Issuu on Google+

(u

z

=

f

z tJJ

o

z tU I

É

I(u

*

T

&

ctr

o o

o

o =

m

t't-,

-

É

J

.-;rl-*

In november versch\ntdelangverwachtebiografievanHeleneKróIler-Milller

DeMannen vanHelene, leven,tiefde.kunsten bouwen AriëtteDekkergaathetlevensverhaal vanAntonKróller(7862-194L) schrijven

'lnteressante man,durfatmetgoedstethersens'

F

Atze)skampoverherfst,zneefvlieges denatuur enandereverschtlnselenin

IJ

Herfstis voorde natuureentijdvanhardwerken

T


*q>\

-'.''.-...

-___\\

ffi

IIT +4ai;-_

G ilbeÉ& G e o r g ei n h e t K ró lle r - M iilleM r u se u m Foto Walter Herfst

Zesenormetriptieken vanGitbert & George Tot 21 november2010 is in de grote beeldenzaal in Detweekunstenaars zijnberoemdgewordenom hun de Quistvleugel van het Museumeenbijzonder werk poseal sl evende beel dhouw ers i n musea, metschmi nr te zien van Cilbert& Ceorge,Thepaintings(with Us op hun gezichtenen handen,maarze stuurdenook in the nature). Het werk uit 1971 bestaatuit zes gedruktesculpturen rondperpost,zongenen dansten enorme geschilderdetriptieken. De kunstenaars muzikalesculptu ren, produceerdenvideosculpturen, noemdenhet toen een 'new romanticsad beautiful maakten tekeningen als beeldhouwwerkenen scu l p t ur e'C& , C z et te nh i e ri nh u n v e rh o u d i n gto t schrevenbeeldhouwkunst in de vorm van boeken. de natuuruiteen.Ze beelddenzichzelÍaf zittenden Cilbert& Ceorgewarenpersoonlijk aanwezigbij de slenterend in een overweldigend aanwezigenatuur. openi ngvande tentoonstel l i ng.

Foto KróI Ier-Mu I I er Museum


Inhoudl3

Helene in hoofdrol Actualiteitis voor de redactiede leidraad voorelknummervanHet Blad.lnde eerste plaats natuurlijk de actualiteitvan het komendejaargetijde,de herfst.Mooi kan hetzijn,in de natuur,in hetnajaar, maarook verdrietigen somber.Atze Oskampheeft als bioloogeen eigen visieop de herfst, wanneer de natuur hard moet werken om de winterdoorte komenen zichvoorbereidtop de lentetooi.Onze natuurfotografen Hans Drijer en Wim Weenink maaktenindrukwekkende beeldenvaneen burlendhert en de langzaamafstervende, in laagzonlichtbadendenatuur. DatHelenein dit herfstnummerde hoofdrol heeft gekregen,is niet venvonderlijk.In november verschijnthaar biografie De eeuwigheid verzameld. Helene KróllerMiiller (1869-1939), het proeÍschrift waaropEvaRovershoopt te promoveren aande Rijksuniversiteit Croningen. Zeheeft voor het Króller-MrillerMuseum een gemaaktonderde veelbetentoonstelling lovendetitel De mannenvan Helene:het leven,de liefde, de kunst en het bouwen, die op 18 november2010 wordt geopend en duurt tot27 Íebruari2011. ln het televisieprogrammaHet Uur van de Wolf zal in november de documentaireHKM, een vrouw tussenliefde en kunst worden uitgezonden, dieisgemaaktdoor regisseur Leo de Boer.De jaarlijkse'lange rondleidingen'diede gidsenvan hetJachthuis van november20l0totenmetmaadverzorgen, zijn uiteraardook gewijd aan de Crande Damevan het JachthuisSint Hubertus.In dit artikel beschouwenwe vooral haar relatiemet architecten en kunstenaars die samen het Cesamtkunstwerk creëerden. HaarechtgenootAnton Króllerkrijgt ook zijn biografie,die de komendejaren zal worden geschrevendoor Ariêtte Dekkel die naamverwierfmet haarlevensverhaal overde Rotterdamse haventycoon Cornelis Verolme.lk hadeenuitvoeriginterview met haar,waarinze in grovecontourenal een beeldtekendevan de mandie Anton voor haarnu is.Dekunstkomtuiteraard ook aan bod- naastdenatuurendearchitectuur-in twee artikelen:een kunstenares in Oosterbeek die emaillemedaillonsmaaktevan ledenvan de familieKrólleren GerritRietveld,wienspaviljoenin de Beeldentuin van het KMM geheelisgerestaureerd en begin oktoberzalwordenheropend. Wim H. Niihof

lnhoud Burlend hert

1

Ze staaner weer,de fotografenmet hun indrukwekkendecamera's en peperdure telelenzen, keurigin het gelid,langde Wildbaanweg, wachtendop burlende herten,om allemaalhetzelfde plaatjete maken,voor het album thuis, om mee te pronkentegenover vriendenen bekenden.HansDrijer,natuurfotograaf en lid van ons Fototeam,zal er niet tussenstaan.Hij zoektlievereen rustigeplek,waar hij ongestoordzijn moment afwacht. Hij wil een foto van juist dat ene moment,waarop het edelhertzijn gewei in volle prachttoont,de ogenwijdopen,zijn kop achterover gooiten met eenschreeuw zijnmachten krachtlaat horen.Dezefoto is het resultaatvan uren wachten, rustbewaren,tot hethed in hetschootsveld verschijnt. Dande camerarichten,voorzichtigeen eersteplaatje maken,en dan alshet hert gewaarschuwd door dat zachteklikje,ineensde kopachterover gooit,rateltde camera,vijf beeldjes in eenseconde, en dan is dit de mooisteÍoto uit de serie.

4-7

f f iD e Ma n n e n v a n H e l e n e 'i

#

AntonKrótter,'durfat meteengoedstelhersens' Herfstis voornatuurtijd vanhardwerken

\w,ffi

Helene. deGrandeDameen dechagrijnige Berlage

Vrouwtussentiefdeen kunst

B -9 L0-13 1.4- 15

17

Paviljoen vanRietveldin Beeldentuin weeralsnieuw

18-19

Heleneenfamilieop miniatur en

20-21

Vrienden & lnfo

22-23


4 f Tentoonstelling

1B novembe r 20 10- 2 7fe bru ar2011 i

Demannen vanHelehê: hetleven, detiefde, dekunstenhetbouwen In novemberverschqntdelangverwachte biografievanHelene I(róller-Milller.EvaRovers werktevierjaar aon ditboek enkreeg daarvooralseersteenenigetoegangtot deberoemde'kistvan Van Deventer', waarinzichcirca3.400brievenvan enaanHelenebevinden. Inhetkadervanhetverschqnen vandebiografieheefthetI(riillerMiiller Museumhaargevraagdeententoonstelling in te richten.In dezeexpositie wordennietzozeèrdefavorieteschilderqen vanHelene getoond,maarkunstwerken, die ietsoyerhaar foto'senbezithngen levenvertellen.I(ortom:het is eenbiografische tentoonstelling. E V A ROVERS

lk heb ervoorgekozenhet levenvan HeleneKróllerMtiller inzichtelijk te maken aan de hand van de mannenin haarleven.OndanksHelenes eigendoortastendheid,volharding en zelfstandigegeest - alseen beschouwde zijdevrouw- zichzelf eveneens wezen dat tot weinig grote prestatiesin staat was. Misschiendat zij daarom een aantal getalenteerde mannenom zichheenverzamelde, die haarmoesten helpenom haar levensdoel te verwezenlijken: een monumentvan cultuurbouwendatzoutoebehoren aan het Nederlandse volk. Door haar oor bij deze mannente luisterte leggen,met hen te corresponderen,te discussiëren en nietin de laatsteplaats:het vaak hartgrondigmet hen oneenste zijn, bleekzij gaandeweg nietalleengestalte te kunnengevenaan één van de eersteEuropese museavoor mooerne kunst,maarook aanhaareigenpersoonlijkheid.

EvaRovers Foto Wíldt lmaging

í'


Tentoonstelling l5

De Íamilíe Miiller (rond 1880). V.l.n.r.Helene,Gustav,Martha, Wilhelm,

HeleneKróller-MiillergeÍlankeerddoor haarveÉrouwelingSamvan

E m m y e nE m i l i e .

Deventer(links) en haar man Anton Króller.

