Page 1

‫انءس‬ ‫تارخی یا‬ ‫رضحتوینسینبیتماوراےکنپدربزووگارسےکاحالت‬

‫دلج۔‪34‬‬

‫‪VOL-34‬‬

‫‪THE HISTORY OF‬‬ ‫‪PROPHETS‬‬


2


‫بِ ْس ِم اہللِ ال َّر ْح ٰم ِن ال َّرح ِ ْی ِم‬ ‫رشوعاہللاکتامےلرکوجبزارہمتان ی‬ ‫اہنیرمحواالےہ‬

‫‪3‬‬


‫انء‬ ‫تارخی یاس‬ ‫دلج۔‪34‬‬ ‫رحت ی زبدیحررض‬

‫ودل اوبرفعج(رموحم(‬

‫‪4‬‬


‫اب ﴿ ‪﴾۴۱٪‬‬ ‫ِْف لِی َول َِوال َِد َّی َولِل ُْم ْؤ ِمنِی ْ َن َی ْو َم َی ُق ْو ُم ا ْلح َِس ُ‬ ‫َربَّ َنا اغ ِ ْ‬ ‫بزہمج‪ ،‬اےرپورداگراسحب(اتکب)ےکدنھجموکاورریمےامںتاپوک‬ ‫(وسرةابزامیہ۔‪(۴۱‬‬

‫اورومونمںیکرفغمتویجیک۔‬

‫بزاےئرہمتاین ی‬ ‫ایوسرةافہحتڑپھرک‬ ‫اوبرفعج ودل یلعدمحم‬ ‫زینکدیسہ نبیلعاجسد‬ ‫نسحرفعج ودلاوبرفعج‬ ‫ارشفیلع ودلدمحمیلع‬ ‫دمحمریبشودلالغماربک‬ ‫سیقلبتاون نبیلعدمحم‬ ‫اوبدہمی ودل یلعدمحم‬ ‫اورامتمومنینموومانمتیکروحوکشخبدںی‬ ‫اح الذُّ لِّ ِم َن ال َّر ْح َمۃِ َوقُل َّر ِّب ْار َح ْم ُہ َما‬ ‫َو ا ْخف ِْض َل ُہ َما َج َن َ‬ ‫َک َما َرب َّٰینِ ْی َصغِی ْ ًرا ﴿‪﴾۲۴‬‬ ‫بزہمج‪ ،‬اورزجعواینزےسانےکآےگےکھجروہاورانےکقحںیمداعرکوہکاے‬ ‫رپورداگراسیجاوھنںےنےھجمنپچبںیم(تقفشےس)رپورشایکےہوتیھبان‬ ‫(ینبارسالیئ‪) ۲۴‬‬

‫(ےکاحل)رپرتمحفزام۔‬ ‫‪5‬‬


‫انء"‬ ‫"تارخی ی اس‬ ‫رحت ی زبوبزیت‬

‫‪ :‬دیحررض‬

‫بزہمج‬

‫‪ :‬اعرفرضواہینرض‬

‫عبطم‬

‫‪ :‬دنسھییکاارپرٹنز‬

‫یاپدنشی‬

‫‪ :‬ا ّول‬

‫دعتاد‬

‫‪ :‬ی‬ ‫ایہزار‬

‫اسلعبط‬

‫‪ :‬ونجری۔‪2014‬‬

‫ی‬ ‫ویاسی‬

‫‪:‬‬

‫یاپدنشی‬

‫‪ :‬ا ّول‬

‫دعتاد‬

‫‪ :‬ی‬ ‫ایہزار‬

‫اسلعبط‬

‫‪ :‬ربمتس۔‪2011‬‬

‫ی‬ ‫ویاسی‬

‫‪:‬‬

‫‪https://issuu.com/hyderraza‬‬ ‫‪http://books.aliwalay.com/books.php?catid=5‬‬

‫"قحوتالطےکراےتس"‬

‫‪https://issuu.com/hyderraza‬‬ ‫‪http://books.aliwalay.com/books.php?catid=5‬‬

‫"اہللاکوعشراحلصیجیک"‬ ‫یاپدنشی‬

‫‪ :‬ا ّول‬

‫دعتاد‬

‫‪ :‬دوہزار‬

‫اسلعبط‬

‫‪ :‬امرچ۔‪2010‬‬

‫ی‬ ‫ویاسی‬

‫‪:‬‬

‫‪https://issuu.com/hyderraza‬‬ ‫‪http://books.aliwalay.com/books.php?catid=5‬‬

‫‪6‬‬


‫ربمنامشر‬

‫‪1‬‬

‫ونعان‬ ‫رقتی‬

‫دلجربمن‬

‫‪2‬‬

‫انءیکدعتاداوراُنےکاُوایصء‬ ‫ی سا‬

‫دلج۔‪1‬‬

‫‪3‬‬

‫انءساوراُنیکدعتاد‬ ‫افصتوزجعمات‪،‬فحص ی ا‬

‫دلج۔‪1‬‬

‫‪4‬‬

‫‪5‬‬

‫‪6‬‬

‫‪7‬‬

‫‪8‬‬

‫‪9‬‬

‫‪10‬‬

‫‪11‬‬

‫‪12‬‬

‫‪13‬‬

‫‪14‬‬

‫‪15‬‬ ‫‪16‬‬

‫‪17‬‬

‫‪18‬‬ ‫‪19‬‬

‫‪20‬‬ ‫‪21‬‬

‫‪22‬‬

‫‪23‬‬

‫انےئاُوولازعلماوراُنیکدعتاد‬ ‫اُوولازعلمےکینعم‪ ،‬ی ا‬

‫دلج۔‪1‬‬ ‫دلج۔‪1‬‬

‫انءس‬ ‫یبن و ُروسلےکینعماورتمصع یا‬ ‫رضحتآدمہیلعال ّسلاماوریبیبوحّاہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتاہیبہیلعال ّسلاماوراقیبےکاحالت‬ ‫یی ی‬ ‫شہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحت‬ ‫رضحتاوریہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫دلج۔‪5‬‬

‫رضحتونحہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتوہدہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫دلج۔‪7‬‬

‫دلج۔‪2‬‬

‫دلج۔‪3‬‬ ‫دلج۔‪4‬‬ ‫دلج۔‪6‬‬

‫دلج۔‪8‬‬

‫رضحتاصحلہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتابزامیہہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫س‬ ‫س‬ ‫رضحتا مٰعییلوا ح ٰقہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتولُطہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫دلج۔‪11‬‬

‫رضحتذوارقلینہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتوقعیباورویسہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫دلج۔‪13‬‬

‫رضحت ّ یایوبہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتیعشہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫دلج۔‪15‬‬

‫رضحت ٰ‬ ‫ومٰساوراہرونہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحت ٰ‬ ‫ومٰساورضخہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫دلج۔‪17‬‬

‫رضحتزحیقہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫س‬ ‫رضحتا مٰعییلنبزحیقہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫دلج۔‪19‬‬

‫‪7‬‬

‫دلج۔‪9‬‬

‫دلج۔‪10‬‬ ‫دلج۔‪12‬‬

‫دلج۔‪14‬‬ ‫دلج۔‪16‬‬

‫دلج۔‪18‬‬


‫ربمنامشر‬

‫‪24‬‬

‫‪25‬‬

‫‪26‬‬

‫‪27‬‬

‫‪28‬‬ ‫‪29‬‬

‫‪30‬‬

‫‪31‬‬

‫‪32‬‬ ‫‪32‬‬

‫‪33‬‬ ‫‪34‬‬

‫‪35‬‬

‫‪36‬‬

‫‪37‬‬

‫لییس‬

‫ونعان‬

‫اایلس‪،‬ا عساوراایلہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحت س‬ ‫رضحتذوافکلہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتامقلنہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫س‬ ‫رضحتا مٰعییلہیلعال ّسلاماوراطولتواجولتےکاحالت‬ ‫رضحتداؤدہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫ااحصبشےکاحالت‬ ‫رضحتامیلسنہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫ی ی‬ ‫وقمابساورالہ زبتارےکاحالت‬ ‫رضحتدمحم(ﷺ)ےکاحالت‬

‫‪44‬‬

‫‪45‬‬

‫دلج۔‪23‬‬ ‫دلج۔‪24‬‬

‫دلج۔‪25‬‬ ‫دلج۔‪26‬‬

‫دلج۔‪27‬‬

‫دلج۔‪28‬‬ ‫دلج۔‪29‬‬

‫دلج۔‪34‬‬

‫‪40‬‬

‫‪43‬‬

‫دلج۔‪22‬‬

‫زعبہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتاریمؑس‪،‬دااینلؑساور ی ز‬ ‫رضحتوینسینبیتماوراےکنپدربزووگارہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫ااحصباخدودےکاحالت‬ ‫رضحتجزیجہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحتاخدلنبانسنہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫‪42‬‬

‫دلج۔‪21‬‬

‫دلج۔‪32‬‬

‫‪38‬‬

‫‪41‬‬

‫دلج۔‪20‬‬

‫حیطلہاورااحصبرسےکاحالت‬ ‫ی‬ ‫رضحتشعییاااوررضحتحییقووقہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫ّ ی‬ ‫زک یاتو ی یحیی ٰہیلعال ّسلامےکاحالت‬ ‫رضحت ز‬ ‫رضحتعیسٰےاوریبیبرمیہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫ااحصبفہکوریقےکاحالت‬

‫‪39‬‬

‫دلجربمن‬

‫اہروتوامروتےکاحالت‬ ‫اُنربمغیپوںےکاحالتنجےکتاومںیکرصتحیںیہنےہ‬ ‫ی‬ ‫ضعبتادشااہنزیمےکاحالت‬ ‫ینبارسالیئاورانےکالعوہریغربمغیپوںےکاحالتتادرہوہبیجع‬ ‫‪8‬‬

‫دلج۔‪30‬‬ ‫دلج۔‪31‬‬

‫دلج۔‪33‬‬ ‫دلج۔‪35‬‬ ‫دلج۔‪36‬‬

‫دلج۔‪37‬‬

‫دلج۔‪38‬‬ ‫دلج۔‪39‬‬ ‫دلج۔‪40‬‬ ‫دلج۔‪41‬‬

‫دلج۔‪42‬‬


‫رقتی‬ ‫ادمحلہلل‪ ،‬یلھچپ اتکںیب "اہلل اک وعشراحلص یجیک"اور"قح و تالط ےک راےتس" یک اکیمیب ےک دعب‪،‬وعام یک‬ ‫وحہلصازفائاوراہللاعتیلٰیکوتفی یقااتےسںیمےنہی ی‬ ‫انء"یکلکشںیمایکےہوجہک‬ ‫ایاوراکوش"تارحی یسا‬ ‫محم تافز یسلجم ہیلع ارلہمح یک اتکب "ایحت اولقلب"‬ ‫احرضخدم ےہ۔ اس اتکب ںیم امتم وااعقت لعاہم ّ د‬ ‫ّ‬ ‫ان ء یک زدنیگ ےکاوحال وجہک فزآن ںیم یھب‬ ‫ےس ےیل ےئگ ںیہ ۔ ںیم ےن رصف اینت وکشش یک ےہ ہک یسا‬ ‫ایبنوہےکچںیہانوکاورلعاہمیکاتکبےکوااعقتوک ی‬ ‫ایہگجایکاجےئ‪،‬اسھتیہہییھبوکششیکےہہک‬ ‫ّ‬ ‫انوااعقت وکااہتنئ رصتخم اورآاسن وظفلںںیم ایبنایک اجےئتاہک اساتکبےس ےچبیھب دیفتسم وہںیکس‬ ‫انسءیکزدنیگےستحیصناحلصرکںیکس۔ارگیسکوکانواےعقیکلمکملیصفتتیایسکواہعقاکوحاہلوصقمد‬ ‫اور یا‬ ‫وہ‪،‬وتلعاہمیکاتکب"ایحتاولقلب"ےساحلصایکاجاتکسےہ۔‬ ‫ّ‬ ‫انءاورانےکاوحالزدنیگوکاسرطحایبن‬ ‫اساتکبںیمہییھبوکششیکیئگےہہکتارخی یاس‬ ‫ایکاجےئہک ی‬ ‫انسءےکتارےںیمتاوخیباجنےکساوراسھتیہہییھباجنےلہکاہللاعت ٰیل‬ ‫ایاعمصخشامتم یا‬ ‫امنئوںےنایلعٰاقمماورفضییلترےنھکہکتاووجدسکسکرطحےکااحتمتاتاکاسانمایک‪،‬اورمکو‬ ‫ےکبختنم ی د‬ ‫اناءےنتخسااحتمندےیاورانرپربصایک۔اساتکبےسہییھبقبساحلصایکاجاتکسےہہکاہلل‬ ‫شیبامتم ی‬ ‫اعتیلٰرصفاےنپکیندنبوںوکیہااحتمتاتںیمالتبمرکتاےہ‪،‬جوکئانااحتمتاترپربصےساکماتیل ےہوت‬ ‫اکیمیب اس اک دقمر یتنب ےہ‪ ،‬اور رھپ اہلل اعتیلٰ اےسی ولوگں وک اکیمیب ےس ونازرکایلعٰ اقمم رپ افبزرکتا ےہ۔‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫اناءاہلل‪،‬ہیاتکبیھبریمییلھچپاتکوبںیکرطحآپےکےیلدیفمتایوہیگاورآپےکملعونیقیںیم‬ ‫ی‬ ‫یھباضےفاکتاعےنبیگ‪ -‬اسوکششںیمارگریمیرطفےسیسکمسقیکوکئیطلغوہئوہوتںیماےنپ‬ ‫اہللےساعمیفاکاگبلطروہےتوہےئآپےسہی دروخاسرکتا وہںہکےھجمرضوراالطعرکںی‪،‬ںیمآپاک‬ ‫رکشزگاروہاگن۔‬ ‫اہللاعتیلٰںیمہحیحصراےتسرپاقمئرےھکاوردنییکحیحصرعمتفاطعفزامرکلمعیکوتقففزامںیئ‪،‬آیم‬ ‫ی‬ ‫رحتبز‪:‬دیحررض ودل اوبرفعج(رموحم(‬ ‫‪hyderraza@yahoo.com‬‬ ‫راہطبایلیم‪:‬‬ ‫وحاےل ‪:‬فزآناکاردوبزہمجاہیںےسےیلےئگںیہ‪http://cityislam.com/quran.htm :‬‬ ‫‪9‬‬


