Issuu on Google+

Patient Journey Dementie Inzicht in de emotionele reis en (latente) behoeften van de patiënt die leeft met de chronische ziekte Dementie en kansen voor innovatie

6 april 2011

In opdracht van de Provincie Noord-Brabant en de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij heeft Altuïtion 3 Patient Journeys ontwikkeld en de patiënt beleving in kaart gebracht voor Diabetes, Dementie en COPD. Meer informatie is te vinden op www.innovatieveactiesbrabant.nl.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

1


Toelichting Patient Journey Aanleiding 

In opdracht van de Provincie Noord-Brabant en Brabantse Ontwikkelings Maatschappij heeft Altuïtion 3 Patient Journeys ontwikkeld en de patiënt beleving in kaart gebracht voor Diabetes, Dementie en COPD. Meer informatie is te vinden op www.innovatieveactiesbrabant.nl.

Patiënt inzichten, gedrag en latente behoefte 

Het gedrag van mensen wordt voor meer dan 90% bepaald door onbewuste drijfveren, associaties en belevingen.



Deze wereld van onbewuste drijfveren van patiënten noemen wij de onbewuste, onuitgesproken belevingswereld van de patiënt. Inzicht hierin is van groot belang omdat: •

het helpt bij het vaststellen van nieuwe, diepe patiëntbeleving, de basis van latente behoeften, en

het vertrekpunt is bij het ontwikkelen van effectievere (medische) services, producten en processen.

De Patient Journey 

De Patient Journey is een innovatieve procesanalyse voor het vinden van de latente behoeften en de momenten van de waarheid vanuit de (onbewuste) beleving van de patiënt.



De Patient Journey vertrekt vanuit een eerste peiling van de (onbewuste, onuitgesproken) klantbeleving met behulp van ZMET™[1] interviews.



Daarnaast vinden o.a. een aantal belevingspanels met patiënten plaats.



Vervolgens worden in een Patient Journey de onuitgesproken verwachtingen, onzekerheden en emoties van een klant (of patiënt) bij elkaar gebracht met de zorg- en communicatieprocessen, en het proces vanuit de 2e lijnszorg, 1e lijnszorg en 0e lijnszorg.



De journey wordt getoetst met de medische professionals (1e en 2e lijn) en (medische) experts.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

2


Toelichting Patient Journey De Patient Journey  De journey schetst het patiëntproces en het zorgproces en gaat uit van 5 stappen: preventie, pre-diagnostiek & screening, diagnose, behandel en aftercare fase. Het geeft de interactie, de contactmomenten rondom de patiënt weer.  Het ontwerp van het patiëntproces biedt inzichten om beter in te spelen op de latente behoefte en verwachtingen in zorgprocessen:  wat er vóór en ná een contactmoment gebeurt in de beleving van een patiënt.  of er ‘mismatches’ zitten in het zorgcontact vanuit de beleving van de patiënt.  waar innovatiekansen liggen om de verwachtingen van de patiënt waar te maken (producten, diensten, proces, patiëntcontact).

[1] ZMET™is een methodiek voor patiëntbeleving onderzoek. ZMET™is door Prof. Zaltman ontwikkeld aan Harvard Business School. Altuïtion heeft de exclusieve licentie van ZMET™ voor Nederland. Het ZMET patent (USA Patent Number 5,436,830) is eigendom van Olson Zaltman & Associates. Deze licentie is geautoriseerd door Olson Zaltman & Associates, LLC. Altuïtion heeft met de Customer Journey aanpak in 2009 met Zilveren Kruis Achmea de NCCA Customer Experience Award gewonnen met deze aanpak

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

3


Methodologische verantwoording patiëntenonderzoek: ZMET™ interviews 

ZMET™-interviews met mantelzorgers ((schoon-)dochters of –zonen van een (of meerdere) dementerende (schoon-)ouder(s))



ZMET™-interviews met dementerende vrouw bij wie sinds 3 jaar dementie (Alzheimer) is vastgesteld



ZMET™-methodiek toegepast: aan de hand van door de respondent verzamelde afbeeldingen is met een aantal psychologische oefeningen diep ingegaan op de gedachten en gevoelens die de respondent heeft bij zijn/haar ziekte.

 

Belevingspanel met de directe mantelzorgers van Dementiepatiënten De mantelzorger is gevraagd afbeeldingen mee te nemen naar het panel die hen doet denken aan dementie, deze zijn tijdens het panel uitgebreid besproken.

Toetsing (medische) experts 

Om de inzichten uit de Patient Journeys te toetsen met de zorg zijn er interviews met zorgverleners afgenomen



Tijdens de interviews zijn tevens innovatiekansen voor Dementie gegenereerd



Respondenten: •

Neuroloog

Projectmanager dementie ondersteunings- en trainingscentrum

Dementieconsulente

Alzheimer Nederland

Dementie

Voorbeeld van panel deelnemers Dementie:

Leeftijd

Man/ vrouw

Opleiding

Beroep

54

Vrouw

HAVO

Rijks ambtenaar

51

Vrouw

LBO

Zorg

60

Vrouw

HBO

Apotheker assistente

42

Man

MBO

Operator

77

Vrouw

?

Nvt

Alzheimer

Soort

Diagnose gesteld in

Alzheimer en Vasc. Dementie

2009

Alzheimer

2006

Alzheimer

2000

Vasc. dementie

2002

62

Vrouw

HBO

Receptionist

Vasc. dementie

57

Man

MBO

-

Alzheimer

57

Vrouw

HBO

-

Vasc. dementie

64

Man

MBO

VUT

Alzheimer

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

2007

2000 2008 1980 2008

4


Ga mee in de Journey van de ‘familie Klarenbeek’ Leeswijzer Leeswijzer: 

De inzichten uit de onderzoeken zijn verwerkt tot de Journey van Marjet en haar familie die een typisch beeld geeft van de ‘reis’ van een dementerende patiënt en de directe omgeving.



Iedere scène illustreert een stukje van de beleving op de momenten dat ze in aanraking komen met de ziekte.



De storyline stelt je in staat om je maximaal in te leven in de situatie van de patiënt en zijn omgeving.