Foto Król ler-Mill I er Museum

Foto KrólI er-Mil I I er Museum

Hetleven

Deliefde

WILHELM MULLER ENANTONKRÓLLER

sAMVANDEVENTER ENDEKINDEREN KRÓLLER

Helenegroeitop in het DuitseBesitzb(.irgertum en behoorttot de rijkstemeisjes van haarklasdankzilMriller& Co,de transportfirma diehaarvaderWilhelmMrillerin 1876oprichtte. Kunsten cultuur spelennauwelijks eenrol binnenhet gezin,maarop schoolmaakt zijkennismetdeDuitseliteratuurgeschiedenis.Ze raaktzogegrepen doorhetwerkvanmetnameLessing en Coethedatzijhunkritische houdingten aanzienvan het geloof overneemt.Een sombere periodebreektaanwanneerze,beïnvloeddoordezeopvattingen, op vijftienjarige leeftijdweigertbelijdenis te doen.Ondergrotedruk van haar oudersgeeft ze uiteindelijktoe, maar zonder twijfel gelovenkan ze niet.Jarenlangzou ze op zoek blijvennaareen persoonlijke invullingvan het geloof,die haarbeterpastedan de kerkelijke religie. Nog meer moeilijkheden volgen door Helenesontembareleerzucht.Zeiseenambitieuze en leergierige leerlinge, dievaaktot diep in de nachtachterde schoolboeken zit. Haargrotedroomisverder studerenen zelf onderwijzeres worden,maarhaarvaderweigert pertinenthaardaarvoortoestemmingte geven.Werkendevrouwen worden namelijkin de kringenvan de Mrillersnog beschouwd als ordinairen buitenissig. Daaromwordt ze naar een meisjespensionaatin Brusselgestuurdom zich voor te bereidenop het getrouwdeleven. HoewelHeleneals een berg opziettegen het getrouwdeleven, blijkt het huwelijkjuist haar ontsnappinguit het traditionele milieuvan haarjeugd. In 1888 trouwt ze met Anton Króller,een ambitieuze werknemervan haarvader.Eenjaarlaterneemthij het bedrijfoverenverplaatst -en tienjaarlaternaar hetnaarRotterdam Den Haag.Hij maaktvan Mriller & Co een zeerwinstgevende, internationale firma. HoewelAnton haarallevrijheidgeeft, richt Helenezich tot circa1905 vol overgaveop haar rol als moeder, echtgenoteen directeursvrouw. Ruimtevoor eigenontwikkeling gunt zijzichzelÍniet.

Erbestaan veelverhalen overdevermeende liefdetussenHelene en haartwintigjaarjongerevertrouweling Samvan Deventer. Eenvolgekrabbeld postkaartje van Heleneis in 1908 het begin van eencorrespondentie die dertigjaarzou durenen waarinzij zowelhaarliefen leed,alshaaralmaargroeiende fascinatie voor kunst,literatuuren filosofieverwoordt.In Samvan Deventer vindt Heleneeenzoonen zielsverwant; alleswat zij nietvond bij haareigenkinderen. Ze hadaltijdgroteverwachtingen van haarkinderen,maarzoals wel vakermet zulkeverwachtingen het gevalis, leiddendeze slechts tot evenzo groteteleurstellingen. Haardriezoonsleggen weiniginteresse aan de dag voor school,laat staanvoor intellectueleontwikkeling.En haar dochter,wel behept met een scherpegeest,kiestervoorzich geheelaan haar aanstaande gezinte wijden.Allenwarenhun eigenlevengaanleiden,wars van de hooggestemde idealenvan hun moeder.In Samvindtzij iemandmet wie ze die idealenwel kan delen.Hij heeft grote bewondering voor haaren laaftzichalseentrouwediscipelaan haarkennisoverkunsten haaropvattingenoverhet leven. ïoch is dezezielsverwantschap niet genoeg.Na een levensbedreigende operatiein 1911wordt Helenezichbewustvan haar behoefteietsnate willenlaten.Zij heefter weinigvertrouwenin dat haar kinderenhaar geestelijkerfgoedkunnenbehouden voor de toekomst.Daartoeziet zij een rol weggelegdvoor haar verzameling en het bouwenvan een museumhuis. Door deze twee na te latenaan de Nederlandse samenleving wil zij een monument van cultuur verwezenlijkendat over honderd jaar nog zou latenzien 'hoe ver aan innerlijkebeschaving een koopmansgezin uit het begindereeuw't zou hebbengebracht'. De restvan haarlevenzou in het tekenstaanvan dit doel.Sam vervultdaarbijde rolvanklankbord, vanhaarideeën beschermer en haaropvolger.


Vincent vanGogh,ZelÍportret (887r. IIIustratie: KróIIer-MilIIerMuseu m

H.P.Bremmer in zijn huisaande (circa1903). Trompstraat FotoKróller-Mill Ier Museum

Dekunst H.P.BREMMER ENVANGOGH ln 1905introduceertHelenesdochterhaarbij de kunstpedagoog verzamelingkan samenstellen van onder anderenBart van der H.P.Bremmer.Hij geeft kunstbeschouwingslessen op basisvan Leck,JanTooropen OdilonRedon.DeVanCogh-tentoonstelling wat hij de PractischeEstheticanoemt. Deze estheticaheeft uit 1929trekt bezoekersuit de helewereld,van Berlijnen Parijs een sterkspiritueelkarakter:iets is pas kunst wanneerhet een tot SanFrancisco, New Yorken Tokyo. spiritueleervaringweet overte brengenop de beschouwer. Voor De grootste openbaringdie Bremmerslessenbrengen,is de Helenezijnde lessenvan Bremmereenopenbaring. In de kunst kennismaking met het werk van Vincentvan Cogh. Helene vindtzij wat ze in het reguliere geloofnietheeftkunnenvinden. herkentveel in zijn zoektochtnaarde plekvan het geloof in zijn Kunstwordt voor haareen manierom vorm te gevenaan haar leven.In plaatsvan religieuze probeerde thema'ste schilderen, persoonlijke spiritualiteit. VanCoghjuist door de weergavevan alledaagse thema'sen een BremmerstimuleertHeleneom kunst niet alleente bekijken, expressief kleurgebruikuiting te geven aan zijn spiritualiteit. maarom hetookte verzamelen. Onderzijnleidingsteltze binnen Hoewel Helene het werk van Van Cogh naar eigen zeggen enkelejareneentoonaangevende collectie samen,die uniekisin niet altijd helemaalbevat, zag zij wel de grootheidin van de Europa.Vanaf 1913 is een deelvan de collectie- op aanvraagkunstenaar. ln1910,tweejaarna haareerste aankoopvandiens voor het publiektoegankelijk. Helenerichtin het hoofdkantoor werk, noemtze Van Cogh 'de sleutel& de tegenstelling van zoo vanMtiller& Co verschillende kamersin, waarze permanent een veel'.Zeiservanovertuigddatzijnwerkeennieuweontwikkeling deelvan haarcollectie tentoonstelt. Dezetentoonstellingsruimtein de kunstteweegzal brengen,waardoorer twee stromingen aanhet HaagseLangeVoorhoutwordt in de volksmondal snelhet zullenontstaan:ééndie zichontwikkeltop basisvan bestaande 'MuseumKróller'genoemden is zodoendeinformeelhet eerste tradities en een stroming die voortkomt uit het werk van museumvoor modernekunst in Nederland.Haar collectieis VanGogh. zo omvangrijkdat zij zelfssolotentoonstellingen uit haar eigen