‫ِب ْس ِم اہللِ الرَّ ْح ٰم ِن الرَّح ِ ْی ِم‬ ‫ض َّالتِ ْی بٰ َر ْک َنا ف ِ ْی َہا ل ِ ْل ٰع َلمِی ْ َن ﴿‪َ ﴾۷۱‬و َو َہب ْ َنا لَہ ا ِ ْس ٰح َقؕ َو َی ْع ُق ْو َب‬ ‫َو ن َ َّجیْنٰ ُہ َولُ ْوطًا ا ِل َی ْالَ ْر ِ‬ ‫نَاف ِ َل ًۃؕ َو ُک اًّل َج َع ْل َنا ٰصلِحِی ْ َن ﴿‪َ ﴾۷۲‬و َج َع ْلنٰ ُہ ْم َائ ِ َّم ًۃ یَّ ْہ ُد ْو َن بِاَ ْمرِنَا َو َا ْو َحیْ َنا ا ِ َل ْیہِ ْم ف ِ ْع َل‬ ‫ا ْل َخی ْ ٰر ِ‬ ‫َام الصَّ ل ٰوۃ ِ َو ا ِ ْی َتا َء الزَّکٰوۃ ِؕ َوکَان ُْوا َل َنا ٰعبِدِیْ َن ﴿ۙ ۚ‪َ ﴾۷۳‬و لُ ْوطًا ا َتیْنٰ ُہ حُ ْك ًما َّو عِل ًْما َّو‬ ‫ت َو ا ِق َ‬ ‫َْقیَۃِ َّالتِ ْی کَان َ ْت َّت ْع َم ُل ا ْل َخبئ ِ َثؕ ا ِن َّ ُہ ْم کَان ُْوا ق َْو َم َس ْ ٍؤ ٰف ِسقِی ْ َن ﴿‪َ ﴾۷۴‬و َا ْد َخ ْلنٰ ُہ ف ِ ْی‬ ‫ن َ َّجیْنٰ ُہ ِم َن ال َ ْ‬ ‫َر ْح َمت ِ َناؕ ا ِنَّہ ِم َن الصلِحِی ْ َن ﴿ ‪َ ﴾۷۵٪‬و ن ُْو ًحا ا ِذْ نَا ٰدی ِم ْن َق ْب ُل فَا ْس َت َجب ْ َنا لَہ َف َن َّجیْنٰ ُہ َو َاہْلَہ‬ ‫َصن ٰ ُہ ِم َن ا ْل َق ْوم ِ َّال ِذ ْی َن َک َّذب ُ ْوا بِا ٰی ٰت ِ َناؕ ا ِن َّ ُہ ْم کَان ُْوا ق َْو َم َس ْ ٍؤ‬ ‫َْک ِب ال َْع ِظ ْی ِم ﴿‪َ ﴾۷۶‬و َن َ ْ‬ ‫ِم َن ال َ ْ‬ ‫َْح ِ‬ ‫ث ا ِذْ َنفَشَ ْت ف ِ ْی ِہ غَ َن ُم ا ْل َق ْوم ِؕ ‬ ‫ْغ ْقنٰ ُہ ْم َا ْج َم ِعی ْ َن ﴿‪َ ﴾۷۷‬و َداو َد َو ُس َل ْی ٰم َن ا ِذْ َی ْحكُ ٰم ِن فِی ال َ ْ‬ ‫َف َا ْ َ‬ ‫َّخنَا َم َع‬ ‫َو ُک َّنا ل ِ ُحكْمِہِ ْم شٰ ہِدِ ْی َن ﴿ ٭‪َ ﴾۷۸‬ف َف َّہ ْمنٰ َہا ُس َل ْی ٰم َنؕ َو ُک اًّل ا َتیْ َنا حُكْ ًما َّو عِل ًْماؕ َّو َس َّ ْ‬ ‫َداو َد ا ْلجِ َبا َل یُ َس ِّب ْح َن َو َّ‬ ‫س َّلكُ ْم ل ِ ُت ْحصِ َنكُ ْم‬ ‫الطی ْ َرؕ َو ُک َّنا ٰف ِعل ِی ْ َن ﴿‪َ ﴾۷۹‬و َع َّل ْمنٰ ُہ َصنْ َع َۃ َل ُب ْو ٍ‬

‫ض‬ ‫َک ْو َن ﴿‪َ ﴾۸۰‬و ل ُِس َل ْی ٰم َن ال ِّریْحَ َعاصِ َف ًۃ َت ْجر ِ ْی بِاَ ْمرِہ الِ َی ْالَ ْر ِ‬ ‫ِّمن بَاْ ِسكُ ْمؕ َف َہ ْل َاْمُتۡن شٰ ِ ُ‬ ‫َّالتِ ْی بٰ َر ْک َنا ف ِ ْی َہاؕ َو ُک َّنا بِكُلِّ َش ْی ٍء ٰعلِمِی ْ َن ﴿‪َ ﴾۸۱‬و ِم َن َّ‬ ‫الش ٰی ِطی ْ ِن َم ْن َّی ُغ ْو ُص ْو َن لَہ َو َی ْع َمل ُْو َن‬ ‫الُّض َو َان ْ َت َا ْر َح ُم‬ ‫َع َم ًًّل دُ ْو َن ذٰل َِکؕ َو ُک َّنا َل ُہ ْم ٰح ِف ِظی ْ َن ﴿‪َ ﴾۸۲‬و َایُّ ْو َب ا ِذْ نَادٰی َربَّہ َان ِّْی َم َّسنِ َی ُّ ُّ‬

‫ضٍ َّو ا َتیْنٰ ُہ َاہْلَہ َو ِم ْث َل ُہ ْم َّم َع ُہ ْم َر ْح َم ًۃ ِّم ْن‬ ‫الرحِمِی ْ َن ﴿ۙ ۚ‪ ﴾۸۳‬فَا ْس َت َجب ْ َنا لَہ َفكَشَ ْف َنا َما بِہ ِم ْن ُ ُ‬ ‫ِكی ل ِ ْل ٰعبِدِ ْی َن ﴿‪َ ﴾۸۴‬و ا ِ ْس ٰم ِع ْی َل َو ا ِ ْدرِیْ َس َو ذَا ا ْل ِك ْف ِلؕ ک ُ ٌّل ِّم َن الصبِر ِ ْی َن ﴿ۙ ۚ‪َ ﴾۸۵‬و‬ ‫عِنْدِنَا َو ذ ْ ٰ‬ ‫َا ْد َخ ْلنٰ ُہ ْم ف ِ ْی َر ْح َمت ِ َناؕ ا ِن َّ ُہ ْم ِّم َن الصل ِحِی ْ َن ﴿‪َ ﴾۸۶‬وذَا ال ُّن ْو ِن ا ِذْ ذَّ َہ َب ُم َغا ِض ًبا فَظَ نَّ َا ْن َّل ْن‬ ‫ۖ‬ ‫ت ِم َن الظلِمِی ْ َن ﴿ۙ ۚ‪﴾۸۷‬‬ ‫ک ؕ ‬ ‫٭ انِ ِّْی ُکنْ ُ‬ ‫َّن ْقد َِر َع َل ْی ِہ َف َنادٰی فِی ُّ‬ ‫الظل ُٰمتِ َا ْن َّل ا ِل ٰ َہ ا ِ َّل َان ْ َت ُسبْ ٰح َن َ‬ ‫كیِّا ا ِذْ نَا ٰدی َربَّہ‬ ‫فَا ْس َت َجب ْ َنا لَہؕ َو ن َ َّجیْنٰ ُہ ِم َن ا ْل َغ ِّمؕ َو َکذٰ ل َِک نُـ ْجِی ال ُْم ْؤ ِمنِی ْ َن ﴿‪َ ﴾۸۸‬و َز َ ِ‬ ‫َر ِّب َل َت َذ ْرن ِ ْی َفَ ْ ًدا َّو َان ْ َت َخی ْرُ ال ْٰورِثِی ْ َن ﴿ۙ ۚ‪ ﴾۸۹‬فَا ْس َت َجب ْ َنا لَہؕ َو َو َہب ْ َنا لَہ یَ ْحی ٰی َو َا ْص َل ْح َنا لَہ‬ ‫سعُ ْو َن فِی ا ْل َخی ْ ٰر ِ‬ ‫ت َو َی ْدعُ ْون َ َنا َرغَ ًبا َّو َر َہ ًباؕ َوکَان ُْوا َل َنا ٰخ ِش ِعی ْ َن ﴿‪﴾۹۰‬‬ ‫َز ْو َجہؕ ا ِن َّ ُہ ْم کَان ُْوا یُ ٰ ِ‬ ‫َو َّالتِی َا ْح َص َن ْت َفَ ْ َج َہا َف َن َف ْخ َنا ف ِ ْی َہا ِم ْن ُّر ْوح ِ َنا َو َج َع ْلنٰ َہا َوابْ َن َہا ایَ ًۃ لِّ ْل ٰع َلمِی ْ َن ﴿‪ ﴾۹۱‬ا ِ َّن ہٰ ِذہ ِ‬ ‫ُس ْو َرۃُ ْالنب ِ َیا ِء‬ ‫ۖ َّو َانَا َر ُّبكُ ْم فَا ْع ُب ُد ْو ِن ﴿‪﴾۹۲‬‬ ‫اُ َّم ُتكُ ْم اُ َّم ًۃ َّواح َِد ًۃؕ ۖ‬ ‫‪10‬‬