Scènes met iconen laten de contactmomenten met de zorg zien (1e en 2e lijn), deze zijn gebaseerd op bestaande zorgprotocollen- en NHG standaarden.

Patient inzichten 

In de kaders rechts staan de Patient Insights (drijfveren, associaties en latente behoefte en kansen)



In kaders links staan letterlijke quotes van respondenten ter illustratie

Momenten van de waarheid & innovatiekansen 

Aan de hand van de Patient Journey is met deelnemers op zoek gegaan naar de belangrijkste Momenten van de Waarheid in de Dementie-patiëntenreis.



Bij deze momenten zijn innovatiekansen benoemd.



De innovatiekansen zijn ingedeeld in een aantal thema’s: •

Preventie en verlichting van de last van chronische aandoeningen (cq Dementie)

Product- en dienstontwikkeling op het gebied van het welzijn van de zorggebruikers

Participatie van mensen met een beperking door een chronische aandoening in de maatschappij

Arbeidsbesparing in de zorg (oplossen van het tekort aan ‘handen aan het bed’)

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

5


Patiënt Scène 1

Familie Klarenbeek

Dit is familie Klarenbeek op een foto tijdens de verjaardag van Rita. Rita was toen 72 geworden. Naast haar staan haar man Frank, hun zoon Nico en dochter Marjet. Nico en Marjet zijn ook getrouwd. Nico heeft 3 kinderen en Marjet 2. Rita wilde graag nog eens met z’n allen op de foto, maar ook nog eens alleen met het gezinnetje. Frank, haar man, is al 80 en ze vond dit een mooi moment om nog eens iedereen op de foto te hebben. “We zijn ook al wat ouder, het kan zomaar ineens voorbij zijn”, gaf ze grappend als excuus voor de foto. Maar Nico en Marjet hadden wel begrepen dat Rita het serieuzer bedoelde dan ze wilde doen geloven.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

6


Patiënt Scène 2

Rita wordt 72

Patient Insight: • Als kind kom je er vaak pas laat achter dat een ouder dementerend is. Vaak houdt de andere ouder dit verborgen om de kinderen niet te belasten. Maar je realiseert je zelf ook niet wat er aan de hand kan zijn.

Patiënt Quote “Toen ze thuis woonde, was het aan kleine dingen duidelijk. Maar voornamelijk was het zo, dat ik het niet wilde zien. Denk ik, ik weet het niet. Ik denk ook, dat ik het niet begreep en daardoor ook wel vaak boos was op haar. Zo van: “Ma, dat moet zo, of zus, en dat weet je toch wel” ... Dan voel je je machteloos.” – DE6

[Op de verjaardag van Rita] “Lust je nog een kopje koffie?”, vraagt Rita terwijl ze met de koffiepot de kamer in komt lopen. “Mam, je hebt net bijgeschonken! M’n kopje zit nog vol!”, reageert Marjet. “Oh, ik dacht dat jij zo’n koffieleut was”, antwoord Rita terwijl ze toch een beetje beduusd terug naar de keuken loopt. Marjet en Nico kijken elkaar wat verbaasd aan, maar Frank brengt de aandacht snel op een ander onderwerp: “Wanneer kunnen we weer eens een dagje op Rikkie en Marleentje passen?”. Even moet Marjet omschakelen van het voorvalletje naar de vraag van haar vader, maar dan heeft ze ook al snel een antwoord: “Nou volgend weekend zou al goed uitkomen!”

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

7


Patiënt Scène 3

Oma en opa passen op? Marjet belt bij haar ouders aan. Rita doet open. “Oh wat leuk dat jullie er zijn! Maar ik heb helemaal niks in huis, had even gebeld, dan had ik wat gehaald bij de bakker!”. “Maar mam, je wist toch dat ik de kinderen zou komen brengen, dat hebben we vorige week nog besproken!” antwoordt Marjet geïrriteerd. Hoe kan haar moeder dit nou vergeten zijn? Rita reageert alleen maar met een verbaasde blik. Frank komt ondertussen ook naar beneden. “Gezellig, kom verder!”, roept hij halverwege. “Nou ik ga meteen weer verder, Paul zit in de auto te wachten, anders komen we te laat”. Even later in de auto: “Nou was ze gewoon vergeten dat we Rikkie en Marleentje zouden brengen!” zegt Marjet nog steeds geïrriteerd tegen Paul. “Ach, ze zijn er nou toch?” reageert Paul droog. Patient Insights • Je voelt je in deze periode verdrietig en verward, en soms boos op je ouder, omdat de relatie met je ouder aan het veranderen is, maar je weet niet waardoor het komt. Je denkt ook nog niet aan Dementie • Bepaald gedrag van de dementerende kun je totaal verkeerd interpreteren, met soms heftige emotie (verwarring, verdriet, woede, ...) tot gevolg.

Quote “Ja. Dus, dan weet je niet dat al die dingen kunnen gebeuren. En ik zag mijn moeder, nadat ze ruzie hadden gehad. Ik dacht: “Wat is hier aan de hand…”? Dat vond ik echt heel erg. ... Mijn moeder zit daar, weet je wat ze deed…? (mevrouw maakt een gebaar). Nou, ik kon wel huilen. Of er niks gebeurd was, of ze de grootste lol had.” – DE1

Dementie

[Het volgende weekend]

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

8


Patiënt Scène 4

Een ongerust telefoontje

[Een jaar later] “Hoi met Marjet”. Marjet neemt haar mobieltje op als ze ziet dat haar vader belt. “Is mama bij jullie?” vraagt Frank direct. “Nee, hoezo?”. “Nou, ze was op de fiets gesprongen om een boodschap te doen, maar ze is al meer dan een uur weg!”. Daar schrikt Marjet van. Haar moeder bleef nooit ergens lang treuzelen. “Maar hoezo ... Wat ...”. “Het gaat niet zo goed met je moeder,” onderbreekt Frank zijn dochter, “ze is al een tijd niet helemaal zichzelf.” “Maar ik kan prima voor haar zorgen”, voegt hij er direct aan toe. “Hoezo? Wat heeft ze dan? Moet ze niet naar de dokter dan?”, reageert Marjet nog ongeruster. “Dat weet ik niet, maar we moeten haar eerst vinden!”. “Ja, ik kom nu naar je toe!”.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

