Page 1

Uitgave van de Stichting Vrienden van Bronbeek Maart/ April 2017

Bronbeek ­Festival gastvrij met ­avonturen: Kom 23 april!


AANGESTIPT •M  et dit nummer van het Bronbeekbulletin is de Vriendenpas 2017 toegestuurd. Het bestuur hoopt dat u er veel gebruik van kunt maken: gratis toegang tot het museum. • U kan alvast de datum voor onze Vriendendag 2017 noteren: zaterdag 26 augustus. Er wordt hard gewerkt aan de voorbereidingen. Het opgaveformulier voor deelname bereikt u tegelijk met het volgende nummer van dit bulletin. • Blijf voortdurend op de hoogte via raadpleging van onze website: www.vriendenvanbronbeek.nl. • Doorlopend verzoek: donateurs die hun e-mailadres nog niet hebben doorgegeven aan de ledenadministratie, wordt vriendelijk verzocht dit alsnog te doen. Nieuw e-mailadres: svvb1983@gmail.com. • In december 2016 trad Jonathan Verwey aan als bibliothecaris van Bronbeek. Tijdens een recente gidsenbijeenkomst vertelde hij, hoe omvangrijk de collectie is, die hij onder zijn hoede heeft gekregen dankzij het voortvarende werk van zijn voorgangsters: meer dan 10.000 boeken.

Op vertoon va n deze pas heeft u gratis toegang tot museum Br onbeek

Vriend van Bronbeek 2017 Geldig van 1 januari 2017 t/m 31

maart 2018

Stichting Vrien

den van Bronbe ek Velperweg 147, 6824 MB Arnhe m T 06 40 40 46 98 | E svvb1983@gm ail.com www.vriendenv anbronbeek.nl

Dit jaar is de VriendenKAART een VriendenPAS geworden. Op creditcardformaat, dus handig mee te nemen.

Bij de voorpagina Met het BronbeekFestival staat een veelzijdig evenement op stapel, voor jong en oud. Zie pagina 8.


INHOUD 2017 MAART/APRIL

Van het bestuur Verzoeken van de secretaris

4

Agenda Activiteiten op Bronbeek Herdenkingen

4 5

Verschijnt 3x per jaar - no. 117

In en om Bronbeek

Informatieblad van de ‘Stichting Vrienden van Bronbeek’.

Nieuwe bewoners 6 31ste lustrum in zicht 6 Uitdaging op BronbeekFestival 8 Indisch impressionisme van Bleckmann 10 Jan de Kleyn over ‘de Polen’ bij Slag om Arnhem 12 Over langdurige dienst als officier 14 Bezoek aan Paleis Het Loo 16 Waarnemend burgemeester gespot 17 Schilderij Citadel van Antwerpen ­gerestaureerd 17 Herdenking slag in de Javazee 18

Redactieleden: mevr. G.G. Besselink-Boermann dhr. A.P. Bakker mr. H.J.A. Grootveld, eindredacteur Druk: HPC Drukkerij, Arnhem Doelstelling van de Stichting: Het wekken van belangstelling voor, alsmede het levend houden en zo mogelijk versterken van de historisch bepaalde verbondenheid tussen Nederland en landen overzee, in het bijzonder Indonesië, door voortzetting, aanpassing en uitbouwing van de tradities van het Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum ‘BRONBEEK’. Donatie: Natuurlijke personen minimaal € 15,00 per jaar. Rechtspersonen minimaal € 50,- per jaar. IBAN rekeningnummer: NL89 INGB 0000 0009 40 van de ‘Stichting Vrienden van Bronbeek’.

Museumcollectie Schenkingen en aanwinsten

21

Adres Stichting: Velperweg 147, 6824 MB Arnhem. website: www.vriendenvanbronbeek.nl Vriendenadministratie SVVB Velperweg 147 6824 MB Arnhem Tel. 06 40 40 46 98 E-mailadres: svvb1983@gmail.com ISSN: 1386 - 0372

KTOMM BRONBEEK Tel: 026-376 35 55 3


Van het bestuur Verzoeken van de secretaris

De Stichting Vrienden van Bronbeek heeft een nieuw e-mailadres: svvb1983@gmail. com. De vrienden, van wie het e-mailadres bij ons bekend is, zijn met een e-mail op de hoogte gesteld van de wijziging. Diverse e-mails zijn echter door de server niet geaccepteerd en naar ons teruggestuurd. Vrienden die onze e-mail met de wijziging niet hebben ontvangen, wordt verzocht een berichtje te sturen naar svvb1983@ gmail.com.

Met het vorige Bronbeekbulletin is een betalingsverzoek gedaan voor uw bijdrage 2017 van minimaal € 15,00 per persoon per jaar. Het komt voor dat twee vrienden op één huisadres niet het juiste bedrag overmaken. Wij vragen uw aandacht hiervoor. Een ander punt van aandacht is, dat we nog niet alle betalingen voor 2017 hebben ontvangen. Wij verzoeken u vriendelijk uw bijdrage vóór 15 april 2017 over te maken.

