Issuu

HET VRIJE WOORD Magazine voor vrijdenkers

Prijs

Vrijzinnig Humanisme 2021

laureaat Jean-Jacques Amy

DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT • MEI-JUNI-JULI FEB- MA- APRIL 2021 2020 JGJG 6665 NR.1 NR.1 • UITGAVE • UITGAVE VAN VAN HUMANISTISCH HUMANISTISCH VERBOND VERBOND VZW VZW V.U. MARIO VAN ESSCHE P/A POTTENBRUG 4, 2000 ANTWERPEN • P3A8098 AFGIFTEKANTOOR LEUVEN

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Programma Verloop van de uitreiking Prijs Vrijzinnig Humanisme 2021

05 05 06 08

Internationale Dag van het Humanisme Wat is de Prijs Vrijzinnig Humanisme?

Toespraak van de voorzitter Mario Van Essche

Jury Prijs Vrijzinnig Humanisme Zij kozen de laureaat

Eregalerij laureaten De vorige laureaten van de Prijs Vrijzinnig Humanisme

Paul Baeteman Kunstenaar van het beeld Prijs Vrijzinnig Humanisme

Ulrike Bolenz Kunstenaar van de zeefdruk Prijs Vrijzinnig Humanisme

Jean-Jacques Amy: een wetenschappelijke carrière Frank Scheelings

De leraar Latijn: een deus ex machina Jean-Jacques Amy over Jean-Jacques Amy

32 47 49

Over Jean-Jacques Amy Een lofrede in 18 portretten

Enkele sfeerbeelden uit de film

“Vrouwenrechten zijn mensenrechten” In gesprek met Jean-Jacques Amy

54 56 60 70 71

Uittreksel ‘Anoniem’ is een vrouw Laudatio Door Leona Detiège Dankwoord Door Jean-Jacques Amy

Erecomité Prijs Vrijzinnig Humanisme

Colofon

H E T V R I J E WO O R D 3

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

PROGRAMMA Prijs

Vrijzinnig Humanisme 2021

Omwille van de alomgekende uitzonderlijke omstandigheden in het voorjaar van 2021, werd de gebruikelijke prijsuitreiking in BOZAR te Brussel vervangen door een online uitzending van een alternatieve, minimalistische en intieme plechtigheid. Die vond plaats in de statige raadzaal van het stadhuis van Mechelen. Van de uitreiking met de toespraken werd een film opgenomen, die werd gemonteerd met bijkomende fragmenten en beelden. De film werd uitgezonden vanaf 21 juni, 19.30 uur en is te bekijken via het YouTube-kanaal van het Humanistisch Verbond (zie ook www.humanistischverbond.be). De inhoud van de film volgt in grote lijnen een ‘normale’ prijsuitreiking, met de volgende onderdelen. WELKOM

Gert De Nutte, algemeen coördinator Humanistisch Verbond INLEIDING EN TOELICHTING BESLISSING JURY

Mario Van Essche, voorzitter Humanistisch Verbond en voorzitter jury LAUDATIO

Leona Detiège, voormalig politica en voorvechtster vrouwenrechten DANKWOORD

Jean-Jacques Amy, laureaat Prijs Vrijzinnig Humanisme 2021 OVERHANDIGING PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME EN ZEEFDRUK ULRIKE BOLENZ

Geïmproviseerde overhandiging in coronabestendige modus Het geheel omkaderd met bijkomende informatie en beelden 4 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

INTERNATIONALE DAG VAN HET HUMANISME Over alle werelddelen verspreid ijveren humanistische organisaties voor de gewetensvrijheid en de geestelijke ontvoogding van de mens. Om deze strijd te symboliseren heeft de Internationale Humanistische en Ethische Unie (nu Humanists International) 21 juni uitgeroepen tot ‘Internationale Dag van het Humanisme’. Het humanisme beklemtoont voor alles de menselijke waardigheid. Het onderstreept het belang van de menselijke vrijheid en de waarde van de individuele persoon. Het uiteindelijke doel is de bouw van een waarachtig menselijke samenleving waarin de mensenrechten volledig zijn gerealiseerd. Het humanisme gelooft niet in de mogelijkheid van transcendente kennis. Het geloof in een godheid is dan ook geen premisse. Adogmatisch denken en vrij onderzoek vormen de echte basis van het humanistische ideeëngoed. Elke vorm van geestesdwang en betutteling wordt verworpen. Het heeft de mens gestimuleerd tot vrije keuze, maar heeft hem ook geleerd de verantwoordelijkheid voor die keuze te dragen. Humanisten beklemtonen de onderlinge afhankelijkheid van individu en gemeenschap. Slechts in en door een gedeelde intersubjectieve ervaring kan het individu tot ontplooiing komen.

WAT IS DE PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME? De Prijs Vrijzinnig Humanisme werd in 1989 voor het eerst uitgereikt door het toenmalige Humanistisch Verbond (daarna Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging genoemd en sedert 2018 opnieuw actief met de oorspronkelijke naam). Hij wordt om de twee jaar uitgereikt op 21 juni, de Internationale Dag van het Humanisme. De Prijs wordt toegekend op grond van een of meer van de volgende criteria: een bijzondere en krachtige prestatie waaruit een vrijzinnig-humanistisch engagement blijkt, een boeiend inzicht dat waardevol is voor de verdere ontwikkeling van het vrijzinnig-humanistische gedachtegoed, een opgemerkte daad van verzet tegen eenheidsdenken of autoritair denken, of een langdurige, consequent volgehouden vrijzinnig-humanistische levenshouding. Hetzij op het vlak van het denken, hetzij op basis van praktische inzet. De Prijs is een beeldje van beeldhouwer Paul Baeteman (zie verder in dit magazine). De naam van de laureaat wordt ingeschreven op de sokkel van de grote versie van het beeld van het Vrijzinnig Centrum Geuzenhuis, Kantienberg in Gent. Kandidaat-laureaten kunnen worden voorgedragen door de raad van bestuur, de provinciale geledingen, de lokale afdelingsbesturen en de individuele leden van het Humanistisch Verbond. De jury van de Prijs Vrijzinnig Humanisme bestaat uit een commissie van vrijzinnig humanisten gekozen door de raad van bestuur van de vereniging. H E T V R I J E WO O R D 5

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Foto: An Avonds

Toespraak van de voorzitter

én enkele sanitaire crisis heeft het duidelijk gemaakt: niets is verworven. Er zijn er die dachten dat de strijd voor het recht op zelfbeschikking, voor het recht van vrijheid van meningsuiting, voor vrij onderzoek, voor gelijkheid van elke mens gestreden was. De crisis leert ons dat die rechten éérst onder druk komen te staan bij het minste incident. Of ze nu in grondwetten of grondrechtenverdragen staan of niet: van zodra iemand die er geen belang aan hecht, een maatschappelijk draagvlak heeft of meent te hebben, wordt er afbreuk gedaan aan wat wij verworven hadden. Ontvoogding en zelfbeschikking staan geschreven op flinterdun rijstpapier met inkt die zelfs zonder 6 H E T V R I J E WO O R D

zon snel dreigt te verbleken. Die rechten die ontstaan zijn sinds de periode van de Verlichting moeten worden afgedwongen en, eens ze bestaan, blijven worden verdedigd. Die taak neemt het Humanistisch Verbond in 2021 al 70 jaar voor zijn rekening. Op 1 december 1951 werd het Humanistisch Verbond opgericht en sindsdien zijn die vrijzinnig-humanistische waarden onze absolute prioriteit, naast het vormen van een gemeenschap die zich akkoord verklaart met deze beginselen. Aanvankelijk waren de strijdpunten: ontvoogding van religies en onderdrukking, het recht om voor euthanasie of abortus te kiezen, vrijheid van meningsuiting en vrij onderzoek. Vandaag zijn de thema’s (soms) iets

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

veranderd en breder geworden. We dienen ons niet meer af te zetten tegen een katholiek juk, wat ons toelaat onze missie een positieve invulling te geven en iets minder in de verdediging te spelen. Alert moeten we evenwel altijd blijven, zeker als we buiten de grenzen van onze (te) vertrouwde omgeving gaan. Met de tweejaarlijkse Prijs Vrijzinnig Humanisme eert het Humanistisch Verbond diegenen die zich voor deze vrijzinnig-humanistische waarden hebben ingezet. Vorige laureaten als Régine Beer, Etienne Vermeersch, Wim Distelmans, de Vrije Universiteit Brussel, Johan Braeckman en anderen, belichamen dan ook die vrijdenkersmentaliteit en die strijd die vroeger wel nodig was, en dat nu op mondiaal vlak nog steeds is. Vrouwenrechten behoren daar vanzelfsprekend ook toe. Lucienne Herman-Michielsen, het dr. Willy Peers Centrum en Marleen Temmerman ontvingen de prijs eerder. De huidige laureaat past perfect in de lijst. Hij verdedigde het recht op zwangerschapsafbreking als een beslissing van de vrouw op een moment dat men daarvoor nog zijn vrijheid kon verliezen, en hij is zelfs de meest vervolgde arts om die reden. Hij zette zich in, vaak ten koste van zichzelf, en hij belichaamde die strijd omdat hij vond dat het nodig was, en die noodzaak was er inderdaad ook. Zonder pioniers als prof. dr. Jean-Jacques Amy zou er geen innoverend beleid geweest zijn en zou conservatisme en conformisme nooit tot het verleden hebben kunnen behoren. Vandaag is er een zeer breed maatschappelijk draagvlak voor het recht op zwangerschapsafbreking, ook bij diegenen die destijds de wetgeving niet wilden. Een onderzoek van deMens.nu leert dat maar liefst 70% van de katholieken voorstander is van het recht op abortus. De katholieke gemeenschap kant zich dus niet tegen vooruitgang, daar waar het moederinstituut dat vaak wel blijft doen, althans officieel. Het officieuze verhaal, dat we terugvinden in een Iers en Canadees klooster waar recent enkele honderden baby- en kinderlichamen werden opgegraven, leert dat rechtlijnigheid vaak vreemd is aan geloofssystemen. Jean-Jacques Amy kreeg het ooit te horen tijdens een strafzaak waarin hij terechtstond voor een ‘vruchtafdrijving’ op verzoek van een veertienjarig meisje. Procureur des Konings Dubois wierp als tegenargument (tegen de verzachtende omstandigheid dat de vrouw nog zeer jong was) op ‘dat de maagd Maria ook maar veertien jaar

oud was op het moment dat ze van Jezus beviel’. Het waren de jaren ’80 (van de 20ste eeuw welteverstaan … ). Op dat moment was het verzet dus nog wel ingegeven door religieuze overwegingen en vaak tot uiting gebracht door mannen. Vandaag zou een dergelijk standpunt (recente politieke peilingen bewijzen het volgens mij) alleen mijn standpunt bevestigen dat ‘als de Kerk zich niet wil aanpassen aan de maatschappij, de maatschappij zich niet meer moet aan te passen aan de Kerk’ (en voor andere godsdiensten geldt hetzelfde). Er is dus moed nodig geweest om te doen wat Jean-Jacques Amy gedaan heeft. Leona Detiège licht toe waarom dat zo was. Zij heeft als geen ander recht van spreken, aangezien zij een van de eerste drijvende krachten in de politiek was om de rechten waar vrijzinnig-humanisten voor staan af te dwingen, en het was mede door haar doorzettingsvermogen dat de wet er ook kwam. Koning of niet. De jury van de Prijs Vrijzinnig Humanisme, die samengesteld is uit mensen die elk op zich veel verdiensten hebben voor het in praktijk brengen van vrijzinnig-humanistische principes, heeft dan ook met veel overtuiging de Prijs Vrijzinnig Humanisme editie 2021 toegekend aan prof. dr. Jean-Jacques Amy. Ik citeer de overweging van de jury: ‘Prof. dr. Jean-Jacques Amy werd als jonge arts die zich specialiseerde in gynaecologie en verloskunde geconfronteerd met de zware gevolgen van clandestien uitgevoerde abortussen. Gedreven vanuit een vrijzinnig-humanistische levenshouding en een geloof in gelijke rechten voor alle mensen en in het recht op zelfbeschikking, zette die confrontatie hem ertoe aan om de zorg voor vrouwen op te nemen. Daarbij schuwde hij de risico’s voor zijn eigen persoon niet en hij liet zich nooit intimideren door de eventuele juridische of professionele gevolgen van zijn engagement.’ Namens het Humanistisch Verbond wens ik Jean-Jacques van harte proficiat en wij hopen hiermee niet alleen hem, maar ook de strijd die hij voerde te benadrukken. La lutte continue!

MARIO VAN ESSCHE VOORZITTER HUMANISTISCH VERBOND EN VOORZITTER JURY PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME H E T V R I J E WO O R D 7

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

DE JURY VAN DE PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021 Eddy Boutmans

Sylvie Lausberg

België

Etude & Stratégie van het Centre d’Action

Voormalig politicus (Groen), voorzitter UNICEF

Historica, psychoanaliste, directeur departement Laïque (CAL)

Johan Braeckman

Filosoof, hoogleraar Universiteit Gent

Caroline Pauwels

Rector Vrije Universiteit Brussel Gert De Nutte

Algemeen coördinator Humanistisch Verbond

Rik Röttger

Voormalig politicus (Vooruit), directeur Leona Detiège

Humanistische Jongeren (Hujo)

Antwerpen

Jurgen Slembrouck

Voormalig politica (Vooruit), ex-burgemeester Moraalfilosoof, medewerker Vrijzinnige Dienst Universiteit Antwerpen

Hind Fraihi

Journaliste en auteur Mario Van Essche Marieke Höfte

Advocaat, voorzitter Humanistisch Verbond,

Ex-voorzitter Humanistisch Verbond

voorzitter Jury Prijs Vrijzinnig Humanisme

Jan Lampo

Marina Van Haeren

journalist en auteur

voorzitter Humanistisch Verbond Brussels

Wetenschappelijk medewerker Letterenhuis,

Voormalig algemeen directeur deMens.nu, Hoofdstedelijk Gewest

EREGALERIJ PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME HEIN PICARD 1989

‘telkens wanneer de menselijke waardigheid in woord of daad in het gedrang kwam, heeft hij zijn stem in protest verheven’

8 H E T V R I J E WO O R D

LUCIENNE HERMANMICHIELSENS 1991

‘is in heel haar loopbaan consequent opgekomen voor de vrijwaring van de waardigheid en de vrijheid van de menselijke persoon’

REGINE BEER 1993

‘voerde als overlevende van het vernietigingskamp Auschwitz een jarenlange, niet aflatende strijd tegen xenofobie en fascisme’

JAAP KRUITHOF 2007

DR. WILLY PEERS CENTRUM 1999

‘heeft steeds een pioniersrol op zich genomen inzake het legaliseren van abortus en het beslissingsrecht van de vrouw’ HUBERT LAMPO 2001

‘heeft in zijn literaire werk steeds een uitgesproken vrijzinnig standpunt verdedigd. Zijn personages zijn steeds adogmatisch en gekant tegen elke vorm van beknotting’ WERELDCULTURENCENTRUM ZUIDERPERSHUIS 2003

‘streeft naar culturele uitwisseling, steeds vanuit een open geest en de wil tot verdraagzaamheid, vanuit begrip en respect voor de culturele eigenheid van de andere’ RAYMOND MATHYS 2005

‘een gedreven mens, met een grenzeloze energie en doorzettingsvermogen, die opkomt voor mensen in moeilijke of uitzichtloze situaties’

‘was medestichter van de opleiding Moraalwetenschap, actief betrokken bij de opstart van het Humanistisch Verbond en een bevlogen vertolker van de humanistische waarden’

‘Silvain Loccufier is al decennialang een van de grote voorvechters en pleitbezorgers van het vrijzinnig-humanistische gedachtegoed en wordt geloofd voor zijn onvermoeibare engagement en activistische daadkracht’

KAREL POMA 2009

‘zette zich reeds als jongeman in voor de vrijheid en vrijzinnigheid in Vlaanderen. Hij was vrijmetselaar en publiceerde diverse werken over vrijmetselarij, leefmilieu, liberalisme en de verlichting’ ETIENNE VERMEERSCH 2011

‘was een wegbereider van de abortuswet en de euthanasiewet. Hij was een overtuigd scepticus en werd beschouwd als de meest invloedrijke intellectueel van Vlaanderen’ MARLEEN TEMMERMAN 2013

‘voor haar unieke en wezenlijke bijdrage aan de verbetering van de gezondheidszorg voor vrouwen en kinderen in het algemeen, en vanwege haar strijd voor de rechten van de vrouw in het bijzonder’ WIM DISTELMANS 2015

‘voor zijn niet aflatende engagement voor de erkenning van de rechten van de patiënt en voor de autonomie en de keuzevrijheid van het individu in zijn of haar laatste levensfase’

‘passie voor het leven en mensen kenmerkt zijn filosofisch oeuvre. Een filosoof voor wie het vanzelf spreekt dat hij sociaal bewogen is’

HUBERT DETHIER 1997

SILVAIN LOCCUFIER EN DE VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL 2017

‘de Vrije Universiteit Brussel wordt bekroond als onderwijs- en onderzoeksinstelling die een grote bijdrage heeft geleverd aan de emancipatorische gedachte, de levensbeschouwelijke gelijkberechtiging en de verspreiding van het humanistische gedachtegoed’ JOHAN BRAECKMAN 2019

‘hanteert in zijn onderwijs, onderzoek en publieke dienstbetoon consequent de principes en uitgangspunten van het vrij onderzoek, het kritisch denken, de evidence-based wetenschappelijke methode, de vrije meningsuiting en de democratische en seculiere rechtsstaat. Hij is een veelgevraagd publiek spreker en publiceert regelmatig opiniestukken en toegankelijke essays in diverse media. Johan Braeckman vertolkt zijn visie op mens en samenleving met humor en menselijke warmte, op een positieve manier die uitnodigt tot reflectie en dialoog’

LEO APOSTEL 1995

‘kreeg de Prijs om zijn inzet voor een verfrissend kritische kijk op het vrijzinnig humanisme en de niet-confessionele levenshouding’

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

H E T V R I J E WO O R D 9

Paul Baeteman P

aul Baeteman werd op 10 november 1933 in Nieuwpoort geboren als oudste zoon in een gezin van vijf kinderen. In zijn jeugd was hij graag muzikant geworden, maar zijn ouders kantten zich hiertegen. Zij verkozen dat hij een vak zou leren. Hij volgde de klassieke Latijns-Griekse opleiding in het middelbaar onderwijs. Hij leerde tevens technisch tekenen in de stedelijke tekenschool, en later in het Koninklijk Atheneum Veurne. Een stage handenarbeid aan de Rijksnormaalschool te Blankenberge doet bij hem de liefde voor het boetseren, houtbewerking en metaalbewerking ontstaan. Dat zou beslissend zijn voor de latere richting in zijn leven. Met zijn diploma Handenarbeid op zak schrijft hij zich in voor de pas opgerichte sectie Plastische Kunsten van de Normaalschool te Gent. Terzelfder tijd volgt hij de feitelijke artistieke scholing aan de Gentse Academie. Een van zijn leraars is de bekende kunstschilder Octave Landuyt. Vierentwintig jaar staat

10 H E T V R I J E WO O R D

hij als leraar technisch tekenen en plastische opvoeding in Poperinge en daarna nog eens negen jaar in Nieuwpoort. Meer dan dertig jaar stelt hij zijn plastisch talent ten dienste van allerlei schoolse activiteiten, als grimeur en decorontwerper voor toneelgroepen, regisseur … Na één jaar leraarschap wordt hij opgeroepen voor de militaire dienst. Tijdens de tien dienstmaanden in Duitsland begint hij, in zijn vrije tijd, met houtbewerking: een kleine torso en een bas-reliëf van zijn verloofde Renée Averin (1937 – 2001), een lerares Germaanse talen. De wereldtentoonstelling van 1958 laat op hem een diepe indruk na. Hij heeft zijn richting in het driedimensionale gevonden. In 1961 werpt een agressieve kanker boven de rechterknie van Renée een sombere schaduw over het jonge huwelijk. Om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen, gaat Paul regelmatig bijklussen als landwerker gedurende elke schoolvakantie. Gezeten op een maaidorser helpt hij mee met de boeren om de

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

oogst binnen te halen. Tot nog toe heeft de boerenbevolking onze man van honderd-en-een stielen argwanend bekeken. Bovendien staat hij bekend als de Geuze van Wulpen omdat hij niet naar de kerk gaat. Maar sociaal voelend en maatschappelijk denkend weet hij vanaf 1964 de sympathie van de landelijke bewoners te winnen. Eén jaar na de stichting van de Orde van de Paardenvissers in Oostduinkerke wordt hij lid. De Orde richt een tekenwedstrijd in met als juryleden onder meer kunstschilder Paul Delvaux en beeldhouwer Joris Minne. Paul Baeteman krijgt er de eerste prijs. Later zou Paul ook Grootmeester van de Orde worden. In 1969 maakt hij uit verlijmde stukken appelboomhout zijn Eva met duidelijke referenties naar de liggende figuur van Henry Moore. Aanvankelijk werkt hij voornamelijk in hout. Uit cambala hakt hij zijn Danseresje (1970), uit Afrikaanse notelaar zijn Ideeën (1969) maar hij waagt zich ook aan steen. Zo ontstaat zijn Livia (1970) uit een arduinen dorpel. Ook in 1969 trekken Paul en Renée op huwelijksreis naar Italië. Paul wil Firenze zien en het wordt ook een eerste en vluchtige kennismaking met de marmergroeven van Carrara. In 1974 krijgt Paul een studiebeurs en in de paasvakantie van 1974 trekken de Baetemans – de kleine Dimitri is dan amper vier jaar – naar Italië. In de zomervakantie van datzelfde jaar reist het gezin opnieuw naar Carrara. Carrara betekent voor Baeteman het métier leren en de geheimen van de marmerbewerking doorgronden. Hij werkt er van ’s morgens tot ’s avonds en tegen het einde van de vakantie heeft hij vier grote beelden gehouwen. Tot 1980 blijft Baeteman in paas- en zomervakanties de groeven en ateliers in Carrara bezoeken. Thuis in Wulpen wordt het atelier omgebouwd tot tentoonstellingsruimte en verrijst een nieuw, groot atelier. Marmer wordt materie nummer één voor Paul, maar ook Belgisch hardsteen of arduin wordt constant gebruikt, en ook wel eens metaal en polyester. In 2001 komt Renée te overlijden. In 2003 kruist het levenspad van Bernadette Denissen dat van onze kunstenaar. Baeteman creëert in de loop van zijn carrière heel wat monumentale werken. Zo is er het Memoriaal Dunkirk Veterans (1977) op de Esplanade in De Panne, een arduinen monoliet van ruim 8000 kilogram waar Paul acht maanden aan werkte. De zee verticaal gezien (1987), een houten sculptuur, stond tot enkele jaren geleden op de promenade van Oostduinkerke. Eén van zijn meest imposante werken is zijn Bolero. Het is Dimitri die Ravels compositie schematisch uitwerkt zodat zijn vader aan het werk kan. De beeldenreeks – zestien stuks in totaal – werd onlangs gerestaureerd en krijgt een nieuwe stek aan het clubhuis van Koksijde Golf Ter Hille. De rode lijn in Baetemans werk is echter de vrouw.

