynsle, at avgjerder på slike ‘folkemøte’ med open røysting, ofte kan verta noko vilkårlege.» Folkemøte vart heldt, og det førte med seg samrøystes krav om folkerøysting.

Folkerøystinga vert halde tysdag den 15. april 1958 mellom kl. 1720. Innbyggjarane skulle røyste over Kommuneinndelingskomiteen sitt førebels framlegg til endring av kommunegrensene. Røysteføre var alle fastbuande innan Hosanger kommune som hadde fylt 21 år. Det vart røysta i tolv krinsar; seks krinsar på Osterøy, tre i Indrefjorden og tre på Nordsida. Før røystinga reiste ordføraren Alv Røystesetel frå folkerøystinga i 1958

10


Krinsane hadde ulike røystesetlar. I dei seks krinsane på Osterøy var

Etter folkerøystinga gjekk det enno seks år før det vart endeleg

det to spørsmål folket skulle svare på:

avgjerda i saka. Det viste seg at folkerøystinga ikkje vart førande for

“1: a. Er De for deling av Hosanger kommune? b. Er De mot deling av

utfallet. Etter ein lang prosess frå fylkesmannens brev i 1942 med

Hosanger kommune? 2: Ifall det vert ein Osterøy kommune meiner

stort folkeleg engasjement opp mot folkerøystinga i 1958 der

De at Haus sokn på Osterøy må fylgja med?”

fleirtalet var imot deling, vart Hosanger endeleg delt i 1964. Fjorden

Dei tre krinsane på Nordsida fekk same spørsmål 1, om deling av

var ikkje lenger den ferdselsvegen som hald kommunen saman.

Hosanger kommune, men spørsmål 2 var annleis: “I fall det vert ein

Fjorden blei den nye grensa.

fastlandskommune på Nordsida, ynskjer De då a. Lindåshalvøya

nord

til

Vågseidet

i

ein

kommune?

(Kommuneinndelingskomiteen sitt framlegg) b. Heile Lindåshalvøya i ein kommune? c. Myking sokn, Hamre og Hosanger (på nordsida) i ein kommune.”

Det er ikkje røystesetlar frå Indrefjorden å finne i arkivmappa. Om lag 37 % av dei røysteføre innbyggjarane etter siste Stortingsvalmanntal møtte til røystinga. 319 var mot deling og 270 var for deling. 21 var anten både for og imot deling, eller utan standpunkt til deling. I alt hadde 610 gjeve røyster. Krinsane på Osterøy var for deling, mens Indrefjorden og Nordsida var imot.

11


har evne til å bere lokal historie i eit lengre perspektiv. Språkrådet2

Stadnamn og identitet i Alversund

definerer stadnamn som språklege kulturminne som må vernast om,

kommune i samband med

og såleis er det oppretta ei lov om stadnamn; Stadnamnlova av 01.07.1991. Det er kommunane sjølv som vel kommunenamn.

kommunesamanslåinga av 1964

Kommunenamna vert såleis ikkje fastsette ifylgje reglane i

Av Elisabeth Rydland Eide

stadnamnlova, men Språkrådet som statens fagorgan i spørsmål som omhandlar språk vil kunne gje råd i desse sakane. Det er ikkje

Den 01.01.1964 vart Alversund kommune føydd saman med Lindås

vanskeleg å skjøna at val av stadnamn ofte kan verte opphav til

kommune. Den nye heradskommunen på Lindåshalvøya, skipa av

frustrasjon for dei involverte.

kommunane Lindås (unnateke Sletta krins og gardane Einestrand, Eikebotn og Kikallen), Alversund og delar av Hamre, Hosanger, Modalen og Sæbø kommunar skulle til slutt få namnet Lindås.

Ein kvar kommunesamanslåing inneber at ein tar stilling til namnespørsmålet. Stadnamn er ein særs viktig miljøfaktor og knytt tett opp mot identitet. Identitet og tilhøyrsle må kunne sjåast som grunnleggjande menneskelege verdiar ut frå mennesket sitt behov for å leva i ein historisk samanheng. Stadnamn er skapt i fellesskap og høyrar fellesskapet til. Dei fortel noko om tilhøva på staden, og 2

Kart over Alversund herred

Språkrådet (2015) 12


Språkrådet oppmodar difor til å starte namnedebatten tidleg då ein namnestrid kan velte samanslåinga.

I Fellesnemnda i Alversund kommune vart det 9. oktober 1962 halde fellesmøte kring namnespørsmålet i samband med kommunesamanslåinga. Nokre viktige prinsipp som det generelt må takast stilling til når ein skal velja eit passande namn kan til dømes vera at namnet må vera dekkjande for heile eller store delar av området det skal skildre for at dei fleste av innbyggjarane skal kunne identifisera seg med det valde namnet. I nokre tilfelle vil det koma føreslag om eit namn som har vore brukt om eit større område i kommunen, men då kan namnet òg omfatta område som ikkje høyrar inn under det området ein skal skildra, og slik verta for vidt i omfang.

På fellesmøtet i Knarvik vart det halde fleire røystingar før ein kunne samla seg i tilråding om eit namn. Fylkesmannen minte om at dersom eit fleirtal på minst ¾, i dette tilfellet 40 representantar,

Utdrag av møteprotokollen til Fellesnemnda i Alversund

13


kunne bli einige burde det ikkje verte naudsynt at Kongen utan serleg

kommunen sine innbyggjarar. Alvås var eit kunstig namn, og ville

viktige grunnar avvika frå fleirtalet si tilråding. I første runde sat ein

såleis ikkje vere likt av staten sine namnekonsulentar. Språkrådet rår

med namna Lindåshalvøy (19 røystar), Alversund (15 røystar),

til å bruka eit av dei eksisterande kommunenamna vidare. Alvås kan

Nordhorda (9 røystar), Nordhordland (2 røystar), Alvås, Seim (1

sjølvsagd sjåast som eit nøytralt namneval då det omfattar begge

røyst) og Lindås (1 røyst). Med eit slikt resultat heldt fylkesmannen

kommunane sine namn, men dette valet ville ikkje vera i tråd med

fram at Kongen ville stå heller fritt i sin avgjer.