Agenda

ACTIVITEITEN OP BRONBEEK 31 maart t/m 10 september 2017

|

EXPOSITIE

Nieuw licht. Het impressionisme van Otto Bleckmann Toegang met museum-entreebewijs. Di t/m zo 10.00-17.00 uur

23 april 2017

| THEMAZONDAG

Nederlands-Indië in beeld en geluid 11.00 - 15.00 uur Toegang: € 27,50. Kaartverkoop via www.kumulan.nl/themazondagen I.s.m. Stichting Indisch Erfgoed & Stichting Klein Bronbeek

23 april 2017

|

DOE-EN-BELEEF-DAG

BronbeekFestival Tientallen activiteiten voor alle leeftijden op het landgoed en in het museum 10.00-17.00 uur Toegang landgoed gratis, deelname alle activiteiten volgens museum-entreetarief

10 augustus 2017

|

DIALEZING & RONDLEIDING

Landgoed Bronbeek: koninklijk geschenk voor veteranen Spreker: Niek Ravensbergen. 14.00-16.30 uur. Toegang met museum-entreebewijs. Reserveren: nb.ravensbergen@mindef.nl

10 september 2017 4

|

OPEN DAG


Open Monumentendag 10.00-17.00 uur. Diverse activiteiten. Toegang vrij

25 november 2017

|

KRISSENDETERMINATIE

Laat uw eigen krissen beoordelen door experts 12.00-17.00 uur. Consult gratis. Reserveren gewenst: nb.ravensbergen@mindef.nl

Dinsdag t/m zondag

|

JEUGDACTIVITEITEN

Landgoedspeurtocht In je eigen tempo zwerf je over het landgoed Bronbeek en onderzoek je onbekende plekken en dingen. Leeftijd: 8 t/m 12 jaar. Haal een gratis routekaart bij de receptie tussen 10.00 en 17.00 uur. Museumspeurtocht Weet jij hoeveel kanonnen er in het museum staan? En weet je waarom uniformen er zo indrukwekkend uitzien? Er is een speurtocht voor 6 t/m 9 jaar en een voor 10 t/m 12 jaar. Haal er een gratis af bij de receptie tussen 10.00 en 17.00 uur.

Zondagen

|

OPENBARE REPETITIES

Gamelan Tweemaal per maand bespeelt de groep Kusumo Budoyo de gamelan. U kunt deze openbare repetities in de Indische Zaal bijwonen op zondagen in de maanden september tot en met juni. Informeer altijd vooraf naar de actuele datum en het tijdstip via (026) 376 35 55.

HERDENKINGEN 2 mei 17 mei 19 augustus 23 augustus 27 augustus 9 september 28 september

Indië-militairen Arnhem Herdenking KNIL Birma Siam & Pakan Baroe Spoorwegen Japanse Jongenskampen Japanse Vrouwenkampen Japanse zeetransporten Papoea-strijders

Wijzigingen voorbehouden. Voor nadere gegevens en de laatste stand van zaken: kijk op www.bronbeek.nl onder ‘Activiteiten Bronbeek’.

5


In en om Bronbeek

NIEUWE BEWONERS

Op 5 december is de heer C. Walravens in Bronbeek komen wonen. Hij is soldaat geweest bij de Koninklijke Landmacht. De heer A. Fransen nam op 6 maart zijn intrek in Bronbeek. Zijn laatst beklede rang was korporaal bij de Koninklijke Marine. Wij wensen hen een fijne tijd op het landgoed toe.

OPTIMISTISCH BRONBEEK HEEFT HET 31STE LUSTRUM IN ZICHT Museum Bronbeek is op weg naar de 50.000 bezoekers per jaar. Dit moet op termijn haalbaar zijn. Vorig jaar zijn er ongeveer 40.000 belangstellenden geregistreerd, een aantal dat gaandeweg een gezonde groei vertoont. Ook de collectie van het museum breidt zich uit, met name dankzij een trouwe schare schenkers. Het totale bezit bedraagt inmiddels zo’n 70.000 objecten, meer dan ooit. Dit nieuws is weergegeven in een actuele presentatie, die er in de oostelijke benedengang van het hoofdgebouw een globale indruk van geeft. De commandant van Bronbeek, kolonel Michiel Dulfer, heeft dan ook in zijn eerste toespraken van het jaar 2017 voornamelijk optimisme tot uitdrukking kunnen brengen. Zijn beleidsmatige boodschap luidde: We moeten het goede behouden en het matige zien te verbeteren. Na een terugblik op vorig jaar somde hij op wat nu op het programma staat. Er is bijvoorbeeld gevraagd of Bronbeek plaats kan bieden aan een monument voor de gesneuvelden bij de Slag in de Javazee. Zeker na het bekend worden van de bizarre 6

verdwijning van de scheepswrakken van de Java, Kortenaer en De Ruyter heeft dit verzoek aan betekenis gewonnen, zo onderstreepte de kolonel. Het antwoord is dus positief. Dulfer voegde daaraan toe: Dit ‘toont, ondanks de begrijpelijke dwang om herdenkingen te combineren, de behoefte bij nabestaanden om een eigen plekje te hebben om dat specifiek aspect van de strijd in Zuidoost Azië te ge- en herdenken. Om stil te staan bij dat leed. Daarvoor is Bronbeek een natuurlijke en historische locatie’.

Performance Inside In, 27 augustus 2016.


Monumenten erbij Hij vervolgde dat ook de plaatsing van twee monumenten op het achterterrein van het landgoed daarvan getuigen, die van het 4de bataljon 10de regiment infanterie en van het 11de bataljon 7de regiment infanterie. Verder is er toenemende behoefte bij nabestaanden om waardering en erkentelijkheid voor de opoffering van familieleden die nooit een onderscheiding kregen. Ze melden zich alsnog voor een mobilisatie-oorlogskruis. In de commandantswoning van Bronbeek hebben zij deze onderscheiding in de tweede helft van vorig jaar 11 keer in ontvangst mogen nemen. ‘Het blijft mij ontroeren’, verklaarde de ko-

lonel, ‘wanneer ik over het landgoed loop en bij enig monument een bloemenzee zie liggen zonder dat er een officiële herdenking of reünie heeft plaatsgevonden. Voor mij is dit het ultieme bewijs van de relevantie van Bronbeek naast de nog steeds grote belangstelling om deel te gaan uitmaken van de Bronbeek-gemeenschap’. Samenwerking met derden opent kansen voor Bronbeek. De commandant neemt deze waar op verschillende terreinen. Met ArtEZ (de kunstenopleidingen in Arnhem, Enschede en Zwolle) is daarmee een goed begin gemaakt op 27 augustus vorig jaar, toen de Arnhemse kunstenaar Rob Sweere de performance Inside In tot leven bracht. Onze donateurs hebben eraan kunnen

Plantenkalender aan de Velperweg te Arnhem. Het thema van 2017 is de Slag in de Javazee.