9


Patiënt Scène 5

Verward en verdwaasd

Quote • “En dat proces is heel langzaam verder gegaan, zelf zo erg dat ze op een gegeven moment is opgepakt door de politie. Ze hebben haar zelfs in de cel gezet, omdat ze vergeten was om iets af te rekenen. Ze is voor winkeldiefstal opgepakt en echt bewust in de cel gegooid. Ik was echt heel boos. Je gooit een vrouw van achtenzeventig toch niet in een cel? ” – DE7

Quote • “Naar het winkelcentrum om de hoek bij wijze van spreken en dan wist ze niet meer waarom ze ging en waar ze woonde.” – DE3

[Een half uur later] “Daar!”, wijst Marjet vanaf de brug naar beneden. Via de zijkant van de brug loopt Marjet naar beneden. Frank is daar te oud voor. “Mam!” roept ze. Rita kijkt verdwaasd naar Marjet. “Ja, ik had mijn fiets hier toch neergezet? Hier staan zoveel fietsen, die van mij zal hier toch wel tussen staan?” “Maar je zet je fiets toch altijd bij de supermarkt? Kom, we gaan daar even kijken.” De fiets is al snel gevonden. Marjet rijdt met de fiets terug naar het huis van haar ouders, terwijl Frank Rita meeneemt in de auto van Marjet.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

10


Patiënt Scène 6

Frank zorgt liever zelf Quote •

Patient Insights • Vaak zegt de ‘gezonde ouder’ lange tijd niets over zijn of haar dementerende partner. Om de kinderen niet te belasten. Maar ook lijkt men uit trots niet te willen zeggen wat er aan de hand is.

“Ik denk dat ze al veel langer aan het dementeren is geweest, want achteraf gezien waren er allemaal kleine dingen, die we al lang in de gaten hadden.” – DE1

Wanneer je er als zoon of dochter achter komt, ben je niet echt verbaasd. Allerlei gebeurtenissen van de laatste tijd (jaren) vallen ineens op hun plek.

[2 uur later] De rust is inmiddels teruggekeerd, maar Marjet heeft nog wel een boel vragen: “Dit is niet in orde hoor, hoe lang is dit al aan de gang? En wist jij hier van pa? Waarom heb je niets gezegd?” Frank probeert ze allemaal te beantwoorden. “We redden het prima samen, dat hebben we altijd zo gedaan. Ik kan prima voor je moeder zorgen.” Marjet twijfelt. Rita lijkt ondertussen al weer met hele andere dingen bezig te zijn. Als Frank even later de keuken inloopt om koffie te halen, loopt Marjet haar vader achterna. Ze zegt wat ze denkt: “Ik denk dat mama Alzheimer heeft. We moeten met haar naar de huisarts”. Nu twijfelt Frank. Hij vindt het toch wel lastig om voor Rita te zorgen en het huishouden te regelen, maar aan de andere kant: ze hebben het toch altijd samen kunnen redden? “Ja, ja, we kijken wel even”, reageert Frank.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

11


Patiënt Scène 7

‘Ik heb jullie wel gehoord!’ Quote •

“Dat voelde ik, maar ze praten er nooit over om je niet in verlegenheid te brengen, maar ik merkte dat mijn dochters het merkten. ... Ik voelde dat mijn dochters begrepen dat er iets niet goed was, maar nooit ergens over gingen praten. Ik wist het zelf ook al wel. Ik dacht: ‘Dit gaat de verkeerde kant op.’” – DE8

“Als we haar in een tehuis zouden zetten, dan springt ze door het plafond heen, dat wil ze absoluut niet.” – DE7

Patient Insights • Als dementerende ben je je (in het beginstadium van de ziekte) er van bewust dat er iets niet goed met je is. Hoewel dit lastig kan zijn, wil je het liefste dat je naasten je confronteren met jouw ‘tekortkomingen’. Wanneer je kinderen en/of partner achter je rug om over je praten, dan doet dit je verdriet. Alsof je er niet meer bij hoort. • De gedachte dat je naar een verzorging- of verpleeghuis moet, maakt je zeer opstandig als dementerende. Je hebt het beeld voor je dat de mensen daar er veel erger aan toe zijn dan jezelf bent.

[paar minuten later] Als Marjet en Frank even later terug de huiskamer in komen lopen reageert Rita zonder op te kijken van haar puzzelboekje: “Ik heb jullie wel gehoord hoor”. Marjet schrikt hier van. “Ik weet ook wel dat er iets met mij aan de hand is. Maar daarom ben ik nog niet gek!”, vervolgt Rita terwijl ze Marjet nu wel aankijkt, “Als jullie het over mij hebben, dan wil ik dat je dat doet als ik er bij ben, en niet achter mijn rug om”. Marjet weet niet goed wat ze hier op moet zeggen. Alles gaat wel heel snel ineens. Een stilte vult de kamer. Na enige tijd durft Marjet de vraag te stellen: “Maar moeten we dan niet eens langs de huisarts?”. “ja, en dan word ik zeker in zo’n verpleeghuis weggestopt? Ik dacht het niet!”, reageert Rita fel. “Maar dat hoeft toch ook niet? Waarom zou je niet gewoon hier kunnen blijven wonen?”, zegt Marjet twijfelend.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

12


Patiënt

Geen verrassing bij de huisarts

Scène 8

Als dementie is vastgesteld heb je de bevestiging van wat je eigenlijk al vermoedde. Maar je kunt je nog geen voorstelling maken van wat je te wachten staat.

[Een paar dagen later] “Goed, we gaan naar de huisarts”, had Rita uiteindelijk ingestemd “maar ik ga hoe dan ook niet naar een verpleeghuis!”. Daar waren Frank en Marjet het wel mee eens. De huisarts suggereerde inderdaad dat Rita mogelijk dement aan het worden was. Dit was voor niemand meer echt een verrassing. Ze waren eerder een beetje verbaasd dat het nog niet definitief vastgesteld kon worden. Even later onderweg naar huis belt Marjet met Nico om het nieuws te vertellen. Ook Nico is niet echt verrast. Maar beiden realiseren zich totaal niet wat hen nog te wachten staat...