ivaretakinga av historiske namn då både Lindås og Alversund ville gå tapt som kommunenamn. Namnet Lindås eller Lindaas (eldre

Fylkesmannen spurde om ein kunne verte samde om stadnamnet

skrivemåte) var opphavleg eit norsk gardsnamn. Sistedelen av

Seim då dette kunne sjåast som eit historisk og nøytralt namn som

namnet tydar sjølvsagd «ås», men lind kan tydast på to måtar;

kunne vera samlande. Namnet kjem av norrønt Sæheimr, av sær som

namnet kan ha samanheng med at det veks mykje lind i området,

tydar «sjø». Seim var tidligare ein kongsgard i Alversund i Lindås

men kan òg fortelje noko om forma på åsen, til dømes at den er

kommune, og ligg rett ved Seimsfjorden. Namnet har såleis eit

forma som eit band (norr. lindi) eller at den er svakt skrånande (av

beskrivande uttrykk ved å karakterisera tilhøva på staden.

adjektivet linn som tydar «mild» eller «svak»). Når det gjeld namnet Alversund kjem fyrste del av namnet truleg frå norrønt al som tydar

Fylkesmannen såg namna Nordhordland og Norhorda som namn

«hel» og viðra som tydar «vêr»; ein stad der ein kan oppleva all slags

som dekte eit for stort område. Lindåshalvøya meinte han vart eit for

vêr. Siste delen av namnet, «sund» kjem truleg frå sundet som skil

tungt namn som difor ville få same lagnad som namnet Bømmeløy

Alversund frå Radøy. Me kan atter ein gong sjå korleis naturområda

hadde fått. Namnet Alversund ville ein vanskeleg kunne einast om då

påverkar valet av stadnamna.

dette allereie var i bruk som kommunenamn på eit mindre område som ikkje ville vera representativt for storparten av den nye

14


Ved neste prøverøysting i Fellesnemnda var det stor semje i

røystinga skulle gje 23 røyster til Lindås, 15 til Alversund, 12 til

kommunestyret kring namnet Lindås, då fleirtalet hadde forkasta

Norhorda og 3 til Seim. Det nye kommunenamnet vart slik Lindås.

namnet Lindåshalvøya. Ordførar Åsgard ville ta opp framlegg om namnet Lindås som var eit gamalt kommunenamn og namn på den

Den 01.01.2020 skal Lindås, Meland og Radøy føyas saman til Alver

største kommune i området. Både den nye prøverøystinga og den

kommune.

endelege røystinga viste fleirtal for dette alternativet. Den endelege

15


fram at det var høve for ein nyordning av Herdla kommune. Han

Herdla kommune - kommunen som var

meinte at kommunen var ein fortidsleivning frå tida då sjø og vann

bunden saman av sjøvegen

batt bygdesamfunna saman. Lindebrække meinte at “Det er no i stor mon vorte og vil i framtida enno meir verta vegane, som bind

Av Hans Sindre Rein

bygdene saman, og sjøvegen vert då mest eit grenseskilje.” Herdla vart den 1. januar 1871 skilt ut frå Manger kommune. Den nye kommunen fekk namnet “Herlø”, og behaldt namnet fram til 1917 då det vart endra til “Herdla kommune”. Sjølve administrasjonssenteret til kommunen vart plassert på Herdla øy, som ligg nord for Askøy.

Herdla kommune var geografisk sett splitta av havet. Man kan i hovudsak seie at kommunen bestod av tre kjernedelar: Herdla øy og nordre del av Askøy, den store øyrekka i vest fram til Hjelme kommune i nord (Øygarden kommune i dag), og den vestlige delen av Holsnøy. Sjøvegen var difor den einaste ferdselsvegen mellom dei ymse bygdelaga i kommunal og kyrkjeleg leid.

Fylkesmann Lindebrække sin plan for Herdla kommune – 1946 Den administrative inndelinga av kommunen blei i etterkrigstida sett på som utdatert. I eit skriv frå 1946 la fylkesmann Gjert Lindebrække

Kart over Hjelme og Herdla herreder 16


Satsinga på vegbygging og bilsamferdsle var framtida. Difor la

signal frå innbyggjarane tilhøyrande skulekrinsane Breivik, Misje og

fylkesmannen ned eit forslag om at Herdla øy og den nordre delen av

Turøy, at ei skiping av Øygarden kommune ville vere ein gunstig

Askøy skulle slåast saman med Askøy kommune. Øygruppa i vest

løysning.

skulle gå saman med Hjelme kommune, og danne ein ny kommune. For Holsnøy sin del, så var det best at øya blei ein kommunal eining.

Kommunen nedsette ei nemnd som skulle vurdere forslaget frå fylkesmannen. Forslaget var allereie frå starten av dårlig motteke. For bebuarane på Herdla og nordre del av Askøy, var frykta at ei samanslåing

med

Askøy

kommune

kunne

føre

til

at

administrasjonssenteret blei for langt unna. Nemnda tvilte på at Askøy kommune vil ta på seg dei store kostnadane med å flytta administrasjonssenteret nærare den nordlige luten av øya. I kommunestyremøte den 10. mai 1947 blei det samrøystes vedtatt at ein oppløysning av Herdla kommune ikkje skulle finne sted.