‫بزہمج‪،‬رشوعاہللاکتامےلرکوجبزارہمتان ی‬ ‫اہنیرمحواالےہ‬ ‫اورابزامیہاور ولط وکاسرسزیمیکرطفاچب اکنالسجںیم مہےنالہاعملےک ےئل بزتک ریھکیھت ﴿‪﴾۷۱‬اور مہ‬ ‫ےنابزامیہوکاقحساطعےئک۔اورزتسمادبزآںوقعیب۔اورسوککینتخبایک﴿‪﴾۷۲‬اورانوکوشیپاانبتیاہکہارے‬ ‫مکح ےس ی‬ ‫دہای رکےت ےھتاور ان وک کین اکم رکےناور امنز ڑپےنھاور زوکٰة دےنی اک مکح اجیھب۔اور وہہاری ابعدت ایک‬ ‫رکےتےھت﴿‪﴾۷۳‬اورولطجان وکمہےنمکح(ینعیتمکحووبنت)اورملعاشخباوراسیتسبےساہجںےکولگ‬ ‫دنگےاکمایکرکےتےھت۔اچباکنال۔ےبکشوہبزےاوردبرکدارولگےھت﴿‪﴾۷٤‬اوراںیہناینپرتمحےک(لحم‬ ‫ںیم)دالخایک۔ھچککشںیہنہکوہکینوتخبںںیمےھت﴿‪﴾۷۵‬اورونحج(اسےس)رتشیپاوہنںےنمہوکاکپرا‬ ‫وت مہ ےن ان یک داع وبقل فزامئ اور ان وک اور ان ےک اسویھتں وک بزی ھگزاہ ےس اجنت دی ﴿‪ ﴾۷٦‬اور وج ولگ‬ ‫ہاریآوتیںیک ی‬ ‫ذکتیرکےتےھتانرپرصنتیشخب۔وہےبکشبزےولگےھتوسمہےنانسوکرغقرکدتیا‬ ‫﴿‪﴾۷۷‬اورداؤداورامیلسنجوہ ی‬ ‫اییتیھکاکدقمہمہلصیفرکےنےگلسجںیمھچکولوگںیکرکبتیاںراتوکرچیئگ‬ ‫(اوراےسرودنیئگ)ںیھتاورمہانےکےلصیفےکوقوموجدےھت﴿‪﴾۷۸‬وتمہےنہلصیفامیلسنوکاھجمسدتیا۔اورمہ‬ ‫ےندوونںوکمکح(ینعیتمکحووبنت)اورملعاشخباھت۔اورمہےناہپڑوںوکداؤداکرخسمرکدتیااھتہکانےکاسھتحیبست‬ ‫رکےتےھتاوراجونروںوکیھب(رخسمرکدتیااھتاورمہیہااسی)رکےنواےلےھت﴿‪﴾۷۹‬اورمہےناہمترےےئلانوک‬ ‫ی‬ ‫ای(رطح)اکابلسانبتایھباھکسدتیاتاہکمتوکڑلائ(ےکرضر)ےساچبےئ۔سپمتوکرکشزگاروہتااچ یہیے﴿‪﴾۸۰‬اور‬ ‫مہ ےن زیت وہا امیلسن ےک تاعب (فزامن) رکدییھتوجان ےک مکح ےساس کلم ںیم یتلچ یھت سجںیم مہ ےن بزتک‬ ‫ی‬ ‫ہزیچےسربخدارںیہ﴿‪﴾۸۱‬اوردویؤں(یکامجعوکیھبانےکتاعبرکدتیااھتہکان)ںیم‬ ‫دییھت(ینعیشام)اورمہ ز‬ ‫ےسضعبانےکےئلوغےطامرےتےھتاوراسےکوسااوراکمیھبرکےتےھتاورمہانےکابہگننےھت﴿‪﴾۸۲‬اور‬ ‫اویب وک ج اوہنں ےن اےنپ رپورداگر ےس داع یک ہک ےھجم یاپدا وہ ریہ ےہ اور وت س ےس بزھ رک رمح رکےن واال ےہ‬ ‫﴿‪ ﴾۸۳‬وت مہ ےنانیک داع وبقل رکیلاوروجان وکفیلکت یھتوہ دور رکدیاوران وک تال ےچب یھب اطع فزامےئاوراینپ‬ ‫س‬ ‫رہمتاین ےک اسھت اےنت یہ اور (ےشخب) اور ابعدت رکےن واولں ےک ےئل (ہی) تحیصن ےہ ﴿‪ ﴾۸٤‬اور ا مٰعییل اور‬ ‫ادریاورذوافکلہیسربصرکےنواےلےھت﴿‪﴾۸۵‬اورمہےنانوکاینپرتمحںیمدالخایک۔البہبشوہوکیناکر‬ ‫ےھت ﴿‪﴾۸٦‬اور ذواونلن ج وہ (اینپوقم ےس تاراض وہ رک) ےصغیک احلںیم لچ ی‬ ‫دیاور ایخل ایک ہک مہان رپ‬ ‫اقوبںیہنتاںیکسےگ۔آجزادنریھےںیماکپرےنےگلہکریتےوساوکئوبعمدںیہن۔وتتاکےہ(اور)ےبکشںیم‬ ‫وصقرواروہں ﴿‪ ﴾۸۷‬وت مہ ےنانیک داع وبقل رکیلاور ان وک مغ ےس اجنتیشخب۔ اوراامین واولں وک مہ ایسرطح‬ ‫اجنت دتیا رکےت ںیہ ﴿‪﴾۸۸‬اور زرکتیا جاوہنں ےناےنپ رپورداگر وک اکپرا ہک رپورداگرےھجماالیک ہن وھچڑاور وتس‬ ‫ی‬ ‫ےسرتہبوارثےہ﴿‪﴾۸۹‬وتمہےنانیکاکپرنسیل۔اورانوک ی یحیی ٰےشخباورانیکویبیوکاُن ےک(نسحاعمرشت‬ ‫ےک)اقبانبدتیا۔ہیولگکپلکپلرکایکینںرکےتاورںیمہادیمےساکپرےتاورہارےآےگاعجزیایکرکےتےھت‬ ‫﴿‪﴾۹۰‬اوران(رمی)وکوہنجںےناینپعفّتوکوفحمظراھک۔وتمہےنانںیماینپروحوھپیدیاورانےکےٹیبوک‬ ‫ی‬ ‫الہ اعمل ےک ےئل ناین انب دتیا ﴿‪ ﴾۹۱‬ہی اہمتری امجع ی‬ ‫ای یہ امجع ےہ اور ںیم اہمترا رپورداگر وہں وت ریمی یہ‬ ‫اناء‬ ‫ابعدتایکرکو﴿‪﴾۹۲‬‬ ‫وسرة ال ی‬ ‫‪11‬‬


‫رضحتوینسینبیتماوراےکنپدربزووگارہیلعال ّسلامےکاحالت‬

‫ی‬ ‫قحاعتیلٰارشادفزامتاےہوکئآتادیایسیویکں ہنوہئہکاامینالیتوتاساکاامیناس‬

‫وک افدئہ داتی اہں وینس یک وقم ج (ذعاب اظہز وہےن رپ) اامین الئ وت مہ ےن داینوی زدنیگ‬ ‫ںیماُنےسروسائاکذعابتالدتیااورمہےناںیہن یایوقینیچوآرامدےدتیا۔اور‬ ‫ُدورسے اقمم رپ فزامتا ےہ۔ اصج امیہ ینعی وینس تیاد رکو سج وق ہک وہ اینپ وقم ےک‬ ‫دریمن ےس اُن رپ انبضغک وہرک ےلکن اور ہی امگن ایک ہک مہ ان رپ روزی گنت ہن رکںی ےگ۔‬ ‫ااممرضسےسوقنملےہینعیانوکنیقیوہایگاھتہکمہاُنرپروزیگنتہنرکںیےگاورضعب‬ ‫اکوقلےہینعیایہناکامگناھتہکبزکاویلٰوجاُنےساصدروہامہاسرپوکئوقعیرقمرہن‬ ‫رکںیےگانچہچنرضحتااممدمحمتافزسےسوقنملےہہکاوہنںےنتارویکیںاوروتملظںںیم‬ ‫ی‬ ‫دنایک اور اامم رضس ےن فزامتیا ینعیتملظ س و تملظ درتیا اور تاریکی مکش امیہ ںیم (اوہنں ےن‬ ‫دنایک) ہک وبعمد ریتے وسا وکئ خدا ںیہن ںیم ریتی زنت ہہی رکتاوہں اُن امتم اومر ےس وج‬ ‫ریتیذاتوافصتےکالقئںیہنںیہ(وتہزبیعےستاکوتازیکہےہ)کشیبںیموصقروار‬ ‫وہںتیاہیہکںیموقمےکدریمنےسالچآتیااحالہکناُنےکاسھترانہرتہباھتتیاہیاافلظاعجزی‬ ‫و یگتسکش ےک وطر رپ اہکریغب اس ےک ہک وکئ گا ہ تیا ارمتا دنسپ یپدہ اصدر وہا وہ۔رضحت اامم رضس‬ ‫ےسوقنملےہہکجیلھچمےکٹیپںیماےسیاانیمطن بلقےکاسھتخدااکذرکایکہکںیم‬ ‫یھبکخدایکایسیابعدتںیہنیکوت(خدافزامتاےہہک)مہےنانیکداعوبقلیکاورمغوادندہ‬ ‫ےسانوکاجنتاطعیکاورمہویںیہ ومونمںوکمغ ورجنےساجنتدےتی ںیہ۔ ہکبجوہان‬ ‫املکتےکاسھتانپہامےتگنںیہ۔‬ ‫ی‬ ‫اوردورسیہگجارشادفزامتاےہ‪،‬کشیبوینربمغیپوںںیمےسےھت۔سجوقوقم‬ ‫س‬ ‫ی‬ ‫بزہمج‪ ،‬اور زرکتیا اور ی یحیی ٰاور عی یسی ٰاور اایلس وک یھب۔ ہی س وکیناکر ےھت ﴿‪ ﴾۸۵‬اور ا مٰعییل اور‬ ‫لی‬ ‫ا یسعاورویناورولطوکیھب۔اورانسوکاہجنےکولوگںرپتیلضفیشخبیھت﴿‪﴾۸٦‬الااعنم‬ ‫‪12‬‬


‫ےکدریمنےسےلکناوراسامنواابسباورولوگںےسرھبیوہئیتشکیکاجیآےئ‪،‬وتالہِ‬ ‫یتشک ےک دریمن فزہع ڈاال ایگ ہکبج یلھچم یتشک یک راہ ںیم احلئ وہئ وت وہ ولغموبں ںیم ےس‬ ‫وہےئ اور فزہع ان ےک تام الکن‪ ،‬وت یلھچم ان وک لگن یئگ۔ اور وہ اےنپ آپ وک المم رکےن‬ ‫ےگل۔وتارگوہحیبسترکےنواےلہنوہےتوتےبہبشایقمییلھچمےکمکشںیمرےتہرھپمہ‬ ‫ےنانوکمکشامیہےساکنلرک ی‬ ‫ایرحصاںیمڈالد اتیاہجںہنوکئدرجاھتہنزبسہاحالہکنوہ‬ ‫امیبرےھت۔اہکاجتاےہہکاُناکمسجاسےچبےکامدنن(رنموتازک)وہگی ااھت۔سجوقہکوہ‬ ‫امں ےک ٹیپ ےس دیپا وہتاےہ اور مہےن دکو اکدرج ان ےک ےئل اُاگ د اتی وج اُن رپ اسہی نگف‬ ‫وہایگ۔اورمہےنانوک ی‬ ‫ایالھکہکلباسےسیھبزتیادہولوگںرپوعبمثایکینعیزیمونینارپ‬ ‫وج وملص ےک رہشوں ںیم ےس ےہ۔ ضعب ےتہک ںیہ اَوْ (تیا) ینعمب واؤ ےہ ینعی ی‬ ‫ای الھک اور‬ ‫زتیادہ ۔ ضعب ےتہک ںیہ ہک اس ےس رماد ہی ےہ ہک مہ ےن ان وک تہب یسن امجوتعں یک رطف‬ ‫اجیھبہکارگانوکوکئداتھکیوتاتہک ی‬ ‫ایالھکااحشضںیہ اتیزتیادہاورزتیادیتےکتارےںیمضعب‬ ‫اکوقلےہہکسیبہزارےھتاورضعبسیتہزارےتہکںیہاورضعبےتہکںیہہکرتسہزارےھت۔‬ ‫آجرمعی‬ ‫وہولگاامینالےئوتمہےنانوکھچکدمتیدیفتسموہےند اتی(ینعی)انیک ز‬ ‫( ُداینںیماُنےسذعابتالدتیا)اوردورسےاقممرپفزامتاےہہکاوراصجوحتامدننم‬ ‫وہتاینعی وین یک رطح ہکبج اوہنں ےن یلھچم ےک مکش ںیم ےس اکپرا احالہکن وہ اس ںیم دیقم‬ ‫ےھت تیا رجن و ادنوہ ےس رھبے وہےئےھت۔ ارگہی ہنوہتا ہکخدا اُن اکپدارک رکتا اور اس یک‬ ‫ںیتمعناُنوکہنںیتچنہپوتوہاخیلایبتانںیموجلحمذمموالمماھتڑپےرےتہرھپاُنےک‬ ‫ای ی‬ ‫رپورداگرےنانوکبز ی‬ ‫زگپدہایکاورانوکوکینںںیمےسفزاردتیا۔ ی‬ ‫روایےکاطمقبج‬ ‫وینس حبص وک ےئگ اور وکاتسہن رواح یک رطف ےس ذگرے وت ےتہک ےھت ‪ ،‬ریتی خدم ںیم آ اتی‬ ‫وہں اور ںیم ےن ریتی دوعت وک وبقل ایکےہ اے ومغن اور بزی ویتخسں ےک درو رکےن‬ ‫واےل۔‬ ‫اصدقےسوقنملےہہکخداےنیسکوقمرپےسذعابوکاسےک‬ ‫س‬ ‫بدربتعمرضحت‬ ‫‪13‬‬