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

13


Huisarts Scène 9

Rita, Frank en Marjet melden zich voor het eerst bij de huisarts. Met name Marjet doet het woord en vertelt dat zij zich zorgen maakt om haar moeder. Rita was altijd vrolijk en gezellig van aard, maar de laatste maanden reageert ze vaak geprikkeld. Ook lijkt ze vaak dingen te vergeten en heeft ze soms moeite om zichzelf goed uit te drukken. De huisarts inventariseert de klachten en bekijkt het medisch dossier van Rita. Ook doet de huisarts een eerste screening met de Observatie Lijst voor vroege symptomen van Dementie (Gedragsobservatieschaal). De huisarts geeft aan dat hij nu nog geen uitsluitsel kan geven. De huisarts stelt voor nader onderzoek te doen.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

14


Huisarts Praktijkondersteuner Scène 10

De huisarts heeft de hypothese gesteld dat Rita de ziekte van Alzheimer heeft. Om deze hypothese te toetsen moet er nader onderzoek gedaan worden. De praktijkondersteuner doet een aantal medische onderzoeken om andere oorzaken (dan dementie) van de klachten uit te sluiten. Ook doet de praktijkondersteuner een MMSE (Mini-Mental State Examination) om objectief vast te stellen of Rita de ziekte van Alzheimer heeft.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

15


Huisarts Scène 11

[Enkele weken later]

De huisarts heeft overleg gepleegd met de praktijkondersteuner. Hij doet onderzoek, in samenwerking met Rita èn Frank. Hij kijkt vooral naar de achteruitgang van de cognitieve functies en sociale vaardigheden. Ook komt uitgebreid het levensverhaal van Rita (en Frank) aan de orde. De gedragsobservatieschaal wordt ook nog eens doorgenomen, om te zien of er inmiddels veranderingen zijn opgetreden. De huisarts en de praktijkondersteuner concluderen dat er wel gedragsverandering heeft plaatsgevonden, maar pas sinds enkele maanden. Ze stellen voor om Rita door te verwijzen naar de geheugenpoli waar met uitgebreid onderzoek kan worden vastgesteld of Rita dementerend is.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

16


Patiënt Scène 12

Bij de verpleegkundige en neuroloog Quote •

Patient Insight

“En bij de geriater moest ze allemaal proeven doen en dan moest ze iets nateken, nou… Dat vond ik zelfs nog moeilijk. Ik zei toen ook tegen de geriater: “Een mens van negenentachtig kan dat ook toch niet zo natekenen”? Toch nog ontkennen, en toen ging ze naar een verzorgingstehuis.” – DE6

Verschillende bezoeken aan de huisarts en evt. praktijkondersteuner zijn geen (emotioneel) belangrijke gebeurtenissen. Het bezoek aan de neuroloog of geriater wordt wel onthouden. Met name de ‘typische’ testjes worden wel onthouden, omdat hier onverwachts blijkt dat een eenvoudige opdracht niet te voltooien is (bijv. een klok tekenen).

[2 weken later] “Dus ik moet een klok tekenen?”, vraagt Rita nogmaals. “Ja, een wijzerplaat met alle getallen van 1 tot 12”, reageerde de verpleegkundige geduldig. “Kijk, dat was niet zo moeilijk”, zegt Rita even later terwijl ze het papiertje terugschuift. “Dank u wel, als u even wilt wachten in de wachtkamer, dan komen we u zo weer ophalen”, antwoordt de verpleegkundige. Frank zit er stilletjes bij, hij voelt zich niet goed, maar Marjet heeft alle aandacht voor haar moeder. Na enige tijd wachten worden Rita, Frank en Marjet opgehaald door de neuroloog. Eenmaal binnen in de kamer steekt de neuroloog direct van wal: “Alles wijst op Alzheimer”, zegt hij. “Oh? En die klok dan? Die heb ik toch gewoon goed getekend?”, reageert Rita. “Nee, het spijt me, kijkt u maar. Ik wil de definitieve uitslag nog even afwachten, ik stel voor dat we een nieuwe afspraak maken om die te bespreken”.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

17


Geheugenpoli Scène 13

Rita, Frank en Marjet zijn op de geheugenpoli in het ziekenhuis voor een uitgebreid onderzoek. Ze hebben een gesprek met de neuroloog die inmiddels op de hoogte is gesteld van de situatie door de huisarts. De neuroloog doet uitgebreid specialistisch onderzoek en stelt vragen om te achterhalen of Rita dementerend is. [Een week later] Rita, Frank en Marjet hebben een gesprek met de neuroloog over de uitslag van het onderzoek. De neuroloog heeft aan de hand van het onderzoek definitief de diagnose dementie gesteld. Rita en Frank krijgen informatie mee over waar ze terecht kunnen met vragen. De neuroloog zal de huisarts op de hoogte stellen van de situatie, deze zal ze verder helpen in de begeleiding.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

18


Huisarts Scène 14

[Enkele dagen later]

De huisarts en de neuroloog hebben overlegd en samen de diagnose dementie gesteld. Ook de oorzaak wordt duidelijk op basis van de onderzoeken op de geheugenpoli. De huisarts schrijft een recept voor en stelt daarnaast voor om over een half jaar op huisbezoek te komen om eventuele verslechtering van de situatie te beoordelen. Ook geeft hij aan dat er jaarlijks een gedragsobservatieschaal zal worden doorgenomen om de ontwikkeling in kaart te brengen. De huisarts wijst Frank ook nog op de beslissingsbekwaamheid van Rita en geeft hem een brochure hierover mee. Ook bereidt hij hem voor op de te verwachten problemen die kunnen gaan komen als gevolg van de ziekte. De wijkverpleegkundige geriatrie wordt op de hoogte gesteld.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

19


Wijkverpleegkundige geriatrie Scène 15

De wijkverpleegkundige geriatrie legt een huisbezoek af ter verkenning van de situatie. Ze vertelt dat ze eens per half jaar langs zal komen om de situatie door te nemen. In een logboek houdt ze de sociale en psychische situatie van zowel Rita als Frank bij. Zo blijft ook de huisarts op de hoogte van de situatie.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