Michiel Dulfer: ...vrolijke verjaardagswens...

7


meedoen, want de happening gebeurde op onze Vriendendag 2016. Er staat dus meer op stapel. De commandant wil blijven zoeken naar mogelijkheden om Bronbeek als ‘Home of the veterans’ te versterken. ‘Qua bedrijfsvoering en ondersteuning van de herdenkingscomités en stichtingen, de veteranen, hun partners en hun nabestaanden. Bronbeek gaat zich dit jaar voorbereiden op zijn 31ste lustrum in 2018. Intussen is de noordzijde van het hoofdgebouw in de steigers gezet en zal onderhoud worden uitgevoerd aan veel gebouwen.

Thema plantenkalender De commandant heeft al bekend gemaakt, wat dit jaar het thema is van de plantenkalender die in de maand mei aan de Velperweg in Arnhem verschijnt. Deze zal gewijd zijn aan de Slag in de Javazee, 75 jaar geleden. Wat aandachtige toehoorders verder niet zal zijn ontgaan, is het even geactualiseerde als gebruikelijke slot van zijn toespraak tijdens de Verjaardag van Bronbeek, die op maandag 20 februari jl. is gevierd, een dag later dan de geboortedag van koning

Verjaardagsfoto Bronbeek, 2017.

8

Willem III die dit jaar in het weekend viel. ‘Dame, mijne heren, ik wens u een fijne dag’, liet hij vrolijk weten. In de 154 jaar van het bestaan van Bronbeek is dat niet eerder zo voorgekomen. Nelly Singerling en alle andere bewoners begrepen de boodschap natuurlijk meteen. De eerste vrouwelijke bewoner van Bronbeek heeft haar intrede gedaan (2 december 2016) en zo is hedendaagse geschiedenis geschreven.

BRONBEEKFESTIVAL VOL MET UITDAGENDE ACTIVITEITEN Op zondag 23 april 2016 kun je op avontuur tijdens het BronbeekFestival. Je kunt kiezen uit tientallen activiteiten buiten op het landgoed, in legertenten, en binnen in het museum. Het BronbeekFestival is voor alle leeftijden. Er zal zich van ‘morgens 10 tot ‘s middags 17 uur een dynamisch programma ontrollen. Wat voorbeelden.

Links: Nelly Singerling op 21-jarige leeftijd in Surabaya, nu de eerste vrouwelijke bewoner van Bronbeek.


Klimmuur.

Verkleden.

Begin je dag goed en test je kracht en uithoudingsvermogen op de Hindernisbaan & Klimwand. Grijp je kans en rijd ook een keer mee op een legervoertuig. Op een pony over het landgoed rijden kan ook. Onderwijl hoor je live muziek van de militaire fanfare.

van schilder Bleckmann. En doe vooral een keer mee aan een workshop gamelanmuziek. Verder zijn Indische hapjes en drankjes te koop. De toegang tot het landgoed is gratis. Een passe-partout voor deelname aan alle activiteiten en toegang tot het museum is gratis voor kinderen tot 6 jaar, Vrienden van Bronbeek en Museumkaarthouders; anderen betalen het museumtarief. Vanaf 8 april zijn de kaarten te koop aan de museumkassa en op 23 april bij de ingang van het landgoed. Gratis parkeren kan op het nabije terrein van de HAN (Hogeschool Arnhem-Nijmegen) aan de Ruitenberglaan. Museum Bronbeek zal onderzoek doen naar je ervaringen op het BronbeekFestival. Als je op 23 april de enquĂŞte invult, maak je ook nog kans op een ballonvaart voor twee personen.

Vliegen In de flightsimulator ontdek je hoe het is om te vliegen. In de jungle-tunnel kan je erachter komen of je de jungle aan kunt (en durft) . Het kan handig zijn om eerst even de workshop Hoe camoufleer jij je als je moet vluchten? te doen. In de fotostudio vind je uniformen, wapens, Indische kleding, legertassen en veldflessen; daarmee kan je op de foto. Heel mooi word je als je je laat schminken, bijvoorbeeld als dier, militair of prinses. In de workshop batikken kun je je eigen fashion-item maken. In de hobbywerkplaats fabriceer je een bootje; die kun je te water laten in de Bronbeekvijver. En kunstenaar Thelma de Lang wacht je op in de papierfabriek om samen met jou papier te maken uit het water van de Bronbeek.

Luisteren en dromen Binnen in het museum kun je genieten van de muzikale vertelvoorstelling van kinderboekenschrijver Peter Vervloed. Of wegdromen bij de oude Indische landschappen

Partners Het BronbeekFestival komt tot stand in een samenwerking van Museum Bronbeek met de Koninklijke Landmacht, Koninklijke Luchtmacht, Paresto, Facilitair Bedrijf Defensie, Bronbeekbewoners, vrijwilligers, Arnhemse kunstenaars, ArtEZ Hogeschool voor de kunsten en het Indisch Herinneringscentrum. 9


Bleckmann in zijn atelier, foto circa 1895 (particuliere collectie Van Halteren-Roelofs).