‘Een werk begint altijd met een vrouwenborst, altijd. Dat is mijn zwak punt. Soms verdwijnt die borst in de loop van het werk, maar ik begin nooit zonder’, zei hij ooit. ‘Mijn werk is haast steeds een verheerlijking van de vrouw. Ik zou het durven bestempelen als een surrealistisch symbolisme. Met abstracte kunst heeft het alvast niets te maken, want ik wil geenszins vormen verdoezelen. De vrouw zie ik nochtans niet als lustobject, wel als draagster van schoonheid.’ Je kan uren bladeren door de stapels schetsen en tekeningen op alle soorten papiertjes. Hij zetelde achttien jaar in de gemeenteraad van Koksijde en tijdens de zittingen maakte hij ontelbare tekeningen op de documenten van de dagorde. Maar hét beeld dat ons – vrijzinnig humanisten – het meeste aanspreekt, is het uitvergrote exemplaar van de Prijs Vrijzinnig Humanisme in arduin op de Kantienberg in Gent. Paul Baeteman is ook veel meer dan een beeldend kunstenaar. Hij wordt amateurfotograaf en fotografeert zelf al zijn werken. Bij het Rode Kruis wordt hij hoofdambulancier, en lid van de kustreddingsploegen. Zijn sportieve kant komt tot uiting in het lidmaatschap van een keurturnploeg, in zijn carrière als professioneel volleyballer en scheidsrechter. De liefde voor de natuur, vogelliefhebber, lid van de lokale natuurvereniging ‘De Strandleeuwerik’, de oase van rust op het domein Baeteman … Zoveel facetten van een geëngageerde man. In 1972 wordt onze Geuze van Wulpen tot voorzitter verkozen van wat toen nog OVM West-Vlaanderen was, een functie die hij met volle inzet verder waarneemt bij de omvorming naar HVV West-Vlaanderen. In 2005 weet Paul na 33 jaar zijn provinciale geleding in goede handen. En toch blijft hij nog negen jaar ondervoorzitter. Sinds 2015 mag hij zich erevoorzitter noemen, een titel die hij ten volle heeft verdiend. Volbloedkunstenaar, maar geen fulltimebeeldhouwer. Het spookbeeld in opdracht te moeten werken, zint hem niet. Zijn enkele officiële engagementen zijn voor een stuk vermenging van opdracht en persoonlijk initiatief. Dat wordt duidelijk in de film Eén enkele lijn uit 1983 die BRT-cineast Roger Claeys naar aanleiding van Baetemans 50ste jaar heeft gemaakt, een portret waarin de gelaagde mens, gesitueerd in zijn familie, primeert. Tot op vandaag toeft deze prachtmens nog steeds – weliswaar getekend door de vele jaren van intense bezigheid – samen met zijn Bernadette in zijn oase van kunst, zingeving, natuur en rust diep in de polders van Wulpen. JOHAN KEIRSE

Bron: Hedwig Speliers: Paul Baeteman: beeldhouwer tussen licht en lijn. Een monografie

H E T V R I J E WO O R D 11

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Ulrike Bolenz maakt kunstwerk voor de Prijs Vrijzinnig Humanisme 2021

De keuze om aan Ulrike Bolenz de opdracht te geven een kunstwerk te ontwerpen dat past bij de Prijs Vrijzinnig Humanisme is gemakkelijk te verantwoorden om de simpele reden dat deze Duits-Belgische kunstenares, die ‘leeft en werkt’ in Vilvoorde, gepokt en gemazeld een humanistische feministe is van het eerste uur. Als geschreven bewijs daarvoor deel ik hier graag mee dat mijn tekst voor haar boek dat nog dit jaar verschijnt de titel meedraagt: Humanistische manifesten in beeld gebracht. (Ulrike Bolenz, Der ewige Mensch, Stockmans Art Books, Duffel, 2021). In voorpublicatie vindt u hier een paar fragmenten.

12 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Atelierbeeld (2020) met AVANCANTES II installatie, geinspireerd aan het danstheater van Anne Teresa De Keersmaekers Rosas H E T V R I J E WO O R D 13

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

lrike Bolenz is de facto een feministe, niet vijftiental vertrouwelingen. Ter voorbereiding maakt ze verbaal, of als vendelzwaaier in een optocht, er een film of fotosessie mee. Het zijn doorgaans jonge en maar door haar artistieke daadwerkelijkheid. mooie mensen en dat schoon-jeugdige is er ook zomaar Ze is in eerste instantie een rasecht schilder niet, het is op zich betekenis gevend. Te vergelijken met die niet alleen met penselen schildert, maar tevens met wat de oude Grieken ‘kalokagathia’ plachten te noemen: handen en voeten. In Godin Europa, een zelfportret, is ze schoonheid met een goed ethisch gehalte. Doorgaans gezeten op een reuzekreeft. Ik kan me niet van de indruk naakt voorgesteld om de reeds aangehaalde reden als symontdoen dat dit schaaldier een deel van het ‘zelf’ van het boliek voor natuurlijkheid. Het was dan ook van de pot portret is en dat Ulrike schildert zoals een kreeft haar gerukt dat de geplande tentoonstelling in de vitrines van prooi verorbert, zonder tafelmanieren. het chique Amsterdamse grootwarenhuis, De Bijenkorf, Ulrike Bolenz is een overtuigd humanist in de volle afgelast werd. Zogezegd vanuit de vrees voor het plegen betekenis van de geschiedenis van het begrip. Met enige van ‘vandalisme’ als reactie op de uitgestalde naakten. Dit regelmaat keert ze terug naar de Vitruviusman, een is ronduit een vorm van zelfcensuur, ingegeven door de tekening van Leonardo Da Vinci waarbij de menselijke nieuwe preutsheid en het politiek correcte, dat het einde lichaamsverhoudingen uitgebeeld staan zoals die bevan het vrije denken is. De Oost-Duitsers ontwikkelden schreven zijn in De Architectura van de oude humanist voor deze door repressie geconditioneerde houding een Vitruvius. De renaissance plaatste de mens centraal in de krachtig woord: ‘vorauseilender Gehorsam’, reeds bij kosmos, als ‘maat van alle dingen’, zoals de sofist Protavoorbaat gehoorzaam. Anderzijds is het een test voor de goras in de vijfde eeuw, de tijd van de Griekse Verlichting, efficiëntie van haar beelding. Niet om de mogelijke heibel gesteld had. te meten als gevolg van de voyeuristische onvrede vanweHet oeuvre van Ulrike Bolenz valt ook te linken met ge een bekrompen voorbijgangerspubliek, maar als bewijs het nieuwe humanisme. Samen te vatten in de zin: ‘niets voor de ethische kracht van de humanistische boodschap. menselijks is mij vreemd’, van Terentius, een blijspeldichUlrike Bolenz werd gefascineerd door het zien van ter. een dansoptreden van Rosas. Zij kende als vernieuwing Wat de mens de mens durft aan te doen, werd al te reeds het werk van de Duitse choreografe Pina Bausch duidelijk na de wereldoorlogen in de vorige eeuw. Er werd (1940-2009), maar was toch bijzonder getroffen door de vertrokken van het model van de vergankelijkheid van voorstelling van Anne Teresa De Keersmaeker. de mens. De naoorlogse Dansen is zich filosoof par excellence, “Ulrike schildert zoals een kreeft haar prooi bewust worden van het Jean-Paul Sartre, stelde: eigen lichaam. Precies verorbert, zonder tafelmanieren.” “l’existentialisme est dit effect boeit Ulrike. un humanisme”. De De lachende vroufundamentele zinloosheid moet overwonnen worden wen zijn verwant aan de taferelen met de dansende. In de via de zoektocht naar een levensproject. Zijn visie op zomer van 2014 kwam het nieuws dat de Turkse vicepreeen vrijheid die een geëngageerde verantwoordelijkheid mier, Bülent Arinç, in één adem tijdens een conservatief impliceert, is een constant thema in het oeuvre van Ulrike moraliserende toespraak, vermaande dat “de vrouwen Bolenz. Interessant is ook dat de lach van de dichter hier niet mogen schateren in het openbaar”. In Europa was meer verlichtend blijkt te zijn dan de traan van de filosoof. het olie op het vuur van zij die zich zorgen maken over de Ze is ook gevoelig voor de recente dimensie van het houding van een godsdienst die de lach verbant, Charlie humanisme. Het stelt binnen de natuur de centrale plaats Hebdo indachtig. In de traditionele Europese godsdienin vraag van de mens ten opzichte van de andere dieren. sten bestaat er zoiets als ‘pastoorsmoppen’ en ‘Joodse Op de koop toe blijkt het om een vermomming van de humor’, waarin de zelfspot centraal staat. Sommige mosblanke man te gaan. In haar versie wordt de Vitruvilims blijken het daar moeilijker mee te hebben. De vrome usmens niet ingekapseld door cirkel en vierkant, maar politicus werd officieel door de oppositie teruggefloten omgeven door concentrische cirkels, zodat het lichaam en door Turkse vrouwen weggehoond. Ulrike greep het uitdijt naar de gehele wereld. gebeuren aan om dit aspect, namelijk de vrolijke vrouw, Naast een feministische correctie zendt ze ook signabinnen haar feministische attitude verder uit te werken. len uit voor dekolonisatie, raciale gelijkheid en duurzaamUlrike Bolenz heeft hier de filosofie van de lach goed heid. Haar geloof in de gelijkheid van alle mensen is de begrepen. Dit is niet echt een traditioneel thema in de enige betekenis die men aan het vaak naakt zijn van haar geschiedenis van de mannelijke zoektocht naar liefde figuren mag toeschrijven: naturistisch, niet erotisch. voor wijsheid, maar wordt onterecht miskend. De lach Haar modellen bestaan uit een gezelschap van een is immers de zus van de Waarheid, beschouwd als een 14 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Vijf kontinente - vijf Lachende, fotografische techniek, olie en acrylverf, 400 x 300 x 100 cm, 2019

De godin Europa, olie en acrylverf, 200 x 200 cm, 2015

der Vitruvianische Mensch, fotografische techniek, olie en acrylverf, 2017, 200 x 200 x 70 cm H E T V R I J E WO O R D 15

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Assepoester. Ze maakt haar te ernstige zus belachelijk, bijzonder intense verbondenheid van geluk. Zou vriendoverigens haar ‘werkwoord’, door alternatieven te suggeschap niet bestaan uit het vieren van de samenhorigheid reren: zou het ook niet anders kunnen zijn dan beweerd tussen mensen die eenzelfde code delen om samen te laof verwacht wordt? Een chen? Ulrike koppelt beide reflectie waar de Waarheid aspecten: de kritische afniet mee gediend is. standelijke zelfstandigheid “Ulrike Bolenz is een overtuigd De lach baseert zich en cohesie van de levens humanist in de volle betekenis van de niet op al dan niet gebeamende blijheid. Mocht geschiedenis van het begrip.” boekstaafde fundamenten, ze geridderd worden zou maar op de ‘contingentie’, de Bijbelse volkswijsheid, het oorkussen van de in de filosofie bevestigd duivel, de bron voor atheïsme en anti-dogmatisme. Los door Spinoza, een goede wapenspreuk luiden: ‘bene agere daarvan heeft de lach ook een behoorlijk Janus-gehalte, et laetari’, vandaag vrij vertaald: ‘actie voeren en blij zijn’. een koude en een warme kant. De koude varieert van WILLEM ELIAS lichte kritiek tot verdelgende vernedering. De warme PROF. EM. VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL wiebelt van een algemene verblijdende sympathie tot een

Atelierbeeld, opbouw van de installatie Vijf kontinente - vijf Lachende, 2020 16 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

AVANCANTES I, installatie, geinspireerd aan het danstheater van Anne Teresa De Keersmaekers Rosas, fotografische techniek, olie en acrylverf, 2018, 450 x 300 x 100 cm

Tekenden in op de zeefdruk Vijf continenten, vijf lachende vrouwen van Ulrike Bolenz Bollen, Nico De Bruycker, Johan De Coster, Tine De Tollenaere, Lieve Gallant, Sonia IMD Antwerpen Leunen, Michele Michiels, Laura Mulder-Nijkerk, Tom en Elly Sleurs, Elke Stroobant - Van Boeckel UVV/deMens.nu Van Den Broecke -Schneider, Philip & Christine Van Hees, Brigitte Van Kouteren, Alfonsius Van Mieghem, Frank Van Molle - Vrijens, Marc & Nini VC Geuzenhuis Verhulst - Sallet vzw Humanistisch Verbond Mechelen Zinzen, Evert H E T V R I J E WO O R D 17

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Jean-Jacques Amy:

een wetenschappelijke carrière

Jean-Jacques Amy wordt op 20 september 1940 in Antwerpen geboren. Zijn vader Pierre is geneesheer, dus de appel zal niet ver van de boom vallen.

ean-Jacques doet eerst de afdeling Latijn-wiskunde aan het Atheneum in Berchem, wat in de periode van de schoolstrijd een duidelijke levensbeschouwelijke keuze inhoudt. Daarna studeert hij aan de ULB. Tijdens zijn stage in een ziekenhuis in Schaarbeek wordt hij voor het eerst ruw geconfronteerd met de werkelijkheid. Vrouwen met een miskraam worden er slecht behandeld. “Want men veronderstelde dat er ongetwijfeld een ‘engeltjesmaakster’ tussenbeide gekomen was. De vrouw werd uitgekafferd en op de ruwste manier onderzocht.

De baarmoederwand werd geschraapt om pijn te veroorzaken om haar ervan te doen afzien om nog ooit een zwangerschapsafbreking te laten verrichten. Er waren nauwelijks artsen bereid om een vrouw in noodtoestand te helpen. Enkelen wel, voor onwaarschijnlijk hoge bedragen. En sommigen uit een humanistische overtuiging – maar die zich niet bekend maakten.”1 In 1965 krijgt hij zijn ULB-diploma als ‘docteur en médecine, chirurgie et accouchements’. Hij specialiseert zich het jaar daarop in Antwerpen aan het Prins Leopold Instituut voor Tropische Geneeskunde,

1 Interview met J.J. Amy, ‘De eenzame strijd voor het recht op abortus’, in Henri, gepubliceerd op 2/04/2020. 18 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

waarvoor hij een levendige belangstelling heeft. In de daaropvolgende jaren brengt de drang om zich verder te bekwamen hem naar de VS. Hij komt er in ziekenhuizen in Richmond (Virginia) en New York in contact met de achtergestelde zwarte bevolking en ziet er de dramatische gevolgen van zwangerschappen bij meisjes die tot een kansarm milieu horen, waarbij pogingen om bij zichzelf een abortus te veroorzaken vaak dodelijk aflopen2. Het dringt tot hem door dat vrouwen verplicht zijn te liegen om geholpen te worden, want abortus is, ook in de VS, strafrechtelijk vervolgbaar. Wanneer vier verschillende Amerikaanse staten in 1970 gelijktijdig het recht op abortus erkennen, ervaart hij dat als een opluchting en een logische maatregel om de wantoestanden op dit gebied tegen te gaan.

Na zijn specialisaties in de VS, die hij succesvol afsluit met een aantal getuigschriften (1971), verkiest hij burgerdienst in een ontwikkelingsland boven legerdienst. Hij wordt twee jaar docent verloskunde en gynaecologie aan de universiteit

“Het dringt tot hem door dat vrouwen verplicht zijn te liegen om geholpen te worden.” van Makerere in Kampala (Oeganda). In datzelfde jaar komt Idi Amin er aan de macht, die zich al snel laat opmerken door zijn dictatuur en zijn Afrikaniseringspolitiek, waardoor buitenlanders in een zeer onveilige situatie terechtkomen.

2 J. J. Amy, ‘Hoe de Belgische abortuswet een einde stelde aan meer dan anderhalve eeuw schijnheiligheid’, verschenen in De (s)preekstoel van Knack, 13/10/2016, https://www.knack.be/nieuws/belgie/hoe-de-belgische-abortuswet-een-einde-stelde-aan-meer-dan-anderhalve-eeuw-schijnheiligheid/article-opinion-764347. html Geraadpleegd op 22/05/2021. H E T V R I J E WO O R D 19

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Enkele van zijn collega’s overleven het niet. Na een passage langs de universiteit van Singapore keert Amy terug naar België en wordt hij wetenschappelijk medewerker aan de RUGent, maar hij kan maar moeilijk wennen aan het tweeslachtige karakter van de universiteit op bio-ethisch gebied. “Vlaanderen was nog zwaar katholiek, ook aan de Rijksuniversiteit van Gent. Aanvragen voor abortus werden meestal geweigerd. Ik verwees vrouwen dus systematisch door naar Nederland, waar abortus werd gedoogd. Een vrouw bij wie

“Met de schrik op het lijf heeft hij thuis zijn enige clandestiene abortus gepleegd.” abortus werd geweigerd stond op een avond met haar man aan mijn deur. Druipend nat. Ik herkende haar van de raadpleging. Ik zag dat ze aan het wenen waren, ik had geen keuze. De instrumenten die ik zelf niet had, smokkelde ik uit het ziekenhuis en ik kocht een fietspomp, waarvan ik de klep omkeerde zodat ik er – met hulp van de echtgenoot – een zuigcurettage mee kon uitvoeren. Met de schrik op het lijf heb ik thuis mijn enige clandestiene abortus gepleegd. Maar er waren drie gelukkige mensen.”3 Maar ondertussen werkt de VUB koortsachtig aan haar nieuwe ziekenhuis in Jette en probeert het kundige artsen aan te trekken die klaar moeten staan als het ziekenhuis in 1977 zal opengaan. De VUB heeft al professoren in de geneeskunde, maar die werken op dat moment nog in het Sint-Pietersziekenhuis, het ULB-ziekenhuis in Brussel. In 1975 komt Amy er onder het etiket VUB werken, in afwachting tot het AZ zal openen. Het ziekenhuis ligt in de Marollen, een buurt die in de jaren ‘70 al een tijdje aan het verpauperen is en waar alle grootstedelijke problemen zich stellen. Het diensthoofd, professor Hubinont, is een charismatische figuur. Begin jaren ’70 heeft hij de abortushulpverlening in zijn dienst geïntegreerd. ‘Aimer à l’ULB’ is het eerste poliklinisch abortuscentrum in België. Hubinont steunt in het openbaar dr. Willy Peers, de arts uit Namen die al sinds 1970 abortussen uitvoert4. Beiden maken grote indruk op Jean-Jacques. Uiteraard gebeurt

dit niet zonder medeweten van de rectoren van beide universiteiten. Rector Van Geen spreekt in 1976 zijn onvoorwaardelijke steun uit aan de gynaecologische afdeling van het ziekenhuis, als het Parket er enquêteert. Wanneer het AZ in Jette in 1977 opengaat, wordt Amy ‘dienstdoend Dienstverantwoordelijke’ van de afdeling Gynaecologie, Andrologie en Obstetrie (samen met prof. Schoysman). Hij zet de ULB-traditie verder door aan de Medische Raad te verklaren dat abortushulpverlening behoort tot de routinematige ingrepen die hij in de toekomst zal uitvoeren. Geneesheer-directeur Louis Tielemans is initieel niet helemaal gelukkig met dat voorstel. De jonge directeur heeft de opdracht om van het ziekenhuis een successtory te maken en vreest dat conservatieve krachten dat beleid als een provocatie zullen zien en het zullen aangrijpen om een satellietziekenhuis van de KU Leuven in dezelfde omgeving te vestigen. Maar Amy wint het pleit: het VUB-ziekenhuis zal mede daardoor naam maken als een zeer progressief en modern ziekenhuis. Vanaf dan begint echter ook het kat-en-muisspel met de politie en het gerecht. Amy is in de jaren erop verplicht vele dagen op het Justitiepaleis door te brengen, gelukkig gesteund door het AZ en de universiteit. Het repressieve abortusbeleid van de Belgische Staat wordt zo door de geëngageerde professoren van de ULB, VUB en Namen tegengewerkt en het zal pas eindigen met de abortuswet in 1990. Ondanks zijn perikelen met het gerecht slaagt Amy er toch in om zijn carrière op onderwijs- en onderzoeksgebied uit te bouwen. In 1979 is hij al diensthoofd en coördinator van het departement Gynaecologie. In datzelfde jaar wordt hij docent voor het onderwijs van de ‘obstetrische en gynaecologische kliniek’ en krijgt hij leeropdrachten voor de klinische demonstraties en seminaries in de obstetrica en de gynaecologie van het vierde doctoraatsjaar. In 1987, wanneer hij hoogleraar wordt, komen daar de cursussen ‘Engelstalige geneeskundige terminologie’, ‘Verloskunde, gynaecologie, andrologie, sexuologie’, ‘Endoscopie’ en’ Reproductieve biologie’ bij. Door herbepalingen van zijn opdracht zal hij later ook nog ‘Birth control’ en ‘Fertiliteit’ doceren. Hij wordt bevorderd tot buitengewoon hoogleraar in 1995.