‫ی‬ ‫آتار اظہز وہاجےن ےک دعب ںیہن تاالوساےئ وینس یک وقم ےک۔ رضحت وینس ان وک االسم یک‬ ‫دوعتدےتیرےہاوروہااکنررکےترےہوتاُنرپدبداعرکےناکارادہ ایک۔اُن ںیمدوااحشض‬ ‫ےھت ی‬ ‫ای اعدب ونتاخ تایم اور دورسا اعمل اھت سج وک رویب ےتہک ےھت۔ اعدباتہکاھت دبداع ےئجیک اور‬ ‫اعملاُنرپدب ُداعایکاجتاںیہناچاتہاھت (اور)اتہکاھتہکخداآپیکدب ُداعروںیہنرکاگینکیلاےنپ‬ ‫دنبوں وک الہک رکتا یھب دنسپ ںیہن رکتا۔ وینس ےن اعدب یک تات امن یل اور اُن ےک ےئل دب ُداع‬ ‫فزامئ ۔ خدا ےن ان وک ویحیک الفن اسل الفں ےنیہم ںیم الفں روزان رپذعاب تازل رکواگن۔‬ ‫جاسودعہاکوقفز ییآ اتیرضحتوینساعدبوکےلرکاُنےکدریمنےسلکنےئگرگم‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫اپوہمترپ‬ ‫اعملاُیہنےکاسھتراہ۔آتارذعابدھکیرکاعملےناہکخداےسفزتیادوااغتسہثرکو۔ش ی د‬ ‫رمحفزامےئاورذعابوکتالدےولوگںےنوپاھچسکرطحااحلحوزاریرکںی‪،‬اُسےناہک‬ ‫رھگوںےسلکنڑپولگنجںیمولچ۔وچبںوکاُنیکامؤںےسخدارکدو۔اووٹنں‪،‬اگویںاورڑھب‬ ‫رکبویںےکوچبںوکیھباُنیکامؤںےساگلرکدو‪،‬اورتاراگہالہٰیںیمگزگزاؤ رکوتہبرکو۔ہی‬ ‫ُسرکسےنااسییہایک۔ایبتانںیملکنےئگاورتاہلوفزتیاداوردحیبرگہیوزارییک۔وتخدا‬ ‫ےن ان رپرمح فزام اتی اور ذعاب وتلمی رکدتیاہکبج اُنےک فز ییوہاکچاھت۔ اسےک دعبرضحت‬ ‫وینس آےئ تاہک دںیھکی ہک وہ سک رطح الہک وہےئ ںیہ۔ وت داھکی ہک لہ الچےن واےل لہ‬ ‫الچرےہںیہاُنےسوپاھچہکوینسیکوقماکاعمہلمایکراہ۔اُسےنرضحتوکںیہناچہپتااوراہک‬ ‫ہکوینسےناُنرپرفننی یکاُنیک ُداعوبقل وہئاُنرپذعابتازلوہااوروقمےکولگعمج‬ ‫وہرکروےئالچّےئخدایکتاراگہںیموتہبیکخداےناُنرپرمحفزام اتیاورذعاباُنےسروےک‬ ‫بزہمج‪،‬وتوکئیتسبایسیویکںہنوہئہکاامینالیتوتاساکاامیناےسعفنداتیاہںوینیکوقم۔ج‬ ‫اامین الئ وت مہ ےن داین یک زدنیگ ںیم ان ےس ذل اک ذعاب دور رکد یتا اور ی‬ ‫ای دمت ی (وفادئ‬ ‫داینوی ےس)ان وک رہبہ دنم راھک ﴿‪﴾۹۸‬اورارگ اہمترا رپورداگراچاتہ وت ےنتج ولگ زیمرپ ںیہس‬ ‫ےک س اامین ےل آےت۔ وت ایک مت ولوگں رپ زبزدیتس رکتا اچےتہ وہ ہک وہ ومنم وہاجںیئ ﴿‪﴾۹۹‬‬ ‫احالہکنیسکصخشوکدقرتںیہنےہہکخداےکمکحےکریغباامینالےئ۔اوروجولگےبلقعںیہ‬ ‫انرپوہ(رفکوذلیک)اجنسڈااتلےہ﴿‪﴾۱۰۰‬‬ ‫‪14‬‬

‫وسرة یی ون‬


‫رکاہپڑوں رپ رشتنم رکدتیا۔اب وہ ولگ رضحت وینس یک التش ںیم ںیہ تاہک اُن رپ اامین‬ ‫الںیئ۔رضحتوینسہی ُس رکانبضغکوہےئاورع ّصہںیمرھبےوہےئدرتیاےکانکرے‬ ‫ےچنہپ۔ ی‬ ‫اییتشکدیھکیسجرپاسامنوریغہتاراھتاوررواہنوہےنوایلیھت۔رضحت ااجزت‬ ‫ےلرکاُسرپوساروہےئگجیتشکدرتیاےکچیبںیمیچنہپخداےن یایبزییلھچمیجیھبسجےن‬ ‫یتشک اک راہتس دنب رکدتیا۔ رضحت وینس ےن ج اُس یلھچم وک داھکی تہب ڈرے اور یتشک ےک‬ ‫دورسےولوگںرپیھبوخفاطریوہااوروبےلہکرضوروکئاگہنگرہارییتشکرپےہدانھکی‬ ‫اچےئہوہوکنےہجفزہعڈاالگی اوترضحتوینسےکتامالکنوتآپسوکیلھچمےک ُُمںیمڈال‬ ‫یئگ۔ای ی‬ ‫ی‬ ‫روایےک اطمقبسےسےلہپسجےکےئلفزہعڈاالایگوہ‬ ‫دتیایلھچمتاینںیمیلچ‬ ‫انجبرمیسںیھتاُنےکدعبرضحتوینسےکےئلفزہعڈاالایگہکبجوہیتشکںیماُسامجع‬ ‫ےکاسھتوساروہےئاوریتشکدرتیاےکچیبںیم ُرکیئگ۔نیترمہبتاُسوقفزہعڈاالگی ااور‬ ‫ہزرمہبترضحتوینسےکتامالکن۔رغضکہخداےنیلھچموکویحفزامئہکںیمےنوینسوکریتا‬ ‫ی‬ ‫رزقںیہنفزاردتیاےہ۔اُنیک ڈہیہن وتڑتااوراناکوگسماھکتا۔ یلھچم آپ وکدرتیاؤں‬ ‫ںیم امھگیت ریہ۔ آپس یلھچم ےک ٹیپ ںیم ون ےٹنھگ رےہ اور یسک ہگج آ اتی ےہ ہک آپس نیت روز‬ ‫رےہ۔اوروہخداوکتارویکیںںیمدنادےتیےھت۔جیلھچماُسدرتیاںیمیچنہپسجںیماقرون‬ ‫اھت اُس ےن ایسی آواز ینس ہک ےلہپ یھبک ہن ینس یھت وت اس ےن اُس فزےتش ےس وپاھچ وج اُس رپ‬ ‫وملک اھت ہک ہی یسیک آواز ےہ اُس ےن اہک ہی وینس ربمغیپںیہ (وج) یلھچم ےک ٹیپ ںیم ذرک خدا‬ ‫رکرےہ ںیہ۔ اُس ےن اہک ایک وت ااجزت داتی ےہ ہک ںیم اُن ےسھچک الکم رکوں اہک ‪ ،‬اہں۔‬ ‫اقرونےناہکاےوینساہرونسایکوہےئ؟فزامتیاوہرمےئگوتاقرونروتیارھپوپاھچومیسٰسایک‬ ‫بزہمج‪ ،‬اور ذواونلن (وک تیاد رکو)ج وہ (اینپوقم ےس تاراض وہ رک)ےصغیکاحلںیم لچ ی‬ ‫دی‬ ‫اور ایخل ایک ہک مہان رپ اقوبںیہن تاںیکسےگ۔ آجزادنریھےںیم (خدا وک) اکپرےنےگل ہک ریتے‬ ‫وساوکئوبعمدںیہن۔وتتاکےہ(اور)ےبکشںیموصقرواروہں﴿‪﴾۸۷‬وتمہےنانیکداعوبقل‬ ‫رکیل اور ان وک مغ ےس اجنت یشخب۔ اور اامین واولں وک مہ ایس رطح اجنت دتیا رکےت ںیہ ﴿‪﴾۸۸‬‬ ‫اناء‬ ‫وسرة ال ی‬ ‫‪15‬‬


‫وہےئ؟ فزام اتی وہ یھب ےئگ‪ ،‬اقرون رھپ رو اتی وت خداےن اُس فزےتش رپویح یک وج وملک اھت ہک‬ ‫زعبوں ےکےئلرق ےکش اُس رپ ذعاب ںیم فیفخت رکدے اور دورسی ی‬ ‫روای ےک‬ ‫یز‬ ‫ومبج ویح فزامئ ہک ہیقب اتیام ُداین یذعاب وک وتلمی رکدے۔رضحت اصدقس ےن فزام اتی ہک‬ ‫ربمغیپخدافزامےتےھتہکیسکوکزابیںیہنےہہکہیےہکہکںیمآامسنرپاجےنےسخدا ےسہب‬ ‫زدی وہگی ا اھت ویکہکن خداےک ےئل آامسنو در اتیس ی‬ ‫تبسن وینس ےک وج در اتی ںیم ےھت ب ی‬ ‫ای‬ ‫ےہ۔خداےھجمآامسنرپاسواےطسےلگی ااھتہکواہںےکاجعیدالھکےئاوروینسوکدرتیاںیم‬ ‫ےلایگتاہکدرتیاؤںےکاجعیدالھکے۔‬ ‫املعےئوہیدںیمیسک ےنرضحتاریماوملنینمس ےسوسالایکہکوہوکناسدیقاخہنےہ‬ ‫وج اےنپ دیقی وک ےئل وہےئ زیم ےک ارطاف ںیم رکچ اگلتااھت فزامتیا وہ یلھچم ےہ سج ےک مکش‬ ‫ںیمخداےنرضحتوینسوکدیقرکد اتیاھتوہیلھچمدرتیاےئزلقمںیمیلچیئگ واہںےسدرتیاےئ‬ ‫رصمںیمآئرھپواہںےسدرتیاےئربطاتسنںیمیچنہپرھپدغبادےکدہلجںیمدالخوہئواہں‬ ‫ےس زیم ےک ےچین یلچ یئگ اہیں ی ہک اقرون ےک تاس یچنہپ ۔ مکش امیہ ںیم رضحت وینس‬ ‫نت‬ ‫ےنوجدنایکوہہییھت"الاہلاالاتناحبسکناینکنمااظلنیمل"خداےن‬ ‫بزہمج‪ ،‬اوران ےس اگؤںواولںاک ہصق ایبن رکو جان ےک تاس ربمغیپ آےئ﴿‪( ﴾۱۳‬ینعی) ج‬ ‫مہےنانیکرطفدو(ربمغیپ)ےجیھبوتاوہنںےنانوکالٹھجتیا۔رھپمہےنرسیتےےس ی‬ ‫وقتیدیوت‬ ‫اوہنں ےن اہک ہک مہ اہمتریرطف ربمغیپوہ رک آےئ ںیہ ﴿‪ ﴾۱٤‬وہ وبےل ہک مت (اورھچک)ںیہن رگم‬ ‫ہاری رطح ےک آدیم (وہ) اور خدا ےن وکئ زیچ تازل ںیہن یک مت ضحم وھجٹ وبےتل وہ ﴿‪﴾۱۵‬‬ ‫اوہنںےناہکہکہارارپورداگراجاتن ےہہکمہاہمتریرطف(اغیپمدےرک)ےجیھبےئگںیہ﴿‪﴾۱٦‬‬ ‫اور ہارے ذےم وت اصف اصف اچنہپ دانی ےہ اور سب ﴿‪ ﴾۱۷‬وہ وبےل ہک مہ مت وک تاابمرک ےتھجمس‬ ‫ںیہ۔ارگ مت تاز ہن آؤےگ وت مہ ںیہمت اسگنسر رکدںیےگاور مت وک مہ ےس دھک دےنیواال ذعاب ےچنہپ اگ‬ ‫﴿‪ ﴾۱۸‬اوہنں ےن اہک ہک اہمتری وحنس اہمترے اسھت ےہ۔ ایک اس ےئل ہک مت وک تحیصن یک یئگ۔‬ ‫ہکلب مت اےسی ولگ وہ وج دح ےس اجتوز رک ےئگ وہ ﴿‪ ﴾۱۹‬اور رہش ےک رپےل انکرے ےس ی‬ ‫ای آدیم‬ ‫دوڑتاوہاآ یتاےنہک اگلہکاےریمیوقمربمغیپوںےکےھچیپولچ﴿‪﴾۲۰‬اوسیںےکوجمتےسہلصںیہن‬ ‫وسرة یي‬ ‫امےتگناوروہدیسےھرےتسرپںیہ﴿‪﴾۲۱‬‬ ‫‪16‬‬