Sjølv om kommunestyret var bestemt i sin sak, var midlertidig innbyggjarane på den vestre delen av Holsnøy misfornøgd. Dei ville ikkje fortsette å vere ein del av Herdla kommune, med ynskte i staden å slå seg saman med Meland kommune. Samstundes kom det

Rekneskap for Herdla kommune under avvikling 17


Kommuneinndelingskomiteen

Folkerøysting

Det var kommuneinndelingskomiteen, skipa i 1946, som skulle

Ei tilråding frå kommuneinndelingskomiteen blei avlevert i 1957. Den

komme med forslag om kva som vidare skulle skje med kommunen.

fastslo at Herdla sine områder på Holsnøy skulle overførast til

Komiteens forslag skilte seg i liten grad frå kva fylkesmann

Meland kommune. Herdla øy og områdane på Askøy skulle

Lindebrække hadde foreslått i 1946. Representantane frå Herdla

overførast til Askøy kommune. Hjelme kommune og Herdla

kommune kjempa lenge mot forslaga frå komiteen.

kommune sine delar i Øygarden skulle slås saman til ein ny kommune. Misje krins skulle overførast til Fjell kommune.

Eit eksempel er frå eit møte med komiteen i 1953 kor ordføraren i Herdla kommune, Torstein Skjelanger, forsøkte å kjempe mot

Det vart heldt folkerøysting over forslaget frå komiteen. Ifølge

forslaget om å slå Herdla øy og nordre del av Askøy saman med Askøy

fylkesmannen var det nødvendig med folkerøysting i kommunar kor

kommune. Skjelanger meinte at så lenge det ikkje var nokon veg

det var fleire dramatiske endringar og alternativ. For Herdla

mellom Davanger til Skansen på nordspissen av Askøy, ville

kommune blei det lagt fram tre alternativ: 1. behalde Herdla som nå,

avstanden til administrasjonssentrumet til Askøy kommune vere

2. fylgje komiteens foreløpige forslag, 3. eiget forslag frå den

lengre enn til kommunehuset på Herdla. Ordføraren i Askøy

røysteføre. Misje krets ville ikkje vere med på røystinga, og forklarte

kommune, Daniel Stein, var heller ikkje særleg entusiastisk til ei

i eit brev til Herdla formannskap at dei allereie hadde vedtatt eit

samanslåing med Herdla. Han meinte at samanslåinga ville medføre

ynske om å slå seg saman med Fjell kommune.

store administrasjonskostander, og kravde at staten måtte kome med bistand for å støtte vegprosjektet mellom Davanger - Skansen.

Resultatet frå folkerøystinga var tydelig. Berre 15 % av dei røysteføre i dei 14 valkrinsane ynskte å behalde Herdla kommune som den var. Det vart og røysta i kommunestyremøte den 8. april 1958 om man

18


skulle bevare kommunen slik som den var. 17 av dei 26 representantane stemt nei, og Herdla kommune si lange kamp for overlevelse var over.

Slutt på Herdla kommune Den 9. mars 1961 overleverte kommuneinndelingskomiteen sin endelege innstilling til Hordaland fylkeskommune. Ein viktig føresetnad

for

kommunesamanslåinga

var

utviklinga

av

vegsambandet. For Herdla sine områder på Holsnøya blei det påpeika i innstillinga at det nå var ein samanhengande veg mellom Frekhaug - Skjelanger, og at dette “synest heile Holsnøya å vera ei høveleg forvaltningseining med ei naturleg arrondering”.

Komiteen meinte at Herdla øy og delane av nordre Askøy skulle overførast til Askøy kommune. Dette blei grunngitt med at ei bygging av vegen mellom Davanger - Skansen ville føre til at overføringa vart egna reint geografisk sett, og at det ville bli ei “høveleg forvaltningseining”. Ei samanslåinga mellom Hjelme kommune og Herdla sine områder i Øygarden var lagt fram som den beste

Ved avviklinga i 1964 vart Herdla kommune innlema i Askøy, Øygarden, Meland, Fjell og Radøy kommunar

løysninga. Sjølv om komiteen hevda at det ville bli ein langstrakt

19


kommune, så er øyane berre skilde frå kvarandre med smale sund og

Det var fyrst to år seinare etter innstillinga blei framlagt, at Stortinget

på sikt vil vegsambandet utbyggast. Saman skulle Hjelme og Herdla

den 15. mai 1963 vedtok at Herdla kommune skulle oppløysast. Den

skipa Øygarden kommune.

1. januar 1964 blei planen sat i verk, og Herdla kommune slutta å eksistere som ein kommune.

20


og Borgundøy med ein del på fastlandet: Valen-området med den

Fjelberg-øyane – Om samanslåing og

særs viktige arbeidsplassen Valen sjukehus.

skilsmisse i Kvinnherad Av Einar Eide Skogseth ©Kartverket

I kommune-Noreg er det ofte tale om tvangsekteskap, og ein rad

Kart over Kvinnherad-

kommunesamanslåingar er nett no på gang i Hordaland. Skilsmisser

Fjelberg (1950)

mellom kommunar er meir sjeldsynt. Dette er soga om ei skilsmisse som vart teke opp til folkerøysting. I dag har få høyrt om Fjelberg kommune, men det var her det hende.

Fjelberg kommune Fjelberg vart kommune allereie frå innføringa av kommunalt sjølvstyre i Noreg i 1837/8, til dei store kommunesamanslåingane i

©Kartverket

1965. Fjelberg gjekk då inn i Kvinnherad, saman med Varaldsøy og

Kart over Kvinnherad

delar av Skånevik. Opphavleg omfatta Fjelberg delar av det som i dag

(1965)

er Ølen kommune i Rogaland, delar av Etne og det som i dag er den sørlege delen av Kvinnherad. Då kommunen vart slått saman med Kvinnherad var han mindre og inkluderte øyane Fjelbergøy, Halsnøy

21


Vegen mot samanslåing

halde fram som eige kommune. Med omsyn til industrireisinga i

Då det gjekk mot kommunesamanslåingar på slutten av 1950-talet,

Husnes synte dei til at dei aldri hadde gjort krav på å få Husnes frå

var ikkje Fjelberg mellom kommunane i «faresona». Kommune-

Kvinnherad, men at dette kom frå kommuneinndelingsnemnda sjølv.