3 Interview met J.J. Amy, ‘De eenzame strijd voor het recht op abortus’, in Henri, gepubliceerd op 2/04/2020. 4 J.J. Amy, ‘De universiteit: een politieke leerschool’. Afscheidsrede. https://gf.vub.ac.be/afscheid-prof-dr-amy. php Geraadpleegd op 22/05/2021 20 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Het is hier niet de plaats om gedetailleerd in te gaan op de wetenschappelijke specialiteiten van prof. Amy. Zijn collega’s-geneesheren zijn daarvoor beter geplaatst. Maar we moeten toch iets over zijn expertise te zeggen. Tijdens zijn carrière publiceert Amy breed over gynaecologische thema’s, en bestudeert onder meer het vruchtwater, de fysiologie van de arbeid van de bevallende vrouw, baarmoederactiviteit, zwangerschapsafbreking, pathologie van de vulva (inclusief vrouwelijke genitale verminkingen), postpartumbloeding, congenitale toxoplasmose, geboorteregeling en de klinische toepassingen van prostaglandines. Die laatste zijn hormoonachtige stoffen die een belangrijke rol spelen in het afweersysteem en ook bij het op gang komen van een bevalling. Over de rol van de prostaglandines in de menselijke voortplanting coördineert hij een boek: Les prostaglandines et la reproduction humaine, Parijs, 1979. Daarnaast schrijft hij nog leerboeken (in samenwerking met Michel Thiery, Gynecologie obstetrica, Gent, 1984 en een leerboek over de kinderen adolescentengynaecologie). Zijn laatste boeken (La bête rôde encore. Essai sur l’incitation à la haine, 2017, en ‘Anoniem’ is een vrouw. De strijd voor gelijke rechten, 2019) tonen dan weer meer zijn morele engagementen. Ondanks alle woelige gebeurtenissen staat de expertise van Amy nooit ter discussie. Zelfs op het moment dat de processen welig tieren, krijgt hij diverse verzoeken om zijn expertise ter beschikking te stellen van de Belgische overheid. Zo is hij expert bij de geneesmiddelencommissie van het Ministerie van Volksgezondheid (1980-1988), lid van de Nederlandstalige Kamer van de Erkenningscommissie van specialisten in de gynaecologie/verloskunde (vanaf 1983) en lid van de Hoge Gezondheidsraad (1990) bij hetzelfde Ministerie, alsook lid van de Vlaamse Adviescommissie voor Perinatale Zorg (1990). Hij zal ook een aantal keren secretaris- en voorzitterschappen waarnemen, onder meer van het Concilium van Vlaamse Hoogleraren in de Gynaecologie (secretaris 19801991), van de Koninklijke Belgische Vereniging voor Gynaecologie en Verloskunde (adjunct-secretaris en secretaris, 1986-1990), van de Vlaamse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (voorzitter vanaf 1995-1998) enzovoort. Bij zijn talrijke lidmaatschappen valt telkens op hoe hij zijn beroep onlosmakelijk koppelt aan zijn engagement. Naast allerlei wetenschappelijke lidmaatschappen vinden we hem ook terug als lid van

de raad van beheer van de Stichting Willy Peers (1985 ondervoorzitter), van het Dr. Willy Peers Centrum in Borgerhout (1985-1989), en als stichtend lid van La Ligue pour l’Abolition des lois réprimant le Blasphème et le droit de s’Exprimer Librement (1988). Vandaar dat de prijzen die hij ontvangt niet alleen zijn wetenschappelijk werk honoreren, maar ook zijn engagement, getuige de Distinguished Humanist Award die hij krijgt van de International Humanist and Ethical Union in 1990. Zijn wetenschappelijk aanzien brengt hem veelvuldig naar het buitenland. Hij zal optreden als extern commissaris ter beoordeling van de gynaecologische afdeling van de universiteit van Malta (1981), visiting professor bij het Rotunda Hospital (Dublin, 1987) en twee keer deelnemen aan de Belgian Multidisciplinary Medical Mission in Occupied Palestina (1989 en 1991). Die laatste bezoeken hebben een geëngageerd gevolg: hij sticht samen met een aantal collega’s ‘The Friends of Palestinian Universities and Medical Institutions’ (1993). Hij spreekt op internationale congressen in Tunesië (1987), Praag (1989), Ruanda (1990) enzovoort. Daarnaast wordt hij fellow van de Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene in London (1979), lid van de editorial Advisory Board van ‘The National Medical Journal of India’ (1988), raadslid (voor België) van de European Association of Gynaecologists and Obstetricians (1989), internationaal correspondent van GynecoTime (Rome, 1991), lid van de Royal Society of Medicine, Section of Obstetrics and Gynaecology,

“Ondanks alle woelige gebeurtenissen staat de expertise van Amy nooit ter discussie.” and Section of the History of Medicine in London (1992) enzovoort. In 2005 wordt Jean-Jacques Amy emeritus. De universiteit drukt haar grote waardering uit voor de diensten die hij aan die universiteit bewezen heeft. Hij stopt niet met publiceren, is betrokken bij de VUB en de wereld, en blijft er nog altijd een graag geziene gast bij collega’s en oud-studenten. Logisch: hij is een voorbeeld. FRANK SCHEELINGS COÖRDINATOR CAVA EN UNIVERSITEITSARCHIVARIS VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL H E T V R I J E WO O R D 21

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

De leraar Latijn: een deus ex machina Mijn oudste herinneringen dateren van de periode van de Duitse bezetting. Ik vermeld onder meer de koele, dorstlessende smaak van de geelkoperen lat gehecht aan de bovenste rand van de rugleuningen in de volgwagens van tram 8; mijn gewoonte om liggend op de grond kinderboeken te doorbladeren; de configuratie en meubilering van iedere ruimte in het appartement; mijn aanhoudend gefaalde pogingen om een klare kijk te krijgen op het uitzicht van vrouwelijke geslachtsorganen; het kaalplukken vanop een ladder van een kerselaar in Schilde; en die ene keer dat mijn vader, staand op het kleine terras aanpalend aan de keuken, mij in zijn armen hield en naar – vermoedelijk geallieerde – vliegtuigen wees.

ntwerpen werd bevrijd op 4 september 1944. Wij woonden in een van de twee appartementen op de eerste verdieping op nummer 192a van de Belgiëlei, schuin over een door de moffen zopas ontvlucht

22 H E T V R I J E WO O R D

gebouw. Op een steenworp naar links bevond zich het huis door chirurg René Camps en zijn gezin bewoond en, naar rechts, nog veel dichter, liep de Mechelsesteenweg. Na de bevrijding bestookten de Duitsers de stad met

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

hun nieuwste vergeldingswapens in een poging om de geOp diezelfde 16 december werd de Twee Netenstraat in de allieerde aanvoer van oorlogsgoederen te verhinderen. Op wijk Den Dam zwaar getroffen. Er waren 71 doden. “Die vrijdag 13 oktober 1944 viel rond kwart voor tien ‘s mordag begon ook het Ardennenoffensief. Daarom lanceerden gens de eerste V-bom (een V2) met een oorverdovende de Duitsers meer V-bommen op Antwerpen en Luik. Ik klap op een huizenblok op de hoek van de Schildersstraat vond een bijzonder verhaal terug. Ene Leon De Maerel en de Karel Rogierstraat, in het hartje van Antwerpen. De overleed in Cinema Rex. De rest van het gezin was thuisgebouwen waren volledig gebleven, in de Twee vernietigd. Er waren 32 Netenstraat. Op dezelfde “De moffen hadden mij doden en 46 gewonden. dag kwam het hele gezin Ook het nabijgelegen dus ook om.”1 niet klein gekregen.” Museum voor Schone De tol voor de SinKunsten had schade joren was zwaar, 4500 opgelopen. Deze bom was de eerste van vele. Tot 29 maart doden, 7000 gewonden en 50 000 vernielde woningen. 1945 vielen er in totaal 857 V-bommen op Groot-Antwerpen en 1327 op het arrondissement Antwerpen. HIS MASTER’S VOICE Al snel had de Antwerpenaar geleerd het typische geOp 19 november 1944, kort na 8.30 uur, zat ik als vierjarige luid van de V1-stuwmotor te herkennen. Het stilvallen van knaap op het werkblad van mijn moeders klein bureau, de motor betekende dat de bom zijn doel had bereikt. Dat dicht bij de deur die toegang gaf tot het terras, aan de achwas het signaal om dekking te zoeken en bang af te wachterkant van het appartement. Links van deze deur, boven ten tot de bom ergens zou neerkomen. Om ons gerust te de radiator, strekte zich een groot venster uit tot aan de stellen, had mijn vader mijn zus Edith en mij uitgelegd dat muur aan de overkant van het vertrek. Mijn moeder en zodra wij het gedreun van een V1 begonnen te horen, wij Edith stonden op enkele meters van het bureau en van het onder de tafel in de woonkamer moesten kruipen. Eens venster. Om 9.43 uur sloeg een V2 in op een woning in de daar riskeerden wij niets meer. vlakbij gelegen Mechelsesteenweg; negen mensen – waarDe V2 was een ander verhaal. Men hoorde of zag deze onder twee militairen – verloren het leven en er waren 31 supersonische raket die uit de stratosfeer neerviel niet gewonden2. Ik betwijfel of ik bij deze laatsten werd geteld. aankomen. Door de enorme snelheid en kracht bij zijn De plotse en enorme luchtverplaatsing veroorzaakt door inslag boorde een V2 zich diep in de grond alvorens te de explosie had alle vensters aan de achterkant van het exploderen. De V1 explodeerde op de begane grond, waarappartementsgebouw aan diggelen geblazen. Ik kreeg door er meer slachtoffers in de omtrek vielen. grote en kleine glasscherven op mij, gelukkig niet in het In zijn boek Elke Dag Angst (2016) beschrijft historiaangezicht, maar ik had een enorme V-vormige snijwoncus Pieter Serrien de terreur van de V-bommen op België de aan de binnenkant van mijn linkerdij. De ingangsdeur in 1944 en 1945. De duizenden V1-bommen en V2-raketten van het appartement was uit haar voegen gerukt en een die ons land troffen, veroorzaakten de dood van meer zwaar meubel in de hal een halve meter verplaatst. Twee dan achtduizend mensen. De dodelijkste inslag was op 16 grote bronzen kandelaars lagen op de grond. Papa was aan december 1944, toen een V2 neerkwam op Cinema Rex in het typen in zijn kantoor, achter gesloten deuren, en was Antwerpen, en in een klap 567 mensen de dood in joeg. zich niet bewust van wat er gebeurd was. Toen hij – die 1 2

https://www.gva.be/cnt/dmf20160927_02488134 https://pieterserrien.be/boeken/elke-dag-angst/overzicht-v-inslagen-op-belgie/

H E T V R I J E WO O R D 23

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

arts was – inzag hoe ernstig mijn wonde was, rolde hij mij afdeling, waar ik onder leiding van toffe leerkrachten in een deken. Hij nam mij in zijn armen en liep tot aan mijn lager onderwijs doorliep – zes jaar aan een stuk, als de woning van dr. Camps. Mijn oom, kinderarts Jacques eerste van de klas. Ik herinner mij de enorme angst die de Sweerts (‘Onky’), werd opgetrommeld. Onmiddellijk Belgische bevolking greep toen, na diverse schermutselinna zijn aankomst werd ik behandeld. Onky diende mij gen aan de grens tussen Noord- en Zuid-Korea, de oorlog chloroform toe door middel van een masker van Omop 25 juni 1950 aldaar écht begon: men vreesde voor een brédanne. Dr. Camps verwijderde het glas uit de wonde, uitbreiding van het conflict die, vijf jaar na de wapenstilreinigde deze met een ontsmettingsmiddel, zorgde voor stand, zou kunnen leiden tot een derde Wereldoorlog. De de hemostase en hechtte de wondranden in lagen. Een zogenaamde ‘Koningskwestie’ laaide in alle hevigheid op verband werd aangelegd. Kleinere letsels op de onderste in 1950 en 1951: progressieven verzetten zich met man en ledematen kregen ieder een paar hechtingen. En klaar was macht tegen de terugkeer van Leopold III op de troon. Kees; ik mocht ontwaken. Eens ik terug in het geteisterde Zelfs kinderen betrokken zich bij deze confrontatie die appartement was, werd een bedje geïmproviseerd op de dreigde op een burgeroorlog uit te lopen. Op straat, voor grote sofa in de salon, aan de voorkant van het gebouw, het appartementsgebouw waar ik woonde, deelde ik een waar de vensters de ramp zonder noemenswaardige paar keren krachtige klappen uit met een houten liniaal op schade hadden doorstaan. Ik lag daar tussen twee frisse de schedels van leerlingen van mijn leeftijd die schoollakens en onder een deken. Mijn moeder knielde aan het gaand waren bij de Jezuïeten. Mijn ontluikende vrijzinhoofdeinde, naast de sofa, streelde mijn wang en vroeg: nigheid was op een eerder tijdstip zwaar op proef gesteld ‘Qu’est-ce qui pourrait te faire plaisir?’ Ik antwoordde: ‘Engeweest en daarvoor zouden die knapen boeten. tendre ‘Tout va très bien, Madame la Marquise’’. De grammofoon van het merk His Master’s Voice werd opgewonden HELLEVUUR en mijn geliefkoosde 78-toerenplaat op de platenspelerPas veel, veel later had ik in zijn London Journal 1762-1763 mat gelegd. Ik deed de ogen dicht en was buitenmatig (Londen: Penguin Books 2014, p. 61) gelezen dat James gelukkig. Uren later greep ik de wijsvinger van mijn vader Boswell (1740-1795), de toenmalige verwoede hoerenloen liet hem de talrijke stukjes glas die in mijn schedelper en latere biograaf van Samuel Johnson (1709-1784), huid waren ingeplant voelen. Van het avontuur hield angsten had doorgemaakt die ook mij enige tijd hadden ik één groot en twee gekweld. Boswell verkleine littekens over, telde namelijk: ‘I shall “Ik deelde een paar keren krachtige op mijn linkerdij en ter never forget the dismal klappen uit met een houten liniaal op de hoogte van ieder van hours of apprehension mijn knieën: een V, een that I have endured in schedels van leerlingen van mijn leeftijd I en een Y. Alleen vier my youth from narrow die schoolgaand waren bij de Jezuïeten.” letters ontbraken voor notions of religion while het woord ‘Victory’. De my tender mind was moffen hadden mij niet klein gekregen. lacerated with infernal horror’. Ikzelf maakte dat gedurenIn september 1945 leverde mijn moeder mij af aan het de enkele maanden eveneens door. Tweemaal per week, in SOJ (Stedelijk Onderwijs Gesticht voor Jongens) 3, op de de vooravond, begaf ik mij op acht- tot tienjarige leeftijd Belgiëlei. Ik was nog geen vijf jaar. Na een week in de twee met tram 7 of 15 naar de bescheiden Pianistenschool Nederlandstalige eerste studiejaren te hebben vertoefd, Firmijn vander Loo, aan het Schoonselhof in Berchem, om schakelde ik over naar de pas gecreëerde Franstalige daar onderricht te krijgen in de door mij gehate noten-

24 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

leer en het bespelen van het klavierinstrument. Ik was middelbaar onderwijs in het officiële net in Vlaanderen. niet begaafd – Vander Loo evenmin in het domein van de Mijn taalbeheersing liet na zes jaar Franstalig onderwijs pedagogie – en het klikte tussen ons nooit. Ik ontwikkelde te wensen over, maar na het slagen van het herexamen gauw een – gelukkig kortstondige – afkeer voor klassieke voor Nederlands werd ik toegelaten tot de vijfde Latijnse: muziek. Na de les notenleer, die bijgewoond werd door dat jaar was een makkie. Murphy sloeg echter toe tijdens een kleine groep kinderen, keerde ik huiswaarts terug in het eerste trimester van het volgende studiejaar, richting het gezelschap van een Latijn-Wiskunde. Ik was meisje dat schoolliep wekenlang afwezig we“De terugreis naar de stad, met haar aan bij het Instituut Vita et gens een ziekte die nooit Pax. De meid liep in een werd geïdentificeerd en mijn zij, maakte mij gek.” keurig blauw kleedje met faalde op een miserabele een bijpassende geelwijze bij de examens en rode band en droeg een strohoed omringd door een waaraan ik deelnam in december. Ik was voor vijf vakken rood lint. De terugreis naar de stad, met haar aan mijn zij, niet geslaagd. Op het einde van het studiejaar was dat aanmaakte mij gek. Onophoudelijk stelde zij mij vragen die tal tot twee gereduceerd. Begin september slaagde ik voor telkens ontkennend door mij werden beantwoord: ‘Ben het herexamen Nederlands, maar niet voor dat van Latijn. jij katholiek? Woon jij de mis bij? Biecht jij regelmatig je De leraar voor dat vak, de heer Clerckx, was een fundazonden op?’ Er kwam geen einde aan. Talrijke parafernalia mentalistische katholiek, die op Aswoensdag naar school van de Katholieke Kerk kwamen aan bod: de gebeden, de kwam met twee (!) kruisjes op het voorhoofd en die niet catechismus, de zeven hoofdzonden, de boetedoening, de overmatig van mij hield. Door mij tegen te houden was absolutie, de vastentijd, de eerste- en de plechtige comde heer Clerckx opgetreden als een van dé belangrijkste munie, de geestelijke retraite … Op het einde van de rit, dei ex machina in mijn bestaan: dat laatste zou na deze net voor de halte bereikt werd waar ik moest uitstappen, cesuur een volledig nieuw beloop kennen. Hij – meer dan gaf mijn folteraarster mij de doodsteek – zij hief de stem wie ook anders – besliste over Jean-Jacques Amy’s wederop en zei luid genoeg opdat de wattman het zou verstaan: varen gedurende de zeven decennia die zouden volgen. De ‘Jij bent een ongelovige. Jij gaat voor de eeuwigheid in vier laatste jaren op het KAB verliepen zonder noemenshellevuur branden!’ Deze woorden bleven in mijn hoofd waardige incidenten. Mijn volgende studierichting zou zinderen terwijl ik, zo snel ik kon, naar onze woning geneeskunde zijn, in navolging van een grootvader die ik rende, op de hielen achternagezeten door alle duivels in niet had gekend, mijn vader, een oom en een tante. de hel. De nachten die op dergelijke kwellingen volgden, In september 1958, voor de aanvang van het acadedeed ik geen oog dicht. Ik vroeg mij af waarom mijn oumisch jaar, doorkruisten een schoolvriend, achter het ders – en dus ook ik – niet Rooms waren en staarde naar stuur van zijn Volkswagen, en ik, rechts van hem gezeten, het plafond, waar ik niets dan enorme vlammen zag. het Spanje van Franco. Met deze bestemming was mijn In 1951 werd het hervatten van de lessen op het vader niet gelukkig en dat liet hij mij verstaan: in de jaren einde van de zomervakantie met twee weken uitgesteld 1936-1939, tijdens de Burgeroorlog, had hij publiekelijk wegens een beginnende epidemie van poliomyelitis in zijn steun aan de Republikeinen toegezegd. Maar hij beBelgië. Ik was nog net geen elf jaar toen ik het beduchte rispte mij niet en schonk mij voldoende geld. Pas na onze Koninklijk Atheneum Berchem medio september voor het terugkeer naar België besefte ik hoe ernstig mijn misstap eerst binnentrad. Het KAB werd algemeen beschouwd was geweest: gedurende meer dan dertig jaar keerde ik als de beste, en dus de meest veeleisende instelling van niet terug naar dat land. Papa’s tolerante attitude had een

H E T V R I J E WO O R D 25

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

grotere en meer langdurige overtuigingskracht dan enig een clandestiene drankgelegenheid op de eerste verdieverbod dat mij zou zijn opgelegd. Dat was voor mij een ping van een huis daterend uit de zestiende eeuw, in de voorname levensles. Kuipersstraat, aan de rand van het Antwerpse SchippersOp de ULB, besteedde ik mijn tijd voornamelijk aan kwartier. Pintjes en niet-alcoholische dranken werden drie activiteiten. tegen aankoopprijs aangeboden. Het zeer bescheiden In de eerste plaats woonde ik de hoorcolleges en de huurgeld namen de vier beheerders voor eigen rekening. praktische oefeningen Wij luisterden naar zeer regelmatig bij en vulde goede jazzplaten die “Ik was wekenlang afwezig wegens een mijn nota’s nauwgezet gespeeld werden op mijn ziekte die nooit werd geïdentificeerd.” aan. draagbare Philips-platenEen tweede bedrijspeler. Het is daar dat ik vigheid bestond erin mij in politieke aangelegenheden kennis maakte met Marie-Claire; wij huwden na mijn vijfte verdiepen en deel te nemen aan betogingen. In mei de jaar op de universiteit. Het jaar daarop, na voltooiing 1959 was ik een van de tachtig ULB-studenten die zich in van het derde doctoraat, haalde ik mijn hoogste graad: een het kasteel van Beersel barricadeerden uit protest tegen grote onderscheiding. Drie maanden later zag onze oudste de verhoging met twee Belgische frank van de prijs van zoon, Michaël, het licht. Het neusje van de zalm van het het middagmaal in de refter van het studententehuis (de onderwijs dat ik aan de ULB genoot, waren de stages in de zogenaamde ‘Cité Universitaire’). Tijdens de zeer harde ziekenhuizen; de hoorcolleges waren soms ondermaats. winter 1960-1961 steunde ik actief de algemene staking In 1965 promoveerde ik met onderscheiding. Ik wist toen tegen de ‘Eenheidswet’. In april 1964 was ik de enige studat ik mij in de Verenigde Staten in de gynaecologie en de dent van het derde doctoraat Geneeskunde die weigerde verloskunde wou bekwamen en dat ik daarna een aantal deel te nemen aan de corporatistische ‘artsenstaking’ die jaren in een ontwikkelingsland zou werken. gericht was tegen hervormingen in de sociale zekerheid; In 1965-1966 studeerde ik aan het Instituut voor Troin auditorium Bordet werd ik bedreigd door een tiental pische Geneeskunde in Antwerpen. Het onderwijs aldaar medestudenten: ‘On va te casser la gueule!’, waarop ik antverstrekt, was adembenemend goed. Ik was geboeid, woordde: ‘Mais non, car vous êtes 120 et je suis seul.’ Daarwerkte keihard en eindigde als beste van het jaar. Op de mee was de kous af. rand van de bronzen eremedaille met de afbeelding van Last but not least, gedurende de eerste vijf jaar spenhet hoofd van de door mij gehate Leopold II, was mijn deerde ik een drietal keren per week heel wat nachtelijke naam gegraveerd: J. P. Amy – waar de P voor stond, moest uren aan het kaarten, met een duidelijke voorkeur voor ik raden: Pierre? Paul? Pablo? Pacôme? Philippe? Het zij bridge. Activiteiten twee en drie interfereerden enigszins zo. In afwachting van ons vertrek naar de Verenigde Stamet de goede afloop van nummer één, zodat ik gedurenten, werkte ik een korte tijd voor het Rode Kruis en voor de het zomerreces volgend op de drie kandidaturen hard het Nationaal Werk tot Bestrijding van de Tuberculose. moest studeren om bij de tweede zittijd te slagen, wat mij De oversteek van de Atlantische Oceaan geschiedde ook lukte – tot grote opluchting van mijn ouders, alsook … op de Lusambo, een vracht- en passagiersschip van de van de betrokkene. CMB, dat onderweg drie dagen aanmeerde in de haven van Londen. In New York namen wij de bus naar RichCLANDESTIEN mond, in Virginia, waar ik gedurende één jaar als intern In het allerbegin van de jaren zestig beheerde ik met drie aan de Medical College of Virginia Hospitals zou werken andere kerels op de meest onbaatzuchtige wijze ‘Het Kot’, – ‘werken’: een woord waarvan ik de betekenis pas toen