Tentoonstelling l7 aÍzijdigvan de besprekingenen laat Anton het woord voeren. Wanneerna een jaar blijkt dat Behrensniet in staat is het museumhuis te bouwendat zijvoor ogenheeft,neemtze diens Ludwig Mies assistentin dienst, de dan zesentwintigjarige (later:Van der Rohe).Hoewelze nauw met hem samenwerkt aan een ontwerp,krijgtook hij de uiteindelijke opdrachtniet. BremmerovertuigtHeleneer namelijkvan dat Mies' ontwerp geenkunsti s. Vervolgens architect schuifthaaradviseurde gerenommeerde H.P Berlagenaarvoren.Na enigetwijfelvolgt Helenedit advies keurigop en geeftze Berlage contractvoor in 1913eenexclusief tienjaarbijde AfdelingCebouwenvan Mriller& Co,waarvanze dat jaar het hoofd is geworden.Haarideeënover haarmonument van cultuur worden steedsduidelijker,wat haar tot maakt. een eigenzinnigeen veeleisendeopdrachtgeefster Cedurendezesjaar bouwt Berlageonder meereen boerderij, eenjachthuisen een kantoorpandin Londenvoor de Króllers, maari n 1919l ooptde samenw erki ng spaak.H i j n eem tont slag en wijdt zich voortaanaan het ontwerp van het Cemeentemuseumi n D enH aag. Vervolgens nstenaar contracteertHelenede Vlaamsearchitect-ku Henryvan de Velde.Hij laat zich inspireren door de grootse plannendie Heleneheeftvoorhet museum,datzij op de Veluwe gebouwrijstop uit de tekeningen die wil bouwen.Eengigantisch AÍscheidskaaÉje van HenryvandeVeldeaanéén hij maakt.Evenlijkenzeook werkelijkheid te worden,wanneerin vandeaÍdelinggebouwen. vanzijnmedewerkers 1921deeerstefundamenten nabijde Franse Bergwordengelegd. detekeninsenvoor het grote Naeenjaarmoetde bouwechtergestaakt worden,omdatM0ller ::rl;.:"".nd problemen & Co in grotefinanciële isgekomen. FotoKrólIer-MAIlerMuseum Vande Veldewerktverderaaneenkleinerontweroen wanneer het tij eindjarentwintig lijktte kerenkrijgthij ook de opdracht om Croot Haesebroek, villa van de Króllers, de Wassenaarse Hetbouwen opnieuwte bouwen.De oplevingis van korte duur. Midden BERLAGE ENVANDEVELDE jarendertigmoetende KróllersCroot Haesebroek, hun villain Sint verlatenen nemenzij hun intrekin hetJachthuis in de Wassenaar persoonlijke Helenes ontwikkeling wordtgoedweerspiegeld op te bouwopdrachtendie zij verstrekt.YanaÍ 19Q9spreektHelene Hubertus.Heleneweigertechterhaar museumplannen te in haar brievenover een nieuw huis, dat een 'grote geest' geven en vraagt Van de Velde een 'overgangsmuseum' gevestigdop de ontw erpen.D i t museumw ordt op 13 j ul i 1938 geopend.Tot moest uitstralen.Haar hoop is aanvankelijk Helenehoudtzich haardood eenjaarlater,is Helenede eerstedirecteur. vernieuwende DuitsearchitectPeterBehrens.

H.P.BeÍlatein zijn werkkamer. FotoKróller-MAller Museum


8 lBiografie Zestudeerdeeconomieaan deErasmus'tJniversiteit in Rotterdom,devroegereNederlandsche Handelshoogeschool, opgerichtdoorscheepsmagnaat AntonKróller.Zeheefigewoondaan de Haringvliet,met uitzicht op de drukbevarenMaas, waar Anton enHeleneKrólter-Mi)llerookwoonden, tot zeverhuisdennaar DenHaag.Haar Duitsevriendwoontin Diisseldorf,destadwaar HeleneMíiller Anton ontmoetteenmethemtrouwdein deJohanneskirche. Zeschreef eenbiografie vonCornelis VerolmeenleerdedeRotterdamsehavenwereldkennen. Nu schffi zehetlevensverhaalvanAnton I(rtiller (7862-1941). 'Het is alsofollesnu samenvalt',vindt Ariëtte Dekker.

'durfalmet AntonKró[[er, eengoedstelhersens' W IM H. NIJHOF

Ariëfte Dekker (1 964) studeerde in 1988 aÍ aan de ErasmusUniversiteit in bedrijÍseconomie, haar aÍstudeerrichting was financiering& belegging.

De haven van Rotterdamheeft weinig geheimenvoor Ariëtte Dekkersindsze werkte aan de biografie van Cornelis Verolme (1900-1981), die bijna twee generaties laterdanAnton Króllerook een leidersplaats bevocht in de haven. Eens was Verolmede 'grootstescheepsbouwer van Nederland',zoals de tekst op de achterkantvan het omslagvan de 540 pagina'stellendebiografiemeldt.Hij werd met argusogen bekeken, omdathij inbrak op de bestaandeverhoudingenin de scheepsbouw.Anton Króller was het prototypevan de ondernemer die in het Nederlandvan de tweede helft van de negentiende eeuw ontwaakte:bedrijfen product bepaaldenzijn leven, de groei creëerde zijntrotsen eigenwaarde. Hijwas in de haven de meest invloedrijkeen machtigste ondernemer, directeurvan een wereldconcern van de eersterang, zoals eentijdgenootverklaarde.

Ruim drie jaar was ze financieeleconomisch redacteurvan Quore (1987-1991). Ze werkte daarna bij MeesPierson.In 1996 trad ze in dienst van RabobankInternational en werkte in UtÍecht en New York. ln 2006 verscheende biograhe Cornelis VeroIme. Op komst en on dergang van een scheepsbouwer,waarmee ze de Mr. J. Dutilhprijs 2006 won. Dezeprijs wordt elke twee jaar toegekend aan de auteurvan de bestepublicatieover Rotterdam. De komende vier jaar werkt ze aan de biografie van Anton Króller, in nauwe samenwerkingmet het BiografieInstituut van de RijksuniversiteitGroningen. Foto Bob Bronshof

ONVERSCHROKKEN ENONGRIJPBAAR Ariëtte heeft zich de afgelopenmaanden al verdieptin het levenvan Anton Króller, een eersteverkenning.Zijn naam kende ze. ln haar Verolme-biografie schrijftze op pagina 163, dat in het begin van de twintigsteeeuw,nieuweondernemers zijn opgekomen'alsAnton Kroller- in dienst vanzijnschoonvaderWm. M0ller',havenbaronnen, zoalssommigen henbetitelden. Nu heeft ze ook een beeld van hem gekregen,weliswaarnog in contouren, maarde detailszal ze zekerde komende jarenuitwerken.Voorzichti g noemtAriëtte hem:'Eeninteressante man'.Zebeschrijft hem in adjectieven:ongrijpbaar,onaantastbaar,ongenaakbaar, en later in ons

gesprekvoegtze er'onverschrokken' aan toe,'eendurfalmeteengoedstelhersens'. Anton Króller'doet wat hij wil', volgens haar.'NiemandbrengthemdaarvanaÍ en hij komter ook meeweg.Hijwas,denkik, eenmandiesterkop zichzelfwas.Eenman ook die misschien weinigof geenemoties kende,zekernooit het achterstevan zijn tong liet zien.' Maar ook Anton Króller trapte in de klassiekeondernemersval: 'Croot, groter,grootst, dan struikelthij. Omdathij zijneigengrenzenniet kende', aldus Ariëtte. 'ln dat opzicht is hij als ondernemervergelijkbaarmet Verolme. Maar tegelijkeftijdwas Króller politiekeconomisch veelinvloedriiker.' FOLLOWTHE MONEY AntonKróllerwaseen succesvolzakenman. Hij bouwdeeen wereldimperium op. Al had hij wel de tijd mee.De industrialisatie in Duitslandwas in vollegang,het Ruhrgebiedhad nooit ijzerertsgenoeg.En de havenvan Rotterdam'boomde',nieuwe havensmoestende groei opvangen.Het leek alsofAnton voor het ondernemerschapwas geboren,volgensAriëtte.Zijn vader was ondernemer,een geslaagde ti mmerman-aannemer.' Maar ik denk', zegt ze, enigszins ingehoudennog, 'dat zijntienjaarouderebroerWillemeenzeer grote invloed op Anton heeft gehad. Willemwas alsdertigeral firmantvan het cargadoorsbedrijf Ruys& Co. en woonde in een riante,ruimevillaaande randvan de stad.Hij trad in 1881 tot de firma van Antons schoonvadertoe en mocht zich compagnonen directeurnoemen.'Het is nietonwaarschijnlijk', meentAriëtte,'dat Anton op Willemsadviesnaarde HBSis


Biografie l9 gezondenen dat hij zo voor zijnjongere broer de weg heeft geplaveidnaar een goedetoekomst.'Hoe groot het zakelijk succesvan Anton was,vooralin vergelijking met andere havenbedrijven, wil Ar iët t e haar É ij n u i tz o e k e n .' F o l l o wth e money',zegtze,'wantuitfinanciële cijfers kun je veel afleidenen leren.'Balansen hebbenvoorhaargeengeheimenna bijna twintig jaar ervaring in de financiële wereld.