INDISCH IMPRESSIONISME VAN BLECKMANN Schilder Wilhelm Bleckmann (1853-1942) was een vernieuwer. Hij brengt als eerste het impressionisme naar Nederlands-Indië. Dit blijkt uit de overzichtstentoonstelling ‘Nieuw licht. Het Indisch impressionisme van Bleckmann’ in Museum Bronbeek, die vanaf 31 maart 2017 te aanschouwen is. Voor het eerst in ruim 45 jaar is een groot deel van Bleckmanns oeuvre bijeen en in gerestaureerde staat te zien: bijna 50 Indische landschappen, stadsgezichten en portretten tonen zijn ontwikkeling als schilder. De expositie is – 75 jaar na Bleckmanns overlijden – samengesteld door gastcurator Gianni Orsini, auteur op het gebied van kunst uit Nederlands-Indië. Bij de tentoonstelling hoort een monografie van zijn hand. 10

Levensloop Wilhelm ‘Willem’ Christiaan Constant Bleckmann, in 1853 in Batavia geboren als zoon van een KNIL-officier, wil van meet af aan schilder worden. Maar hij verdient de kost als ambtenaar. Tijdens een verblijf in Nederland in 1877 volgt hij schilderlessen aan de Rijksacademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam bij August Allebé. Hij raakt er onder de indruk van het werk uit de Haagse School, dat in die periode populair wordt. Vrij snel na terugkeer in Indië laat hij zijn loopbaan als ambtenaar achter zich en wordt hij tekendocent. Bleckmann kan zich dan meer ontplooien als schilder. Hij verbeeldt vooral het landschap en de mensen. Als enige van de dan in Nederlands-Indië werkende kunstenaars werkt hij in impressionistische stijl, waarin de invloed


van de Haagse School sterk aanwezig is. In 1899 komt hij definitief naar Nederland. Hij vestigt zich in Den Haag, wordt onder meer lid van Pulchri Studio en exposeert regelmatig. Hij overlijdt op 9 april 1942. Begin jaren ’70 worden tentoonstellingen van zijn werk georganiseerd door zijn dochter Elisabeth Françoise, zelf ook kunstschilder, weduwe van Albert Roelofs, en docent tekenen van toenmalig prinses Juliana. Zijn Indische werk is – onterecht – grotendeels vergeten, zowel in Nederland als in Bleckmanns geboorteland. Het is ook voor hedendaagse Indonesische kunstenaars hoogst interessant om te zien hoe Bleckmann hun land destijds schilderde.

Collectie In 1975 laat zijn dochter alle Indisch schilderijen van Bleckmann na aan de Staat der Nederlanden. Museum Bronbeek heeft door dit legaat nu de grootste collectie (64) Bleckmanns ter wereld. Naast de werken van Museum Bronbeek is er maar een gering aantal van zijn Indische werken in bezit van particuliere verzamelaars en van het Nationaal Museum van Wereldculturen.

Looptijd: 31 maart t/m 11 september 2017, dagelijks van 10.00 - 17.00 uur, behalve op maandag.

Onheilspellend weer, olieverfschilderij.

11


LEZING JAN DE KLEYN OVER ‘DE POLEN’ Op initiatief van Hella Dulfer worden er lezingen/ vertellingen gehouden voor de bewoners van Bronbeek. Het is begonnen, nadat zij had gemerkt dat de bewoners eigenlijk niets of nauwelijks iets van elkaar wisten. In het begin waren het bewoners die elkaar vertelden over hun hobby, diensttijd of arbeidzame leven. Op onze website is daar het een en ander van te zien. Later kwamen er ook medewerkers en vrijwilligers luisteren. Onze voorzitter van de Stichting Vrienden van Bronbeek, luitenant-generaal b.d. Jan de Kleyn, voorheen lid van het Kapittel voor de Civiele Orden, hield onlangs een lezing over hoe het Kapittel kwam tot de toekenning van de Militaire Willems-Orde aan de 1e Onafhankelijke Poolse Parachutistenbrigade en de Bronzen Leeuw postuum aan Generaal Sosabowski. ‘De Polen tijdens Market Garden’, zo luidde de titel van zijn lezing. Onze weergave is daaraan ontleend. Voor haar rol bij de Operatie Market Garden ontving de 1ste Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade Nederlands hoogste militaire onderscheiding, de Militaire Willems-Orde. Generaal Sosabowski kreeg postuum de dapperheidsonderscheiding, de Bronzen Leeuw, toegekend. Als de gevechten nog gaande zijn, lijken de Britse bevelhebbers bezig te zijn een zondebok te zoeken voor het niet slagen van de operatie. Dit leidt er uiteindelijk toe dat Sosabowski van zijn bevel wordt ontheven. Hij blijft na de oorlog in Groot-Brittannië zonder pensioen, waar hij als fabrieksarbeider in zijn onderhoud moest voorzien. Na de oorlog zetten velen zich in voor officiële erkenning van de Poolse bijdrage. Een erkenning die ze vanaf het begin kregen van de bevolking van Driel, zoals van Cora Baltussen die in september 1944 Poolse gewonden verzorgde in Driel. 12

Op 30 november 2004, een dag voor zijn overlijden, schrijft prins Bernhard voor de tweede keer een brief, waarin hij zijn hoop uitspreekt dat de Polen worden onderscheiden. Nadat de Tweede Kamer op 3 december 2004 een motie aanneemt, vraagt de toenmalig minister van Defensie Kamp het Kapittel der Militaire Willems-Orde te onderzoeken of het mogelijk is om alsnog een onderscheiding toe te kennen. In de lezing benadrukt Jan de Kleyn dat bij het onderzoek de vraag centraal heeft gestaan of op basis van de feiten reden is voor het toekennen van een dapperheidsonderscheiding en in het bijzonder de Militaire Willems-Orde. Bron voor deze feiten zijn verslagen en rapporten over de bijdrage van de Polen. Het Kapittel pakt dit onderzoek op in samenwerking met het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH).