26 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

begreep. Tijdens de zes maanden dat ik aan de Dienst THE BIG APPLE ANNO 1960 Gynaecologie en Verloskunde verbonden was, begon de Leven, wonen en werken in New York – ‘the Big Apple’ – op werkdag voor mij om 6.00 of 6.30 uur; één dag op twee het einde van de jaren 1960 werd een boeiend avontuur. bracht ik de nacht door in het ziekenhuis, waar ik dus, om Ons kleine appartement in Riverdale was verafgelegen de twee dagen, doorlopend 36 uur aanwezig was en vaak van het ziekenhuis, dat zich op 5th Avenue, aan de rand maar een drietal uur kon rusten. De kamer bestemd voor van Central Park, in Manhattan bevond. Het vergde met het team van assistenten in opleiding die dienst hadden, het openbaar vervoer twee uur om het te bereiken. Mijn beschikte als enig meubilair over twee stapelbedden met werkschema aan het MSH geleek fel op dat in Richmond. ingedeukte springboxen. Ik leerde kleine heelkundige Wederom bracht ik om de twee dagen bijna 36 uur door ingrepen verrichten, een rachi-anesthesie toedienen, in het ziekenhuis. Mijn werkdag startte om 7.00 uur. De verlostangen aanleggen, besnijdenissen bij pasgeborenen wekker liep dus om 4.00 uur af; ik stond aan de bushalte uitvoeren. De overgrote meerderheid van de vrouwen die vóór 4.45 uur. Een vijftigtal straatblokken verder stapte ik op de dienst werden behandeld, waren Afro-Amerikaans, over naar het metronet dat mij aan de verkeerde kant van vaak zéér jong en in de regel arm. Seksueel overdraagbare Central Park afzette. Ik moest deze uitgestrekte ruimte ziektes waren schering en inslag: nergens anders zag ik dus doorkruisen en dat deed ik te voet – tenzij er téveel evenveel acute salpingitis (ontsteking van de eileiders) en sneeuw lag. De portier van het ziekenhuis, wanneer hij peritonitis (buikvliesontsteking) veroorzaakt door Neissevernam dat ik nog voor zonsopgang door het park was geria gonorrhoeae, de kiem verantwoordelijk voor gonorroe. wandeld, hief de wenkbrauwen op, keek naar de zoldering, Niet zelden baarden meisjes van dertien jaar oud een liet een diepe zucht en tikte een aantal keren met zijn kind waarvoor de alleenstaande grootmoeder zou moewijsvinger op zijn rechterslaap. Minstens één keer had hij ten zorgen. In het kader van mijn mixed ob-gyn internship verkondigd: ‘You’re out of your mind!’ Ik glimlachte zacht; bracht ik telkens twee maanden door op de urgentiedienst dat was de start van een mooie vriendschappelijke relatie. (waar de meest diverse en vaak extreem ernstige ziekNa zes maanden was ik volledig aanvaard door de outes en traumata tegen een hels tempo moesten worden dere collegae en zelf volkomen ingeburgerd op de dienst. behandeld), de Afdeling Neonatologie en de Dienst Onze tweede zoon, Bernard, werd in januari 1968 geboren. Interne Geneeskunde. Op laatstvernoemde dienst leerde Dat jaar bleek achteraf bijzonder belangrijk te zijn geweest ik ontzettend veel op een mum van tijd. Ik had in septemop het vlak van mijn karaktervorming. Ook in januari ber 1966 gekandideerd was mijn beminde oom voor verdere opleiding ‘Onky’ overleden aan “Papa’s tolerante attitude had een grotere aan het befaamde Mount een maligne aandoening; Sinai Hospital in New en meer langdurige overtuigingskracht dan Martin Luther King, Jr., York en tot mijn grote en Robert F. (Bobby) enig verbod dat mij zou zijn opgelegd.” verbazing (ik was noch Kennedy werden (resAmerikaanse burger, pectievelijk op 4 april en noch Jood) kreeg ik een contract met een duur van vier op 6 juni) vermoord. De oorlog in Vietnam woedde in alle jaar aangeboden. Dr. Saul B. Gusberg, het diensthoofd, hevigheid op tijdens het maandenlange Tet-offensief dat zorgde er eveneens voor dat mijn echtgenote een job de nekslag voor de Verenigde Staten zou betekenen. Op kreeg als lerares Frans en geschiedenis aan de Riverdale 20 augustus stelde de inval van de legers van het WarSchool for Girls, in een idyllische buurt van de Bronx, schaupact, onder de leiding van de Sovjet-Unie, een einde vlakbij de Hudson River. aan de Praagse Lente; deze oefening in democratisering

H E T V R I J E WO O R D 27

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

had mij geboeid en ik had overwogen – hoewel ik in de VS van Makerere University, in Kampala, Oeganda, waarop ik woonde – om lid te worden van de Belgische Communisgretig inging. Makerere University was een leerinstelling tische Partij en te ijveren voor meer autonomie van deze van hoog aanzien, in het bijzonder in het domein van de groepering. De verplettering door de Russische tanks van geneeskunde. Ik keek erg uit naar een verdere bekwaming het ‘communisme (socialisme) met een menselijk gezicht’ in de tropengeneeskunde en in de pathologie in mijn deed mij inzien dat ik nooit lid zou worden van gelijk welvakdomein, eigen aan Afrika ten zuiden van de Sahara. ke politieke partij en aan deze lijn heb ik mij stipt gehouEnkele dagen nadat ik mij contractueel had verbonden, den. In november 1968 werd de corrupte Richard Nixon vernamen wij dat Oegandese generaal Idi Amin Dada een tot 37ste president van de Verenigde Staten verkozen. Het staatsgreep had gepleegd en een einde had gesteld aan het Amerikaanse politieke beleid werd alsmaar akeliger. bewind gevoerd door Dr. Milton Obote, die zich op dat Ik las meer dan de andere assistenten in opleiding ogenblik in Singapore bevond. omdat ik iedere dag de twee uren doorgebracht in de openbare vervoersmiddelen aan het doornemen van HEPATITIS B medische tijdschriften besteedde, maar tussendoor las ik Eind juni 1971 verlieten wij de Verenigde Staten met pijn ook tekstboeken over het specialisme van begin tot einde. in het hart: wij namen afscheid van goede vrienden en Op het einde van het derde jaar aan het MSH nam ik, op fijne collegae en zouden voor altijd de meest opwindende aandringen van het diensthoofd – zoals de assistenten verblijfplaats in de wereld – onze geliefde ‘Big Apple’ – met dezelfde anciënniteit – deel aan het eerste in-training blijven missen. Wij veroorloofden ons een zestal weken examination georganiseerd door het ACOG (American uitblazen in België, en reisden dan door naar Kampala. College of Obstetricians and Gynecologists). Ik scoorde in Het universitaire New Mulago Hospital was een fraaie het 96e percentiel. Enkele dagen later werden de derdestructuur, zes verdiepen hoog en voorzien van duizend jaarsassistenten gezamenlijk op het Walhalla ontboden. bedden, die in aanwezigheid van de hertogin van York in Dr. Gusberg begon met George Orwell te parafraseren: 1962 plechtig werd ingehuldigd. De zalen werden bereikt ‘All people are equal, but some people are more equal via terrassen (in plaats van gangen binnen het gebouw) than others’. Deze angstwekkende inleiding werd gevolgd die uitzicht gaven op twee altijdgroene patio’s. Toen ik door het onherroepelijke vonnis: Martin Goldstein en ik daar werkte, bevielen er jaarlijks zo’n 21 000 vrouwen, werden de twee chief-residents gedurende het komende waarvan een derde met één of meerdere ernstige geassojaar. Op de Lusambo had cieerde afwijkingen. De ik niet durven dromen gynaecologische activi“Eind augustus 1973 moest ik wederom van dergelijke geslaagde teit was navenant, met voltooiing van mijn oplei– onder meer – talrijke afscheid nemen van vrienden, waarvan ik ding in het buitenland. gevallen van cervixcarde meesten nooit zou terugzien.” Mijn antimilitariscinoom, grote uteriene tische overtuiging en myomen en genitale mijn interesse voor de fistels. De ervaring die beoefening van de geneeskunde in ontwikkelingslanden men in dit zeer academisch gericht midden opdeed, was maakten dat ik in het allerbegin van 1971 kandideerde bij onschatbaar. Ik had het geluk om te mogen samenwereen aantal universitaire diensten in Afrika, alsook één ken met Sultan Karim, de hoogleraar Farmacologie, die in Kingston, Jamaica. Vrij snel ontving ik een gunstig baanbrekend klinisch onderzoek deed in het domein van antwoord van het diensthoofd Gynaecologie-Verloskunde het inleiden van de arbeid en het opwekken van medische

28 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

abortus door middel van de pas ontdekte prostaglandines. Londense BBC, die werkten aan een documentaire over Mijn allereerste artikel, handelend over de bepaling van de belevenis van de uitwijzing bij Aziaten. Blijkbaar was de zwangerschapsduur, was verschenen in de Uganda niemand anders happig geweest om deze opname in eigen Medical Journal. Aan de tweede publicatie, als co-auteur huis te laten filmen. De drie onfortuinlijke heren zaten van Sultan Karim, werkte ik in een ziekenhuisbed met naast elkaar op de kleine, met een oranje hoes bedekte mijn rechter onderste lidmaat in tractie wegens een lelijke sofa in onze woonkamer. Alleen hun handen werden breuk van de knie opgegefilmd, opdat ze niet lopen bij een motorongezouden worden herkend “Desalniettemin werd na twee jaar en val. Aan deze hospitalisamoesten de bobijnen in tie en de ontoereikende beslag worden genomen. drie maanden een einde gesteld aan mijn sterilisatie van de naalEind juni 1973 vertrokmandaat. Té eigenzinnig, klonk het.” den gebruikt voor mijn ken Marie-Claire en de dagelijkse inspuiting van kinderen naar België; morfine, zou ik weken later een explosieve hepatitis B te ikzelf vloog een paar dagen later naar Singapore (toen nog danken hebben. Halverwege ons verblijf, op 4 augustus gecatalogiseerd als een ontwikkelingsland!), waar Sultan 1972, werd op het nieuws om 8.00 uur verkondigd dat Karim en ik gedurende twee maanden de gegevens met president Amin een droom had gehad waarin Allah hem betrekking tot het door mij voortgezette klinisch ondergebood om de in Oeganda verblijvende Aziaten binnen zoek zouden analyseren en waarover wij – in een aantal de drie maanden het land uit te wijzen. Wie dat hoorde, manuscripten voor publicatie bestemd – gingen rapportewist meteen dat de economie ineen ging storten en dat de ren. Chewy, ons schattige bastaardhondje, vertrok nog engeweldplegingen waaraan het leger zich schuldig maakte kele dagen later op zijn eentje met bestemming Schiphol, dramatisch gingen toenemen. Nog vóór onze aankomst waar het door Marie-Claire werd afgehaald. Nutcracker, hadden soldaten de vice-chancellor (een functie gelijkend de roodstaartpapegaai die wij geërfd hadden van een verop deze van rector aan onze universiteiten) van Makerere bannen Indisch echtpaar, bleef achter; hij werd toeverUniversity, de hoogste magistraat, een oftalmoloog en een trouwd aan bevriende Belgen die het land pas jaren later gynaecoloog werkzaam op New Mulago Hospital op beestzouden verlaten. Op het einde van de jaren 1970 werd hij achtige wijze vermoord. Maar nu ving het echte terreurmij terugbezorgd – tot mijn grootste jolijt! Het ‘Afrikaanse bewind aan. De meest betrouwbare schattingen maken virus’ heeft mij nog steeds in zijn greep, zoals dat ook het melding van 200 000 moorden begaan tijdens Amin’s geval is bij de meeste ‘Oud-Afrikanen’. regime. In de dagen die volgden op het nieuwsbericht van 4 augustus 1972 begonnen Europese expats het land OLIVETTI te verlaten; wijzelf beslisten om te blijven, zolang schoolDe reis naar Singapore verliep niet zonder problemen. Bij gaande Michaël nog toegang kreeg tot de uitstekende mijn tweede tussenstop, in de luchthaven van Bombay, Amerikaanse Lincoln School. Wegens mijn burgerdienst vernam ik dat al mijn bagage spoorloos was en dat mijn was ik gehouden aan een verblijf met een duur van twee geboekte aansluitende vlucht, Alitalia 422, niet … bestond. jaar in ontwikkelingslanden en besefte ik bovendien dat, Ik overleefde de waanzinnige taxirit die mij in het holst met het brutale krimpen van het medisch personeel, mijn van de nacht op een net-niet-supersonische snelheid dienstbetoon meer dan ooit nodig was. Medio augustus naar een bescheiden hotel bracht. De stadstaat waar ik ontvingen wij thuis drie ons onbekende heren van Indiuiteindelijk – zonder bagage – toekwam, maakte onder sche of Pakistaanse afkomst en twee journalisten van de toezicht van autocraat Lee Kuan Yew een indrukwekkende

H E T V R I J E WO O R D 29

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

economische expansie door. Op het Kandang Kerbau na twee jaar en drie maanden een einde gesteld aan mijn Hospital for Women, waar ik gedurende twee maand als mandaat. Té eigenzinnig, klonk het. De eerste fase van een visiting research fellow werkte, bevielen 40 000 vrouwen. betreurenswaardige vechtscheiding had zich ondertussen Het diensthoofd van de universitaire dienst Verloskunde voltrokken. Het hoederecht over onze twee jonge kindeen Gynaecologie, professor S. S. Ratnam, verrichtte toen ren was mij toegekend. Ik moest voortaan op mijn eentje reeds op regelmatige basis geslachtschirurgie bij transgezorgen voor mijn kroost en simultaan een tijdrovend en nders. Sultan Karim en ik veeleisend specialisme werkten intensief aan onze beoefenen – een hache“De restrictieve abortuswet zou pas op manuscripten. Voor de lijke onderneming. 3 april 1990 de weg ruimen voor een statistische berekeningen Op 1 december maakten wij een beroep 1975 startte mijn actiwerkbare gedeeltelijke depenalisering.” op een Olivetti-computer viteit aan de VUB. Het die minstens 100x50x75 Academisch Ziekencm groot was. De authentieke Chinese gastronomie huis-VUB was nog in opbouw. Ik werd derhalve aangesteld betoverde mij en ik wandelde graag door Old Chinatown als kaderlid in de Dienst Gynaecologie en Verloskunde waar allerlei gewassen – en zelfs struiken – groeiden in van het Brusselse Universitair Ziekenhuis Sint-Pieter. de barsten die de gevels van de oude gebouwen vertoonProfessor Pierre-Olivier Hubinont en zijn team hadden den. Maar het klimaat, snikheet en met een extreemhoge zich begin 1973 geschaard achter dr. Willy Peers, meteen vochtigheidsgraad, stond mij niet aan. Eind augustus 1973 na de aanhouding en gevangenneming van deze laatste moest ik wederom afscheid nemen van vrienden, waarvan wegens het verrichten van vrijwillige zwangerschapsafbreik de meesten nooit zou terugzien. kingen bij vrouwen die in nood verkeerden. Dankzij deze en tientallen andere toegewijde gezondheidswerkers was FRANCO = PINOCHET = HITLER het enorme probleem van openbare gezondheid gesteld Na zeven jaar beroepsactiviteit in het buitenland viel door clandestiene abortus uitgevoerd door onbekwamen het werk in de afdeling Verloskunde van het Academisch binnen de kortste tijd opgelost. De restrictieve aborZiekenhuis van de RUG tegen. Het diensthoofd, vrijzintuswet zou pas op 3 april 1990 de weg ruimen voor een nige prof. dr. Michel Thiery, was autoritair en duldde werkbare gedeeltelijke depenalisering. In Brussel en Gent onafhankelijk denken en handelen bij zijn medewerkers volgden rechtszaken elkaar op tussen 1981 en 1990, steeds niet. Hij en ik botsten enkele keren; onder meer over de leidend – op uitzondering van twee – tot het uitspreken manier waarop een episiotomie moest worden geknipt en van gevangenisstraffen, weliswaar met uitstel, voor het over de aanspraak die ik maakte op het recht om – door betrokken gezondheidspersoneel. Op initiatief van senahet dragen van een zelfgemaakte badge waarop te lezen tor Roger Lallemand, begin 1985, zag de Stichting Willy was ‘Franco = Pinochet = Hitler’ – op een discrete wijze Peers het licht. Deze groep, waartoe ik als ondervoorzitter te tonen dat ik deelnam aan de internationale protestdag behoorde, droeg in grote mate bij tot de sensibilisering tegen de terechtstelling van een Spaanse republikeinse van het Parlement en van de publieke opinie. strijder, 35 jaar na het einde van de Burgeroorlog. Thiery apprecieerde mijn kennis en de klinische en heelkundige TROTS ervaring die ik gedurende de vorige zeven jaren had opIn de loop van het jaar 1977 nam mijn activiteit op het gedaan, alsook mijn ijver om te publiceren en een acaAZ-VUB geleidelijk toe, tegen het einde van dat jaar werkdemisch curriculum op te bouwen. Desalniettemin werd te ik daar voltijds. Een bekwame ploeg moest de novo

30 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

worden samengesteld en dat was de uitdaging waarmee In de lente van 2006 werd ik benoemd tot covoorzitter in de diverse diensten de senioren waren geconfronteerd. van de Fédération Laïque de Centres de Planning FamiliTien jaar later hadden de gynaecologen van de VUB een al – een functie die ik gedurende zesenhalf jaar waarnam, niveau van uitmuntendheid in de meeste domeinen van alvorens nog eens in 2017 voor drie jaar als secretaris van het specialisme bereikt; wat later eveneens in de kinde raad van bestuur terug aan de slag te gaan – en hoofdder- en adolescentengynaecologie en de afwijkingen van redacteur van het European Journal of Contraception de vulva. Abortushulpverlening, ook bij een zwangerand Reproductive Health Care. Laatstgenoemde activiteit schapsduur van 16 tot 20 weken, was voor alle in België eiste zestig uur werk per week. Op het einde van mijn gevestigde vrouwen toegankelijk. In december 1979 ving tweede vierjarige mandaat was de maat vol. Ik verkoos mijn activiteit als docent voor het vak aan – een taak die om eindelijk mijn eigen teksten te mogen schrijven in ik met hart en ziel waarnam; later werd ik tot hoogleraar plaats van deze van anderen te verbeteren. Gedurende de en dan tot buitengewoon hoogleraar gepromoveerd. Op acht jaar dat ik de leiding had over het tijdschrift steeg dit 8 juli 2005 had ik de eer om, op de plechtige proclamatie laatste met 48 percentielen in het internationale klassevan de studenten geneeskunde van het vierde doctoraat, ment van de tijdschriften handelend over gynaecologie de toespraak te houden. Deze laatste staat, 16 jaar later, en verloskunde en de impactfactor verviervoudigde. Met met 21 055 hits op het ogenblijk dat ik dit schrijf (10 mei hernieuwd enthousiasme werkte ik aan eigen artikels over 2021) nog steeds op de site van de VUB3. Dat vervult mij de geschiedenis van het condoom (met Michel Thiery), met trots. Op 30 september 2005, om 16.45 uur, trok ik sterilisatie onder dwang (met Sam Rowlands), het schrijin operatiekamer 5 mijn latexhandschoenen uit na een ven van een beter wetenschappelijk artikel, abortus, nog probleemloze hysterectomie langs vaginale weg voor een andere thema’s. Een essay over het aanzetten tot haat myomateuze uterus 18 weken groot. Dat was – op één verscheen in 2017 in uitgave Espace de Libertés en een na – mijn laatste medische handeling op het AZ-VUB. Iets monografie over geweldplegingen op vrouwen en hun meer dan zeven uur later strijd voor gelijke rechwas ik officieel ‘op rust’ ten in 2019 bij VUBPress. “Ik verwachtte deze onderscheiding … – maar, in werkelijkheid, Thans werk ik aan een allerminst. Om niet in derde niet-medisch boek niet meer. De erkenning kwam er op een zwart gat te vallen, dat zal handelen over zéér hoge leeftijd.” hadden Huguette (de de coronapandemie. De wonderbare vrouw die toekenning van de Prijs sinds medio 2000 mijn voornaamste bron van geluk is) Vrijzinnig Humanisme 2021 bezorgt mij veel plezier en en ik beslist om volstrekt noodzakelijke grote werken aan maakt mij zeer trots; ik verwachtte deze onderscheiding … het huis in de Florencestraat in Elsene te laten uitvoeren. niet meer. De erkenning kwam er op zéér hoge leeftijd. Op maandag 3 oktober om 7.45 uur stonden de aannemer JEAN-JACQUES AMY en zijn maten voor de deur. Zij zouden ons maandenlang gezelschap houden en enorme hoeveelheden stof produceren die zich – nog lang na hun vertrek – genadeloos in het ganse huis verspreidden.

https://gf.vub.ac.be/afscheid-prof-dr-amy.php

H E T V R I J E WO O R D 31

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Jean-Jacques Amy:

een lofrede in 18 portretten Voor het comfort van onze lezers hebben we de anderstalige getuigenissen vertaald. De vertalingen streven geen nauwgezetheid of literaire kwaliteit na, maar proberen de geest van de oorspronkelijke getuigenis zo goed mogelijk weer te geven.

FRÉDÉRIC CAMU Draagt de Franse Revolutie bij tot de vorming en persoonlijkheid van studenten Geneeskunde? Als anesthesioloog had ik lang het privilege samen te werken met J. J. in het operatiekwartier van het Universitair Ziekenhuis Brussel-VUB, campus Jette, en dit vanaf de start van de medische activiteiten aldaar in 1977-1978. Ik heb me nooit verveeld tijdens die ettelijke operaties. J. J. was een uitmuntend chirurg en een uitstekende opleider voor de jonge ASO’s. En er werd nogal wat gepraat – en met veel humor. J. J. was op de hoogte van mijn opleiding aan de ULB en aan Stanford University. En hijzelf had jaren gewerkt in New York, nadien in Oeganda. Wij hadden dus een buitenlandse opleiding gemeen. Dat was natuurlijk niet het enige raakvlak. Onze filosofische overtuiging was het 32 H E T V R I J E WO O R D

cement van onze lange vriendschap. Een herinnering die mij nog altijd bijblijft, was zijn ‘commentaar’ op de studenten Geneeskunde tijdens de examenperioden. Steevast begon hij zijn examen met een vraag over de Franse Revolutie - 1789?, de invloed van de revolutie op het sociaal weefsel en de Kerk?, het belang ervan voor de democratie? enzovoort. Meer dan eens was hij zo teleurgesteld dat studenten aan de VUB het hoorden donderen in Keulen en blijkbaar weinig aandacht hadden voor de Geschiedenis. Maar er waren natuurlijk nog andere ‘belangrijke’ gespreksonderwerpen. J. J. was een liefhebber van goede bordeauxwijnen (mijn voorkeur ging naar de bourgognewijnen) en dikwijls debatteerden wij over de respectievelijke kwaliteiten, smaken en goede jaren. Wat ik bijzonder apprecieerde aan J. J. was zijn enthousiasme en zijn standvastigheid in het helpen van mensen, of het nu ging over de sanitaire situatie in Palestina, of in Oeganda, of over de genitale verminking van vrouwen in de tradities van Afrika. En de rol van J. J. in de verdediging van het recht op abortus in België is door iedereen gekend. Maar weinigen weten hoe J. J. gevochten heeft, ook binnen onze academische gemeenschap, om dat recht van de vrouw om te beschikken over haar eigen lichaam door te duwen tot de abortuskwestie definitief in het Parlement behandeld werd. Het doorzettingsvermogen en de wilskracht van J. J. is volgens mij wat J. J. leerde uit de Franse Revolutie. Hij wil niet alleen kennis doorgeven aan de jongere genera-

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

tie, maar ook bijdragen tot het boetseren van hun eigen identiteit. PROF. EM. FRÉDÉRIC CAMU

MARC DHONT Het was voor mij een eer en genoegen dat Jean-Jacques Amy mij heeft voorgesteld als een van de genodigden om een bijdrage te leveren ter gelegenheid van de Prijs Vrijzinnig Humanisme. Mijn eerste kennismaking met hem dateert van ongeveer vijftig jaar geleden, in het toenmalige Academisch Ziekenhuis van Gent. Ik was een jong staflid in de dienst Gynaecologie en was wetenschappelijk actief in de ontwikkeling en toepassing van de nieuwe methodes van hormonale diagnostiek. Jean-Jacques Amy, die een gedegen opleiding in de gynaecologie en verloskunde had genoten in de Verenigde Staten en nadien wetenschappelijk actief was op het gebied van prostaglandines, een hot topic op dat ogenblik, werd precies daarom aangeworven door wijlen prof. Michel Thiery, diensthoofd verloskunde in Gent. Tijdens een ideologische confrontatie tussen hem en het diensthoofd over openlijke steun en manifestatie op de dienst voor de mensenrechten kwam de beginselvastheid van Jean-Jacques reeds tot uiting. Na enkele jaren werd hij benoemd als hoogleraar gynaecologie en verloskunde aan de Vrije Universiteit van Brussel. Zijn uitstraling als uitmuntende didacticus en gynaecoloog werd overvleugeld door de expansie in zijn dienst van de afdeling Reproductieve geneeskunde en de wereldwijde erkenning daarvoor, wat hem soms bitter stemde. Later heb ik Jean-Jacques veelvuldig ontmoet in zijn functie als voorzitter van de Vlaamse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie en als collega-hoogleraar, vanwaaruit een wederzijdse vriendschap is ontstaan. Samen met mij beklaagde hij zich meermaals over het tekort aan historisch perspectief in de opleiding en kennis van studenten en assistenten.