vaderhaaraanried'ja' te zeggen,nadat invulde.Helenehad behoefteaan gezelAnton haar ten huwelijkhad gevraagd. schapdat ze bij Sam vond. Anton had 'Helene, wennDu esirgendwie tun kannst, genoegaanzichzelÍ.' s o tu e es,i ch kanni hn ni chtentbehren.' 'Maar', waarschuwt Ariètte, 'dit zijn Was het dus een verstandshuwelijk?beelden en gedachten vannu. Diekunnen Ariëtte: 'Zij heeÍt.aan de ene kant haar veranderen, als ik Anton nog beter leer vaderter willewillenzijn.Anton zou dan kennen.'Ze heeft vier jaar de tijd om haarvaderopvolgenin de firma.Aan de de biografiete schrijven. Het wordt haar andere kant was Heleneook als jong proefschriÍt waaropzeaande Rijksunivermeisjeal zekerniet kritiekloos, niet volg- siteitCroningenwil promoveren.In elk zaam.Voorlopigzou ik willenzeggendat gevalzalhet boek klaarmoetenzijn voor het eengoed huwelijkwas.Ze leefdenin het tachtigjarigebestaansfeest van Het GOEDE VERSTANDHOUDINC een goede verstandhouding, al was er NationaleParkDe Hoge Veluwe,op 26 Anton en Helene Mriller ontmoetten nauwelijks of geenintimiteit, iederhadzijn apri l 2Ol 5. elkaar in D0sseldorÍ,in 1887, op het rolenerwassprake vanwederzijds respect. kantoorvan het bedrijf.Ze trouwdenin Emotioneel verlangdezijnaarAnton.Het 1889, Helenewas 19, Anton27. Toenze lijkt erop alsofhaarrelatiemet Samvan Anton Króller:'Eeninteressanteman', volgens jaargehuwdwaren,vertelde Deventer vijfentwintig daarvoorin de plaatskwam,dat biograaÍ Ariëtte Dekker. Heleneeenonthullendverhaal.Hoe haar Sam de lege plekkenin haar gevoelens Foto KróIIer-Mil IIer Museum

* f

fr i

t

È *

$


Foto'sWim Weenink

Deherfst,eenjaorget\de waorbij mensenverschillende emotieshebben. Enerzijdszien we dat denahturwegzokt,deplantenafstentenenbomenhunbladerenlaten vallen. Anderzijdsis er die overweldigendekleurenpracht endegeur vanhetveranderende jaargetijde.Dit is zoalsdemeestemensendeherfstbeleven.

Herfstisvoornatuur tijd vanhardwerken HE T T Y S A RI S Maar we kunnende natuurook bekijkenvanuitde bomen, de vogels, de paddenstoelenzelf. Zoals bioloogAtzeOskamp,oud-vooaittervandeVrienden van de HogeVeluwe,natuurgids.We pratenover de herfst, zweefuliegjesen andere verschijnselen. Hij houdt hierovereen lezing,op 2 oktobera.s.,in de Hoedzaal van de KoperenKop,van 10.30tot 12.00 uur. Wat Atze boeit als bioloog is alleswat verrast.Hij probeertde natuurte begrijpendoorzichaf te vragen wat de eigenschappen van levendewezensbijdragen aan hun overleven.Waarom is de natuur mooi? Waaromleeft er ietsop die specifiekeplek?Waarom staat een dennenboomjuist daar en niet ergens anders?Hij benadertde natuur niet alsofdie van de mensis maarvanuitde organismen. Niet het feit dテ。t eenboomzijnbladerenlaatvallen,maarjuistwaarテウm eenboomzijnbladeren laatvallen isvoorhemboeiend.

hardwerkenom te zorgendat er in het voorjaarweer volop levenis. In de herfstwordt allesklaargemaakt om dewinterdoorte komen.Hetenedierkruiptin zijn hol,de anderverhuistnaarAf rika.Deeneplantmaakt zadenen sterft af en de anderleeft onder de grond door.Elkorganisme volgtop zijneigenmaniereenweg om verderte gaan.Sommigeorganismen hoevenzich niet voor te bereiden,maar zijn al ingesteldop de nieuweomstandigheden.

WINTERSLAAP OFWARMLAND Atze vertelt: 'Een bekend herfstverschijnsel zijn de paddenstoelen. Demeestepaddenstoelen verschijnen vanafaugustusen verdwijnenweerin de winter.Maar onderde grondleefthet organismenog en bereidtze zichvoorophetnieuweseizoen. Nietalleen deplanten, maarook de dierenwerken in de herfstergensnaar toe. De belangrijksteschakelaars om zich voor re bereidenop de winter is het korter worden van oe ACTIVITEITEN dagen.Dat is het seinvoor de natuurom zichvoor te Vanuitde mensbezienkan de herfstmooi zijn, maar bereiden.Trekvogelsreagerenhierop, net zoals de ook verdrietigen somber.In plaatsvan de herテ行tte bomenen de insecten. Deeenhoudteenwinterslaap, bekijkenalseen periodevan afsterven,is het interes- de anderzoekt een warmer plekjeop. Zo heeft elk sant juist die anderekant te zien. De herfstals een organisme zijneigenvoorbereiding.' opeenstapeling vanactiviteit.De herfstalseentijd van

ff ff r ffi


Natuur f 11

Hoeoverleven

zweefutiegen en paddenstoelen? A tze Oskampzoektbi j al l e bi ol ogísche versc hi j ns el en w el k e bijdrageze leverenaan de belangrijkstevoorwaardenvoor overleven: - Eten - Zich vooÉplanten - Zich beschermentegen gevaren

\::íà -iï-', l

\ïr:.+ ; i il' . &i- ,:

+ /.

'1í,*

H oe doen paddenstoel en di t ei genl i j k?Ze bes c hermen zich

kiir

tegen gevarendoor niet op te vallen of ze zijn giÍtig. Met hun sporenplanten ze zich vooft en ze eten restenvan bladerenen hout.

Eenander mooi voorbeeldis de zweefulieg.Dezevlieg zie je veel op schermbloemen.Met hun korte tong zijn ze in staatui t de ondi epebl oemenvan dezepl ant h un v oeds el , nectar,te eten. SommÍgesoortenbeschermenzich door hun geel-zwartekleur.Daardoorzien ze er uit als wespen maar in werkelijkheidzijn ze ongevaarlijk.De vogels gaan met een

"rF?lffil

grote boog om dezezweefuliegenheen omdat ze bang zijn om in hun bek gestokente worden. Wat verderopvalt is dat ze somsop één pl ek met hun w apperendevl eug el tj esi n de l uc ht bl i j venhangen.Je zou denkendat ze etenw i ll en oppak k en, maar dat is het niet. Waarom.jedan zo uitsloven?Het blijken

u ,l

de mannetjeste zijn die indruk willen maken op de vrouwtjes. Voortplantingdus. De vrouwtjes kunnen dit niet.

Atze Oskamp: 'ln de herfst wordt alles klaargemaaktom de w i nter door te komen.' Foto HansDrijer


- l !l

Ë


14lJachthuis

Helene, Dame deGrande nigeBerlage endechagrij In dethemqrondleidingen

doorhetJachthuis Sint Iluberhts,hetkomende

winterseizoen,van november 2010tot enmetmaart2011,

staat HeleneKr ólIer -Milller centraal.Want in november

HeleneKróller-MiiIler, de GrandeDame van hetJachthuisSint HubeÉus.

q.s.verschijnthaarbiografie, ges chrevendoor Eva Rovers. De r ondleider s latnnenvoor

hunverhalen eenruimekeuze maken,want overde Grande Damevan Sint lluberhts is veel te vertellen. WIM H. NI J HO F Helene was een eigenzinnigevrouw Sommigenvindenhaar hautainen arrogant, al moeten we daarbij - volgens biografeEvaRovers-welbedenkendatze uit een bijzonderconventioneelDuits milieukwam.Amicaaloptredenpastehaar niet, ze verlangdeuiterstestiptheid en gehoorzaamheid. H.P.Berlage,de architect van het Jachthuis,ondervonddat. Heleneeistevan hemmeerdan hij- flegmatiek,introvert,tegemoetkomend, stilkon opbrengen, een bijnafeodaledienstbaarheid.Haarwil waswet. Ze was bijzonderingenomenmet het besluitvan echtgenootAnton Króllerom een dienstverbandvan tien jaar met de architect af te sluiten. Aanleiding daarvoor wasdat Berlagenietwasuitgenodigdvoor de architectencomoetitie voor de bouw

van het nieuwe stadhuisin Rotterdam. 'Mijnheer',zoalsHeleneAntonnoemdein haar brievenaan vertrouwelingSamvan Deventer,verkneukeldezich: 'Wat zal Rotterdamer wel van zeggenrzij hebben en nu zullenwij hemer slechtbehandeld, Helene hem eensin zijn eer herstellen.' noemdede keuzeeen 'gelukkigegreep'. Dat Berlageeerst met de sociaal-democratie en later met het communisme en huizenbouwdevoor sympathiseerde vooraanstaandesocialistenals Herman Corter,Henri Polak,Richarden Henriette RolandHolst,deerdehetechtpaarniet.