inndelingskomitéen ville oppretthalde Fjelberg og Kvinnherad som

Kvinnherad og Fjelberg hadde tidlegare samarbeida godt, og mykje

eigne kommunar og utvide Fjelberg kommune på fastlandssida med

tomteland i Valen-området var uansett eigd av fylket. Omsynet til

Husnes sokn, som då ville gå frå Kvinnherad til Fjelberg. Men det

utkantane og særskilt folk på øyene vog òg tungt. «Departementet

planlagde aluminiumsverket i Husnes (SØRAL), snudde om på desse

[vil] so laga ein uhorveleg lang kommune. Frå busetnaden på

planane. Stortingsproposisjon nr. 106 (1962-1963) tok omsyn til

Borgundøy i Fjelberg til Austrepollen i Kvinnherad er det over 60 km

industrireisinga. Skilde ein Husnes sokn frå Kvinnherad, ville

i luftlinja, d.v.s. nærpå like langt som frå Sæbøvik [det største

kraftressursane industrien trong verte liggjande i ein annan

tettstaden på øyane i Fjelberg] til Bergen». Ein gjekk så vidt inn for

kommune. Utbygginga i Husnes ville krevje tomteland i

samanslåing med 11 mot 10 stemmer. Kommunestyret i gamle

fastlandsdelen av Fjelberg, noko som ville gjere ei samanslåing av

Kvinnherad røysta til samanlikning for samanslåinga med 33 mot 3

Fjelberg og Kvinnherad meir tenleg. Samanslåinga av Fjelberg og

røyster.

Kvinnherad vart då òg gjennomført 01.01.1965. Same år stod aluminiumsverket ferdig.

Skilsmisse? Kort tid etter desse vedtaka ga misnøye med samanslåinga seg til

Ein «uhorveleg lang kommune»

kjenne. Bergens Tidende kunne til dømes allereie 3. oktober 1964

I Fjelberg vitna eit framlegg i kommunestyremøtet 8. januar 1963 om

melde om vanskar med oppteljinga av stemmesetlar i Kvinnherad.

motstand mot samanslåinga. Dette framlegget vitnar om at fleire i

Ifølge lensmannen i Kvinnherad var «setlane så broderte at det er

Fjelberg kjende på eit løftebrot frå statleg hald om at dei skulle få

mest ikkje til å tru. Dei som bur i Fjelberg vil visst at alle

22


representantane i heradsstyret skal vera frå Fjelberg, og tilsvarande

1966 der 36 mot 8 røysta for utskiljing. Om partane hadde fått si vilje

er det med dei andre stroki i det nye heradet». På øyane i gamle

hadde det vorte skilsmisse. Men norsk kommunestruktur og

Fjelberg kommune nøyde ein seg ikkje med slik «brodering».

giftarmål er ikkje heilt det same. Hordaland fylkesting vedtok å ikkje tilrå utskiljing. Frå statleg hald meinte ein at det ikkje fanst grunnlag for å endre inndelinga.

Her kunne saka enda, men Arbeidsutvalet for fråskiljing av Fjelbergøyane ville det annleis. Dei som kjempa for lausriving melde seg inn i Samarbeidsutvalget for tvangssammensluttede kommuner, som hadde medlemar frå Halden til Alta. Fjelberg kommune vart ikkje slått saman med tvang, men i søknaden om eige herad for Halsnøy,

Borgundøy

og

Fjelbergøy

til

Kommunal-

og

Arbeidsdepartementet i 1966, hevda ein at «av øyane sine representantar var 2/3 imot samanslåing». Dei meinte seg ikkje bundne av røystene til representantane for fastlandsdelen av

Fjelberg-øyane. Skilsmisse?

Fjelberg kommune. Aktiviteten til medlemane i Samarbeidsutvalget Allereie i 1966 søkte eit folkevalt aksjonsutval om at øyane Halsnøy,

møtte først lita velvilje frå statleg hald. Men i 1971 ble «Det

Borgundøy og Fjelbergøy skulle verte utskilde som ein eigen

rådgivende utvalg for vurdering av 21 nærmere bestemte

kommune. Ei liste synte at 768 av 1103 røysteføre støtta kravet.

kommunesammenslutninger» utnemnd.

Søknaden vart óg røysta over i Kvinnherad kommunestyre 29. juni 23


Røystinga I samband med arbeidet til Tallaksen-utvalet oppretta Kvinnherad kommune ei nemnd for å vurdere ei utskiljing av Fjelberg-øyane. Nemnda leverte to tilrådingar til Tallaksen-utvalet. Dei som råda kommunen til å gå imot ei utskiljing, peika på at Fjelberg-øyane «i mangt og mykje har note godt av dei romslege økonomiske kår som har vore i Kvinnherad takk vere industri og kraftutbyggjing». Mellom anna hadde Halsnøy fått vassverk med «friskt fjellvatn frå Husnes». Vidare vart det hevda at kommuneadministrasjon «i vårt tid» stilte krav som små einingar hadde vanskeleg for å løyse. Kvinnherad var rett nok «vidsveimt», men dei meinte «post og telefon etter kvart får meir å seia» og at «lokaltelefontakst skal etter kvart gjelda i heile kommunen».

Dei som gjekk inn for utskiljing meinte at «alle politiske parti og grupperingar er no samde om at noverande Kvinnherad kommune

Stemesetlar for og mot ei fråskiljing av Fjelbergøyane

er for stor og tungvint». Dessutan leid industrien på Halsnøy under at «halve arbeidstida går i reiser» for teknisk etat. Viktigast var

Tallaksen-utvalet vitja så Kvinnherad i november 1972 og talte med

lokaldemokratiet, den nye storkommunen hadde ført til «minkande

formannskapet og aksjonsutvalet. I 1974 kom utgreiinga, «NOU

interesse for kommunal styring».