Bijzondere prestatie Op basis van de bestudeerde informatie wordt voor het Kapittel duidelijk dat zowel Sosabowski als zijn brigade, ondanks diverse tegenslagen, een bijzondere prestatie hebben geleverd. De tegenslagen die Jan de Kleyn noemt, zijn legio, onder meer: de aanval van nazi-Duitsland op Polen op 1 september 1939 en op Rusland op 17 september 1939; het uitwijken van het Poolse leger naar Frankrijk, waar opnieuw de strijd tegen de Duitsers wordt gevoerd na de inval in mei 1940; de vlucht naar Engeland, waar een nieuw Pools leger opgebouwd wordt. Hierbij krijgen de Poolse troepen lang niet altijd de benodigde middelen. De Polen vormden qua aantallen militairen de vierde krijgsmacht in de strijd tegen nazi-Duitsland (na de Ame-


Jan de Kleyn ...feiten...

rikanen, de Britten en de Russen). Ook is er de weigering van het Britse opperbevel begin augustus 1944 tegenover generaal Sosabowski om de onafhankelijke status van zijn Poolse brigade te waarborgen. De brigade zou dan makkelijker ingezet kunnen worden bij een te verwachten opstand in Polen, waarvoor zij oorspronkelijk was opgericht. Verder is er het feit dat Sosabowski pas laat, op donderdag 21 september 1944, vier dagen na de eerste droppingen, in de Slag om Arnhem wordt ingezet op de zuidoever van de Rijn. Het verrassingseffect is daardoor volledig weg. Sosabowski landt in Driel zonder zijn anti-tankgeschut. Dat is met een deel van de bijbehorende manschappen al eerder geland op de noordoever, waar wordt meegevochten met de Britten. Voorts: terugkeer van een deel van de vliegtuigen naar Groot-BrittanniĂŤ wegens

verwarring over een radiobericht. Deze ruim 450 manschappen worden pas de volgende dag, op vrijdag 22 september, in de omgeving van Nijmegen gedropt, waarna zij te voet naar Driel moeten trekken. Tot die tijd kan Sosabowski niet over zijn volledige gevechtskracht beschikken; Er is gebrek aan adequate middelen om de Rijn over te steken. Zo is het veer, ondanks alle toezeggingen, niet meer bruikbaar en zijn er onvoldoende aanvalsboten beschikbaar. Daarnaast wordt uit de gebeurtenissen duidelijk dat, hoewel in Driel een stevige strijd is geleverd met de Duitsers, de handelingen op de zuidoever niet voldoende gewicht hebben voor het toekennen van een Militaire Willems-Orde. Het Kapittel besluit het onderzoek uit te breiden en te kijken naar de bijdrage van de Polen die meevochten bij de Britten aan de noordzijde van de rivier in Oosterbeek. In twee 13


opeenvolgende nachten steken Polen de rivier over: in de nacht van 22 op 23 sep-

tember een kleinere groep met behulp van rubberboten en in de nacht van 23 op 24 september volgen ongeveer honderd man van het 3de Bataljon. Zij maken gebruik van inmiddels over de weg aangevoerde canvasboten. Het zijn deze manschappen die zich in de laatste dagen van de strijd in Oosterbeek volgens het Kapittel onderscheiden. Dit betreft in het bijzonder de troepen die posities hebben ingenomen aan de Stationsweg in Oosterbeek bij de kruising met de Utrechtseweg. Zij weigeren een door de Duitsers aangeboden overgave. Bij de daarop volgende aanval van een Duitse tankdivisie beschikken ze niet meer over anti-tankmiddelen. Het op 18 en 19 september ingevlogen anti-tankgeschut is in de strijd om de perimeter in Oosterbeek inmiddels vernietigd. De Polen weten deze Duitse aanval af te slaan. Bij de terugtrekking over de Rijn dekken de Poolse troepen de terugtrekkende militairen en zijn zij één van de laatsten om bij de Rijn te arriveren. Net als de dan nog aanwezige Britse troepen rest hen de keuze tussen zwemmen naar de overkant of Duitse gevangenschap.

Voor de brigade Op basis van de inzet van de Poolse militairen in Oosterbeek komt het Kapittel tot de conclusie dat er voldoende grond is voor het toekennen van een Militaire Willems-Orde. Gegeven het feit dat het zoveel jaar na dato ondoenlijk is om nog betrouwbaar individuele militairen aan te wijzen wordt besloten dat deze inzet van de mi14

litairen in Oosterbeek op de hele brigade afstraalt. Het Kapittel besluit vervolgens de orde toe te kennen aan het gehele legeronderdeel.