‫پوکدر اتیےکانکرےرپاُلگدتیا۔آپساک‬ ‫انیک ُداعاجتسمبفزامئاوریلھچموکمکحد اتیوتاُسےنآ س‬ ‫ی‬ ‫وگسووپسلگایگاھتمسجاکتالرگےئگےھت‪،‬رھپخداےندرجدکوآپسےکتاساُاگدتیا‬ ‫سجوکوہلثمپانامدرےکوچےتسرےہاوراُسےکاسہیںیمذگررکےتےھتاور سجےن‬ ‫آپےکمسجرپاسہیایکتاہکآاتفبیکرحارتےسفیلکتہنوہ۔وہحیبستخدارکےترےہاور‬ ‫ی‬ ‫س و روز تیاد خدا ںیم رسب رکےت ےھت ج اطق آیئگ اور مسج وبضمط وہایگ وت خداےن ی‬ ‫ای‬ ‫ای ی‬ ‫ڑیکا دیپا رکدتیاسج ےن درج دگو یک ڑجاھکیل اور درج کشخ وہایگ۔ ی‬ ‫روای ےک‬ ‫اطمقب درج وک رضحتس ےک تاس ےس ُدور رکدتیا۔ رغض ج آپس ےک مسج رپ آاتفب یک‬ ‫ب یی‬ ‫اعشںیعڑپںی(اوردوھپےس ی‬ ‫اذییچنہپ)وتآپس چیینوہرکفزتیادرکےنےگل۔خداےنان‬ ‫ای الھک ےس زتیادہ آدویمں رپ مت وک رمح ہن آتیااور اےنپ ےئل ی‬ ‫ن ی‬ ‫ای‬ ‫وک ویح یک ہک اے وی س‬ ‫اسع یک فیلکت ںیم فزتیاد رکےت وہ رعض یک تاےنل واےل اعمف رکاور ریمی اطخےس‬ ‫درذگرفزام۔آجزخداےنانوکتحصیشخباوراہکہکاینپوقمےکتاساجؤ۔ہی ُسرکرضحت‬ ‫وینس اینپ وقم ےک تاس آےئ ۔ ج رہشونینا ےک فز ییےچنہپ۔ رہش ںیم دالخ وہےن ےس‬ ‫رشامےنےگل ی‬ ‫ناہیں‬ ‫ایرچواےہوکداھکیوت اسےسفزام اتیہکرہشںیماجرکدنادےدوہکوی س‬ ‫وینوت‬ ‫ےرکےتوہ۔ س‬ ‫آےئںیہ۔رچواےہےناہکمتوھجٹےتہکوہرشمںیہنآیتہکااسیدوع ٰ‬ ‫در اتیںیمڈوبےئگاورمتخوہےئگ۔رضحتوینسےنفزام اتیریتیہیوگدنفسوگایہدےیگہک‬ ‫ںیموینسوہں۔رغضکہاسیک ی‬ ‫ایوگدنفسدقبرتخداوگتیاوہئاوراہکہکیہیوینسںیہ۔‬ ‫بزہمج‪ ،‬اور وین یھب ربمغیپوں ںیم ےس ےھت ﴿‪ ﴾۱۳۹‬ج اھبگ رک رھبی وہئ یتشک ںیم ےچنہپ‬ ‫﴿‪ ﴾۱٤۰‬اس وق فزہع ڈاال وت اوہنں ےن زک اُاھٹئ ﴿‪ ﴾۱٤۱‬رھپ یلھچم ےن ان وک لگن ایل اور وہ‬ ‫(اقب)المم(اکم)رکےنواےلےھت﴿‪﴾۱٤۲‬رھپارگوہ(خدایک)تایکایبنہنرکےت﴿‪﴾۱٤۳‬‬ ‫وتاسروزیہکولگدوتارہزدنہےئکاجںیئےگایسےکٹیپںیمرےتہ﴿‪﴾۱٤٤‬رھپمہےنانوک‬ ‫جہکوہامیبرےھتفزاخدیمانںیمڈالدتیا﴿‪﴾۱٤۵‬اورانرپدکواکدرجاُاگتیا﴿‪﴾۱٤٦‬اوران‬ ‫وک الھک تیا اس ےس زتیادہ (ولوگں) یک رطف (ربمغیپ انب رک) اجیھب ﴿‪ ﴾۱٤۷‬وت وہ اامین ےل آےئ وس مہ‬ ‫ےنیھبانوک(داینںیم) ی‬ ‫ایوق(رقمر)یافدئےدےتیرےہ﴿‪ ﴾۱٤۸‬وسرة ااصلافت‬ ‫‪17‬‬


‫رچواےہ ےن اس وگدنفس وک ااھٹایل اور رہش یک اجی دوڑا وہا گی ا اور ج وقم ےس اکپر رک اہک ہک‬ ‫رضحت وینس آےئ ںیہ وت ولگ ذماق ھجمس رک اس وک امرےن دوڑے ‪ ،‬اس ےن اہک ہی وگدنفس‬ ‫وگایہ دےریہ ےہ ہک وینس آےئ ںیہ۔ رھپ وہ وگدنفس وگ اتیوہئاوروبیل ہک رچوااہ چس اتہکےہ‬ ‫خداےنےنوینس وکاہمتریرطفاجیھبےہ۔ہی ُسرکوقمرضحتوینسیکرطفدوڑیاور‬ ‫ولگانوکرہشںیمالےئ اورسانرپاامینالےئ۔اُناکاامینرتہبوکیناھتخداےنانوک‬ ‫زدنہ راھک ج ی ہک ان یک ایحت دقمر رکاکچاھت اور اےپن ذعاب ےس ان وک اامن یشخب۔‬ ‫ی‬ ‫روای ےک اطمقب رضحت وینس اینپ وقم ےک دریمن ےس لکن ےئگ اور اےنپ رپورداگر ےس‬ ‫اُنایتخرایکاورجرھپاینپوقمیکاجیواسپآےئوتاُنےکومننبےئگ۔‬ ‫دورسی ی‬ ‫روای ےک اطمقب (خدا ےن) وینس نب اتم وک ان یک وقم رپ وعبمث فزامتیا‬ ‫سج وق ہک ان یک رمع سیت اسل یھتوہ تہب ونتدنم صخش ےھت نکیل ربص اک وحہلص تہب ہن‬ ‫رےتھک ےھت اور وقم اجی اافتلت زتیادہ ہن یھت اور ربمغیپی ےک تار رگاں یک بزداس ہن رےتھک‬ ‫ےھتاورتاروبنتاُاھٹےنںیموغشملہنوہےتےھت ہکلباسےسدوررانہاچےتہےھتےسیجہک‬ ‫رتشوجانتارااھٹےنےساھبگاےہ۔رغضہکسیتنیتاسلاینپ وقمںیمرےہاورانوکخدارپ‬ ‫اامیناوراینپربمغیپیوااطع یک اجیدوعتدےتیرےہنکیلوہہناامین الےئہنآپیک‬ ‫ای رویب ےھت اور ی‬ ‫اتمتعب یک وساےئ دو وصخشں ےک نج ںیم ےس ی‬ ‫ای اک تام ونتاخاھت۔‬ ‫ن ےک اسھت دمت ےس‬ ‫رویب اصج ملع و ربمغیپی و تمکح واےل اخدنان ےس ےھت اور وی س‬ ‫رےتہ ےھت۔ لبق اس ےک ہک وہ وعبمث وہں اور ونتاخ فیعض القعل اعدب و زادہ اھتوجخدا یک‬ ‫ابعدتںیمتہبوکششوابمہغلرکتااھتنکیلملعوتمکحےسرحموماھت۔رویبوگدنفس‬ ‫بزہمج‪ ،‬وتاےنپرپورداگرےکمکحےکااظتنرںیمربصےئک روہاوریلھچم(اکہمقلوہےن)واےلوینیک‬ ‫رطح روہ تا ہک اوہنں ےن (خدا) وک اکپرا اور وہ (مغ و) ےصغ ںیم رھبے وہےئ ےھت ﴿‪ ﴾٤۸‬ارگ‬ ‫اہمترے رپورداگر یک رہمتاین ان یک یتاوری ہن رکیت وت وہ چیییل دیمان ںیم ڈال ی‬ ‫دی اجےت اور ان اک‬ ‫احلارتبوہاجتا﴿‪﴾٤۹‬رھپرپورداگرےنانوکب ی‬ ‫ززگپدہرکےکوکیناکروںںیمرکایل﴿‪ ﴾۵۰‬القل‬

‫‪18‬‬


‫رچاےتاورایسرپزدنیگذگارےت۔ونتاخڑکلتیاںرسرپلگنجےسالتااورفزوجرکےکروزی‬ ‫احلصرکتااھت۔رویبیکزعتوینسےکب ی‬ ‫زدیونتاخےسزتیادہیھت۔اسشےسہکوہ‬ ‫اصج ملع و تمکح ےھت اور دمت ےس رضحت یک خدم ںیم رےتہ ےھت۔ ج وینس ےن‬ ‫داھکیہکانیکوقماُنرپاامینںیہنالیتوتتہبدکمروہےئاورربصوارطضابسفنںیمدیپا‬ ‫وہا وت خدا ےس اس احل یک ی‬ ‫اکشی یک اور اہک رپوراگر ا وت ےن ےھجم وقم رپ وعبمث فزام اتی ہکبج ںیم‬ ‫ی‬ ‫ودحان اور اینپ راسل یک‬ ‫سیت اسل اک اھت اور سیتنیت اسل اُن ںیم راہ اور ان وک ریتی‬ ‫دصتقی یک دوعت داتی راہ اور ریتے بضغ اور ذعاب ےس ڈراتا راہ نکیل اوہنں ےن ریمی‬ ‫ی‬ ‫ذکتی یک اور ریمی راسل ےس ااکنرایکاور اامین ہن الےئ اور ریمیربمغیپیاکذماق اُڑاےت‬ ‫لدا ان رپ‬ ‫رےہ اور ھجم وک ڈراےت و داکمھےت ںیہ۔ ےھجم وخف ےہ ہک وہ ےھجم امرڈاںیل ےگ ٰ‬ ‫ذعاب تازل فزام‪ ،‬ہی وہ ولگ ںیہ وج اامین ہن الںیئ ےگ خداےن اُن رپ ویح فزامئ ہک اُن ےک‬ ‫دریمناحہلموعرںیت‪،‬تاتاغلےچب‪،‬فیضرمد‪،‬زمکوروعرںیتاورزمکورلقعےکولگ ںیہ۔‬ ‫اورںیمدعلےکاسھتمکحرکےنواالخداوہں‪،‬ریمیرتمحریمےبضغرپتقبسریتھک‬ ‫ےہ۔ ںیم وھچوٹں رپ وقم ےک بزروگں ےک گاہ ےک شذعاب ںیہن ایکرکتا۔ اے وینس وہ‬ ‫س ریمے دنبے ںیہ ریمے دیپا ےئک وہےئ اور انب ےئ وہےئ ںیہ ریمے رہش ںیم رےتہ‬ ‫ںیہ ریمی روزی اھکےت ںیہ ‪ ،‬اچاتہ وہں ہک ان ےک ذعاب ںیم بزیق و دوجلئ ےک اسھت تاریخ‬ ‫ی‬ ‫اپ وہ ولگ وتہب رکںیل۔ ںیم ےن مت وک اُن رپ وعبمث ایک ےہ اس‬ ‫رکوں ااظتنر رکتاوہں ہک ش ی د‬ ‫ےئلہکمتاُنےکاحمظفورگنانروہاوراُنرپرہمتاینرکواسفزایےکشےسوجمتوکاُن‬ ‫ےس ےہ اور ربمغیپی یک راتف و رتمح ےک ےئل تقفش و رکم ےک اسھت اُن ےس شیپ آؤ اور‬ ‫راسلےکلمحتےکشاُنیکبزاویئںرپربصرکواوراُنرپامیبروںرپتقفشرکےنواےل‬ ‫داتابیبطےکامدنناُنرپرہمتانروہنکیلمتےناُنرپیتخسیکاوررقفودماراتےسشیپہن‬ ‫آےئ اور ربمغیپوں ےک رطہقی ےس تبحم و تقفش ےک اسھت اُن ےس بزتاؤ ہن ایک اور اب ہکبج‬ ‫اہمترا ربص زالئ وہایگ اور اہمترا ُچلق گنت وہگی ا اور سب تا ّلم اُن ےک ےئل ذعاب ےک اطل‬ ‫‪19‬‬