1974:14 Vurdering av 21 kommunesammenslutninger». Nett som i 24


den kommunale nemnda var konklusjonen delt. Fleirtalet støtta dei

kostnadene med trykking av materiell som skulle overtyde folk om å

som ville halde Fjelberg-øyane i Kvinnherad. Dei meinte at

gå ut av Kvinnherad kommune. Dei søkte òg om pengar til

kommunen trass store avstandar «har gjort en stor innsats for å løse

kontingenten som dei ikkje hadde betalt til Samarbeidsutvalget for

kommunale oppgaver i alle deler av kommunen».

tvangssammensluttede kommuner. Desse søknadene vart rimeleg raskt innvilga! Og sidan har Kvinnherad korkje vorte frådelt eller

Nok ein gong kunne drøymen om eigen kommune vorte skipla. Men

samanslått, og ser ut til å sleppe unna òg i den pågåande runden med

Kvinnherad kommunestyre ville avgjere saka ein gong for alle, lokalt.

kommunesamanslåingar.

Dei vedtok å halde folkerøysting på øyane som tidlegare hadde høyrt til Fjelberg kommune, om dei skulle verte eigen kommune. Røystinga skulle haldast 2. september 1974. Arbeidsutvalet for fråskiljing av Fjelbergøyane fekk trykt opp brosjyrar som mellom anna lova symjehall og samfunnshus og «snøgg og billeg teknisk hjelp». Men 53% røysta for å framleis vere ein del av Kvinnherad. Arbeidsutvalet for fråskiljing tok raskt følgjene av avgjerda og melde seg allereie 10. september ut av Samarbeidsutvalget for tvangssammensluttede kommuner.

Så korleis var stemninga i kommunen etter å ha vore på randen av skilsmisse? Vel, ikkje dårlegare enn at Arbeidsutvalet for fråskiljing I 1974 valte Arbeidsutvalet å melde seg ut av Samarbeidsutvalget for

av Fjelbergøyane søkte Kvinnherad kommune om stønad til

tvangssammensluttede kommuner 25


Lokal motstand mot kommunesamanslåinga i Skånevik Av Theresa Rosell-Helland og Linn Nodland

Skånevik kommune vart oppretta i 1837 i samband med etableringa av det kommunale sjølvstyret same året. Som eit resultat av kommunesamanslåinga vart Skånevik kommune oppløyst i 1965. Områda på nordsida av den ytre delen av Åkrafjorden vart innlemma i Kvinnherad kommune, medan resten av kommunen vart lagt til Etne kommune. Ved nedlegginga hadde dei to delane av Skånevik kommune 1189 og 1493 innbyggarar. Sjølv om kommunesamanslåinga på denne tida vart sett på som naudsynt, og i seinare tid har vore omtalt som vellykka, var mange av innbyggarane i Skånevik kommune tilsynelatande ikkje særleg begeistra for samanslåinga. Motviljen mot kommunesamanslåinga botna ofte i kjensla av tilhøyrsel, og handla om fordelinga av ressursar og tilgang på tenester.

Kart over Skånevik

26


Kraftanlegget og vassdrag: eit ynske om å bli innlemma i

talet. Ein var og klar over kva for potensiale det var for ein

Kvinnherad

vidareutviklinga av vasskraft i området og kva for økonomisk gevinst

Vasskraft og elektrisitetsproduksjon har hatt stor betyding for den

dette ville bringa kommunen områda ville falle inn under.

generelle velferdsauken i Noreg utover 1900-talet. Program for utbygging av vasskraft i Noreg vart sett i gong på 1930-talet, og det har sidan den gong skjedd ei utstrakt utbygging av vasskraft for å skapa økonomisk vekst og for å betra levestandarden til folk. Utbygginga av vasskraftverk har og vist seg å vere gode inntektskjelder for kommunane som rår over desse. Det er av den grunnen ikkje overraskande at det under kommunesamanslåinga på 1960-talet føregjekk store diskusjonar om kva for kommunar vasskraftverka skulle innlemmast i. I områda som etter kommunesamanslåinga vart innlemma i Kvinnherad og Etne kommune ligg Blåelva, som er hovudelva i Blådalsvassdraget. Dette vassdraget har utspringet sitt av Folgefonna, og renn sørvest i munningen i Masfjorden. På 1940-talet

Oversikt over kraftlaga i Austevoll, Fitjar, Fjelberg og Skånevik

starta ei omfattande utbygging av Blådalsvassdraget, som sidan den gong har utvikla seg i tråd med kraftbehovet i samfunnet. Under

Blåfallikraftverkane ligg i dag hovudsakleg ved Matre i Kvinnherad

kommunesamanslåinga på 1960-talet hadde områda rundt

kommune, medan ein mindre del av reguleringsområdane ligg i Etne

vassdraget allereie dratt stor nytte av utbygginga som starta på 1940-

kommune. Med denne informasjonen er det ikkje overraskande at fleire av Skåneviks innbyggarar ynskte å hamna innanfor Kvinnherads 27


grenser grunna dei økonomiske fordelane det ville gi. Dette kjem

Lokal motstand mot kommunesamanslåinga i Fjæra

tydeleg fram i eit brev med overskrifta «Ad kommuneinndelinga.

Innerst i Åkrafjorden ligg Fjæra, en liten grend som under

Nemndas 1. tilråding. Skånevik kommune». Brevet er skrive av ein

kommunesamanslåinga på 1960-tallet var lokalisert i utkanten av

representant frå ein av Skåneviks mindre bygder, som seinare vart

datidens Skånevik kommune. På dette tidspunktet hadde dei blant

innlemma i Etne kommune. Det er usikkert kva for ein bygd det er

anna eigen skule, butikk og postkontor. Vegtilknytingen var også med

snakk om, då dette ikkje kjem fram i brevet:

på å holde liv i bygda, særlig da mange arbeidet i Odda. Under

«Kraftanlegget og Blådalsvassdraget er noko alle i

kommunesamanslåinga

1960-tallet

oppstod

det

fleire

kommunen har sett som ei stor natur- og økonomisk

ueinigheiter om dei nye kommunegrensene. Fjæra ynskte ikkje å bli

herlighet, som er ein integrerande del av bygda vår, og når

innlemma i Kvinnherad eller Etne kommunar, men å bli ein del av

det blir utbygd i raskt tempo, vil det i framtida vera ein stor

Odda.