zend hectaresvan hun landgoedwaren de mooiste de Króllers heteensgeworden: plek voor hun buitenhuislag in De Veentjes,een moerassiggebied met hier en daarvennetjes,directbij de plek waar nu het Berlagebruggetje in de Kronkelweg met ligJ.Ze zagenhierhun villaverrijzen, een grote vijver,waarin het huis en zijn markantesieftorenzich weerspiegelden, cacheten allure,daarging het om. Maar Helenevondnadatzede bouwtekeningen had bestudeerd,het uitzicht toch niet genoeg,ze wilde naar een aantrekkelijk andere plek, enkele honderdenmeters naarhet noorden.DaarkreegHeleneeen groot weilandvóór haar huis en aan de ENBOSRAND WEILAND Berlagemaakte al snel kennis met de achterkanthet decor van een afscherDeze eigenzinnigheid vande verwendeHelene. mendebosrand.haar hartenwens. over de vierdui- planwijzigingkostte een paar ton, maar Na veel omzwervingen


Berlagemaaktegeen museumhuis,zoals Helene Króller-Miillerwel eens had gedroomd.Hetwas een Gesamtkunstwerk,waarin voor schilderijeneigenlíjk geen plaatswas. Maar Helenewilde in de huiskamerhet schifderijDamhertenonder een notenboom van Willem van Konijnenburgeen opvallendeplek geven.Ze was niet gevoeligvoor Berlagesuitgangspunt,dat ook muren en wanden moestenbijdragenaan het idee van het Gesamtkunstwerk,waarin alles in een ruimte op elkaarmoest zijn afgestemd.Berlagezwichtte voor Helene.Hij ontwierp zelí de lijst, van coromandelhout,zodat er toch een relatiemet het gebouw ontstond. Op de beganegrond was immers uitsluitenddit kostbarelndischehardhoutverwerkt.En de lijnen in de lijst liepen evenwijdig aan de groevenin het metselwerk. Foto Nationale Park De Hoge Veluwe

EvenalsBerlageervoerenook kunstenaarsdat Heleneswil wet was. De Duitse glazenierAÉhuÍ Hennig,verwant met de expressionistenvan Die Briicke,kreegde opdrachtvoor de drie glas-in-loodramenmet taÍerelenuit de legendevan Sint Hubertus,de beschermheiligevan de jagers.Na overlegmet adviseurHenk Bremmeren de BelgischearchitectHenry van de Velde keurde Helene de eerste serie ramen af, ze waren te donker.Ze bleeÍ hamerenop 'die Notwendigkeitder ausserstenHelligkeit'. Hennig maaktenieuwe ramen,die meer licht doorlieten,zodat de architectonischeruimte van de hall meertot haar recht kwam. Hennig en glazenierGottfried HeinersdorffhaddenvooÉdurendproblemenmet Helene, vooral over geld. Waarschijnlijkwas de economischecrisis die zich aankondigdeen ook Miiller & Co troÍ, hieraandebet. De problemenen ergernissenstapeldenzich op. Hennig was pas uit de brand,toen hij benoemdwerd tot proÍessoren een vast inkomen kreeg. Foto Hans Driier

geld speeldevoor Helenegeen rol, al was Anton 'slecht tevreden met deze meerdere uitgaven', zoals rentmeester JohanMemelinkin zijnmemoires schreef. ,ONOVERKOMELIJ KEPROBLEMEN' Hetverbaasde niemanddatde relatietussen Berlageen Helenestuk liep. Het verhaal overde erker,die Berlageafkeurdeomdat daarmeezijn conceptvan de symmetriein het huisgeweldwerd aangedaan, is overbekend.ln 1991,bij de openingvan de tentoonstellingvan miniaturenvan de kunstenaresHenny Teerink,waaroveru eldersin Het Blad een artikelkunt lezen, schetstemevrouwHeleenBijlo-vanRooy haargrootvaderH.P.Berlage.'Hij was een bijzondere, doch weinig toegankelijke man.' Haar moeder had haar over hem

verteld:'Mijn vaderwas een hele rustige, vriendelijke man.Men was niet graagmet hemalleen,wanthijzeinooitiets.'Mevrouw Bijlo kon zich voorstellendat Berlages omgangmet mevrouwKrÓller dan ook 'op problemen'stuitte. onoverkomelijke ,AUFNIMMER WIEDERSEHEN Berlagestaptein 1919 op. Haarblijdschap die ze in 1913 uitte toen Berlagewas uitverkorenom voor de Króllersdiverse projectente bouwen,was omgeslagenin bittere afkeuring, hoewel ze Berlages capaciteiten bleefwaarderen.In een brief aanzoon Bobschreefze: 'Voor mij was hij mens,het altijdde kleine,de chagrijnige karaktel maar.....de lelijk,onaangename grote kunstenaart...1 zou ik willen bekennen'.Maar het lukte haarniet 'de

mensBerlage te overwinnen en hemalleen kunstenaar te laten zijn', moest ze bekennen.Maar op het moment dat Berlage de familieverliet,wistze het:'Auf ni mmerw i edersehen.'


16lBoeken

Koninklijk go e dgekeurd

i9.:*^TI :l 3*' ^:,:.Y.Y

Koninktijk goedgekeurd, kers boekovermeubelma Twee stoelenuit de huiskamervan het er op aan komt, moet de meubelmaker gebruiken,die Jachthuis Sint Hubertus zijn van 18 toch allerleihulpmiddelen septembertot 13 december2010 te zien stoelen, kasten en tafels in elkander op de tentoonstellingKoninkliik goedge- h o u d e n .' keurdin het HaagsCemeentemuseum. De Het is een signaal,dat Helenebegint te stoelenzijngemaaktdoordemeubelmakers twijfelenover de kwaliteitenvan Berlage In haardameskamer van H.P. Mutters. De Haagsefamilies alsmeubelontwerper. Muttersen Horrixwarende meestinvloed- heeft ze dan ook meubelenstaan van rijkefabrikantenvan onzenationalewoon- HenryvandeVelde,dierankerenfi jnerzijn cultuurin de tweedehelft van de negen- en niet die 'schaamteloosdecoratieve hebben,zoals Eliëns tiendeen het beginvande twintigsteeeuw verschijningsvorm' Voordezetentoonstelling hebbenïtus M. eerder in zijn in 1991 verschenenboek Eliënsen A. Joshuavan Scherpenzeel een over de meubelsvan Berlagein de huisboekgeschreven schreef.Ze tonen overde meubelmakers. kamervan het Jachthuis Omstreeks1917 vroeg Berlagede firma volgenshemin de opbouwen hetdecoraMutters meubelste maken voor onder tieve snijwerk van de armstoelenhet meer de huiskamervan het Jachthuis. expressionistischestijlidioom van de Berlages meubelen zijn, aldus Van AmsterdamseSchool,zij het dat het hier Scherpenzeel, vormgegevenin eenstijldie meeringetogenisvertaald. doet denkenaande Amsterdamse dat nietBerlage, School: Hetisdanook opmerkelijk 'Ze latenzien hoe Berlages oorspronkel'rjk maar Henry van de Velde in diezelfde puurconstructieve opvattingenin de loop periode opdracht krijgt het interieurte der jarenhebbenplaatsgemaakt voor een ontwerpenvoor twee schepenvan Mriller in het meervrijevormgeving.'AlsHeleneKróller- & Co.en voor hetvergadermeubilair kantoorvan Mtiller bij Muttersis geweest'omMijn- HollandHouse,het Londense heersmeubelennog eenste bespreken', het bedrijf. Ook de meubelsvan Henryvan schrijft ze in een brief aan Sam van de Veldezijn vervaardigddoor de firma Deventer:'Telkensdring ik verderdoor in Mutters. het meubelvaken zie ik meerwaar het bij De auteursvan het boekzijneringeslaagd Berlageaanhapert.Hij wil constructief zijn niet alleen de wetenswaardigegeschieen ontwerptnieuwevormen,maaralshet denis van de twee belangrijkemeubel-

fabrikantente schrijven,maarook doorde velefoto's,van een hoge kwaliteitveelal, de lezerseen beeld te geven van hoe vermogend Nederland rondom 1900 woonde.Pronkstukken op de tentoonstellingen zekerook in het boekzijnde vele 'kunststukken' diede meubelmakers voor de Oranjesmaakten.Een aanradervoor wie van meubelkunsthoudt, maar ook voor diegenendie de smaak van de negentiende eeuwwillenproeven. ïtus M. Eliëns enA.Joshua vanScherpenzeel, goedgekeurd. Koninklijk Horrix& MutteÍs,twee Haagse meubelÍabrikanten, Waanders, 2010 ISBN 9789040086601.PÍijs€ 32,50. Tweestoelenuit de huiskamervan hetJachthuis zijndekomende maanden te zienin hetHaags Gemeentemuseum,


Documentaire 117 Evavan Heijningenspeelt HeleneKróller-Miiller in de televisiedocumentaire.