Jean-Jacques was en is een taalpurist, zowel voor Nederlandse, Franse en Engelstalige teksten. Hij besteedde uren en dagen, en wellicht ook nachten om elke tekst waarvoor hij al dan niet de verantwoordelijkheid droeg te corrigeren volgens zijn eigen inzichten, die meestal, maar niet altijd correct waren. Hij was vrijzinnig, maar niet eigenzinnig, behalve wanneer het ging om fundamentele zaken zoals onder meer het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen en het onrecht tegenover het Palestijnse volk. Maar hij was ook tolerant tegenover mensen met verschillende opinies. Hoewel vrijzinnig heeft hij veel van zijn katholieke collega’s verbaasd over zijn kennis van de christelijke cultuur. Ik wil mijn grote waardering voor Jean-Jacques samenvatten in vier kernwoorden: humanisme, eruditie, tolerantie en last but not least, een grote zin voor humor. PROF. EM. DR. MARC DHONT, VOORMALIG DIENSTHOOFD GYNAECOLOGIE-VERLOSKUNDE OP HET UZ GENT

JAMES O. DRIFE Jean-Jacques, you and I were both editors-in-chief of journals with very long names. Yours was the European Journal of Contraception and Reproductive Health Care. Mine was the European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology. I was in Leeds and you were in Brussels and we communicated by email. Your messages would begin: “Dear Reviewer, may I respectfully remind you that your deadline ...” and I would reply with a carefully worded excuse for the delay. We formed a firm friendship but rarely met. We had the same interests – improving women’s lives through better contraception and improving authors’ papers through better grammar. Most importantly, though, we shared a sense of humour. Thank you for emailing me those funny stories to brighten up my retirement. My wife, Diana, enjoyed them too. Thank you also for bringing a touch of European H E T V R I J E WO O R D 33

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

glamour into our dull English lives. Diana and I have very happy memories of the Restaurant Bij den Boer, where we spent a delightful evening in your company after you gave me an excuse to visit you in Brussels. We’re also grateful to you for inviting me to Denmark for ESC’s first Global Conference in 2013. The meeting was an astounding success – never have I seen so many family planning doctors in one airport arrivals hall – and inspired an article in my BMJ column. Contraception in Copenhagen is now in an anthology which I won’t name for fear of being accused of advertising. That’s the last thing I would want. Jean-Jacques, jij en ik waren beiden hoofdredacteurs van tijdschriften met erg lange namen. Dat van jou was het European Journal of Contraception and Reproductive Health Care. Dat van mij het European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology. Ik bevond me in Leeds en jij in Brussel, en we communiceerden via e-mail. Jouw berichten begonnen met ‘Beste reviewer, mag ik u respectvol herinneren aan uw deadline van … ’ en ik antwoordde met een voorzichtig geformuleerd excuus voor de vertraging. We hadden een stevige vriendschap, maar ontmoetten elkaar zelden. We hadden dezelfde doelstellingen – het verbeteren van de levens van vrouwen door een betere contraceptie en het verbeteren van artikels van auteurs door een betere taalbeheersing. Maar we deelden vooral een zin voor humor. Dank je wel om me die grappige verhalen te mailen die mijn emeritaat opvrolijkten. Mijn echtgenote Diana genoot er ook van. Dank je wel ook om een vleug Europese glamour te brengen in onze saaie Engelse levens. Diana en ik hebben gelukkige herinneringen aan restaurant Bij den Boer, waar we een heerlijke avond doorbrachten nadat je me een excuus bezorgd had om je te bezoeken in Brussel. We zijn je ook dankbaar om me uit te nodigen in Denemarken voor de eerste mondiale conferentie van ESC in 2013. De bijeenkomst was een verbazingwekkend succes – ik heb nooit zo veel dokters in gezinsplanning bij elkaar gezien in de aankomsthal van een luchthaven – en ze inspireerde me voor een artikel in mijn BMJ column. Contraception in Copenhagen staat nu in een anthologie die ik niet zal noemen om niet te worden beschuldigd van reclame maken. Dat is het laatste wat ik zou willen. PROF. EM. JAMES O. DRIFE

34 H E T V R I J E WO O R D

ALAIN DUPONT Ik heb bijzonder veel waardering voor mijn goede vriend Jean-Jacques. Hij is een uitstekend arts, clinicus en chirurg, en een toonbeeld van integriteit. Hij stelt echt wel de patiënten centraal en gaat heel ver in het verdedigen van het belang van de patiënt. Hij beschikt bovendien over een uitzonderlijk didactisch talent en is een geprezen lesgever en opleider. Maar het is vooral als mens dat ik hem waardeer en respecteer. Mijn allereerste persoonlijke contact met professor Amy leidde nochtans tot een incident( je). Ik ga terug tot 1978, het jaar dat ik als arts afstudeerde aan de VUB en onmiddellijk daarna startte met mijn opleiding tot internist in het toenmalige AZ-VUB (het huidige UZ Brussel). Het ziekenhuis was pas het jaar voordien geopend en er waren maar een tweetal verpleegeenheden interne geneeskunde geopend, en een heel beperkt aantal artsen actief in het ziekenhuis. Bij het fysiek onderzoek van een nieuwe patiënte die opgenomen was voor een internistisch probleem had ik het vermoeden dat er ook een gynecologisch probleem was bij die dame. Ik was echter helemaal niet zeker van mijn klinische diagnose en vroeg (dringend) gynecologisch advies. Ik wist niet dat prof. Amy op dat ogenblik de enige gynecoloog in huis was, en dat hij die dag blijkbaar letterlijk heen en weer liep tussen zijn raadpleging, het operatief kwartier en de verloskamer. Hij had het dus ongelofelijk druk en mijn adviesvraag kwam blijkbaar zeer ongelegen. Dat werd duidelijk toen prof. Amy op het einde van de dag naar de verpleegeenheid kwam en nogal kwaad reageerde omdat ik aangedrongen had op dat advies. Hij ging er vermoedelijk van uit dat ik als jonge en onervaren internist in opleiding tot verkeerde conclusies was gekomen en hem nodeloos had geroepen. Ik kan zelf ook soms wat opvliegend zijn en herinner me dat ik mij nogal heftig verdedigde, waarna hij nog kwader werd. Na een korte, maar heftige ‘discussie’ is hij de patiënte dan gaan onderzoeken, waarna hij meldde dat hij de dag nadien bijkomende onderzoeken zou doen. Die dag nadien werd ik rond 8.30 uur door de hoofd-

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

verpleegkundige geroepen met de melding dat prof. Amy aan de telefoon was en me wou spreken. Ik nam ongerust de telefoon op en verwachtte opnieuw een uitbrander, maar in de plaats daarvan kreeg ik iets helemaal anders te horen. Prof. Amy, professor en diensthoofd, belde mij als beginnend assistent op om mij te zeggen dat ik er goed aan gedaan had om hem te laten roepen de vorige dag, dat ik helemaal correct gehandeld had, dat zijn reactie echter zeer ongepast was geweest en dat hij me belde om zich daarvoor te verontschuldigen. Deze anekdote van meer dan veertig jaar geleden is illustratief voor de persoonlijkheid en de waarden waar ‘de mens’ Jean-Jacques Amy voor staat. Sindsdien zijn mijn respect, waardering en bewondering voor hem blijven groeien naarmate ik hem beter leerde kennen. We zijn gaandeweg vrienden voor het leven geworden. PROF. EM. DR. ALAIN DUPONT, OUD-DECAAN VAN DE FACULTEIT GENEESKUNDE EN FARMACIE VAN DE VUB

onjuistheden ergert hij zich. De belezen eclecticus moet zich helaas dan ook regelmatig opwinden … Leugenachtigheid leidt dan weer tot allergische reacties. En voor de overtreffende trap, hypocrisie, etaleert hij een onverdraagzaamheid die elk extreemrechts fanaticus zou benijden in zijn intensiteit. Ik vind wel meer mails van Jean-Jacques in mijn mailbox. Die fileren geen boeken, wel álle vormen van onrecht. Op de bres voor al wiens rechten worden geschonden. Rusteloos activist, ook na de beroepsmatige carrière. Kan een vrijdenker wel vrijdenker zijn zonder dwars te liggen? Jean-Jacques weet het antwoord. Wat de mails niet zeggen, maar uitschreeuwen: in ‘s mans groot hart schuilt, als een matroesjka, telkens een iets kleiner hartje. Want engagement en Vrij Onderzoek hebben de brandstof van de verontwaardiging nodig. Anders brandt de fakkel niet. Groot is mijn bewondering en respect. Dat weet hij. Dat interesseert hem niet. Jean-Jacques leeft volgens principes die het statuut van een gebod benaderen. Eén: wat je doet, doe je goed of doe je niet. Twee: de waarheid, niets dan de waarheid. Drie: doe wat je zegt te zullen doen. Vier: kom altijd op voor wie kwetsbaar is. Vijf: blijf dankbaar en eenvoudig. Jean-Jacques Amy zal er nog in slagen mij volgens geboden te doen leven. Ik durf alvast geen heilig boek op te sturen. ANNE-FRANCE KETELAER

ANNE-FRANCE KETELAER Een hart(je) als een matroesjka

Kurt Van Eeghem stelde ooit eens dat voor vrijzinnigen niet één, maar alle boeken heilig zijn. Dat klinkt als een erg mooie hypothese, en elke hypothese is voorlopig waar. Eén falsificatie volstaat echter om de hele aanname naar de prullenmand te verwijzen. Zo geschiedde. Ik gaf Jean-Jacques Amy namelijk eens een boek dat mede met steun van deMens.nu tot stand kwam en vroeg zonder bijbedoelingen om mij te laten weten wat hij ervan vond. Groot was mijn verbazing toen ik niet zoveel later een omstandige e-mail in mijn mailbox vond; daarin liefst 32 kalltgestelde spelfouten en foute paginanummeringen, maar vooral veel blootgelegde onwaarheden. “Geen enkele verwachting ingelost”, klonk het verdict. Dat is hem ten voeten uit. Amy de aimabele en de bien aimé. Dat zeker. Maar als puntje bij paaltje komt, toch vooral verknocht en loyaal aan de waarheid. Aan H E T V R I J E WO O R D 35

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

was in 2017, heeft hij dat nog eens duidelijk gemaakt en voor zij die de lezingen hebben gemist, raad ik zijn boek ‘Anoniem’ is een vrouw, verschenen in 2019 bij VUBPRESS, ten zeerste aan. Door COVID-19 hebben we elkaar al lang niet meer gezien of gehoord, maar ik ben zeker dat Jean-Jacques nog druk bezig is en verder zal blijven vechten voor een betere samenleving waarin het goed vertoeven is voor iedereen. Het denken mag zich nooit onderwerpen, want zich onderwerpen betekent het einde van alle denken, zoals gezegd door Henri Poincaré was, is en zal altijd Jean-Jacques leidmotief zijn.

INGE LIEBAERS Ik ben blij en niet verwonderd dat Jean-Jacques Amy voorgesteld wordt voor de Prijs Vrijzinnig Humanisme 2021. Hij is ongetwijfeld iemand die terecht werd geselecteerd door het Humanistisch Verbond. Jean-Jacques is een eerlijk man met een mening, die hij overtuigend kan verkondigen en verdedigen. Zijn professionele kennis is ruim en onderbouwd. Hij kan ze met enthousiasme overbrengen. Zijn lezingen zijn boeiend en ook zijn lessen gynaecologie en verloskunde, die hij gaf in de opleiding geneeskunde aan de VUB, werden geapprecieerd door de studenten. Als arts nam hij de tijd voor zijn patiënten en kon hij luisteren, om dan gepast te ageren met altijd een duidelijk leesbare en volledige nota in het dossier. Hij was een correcte collega, maar als diensthoofd was hij weleens te opvliegend en zelfs onredelijk als er iets fout liep, waardoor menig jonge medewerker onder de indruk en overstuur kon zijn. De ouderen onder ons probeerden hen dan gerust te stellen, want we wisten dat Jean-Jacques na verloop van tijd inzag dat zijn reactie buiten proportie was en dan had hij ook geen probleem om zich te verontschuldigen. Eigenaardig, want als mens is Jean-Jacques een innemend man. Ook de algemene kennis van Jean-Jacques is ruim, evenals zijn culturele interesses. Zijn passages als arts in Afrika enerzijds en de Verenigde Staten anderzijds hebben daar uiteraard toe bijgedragen. Als feminist en activist verdient Jean-Jacques deze prijs. De Belgische vrouwen moeten hem zonder meer dankbaar zijn. Samen met dr. Peers, die hij leerde kennen tijdens zijn opleiding, heeft hij er tussen de jaren ‘70 en ‘90 voor gezorgd dat menig dame in nood terechtkon voor een veilige abortus in ons land, en in het UZ Brussel in het bijzonder. Zelf nam hij risico’s door medewerking te weigeren en later door patiëntendossiers te verstoppen voor de Orde der Artsen en voor Justitie. Hij werd vervolgd, maar is blijven vechten en heeft uiteindelijk gewonnen. Abortus werd gedepenaliseerd. Ten slotte is hij een man die erkenning voor opmerkelijke vrouwen hoog in het vaandel draagt. Via de Leerstoel Willy Callewaert, waarvan hij titularis 36 H E T V R I J E WO O R D

PROF. EM. DR. INGE LIEBAERS

MICHÈLE LOIJENS Il est des rencontres qui bouleversent ou font prendre un autre chemin à votre vie, il en fût ainsi lorsque Roger Lallemand nous conviât dans son bureau un an après le décès de Willy Peers. J’ignorais ce jour là que ce serait le début d’une grande aventure: la création de la Fondation Willy Peers, mais aussi le début d’une merveilleuse amitié. J’ai tout de suite été séduite par l’engagement humaniste de Jean-Jacques Amy, par sa capacité d’indignation face aux inégalités, aux injustices, il pouvait se mettre en grande colère et prendre la plume pour les dénoncer, ce que je suis sûre il fera jusqu’à son dernier souffle. Profondément laïque et refusant toutes chapelles, Jean-Jacques ne pouvait que me plaire. Nous ne savions pas au moment de notre rencontre qu’il nous faudrait vingt ans de lutte pour enfin aboutir à une la loi dépénalisant partiellement l’avortement. Ce but commun fût le ciment originel de notre amitié, mais s’en est suivit, ces moments privilégiés au son des grands du jazz, de la voie suave de Sarah Vaughan au timbre enroué de Billie Holiday, du fabuleux Kind of Blue de Miles Davis à la trompette de Dizzy Gillespie ou à la virtuosité Lionel Hampton. D’autre soirée, furent propices à l’écoute de musiques

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

baroques interprétées par le Collegium Vocale Gent, tout en évoquant l’Italie chère à son cœur tout en dégustant ses magnifiques vins. Jean-Jacques est pour moi, comme Roland, son ami aussi, le fût pour d’autre, ce qu’on appelle un homme universel, fermement ancré dans son temps, toujours présent pour ses amis dans la joie ou dans la peine. “Si demain je devais entrer en clandestinité, il est certain c’est que ce serait avec vous” est le plus beau compliment jamais reçu d’un ami, tout Jean-Jacques.

MEVR. MICHÈLE LOIJENS, VOORMALIGE SECRETARESSE VAN DE STICHTING WILLY PEERS

Er zijn van die ontmoetingen die zo ingrijpend zijn dat ze je leven een andere richting kunnen uitsturen: dat was het geval toen Roger Lallemand ons uitnodigde op zijn bureau een jaar na het overlijden van Willy Peers. Ik had toen niet kunnen weten dat die dag het begin zou betekenen van een groots avontuur: de oprichting van het Dr. Willy Peers Centrum, maar ook het begin van een fantastische vriendschap. Ik was onmiddellijk verleid door het humanistische

KRIS MERCKX Academicus, homo encyclopedicus, warme mens én militant

engagement van Jean-Jacques Amy, door zijn vermogen tot verontwaardiging bij de confrontatie met ongelijkheid of onrechtvaardigheid. Hij kon daarover heel boos worden en in de pen kruipen om die misstanden aan de kaak te stellen, en ik ben ervan overtuigd dat hij dat zal doen tot hij zijn laatste adem uitblaast. Ik kon niet anders dan Jean-Jacques waarderen, overtuigd seculier als hij is, en afwijzend tegenover alle ‘kapelletjes’. Toen we elkaar ontmoetten, konden we niet voorzien dat ons een strijd te wachten stond van twintig jaar vooraleer er een wet tot stand zou komen die abortus gedeeltelijk depenaliseerde. Dat gemeenschappelijke doel was het oorspronkelijke cement van onze vriendschap, maar er zouden vele geprivilegieerde momenten volgen bij de klanken van de groten uit de jazz, de lieflijke stem van Sarah Vaughan, het hese timbre van Billie Holiday, het fabelachtige Kind of Blue van Miles Davis, de trompet van Dizzy Gillespie, het virtuoze spel van Lionel Hampton. En op andere avonden was er barokmuziek in de uitvoering van het Collegium Vocale Gent, als achtergrond voor de evocatie van zijn geliefde Italië, onder het genot van het degusteren van zijn heerlijke wijnen. Jean-Jacques is voor mij, zoals Roland, die ook zijn vriend is, voor anderen, wat men een universele mens noemt, sterk geworteld in zijn tijd, altijd aanwezig voor zijn vrienden, in vreugde en in verdriet. ‘Als ik morgen zou moeten verdwijnen in de clandestiniteit, dan is het zeker dat ik dat met jou zou doen’, is het mooiste compliment dat ik ooit van een vriend gekregen heb, het is Jean-Jacques ten voeten uit.

In 2008 schreef ik het boek Dokter van het Volk over de geschiedenis en werkwijze van Geneeskunde voor het Volk. Achteraan staat een ouderwetse ‘index van eigennamen’. Jean-Jacques Amy valt daarin op. Uiteraard omwille van de alfabetische bonus sinds zijn geboorte, maar vooral door de tien pagina’s waarop hij voorkomt. Die tien paginanummers weerspiegelen hoe vaak we in heel onze loopbaan samen hebben opgetrokken. Als strijdmakkers. Ik als lid van een marxistische partij, Jean-Jacques bewust partijloos. Dat laatste belette niet dat hij mij en mijn ‘kameraden’ – volgens sommigen ‘beroepsagitatoren’ – niet zelden verraste door de strijdbaarheid waarmee hij uit de hoek kwam. Waar en waarom spoorde onze inzet zo vaak samen? 1. Bij de strijd voor een kwaliteitsvolle gezondheidszorg, toegankelijk voor iedereen zonder enige financiële drempel. Dat Jean-Jacques daar voorstander van was, kwam ik al te weten toen ik hem nog niet eens persoonlijk kende. En wel via enkele van de eerste vrouwelijke patiënten van de groepspraktijk Geneeskunde voor het Volk (GVHV) die we in 1971 in Hoboken hadden opgestart. “Jullie gratis geneeskunde, aan terugbetalingstarief”, zegden die arbeidsters of arbeidersvrouwen ons toen, “bestaat hier voor een deel al in de polykliniek van de socialistische mutualiteit. Daar kunnen we voor een klein bedrag, vijf frank, een paar specialisten raadplegen.” Voor hun gynaecologische problemen, zo vernam ik van hen, konden ze daar terecht bij ene dokter Amy. De talentvolle, jonge specialist werkte, bij de start van zijn carrière, een aantal uur in de quasi H E T V R I J E WO O R D 37