20


Patiënt Scène 16

Laat maar gaan Quotes • “Dan een stapje naar achter. Dan weer naar voren. Zeg ik: “Nee mama, u moet die kant op”. Ze weet niet of ze naar voren of naar achter moet. Dan merkt ze wel dat ze dat niet weet en dan gaat ze heel gek doen. Dan gaat ze echt grapjes maken, weet je wel” – DE12 •

Patient Insight •

De dementerende gaat steeds verder achteruit. De dementerende kan zich hiervan zelf ook bewust zijn

“Maar aan één pakje hebben ze toch genoeg? Nee, daar hebben ze niet genoeg aan. Ik ging dan ook de discussie niet met haar aan, want zij vond dat ze vijf pakjes boter nodig had.” – DE13

[weer 3 maanden later] “Kom mam, we gaan boodschappen doen!”, roept Marjet terwijl ze in de deuropening staat. Marjet probeert zoveel mogelijk haar vader te ontlasten door regelmatig langs te komen en te helpen met de boodschappen. “Waarom pak je nou 3 pakjes boter, is dat niet wat veel?”, vraagt Marjet aan Rita als ze even later in de supermarkt staan. “Ja, die hebben we nodig, de boter is altijd op bij ons”, reageert Rita. Marjet ziet dat haar moeder twijfelt, maar ze gaat er verder maar niet op in. Beter een pakje boter te veel dan een vervelende discussie in de supermarkt, denkt Marjet.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

21


Patiënt Scène 17

Wantrouwig, vertederd, ... Wat is het nou? Quotes •

Patient Insight

“Kleine kinderen en dieren, dat is nog steeds, zijn zo vertederend voor haar. Dan zag ze een klein kindje lopen en dan was het: “oh, wat leuk, wat een schat, wat een leuk ventje.” Dan liep ze mee en dan gingen die ouders met het kindje weg en dan stond ze daar. Waar ben ik?” – DE23

Veranderend gedrag kan veel teweeg brengen. Als bijvoorbeeld emoties van de dementerende plotseling veranderen, dan kan dit voor andere mensen (familie) erg verwarrend zijn, met allerlei mogelijke emoties tot gevolg (boosheid, irritatie, verbazing, etc.).

Dementerende ouderen lijken een bijzondere ‘vertedering’ voor kleine kinderen te hebben. Een verklaring is moeilijk te vinden, maar mogelijk voelen ze zichzelf meer ‘verwant’ met kleine kinderen.

Als Rita en Marjet even later de parkeerplaats op lopen, begint Rita: “Volgens mij hebben we veel te veel betaald! Dat meisje dacht zeker ‘Dat ouwe mens, die heeft toch niet in de gaten wat ze betaalt’! Nou echt wel!”. Marjet kan haar moeder niet volgen, “Hoezo teveel betaald? De kassabon klopt toch?”, antwoordt ze geïrriteerd terwijl ze de boodschappentas de auto in tilt. Ze krijgt geen reactie. Als Marjet weer rechtop staat ziet ze tot haar verbazing haar moeder blij en opgewekt bij een peuter staan. “Wat een schatje ben jij! Hoe heet jij?”, vraagt ze. De peuter lijkt meer aandacht te hebben voor haar ijsje. Even later in de auto weet Marjet niet goed wat ze moet zeggen of hoe ze moet reageren. Ze zegt maar even niets, maar haar emoties lijken als een bord spaghetti in elkaar verstrengeld te zitten.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

22


Patiënt Scène 18

Eindelijk rust ... ?

Patient Insight

Quotes •

“Ik merk dat ik zo’n hoop moet doen. Er komt zoveel op je af. Je moet echt alles gaan regelen. Van de belasting, noem maar op. Er komt ook een last op je af.” – DE7

Je kunt niet meer onbezorgd je leven leiden. Je moet continu nadenken of je wel weg kan, of je niet nog dingen moet regelen. De spontaniteit is daarmee uit je leven.

Maar je blijft het wel volhouden, omdat je nu de kans hebt om iets terug te doen voor je ouders. Jarenlang hebben zij voor jou gezorgd, nu moet jij er voor (een van) hen zijn. Je wilt er alles aan doen om je ouder nog een zo goed mogelijk leven te bezorgen, in ieder geval een menswaardig bestaan

[Een jaar later] Marjet ploft op debank. “Eindelijk even niks!”, roept ze opgelucht uit. Johan, haar man, komt even bij haar zitten, “Ja, blijf jij maar lekker zitten vanavond. Ik stop de kinderen zo wel in bed. Wijntje?”. Marjet heeft nog maar nauwelijks antwoord gegeven, of de telefoon gaat. Johan neemt op. “Ja ... Ja, maar ze zit er echt even doorheen, ik denk dat ze ...”, Marjet grijpt direct in als ze Johan aan de telefoon hoort: “Wie is dat? Papa? Geef maar!”. Johan kan niet anders dan de hoorn geven. Terwijl hij zijn hand op de hoorn houdt, zegt hij “maar je blijft vanavond hier hoor, je hebt je rust hard nodig!”. “Ik moet er echt naar toe!”, zegt Marjet als ze even later de telefoon ophangt. “Maar vraag je broer dan, die kan toch ook wel eens gaan?”, reageert Johan. “Nee, die weet van niks, en het gaat ook niet goed met papa!”. Marjet heeft haar jas al aangetrokken.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

23


Patiënt Scène 19

Dit kan zo niet langer Quotes •

Patient Insights

“Toen kon ze wel een keer ergens om lachen, maar dat was op een gegeven moment ook over. Op een gegeven moment kon ze helemaal nergens meer om lachen. Die had dit gedaan, die had dat weggehaald. Wantrouwen en het was niet meer de moeder die je gewend was.” – DE9

“Maar als iemand haar niet bevalt dan zegt ze: “Je kunt voor- of achteruit, of ik schop je eruit.” Dat doet ze ook hoor. Dat komt door haar ziekte. Vroeger was het echt een hele lieve moeder, maar door haar ziekte is ze best wel een beetje vijandig geworden.” – DE2

Je merkt op een gegeven moment ook dat het karakter verandert. De dementerende lijkt zijn of haar ‘remmingen’ te verliezen, boosheid of juist vriendelijkheid krijgen nu de ruimte. Hoe je als mantelzorger dit ervaart, hangt van allerlei factoren af. Verwarrend is het sowieso, maar het maakt ook dat je je meer gaat realiseren dat je eigen ouder definitief aan het veranderen is.