TV-docu mentaire overHetene

Vrouwtussentiefdeenkunst HKM, eenvrout , tussenliefdeenlamst. Dat is detítel van debijna eenuur durende televisiedoatmentaire, die medionovemberin premièrezal gaan enveruolgens uitgezondenzal wordeninhet NPS-progromma Het uur van de wolf. Naastdefilm oyerHeleneKróller-Miiller v erschijnthaar biografie van Eya Rovers. WIM H. NIJHOF

De documentairegaat over Helene,de dochtervan een Duitse havenbaronin Rotterdam,die met echtgenootAnton Króller vanafbeginjarennegentigvande negentiende eeuweenwereldconcernopbouwde. De ongelooflijkewinsten van het bedrijf maaktende Króllers,gezegendmet vier kinderen,tot éénvan de rijkstefamiliesvan Nederland.'Wie kan zich nu nog voorstellen dat iemandop ééndagvijftienschilderijen vanVanCogh koopt?', vraagtregisseur Leode Boerzichaf. Celdwasnooiteenprobleem, ze kochtenhonderden,nee, enkeleduizendenkunstwerken, en op de Veluwe meer dan zesduizendhectarengrond - zo'n negenduizend voetbalvelden - , waarze voor zesmiljoengulden het uniekeJachthuisSint Hubertuslieten bouwen door H.P. Berlage,een nationaletoparchitectin diejaren. Maar na de gloriekwam de treurnisvan crisisjaren en nam hun leveneendramatische wending.De bouwvan hetCroteMuseum op de FranseBerg,Helenesdroom die ze wilde verwerkelijken met haar toegenegenHenry van de Velde, moest stopgezet worden,de fundamentenwarennauwelijksgelegd.Medio jaren dertig waren Anton en Helenealleskwijt. Ze mochtenvan de

goedgunstigenieuweeigenaarvan De HogeVeluwehun laatste levensjaren doorbrengenin hun Jachthuis. Defilm volgt EvaRoversbijhaarondezoekvoorHelenesbiografie en isdaarnaastdeelsgedramatiseerd. ActriceEvavan Heijningen (1958) speeltde rol van Helene.Ze is alleenin beeld,nergens wordt ze sprekendingevoerd.De toeschouwers zien haar in de havenbuurtvanRotterdamwaarAnton en Heleneaande Kortenaerstraaten de Haringvliethebbengewoond,in het pompeuze Huizeten Vijverin het chiqueVanStolkparkin Den Haag,op het deftigeLangeVoorhout,in Wassenaar in hun villaCroot Haesebroek.Maarook doolt de kijkermet haarronddoor hetJachthuis, de huiskamer, haarslaapkamer en boudoiren haarblauwekamer, waarzegastenontving,brievenschreef,boekenlas,bijdewarmte van het elektrischehaardje,in de inglenook,het hoekjebij de haarddatzo doet denkenaaneen Engelslandhuis.Staandein de roemruchteerker van Berlageziet ze in een visioenhet Crote Museum zwevend boven de boomtoppen,treurend over de Droomdie nooit uitkwam.


'r},

qfi

f,

1,8lMuseum

Het Rietveldpaviljoenin de Beeldentuinis helemaal vernieuwd. Dit is een Íoto toen dit werk van de bekende aÍchitect GerÍit Rietveld nog niet was gerestaureerd. Foto Walter Herfst

in avitjoen vanRietveld weeralsnieuw Beeldentuin WIM H. NIJHOF

In deBeeldenhfin vanhetlkóller-MíillerMuseumprqkt binnenkorthetgeheelgerestaureerdeNeweldpavilloen.Het erd. Gerrit NeWeld (7888 -7964), wordt eindseptember opgelev van de Stijl Groep,ontvvierp vooraqnstaandvertegenwoordiger voordederdeinternahonale hetpwilloen in 7954-1955 in Arnhem.Het werd beeldententoonstelling in ParkSonsbeek in deBeeldenhtinherbouwd. in 1,964-7965


Museum119 Het bestuurvan de StichtingSonsbeek '49 hadtervoorbereiding op de /nternationale Beeldententoonstellingin de openlucht Sonsbeek1955 - van 28 mei tot 15 september- dearchitectopdrachtgegeven een paviljoente ontwerpenvoor kleinere beelden.Er was een mooieplekvoor het gebouwtje gevonden,op een vroegere tennisbaanbij de achttiende-eeuwse Villa Sonsbeek, toen in gebruikals hotel. In 1963 beschreefRietveld zijn visie op bouwendie ook van toepassingis op het tentoonstellingsgebouw:,Heel de architectuurgeschiedenis toont ons schone vormen van de bouwmassa's. Laten we eerderde nadrukleggenop de ruimteen zo sobermogelijkzijn bij het construeren der begrenzingenervan., Het KMM beschouwthet paviljoen- ,eeninmiddels wereldberoemdstatement'- als één van de hoogtepunteninde Beeldentuin, omdat het representatief isvoorbouwenalsruimtekunst.

Museum. Het bestuur van Sonsbeek het paviljoengeplaatst.Haar werk ,most ontriedhemdezeaankoop,omdatheteen happily harmonizeswith the spirit of tijdelijkgebouwtjewas en er geenfunde- Rietveld's world', schreef conservator ringwas.Maar Hammacher bleefinteresse Ellen Joosten aan een geïnteresseerde houden. ln 1961, bij de opening van Engelsman, want architectuuren beelden de Beeldentuin, had hij samenmet de hadden'an intensivelystimulatingeffect landschapsarchitect T.T.p.Bijlhouwer- de on eachother'. ontwerpervande Beeldentuin - nogtever- In de voorbijedecenniawas het paviljoen geefs gedroomd dat het paviljoennaar sterk verouderden daarom besloot de Otterlozou komen. Rijksgebouwendiensthet grondig te restaureren.Het is uiterst voorzichtig ,STIMULATING EFFECT' gedemonteerden op basisvan de bouwTwee Nederlandsearchitecten,W. Van tekeningenuit 1965opnieuw opgebouwd. Tijenen S.J.van Embdennamenin 1964 Er zijn hedendaagse materialengebruikt het initiatief,ze wildenhet paviljoenweer met de uitstraling/textuurvan de mateopbouwen voor de Beeldentuin,als rialendieRietveldoorspronkelijkgebruikte. eerbewijsaan Rietueld,ter gelegenheid Bestaandbouwmateriaalwerden zoveel van zijn 75ste verjaardag.,De bijzondere mogelijkhergebruikt.Waar geen alternawaardevan hetpaviljoenisvooronsvooral tief in hedendaagsmateriaalvoorhanden daaringelegen,dat het zo prachtigzowel was, is een replica gemaakt van het qua functie als qua ruimtelijkheidligt op origineel. het overgangsgebied tussenarchitectuur en sculptuur', aldusde beidearchitecten in eenbriefaanRietveld.Daar,in de BeeldenDROOM tuin, zou het paviljoen hetzelfde doel ToenSonsbeek'55 voorbijwas,werd het kunnenkrijgenalswaaryoor het indertijd paviljoenafgebroken.Het had inmiddels was ontworpen,voor het exposeren van Bronnen: in ons land zoveel indruk gemaakt en kleine beelden.Het plan slaagde en op Toosvan Kooten,CerritRietveld.in: Toos bewonderinggeoogst,dat velenplannen 8 mei1965 werd hetpaviljoen officieelaan van Kotenen MarenteBloemheuvel. Beeldentuin ontwikkeldentot herbouw. Museum- het Rijk overgedragen.Het kreeg een Króller-Miiller Museum,Rotterdam, 2OO7. directeurBramHammacherhadtijdensde eigen ruimte, los van de beelden die al www.kmm.nllnieuws tentoonstelling al geïnformeerd of het niet in de tuin stonden.Op diezelfdedag werd EdTaverne,CorWagenaar, Martiende Vletter, mogelijk zou zijn dat het paviljoenwerd eententoonstelling van BarbaraHepworth J.J.P. Oud 1890-1963 Compleet werk, overgeplaatstnaar een plek dichtbii het geopend,werkenvan haarwaren in en om Rotterdam. 2001.