Deze inhoudelijke conclusie levert het Kapittel op aan de minister. Eventuele bezwaren ten aanzien van het besluit van 1952 worden gepareerd door terug te grijpen op het verzoek van koning Wilhelmina uit 1946. Op 9 december 2005 maakt de regering bekend dat op basis van het onderzoek van het Kapittel een Militaire Willems-Orde is toegekend aan de brigade en de Bronzen Leeuw postuum aan Generaal Sosabowski. De onderscheidingen worden met het bijbehorend ceremonieel op het Binnenhof uitgereikt op 31 mei 2006 door koningin Beatrix. De orde wordt uitgereikt aan de opvolger van de brigade, de 6e Poolse Parachutistenbrigade. De Bronzen Leeuw wordt in ontvangst genomen door nabestaanden van de generaal. Een officieel eerherstel vanuit de Britse overheid heeft tot op heden nog niet plaats gevonden.

OVER LANGDURIGE DIENST ALS OFFICIER Het onderscheidingsteken voor langdurige dienst als officier oftewel het Officierskruis, ook wel eens minder eerbiedig het ‘jeneverkruis’ genoemd, werd op 7 december jl. uitgereikt aan kapitein Gerard Luttik, nieuw bestuurslid van onze Stichting Vrienden van Bronbeek. Wij maken van de gelegenheid gebruik er wat nader op in te gaan, want er is historie aan verbonden. Deze onderscheiding werd op 19 november 1844 ingesteld door koning Willem II en wordt sindsdien meestal uitgereikt op zijn geboortedag 6 december. Op ‘s konings ver-


jaardag werd steeds een extra borrel – vaak een oorlam (een glaasje jonge jenever) –

geschonken. Vandaar de bijnaam jeneverkruis. Kapitein Gerard Luttik kreeg deze onderscheiding niet op 6 maar op 7 december, op de verjaardag van prinses Amalia. Geen oorlam dus dit keer maar een oranjebitter. De commandant van Bronbeek, kolonel Dulfer, bracht een heildronk uit ter gelegenheid van haar verjaardag. Het was een gedenkwaardige uitreiking in de Poorterszaal, ook al omdat er speciale bezoekers bij waren: de Franse defensie-attaché kolonel Sylvain Nogrette en defensie-attaché BeNeLux James Philips en staf, die op dat moment in Bronbeek te gast waren. Koning Willem II besliste in het Koninklijk Besluit voor de instelling van deze onderscheiding dat: “het onderscheidings-teken bepaaldelijk bestemd (is) tot het beloonen van eenen eervollen langdurigen Neder-

landschen effectieven

diensttijd van officieren en daarmee gelijkgestelde personen behoorende tot het leger”. Op het verguld zilveren kruis wordt het aantal dienstjaren in Romeinse Officierskruis dienstjaren aangegeven, waarbij het aanvankelijke cijfer XV vervolgens elke vijf jaar vervangen dient te worden door respectievelijk XX, XXV, XXX, XXXV en XL.

Naar leeftijd Ook de ouderdom van de te nuttigen jenever loopt, als het goed is, hierbij evenredig op in leeftijd. Bij het 15-jarig jubileum

Onderscheiding voor Gerard Luttik.

15


drinkt de gedecoreerde een ‘oorlam’ jonge jenever. Naarmate de jaren vorderen, wordt dit een nipje korenwijn. Op 19 november 1844 stelde koning Willem II het onderscheidingsteken voor eervolle langdurige dienst als officier in. De koning wilde met name subalterne officieren, die toentertijd lang op een bevordering moesten wachten, een blijk van waardering geven. Aan deze gedachte is het dus te danken dat ook nu nog officieren die vijftien jaar lang op eervolle wijze hebben gediend, een door koning Willem II ingestelde onderscheiding ten deel valt. Werd de onderscheiding in 1844 in het leven geroepen voor de officieren van de Koninklijke Landmacht, de Koninklijke Marine en het Indische leger, in de loop der tijd kwamen eveneens officieren van de schutterijen en reserve-officieren ervoor in aanmerking. Tegenwoordig

De gidsen van Bronbeek tijdens hun uitstapje naar Paleis Het Loo.

16

ontvangen ook de beroeps- en reserve-officieren van de Koninklijke Luchtmacht en de Koninklijke Marechaussee het onderscheidingsteken voor eervolle langdurige dienst. Vanaf de introductie van het officierskruis is de onderscheiding zeer op prijs gesteld en wordt zij met trots gedragen.

EDUCATIEF BEZOEK AAN PALEIS HET LOO Een gezelschap van gidsen van Museum Bronbeek bezocht onlangs Paleis Het Loo te Apeldoorn, waar toen een interessante tentoonstelling was over Anna Pauwlona. Bij dit educatieve uittstapje is uiteraard enthousiast gefotografeerd. Er is ook kennis verfrist voor het vrijwilligerswerk op landgoed Bronbeek. In 2016 was het tweehonderd jaar geleden dat Anna Paulowna (1795-1865), zuster van een Russische tsaar, met de latere ko-


ning Willem II trouwde en naar Nederland kwam. Willem II was van 7 oktober 1840 tot aan zijn dood in 1849 koning der Nederlanden. Op Bronbeek is koning Willem II, (de held van Waterloo en Quatre Bras) met zijn bijzondere sabel op het landgoed te zien.

WAARNEMEND BURGEMEESTER GESPOT Een beeld van de nieuwjaarsreceptie van de commandant van Bronbeek, die traditiegetrouw in januari is gehouden. Eén persoon slaagt erin scherp de fotograaf waar te nemen. Het is Boele Staal, tegenwoordig de waarnemend burgemeester van Arnhem en eerder onder andere voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken en Commissaris van de Koningin in de provincie Utrecht. Hoe kort hij in zijn Arnhemse functie ook actief is, hij is er zichtbaar van op de hoogte dat je zo’n gebeurtenis op Bronbeek niet behoort te missen. Staal is Arnhems burgemeester H. Kaiser

tijdelijk opgevolgd, die zijn functie wegens ziekte heeft moeten neerleggen. Hij heeft spijtig genoeg laten weten zijn werk niet meer te kunnen hervatten. Kaiser was altijd een graag geziene gast op Bronbeek. Hopelijk kan hij nog eens terugkomen, als hij voldoende is hersteld van de heupklachten die hem pijnigen.