økonomisk faktor i kommunen si økonomiske stoda.» Den 3. januar 1958 sendte heile 82 personar av Fjæra kapellsokn sine Representanten for bygda skrev vidare:

da rundt 160 innbyggarar eit samla brev til fylkesutvalet for

«Når det verka som eit sjokk, er det avdi, at ved den nye

kommuneinndelinga i Hordaland. Der gav dei uttrykk for at dei både

grensa, tek ein ifrå oss det beste, eg vil seia det slik: «Mate

var «misnøgde» og «vonebrotne» over at Schei-komiteen si tilråding

med kraftanlegget og Blådalsvassdraget er skinka, Fjæra

ikkje hadde tatt deira ynske med i betraktning. Utkantsgrenda Fjæra

kapellsogn med vassdraga Vauleelv- Langfoss- Lund m.fl. er

mangla den naturlige kontakten med Skåneviks kommunesenter. I

bogen, det som blir slege samen med Etne er berre beina og

brevet beskriver Fjæras innbyggarar korleis «Eit ærend for oss til

hovudet!»

Skånevik er ein tungvind og kostbar dagstur, medan det til Odda går rutebil mange gonger per dag, med berre ein times kjøring kvar

28


veg.», og korleis det kunne gå fleire år mellom kvart besøk i Skånevik. Løfte om eit utbygd vegnett virket heller ikkje å ha overtyde Fjæra sine innbyggarar, da dei hadde liten tiltru til at planane ville bli gjennomført med det fyrste. Det var særleg arbeidsforholda som hadde ført til det økte samarbeidet med Odda kommune. Mange hadde som sagt sin faste arbeidsplass i Odda, og endringane av kommunegrensene ville komme innbyggarane særs til gode med tanke på kommunale rettar som teoretisk og praktisk opplæring.

Ynsket om å bli overført til Odda møtte stor motstand frå fleire kantar. Det var særlig spørsmålet om økonomi og naturresursar som vart ytra som motargument. I eit brev til kraftselskapet Saudefallene A/S uttrykker Skåneviks ordførar sin uro: Det siste møte i Skånevik heradstyre

«Dette synes vi er meget beklagelig – ja urimelig – fordi dette medfører blant annet at vi mister flere av våre

Han påpekte vidare at det var meiningsløyst at ein bygd skulle bli

vannkraftsreserver også Vaulevasdraget (Langfoss) som eies

fråtatt slike rettar av den grunn at en liten «klikk» av befolkninga av

av Dem og som vi har tenkt kunne bli nyttest om ikke så altfor

visse grunner ynskte å tilhøyra Odda kommune. «[…] Det må da være

langt uti fremtiden.»

måte

«fullmaktslover»,

der

tas

ikke

kommunestyrevedtak som såaatsi er enstemmig.» ©Marcus – Spesialsamlingene ved Universitetet i Bergen 29

hensyn

til

ett


Kommunesamanslåinga i dag I dag veit ein at Fjæra sitt ynske om å bli innlemma i Odda kommune ikkje vart oppfylt, og at bygda vart innlemma i Etne kommune. Det var nok fleire som ikkje var nøgde med korleis kommunegrensene vart satt under kommunesamanslåinga på 1960-tallet. Samstundes var nok vel så mange nøgd. Samanliknar man kommunesamanslåinga på 1960-talet med kommunesamanslåinga som skal skje i 2020 vil ein merka seg at problemstillingane ikkje har endra seg noko særleg. Det handlar i stor gard om arbeidsplasser, tilhøyrsel, fordeling av ressursar, tilgjengelegheit og tilgang på tenestar.

30


Når ein syng på siste vers C'est fini nous somme, "Flecti, non frangi" Av Anita Haugen Lie

Sitatet over er henta frå møteboka til Skånevik heradsstyre og det er slik dei avsluttar kommunen. «Det er over vi er; Bøyd, ikke brukket». Etter at siste vedtaket vart gjort skriv referenten ned sitatet, før alle i heradstyret signerer det siste møtet 29.desember Skånevik heradsstyre avsluttar kommunen på poetisk vis

1964. Skånevik kommune er historie.

Heradsstyret er kommunane sitt øvste organ og hjå IKA Hordaland finn du alle dei gamle møtebøkene, også for kommunar som ikkje lengre finst. Å ein kan bli nysgjerrig, for kva var det eigentleg ein snakka om i kommunen sitt siste møte i heradsstyret? Kva saker valde dei å handsame og kva handla den aller siste saka om? Vi har sett nærare på møtebøkene for kommunar som blei nedlagd på 1960-talet.

Den siste møtebok til Sæbø heradsstyre 31


Mange av dei siste møta i heradsstyra er prega av vedtak som gjeld økonomiske spørsmål, både stort og smått. Kommunane vedtek å yte tilskot til både vedlikehald, bygging av anlegg og private initiativ. Bildet viser eit døme henta frå Manger heradsstyre. Dei vel å støtte prosjektet om å opne lefsebakeri i Manger med 3000 kr, fordi dei meiner det er særs verdifult at industrinæringa i bygda blir bygd ut. Denne type saker går att i mange av kommunane sine siste møte, og det er tydeleg at ein ønskjer å legge att ressursar for vidare verdiskaping, slik at «bygda» lev vidare i ny kommune.