Het Rietveldpaviljoen werd uiterst voorzichtig gedemonteerd en daarna weer opgebouwd op basis van bouwtekeningenuit,t 955. Deze Íoto maakte BeÉus Mulder (81), de Utrechtse architect die de restauratie leidde. Hij heeft eerder creaties van Rietveld gerestaureerd. Mulder: 'Als je zijn werk écht wilt doorgronden, dan moet je naar dit paviljoen kijken. Dit is de optimale demonstratie van zijn devies dat architectuur het scheppenvan ruimte is.' Foto Beftus Mulder


20lKunst

Helene enhaarfamitie opminiaturen derWoerduit Oosterbeek Krmstenares HennvTeerink-van jaren geledenhetI(rijller-MitllerMuseumenkochtenkele bezocht

Kr贸ller. boeken volinformaheoverhetlevenvanhetechtpaar e VooralHeleneintrigeerdehaar:'Het leekme eenhelebtjzonder

vr ouw,meteenbepaaldkarakter,ik wisthoezewas.k besloot ik ookAnton,de haarteportretterenennahaarvereeuwigde dieinbeider lctnderen, architectBerlageennogmeerpersonen levenbelangrqkwaren.' M AR IAKOS T E R

In 1990 exposeerdeHenny haar portretjesin de 'Het mochtnietzomaar eetkamervan het Jachthuis. werdenin een worden,maarde kleinodi毛n neergezet vond ik hetdat de lagevitrinekastuitgestald. Bijzonder opende.Erwas kleindochter van Berlage de expositie veelbelangstelling vooren ik denker met plezieraan terug!' Henny laat foto's zien: over de vitrine is een witte doek gedrapeerd,die laterdoor mevrouw

H.M. Bijlo-van Rooy, Berlageskleindochter,er af gehaaldwerd. Onder de bezoekerszien we onder C.J.Stefelsen bekendenuit de andereoud-directeur medaillons te bewonderenvan Er waren kunstwereld. Bartvan der Leck, H.P. Berlage en Sam Anton, Helene, Henry van de Velde ontbreekt niet Ook van Deventer. pillendoosje staat Helene als kleuter afgeen op een beeld.Ook anderepersonenuit de omgevingvan

l! .t :;'lT>,

HennyTeerinkaan het werk in haar atelier. Foto Berrv de Reus


I(unst121

gingptotsklaps Berlage fantastisch doen De tentoonstellingvan miniaturenvan Henny Teerink,in het voorjaarvan í 990 in het Jachthuis,werd geopenddoor een kleindochtervanBerlage,mevrouw HeleenBijlo-van Rooy. EnthousiastveÉeldeze over haargrootvader,die ze overigens niet gekend heeft. 'Berlageheef een nieuwe dimensieaan het bouwen willen gevendoor een binnenruimtevan een gebouw naar buiten door te laten lopen. Híj meendedat een gebouw geen schoenendoosmet gaten hoeft te zijn, maar een ruimte die van binnen naar buiten een eenheidvormt.' Mevrouw Bijlo: 'HetJachthuisis trouwens het enige gebouw waarin Berlageplotsklaps"fantastisch" ging doen, waar hij zich altijd tegen vezet had. Berlagianenwijzen het dan ook min of meer aÍ, maar de rest van de wereld vindt het wel mooi', citeerdeze PieterSingelenberg,die promoveerdeop een proeÍschriftover de architect.Mevrouw BÍjlo wees erop dat in de interieursvan Berlagenaasternst en soberheid, vakmanschapen de warme kleurenopvallen. Het portretjevan Heleneaan een halsketting. Foto Berry de Reus

Helenezijnafgebeeld. Decollectie miniaturen, dieuit achttienstuks bestaat,is nu in particulierbezit. De kunstenares schildertnogsteeds inopdrachtportretten van particulieren.

er bij het metaalalsondergrondnog een kwetsbare handeling bij: het bakproces.Henny: 'Emailleportretjeshebbenin tegenstellingtot de andereeen helebelangrijke eigenschap; ze zijnkleurecht.'

PEINTEMAILLE MINIATUREN HennyiseenOosterbeekse kunstenares, dieinbinnenen buitenlandeen uniekeolaatsinneemtmet haar peint-emaille miniaturenen vaak exposeert.Haar echtgenootJan is kunstschilder en hun huisgetuigt van hun beiderliefdevoor de kunst.Overalhangen schilderijen, voornamelijk portrettenen hieren daar zieje zilverendoosjesmet emaille-portretjes. In haar atelierlichtHennytoe: 'Vanoorsprong komtde betekenis"miniatuur"vande rodeverfdiewerdgebruikt bijdefraaiehoofdletterversieringen entekstillustraties in de middeleeuwse handschriften. Laterwerd " minraturen"ook de verzamelnaam van eenaantalkunstuitingendieop diverse ondergronden in kleinformaat werdenuitgevoerd.'

VERFIJNDE TECHNIEK Doorde opkomstvande fotografiein de negentiende eeuw werd de belangstelling minderen verdween uiteindelijk helemaal. HennyTeerink, diezichaangetrokkenvoeldetot dezevorm van kunst,is na jarenlang experimenterenerin geslaagddeze verfijnde techniektoe te oassen. Ze licht het procestoe: 'Je moet eerstop een plaatje koper een papje van emaillepoederen water aanbrengen en danwordthetbijeentemperatuur van 900 gradengebakken. Bijdezetemperatuur smelthet emailleen vloeitdanuit tot eengladdelaag.Laagjena laagjewordterdanmetzeerfijn gewreven emaille, dat met olie aangemaaktis, een portretjegeschilderd en dat moet telkensopnieuw gebakkenworden. Dit schilder-en bakproces wordt zo'n vijftientot twintig keerherhaald. Je moet er wel geduldvoor hebben', lachtze. Hennyis in het bezitvan het meesterteken edelsmiden ze vervaardigtzelÍ de zilverenomlijstingen. Op dit momentisereenexpositie vanwerkvanHenny Teerink te zienin Oranjeoord in HoogSoeren. Hetzijn portretjes vanWillemvanOranje,zijnviervrouwen en twaalf kinderen.Bovende vleugelhangt een fraai schilderij van Henny,geschilderd door haarmanJan Teerink,die bekendis alsportretschilder. Voor meer informatie: www.hennvteerink. nl

KLEURECHT Portretjes zijndoorde eeuwenheenaltijdeengeliefde uitdrukkingsvorm geweest.Begin 1600 kwam de emaille-schilderkunst in ontwikkeling en maakteeen enormegroeidoor.Hierbijwerdkoper,zilverof goud alsdragergebruikt,waaropin emaillede voorstelling geschilderd werd. Emailleis een glasachtig materiaal dat bijgroteverhitting smeltenzichdanaandeondergrond vasthecht.ïoevoegingenvan metaaloxides bepalende kleurvan het emaille.Naastde moeilijkheidvanhet portretschilderen op kleinformaatkwam