SCHILDERIJ CITADEL VAN ANTWERPEN Het schilderij ‘De Generaal Chassé op de Citadel van Antwerpen, de morgen na het bombardement van de stad op 27 october 1830’, van Izaak Schouman uit 1832 is onlangs gerestaureerd en getoond in Museum Bronbeek.

Van oudsher zijn in Bronbeek onderwerpen uit de militaire vaderlandse geschiedenis te zien. Veel van de eerste bewoners hebben de Slag bij Waterloo meegemaakt en ook de Tiendaagse Veldtocht, voordat zij zich meldden om naar Indië te gaan. Na de val van Napoleon werden België en Nederland tot een koninkrijk verenigd. In 1830 scheidde België zich af. Dit proces verliep alles behalve vreedzaam. Een voor een vielen de militaire garnizoenen in het zuiden in Belgische handen. In Antwerpen wist zich het Nederlandse garnizoen onder luitenant-generaal D.H. baron Chassé te handhaven. Na de Tiendaagse Veldtocht in 1831 trok het Nederlandse leger zich noodgedwongen uit België terug. Met uitzondering van het garnizoen in Antwerpen. Namens de toenmalige grote mogendheden, waaronder Groot-Brittannië en Frankrijk, betrok een Frans leger in november 1832 het beleg voor de citadel. 17


Na een kort, maar hevig beleg capituleerde Chassé eind december 1832. Chassé had op

richt. Hierdoor oogt het geheel als levens­ echt. Schouman was van 1836 tot 1867 tekenleraar op de Koninklijke Militaire Academie.

Schenking

BOODSCHAP VOOR VOLGENDE GENERATIE

27 oktober 1830 de stad Antwerpen laten bombarderen.

Het olieverfschilderij toont Chassé met zijn staf op de wallen van de citadel de morgen na het bombardement. Chassé is het lichtend middelpunt van het schilderij. Op de achtergrond stijgen rookwolken op uit de verwoeste stad. Op de Schelde varen Nederlandse oorlogsschepen. Het doek meet 2,50 bij 3,45 meter. Het schilderij werd in 1871 door de Kapitein der Genie J.A.D.V. van Hasselt aan Bronbeek geschonken en heeft lange tijd in de eetzaal voor de manschappen gehangen. De schilder, I. Schouman (1801-1878), heeft ter plaatse, in 1831 voorstudies ver-

‘De Generaal Chassé’

18

Herdenking slag in Javazee in aanwezigheid van jonge lichting van het ‘joint support ship’ Karel Doorman Talrijker dan gewoonlijk heeft de Koninklijke Marine acte de présence gegeven bij de herdenking van de Slag in Javazee 2017, die op dinsdagmorgen 28 februari is gehouden in en bij Bronbeek. De plechtigheid kleurde deze keer numeriek hoofdzakelijk ‘blauw’, dankzij een opvallend aanwezige jonge lichting personeel van het ‘joint support ship’ (JSS) Karel Doorman: 25 mannen en vrouwen die er speciaal voor


Delegatie van de tegenwoordige Karel Doorman, JSS, joint support ship.

waren overgekomen vanuit Den Helder. Zij gaven de bijeenkomst het bijzondere karakter, dat de organisatie voor ogen heeft: herdenken doelgericht doorgeven aan volgende generaties. Kapitein Ton Broers verstrekte er als paradecommandant en ceremoniemeester uitleg bij tijdens de verwelkoming van vele belangstellenden in de Poorterszaal. ‘Dit moet zo, de ouderen die het hebben meegemaakt, zijn er bijna niet meer’, verduidelijkte hij. Ook jonge generaties staan open voor wat toen is gebeurd en willen weten welke offers er 75 jaar geleden zijn gebracht, zo was de bevinding. De herdenking Slag in de Javazee 2017 volgde een dag later dan de officiële versie in de

Kloosterkerk te Den Haag, waar ook een delegatie van Bronbeek aanwezig was.

Onverteerbaar De kleinzoon van Karel Doorman, Jan Maarten Doorman, hield een toespraak waarin hij de feiten op een rij zette. Uiteraard stond hij eveneens stil bij de recent ontdekte illegale bergingsacties, waardoor de destijds gezonken marineschepen van hun plekken zijn verdwenen. ‘De wrakken zijn niet behandeld met het respect dat ze verdienen’, verklaarde hij. ‘Dit is onverteerbaar voor de nabestaanden.’ De plechtigheid buiten voor het hoofdgebouw van Bronbeek verliep als altijd nauwgezet en 19


volgens een programma met verschillende vaste onderdelen. Bewoners, genodigden en personeel traden aan bij het anker van ‘De Waterloo’, een schenking van de minister van Marine in 1877 en tegenwoordig al vele tientallen jaren het symbool voor de geborgenheid waar Bronbeek als zorgcentrum voor staat. Vlootaalmoezenier Gertjan Jorissen ging voor in gebed. De heren Vondenhoff en Hollaar legden een krans, waarna het signaal ‘Taptoe’ klonk, gevolgd een door minuut stilte. Tot slot verzorgden de heren Bijl en Van der Meulen het hijsen van de vlag.

Herdenking Slag in Javazee 2017.