Praktiske spørsmål

Den siste saka Vikebygd vedtek er å forstørre og henge opp bilete av

Mange kommunar tek også opp ein del partiske spørsmål, som

kommunen sine ordførarar.

Vikebygd kommune. Den siste saka heradsstyre vedtek 30.desember 1963 er at to personar får ansvar for å «å få billeder av (alle) dei som

I møteboka til Kinsarvik heradsstyre har ein valt å bruke siste side på

har vore ordførarar i Vikebygd forstørra og opphengde i

å lime inn ein avisartikkel frå BT, som skildrar det siste møte og

kommunehusa i Austre Vikebygd og Vestre Vikebygd».

markeringa som heidra den gamle kommunen og alle tilsette der. Artikkelen «Sluttstrek sett for «sjølvstendet» i Eidfjord, Kinsarvik og

Poesi og nostalgi

Ullensvang» syner at det nok var blanda kjensler og at både møte og

Mange kommunar vel også å gjere noko ekstra ut av at dette er

markering var prega av nostalgi.

siste møte, som Skåneviks si poetiske avslutning skildra ovanfor

32


«Når klokkane har slege sitt tolvte slag er tidi ute for dei tre

Identitet og sjølvstende

kommunane, og det oppstår ei ny kommunal eining med namnet

Samla sett er dei siste vedtaka gjort av heradsstyra prega av at ein

Ullensvang» (BT 30.desember 1963).

ønskjer å leggje noko igjen i den gamle kommunen. Om det er å gje pengar til veg, nybygg, lokale bedrifter, få opp TV-forsterkarar eller å få forstørra og hengd opp bilde av gamle ordførarar, så er ein vore opptatt av at historia til den gamle kommunen ikkje må bli gløymd. Dette gjeld også heilt konkret som til dømes i Kinsarvik, kor heradsstyre sitt siste vedtak er at ein kjøper inn bydebok til alle skulane. Mange vedtak peikar mot at ein ønskjer å ta vare på det lokale sjølvstende og identiteten, og det er kanskje ikkje så rart når ein har vore sjølvstendig kommune i fleire generasjonar.

I desse dagar gjentek historia seg og vi nærmar oss på ny ei stor samanslåing. 13 kommunar skal bli til 5 nye kommunar. Så korleis vil desse kommunane avslutte sin kommune? Vil dei gå for poetiske avslutningar, dele ut pengar eller vedta ein reguleringsplan? Eller kanskje litt av alt? Det vil tida vise!

Frå BT 30.desember 1963 33


Herlandsfoss kommunale kraftverk kraftproduksjon på tvers av kommunegrenser Av Thea Henriette Skjåk Nielsen

I år er det 100 år sidan Herlandsfoss kommunale kraftverk stod ferdig. Kraftverket er eit lite kraftverk, men bidrog til ei positiv utvikling for lokalsamfunnet. Kraftselskapet produserte viktig kraft til kommunane og skapte sårt etterspurte arbeidsplassar. Etableringa av

kraftverket

markerte

også

starten

eit

langvarig

interkommunalt samarbeid.

Herlandsvassdraget renn gjennom dei tidlegare kommunane Hosanger, Haus og Hamre på Osterøya, og består i hovudsak av Løtveitvatnet og Storavatnet. I desember 1915 bestemte Hosanger å kjøpe vassdraget for 150 000 kr. Året etter kjøpte kommunane Haus og Hamre seg inn, og Hosanger, Haus og Hamre kommunale kraftverk vart etablert. Hosanger hal fram med å vere den største interessenten og eigde 55 % av kraftverket. Haus og Hamre kommunar kjøpte seg inn med 35% og 10 %. Utbygginga av Statusrapport til ordføraren i Hamre

kraftverket vart begynt 26. august 1916 og stod ferdig i oktober 1919. 34


kommunar.

Selskapet skulle leiast av ein direksjon og eit

representantskap.

Medlemmene

av

både

direksjonen

og

representantskapet vart valt av Hosanger, Haus og Hamre kommunestyre. Hamre, med den minste eigarandelen, fekk eit medlem i direksjonen og eit i representantskapet. Val av medlemmer vart heldt kvart tredje år, i samsvar med dei kommunale valperiodane.

Eit kostbart prosjekt Utbygginga av kraftverket vart eit kostbart prosjekt, og kravde store investering frå Hosanger, Haus og Hamre kommunar. I eit fellesmøte 25. juni 1917 vedtok kommunane å gi kraftselskapet eit lån på 1 500 000 kr. Dette skulle være avdragsfritt dei tre fyrste åra. Seinare vart det bestemt at eigarkommunane kunne stille som garantistar for lån opptil 12 millionar kroner. Utgifter knytt til anleggets og

Love for Hosanger, Haus og Hamre kommunale kraftverk

kraftstasjonens drift og vedlikehald vart fordelt mellom kommunane i samsvar med eigardelane. Den enkelte kommune var sjølve

I Love for Hosanger, Haus og Hamre kommunale kraftverk kan vi lese

ansvarleg for eiget linjenett, samt sal og fordeling av straum innetter

at selskapet hadde som formål å bruke krafta frå vassdraget til å

i kommunen.

forsyne eigne kommunar med elektrisitet, samtidig som de også kunne ta på seg levering til store konsumentar eller andre 35


Kort tid etter at kraftverket stod ferdig møtte selskapet på sine fyrste

Saltverker AS som heldt til i Fotlandsvåg. Sviktende betalingar frå

økonomiske utfordringar. Dette var eit resultat av ulike faktorar. I

selskapet gjekk hardt utover Hosanger, Haus og Hamre kommunale

likskap med andre kraftverk i Noreg var det ved prosjekteringa av

kraftverk moglegheiter til å betene eigne lån.