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

gratis FOB-polykliniek van Hoboken. Wij werkten toen op nog geen 500 meter van elkaar. Later zou blijken dat onze ideeën over het basisrecht op kwaliteitsvolle gezondheidszorg nog veel dichter bij elkaar stonden. 2. Een andere beweging waarin wij samen optrokken, was die om abortus uit het strafrecht te halen. Jean-Jacques speelde daarin een voortrekkersrol. Consequent in de voetsporen van wijlen dokter Willy Peers, aan wiens leven en verdiensten Jean-Jacques menig schitterend artikel heeft gewijd. Als stagiair en assistent was ik eind jaren ’60 in het katholieke St. Rafaël-ziekenhuis (KUL) op Inwendige Ziekten tot tweemaal getuige van het overlijden van een vrouw als gevolg van septische abortus. Als jonge huisarts in Hoboken werd ik in 1971 geroepen bij een mij tot dan toe onbekende patiënte. Ik trof haar hevig bloedend aan op het toilet, gevolg van de ‘tussenkomst’ van een ‘engelenmaakster’. Een snelle ziekenhuisopname redde haar. Het was ook de tijd van de clandestiene, vaak omslachtige verwijzingen naar Nederlandse abortuscentra. Al die ervaringen maakten mij vanzelf tot medestrijder om abortus uit het strafrecht te krijgen. Pas later vernam ik in detail hoe Jean-Jacques – met moed en vooral veel tegenkanting – een centrale rol heeft gespeeld in deze strijd die uitmondde in de wet Lallemand-Michielsen. Die zou vanaf 1990 een einde maken aan deze Belgische ellende en schande. Groot respect en dank voor Jean-Jacques en andere pioniers van de legalisering der medische zwangerschapsonderbreking. Zoals Lucie Van Crombrugghe, die in de tijden van illegaliteit in Gent een abortuscentrum opstartte en uitbouwde. En die daarvoor in 2015, op voorstel van Jean-Jacques, door de VUB gelauwerd werd als doctor honoris causa. 3. Dé strijd die Jean-Jacques en ons het meeste en nauwste aaneensmeedde, was die tegen de reactionaire en corporatistische Orde van Geneesheren van de jaren ‘70-‘90. In de winter 1979-1980 organiseerde het artsensyndicaat Wynen-Henrard haar tweede algemene artsenstaking. Deze keer tegen een poging van minister D’Hoore (CVP-ACW) om een ‘gezondheidsboekje’ in te voeren en een forfaitaire huisartsengeneeskunde met inschrijving bij een arts of medisch huis mogelijk te maken. De Nationale Raad van de Orde schreef een lange ‘deontologische’ motivering om zich daar met een staking te verzetten. Die Orde-tekst verscheen (enkel) in … het informatieblad van de Syndicale Kamers van dr. Wynen. Driehonderd artsen besloten als protest niet langer het verplichte lidgeld aan de Orde te betalen. De niet-betalers verenigden zich in de ‘Actie Orde’ en in Franstalig België in ‘L’appel des 300’. Tientallen academici deden mee, waaronder Jean-Jacques Amy naast Peter Piot, Karel Vuylsteek, Marleen Temmer38 H E T V R I J E WO O R D

man, Marc De Meyere en anderen. Met deurwaardersexploten voor loon- en/of inboedelbeslag kon de Orde in de jaren erna niet-betalers intimideren en dwingen om af te haken. De artsen van Geneeskunde voor het Volk zetten wél door, samen met een paar andere diehards zoals Jean-Jacques. In januari 1985 werd België opgeschrikt door een gewelddadige inval van de rijkswacht in de woning van twee artsen van GVHV in Genk. De interventie moest het werk ‘faciliteren’ van een deurwaarder die, op last van de Orde, het lidgeld wou vorderen via inbeslagname van de inboedel. Sympathisanten en huisgenoten verzetten zich, maar de huisraad werd weggesleept. De artsen Harrie Dewitte en Huub Dierick werden gearresteerd en belandden in de gevangenis van Tongeren. Op 7 februari 1985 reageerde een groep hoogleraren met een ‘Oproep ter verdediging van Geneeskunde voor het Volk en voor afschaffing van de Orde der Geneesheren’. Bij hen, uiteraard, Jean-Jacques Amy, professor gynaecologie in Brussel, Jaap Kruithof, professor filosofie in Gent, Lise Thiry, professor virologie in Brussel, Françoise Tulkens, professor strafrecht in Louvain-la-Neuve en in Brussel, en Lode Van Outryve, professor criminologie in Leuven. Zij hielden samen een persconferentie waarop Jean-Jacques vertelde: “De artsen van het AZ Jette zijn niet bepaald een erg linkse groep. Toch tekende 80 á 90 procent van hen een petitie die het gewelddadige optreden tegen hun Genkse collega’s met klem veroordeelt. Zelf betaal ik ook geen lidgeld aan de Orde. Ik protesteer tegen het optreden van de ordehandhavers in Genk. Het doet denken aan toestanden in Zuid-Amerikaanse dictaturen.” Jean-Jacques onderschreef ook de tussenkomst van Jaap Kruithof: “Ik heb de grootste eerbied voor deze volksdokters. Zij willen de ziekmakende factoren die in de kapitalistische maatschappij aanwezig zijn, uitschakelen. Zij werken aan een minimumloon – vele artsen verdienen tot tien keren meer dan zij. Het is ver gekomen dat men deze mensen zo zwaar repressief treft. Terwijl juist zij de symbolen zijn van een nieuwe maatschappelijke ordening.” Prachtige woorden die ons altijd zijn blijven motiveren. In de openbare ruimte stak Jean-Jacques het felst zijn nek uit tegen de Orde in 1998. Twee GVHV-artsen uit Zelzate, waaronder een oud-student van Jean-Jacques, gingen toen in beroep bij de Nationale Raad in Brussel tegen hun veroordeling tot twee maanden schorsing wegens niet betalen van lidgeld. Jean-Jacques bood zich spontaan aan als hun raadsheer en verdedigde hen met verve. Hij klaagde in zijn pleidooi de ‘waanzinnige ontplooiing van ordehandhavers’ aan die voor het gebouw van de Orde plaatsgreep (tientallen rijkswachters, spuitwagens). Hij besloot: ‘Ook ik zal nooit mijn lidgeld voor de Orde

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

betalen’. Als reactie stuurde de Orde Jean-Jacques een Pro Justitia. Ze zou beslag laten leggen op zijn bankrekening om haar lidgeld te verkrijgen. Jean-Jacques reageerde met een open brief aan de voorzitter van de Orde. Daarin besloot hij, met de nodige verve en literaire allure: “En nu, Mijnheer de Voorzitter, moet u nog bepalen met welke middelen u beslag zal leggen op mijn achterstallige lidgelden. Zult u met behulp van een koevoet bij mij thuis laten binnenbreken? Zult u beslag laten leggen op meubelen die ik van mijn vader, dokter Pierre Amy, erfde? U moet weten dat hij een van de artsen was die alle gevaren trotserend de piloten van de geallieerde strijdkrachten verzorgde, nadat zij door de Duitse luchtafweer in de Antwerpse regio waren neergeschoten. Zijn hele leven was hij, zonder winstbejag, in de weer voor zijn patiënten. Zijn voorbeeld indachtig, wil ik mijn beroep eer aandoen zoals hij dat deed. Dat houdt in dat ik mij verzet tegen de Orde. Pro Justitia, dat wil zeggen opdat gerechtigheid geschiedde.” In 2009 vormde Jean-Jacques, op initiatief van Patrik Vankrunkelsven (ex-senator Open Vld, nu professor huisartsgeneeskunde, KUL), samen met em. prof. Marc De Meyere (UGent) en mij een kwartet dat de strijd voor afschaffing of grondige hervorming van de Orde van Artsen wou herlanceren. Onze inspanningen leidden tot een colloquium ‘Orde van artsen: anno 2010 een meerwaarde?’, gehouden in het Huis der Parlementairen ( juni 2010). Voor het eerst nam ook de Orde zelf daaraan deel. De alternatieven voor een democratische regulering van de gezondheidsberoepen, die de leden van ons kwartet daar zelf naar voren brachten, bundelden we in een gezamenlijk artikel De Orde van geneesheren op een keerpunt: hervormen of verdwijnen. Het verscheen in het Tijdschrift voor Geneeskunde ( jaargang 68, nr. 2, 2012). 4. Met Jean-Jacques delen we ook zijn internationalisme. Persoonlijk denk ik dan in de eerste plaats aan zijn inzet voor de bevrijding van het Palestijnse volk. Ik herinner me levendig het relaas van Jean-Jacques over zijn deelname aan een fact-checking mission in de Gazastrook. Zelden heb ik zo gebald en aangrijpend het lot horen samenvatten van de twee miljoen Palestijnen die daar opeengepakt zitten op amper 360 vierkante kilometer. ‘C’est l’univers concentrationnaire’, getuigde Jean-Jacques. Iedere keer als de mensen in Gaza het slachtoffer worden van oorlogen, bombardementen, blokkades en ontberingen, doen die drie woorden van Jean-Jacques mij opnieuw sidderen van kwaadheid en solidariteit. Dat het internationalisme van Jean-Jacques veel verder reikt dan het Midden-Oosten, getuigen zijn frequente oproepen tot ondertekening van petities tegen onrecht en schendingen van mensenrechten wereldwijd. En tegen de vernietiging van onze moederplaneet.

Jean-Jacques is niet alleen een man van de wetenschap, een gewaardeerde gynaecoloog en een militant. Hij is nog veel meer. Jean-Jacques is een warm mens. Zijn gewezen secretaresse zegde me na zijn emeritaat: “Hij was een droom van een baas om voor te werken.” Zelfs in een banale mail verrast Jean-Jacques vaak met volzinnen die overlopen van hartelijkheid en oprechte genegenheid voor de bestemmelingen. Een complete Homo encyclopedicus zijn is in deze tijd niet meer mogelijk. Toch blijft Jean-Jacques aardig in de buurt van dat profiel. Na zijn emeritaat schreef hij nog de boeken La bête rôde encore – Essai sur l’incitation à la haine en ‘Anoniem’ is een vrouw. Alleen al de bibliografie op het einde doet je perplex staan over zijn bronnenmateriaal en kennis van diverse disciplines, niet in het minst ook geschiedenis. Als leden van het anti-Orde-kwartet hielden we onze vergaderingen (inclusief hartige hap) tussen 2009 en 2013 bij Jean-Jacques en zijn partner Huguette thuis. Na afhandeling van de dagorde liet Jean-Jacques ons graag enkele van zijn geliefde muziekstukken horen, voorzien van deskundig commentaar. Of onderhield hij ons over de rol van diverse ondergronden voor de smaak van Franse en Italiaanse wijnen. Heeft die man dan geen kleine kantjes? Zelf vind ik hem soms wat te veel ‘Pietje Precies’ (nog meer dan mezelf, en dat wil wat zeggen). Je kan Jean-Jacques geen mail of tekst toesturen of hij signaleert je prompt een feitelijke of taalkundige fout. Recent dacht ik hem toch eens te kunnen ‘pakken’. Vaak ondertekent hij zijn mails met ‘A luta continua’. Met in mijn achterhoofd de naam van een (ultragauchistische) Italiaanse partij van de jaren ‘70-‘80 reageerde ik: “Vergis je je niet? Moet dat niet zijn ‘La lotta continua’”? De repliek liet niet op zich wachten: ‘Mijn allerbeste Kris, ‘A luta continua’ is in het Portugees geschreven, niet in het Italiaans. Het betreft een slogan of strijdkreet gebruikt door de rebellen van het Frente de Libertação de Moçambique (FRELIMO) gedurende de Mozambikaanse onafhankelijkheidsoorlog. Dat een partijloze dit mag uitleggen aan een stichter van Amada en van Geneeskunde voor het Volk is verbijsterend, maar streelt mijn ego en vervult mij met trots. Ha! Ha! Ha! ;-) Zoals steeds, eindig ik met een luide, overtuigde, geestdriftige ‘A luta continua’.” Met plezier geïncasseerd, Jean-Jacques, én bijgetreden. Jean-Jacques, ik ben blij dat we niet alleen compagnons de route waren en zijn, maar vooral echte strijdmakkers in vele gevechten voor een betere, rechtvaardige en verlichte wereld. Gevechten die nog lang niet gewonnen zijn. H E T V R I J E WO O R D 39

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Proficiat met je Prijs van het Vrijzinnige Humanisme. Je hebt hem meer dan verdiend, compañero (correct geschreven?). DR. KRIS MERCKX, ARTS-STICHTER VAN GENEESKUNDE VOOR HET VOLK (PVDA), STRIJDMAKKER IN VERSCHEIDENE ZAKEN

HUGUETTE MIGNOLET Budapest, samedi 12 mai 2018, en début de matinée. Le Congrès de l’European Society of Contraception and Reproductive Health, réuni depuis trois jours, est près de se clôturer. La séance s’ouvre sur la traditionnelle intervention de Jean-Jacques, cette fois-ci sur le thème ‘A different History of Birth Control’. Le public de toutes nationalités est nombreux, alors que bien souvent les délégués s’esquivent après le petit déjeuner pour se rendre à l’aéroport ou pour profiter d’une visite éclair dans le centre-ville. C’est le poing levé que l’orateur termine son allocution en clamant haut et fort ‘A luta continua!’ Jean-Jacques vient de rappeler sans trop de ménagement – plus particulièrement aux gynécologues hongrois présents – leur devoir d’investissement et de résistance, face à la politique répressive de Viktor Orbán et de ses pareils en matière d’interruption volontaire de grossesse! La salle applaudit, enthousiaste et … émue. Jean-Jacques, s’il se permet de faire la morale, sait bien ce qu’il en coûte de se rebeller. Il n’a jamais renoncé aux luttes que sa conscience citoyenne lui dictait de mener, qu’il s’agisse des droits des femmes (dont celui à l’avortement), de la question palestinienne, du fonctionnement de l’Ordre des médecins en Belgique, ou de celui de l’actuel UZ Brussel (anciennement AZ-VUB) à Jette, lorsqu’il y était encore en fonction. Bien d’autres causes encore l’ont occupé dont il serait trop long de faire la liste. Les combats que Jean-Jacques a menés l’ont souvent été au prix d’une certaine solitude, d’une fatigue aussi bien psychique que physique, mais il en a supporté le 40 H E T V R I J E WO O R D

poids sans faiblir. Ses interventions et sa mobilisation pour les causes humanitaires ne se comptent plus. Sa légion d’honneur – qu’il aurait refusée si elle lui avait été proposée – n’est pas une cocarde épinglée au revers de son veston; il l’arbore au fond de lui. Il est un « constant gardener » et dit avec conviction: « Quand je ne pourrai plus m’indigner après avoir vu un documentaire choquant à la télévision ou lu un écho révoltant, c’est que je serai mort. » Et pour ne rien oublier, il consigne de son écriture fine et d’une régularité calligraphique les événements les plus marquants ainsi que des passages importants de livres dans son agenda, où 365 jours dans l’année ne suffisent pas car il y colle, avec le plus grand soin, des pages intercalaires qui le gonflent à l’extrême jusqu’à ne plus pouvoir le fermer. La qualité essentielle de Jean-Jacques? Supporter mes défauts. Rien ne nous prédestinait à nous rencontrer, mais le hasard en a décidé autrement. Aucune explication autre que celle que Michel de Montaigne a donnée à propos de l’amitié qui le liait à Étienne de la Boétie ne me vient à l’esprit: « Parce que c’était lui, parce que c’était moi. » Boedapest, zaterdag 12 mei 2018, het begin van de ochtend. Het driedaagse congres van de European Society of Contraception and Reproductive Health is bijna ten einde. De zitting opent met de traditionele tussenkomst van Jean-Jacques, dit keer over het thema ‘A different history of birth control’. Het internationale publiek is nog talrijk aanwezig, hoewel de afgevaardigden al vaak vertrekken na het ontbijt, op weg naar de luchthaven of naar het stadcentrum voor een bezoekje. De spreker beëindigt zijn toespraak met opgeheven vuist met de uitroep ‘A luta continua!’ Jean-Jacques herinnert zijn toehoorders, meer bepaald de aanwezige Hongaarse gynaecologen, zonder veel omhaal aan hun plicht tot engagement en weerstand tegenover de repressieve politiek van Viktor Orbán en zijn trawanten op het vlak van vrijwillige zwangerschapsonderbreking. De zaal applaudisseert, enthousiast en … geëmotioneerd. Als Jean-Jacques zich op ethisch vlak engageert, weet hij maar al te best wat die opstandigheid hem kan kosten. Hij is nooit teruggedeinsd voor een gevecht dat zijn geweten als burger hem dicteerde, of het nu ging om vrouwenrechten (waaronder het recht op abortus), de Palestijnse kwestie, het functioneren van de Belgische Orde der Geneesheren of van het UZ Brussel toen hij er zijn functie nog uitoefende. En er zijn nog vele andere thema’s waarvoor hij zich engageerde, te veel om op te noemen. De meervoudige strijd die Jean-Jacques gevoerd heeft, ging voor hem vaak ten koste van een zekere eenzaamheid, van een psychische of fysieke vermoeidheid waarvan hij het gewicht evenwel droeg zonder dat het hem ver-

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

zwakte. Zijn tussenkomsten en oproepen ten gunste van humanitaire doelen zijn inmiddels ontelbaar. Zijn ‘légion d’honneur’ – die hij zou hebben geweigerd mocht men ze hebben aangeboden – is geen ereteken vastgepind op de kraag van zijn jasje: hij draagt ze in zijn binnenste. Hij is een ‘constant gardener’ en zegt met overtuiging: ‘Als ik niet meer verontwaardigd ben na het zien van een schokkende documentaire of het lezen van een onthullende aanklacht, dan zal ik dood zijn’. En om niets te vergeten, noteert hij in zijn fijne, kalligrafische handschrift de meest markante gebeurtenissen en belangwekkende fragmenten uit gelezen boeken in zijn agenda, waarvan de 365 dagen van het jaar niet volstaan, want hij kleeft er met zorg zo veel extra bladzijden tussen dat de agenda zich niet meer laat sluiten. De belangrijkste kwaliteit van Jean-Jacques? Het verdragen van mijn tekortkomingen. Er was niets dat ons voorbestemde om elkaar te ontmoeten, maar het toeval besliste daar anders over. Ik kan geen andere verklaring bedenken dan die van Michel de Montaigne voor de vriendschap die hem verbond met Etienne de la Boétie: ‘Parce que c’était lui, parce que c’était moi’. HUGUETTE MIGNOLET, LEVENSGEZELLIN

vrouwelijke mandatarissen, tot hij eindelijk antwoord kreeg. In zijn kort dankwoord voor het hard bevochten antwoord viel vooral een zinnetje in het rood op: ‘A luta continua’. Toen de Algerijnse journalist Khaled Drareni was veroordeeld tot twee jaar cel omdat hij zijn werk gedaan had, namelijk verslaggegeven van protesten tegen corruptie en het keiharde politieoptreden daartegen, stuurde Jean-Jacques een indrukwekkende brief naar de Algerijnse ambassadeur in België met de eis tot vrijlating van Drareni. De brief kreeg als staartje een e-mailbericht mee dat hij, als hij onbeantwoord zou blijven, eerstdaags als open brief in Le Soir of in La Libre Belgique zou verschijnen. Toen de astrofysicus Imad Barghouti van de Al-Quds-universiteit in Oost-Jeruzalem in 2020 door de Israëlische autoriteiten zonder proces onder administratieve aanhouding werd geplaatst, verspreidde Jean-Jacques naar allerlei organisaties een indringende persoonlijke nota bij de petitie om Barghouti vrij te laten. Ik kan de voorbeelden vermenigvuldigen. Als iemand de Prijs Vrijzinnig Humanisme verdient, is het wel Amy. Men had eigenlijk een prijs apart moeten bedenken om deze eigenzinnige rebel van de vrijzinnige gedachte naar volle verdienste te kunnen huldigen.

FREDDY MORTIER Ik ben niet de enige om een grote bewondering te hebben voor Jean-Jacques Amy. In de periode voor de goedkeuring van de Belgische abortuswet kwam hij vaak in het nieuws als martelaar, maar wel een heel rebelse, voor de vrouwenrechten, die bovendien openlijk de handschoen opnam tegen het conservatieve, medische establishment. Ik heb hem persoonlijk maar één keer live ontmoet. Ik ontmoet hem vooral in mijn e-mailbus en in mijn boekenkast. Ik heb eens gegrasduind in mijn post. Toen Open Vld in 2020 de hoogstnodige herziening van de abortuswet, waarvoor er een parlementaire meerderheid was, wou afvoeren om de vorming van een regering mogelijk te maken, bleef Jean-Jacques de ene na de andere mail sturen naar het algemene adres van de partij en in het bijzonder naar de

Foto: Lies Willaert

Foto: Joke Goovaerts

FREDDY MORTIER, VOORZITTER DEMENS.NU

MARC NOPPEN De R van Respect (en van Recht en Rechtvaardigheid)

Ik heb de goede keuze gemaakt om mijn masteropleiding geneeskunde (toen nog: ‘doctoraten’) aan de VUB te volgen. Zoals iedere student aan welke universiteit dan ook zich allicht enkele ‘fameuze’ proffen zal herinneren, heb ik aan de VUB toch wel enkele bijzondere specimens mogen ontmoeten als prof in een of ander vak. Zo had je professor Loeb, die in een zeer specifiek taaltje ons de beginselen van de zuigelingenvoeding uitlegde (“moedermelk is voor de kind, koemelk is voor de kalf”), professor Six die ons een brede kijk op geneeskunde en de mens bijbracht (“Noppen, vertel mij eens H E T V R I J E WO O R D 41

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Andere tijden. Maar er was ook ene professor Amy. Die met passie en vuur zijn toegemeten uren hoorcollege vulde met spannende verhalen over dr. Peers, gevangenisverblijven, afstappingen door onderzoeksrechter Guy Bellemans die patiëntendossiers wou komen confisqueren van patiënten bij wie professor Amy abortus had verricht, en daarnaast nog spannendere avonturen in zijn jonge jaren in Afrika en in Amerika. Eerlijk: veel gynaecologie heb ik daar niet geleerd, maar humanisme? Tonnen! Als student had ik tijdens mijn stage gynaecologie de mogelijkheid om enkele raadplegingen mee te volgen met de professor. Op een voormiddag keek hij op zijn horloge, en zei: “Ah, het buske uit Leuven zal nu wel arriveren”. Wat bleek? Zijn katholieke confraters die in hun instelling uiteraard geen abortus arte provocatus mochten uitvoeren, stuurden ‘stoemelings’ hun patiënten naar … professor Amy. Waar ze zich de volgende dag in de pers publiek van distantieerden. Hoe onrechtvaardig vond ik dat! En de prof? Hij deed wat juist was. Wat rechtvaardig was. Voor zijn patiënten. Ten slotte: zelfs in zijn emeritaat bleef en blijft professor Amy zich inzetten voor Recht en Rechtvaardigheid, en profileert hij zich als een fervente verdediger van de rechten van onze gastprofessor Ahmadreza Djalali, die in de dodencel in Iran zit te wachten op zijn straf – na een schijnproces. En dan: George Floyd. Na verspreiding van dat fameuze filmpje uit Minneapolis hadden Brusselse jongeren een treinstel van de NMBS beschilderd met graffiti ‘I Can’t Breathe’, in koeien van letters. Toen de NMBS meldde dat te willen verwijderen, schreef de prof een open brief aan de NMBS met de vraag dat te laten staan. Als eerbetoon aan George Floyd. Als teken van Recht en Rechtvaardigheid. Respect! PROF. MARC NOPPEN, CEO UZ BRUSSEL

Foto: Lies Willaert

waarom de Liparische eilanden zo belangrijk zijn in de totstandkoming van silicose als pneumologische beroepsziekte”) of wijlen professor De Vis op het eindexamen interne geneeskunde: “Noppen, dat was niet slecht. Maar wilt gij 20 op 20?” - “Ja professor” - “Bon, geef mij eens de tien cru’s van de Beaujolais”, ondertussen lurkend aan zijn pijp die toen nog in het ziekenhuis gerookt mocht worden.