‫وہےئگریمےدنبےونحساکربصمتےسزتیادہاھتاوراُناکاینپوقمےکاسھتبزتاؤتہبااھچاھت‬ ‫لداںیمےناُنےکےئلاُنیکوقمرپرہقو‬ ‫اورربصوااظتنرتہبزتیادہاھتاوراُناکذعرلمکماھت ٰ‬ ‫بضغایکہکبجوہوخدوقمرپانبضغکوہےئاورںیمےنانیک ُداعوبقلیکجاوہنںےن ُداع‬ ‫یک۔وینسےنرعضیکخداودناںیماُنرپانبضغکںیہنوہارگماسےئلہکاوہنںےنریتی‬ ‫لدا‬ ‫اخمتفلیکاورانےکےئلںیمےندب ُداعںیہنیکرگمجہکاوہنںےنریتیتافزامینیک ٰ‬ ‫ریتےزعتوالجلیکمسقںیماُنرپرہمتانںیہنوہاتکساورابہززگانوکاقفشمہنتحیصن‬ ‫اکفوہےئگاورریتی و ی‬ ‫دحان ےسااکنررکےن‬ ‫ہنرکوںاگاُسےکدعبہکبجوہاس دمتںیم ز‬ ‫ےگلاورریمیراسلیک ی‬ ‫لدااُنرپذعابتازلفزامویکہکنوہہززگاامین‬ ‫ذکتیرکےنےگل ٰ‬

‫ںیہن ی‬ ‫الئ ےگ رھپ قح اعتیلٰ ےن فزام اتی اے وینس وہ ی‬ ‫ای الھک ےس زتیادہ ولخمق ںیہ۔ ریمے‬

‫رہشوںوکآتادرکےتںیہاوردنبےاُنےسدیپاوہںےگ۔ہیدنسپرکتاوہںہکااظتنررکوں‬ ‫اور اُن ےک اسھت رہمتاین ےس شیپ آؤں اس ش ےس ہک اہمترے اور اُن ےک تارے ںیم‬ ‫دقتبودتریبےس ی ٰ‬ ‫یلعدہےہمتربمغیپ‬ ‫دقتبودتریباہمتری ی ز‬ ‫ریمےملعںیمذگراکچےہاورریمی ی ز‬ ‫رملسوہاورںیمرپورداگرمیکحوہںاُنےکاحالتےکتارےںیمریماملعتاینطاوروپدیشہ‬ ‫ےہ۔یبیغعلووموجںیماجاتنوہں۔اسیکااہتنیسکوکںیہنولعمم۔اوراہمتراملعانےکاظہزی‬ ‫احالتےسقلعتمےہمتانےکتانطاورااجنمےسآاگہںیہنوہ‪،‬اےوینسںیمےناُنےک‬ ‫قح ںیم اہمتری ُداع وبقل یک اور اُن رپ ذعاب وجیھبں اگ نکیل اہمتری ُداع اک وبقل وہتا ریمی‬ ‫ّصح ںیم زتیادیت اک ش ہن وہاگ اور اہمترے فزب و زنمل‬ ‫اجی ےس اہمترے وثاب ےک ّ‬ ‫ےک درہج ےک ےئل رتہب وہاگ۔ اور امہ وشال ےک روز اہچر ہبنش وک ولطع آاتفب ےک دعب اُن رپ‬ ‫لدا اُن وک آاگہ رکدو ہک ااسی یہ وہاگ۔ ہی نس رک وینس تہب وخش وہےئ ہن‬ ‫ذعاب تازل وہاگ‪ٰ ،‬‬ ‫ردیجنہ وہےئ ہن ہی ےھجمس ہک اس اک ااجنم ایک وہاگ رھپ ونتاخ اعدب ےک تاس آےئ اور اینپ وقم رپ‬ ‫ذعاب اک احل اُن ےس ایب ن ایک ہک الفں روز ذعاب تازل وہاگ اور اہک آؤ وقم وک آاگہ رکدںی۔‬ ‫ونتاخ ےن اہک ہک وھچڑےیئ ایک رضورت ےہ ان وک االطع دےنی یک ااھچ ےہ رفک و تیصعم ےک‬ ‫‪20‬‬


‫ش ےب ربخی ںیم اُن رپ ذعاب تازل وہاجےئ۔ رضحت وینس ےن اہک مہ رویب ےک تاس‬ ‫لچرکوشمرہرکںیویکہکنوہ ی‬ ‫ایرمداعملوداتاںیہاورربمغیپےکاخدنانےسںیہ۔رغضہک‬ ‫رویب ےک تاس ےچنہپ۔ وینس ےن اہک خدا ےن ےھجم ربخدی ےہ ہک الفں وق ریمی وقم رپ‬ ‫ذعاب تازل فزامےئ اگ اہمتری ایک راےئ ںیم اجرک وقم وک آاگہ رکدوں۔ رویب ےن اہک واسپ‬ ‫اجےیئاور اےنپ وبعمد ےسربمغیپبزدتار و روسل اصج رکم وبزرگ ےک امدنن ان یک افشع‬ ‫ےئجیکاورااجتلےئجیکہکخدااُنےسذعاب وکروکدےویکہکنخدااُنرپذعاب رکےنےس ےب‬ ‫اینزےہ۔اوراےنپدنبوںےکےئلرنیموتقفشزتیادہدنسپفزامتاےہاورہیآپےکےئلزتیادہ‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫عفن اک تاع ےہ اور اس یک تاراگہ ںیم آپ ےک فزب و زنمل یک زتیادیت اک ش وہاگ۔ ش یاپد‬ ‫آپیکوقمرفکوااکنرےستازآےئاوراامینالےئ ُلداربصےئجیکاورتاریخےئجیک۔یونتاخےن‬ ‫اہک‪،‬واےئوہمترپاےرویبہیایکتحلصمےہوجوینس ےکتارےںیممتےتھجمسوہہکانیک‬ ‫افسرشرکںیدعباسےکہکوہخداےکنمزوہےئگاوروینسیکربمغیپیےسرحنمفںیہاور‬ ‫انوکاےنپرھگوںےساکنلدتیااورانوکاسگنسررکتااچاہاھت۔رویبےناہکاخومشوت ی‬ ‫ایرمد‬ ‫اعدب ےہ ھجت وک ملع ںیہن رھپ رضحت وینس یک رطف وتمہج وہرک وپاھچ ہک فزامےیئ ہک ارگ خدا‬ ‫ذعابےجیھباگوتسوکالہکرکےاگتیاضعبوکفزامتیاسوک۔ںیمےنخداےسااسییہبلط‬ ‫ایک ےہ اور ےھجم اُن رپ قلطم رمح ںیہن آتا ہک رھپ ان یک افشع رکوں ہک ذعاب اُن ےس‬ ‫ی‬ ‫بزرطفرکدےرویبےناہکاےوینس سجوقاُنرپذعابتازلوہاوروہآتارذعاب‬ ‫ی‬ ‫اپ خدا اُن رپ رمح فزامےئ ویکہکن وہ ارمح‬ ‫اشمدہہ رکںی اور خدا ےس وتہب و اافغتسر رکںی وت ش ی د‬ ‫ی‬ ‫اپذعاباُنےسزالئرکدےوترھپآپوکوہسدروغوگںیھجمسےگ‬ ‫ارلانیمحےہاورش ی د‬ ‫ونتاخےن اہک واےئ وہمت رپ اے رویب مت ےن تہب ُبزی تات یہک ربمغیپ رملس مت وک ربخ دے‬ ‫رےہںیہہکخداےناُنرپویحفزامئےہہکذعاباُنرپتازلوہاگاورمتایسیتاترکےتوہ‬ ‫ہکلب خدا ےک وقل وک مت ےن رد ایکاورنخس خدا و روسلںیمکش ایک۔ اجؤاہمترے اامعلض عئ‬ ‫وہےئگ رویب ےن اہک ہک اے ونتاخ‪ ،‬ریتی راےئ فیعض ےہ رھپ رضحت وینس ےس اہک ج‬ ‫‪21‬‬


‫آپ یک وقم رپ ذعاب تازل وہاگ اور س الہک وہاجںیئ ےگ۔ اور اُن ےک رہش بزتاد و ی‬ ‫وبزان‬ ‫انےسوحمرکدےاگاورآپیکراسل‬ ‫وہاجںیئےگوتایکااسیںیہنےہہکخداآپاکتامدرتف یا‬ ‫بزرطفوہاجےئ۔اورآپضعبفیعضاناونںےکامدننوہاجںیئویکہکنآپےکاہھتےس‬ ‫ی‬ ‫ای الھک دنبے الہک وہےئ وہں ےگ۔ آجز وینس ےن رویب یک تحیصن وبقل ہن فزامئ اور‬ ‫ونتاخ وکےلرکرہشےسدورلکنےئگرھپوینسواسپآےئاوراینپوقم وکآاگہ ایکہکالفںروز‬ ‫دعب ولطع آاتفب مت رپ ذعاب تازل وہاگ ہی ُس رک ولوگں ےن آپ یک ی‬ ‫ذکتی یک اور آپ وک‬ ‫یتخس اور ااہی ےک اسھت رہش ےس اکنل د اتی وت وینس اور ونتاخ رہش ےس دور لکن ےئگ اور ااظتنر‬ ‫رکےنےگل ہک اُن رپ ذعاب تازلوہ۔ رویب وقم ےک دریمن وموجد رےہ اورج امہ وشال‬ ‫یکیلہپتارخیآئرویب ی‬ ‫ایدنلباہپڑرپجزھےئگاوروقموکآوازدیہکںیمرویبوہںمترپ‬ ‫قفشمورہمتان۔امہوشالدالخوہگی ااوراہمترےربمغیپخداےک ِ‬ ‫روسلوینسےنمتوکربخدی‬ ‫ےہہکخداےناُنوکویحفزامئےہہکذعاباسےنیہمےکدریمیناہچرہبنشوکولطعآاتفب‬ ‫لا‬ ‫ےک دعب تازل وہاگ اور خدا اےنپ روسولں ےس وج ودعہ رکتاےہ اُس ےک الخف ںیہن رکتا ٰ د‬ ‫وسوچہکمتوکایکرکتااچ یہیے۔رویبیکاستاتےسوہولگوخزفدہوہےئاوربزولذعاب‬ ‫اک ان وک نیقی وہایگ اور رویب ےک تاس دوڑے وہےئ آےئ اور وبے آپ یک اب ہارے‬ ‫قلعتمایکراےئےہ۔آپمیکحوداتاںیہاورآپہشیمہہارےاحلرپرہمتانرےہںیہاورمہ‬ ‫لدا اسیج آپ‬ ‫ےن ُ ا‬ ‫س ےہ ہک آپ ےن رضحت وینس ےس تہب ھچک ہاری افسرش یک ےہ ٰ‬ ‫فزامےیئ مہاُسرپلمعرکںی۔رویبےناہکریمیراےئہیےہہکجدریمیناہچرہبنشیک‬ ‫حبصومنداروہسجںیمبزولذعاباکودعہےہوتوعروتںاورریشوخاراورریغریشوخاروچبںوک‬ ‫ی‬ ‫ای دورسے ےس خدا رکو اور وعروتں وک اہپڑ ےک دانم ںیم رہھٹاؤ اور وچبں وک در اتی ےک‬ ‫الیسبےکراہتسںیمڑھکارکو۔اورویحاتاتےکوچبںوکیھباُنیکامؤںےساگلرکدواورہی‬ ‫سآاتفب نکلیےےسےلہپوہتااچےیہاورجدوھکیہکزردوہارشمقےسآریہےہوھچےٹ‬ ‫اوربزےسےکسآوازرگہیوااغتسہثدنلبرکواورخدایکتاراگہںیمرگہیوزاویاوروتہب‬ ‫‪22‬‬