Marjet komt de kamer binnenlopen en ziet dat haar vader ineengedoken in de stoel zit. Hij ziet er erg slecht uit. Maar dan wordt de aandacht van Marjet bijna direct opgeslokt door haar moeder: “Wie denk je wel dat je bent! Hoe durf je je hier nog te vertonen! Jij $%^%^$#!”. Marjet begrijpt er niets van. “Je laat me liever wegrotten in zo’n tehuis hè! Ik heb je wel door! En dan maar hopen dat ik snel dood ga zeker! Nou ik ga mooi niet!” Rita is totaal zichzelf niet meer. Als even later Rita weer in haar stoel zit en weer rustig lijkt, kijkt Marjet haar vader vragend aan. Frank heeft ook geen antwoorden, maar uit zijn blik is duidelijk te lezen dat dit zo niet langer kan.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

24


Patiënt Scène 20

Naar een verzorgingshuis? …thuisgevoel? Quotes

Patient Insight •

“Dat is ook een verzorgingstehuis. Daar zijn we ook met mijn moeder geweest. Dan denk ik: “Geweldig daar.” Nou, ze mag er zo in. “Ik ga niet bij die gekken zitten”, zegt ze dan.” – DE2 “Wat is een thuisgevoel? Dat ze blij zijn dat je komt, dat er warmte is, dat ze geïnteresseerd zijn in je, dat je ouders er zijn…” – DE1

De dementerende wil niet naar een verzorgings- of verpleeghuis.

Je ouders herinneren je aan vroeger, aan een ‘thuisgevoel’ – warmte, contact met en aanwezigheid van je ouders. Maar dit gevoel is inmiddels wel verdwenen.

[2 dagen later] “Nee ik ga niet bij die gekken zitten!” zegt Rita resoluut. “Je kunt daar hele gezellige dingen doen, een potje kaarten, samen televisie kijken of iets knutselen”, ontwijkt Marjet de opmerking. “En toch ga ik niet”, reageert Rita. Ook de wijkverpleegkundige doet nog een poging: “U kunt eventueel ook naar de dagopvang, dat is maar een paar dagen in de week, en ‘s avonds en in de weekenden bent u gewoon thuis”. Frank en Marjet kijken elkaar instemmend aan, dat klinkt goed! “Ik zie ook geen andere mogelijkheid”, probeert ook Nico. Maar Rita is niet te overtuigen. Opeens krijgt Marjet een koud gevoel over zich heen. Ze zitten hier gewoon te overleggen hoe ze haar moeder het huis uit moeten krijgen! Hoewel Marjet op haar vertrouwde plek zit, voelt het huis niet meer vertrouwd. Het is haar ‘thuis’ niet meer...

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

25


Wijkverpleegkundige geriatrie Scène 21

De wijkverpleegkundige komt weer eens langs. Ze ziet dat het niet erg goed gaat. Rita is duidelijk achteruit gegaan. Frank vertelt dat zij depressief is, en zich ook vaak verward gedraagt. En dat ze soms zelfs plotseling heel boos wordt. De wijkverpleegkundige geeft wat tips mee en geeft aan te zullen overleggen met de huisarts. Ze bespreken de optie van dagopvang. Ook wijst ze erop dat Rita niet meer mag autorijden.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

26


Patiënt Scène 22

Huh? Quotes •

Patient Insight • Je hebt de neiging je eigen gevoelens te projecteren op je ouder, alsof zij voelen wat jij denkt dat jij zou voelen. In veel situaties vind je je ouder zielig, omdat je jezelf in die situatie verplaatst.

Voetbal vindt ze alles. Dat interesseert haar heel erg. Ik kan geen voetbalclub opnoemen ze kent alle spelers. ... “Wie speelt er vanavond?” Ze weet precies elke wedstrijd. ... Ze kijkt ook alle voetbalwedstrijden. Dat is iets wat ze nog heel goed kan. Dat is iets wat mij opvalt, dat het haar heel goed bij blijft.” – DE21

Specifieke interesses of hobby's lijken ineens voor een opleving te kunnen zorgen bij de dementerende. Hij/zij kan zich allerlei details goed herinneren, en kan hier ook helder over praten.

[Later die avond] De wijkverpleegkundige is vertrokken, maar Frank had gevraagd of Marjet en Nico wilden blijven. Er was die avond voetbal, en Frank hoopte op een ouderwets-gezellig avondje voetbal kijken met het gezin. “Nou ik heb Sneijder wel eens beter zien voetballen”, zegt Rita opeens als de wedstrijd een kwartiertje bezig is. “Vorige week schopte hij de bal nog loeihard langs Buffon, en nu trapt hij nog niet een deuk in een pakje boter!”, vult Rita zichzelf aan. Marjet en Nico kijken elkaar verbaasd aan. Hoe kan ze nog zoveel van voetbal weten? Rita raakt ondertussen lekker op dreef, tot groot vermaak van de rest van het gezin. Marjet begint weer te twijfelen, moeten ze haar moeder nou wel naar een dagopvang sturen, kan ze niet zelf wat meer zorgen? Zelf zou ze ook niet naar een verzorgingshuis willen.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