Hosanger, Haus og Hamre kommunale kraftverk planlagt å ta i bruk røyrleidningar. Utbygginga av kraftverket fant sted under fyrste verdskrig, og det viste seg å være både vanskeleg og dyrt å skaffe jernrøyr. Selskapet fekk da valet mellom å stanse arbeidet eller finne ei alternativ løysning. Valet falt på sistnemnte og som fyrste kraftverk i Noreg vart Hosanger, Haus og Hamre kommunale kraftverk bygget med trykksjakt og trykktunnel. Valet skulle i ettertid vise seg å få store konsekvensar for kraftselskapet. Få månader etter at kraftverket stod ferdig oppdaga man større lekkasjar frå trykktunnelen. Dette forsinka arbeidet på kraftverket og økte byggekostnadane. Anlegget var fyrst i driftsmessig forstand igjen hausten 1920. I 1921 vart dei samlande anleggsomkostningar oppgitt å være på 12 millionar kr, kor kraftanlegget sto for nesten 8 millionar.

Ettersom kommunenes kraftbehov var betydeleg mindre enn det kraftverket produserte vart kraftverkets økonomi i stor grad basert

Kraftverket valte å gå vekk frå røyrleidningar grunna høge kostnader

på levering til større kundar. Deira største kunde var De Norske

36


Gjeldsforhandlingar Våren 1925 kalla Justisdepartementet inn til eit møte i Bergen kor det vart nedsett eit kredittutval for å sette i stand ei gjeldsordning. Ordning tok sikte på å bevare kraftverket for kommunane, då man antok at dette var den beste moglegheita for at kommunane på sikt skulle klare å betale ned gjelda si. Det opphavlege kraftselskapet vart oppløyst og eit nytt sameige vart skipa under namnet Herlandsfoss kommunale kraftverk. Kommunanes del i det nye sameige vart fordelt slik: Hosanger 35%, Haus 50% og Hamre 15%. Selskapets samla gjeld var per 30. april 1925 på 12 700 000 kr. Kommunane stilte seg som garantistar for selskapets pantegjeld, dels etter eigardel og dels solidarisk.

Nye kommunar, nye eigarar I 1964 vart Hosanger, Haus og Hamre kommunar lagt ned i samband med kommunesamanslåinga. Hosanger vart innlemma i Lindås og Osterøy, Haus i Arna og Osterøy og Hamre i Meland og Osterøy. Herlandsfoss kommunale kraftverk fortsette drifta, men med nye eigarar. I forkant av kommunesamanslåinga vart det heldt møte med representantar frå kommunane og kraftverket sitt styre

Den gamle kraftverksbygningen minner om ei borg frå mellomalderen

37


for å diskutere eigartilhøve i samband med dei nye kommunale

gamle kraftstasjonen vart gjort om til museum og står i dag på lista

einingane. Styret i Herlandsfoss kommunale kraftverk meinte at det

over norske kulturminne.

burde ta omsyn til skattekraft, folketal og straumforbruk i kvert av distrikta for dei siste åtte åra, og forslo fylgjande partstallfordeling: Osterøy (40%), Arna (40%) og Lindåshalvøya (20%).

Hosanger og Hamre var usamd i at dette ville gi ei rettferdig fordeling. Kommunane la vekt på at linjenettet var ulikt utbygd i de forskjellige distrikta og at det var andre faktorar som skapte ulike forhold for bruk av kraft. Også Haus sa seg usamd i Herlandsfoss kommunale kraftverk sitt forslag. Kommunen argumenterte for at Osterøy, kor småindustrien «ikkje arbeider under dei same gunstige tilhøva som dei som ligg meir laglegt til», ville komme ut som den tapande part i fordelinga. Tross usamdheiter vart forslaget til slutt godkjent av dei tre kommunane.

I 1995 vart den originale kraftstasjonen tatt ut av drift etter 75 år med kraftproduksjon. Kraftverket fortsette si produksjon, men i ein ny og moderne kraftstasjon, som vart bygd like bak den gamle. Den I dag blir den gamle kraftverksbygningen nytta som museum

38


Litteratur og referansar Litteratur: Språkrådet (sist oppdatert 30.03.2015) Stedsnavn. Tilgjengeleg frå: https://www.sprakradet.no/Sprakarbeid/Stedsnavn/

Kart: Kartverket (Norges Geografiske Oppmåling), Søndre Bergenhus amt nr. 19: Kart over søndre Bergenhus Amt: Hordaland, karttegner ukjent (1896) Tilgjengeleg frå: https://kartverket.no/Kart/Historiske-kart/Historiske-kart-galleri/historiske-kart---detaljer/?kartid=amt2_soendre-bergenhus-amt-19_1896

Kartverket (Geonorge), Fylkeskart – kommunegrenser, illustrasjonskart Tilgjengeleg frå: https://kartkatalog.geonorge.no/metadata/82399812-ae1e-43fc-b29f-f1b28954b59b

Kartverket, Herredskart over Sør-Norge: Norge, karttegner ukjent (1955) Tilgjengeleg frå: https://kartverket.no/Kart/Historiske-kart/Historiske-kart-galleri/historiske-kart---detaljer/?kartid=kommunekart_s_1950

Kartverket, Norges kommuner Sør-Norge: Norge, karttegner ukjent (1965) Tilgjengeleg frå: https://kartverket.no/Kart/Historiske-kart/Historiske-kart-galleri/historiske-kart---detaljer/?kartid=kommunekart_s_1965

39


Interkommunalt arkiv i Hordaland 978-82-92076

Profile for IKA Hordaland

Kommunane som forsvann - kommunereforma på 1960-talet  

Arkivdagen markerast årleg over arkivinstitusjonar over heile Norden. Tema for arkivdagen 2019 er «gøymt eller gløymt». Dette temaheftet er...

Kommunane som forsvann - kommunereforma på 1960-talet  

Arkivdagen markerast årleg over arkivinstitusjonar over heile Norden. Tema for arkivdagen 2019 er «gøymt eller gløymt». Dette temaheftet er...

Advertisement