CAROLINE PAUWELS De Vrije Universiteit Brussel en l’Université Libre de Bruxelles laten zich inspireren door een radicaal humanisme. We staan dan ook op de bres, waar die waarden worden geschonden. Zo ook in de strijd voor de legalisering van abortus. Onze medische faculteiten, de universitaire ziekenhuizen en artsen lieten vrouwen die ongewenst zwanger waren geraakt en die hun zwangerschap niet wilden verderzetten, niet in de kou staan. Clandestiene abortussen hielden immers grote risico’s in voor de vrouwen: risico’s op zware lichamelijke en psychische letsels, ja zelfs op de dood. Niet vergeten, nooit vergeten: in de jaren 1960 stierven nog elk jaar een vijftigtal Belgische vrouwen aan de gevolgen van abortus. Onze artsen vonden dat dit niet langer kon en absoluut mensonwaardig was. Vanuit hun ethische gedrevenheid en met respect voor het zelfbeschikkingsrecht van het individu, hielpen ze concreet vrouwen in nood. Abortussen werden op een medisch verantwoorde wijze uitgevoerd door artsen die hun verantwoordelijkheid opnamen. Maar die artsen stelden zich bloot aan vervolging. Ik denk aan dokter Willy Peers, ik denk aan professor Pierre Olivier Hubinont van de ULB. Ik denk aan professor Jean-Jacques Amy van de VUB. Aan de gedeeltelijke depenalisering van abortus, met de wet Lallemand-Herman Michielsens van 1990, ging een lange en moeizame strijd vooraf. Een strijd waarin mensen zoals Jean-Jacques Amy bereid waren zeer veel op het spel te zetten voor hun humanistische idealen. We kunnen hen daar niet genoeg dankbaar voor zijn. Ik ben dan ook bijzonder verheugd met de toekenning van de Prijs Vrijzinnig Humanisme 2021 aan Jean-Jacques Amy. CAROLINE PAUWELS, RECTOR VUB

42 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

combination proved to be wonderful for our collaboration – he drew on his wealth of knowledge and drafted extensive text, but at the same time we agonised about which word to use in a particular sentence and how exactly to phrase our remarks. Jean-Jacques listened patiently while I presented a poster we produced together for a congress in Budapest in 2018. I look back fondly on this time which gave me immense personal satisfaction. Google Scholar tells me that, so far, we have been cited 69 times, which I think we can both be pleased with.

BEA PION

Jean-Jacques Amy vertelde me in Bazel in mei 2016 dat hij de bedoeling had een artikel te schrijven over gedwongen sterilisatie. Omdat ik net als hij een passionele voorstander

Ik heb al een paar pogingen ondernomen om iets passends op papier te zetten. Helaas heb ik niet de schrijftalenten van Jean-Jacques Amy. Ik moet dus een tekstje schuldig blijven. Ik kan geen woorden vinden die de fijne samenwerking met hem omschrijven. De herinnering aan de jaren die ik voor hem mocht werken, heb ik verpakt in een mooi geschenkpapier met een grote strik rond.

ben van reproductieve autonomie, vroeg ik of ik coauteur

MEVR. BEA PION, VOORMALIGE SECRETARESSE OP HET TOENMALIGE AZ-VUB

uitzonderlijk brede kennis en begripsvermogen – maar

kon zijn. Op die manier begon een fantastische samenwerking die ongeveer twee jaar zou duren. Samen schreven we zo’n 27 000 woorden verdeeld over zes artikels in peerreviewed tijdschriften. In die periode verrichtten we onderzoek naar historische, eugenetische, biologische, sociale, ethische, juridische, epidemiologische en andere perspectieven op ons onderwerp. Jean-Jacques is een (overduidelijk) uniek voorbeeld van een veelzijdig geleerde met een hij is ook een pedant. Die combinatie bleek fantastisch te zijn voor onze samenwerking – hij maakte gebruik van zijn grote kennis en schreef uitvoerige teksten, maar tegelijk braken we ons het hoofd over welk woord moest worden gebruikt in een bepaalde zin en hoe we onze opmerkingen precies moesten formuleren. Jean-Jacques luisterde geduldig toen ik een poster presenteerde die we samen hadden gemaakt voor een congres in Budapest in 2018. Ik kijk met plezier terug op die periode die me een immense bevrediging schonk. Google Scholar vertelt me dat we tot nog toe 69 keer geciteerd zijn, waar we denk ik beiden verheugd over kunnen zijn.

SAM ROWLANDS

PROF. SAM ROWLANDS

Jean-Jacques Amy told me in Basel in May 2016 that he intended to write a paper on coerced sterilisation. Being, like him, a passionate believer in reproductive autonomy I asked if I could join in. So began a most delightful collaboration which lasted for around two years. Together we wrote in the region of 27,000 words arranged into six papers in peer-reviewed journals. During this time, we researched historical, eugenic, biological, social, ethical, legal, epidemiological and other perspectives of our subject. Jean-Jacques is an example (obviously unique) of a polymath with extremely wide-ranging knowledge and understanding – but at the same time he is a pedant. This H E T V R I J E WO O R D 43

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

MIA TAFFIJN Als ik aan prof. Amy denk, verschijnt er spontaan een glimlach op mijn gelaat. Dan denk ik aan de vele mooie momenten die we samen mochten beleven. Hij is een getalenteerd verteller. Zo deed hij het verhaal van zijn papegaai die perfect het piepende geluid van zijn garagepoort kon nabootsen. De papegaai stuurde zijn baasje meermaals naar buiten ‘s avonds omdat hij dacht dat hij de garagepoort hoorde opengaan. Tot hij besefte dat het de papegaai was, die hem steeds naar buiten stuurde. De kleurrijke manier waarop dat verhaal verteld werd, was onbeschrijfelijk. Groot is en blijft mijn respect en bewondering voor deze buitengewone man. Een man van vele talenten, grenzeloze empathie, vastberadenheid en een vechtlust tegen onrecht dat men niet voor mogelijk houdt. Hij verdedigde steeds zijn personeel. Ooit stevende hij op de echtgenoot van een patiënte af die werkelijk héél onbeleefd gedrag vertoonde en zich agressief opstelde ten opzichte van de verpleegkundige. Het was nogal komisch om te zien. Een razende man, die met hoofd en schouders boven prof. Amy uittorende. Maar dat kon prof. Amy niet deren. Hij wees de razende man beleefd, doch heel kordaat de deur. Een perfecte hoogleraar, dat weet iedereen ondertussen. Maar ook op de consultatie ging het onderrichten door. Meermaals per dag riep hij ons om bepaalde zaken (zeldzame of meer voorkomende) te tonen en te illustreren. Nu nog hoor ik vaak zijn stem en uitleg bij bepaalde casussen. Onze alertheid en kennis werden constant op die manier gestimuleerd en bijgeschaafd. Zijn eigenaardigheden ... De liefdevolle verzorging voor zijn reusachtige papyrus (en dewelke ook van ons verwachtte). De nota’s (toen nog geschreven en niet digitaal) waren een lust voor het oog. Héél duidelijk door het mooie en verzorgde handschrift, maar ook door de kleurtjes, aangebracht om bepaalde dingen te accentueren. Tot slot zijn fijn gevoel voor humor. Hij bedankte me ooit voor de overheerlijke tas thee die ik hem gebracht 44 H E T V R I J E WO O R D

had. ‘Het was koffie’, zei ik, waarop hij fijntjes glimlachte. Ik had het begrepen ... de koffie was nogal slapjes uitgevallen. Of toen hij zei ‘aha, ons Mieke eet balletjes met soep’. Ik moet toegeven, er lagen wel héél veel balletjes in de soep. Mijn respect groeide mee met mijn dienstjaren, alsook de angst die we voelden voor prof. Amy. ... Als de gerechtsdeurwaarder voor de zoveelste keer een dossier kwam confisqueren. ... En prof. Amy dat voor de zoveelste keer weigerde mee te geven. ... En voor de zoveelste keer verdween hi,j omringd door de gerechtelijke politie, in de lift richting politiegebouw of justitiepaleis. Ik heb het geluk gehad deze schitterende man te leren kennen en een klein onderdeeltje van zijn leven te zijn. Hij heeft me grotendeels gemaakt tot wie ik nu ben. Dank je wel, prof. Amy. Genegen MIA TAFFIJN

ALAIN TYTGAT Beste Jean-Jacques Reeds meer dan vier decennia kennen we elkaar. Eerst in onze warme sympathie en waardering voor de genereuze persoonlijkheid van dr. Willy Peers. We voelden ons solidair met hem. Wij zijn gestart met een professionele relatie in het kader van de oprichting van CEVO, het eerste Nederlandstalige opvangcentrum voor verantwoord ouderschap. Jij was vastberaden en steeds consequent, als diensthoofd Gynaecologie en Verloskunde, aan het AZ VUB. Je aarzelde niet om actief tegemoet te komen aan de nood van de vrouw om vrij over haar lichaam te beschikken, door actief medisch verantwoorde zwangerschapsafbrekingen uit te voeren. Zo moesten oplossingen voor deze maatschappelijke nood niet meer in het buitenland

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

gezocht worden, of nog erger, bij engeltjesmaaksters. Principieel en in gezelschap van onverschrokken medestanders nam je bedachtzaam risicovolle beslissingen. Gerechtelijke vervolgingen en veroordelingen schrikten je niet af. Je wou resoluut het debat aanzwengelen en de zo noodzakelijke veranderingen teweegbrengen. Je was bijzonder vindingrijk in het absoluut beschermen van het medisch geheim in het belang van al je patiënten. De raad van bestuur van het Universitair Ziekenhuis van de Vrije Universiteit Brussel steunde je unaniem door mededaderschap op zich te nemen. Ik ken je als een perfectionist en connaisseur in vele domeinen: wetenschap, literatuur, filosofie en andere geneugten van het leven, zoals goede wijn. De strijd voor de volksgezondheid, de vrije meningsuiting, de rechten van de vrouw, het wegwerken van elke discriminatie dulden geen compromis en blijven steeds hoog op je agenda staan. Je blijft trouw aan de vrijzinnige waarden van de Vrije Universiteit Brussel. Haar devies ‘Scientia Vincere Tenebras’ zijn nimmer ijdele woorden voor jou. Jouw acties en inzichten steunen op hoogstaand en internationaal erkend wetenschappelijk onderzoek. Beste Jean- Jacques, ook in jouw strijd tegen ‘La bête’ sta ik aan je zijde. Wij blijven samen alert, want ‘rien n’est jamais acquis’. Jouw initiatieven en gedrevenheid blijven velen van ons inspireren. En tout bien tout honneur, Jean-Jacques Amy, je t’aime.

tractaties bij mijn consults bij prof. dr. Jean-Jacques Amy. Telkens was ik wat bouche bée, maar geen enkele spriet van mijn vrouwvriendelijke haardos voelde zich ooit of immer gekrenkt. Het was menselijke empathie vanuit een bezorgdheid om spanning te temperen, om kennis te delen en uit te wisselen … Historicus is mon Amy niet geworden, maar historiek doordrenkt zijn denken. Net als vrouwen. Allebei hebben we een ‘vrouwenboek’ geschreven. Het mijne wat … wufter. Het zijne serieuzer/meticuleuzer. ‘Pietje Precies’, maar ook weifelend en twijfelend. Zoekend en beseffend dat kennis altijd aangevuld dient te worden. Vasthoudende pitbull en cultuurminnende humanist. Streng rationeel, maar met een gemoed dat soms overloopt. Ongedurig, eigenzinnig (maar is dat niet karaktervol?), koppig bij wijlen, curieus, genereus, onverzetbaar, foeterend op ’s werelds onrecht en op een tam toetsenbord. Vaak heeft hij het evenwel bij het rechte (niet rechtse) eind. En nog staat genees-heer Jean-Jacques Amy – stante pede – op de bres om te helpen en vaak is zijn oordeel … bingo! Antwerpse Fransman en gewenst wereldburger. Sociaal dier, maar saloneenzaat met een boekje-in-een-hoekje en een beduidend muziekje. Achter dat strenge voorkomen schuilt een (over-) gevoelige mens bekommerd om de medemens. Hoe kan je dat uitvissen? Cherchez la femme! Een man (of zijn inborst) herken je aan de compagnon de route die hij kiest en verdient. MEVR. ELIANE VAN DEN ENDE

MEESTER ALAIN TYTGAT

ELIANE VAN DEN ENDE Mon Amy ‘We hebben opnieuw een Félicien Rops nodig die tegen de schenen van het hypocriete katholieke doemdenken en het burger-dom schopt!’, ‘Over een paar jaar zijn we professionele collega’s!’ … Een paar van de openings-

ANNE VEROUGSTRAETE Jean-Jacques is een echte militant: duidelijk progressief, met een sociaal engagement, en een kritische geest: hij kan het niet laten om bij onrecht met frisse verontwaardiging te reageren. Zeer onlangs nog schreef hij een aangetekende brief aan Charles Michel over zijn houding ten opzichte van Ursula von der Leyen en Erdogan! H E T V R I J E WO O R D 45

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Zijn bazen waren niet unaniem enthousiast met deze attitude, en sommigen hadden wel gewild dat hij wat meer in de pas zou lopen. Jean-Jacques had beslist dat hij ook zou waken over de culturele ontwikkeling van zijn assistenten in opleiding. In de operatiezaal leerden we niet alleen duidelijke schema’s om te opereren, wij werden ook bevraagd over culturele, historische en politieke topics. Jean-Jacques Amy had beslist dat we niet rustig zouden mogen afstuderen als vakidioten. Dt-, stijl- en taalfouten werden stelselmatig aangepakt! Een beetje geschiedenis: Tijdens de illegaliteit in de jaren ‘70 werden in België abortussen zonder winstbejag en op medisch verantwoorde wijze uitgevoerd. Wij hadden geen schunnige artsen die rijk werden omdat ze vrouwen uitbuitten, zoals zo dikwijls gebeurt in landen waar abortus verboden is. De pioniers waren vooraanstaande artsen met een ontegensprekelijke morele integriteit: Willy Peers, Pierre Olivier Hubinont, Jean-Jacques Amy. Dat imago straalde uit op de hele abortusbeweging. Dankzij hen konden de abortushulpverleners in België met geheven hoofd door het leven gaan. Toen Willy Peers in 1973 in de gevangenis belandde voor het uitvoeren van illegale abortus, kwam er een stevige reactie van de feministische en progressieve beweging. In 1976 werden, ook in Brussel, progressieve artsen

(waaronder Hubinont en Jean-Jacques Amy) en andere hulpverleners vervolgd voor dezelfde reden. De ULB- en VUB-directie steunden hen openlijk. Maar er was wel een duidelijk regionaal verschil. In Franstalig België was er een lange lijst ziekenhuizen en artsen, waaronder professoren, diensthoofden, bekende gynaecologen die abortussen uitvoerden en de beweging steunden; in Nederlandstalig België was er één ziekenhuis, het AZ-VUB, en één arts, Jean-Jacques Amy. Daar moest je toch wel wat moed en doorzettingsvermogen voor hebben! Solidariteit is geen ijdel woord voor Jean-Jacques. Toen in 1984 gynaecoloog Dirk Wildemeersch gedurende negen dagen in de gevangenis opgesloten werd omwille van een illegale abortus, besliste Jean-Jacques prompt om een van zijn assistenten, Marleen Temmerman, uit te sturen om hem te vervangen. Dat om de continuïteit van de zorg te garanderen, en ook om hem op die manier openlijk te steunen. De laatste jaren heb ik Jean-Jacques regelmatig gezien. Hij heeft mij overtuigd om, samen met hem, als vrijwilliger, in de raad van bestuur van de Fédération Laïque de Centres de Planning Familial (FLCPF) te zetelen. Dat was een boeiende samenwerking! GYNAECOLOGE DR. ANNE VEROUGSTRAETE

LUNA ABORTUSCENTRA

n België heeft 1 op 5 vrouwen in de loop van haar leven

leiding en medische behandeling bij ongewenste zwan-

een abortus. Iedereen kent wel iemand die een abortus

gerschap. Iedereen die ongewild zwanger is en beslist

heeft laten uitvoeren, maar (bijna) niemand spreekt

heeft de zwangerschap af te breken, kan hier terecht. Maar

erover. Abortus is lang geen ver-van-mijn-bedshow, maar

LUNA is er ook als je twijfels hebt over de zwangerschap

de vooroordelen blijven.

en nood hebt aan professionele ondersteuning bij het

Een vrouw is gemiddeld 35 jaar vruchtbaar. Dat is on-

nemen van een beslissing.

gelofelijk lang. In theorie heeft ze 13 keer per jaar kans om zwanger te worden. Dat zijn in een leven ruim 450 kansen om zwanger te worden. Als je weet dat een vrouw gemid-

MEER WETEN?

deld 1,55 kinderen krijgt, dan weet je dat het controleren

www.abortus.be

van je vruchtbaarheid een echt huzarenstukje is. Het vergt

Volg @lunavzw op

een grote inspanning en een portie geluk om in de loop van

Facebook en

je leven nooit ongepland zwanger te worden.

@luna_abortuscentra

De LUNA abortuscentra bieden psychosociale bege-

46 H E T V R I J E WO O R D

op Instagram

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

ENKELE SFEERBEELDEN UIT DE FILM

H E T V R I J E WO O R D 47

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Bekijk de film via de website van het Humanistisch Verbond, www.humanistischverbond.be.

48 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

“Vrouwenrechten zijn mensenrechten” In gesprek met Jean-Jacques Amy

De strijd voor gelijke rechten voor vrouwen en mannen is zo oud als het geheugen van de lezer van dit artikel. De vrouwen die de strijd voerden, en nog voeren, noemen zichzelf al lang geen feministen meer, op de uitzonderingen na. Ze zijn er zich vooral van bewust dat de strijd nog altijd gestreden moet worden in eigen land en meer dan ooit buiten de landsgrenzen. Ze zijn ervan overtuigd dat er gewonnen kan worden als mannen medestanders worden.

H E T V R I J E WO O R D 49

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

e auteur van ‘Anoniem’ is een vrouw is zo’n man, een medestander. Meer zelfs, hij behoort tot die minderheid van het ‘sterke’ geslacht die zich geschaard heeft bij de meerderheid van het ‘zwakke’ geslacht. Jean-Jacques Amy is een feminist tot in de kist. Dat zegt hij zelf in de proloog van zijn boek. Een bewering die elke lezer die het boek of dit artikel leest, zal beamen. “Ik besef nu pas – bij het schrijven van dit boek – hoe groot de behoefte is aan een boek over vrouwenkwesties, geschreven vanuit de perceptie van een man en dus … zonder enige identitaire idee-fixe.” HOE EEN MAN AUTEUR WORDT VAN EEN VROUWENBOEK

In 2017 werd dokter en hoogleraar gynaecologie en verloskunde aan de VUB gevraagd de Leerstoel Willy Calewaert te bekleden. Uitzonderlijk, want het is niet zo vanzelfsprekend iemand uit de eigen faculteit

“Jean-Jacques Amy is een feminist tot in de kist.” daarvoor te vragen. Het bewijst eens te meer dat dokter Amy een bijzonder geëngageerd en zeer sociaal bewogen humanist is. Zo’n leerstoel houdt niet alleen in dat er colleges gegeven worden; van de titularis wordt ook een boek verwacht. Voor dr. Amy was dit de uitgelezen kans om te tonen dat zijn levenswerk meer is dan ‘abortus’ alleen. “Ik was vereerd met de vraag om in 2017 de Leerstoel Willy Calewaert te bekleden. Zeker ook omdat de negen mij bekende vorige titularissen doceerden aan andere, gerenommeerde, zelfs buitenlandse universiteiten. Toen mijn vakgenoten van de Faculteit Geneeskunde en Farmacie van de VUB mij kozen – eerder dan een collega uit Yale, Dublin of Luik –, vervulde mij dat met trots.” Dr. Amy twijfelt even voordat hij het woord trots uitspreekt. In zijn boek ‘Anoniem’ is een vrouw komt slechts een van de zes thema’s aan bod die hij gedurende zijn colleges in de herfst van 2017 besprak, namelijk ‘geweldpleging op 50 H E T V R I J E WO O R D

vrouwen en de strijd die zij nog steeds voeren voor hun wettelijke gelijkstelling op de werkvloer’. “Dit boek gaf me de kans om te laten zien dat mijn engagement verder reikt dan abortus alleen. Ik heb voluit kunnen schrijven over het onderwerp waarin ik het beste thuis ben, namelijk geweldpleging op vrouwen. Doorheen het boek loopt mijn sociaal engagement voor gelijke rechten voor vrouwen als een rode draad. In het hoofdstuk ‘De strijd voor de depenalisering van vrijwillige zwangerschapsafbreking’ vertel ik mijn persoonlijke verhaal. Ik ben nog altijd trots op het feit dat ik, ondanks de veroordelingen (dr. Amy is de arts die vanwege uitgevoerde zwangerschapsafbrekingen het vaakst gerechtelijk ter verantwoording geroepen werd, n.v.d.r.), voor mijn principes ben blijven opkomen voor de correcte uitvoering en achteraf een wettelijke regeling van abortus. Wie ben ik als ‘arts’ om in plaats van een vrouw die mij om hulp vraagt, te beslissen over haar zwangerschap? Ik sta in eer en geweten nog altijd achter elke abortus die ik uitvoerde. Ik ben nog altijd overtuigd van de vooringenomenheid en het totale gebrek aan empathie van bepaalde magistraten. Ik werd er destijds vaak genoeg mee geconfronteerd. En ik durf hieraan toe te voegen dat de vertegenwoordigers van de Orde der Geneesheren (nu Orde der Artsen, n.v.d.r.) vaak niet deontologisch en correct optraden tijdens een inbeslagname van medische dossiers. De reden waarom ik pertinent mijn lidgeld niet betaalde en nog altijd niet betaal.” Dr. Amy geniet duidelijk van zijn ongehoorzaamheid aan de Orde. Ook in die ‘ongehoorzaamheid’ stond en staat hij niet alleen. Ook hier heeft hij strijdmakkers. Dit boek van dr. Amy is, zoals hij het zelf zegt, “eindelijk eens geen medisch schrijfsel”. Dat is het inderdaad niet, zes delen structureren de tekst tussen het voorwoord van Eliane Van den Ende en de literatuurlijst. ‘Deel I – Geweld tegen vrouwen’, ‘Deel II – Acht emblematische vrouwen’ en ‘Deel III – Een strijd door en voor de vrouwen gevoerd’ maken van dit boek een leesbaar en bruikbaar naslagwerk. Het zou niet mogen ontbreken op de verplichte literatuurlijsten – als die nog bestaan – van de derde graad

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

middelbaar onderwijs, van hogescholen en universiteiten en zeer zeker van de politieschool. Een samenleving die geweld tegen vrouwen ernstig neemt, en dan hebben we het over kindhuwelijken, maagdelijkheid, seksueel geweld, femicide, infanticide en foeticide enkel en alleen ‘omdat ze vrouw zijn’, leest en herleest dit naslagwerk tot het vol ezelsoren, accentueerstrepen en koffievlekken zit. ‘Anoniem’ is een vrouw hoort thuis op de werktafel van de politici die, na de moord op Julie Van Espen, opriepen om nu eens eindelijk werk te maken van het voor eens en altijd aanpakken van seksuele geweldpleging op vrouwen. DE ONTVOOGDINGSSTRIJD VAN DE VROUWEN IN BELGIË

“Dit deel van het boek gaf me veel onrust. Het chronologische overzicht moet volledig zijn en correct. Toch wilde ik op bepaalde gebeurtenissen dieper ingaan en dat deed ik ook.” Het zijn vooral die uitgeschreven stukken met veel details, die de gelijkekansenstrijd levendig beschrijven. Maar die stukken vertellen zo veel meer. De zin waarin Amy de stakende FN-vrouwen beschrijft, vrouwen oplopend in betogingen met de baby in de armen en de andere kinderen aan de hand en hangend aan de rokken, zegt ons evenveel over de auteur als over de staaksters van toen. Zagen (en zien) wij ooit mannelijke betogers met een baby in de arm en kinderen vastgeklampt aan hun broekspijpen? Empathie is nooit ver weg in de uitvoerige beschrijvingen van historische feiten die de auteur raakten. Dr. Amy wijst naar een foto in zijn boek: “Deze foto zegt toch alles. Zie je hoe Lucie Henrard hier spreekt? De durf en de begeestering springt van het papier af. En kijk naar de gezichtsuitdrukkingen van de mannen achter haar. Boekdelen spreekt dat …” Deze foto werd genomen in Herstal op 15 april 1966. Lucie Henrard spreekt een zaal toe, de micro in haar hand, de andere hand strijdvaardig in haar zij. De mannen, hoogstwaarschijnlijk vakbondsbazen, ongetwijfeld geen directeurs, zitten achter haar, achter een tafel, zwarte maatpakken en veelzeggende gezichten. Deze vrouw zou geschiedenis schrijven en niet op uitdrukkelijk verzoek

van de mannen achter haar. Als Amy moet kiezen voor één feit dat voor hem het verschil maakte, aarzelt hij niet: “Op 16 februari 1966 leggen meer dan drieduizend arbeidsters van de Fabrique nationale d’armes de guerre in Herstal het werk neer voor ‘gelijk loon voor gelijk werk’. Dit was het doorslaggevend feit voor de ontvoogdingsstrijd in België.” Hij voegt er nog aan toe dat ook ‘de pil’ belangrijk was, zeer belangrijk, hij citeert professor Gerrit-Jan Kloosterman, die bij zijn afscheidscollege in 1982 verklaarde dat ‘de pil meer (had) verwezenlijkt op het vlak van de emancipatie van de vrouw dan de gehele Verenigde Naties.’ “Maar voor mij blijven het toch de FN-arbeidsters. Voor Europa is het stemrecht voor vrouwen ongetwijfeld het belangrijkste feit en internationaal het belang dat er eindelijk gehecht wordt aan een einde maken aan fysieke geweldpleging op vrouwen en vrouwenmoord.”