20


Museumcollectie

Overzicht aanwinsten september t/m december 2016 Schenkingen C.J. Veerman, Capelle a/d IJssel Beker, emblemen, onderscheidingen en documenten Mw. L. Hendriks, Wolfheze Fotoalbum en foto’s Mw. Ph. V. Bezooijen, Oudekerk Tekening en typoscript Dhr. J. Postma, Brummen Documenten betr. O.S.J. Klaassen M. Quivooy, Velp Langspeelplaat en 2 platenhoezen Dhr&Mw. Bertges-Jeroense, Bergen op Zoom Fotoalbum, foto’s, portefeuille, documenten en ­regimentskranten Mw. A. Broekman, Arnhem Fotoalbum, foto’s en shawl Mw. M. Bredenoort-Rorije, Wapenveld Documenten, medaille en mouwembleem M.C. Sporken, Den Helder Pendafteran Mw. L.F.H.M. Baert-v. Hecke, Bloemendaal Documenten betr. A.A. v. Hecke D.A.E.Emanuel, Hengelo Pendafteran L. Jongen, Maastricht Twee krissen, rentjong en dolk F. Seiker, Worcester, UK Aquarel, 23 pentekeningen en dossier F. Seiker Rizky T. Wisnu, Banten, Indonesië Twee legitimatiebewijzen Mw. M. Mulder-Terstege, Castricum Twee tekeningen in potlood Mw. J.C.T. Kaufman-v.Meurs, Oss Vijf luciferhouders, gesp, speld en 2 tinnen asbakken Mw. A. Nauta, Schalkhaar Twee schilden, twee krissen, twee fotoalbums, ­fotobladen en foto’s Mw. A. Duquesnoy, Tiel Vier fotoalbums en documenten Mw. I. Fraanje, Utrecht Houten map met oorkonde Mw. J. van der Duim, Eindhoven Twee krissen Mw. J. Bruyn Een gitaar, veldzak KNIL en z/w foto W.C.F. Schrader, Enkhuizen Onderscheidingen, documenten, koptelefoon, granaathuls, emblemen uniformen en -onderdelen Mw. F. Reitsma-Jenner, Oosterbeek Kampmemorabilia, krant en documenten M.D. Jager, Doorn Boek ‘Onze marine’ met knipsels F.K. Kaiser, Lelystad Affiche Mw. E.M. v.Asperen Ververne-Meulders, Kampcadeau: textielen leesboekje Den Bosch Mw. J.S. v.Tol-Bollee, Nijmegen Document, kampboekjes, kampembleem, Elseviers weekblad en kampdoeken B.Hartman, Steenwijk Drie fotoalbums en foto’s Mw. M. Schobbe-Mulder, Margraten Herinneringsbord, foto’s, map met documenten en emblemen  R.P.G.A. Voskuil, Oosterbeek Fotomozaïek op karton (2), koepiah, model draagmand, bamboekoker, gevlochten doos en vlechtwerk (4)

21


Mw. M. Rijlaarsdam, Scherpenzeel Foto’s uit de diensttijd van korporaal H. Rijlaarsdam Mw. T. Ardaseer, Apeldoorn Documenten betr. W.E. Ardaseer, plakboek en ­landkaarten E. Paskamp, Goor Kapmes (Atjeh) K. Brandsma, Drachten Mandau (Borneo) Mw. C. Mullié-Brostowski, Heerenveen Pamflet en naamplaatje Prof. J.H. Kop, Leersum cd-rom (+print) inzake herdenking op Bronbeek Dhr. Ch. Destrée, Bouleurs, France Schilderij, passepartout en 5 lijsten met 8 tekeningen G.A. Warta, Winschoten Foto’s diensttijd Jan Warta en blikken doos

Aankoop Aankoop via Stichting Vrienden van Bronbeek Japans zwaard met schede, draagriem en dragon van H.J. Milius, Utrecht afkomstig van luitenant-generaal Yutaka Nishioeda

Overdracht Ir. J. Kamphuis, Rijksvastgoedbedrijf, Negatieven Bronbeek 1990 Den Haag

22


STICHTING VRIENDEN VAN BRONBEEK We zoeken méér vrienden Onze Stichting Vrienden van Bronbeek spant zich in voor activiteiten en versterking van haar organisatie. Zij doet ook een beroep op alle lezers. Ons verzoek: meld u aan als Vriend, als u dat nog niet bent. En zoek met ons mee naar nieuwe Vrienden, die misschien al in uw directe omgeving te vinden zijn. Voor een minimale bijdrage van 15,00 euro per jaar per persoon steunt u een bijzondere instelling. Vriend worden is mogelijk door de bijdrage over te maken op rekeningnummer: NL89 INGB 0000 0009 40 t.n.v. de penningmeester van de Stichting Vrienden van ­Bronbeek te Arnhem. Geïnteresseerden kunnen ook de onderstaande bon invullen en opsturen naar de Vriendenadministratie van de Stichting Vrienden van Bronbeek: Velperweg 147, 6824 MB Arnhem. Vervolgens ontvangt u een acceptgirokaart.

Bon voor aanmelding nieuwe Vrienden Naam: Adres: Postcode en woonplaats: E-mailadres: IBAN rekeningnummer:

Vrienden van de Stichting Vrienden van Bronbeek ontvangen onder meer het Bronbeekbulletin, ­genieten gratis entree tot Museum Bronbeek, en hebben toegang tot de Kumpulan.


Bronbeek Bulletin maart 2017  

Stichting Vrienden van Bronbeek geeft 3 x per jaar het Bronbeek Bulletin uit. Dit is nr 1 van 2017