‫و اافغتسر رکتا رشوع رکو اور رسوں وک آامسن یک اجی دنلب رکےک وہک خدا و دنا مہ ےن اےنپ‬ ‫وسفنںرپملظایکاورریتےربمغیپیک ی‬ ‫ذکتییکمہاےنپگاوہںےسوتہبرکےتںیہارگوتمہوک‬ ‫ہنےشخباگاورمہرپرمحہنرکےاگوتانیقیًمہذعابںیمالتبموہںےگاوراصقنناُاھٹےنواولں‬ ‫ںیم ےس وہں ےگ۔ اے خدا ہاری وتہب وبقل فزام اور مہ رپ رمح رک‪ ،‬اے س ےس زتیادہ رمح‬ ‫رکےن واےل۔ اور مت وک رگہی وزاوی اوروتہب و اتای ےس دل گنتہن وہتا اچےیہج ی ہک‬ ‫آاتفب رغوب ہن وہ تیا مت ےس ذعاب بزرطف ہن وہاجےئ ۔ رغضکہ رویب یک راےئ رپ س‬ ‫قفتموہےئ۔جودعہاکدنآ اتیوینسرہشےستاہزےلکناوراےسیاقممرپےچنہپاہجںےسانیک‬ ‫آوازںی ُسںیکس۔اورارگذعابتازلوہاجےئوتدھکیںیکس۔اوروہولگیھبحبصوہےتیہ‬ ‫ی‬ ‫رویبےکارشادےکومبجلمعںیمالےئجآاتفبولطعوہا۔ ی‬ ‫اہنیتخسودنتزودو‬ ‫ایسہ ہوا انلچ رشوع وہئ سج ںیم ی‬ ‫ای بیہم آواز اظہز یھت۔ ج ان ولوگں ےن اس ہوا وک‬ ‫داھکی سےک س ابکیریگ روےن الچےن اور فزتیاد رکےنےگل اور وتہب و اافغتسر ںیم وغشمل‬ ‫وہےئگاورےچباینپامؤںیکالتشںیمروےنےگلاوراجونروںےکےچباینپامؤںےکدودھہن‬ ‫ےنلمےسےبنیچوہرکالچےنےگلاور ویحاتاتاےنپاچرہواھگسےکےئل وشررکےنےگل۔‬ ‫وینس اور ونتاخ اُن ےک روےن الچّےن یک آوازںی نس ےھت اور دب ُداع رکےت ےھت ہک خدا اُن رپ‬ ‫ذعاب وک زتیادہ تخس رکے اور رویب اُن یک آوازںی ُنس ےھت اور ُداع رکےت ےھت خدا ودنا‬ ‫ذعاب اُن ےس بزرطف رکدے ج رہظ اک وق آتیا آامسن ےک دروازے وھکل ی‬ ‫دی ےئگ‬ ‫خدااکبضغڈنھٹاوہا‪،‬اُنرپخداےنرمحفزام اتیاورشخبد اتیاوراُنیکداعںیئاجتسمبف ی‬ ‫زامئاور‬ ‫اُن یک وتہب وبقل یک اور ان ےک گاوہں وک شخب دتیا اور ارسالیفس رپ ویح فزامئ ہک وقم وینس ےن‬ ‫لدا ںیم ےن اُن رپ رمح ایکاور اُن یک وتہب وبقل فزامئ اور ںیم وت‬ ‫تاہل و فزتیاد اور وتہب و اافغتسر یک ٰ‬ ‫وتہب اک تہب وبقل رکےن واال وہں اور اےپن دنبوں رپ تہب رہمتان وہں اور ان دنبوں یک وتہب‬ ‫تہب دلج وبقل رکاتیل وہں وج اےنپ گاوہں ےس امیشپن وہےت ںیہ۔ وچہکن ریمے دنبہ وینس‬ ‫ےن ھجم ےس اینپوقمرپذعابیک وخاشہیک یھت اور ہیرشط ںیہنیک یھتہکںیم انوک الہک‬ ‫‪23‬‬


‫یھب رکدوں وت ںیم ےن اُن رپ ذعاب تازل رکدتیا۔ اور اب مت اجؤ اور ذعاب اُن ےس بزرطف‬ ‫رکدو۔ ارسالیفس ےن رعض یک‪ ،‬تاےنل واےل ریتا ذعاب اُن ےک اکدنوھں ی چنہپ اکچ ےہاور‬ ‫فز ییےہہکانوکالہکرکدےجیوچنہپںاگوہالہکوہےکچوہںےگخداےنفزام اتی‬ ‫ہکںیمےنفزوتشںوکمکحدتیاےہہکذعابوکاُنےکرسوںرپروےکرںیہجیریمامکح‬ ‫ہن ےچنہپ اُن رپ تازل ہن وہےن دںی وت اے ارسالیفس مت اجؤ اور اُن ےس ذعاب وک بزرطف رکےک‬ ‫اُناہپڑوںرپتازلرکدووجاُسرہشےکرگدومشچںاوردرتیاؤںےسلصتمںیہاوردورسے‬ ‫اہپڑوں رپ اینپ دنلبی ےک ش رخف و تاز رکےت ںیہ اُن وک ذلیل و رنم رکدو ہک وہ ولےہ نب‬ ‫اجںیئ۔ انجب ارسالیفس تازل وہےئ اور اےنپ رپوں وک وھکال اور ذعاب اُن ےس بزرطف رکدتیا‬ ‫اوراہپڑوںرپتازلرکد اتینجےکےئلخداےنمکحد اتیاھتوہامتماہپڑوملصےکوناحںیمںیہ‬ ‫اوروہسےکسایقمیےکےئلآنہنبےگ۔رغضہکجوقموینسےنداھکی‬ ‫ہک ذعاب اُن ےس تال د اتی ایگ ‪ ،‬اہپڑوں ےس ےچیناُبزے اور اےنپ رھگوں ںیم دالخ وہےئ اور‬ ‫اےنپزنوفززدناملواتمعوکواسپالےئ۔دورسےروزہبنشےکدنانجبوینساورونتاخ‬ ‫ےن ان یک آوازںی ںیہن ںینس نیقی رکایل ہک ذعاب اُن رپ تازل وہایگاور اچاہ ہک لچ رک اُن اک‬ ‫احلدںیھکی ہک وہ ویکہکن الہکوہےئںیہ۔ ج وہرہش ےک فز ییآےئ داھکی ہک ڑکلاہرے‬ ‫اوررچواےہآرےہںیہاورالہرہشدبوتسراےنپاکومںںیموغشملںیہوینسےنونتاخےساہک‬ ‫ہکوجھچک(ذعابےکتارےںیم)ھجمرپویحوہئیھتاسےکالخفواعقوہااسےئلریمی‬ ‫آئدہاُنےکب ی‬ ‫زدیریمیزعتوزنملھچکہنرےہ‬ ‫وقمواےلےھجمدردغوگںیہکےگاور ی‬ ‫یگاوراُیسہگجےسانبضغکوہرکدرتیایکرطفےلچاسرطحہکوکئصخشاُنوکہناچہپےن‬ ‫اوروکششرکرےہےھتہکانیکوقماکوکئصخشہندےھکیہکاُنوکوھجتاےہک۔ونتاخرہشںیم‬ ‫دالخوہارویبےناسےساہکہکسکیکراےئزتیادہانمساورزتیادہاقبلمعیھتریتی‬ ‫راےئ اتیریمیونتاخےناہکآپیکراےئزتیادہرتہبیھتاورآپےنوجھچکاہکوہاملعءوامکحءیک‬ ‫راےئیھتاورںیمہشیمہامگنایکرکتااھتہکںیم آپ ےسرتہبوہںاسش ےسہکریمازدہ‬ ‫‪24‬‬


‫اورریمیابعدتآپےسزتیادہیھتابآپاکلضفورشفاُسملعےکشےسوجآپوک‬ ‫ے ےک اسھت زدہ ےس‬ ‫خدا ےن اطع فزامتیا ےہ ھجم اظہز وہایگ اور ںیم ےن ھجمس ایل ہک تمکح وقت ٰ‬ ‫رتہبےہ۔اورابعدتریغبملعےکاکلمںیہنوہیت۔رھپوہدوونں ی‬ ‫ای ُدورسےےکاصمج‬ ‫وہےئگ اور اینپ وقم ےک اسھت رےنہ ےگل۔ رضحت وینس ہبنشجنپ وک درتیا ےک انکرے رپ ےچنہپ۔‬ ‫استروزیلگنجںیمدرجدکوےکےچینڑپےرےہاوردورسےہتفہںیمواسپ ُہوےئ‬ ‫اور اینپ وقم ےک تاس آےئ۔ وہ ولگ اُن رضحت رپ اامین الےئ اُن یک دصتقی یک اور اُن یک‬ ‫ااطع و فزامربنداری ںیم وغشمل وہےئ۔رضحت وینس ےک احالت وج یلھچم ےک ٹیپ ںیم‬ ‫اجےنےسےلہپاوردعبےکاورپایبنوہےکچںیہ۔‬ ‫وقنمل ےہ ہک ی‬ ‫ای روز رضحت امّ ہملسؓ ےن رسور اکانئت وک فزامےت وہےئ انسہک وہ‬ ‫اےنپوبعمدےسانماجترکرےہںیہ۔خداودناھجموکیھبک ی‬ ‫ایمشچزدنےکےئلیھبریمے‬ ‫احلرپموھچڑوی۔امّ ہملسؓےنرعضیکتیاروسلاہللآپیھبااسیفزامےتںیہ۔رضحتےن‬ ‫موک ییمشچزدنےکےئلاُنےکاحلرپوھچڑد اتی‬ ‫فزام اتیویکرکننئمطموہںاحالہکنوینسنب ّ ا‬ ‫ایاور ی‬ ‫روایےک اطمقب ی‬ ‫اھتوتاُنےس(ہیبزکاویلٰ)اصدروہا۔ ی‬ ‫ایروزرضحتاصدقس‬ ‫ےنآامسنیکاجیاہھتاُاھٹرکفزام اتیہکرپورداگرھجموکریمےاحلرپ ی‬ ‫ایمشچزدنےکےئل‬ ‫یھب ہن وھچڑ ہن اس ےس مک ہن اس ےس زتیادہ ‪ ،‬ہی ےتہک ےھت اور آوسنآپس یک آوھکنں ےس رشی‬ ‫ابمرکرپاجریےھت۔رھپریمیاجی ُرخایکاورفزام اتیہکاےرسپایبن یعفوورخداےنرضحت‬ ‫وینس وک ی‬ ‫ای مشچ زدن ےس تہب زتیادہ مک اُن ےک احل رپ وھچڑدتیا اھت وت اُن ےس وہ بزک اویلٰ‬ ‫اصدر وہا ہک ارگ ایس احل ںیم وہ رماجےت وت اُن ےک رمہبت ںیم تہب یمک واعق وہاجیت۔ یای‬ ‫ی‬ ‫روای ںیم وقنمل ےہ ہک اوبریصب ےن رضحت اصدقس ےس وپاھچہک سک ش ےس خدا ےن‬ ‫ذعابوکوقموینسےستالد اتیاحالہکناُےکنرسوںےکفز ییچنہپاکچاھت۔یسکدورسیا ُّم‬ ‫ےک تارے ںیم ااسی ںیہن وہا‪ ،‬فزامتیا اس ےئل ہک ملع الہٰی ںیم ذگر اکچ اھت ہک اُن ےک وتہب رکےن‬ ‫ےکشےسذعاباُنےسبزرطفرکدےاگ۔اوروینسوکاسیکربخہندییھتاسےئل‬ ‫‪25‬‬