22lVereniging ATZE OSKAMP OVERHERFSÏ handvan oude (uitvergrote)foto's samen schap van het Park. Deelnameaan de JAARGETIJDE VANVERVAL ENAFSTERVEN? waar te nemenwat er zoal is veranderd. wandelingis gratis- exclusiefentreepark Atze Oskamp, oud-voorzitter van de Voor de wandelingdient u zich vooraÍ - en voorafaanmeldenis niet nodig. De Vrienden, bijvelenook bekendalsnatuur- op te geven bij Henny Rave,per mail tocht startop zondag3 oktoberom 13.00 gids,docentGroencursus en lid vanflora- hvthemadagen@hogeveluwe. nl of teleÍo- uur bij het Bezoekerscentrum en eindigt werkgroep,zalonsop de HV-Themadg op nisch06-49938488. om 15.00uur. 6 novembera.s. een anderekijk op de herfstvoorschotelen. Zijn lezinggaf hij als EEN'WINTERWANDELING' Meerinformatieoverdeactiviteiten vande titel mee:Herfst,iaargetijdevan vervalen VANSTEIJNBANK TOTPJOTR MULLER natuurgidsen vindtu op www.vriendenhoafsterven?Veelmenseneryarende herfst Ook dit jaar zijn wij op 11 decembervoor geveluwe.nl onderCidsenprogramma en alseen periodewaarinde natuuraÍsterft. de laatstelezingvan het jaar weer te gast op www.hogeveluwe.nl Maar zijn verval en afsterven wel in het Króller-Mriller Museum.Angeline kenmerkenvan de herfst?Om die vraag Bremer-Cox,kunsthistoricus, verzorgtde MEDEWERKERS GEVRAAGD VOOR te beantwoorden, kijkt Atze Oskamp presentatie metalstitel:Eenwinterwande- ZOMERKAMP HOCE VELUWE 2011 onbevangen naar de natuur, 'luistert' ling.Op deze'wandeling' zullener diverse De werkgroep Zomerkamp2011 zoekt hij naar de deskundigenbij uitstek:de beeldenen kunstwerkenin het Parken reservevoormannen/vrouwen en reserve bomen,de paddenstoelen en de bonte Beeldentuin de revuepasseren. Angeline kampwaarden.Voor meer informatie: vliegenvangers.Over hun antwoorden heefter een aantalvoor ons uitgelichtom JoleenKlompe.Telefoon O57O636397oÍ: gaatde inleiding.In elk gevalis de herfst daaroverop de van haar bekendebeel- joleenklompe@concepts. nI heelandersdanwij vaakdenkenl dendewijzete veftellen. De lezing is op 2 oktober 2010 van Na afloopvan de lezingbent u wellicht THEMARONDLEIDINGEN DOORJACHTHUIS 10.15- 12.00uur in de Hoedzaal van de geïnspireerd om zelf nog een wandeling SINTHUBERTUS KoperenKop door de Beeldentuin te maken om nog Van 1 december2O1Qtot mei 2011 zijner eens met andereogen naar de diverse themarondleindingen in hetJachthuis Sint METRONREITSMA TERUG IN DETIJD: kunstwerken te kijken. Hubertus. Daarin staat Helene KróllerOUDEANSICHTEN ENWANDELING Mrillercentraal. De rondleidingen zijnvan Ron Reitsma,natuurgidsop De Hoge IN HERFSTVAKANTIE VERRASSENDE dinsdagtot en met vrijdagtwee keerop Veluwe, is al van jongs af bezig met RONDWANDELINCEN DOORHETPARK eendag,namel i jom k 12.30uur en 14. 30 het verzamelen van o.m. ansichtkaarten, De natuurgidsen van de Vriendenhebben uur. In de weekeindenvier keerop een boeken en plattegrondenvan De Hoge voor de komende herfstvakantieeen dag:om 11.3O,12.30,13.30 en 14. 30uur . Veluwe.Op 6 novembera.s.gaat u met aantalbijzondere wandeltochtenuitgezet. In de vakanties (kersten crocus)ook vier hemterugin de tijd,aande handvanoude keerdaags.Op EersteKerstdagis er geen ansichten,foto's en prentendie hij in ïijdens de Herfstverrassingstochtlalen themarondleiding. Reserveren via www. een boeiende presentatieheeft bijeen- ze de deelnemersopmerkelijkeherfstver- hogeveluwe.nl gebracht.Na afloopvan de lezingin het schijnselenzien, waaraan velen vaak Museumkunt u met hem een wandeling voorbijgaan.Detochtenzijnvan 16 tot 30 AGENDA doorhet Parkmaken. oktoberdagelijks van 13.00tot 15.00uur. De beeldendie Ronzal latenzien.zullen De start is bij het Bezoekerscentrum.2 oktober2010 niet alléénmaaransichten zijn,maarook Kosten€ 2,- exclusieÍde entreetot het 10.15- 12.00uur interessante foto's uit boeken en mate- Park.Reserveren noodzakeliiken kan via in HoedzaalKoperenKop riaaldat hij in de loopderjarenheeftverza- www.hogeveluwe.nl Hoge Veluwe-Themadag.Lezing Atze meld.Oude plattegronden kunnensoms Oskamp overz Herfst, iaargetiide van een verhelderendbeeld geven over de Dejongstebezoekers kunnenvanzondag vervalen afsterven? situatietoentertijden fragmentenuit deze 17 tot en met vrijdag29 oktoberwel iets kaartenzullen worden gebruiktom de heelbijzonders doen:eenwoningbouwen 6 november2010 beeldenbeterin de omgevingte kunnen voor mussen.Na een spannendeontdek- 10.15- 12.00uur plaatsen.Sommigeplekkenzijnzo onher- kingstochtdoor het Park kunnen de in HoedzaalKoperenKop kenbaarveranderd, dat het verhelderend kindereneen heusemussenkast in elkaar HogeVeluwe-Themadag. Terugin de tijd werkt alser een foto van het hedennaast schroeven.De activiteit heeft een vrije met Ron Reitsma.aan de hand van oude geplaatstwordt.VerderheeftRonnogveel inloopvan '12.00tot 15.00uur,in de film- ansichtkaarten en prenten. foto's waarvan niet bekend is waar of zaal van het Bezoekerscentrum. Kosten wanneer ze zijn gemaakt,of wie er op € 5,- voor de mussenkast. Deelnemers 1í december20l 0 staan. Een soort zoekplaatjesdus, maar dienenin het bezitte zijn van een geldig 10.15- 12.OO uur misschienkomen tijdensde presentatie toegangsbewijs voor het Park. AuditoriumKróller-Muller Museum(zaal wel 'oplossingen' naarvoren. Na afloop openvanaf'10.00uur) van de presentatie steltRononsin de gele- Tijdensde Jubileumwandeling- Zwerven Museumdag:Een winterwandeling- van genheid samen met hem een aantal door het bos en over de vlakte neemt de Steijnbanktot werk van PjotrMiiller, met plekkenrondde Franse Bergen het Króller natuurgidsde bezoekersmee op een AngelineBremer-Cox MrillerMuseumte bezoekenen aan de zwerftochtdoorhet bijzondere herfstland-


23 HETBLADVOORVRIENDEN VAN DEHOCEVELUWE Kwartaalblad van de Vereniging van Vrienden van De HogeVeluwe Herfst2010 )aargang5T, nummer3 rsSN1877-8496 EREVOORZITTERS JobDrijber Martin Hijink

Bestu ur

Antoinetvan HelvoiÉ-Looman o316-295520 contactwg3@whv.nl COÓRDINATOREN WERKGROEPEN

Geschiedenis JanHendrikBruseker o575-518406 geschiedenis@vvhv.nl

Fauna Vacature Íauna@vvhv.nl

Kunst& Cultuur HannekeBeetstra o55-3552331 kunstencultuur@whv. nl

FIora Jacques Hoefsloot 0317-318346 flora@whv.nl

rcT Robde Graaf o318-616490 ict@whv.nl

CeesKrijger,vice-voozitter 06-20300894 vicevoorzitter@vvhv. nl

HogeVeluween Themadagen HennyRave o55-5062738 hvthemadagen@whv.nl

HarmenHarmsma. penningmeester 0317-420516 penningmeester@whv. nl LEDEN PeterBreukink o575-517869 contactwgl@whv.nl Leidavan den Brink o55-3781963 contactwg2@whv.nl

COÓRDINATOREN STUDIEGROEPEN

Dennenscheerders TuingroepHubertus KrijnoHorlings 0488-431125 dennenscheerders@whv.nl

Jan TrapmanRA,voonitter 06-51497406 voorzitter@vvhv. nl

Wim Wilhelm,secretaris 0525-681474 secretaris@whv. nI

Winkelmedewerkers RietSchmidt o55-5416398 winkelmedewerkers@whv. nl

Natuurgidsen FoppeDupuis 0318-518247 natuurgidsen@whv. nl Publiekmedewerkers JaapNorg 0341-253509 publiekmedewerkers@whv. nI Rondleiders SintHubeÉus MarryWoudenbergHansma 026-3611886 rondleidingenh ubertus@vvhv. nl

\stï '.

ti ft

LEDENADMINISTRATIE Willemvan Wassenberg Parklaan29 1601ELEnkhuizen 0228-316392 ledenadmin@vvhv. nl Postbank951993 t.n.v.Verenigingvan Vrienden van De HogeVeluwete Lunteren, Minimumcontributie € 22,50per jaar.Lidmaatschap voor het leven € 300,- . Ledenontvangenhet kwartaalblad en hebbenper 1 januarivan het eerstvolgende jaar kortingop dejaarkaarten voor Parken Króller-Mi.iller Museum.Adreswijzigingen driewekentevorendoorgeven; opzeggingen vóór 15 november. Vraag/aanbod jaargangen verenigingsblad Willemvan Wassenberg 0228 -316392 oudeschouwen@vvhv. nl

Website www.vriendenhogeveluwe. nl Redactie RenskeModderman 0317-422771 webredactie@whv.nl Vormgeving PietKulik

Colofon REDACTIE Wim H. Nijhof Hetty Saris Medewerkers Aan dit nummerwerktenmee: Leovan Klaveren, MariaKoster en EvaRovers. FOTOTEAM HansDrijer Wim Weenink VORMGEVING Mooijekindontwerpers, Loenen(Gld) www.mooijekind.com DRUK De Rijn,Velp www.derijn.nl REDACTIEADRES Wim H. Nijhof Valkenberglaan 35b 73'13BLApeldoorn 055-3552201 redactiekwartaalblad@whv. nr WINTER 2O1O Het volgendenummerverschijnt op 21 december20'l0

Middenin HetNationale Park DeHogeVeluwe Verschillen degezellige zalen voorgezelschappen

,,f-ll,*-Ï r,:l

I !i.,

,i

deKoperen I(op...Eenvriendonderdevrienden { 2;,,

Tel.03'l 8 - 59'l 289 - E-mailkoperenkop@mahoco.nl - website www.dekoperenkop.nl

tÈl Lf


W{,lii.ilt

,H#


Het Blad herfst 2010