27


Patiënt Scène 23

Naar de dagopvang

“Kom mam, we gaan een kop koffie drinken, ik weet een leuke plek”. Marjet had bericht gekregen dat haar moeder terecht kon bij de dagopvang. En ook al wil Rita niet, ze zien toch geen andere oplossing. Als Frank, Rita en Marjet hun kopje koffie op hebben, komt er iemand van de verpleging bij zitten. Zij vraagt of Rita mee wil doen met de knutselactiviteit van die dag. Tot de verbazing van Frank en Marjet stemt Rita toe. Frank en Marjet vertrekken, maar kunnen eigenlijk niet wachten tot ze Rita aan het einde van de dag weer op kunnen halen. Als het dan aan het einde van de middag eindelijk zo ver is, zien ze Rita helemaal stralend terug. “En wat heb je gedaan dan?”, vraagt Marjet. Rita vertelt in geuren en kleuren wat ze allemaal had gedaan die dag, en hoe fijn ze het had gevonden. Voor het eerst sinds lange tijd voelt Marjet de energie weer binnenstromen. Ze is erg opgelucht om haar moeder zo te zien. Daar gaat het toch om? Dat jij en je naasten een beetje kunnen genieten in het leven? Patient Insights • Genieten • Zolang jijzelf, en je ouder nog kan genieten, kun je nog spreken van kwaliteit van leven. Zolang je ziet dat je ouder nog ergens van kan genieten, dan is het leven de moeite waard, ook als je zelf niet meer herkend wordt en je ouder veel niet meer kan (in latere fases van de ziekte).

[Enkele weken later]

Dementie

Quote “Mijn moeder geniet van de vakantie. ... Als mijn zus tegen haar zegt: “We gaan volgend jaar maart naar de Dominicaanse Republiek”. Dan zit het erin hoor. Dat onthoudt ze tot op het moment dat ze gaan, ja. En andere dingen vergeet ze zo.” – DE7

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

28


Dagopvang Huisarts Verpleeghuis Scène 24

Quote •

Patient Insights • Je hebt dan ook het gevoel dat je je ouder ‘bedondert’ op het moment dat je hem of haar (al of niet met een smoes) naar een verzorging- of verpleeghuis wil brengen brengt

“Ik herinner het me als een vreselijke dag. We voelden ons echt van die boefjes, want wij wisten dat we haar daarheen zouden brengen en dat ze daar moest blijven.” – DE4

[Een jaar gaat voorbij]

Rita blijft een jaar lang regelmatig naar de dagopvang gaan. Dat gaat op zich goed, maar ze gaat wel duidelijk achteruit. Samen met de wijkverpleegkundige en de huisarts wordt besloten om Rita permanent op te nemen in een verpleeghuis. Frank heeft hier grote moeite mee. Hoewel hij weet dat het beter is, ervaart hij het als een groot verlies. Ook Marjet heeft er grote moeite mee. Zij heeft het gevoel dat ze haar moeder ‘bedonderd’. Enkele weken na de opname van Rita in het verpleeghuis overlijdt Frank.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

29


Patiënt Scène 25

Moeder – kind ... ?

Patient Insights • Na verloop van tijd wordt je zelf meer de ouder en je ouder het kind. De oorspronkelijke relatie die je had is nu definitief voorbij.

Quote • “Dat is zoals je in films ziet, iemand breekt en is zo verdrietig en zo erg. Dat is de enige keer geweest dat ze er op gereageerd heeft en verder heeft ze het er nooit meer over gehad. Een paar dagen later was de begrafenis en ze vond het zo gezellig, al die mensen om haar heen. ... Het leek wel alsof het in een hokje in haar hoofd was gezet en de deur dichtgedaan.” – DE3

Verschillende gebeurtenissen kunnen leiden tot gedrag dat je niet kunt verklaren. Bijvoorbeeld bij een ruzie of een overlijden. In eerste instantie is het gedrag van de dementerende ‘logisch’ (bijvoorbeeld boosheid bij een ruzie, of verdriet bij overlijden). Maar even daarna is het gedrag onverklaarbaar (bijv. blijdschap na ruzie, niet meer praten over overlijden). Dit roept veel verwarring en/of verdriet op.

[Een dag na het overlijden van Frank] Marjet wordt wakker. Het waren een lange dag en nacht geweest. Haar vader was de vorige ochtend overleden. Vandaag moet ze het haar moeder gaan vertellen. Met lood in de schoenen vertrekt ze die ochtend naar het verpleeghuis. Johan is er ook bij. Als ze bij haar moeder komen, lijkt het alsof Rita niet echt meer weet wie ze zijn. De verpleegster is er bij en laat de tekening zien die Rita heeft gemaakt: een paar gekleurde krassen en iets wat lijkt op een mens met harken als armen. Marjet krijgt een brok in haar keel, haar moeder lijkt wel een kind geworden. En zij de moeder. Marjet gaat bij haar moeder zitten en probeert met een laatste beetje moed te vertellen over het overlijden van papa. Maar Rita blijft alleen maar naar de tekening staren. Geen reactie. De emotie wordt Marjet teveel, snel loopt ze de gang op, waar ze in huilen uitbarst. “Dit is mijn moeder toch niet meer? Hoe kan ze nou zo kil reageren?! Papa is overleden!!” , roept ze tegen Johan.

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

30


Patiënt Scène 26

Mens(on)waardig

Patient Insights • Uiteindelijk word je zelf als kind niet meer herkend door je eigen ouders. Inmiddels ben je dan wel de nodige ‘moeilijkheden’ gewend, maar toch is ook dit weer moeilijk om te accepteren.

Quote •

“En als je het dan over grenzen hebt, oud worden is wel mooi, maar dan wel op een fatsoenlijke manier. Dus, dat je niet zo wordt. Dat je niet meer kunt communiceren, of helemaal niks meer kunt. ... Nee, dat hebben ze niet verdiend.” – DE9

[Een paar dagen later]

Naarmate deze fase langer duurt, blijf je je ouder wel bezoeken om nog een klein beetje herkenning te vinden en de dementerende ouder een vertrouwd gevoel te geven. Maar eigenlijk heb je nu al afscheid genomen.

De heftige gebeurtenis lijkt voor de dementerende ook te leiden tot een verslechtering van het ziektebeeld. Bijvoorbeeld het overlijden van de partner, of het opgenomen worden in een verzorgings- of verpleeghuis.

Na verloop van tijd ontwikkelt de ziekte tot een niveau dat niet meer menswaardig is. Dit niveau gun je jezelf en je dementerende ouder niet. Dan is overlijden een betere optie.