‫ہک اچاتہ اھتہک ان وک اینپ دنبیگ ےک ےئل یلھچم ےک مکش ںیم افرغ رکدے تاہک خدا ےک رکم و‬ ‫وثابےکقحتسموہاجںیئ۔دورسیر ی‬ ‫وایںیمےہہکخداےنجیسکوقمرپذعاباجیھبوت‬ ‫نےک‪ ،‬ولوگںےنوپاھچایکذعاباُنےک رسوںےکفز یی‬ ‫رھپواسپہنایکوساےئوقموی س‬ ‫چنہپ اکچ اھت فزامتیا اہں اس دقر ب ی‬ ‫زدی وہاکچ اھت ہک اہھت واہں ی چنہپ اتکس اھت۔ وپاھچ ہک رھپ‬ ‫خداےن ویکں تال د اتی اور ابکیریگ اُن یک ےبربخی ںیم ویکں ہن تازل رکد اتی اسیجہک دورسوں‬ ‫ا ُّموں رپ تازل ایک‪ ،‬فزامتیا اسےئل ہک خداےک ملع ونکمن (وپدیشہ ملع) ںیم ذگراکچاھت ہک وہ وتہب‬ ‫رکںیےگاورذعابانےسبزرطفرکد اتیاجےئاگاورہیدورسوںرپاظہزںیہنایکایگاھت۔‬ ‫رضحت اریماوملنینمس ےس وقنمل ےہ ہک خدا ےن ریمی ی‬ ‫والی الہ آامسن و زیم رپ‬ ‫شیپیک(وت)سجےنوبقلایکوبقلایکاورسجےنااکنرایک(وت)ااکنرایکاوررضحتوینسےن‬ ‫یھباسیجہکاچےئہ(اھت)وبقل ںیہنایک اہیںیہکخداےناُنوکمکشامیہںیموبحمسرکد اتی‬ ‫ی اوہنں ےن وبقل ایک وج قح اھت وبقل رکےن اک۔ اوبزمحہ امثیل ےس یھب ی‬ ‫روای ےہ ہک ی‬ ‫ای‬ ‫روز دبع اہلل نبرمع ےن اامم زنی ااعلدبنی ہیلع االسلم یک خدم ںیم آرک اہکہک آپ ےتہک ںیہ‬ ‫ہکریمےخدبزووگاررضحتیلعسیک ی‬ ‫والیرضحتوینسرپشیپیکیئگ(وت)اوہنںےنافزار‬ ‫رکےنںیموتفقایکاسےئلخداےنانوکمکشامیہںیمڈاال۔اُنرضحتےنفزامتیا‪،‬کشیبںیم‬ ‫ےناہکےہریتیامںریتےوسگںیمےھٹیب۔دبعاہللےناہکہکارگآپچسےتہکںیہوتاچسئ‬ ‫یک ھچک العم دالھکےیئ ‪( ،‬اوب زمحہ ےتہک ںیہ ہک ) رضحتس ےن اس یک اور ریمی آوھکنں رپ یٹپ‬ ‫دبےکدعبفزامتیا اینپآںیھکنوھکلدو۔جمہےناینپ آںیھکنوھکںیلوت‬ ‫تادنیھاوروھتڑی ی ز‬ ‫اےنپ وک در اتی ےک انکرے تا اتی سج یک ومںیج دنلب وہریہ ںیھت۔ دبع اہلل نب رمع ےن اہک اے‬ ‫ریمےرسدارریماوخنآپیکرگدنرپوہاگرضحتےنفزامتیاارطضابمرکاینپاچسئیک‬ ‫العمےھجتدالھکتااچاتہوہںرھپیلھچموکآوازدی ی‬ ‫اییلھچمےنوکہمیظعےک امدننکیبلکیبل‬ ‫اےویلخدایتہکوہئدرتیاےرساکنال۔رضحتےنفزامتیاوتوکنےہ ؟رعضیکاےریمے‬ ‫ن اک ق ّصہ ایکاھت‪ ،‬رعض یک اے ریمے‬ ‫رسدار امیہ وینس وہں‪ ،‬فزام اتی ہک ےھجم ربخ دے ہک وی س‬ ‫‪26‬‬


‫رسدارخداودناعملےنآدمسےسآپےکخدرضحتدمحمییسکربمغیپوکوعبمثںیہنفزام اتیرگم‬ ‫ہیہکآپاہلیی یتسیک ی‬ ‫والیاُنرپشیپیکسجےنوبقلیکوہوفحمظراہاورسجےنااکنرایکوہ‬ ‫التبم ایک ایگ اہیں ی ہک قح اعتیلٰ ےن وینس وک ربمغیپی ےک اسھت وعبمث فزام اتی اور اُن وک ویح‬ ‫فزامئ ہک اریماوملنینمیلعس اور اُنےکدعب اہمئ رادشنیس یک ی‬ ‫والی وبقل رکووج یلعس ےک بلص‬ ‫ےسوہںےگاور ُدورسےاومروجاُنرپویحےکذرہعیتازلےئکےئگوینسےناہکویکہکنان‬ ‫یک ی‬ ‫والیوبقلرکوںنجوکداھکیںیہناورہناچہپاتنوہںاوردرتیاےکانکرےآےئوتخداےن‬ ‫ےھجم ویح فزامئ ہک وینس وک نِگل ولں رگم اُن یک ڈہتیاں اسمل رںیہ۔ وہ ریمے مکش ںیم اچسیل‬ ‫روز رےہ ںیہ‪ ،‬اُن وک درتیاؤں اور تارویکیں ںیم امھگیت ریہ اور وہ دنا رکےت رےہ"الاہل اال‬ ‫نت‬ ‫اتناحبسکناینکنمااظلنیمل" (اورتاراگہخداںیمرعضرکےترےہہک‬ ‫)ںیمےناریماوملنینمساوراُنیکاوالدںیمےساہمئرادشنیسیک ی‬ ‫والیوبقلووظنمریک۔ج‬ ‫وہ آپ رضحات یک ی‬ ‫والی رپ اامین الےئ وت ےھجم خدا ےن مکح د اتی اور ںیم ےن ان وک در اتی ےک‬ ‫انکرےاُلگدتیا۔ہی ُسرکااممےنمکحفزامتیاہکاےیلھچماےپناقممرپواسپاج‪،‬وتوہیلھچمیلچ‬ ‫یئگ اور ومںیج زالئ ی‬ ‫وہيگ تاین اسنک وہگی ا۔(ونٹ‪ :‬ومفل رفامےت ںیہ ہک‬ ‫نکمم ےہ ہک دخاودن اعمل ےن اایبنء رپ والتی اہمئ اطرہنی اک‬ ‫وبقلرکانیمتحوطررپوابجہنرفامایوہسجاکرتکرکانومبج‬ ‫انگہ وہ ای ہی ہک بس ےن وبقل ایک اور ضعب ےن وبقل رکےن‬ ‫ںیماامتہمہنایک۔واہللاملع)۔‬ ‫ی ی‬ ‫دحی ربتعمںیمرضحتاصدقسےسوقنملےہہکداؤدسربمغیپےنانماجتیک ہک‬ ‫تاےنل واےل تشہب ںیم ریمے زف ییریمی زنمولں ںیم ریما لثم و ریظن وکن وہاگ۔ ویح‬ ‫تازلوہئہکوہیتمّہیلعاالسلم(وجہک)رضحتوینسےکپدربزروگاروہںےگرضحتداؤدس‬ ‫ےن ااجزت اچیہ ہک ان یک زتیارت وک ی‬ ‫اجئ۔ خدا ےن ااجزت دے دی وت وہ اےنپفززدن‬ ‫‪27‬‬


‫امیلسنس ےک رمہاہ اُن ےک رھگ ےئگ۔ داھکی ہک فیل جزام اک رھگ ےہ ج ان اک احل در اتی تف ایک‬ ‫ولعمم وہا ہک وہ تازار ےئگ وہےئ ںیہ‪ ،‬واہں التش ایکوت ولعم م وہا ہک ڑکلاہروں ےک تازار ںیم‬ ‫یہی‬ ‫ںیہ ‪ ،‬واہں چکرز وجتسج یک وت ولوگں ےن اہک ایھب آےت ںیہ‪ ،‬واہں ان ےک ااظتنر ںیم ھٹیب ےئگ‬ ‫دب ںیم اُن وکآےت وہےئ داھکی اس رطح ہک ڑکلی اکاھٹگرسرپ رےھک وہےئ ںیہان وک‬ ‫وھتڑی ی ز‬ ‫م ےن ڑکلیزیمرپرھک دی اور رکش‬ ‫دھکیرکولگ انیک میظعت وک اُےھٹ اور ان اکاابقتسل ایک۔ ّ ا‬ ‫زپرکے۔ہی ُس‬ ‫خدااجبالےئاورفزامتیاوکنےہوجاملبیطوالحلوکاملبیطوالحلےسج ی د‬ ‫ای صخش ےن ھچک تمیق اگلئ دورسے ےن ھچک اور زتیادہ دام اہکاہیں ی ہک ی‬ ‫رک ی‬ ‫ای صخش‬ ‫ےکاہھتفزوجرکدتیااسےکدعبداؤدس وامیلسنس انےکاسےنمآےئاوراُنوکالسمایک آپ‬ ‫ےنوجابالسمدےرکرھگےنلچیکفیلکت دیاورڑکلییکتمیقوج یلمیھتاُس ےسوہیگں اتی‬ ‫زپ فزامتیا ‪ ،‬رھگ الرک اُس وک پییس اا اور اُس ےک آےٹ وک وگدناھ اور آگ رونش رکےک روایٹں‬ ‫جج ی د‬ ‫َو‬ ‫انبرک اس ںیم ڈال دںی اور ھٹیب رکتاںیت رکےن ےگل۔ رھپ اُےھٹ داھکی ہک روایٹں ایتر ںیہ ان وک‬ ‫ی‬ ‫ایڑکلیےکرظفںیموتڑرکڈالدتیااوراُسرپکمنڑھچکدتیااورولتااےنپتاسرھکایلاور‬ ‫دوزاونےھٹیباورمسباہللاہکرکہمقل ُُمںیمراھکاوروخبابچرکاھک اتیوتادمحلہللاہکرھپدورساہمقل‬ ‫اُاھٹتیااورایسرطحاھکتیارھپتاینمسباہلل ہہکرکاُاھٹتیااوریپرکادمحلہللاہکاوراہک ہکخداودناوکن‬ ‫ےہےسجوتےنوکئتمعناطعیکوہیسیجےھجماطعفزامئےہ۔ریمیآںیھکناکناورمسجوکحیحص‬ ‫واسملفزاردتیاےہاوراینتوقتاطعیکےہہکاُسدرجےکتاساجتاوہںےسجوخدںیہناُاگتیا‬ ‫ےہاورہناُسیکافحتظںیموکئ تنحموفیلکتاُاھٹئےہاسوکوتےنریمیروزیفزاردی‬ ‫اوروتریمےتاسج یزپدارجیھبداتیےہوجاُسڑکلیوکج یزپدتاےہاورںیماسیکتمیقےسذغا‬ ‫ج یزپدتا وہں سج وک وخد ںیہن وب اتی اور وتےن آگ وک ریمے ےئل رخسم ایک سج ےس ںیم ےن‬ ‫روایٹں اکپںیئ اور اس وک وتےن ااسی انبدتیا ہک ںیم ےن وخاشہ ےک اسھت اس وک اھکتیا تاہک ریتی‬ ‫لدا دمح ریتے یہ ےئل زساوار ےہ ۔ اُس ےک دعب روےئ رھپ‬ ‫ابعدت یک وقت احلص رکوں ٰ‬

‫‪28‬‬


‫امیلسن ےس اہک اے فززدن اُوھٹاور ولچ مہ ےن یسک دنبے وک اس رمد ےس زتیادہ رکش‬ ‫س‬ ‫داؤدس ےن‬ ‫ذگارںیہنداھکی۔‬

‫اناءےکاحالتزدنیگایلگدلجدوںںیمالمظحفزامںیئ۔)‬ ‫(ونٹ‪:‬ہیقب ی‬

‫بزاےئرہمتاین ی‬ ‫ایوسرةافہحتڑپھرکاوبرفعجودلیلعدمحم‪،‬زینکدیسہنبیلعاجسد‪،‬‬ ‫نسحرفعجودلاوبرفعجاورامتمومنینموومانمتوصخاصًدہشاءاورےباوالد‬ ‫رضحاتیکروحوکشخبدںی۔رکشہی‬

‫‪29‬‬


Profile for Hyder Raza

Volume- 34  

The story of Hazrat Yonus (a.s.), the tribe of the Miti and their ancestors (a.s.).

Volume- 34  

The story of Hazrat Yonus (a.s.), the tribe of the Miti and their ancestors (a.s.).

Profile for hyderraza
Advertisement