Marjet kon het een paar dagen niet opbrengen om haar moeder te bezoeken. “Maar het blijft wel mijn moeder, en zolang ik nog iets voor haar kan doen , moet ik dat doen”, had ze Johan geantwoord toen hij zei dat Marjet misschien iets meer aan zichzelf moest gaan denken. Toen Marjet even later de kamer van haar moeder binnenkwam, meende ze iets van herkenning in de blik van Rita te zien. Maar veel was het niet. Het leek wel alsof het nog slechter ging, na de dood van Frank. Marjet gaat tegenover haar moeder zitten, die niets anders doet dan uit het raam kijken. Marjet pakt de handen van haar moeder en probeert haar blik te vangen. Als dat niet lukt, krijgt ze een traan in haar ogen. Ze voelt zich schuldig om wat ze denkt: “Mijn moeder is geen mens meer...”

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

31


Momenten van de Waarheid, Kernuitdagingen & innovatiekansen  Aan de hand van de Patient Journey is een sessie georganiseerd waarin de deelnemers op zoek zijn gegaan naar de belangrijkste Momenten van de Waarheid in de Dementie-patiëntenreis.

 Er is gebrainstormd over mogelijke innovaties die inspelen op deze Momenten van de Waarheid voor de patiënt en zijn/haar omgeving.

 Er zijn innovatiekansen gegenereerd in gesprekken met zorgverleners.

 De innovatiekansen zijn ingedeeld in een aantal thema’s: 1. Preventie en verlichting van de last van chronische aandoeningen (cq Dementie) 2. Product- en dienstontwikkeling op het gebied van het welzijn van de zorggebruikers 3. Participatie van mensen met een beperking door een chronische aandoening in de maatschappij 4. Arbeidsbesparing in de zorg (oplossen van het tekort aan ‘handen aan het bed’)

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

32


Innovatiekansen Dementie Scene 3

Moment van de waarheid

Kernuitdaging

1. Vóór de Diagnose, vermoeden van dementie bestaat nog niet



Vroegtijdige bewustwording

Innovatiekansen  

5

2 Eerste tekenen van disoriëntatie bij dementerende



Voorkomen van stigmatisering

 

Thema

Braintraining (Nintendo Wii) Aangepaste voeding (Foodsector)

1,4 1,4

Memopas / horloge / implantaat met GPS Intelligent textiel (Smart textiles)

2,4

6

3. Ontstaan van het vermoeden van dementie en de communicatie hier omheen



Verbeteren van de communicatie tussen dementerende en directe naasten



Training en begeleiding van naasten

3

7

4. Gebrek aan kennis over dementie



Kennis van dementie vergroten bij dementerenden en naasten



Campagnes om kennisniveau van dementie te vergroten

2

7

5. Angst voor het verpleeghuis (begint vroeg), begin van het einde.



Angst wegnemen



‘Zorgtoekomst’ uitstippelen met meerdere opties, programma

3

7

6. Directe naasten weten het en de dementerende is zich er bewust van



Niet stigmatiseren van de situatie Structuur aanbrengen

 

Pictogrammen Applicaties op apparaten aanpassen naar behoefte dementerende/mantelzorger



Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

2,4

33


Innovatiekansen Dementie Scene 8

12

Moment van de waarheid

Kernuitdaging

7. Alles valt op z’n plek, vermoedens worden bevestigd



8. Definitieve diagnose – harde confrontatie

 

Innovatiekansen

Thema

Hoe omgaan met de dementerende? Goed verwijzen.



Geheugenwinkel

2, 3



Thuiszorgwinkel

Verbeteren diagnostiek



Neurologisch onderzoek

4



Verkorten diagnoseproces

4

Voorkeuren van dementerende/ma ntelzorger in kaart brengen



Uitbreiden taken van wijkconsulent

4



‘Handleiding’ voor mantelzorger

3

16

9. Lastige communicatie in periode na diagnose



Wederzijdse erkenning en openheid over wat er aan de hand is



Vaardigheidstrainingen voor mantelzorgers

2, 4

17

10. Snel veranderend gedrag/emoties bij dementerende,



Mantelzorger voorbereiden op gedragdveranderi ng



Vaardigheidstraingen voor mantelzorgers

2,4



‘Doorleven’ van de reis van een dementerende – Spel spelen met andere mantelzorgers

Dementie

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

34


Innovatiekansen Dementie Scene 18

19

20

23

Moment van de waarheid

Kernuitdaging

11. Mantelzorger probeert met moeite het ‘hoofd boven water te houden’



12. Verlies van remmingen bij dementerende, verandering van relatie dementerende-mantelzorger

13. Verslechtering van de thuissituatie

14. Moment van verpleeghuisopname

Thema



Service voor wegnemen van de lasten (administratie, belasting)

4



Thuisopvang dementerende ter ontlasting mantelzorger

4

Weerbaar maken van de mantelzorger (voorkomen schuldgevoel)



Lotgenotencontact om mantelzorgers al vroeg te confronteren met de last die gaat komen



Inzet social media voor lotegnotencontact



Verlengen van de thuiswoonsituatie



Spellen, cursussen, hobby voor dementerende



Stimuli voor dementerende om thuissituatie te verlichten



Gezondheidsbevorderende tools uit de zorg naar thuissituatie brengen



IPV dagopvang inzet van zorghotels

Begeleiding van mantelzorger (rouw)



Mantelzorger opnemen in het behandelplan





Dementie

Ontlasten van de mantelzorger

Innovatiekansen

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

2, 4

4 2,4

35


Innovatiekansen Dementie Scene 24

Moment van de waarheid

Kernuitdaging

14. Moment van verpleeghuisopname



Dementie

‘Thuis’ gevoel creëren voor dementerende en mantelzorger

Innovatiekansen

Thema



Persoonlijk maken van woonruimte in verpleeghuis (maatwerk)

4



Mantelzorger een rol geven in het ‘huishouden’ in het verpleeghuis

3,4



Op lokaal/regionaal niveau maatwerk activiteiten organiseren

Copyright© 2011 by Altuïtion bv, All rights reserved

4

36


Patient Journey Dementie