“Dit boek gaf me de kans om te laten zien dat mijn engagement verder reikt dan abortus alleen.” SEKSISTISCHE VROUWENRAAD

De auteur komt al eens openhartig uit de hoek, hij heeft een duidelijke mening en die mag geweten zijn. “De Dolle Mina’s hebben het verschil gemaakt en dit in een tijd zonder sociale media. In 1970 laten ze van zich horen in Brussel en meerdere Vlaamse steden – en hoe. Ze stonden los van elke politieke partij en leunden niet aan bij de vakbond. Dat was een van hun sterke punten. Maar, ze hadden het ongelooflijke talent om op een ludieke en begrijpelijke manier het probleem op straat te gooien. Letterlijk. ‘Baas in eigen buik’ was een duidelijke boodschap. Elke arts die ‘ik weet het beter’ verkondigde, werd het zwijgen opgelegd. De slogan is nu nog actueel, want ook vandaag moet een arts die met empathie luistert naar wat de vrouw hem / haar vraagt en vertelt, toegeven dat, als het over abortus gaat, alleen de vrouw, en zij alleen, kan beslissen.” De auteur is niet zo lovend over de Vrouwenraad: “Ik besef ten H E T V R I J E WO O R D 51

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

volle aan welke kritiek ik mij blootstel wanneer ik beweer dat de Vrouwenraad openlijk seksistisch is en niet voor het bewerkstelligen van gendergelijkheid ijvert.” Het feit dat de Marie Popelinprijs enkel aan vrouwen toegekend wordt – en dan meestal nog aan Vlaamse vrouwen –, is een miskennen van gendergelijkheid. “Gender mag geen selectiecriterium zijn voor de toekenning van een prijs ter bevordering van een universele waarde, namelijk gendergelijkheid.” Volgens Amy lag de motivatie voor een wettelijke regeling van de vrijwillige zwangerschapsafbreking eerst en vooral bij de openbare gezondheid en de individuele gezondheid van de vrouw in kwestie. Hij zag meermaals wat een illegale abortus uitgevoerd door een ‘engeltjesmaakster’ aanrichtte. Elke vrouw die stierf na zo’n slecht, vaak uit geldzucht uitgevoerde abortus, was er een te veel. De hypocrisie van de Kerk was onbegrijpelijk. Alsook die van vele collega-artsen. Maar ook de sociale motivatie speelde een

“Dr. Amy geniet duidelijk van zijn ongehoorzaamheid aan de Orde.” rol. De vrouw en haar rechten staan centraal en zij alleen kan de beslissing nemen, op voorwaarde dat dit niet onder externe druk gebeurde. Een wet die abortus toelaat, zal er bovendien voor zorgen dat er geen schuldgevoel meer is, of alvast veel minder. “De dag dat de abortuswet gestemd werd, werd er geschiedenis geschreven. Deze ‘gewonnen’ strijd heeft een blijvende impact op de politieke wereld, op de verdeling van de macht. De Kerk werd teruggedrongen binnen de kerkmuren. De euthanasiewet in 2002 kwam er dankzij de weg die geruimd was door de tweehonderd mensen die onafgebroken opkwamen voor de zelfbeschikking van de vrouw bij de keuzes die zij maakte om al dan niet een kind te baren.” TABOE

Als dokter Amy vertelt over zijn artsenstudie, de specialisatie voor gynaecologie en verloskunde, wordt veel duidelijk: “Toen ik in ’64/’65 in mijn laatste jaar doctoraat zat, 52 H E T V R I J E WO O R D

werd er geen woord gesproken over anticonceptie. Stel u voor, de pil was toen al vier jaar beschikbaar en toch raadden bepaalde professoren nog altijd coitus interruptus of zaaddodende middeltjes aan. Niet te verwonderen dat er ongewenste zwangerschappen waren. Enerzijds was een correct uitgevoerde – zij het clandestiene – vrijwillige abortus een ‘kwaad’, langs de andere kant gebeurde het wel voor grof geld. Dr. Willy Peers voerde zwangerschapsafbrekingen gratis uit en hij kwam er nog voor uit ook. Een moedig man. Gelukkig lieten hij en vele anderen zich niet stoppen door de vele gerechtelijke zaken en veroordelingen.” Jean-Jacques Amy noemt zichzelf een goede leerling van dr. Peers, mede dankzij de kennis die hij opdeed in New York, waar abortus tegen het einde van zijn verblijf in de VS wel toegelaten was. Daar leerde en ondervond hij dat niet elke abortus ‘een kwaad’ was. Hij leerde ook doorheen de verhaaltjes te prikken die een vrouw – soms samen met haar partner – verzon om een slecht uitgevoerde, clandestiene abortus te verbergen. Hij leerde er vooral empathisch te luisteren en de goed onderbouwde wens van de vrouw in te willigen. Toen hij doceerde aan de VUB, gaf hij wel informatie over anticonceptie. Niet ‘terloops’, maar wel colleges van in totaal acht uur – en niet alleen aan artsen. “Margaret Sanger was verpleegster en de moeder van de anticonceptiepil. Een iconisch figuur. Ze behandelde ooit een vrouw na een slecht uitgevoerde abortus. Ondanks het feit dat ze duidelijk tegen het koppel zei dat een volgende abortus fataal kon zijn, werd de vrouw opnieuw zwanger. Anticonceptie kon niet, want ‘zondig’. De vrouw overleefde haar tweede abortus niet.” “Wie de strijd voor een abortuswet aanging en wie de dag van vandaag opkomt tegen elke vorm van geweld tegen de vrouw, mag niet laf zijn”, besluit hij. GENITALE VERMINKING

“Voor 1990 werden we er als arts nooit mee geconfronteerd. Dat probleem kwam ons land binnen, samen met de migranten uit landen als Somalië”, licht dr. Amy toe. “Artsen wordt ook alsmaar vaker verzocht maagdenvliesattesten te redigeren en hy-

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

menreconstructies te verrichten.” Hij geeft zelf de voorkeur aan het aanbieden van alternatieven. Zo is er een vaginale zetpil gemaakt van gelatine die een halfuur na het inbrengen een slijmerige, rode afscheiding geeft. Ook doen het intensief oefenen van de bekkenbodemspieren en de opzettelijke contractie van deze spieren tijdens de coïtus de opening van de vagina nauwer aanvoelen. Al kan hij begrijpen dat artsen wel overgaan tot een reconstructie, omdat ze het meisje wensen te beschermen tegen het geweld dat haar te wachten staat als blijkt tijdens de huwelijksnacht dat ze geen maagd meer is. “Maar zowel de getuigschriften als de ingrepen zullen altijd bijdragen tot de voortzetting van deze verwerpelijke gebruiken.” Dit is het dilemma waar elke arts mee geconfronteerd wordt. “Ik verafschuw elk getuigschrift dat afgeleverd wordt, elke reconstructie die uitgevoerd wordt tegen grof geld. Dan is deontologie en ethiek ver weg …” QUOTA

Op de vraag of quota nodig en nuttig zijn, is dr. Amy duidelijk: “Ja! Er is geen onderscheid tussen vrouwen en mannen. Vrouwen staan op dezelfde voet en dit zal pas doordringen in onze maatschappij als er gelijke vertegenwoordiging is. Alle raden van bestuur, de politiek, de leidinggevende functies … moeten minstens veertig procent hebben van elk van de twee geslachten. Dan pas zal de strijd voor gelijke rechten gestreden zijn. Vrouwenrechten zijn mensenrechten.” Over hoe dit er in de toekomst uit moet zien, nu we evolueren naar een samenleving waar gender een ruimer begrip wordt dan het binaire systeem van vandaag (twee geslachten, namelijk ‘man’ en ‘vrouw’, n.v.d.r.), weet hij ook niet. In de woorden ‘genderneutraliteit’ en ‘genderindifferentie’ moet hij zich nog eens verdiepen, geeft hij openhartig toe. Volgens dr. Amy ligt het negeren van het gelijkheidsbeginsel aan de basis van vele problemen waarmee vrouwen wereldwijd geconfronteerd worden. “Foeticide (het aborteren van een meisje, n.v.d.r.) en meisjesmoord gaan op gruwelijke wijze in tegen dit gelijkheidsprincipe. Elke vorm van geweld enkel en alleen omdat iemand ‘vrouw’ is, is verwerpelijk.” Ook het uithuwelijken

van meisjes, kindhuwelijken en genitale verminking zijn ongeoorloofde vormen van geweld, wel of niet onder de noemer van cultureel ‘erfgoed’ of religie. “Want ‘religie’ is pas tolerant als ze niet meer dominant is”, verduidelijkt hij. Dr. Amy is positief-pessimistisch of pessimistisch optimist, want goede voorbeelden van preventie bestaan wereldwijd. Hij verwijst naar Zuid-Amerika, waar een wet de pleger ertoe verplicht in een programma te stappen om zijn ‘probleem’ aan te pakken. Dan speelt politie een belangrijke rol. En zo zijn we terug bij het begin van dit artikel. ‘Anoniem’ is een vrouw is het ideale naslagwerk dat in elke combi, in elke politiewagen moet liggen om de stille uurtjes al ‘studerend’ door te brengen. “De optimist die ik was, heeft een gedaanteverwisseling ondergaan. Ik verplicht mezelf nu om mijn ontmoediging niet de vrije loop te laten. De steeds terugkerende teleurstelling, de afkeer de verontwaardiging zijn evenveel beweegredenen geworden om

“Burgers moeten actief en met verantwoordelijkheidsbesef aan het politieke debat deelnemen.” op te staan en met woord – en soms daad – te reageren. Een betere wereld vraagt een inspanning. Burgers moeten actief en met verantwoordelijkheidsbesef aan het politieke debat deelnemen.” Met deze woorden legt Jean-Jacques Amy de bal ook in de handen van u, de lezer. JACINTA DE ROECK EN LAURA MICHIELS

Deze tekst verscheen eerder in Het Vrije Woord (februari, maart, april 2020) en is gebaseerd op een interview naar aanleiding van de publicatie van het boek ‘Anoniem’ is een vrouw. Jean-Jacques Amy (°1940) was hoogleraar gynaecologie en verloskunde aan de VUB, voorzitter van de Fédération Laïque de Centres de Planning Familial en hoofdredacteur van de European Journal of Contraception and Reproductive Health Care. Zijn essay La bête rôde encore, over het aanzetten tot haat, verscheen in 2017. H E T V R I J E WO O R D 53

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

‘ANONIEM’ IS EEN VROUW Dit zegt de flaptekst ‘Anoniem’ is een vrouw gaat over mensenrechten, moed, doorzettingsvermogen, verzet en burgerlijke ongehoorzaamheid. In dit boek, waarvan de titel verwijst naar een citaat van de Britse femininiste Virgina Woolf, bespreekt vroeger hoogleraar gynaecologie, feminist en activist Jean-Jacques Amy de rode draad in zijn carrière, namelijk het onrecht tegenover de vrouw en de strijd voor gelijke rechten. Amy biedt eerst een overzicht van verschillende

Ik luisterde attent naar de verhalen van mijn ‘patiënten’. Ik meen ze tot in zekere mate – ik ben maar een man – te hebben kunnen doorgronden. Over de jaren ontwikkelde zich in vele gevallen wederzijds respect, belangstelling, empathie, begrip, soms bewondering en zelfs – met enkelen met wie ik hetzelfde gedachtegoed, dezelfde streefdoelen en engagementen deelde – een sterke affectieve band. Ik behoor tot die ‘minderheid van het ‘sterke’ geslacht [die] zich [geschaard heeft] bij de meerderheid van het ‘zwakke’ geslacht’. Ik ben een feminist tot in de kist.

types van geweldplegingen tegen meisjes en vrouwen door mannen, gaande van kindhuwelijken tot seksueel geweld. Ook Amy’s eigen inzet in de Belgische strijd voor de depenalisering van abortus wordt besproken. Daarna illustreren de portretten van acht emblematische vrouwen – van de mythische Antigone over de Algerijnse Djamila Boupacha tot de Amerikaanse levende legende Angela Davis – de doorslaggevende bijdrage die vrouwen lever(d-) en op het vlak van gendergelijkheid en de humanisering van de samenleving. Vervolgens bespreekt de auteur de strijd voor emancipatie die Belgische vrouwen sinds 1830 voeren. Ondanks de enorme vooruitgang is die strijd zowel in België als wereldwijd nog lang niet gestreden. De laatste decennia is de democratie wereldwijd verkommerd. De herovering – en in vele landen de verovering – van medezeggenschap begint met de toekenning van gelijke rechten aan de vrouw. Vive la différence, een fragmentje uit de Proloog (p. 21)

Ik hou van mensen en heb een goede verstandhouding met de meeste vrouwen die ik ken, maar dat geldt ook voor het mannenvolk. Het is mijn overtuiging dat vrouwen op meerdere vlakken van mannen verschillen en volstrekt gelijke rechten moeten genieten. Dat laatste is de rode draad geweest van mijn engagement. Ieder van de acht vrouwen over wie ik met enige diepgang in dit werk uitweid vind ik buitengewoon. Maar voor iedere vrouw – uitgezonderd voor Antigone (Prometheus misschien?) – kan ik een mannelijk equivalent noemen. Wat dacht u soms van Galileo Galilei, Chaim Soutine, Chrétien Guillaume de Lamoignon de Malesherbes, Jean Moulin, Salvador Allende, ‘Tankman’ – mogelijk de negentienjarige student Wang Weilin – die op 5 juni 1989 in een zijstraat van het zo slecht genaamde Plein van de Hemelse vrede in Peking geheel alleen voor de tanks ging staan en ... om in schoonheid te eindigen, Nelson Mandela? Ik was vrouwenarts gedurende vier decennia. Voltijds en tot op het einde van mijn klinische activiteit als werknemer. 54 H E T V R I J E WO O R D

MEER LEZEN?

‘Anoniem’ is een vrouw. De strijd voor gelijke rechten, Jean-Jacques Amy, ASP / VUBPRESS, 2019, ISBN 9789057188596, 232 p., € 22,95. Dit boek is uit diepe eerbied opgedragen aan Régine Karlin-Orfinger (1911-2002). Lezers van Het Vrije Woord kunnen het boek bestellen met korting via de website van ASP / VUBPRESS. Ga naar www.aspeditions.be en bestel met kortingscode HVV10.

HET ZOEKEND HERT ° THE SEARCHING DEER 0 2 | Filosofisch sfeerbeeld 0 3 | Welkomwoord 0 4 | Filosofieproject Denkers van de radicale ommekeer 0 5 | Ineke FELICITEERT JEAN-JACQUES AMY, Sluiter - Frank Albers 0 6 | Erik Oger - Jan-Hendrik Bakker 0 7 | Ludo Abicht - Paul Van Tongeren 0 8 | Gert-Jan van der Heiden - Pieter Lemmens PRIJS 0 9 | Hans Achterhuis - Johan Braeckman 1 0 | Focus op2021 de Phoenix 1 1 | Pijn en LAUREAAT VRIJZINNIG HUMANISME plezier van het politieke dier 1 2 - 1 3 | Ronald Tinnevelt over Martha Nussbaum 1 4 - 1 6 | Synthese: Bleri Lleshi en Manu Claeys 1 7 | Boekpresentatie Macht en onmacht van Tinneke Beeckman 1 8 | Face-to-face Philosophy. Filosofische contactdag voor de Lage Landen 1 9 | De Spoorzoekers met Midas Dekkers (foto) en Bernard Dewulf

HET Z!EKEND HERT

THE SEARCHING DEER

PRESENTEERT

Philosophy & overnight sensations – Koninklijkelaan 43, B-2600 Berchem (Antwerp)

HOE NU VERDER? SMACHTEN NAAR BEVRIJDENDE GEDACHTEN LIVE FILOSOFIEGEBEUREN

TINNEKE BEECKMAN KATRIEN SCHAUBROECK MARLIES DE MUNCK BERT BULTINCK STEFAN BUIJSMAN PHILIPP BLOM

Zondag 3 oktober 2021, 15.00-18.00 uur Arenberg Antwerpen Info: www.hetzoekendhert.be Reservaties: www.arenberg.be In samenwerking met

in samenwerking met de Vrijzinnige dienst van Universiteit Antwerpen

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Laudatio door

Leona Detiège

Toen de jury besliste dat Jean-Jacques Amy de laureaat van de Prijs voor Vrijzinnig Humanisme 2021 zou worden, kwam bij mij een heel lange lijdensweg terug naar boven: de langdurige strijd om abortus uit het strafrecht te halen in België. Jaren van betogingen, debatten, moed, frustraties, onbegrip, beschuldigingen en, zoals in het geval van dokter J. J. Amy, veroordelingen hebben in 1990 met de wet Lallemand-Michielsens uiteindelijk geleid tot een gedeeltelijke depenalisering van zwangerschapsafbreking. Het was een gevecht van velen, met een zeer grote verdienste van dokter J. J. Amy. Zijn ontzaglijke moed en zijn doorzettingsvermogen hadden als keerzijde vele vervolgingen waarvan hij het lijdend voorwerp was.

ean-Jacques Amy, nu een prille tachtiger, promoveerde als arts. Hij behaalde het diploma in de tropische geneeskunde, bekwaamde zich gedurende vijf volle jaren in de gynaecologie-verloskunde in de Verenigde Staten en deed burgerdienst in Oeganda. Als vrouwenarts gedurende vier decennia luisterde hij attent naar de verhalen van zijn patiënten, zo zegt hij zelf. Dat maakte hem tot die minderheid van het ‘sterke’ geslacht die zich geschaard heeft bij de meerderheid van het ‘zwakke’ geslacht. Hij noemt zichzelf een feminist tot in de kist. Recenter was hij ook titularis van de Leerstoel Willy Calewaert. Deze leerstoel wordt jaarlijks georganiseerd door deMens.nu, in samenwerking met de Vrije Universiteit Brussel en Uitstraling Permanente Vorming. In 2017 was het de beurt aan de faculteit Geneeskunde en Farmacie om de leerstoel te organiseren. De faculteit verkoos Jean-Jacques Amy die decennialang aan deze faculteit verbonden was. De thema’s die hij koos, verwezen ook dan naar zijn sociale bewogenheid. ‘Geneeskunde: sociaal bewogen … , of niets’, ‘Vrouwenrechten: bedenkingen over geweldpleging op vrouwen’ om maar enkele onderwerpen te vernoemen. De lezing ‘Geboorteregeling’ had hij vervangen door een toespraak over dr. Ahmadreza Djalali, een expert in rampengeneeskunde die een onderwijsop56 H E T V R I J E WO O R D

dracht had aan de VUB en die toen tot de doodstraf veroordeeld werd door de Iraanse Revolutionaire Rechtbank. Die lezing noemde hij ‘Onrecht’, want onrecht is iets wat onze laureaat niet aanvaardt. DE BEWUSTWORDING

In zijn boek ‘Anoniem’ is een vrouw beschrijft hij op een zeer menselijke manier hoe hij al die jaren gewerkt heeft. Hij vertelt over zijn stage in 1962 als coassistent in de Dienst Heelkunde van het Medisch-Heelkundig Instituut te Schaarbeek. De hallucinante voorvallen die hij daar meemaakte, kunnen niet anders dan vele emoties losmaken. Onvoorbereid werd hij geconfronteerd met de wijze waarop vrouwen die zich aanmeldden met een verhaal van vaginaal bloedverlies en abdominale krampen werden opgevangen en behandeld. Deze zogenaamde ‘spontane’ miskramen werden systematisch in twijfel getrokken. De vrouwen werden brutaal behandeld en net niet uitgescholden. Vele vrouwen van mijn leeftijd hebben over dergelijke scènes horen vertellen. Zelf herinner ik mij nog goed hoe een moeder van twee kindjes uit ons appartementsblok in allerijl met een ambulance naar het ziekenhuis werd afgevoerd met bloedingen. De generatie van mijn moeder

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

en grootmoeder vertelde dan de verhalen over de engelopdat de plaag van de ondeskundig uitgevoerde zwantjesmaaksters die zij hadden gekend. gerschapsafbrekingen een halt zou worden toegeroepen. Dokter Amy’s bewustwording, zegt hij zelf, ontstond Sociaalbewogen gynaecologen, waaronder zijn baas, en in de Verenigde Staten vooruitstrevende politici gelukten erin de wettijdens zijn opleiding in de gynaecologie en de geving in de staat New “Zijn ontzaglijke moed en zijn verloskunde. Daar maakYork te laten veranderen. doorzettingsvermogen hadden als ten collega-artsen hem Dat gebeurde op 1 juli keerzijde vele vervolgingen waarvan hij het duidelijk hoe vrouwen 1970. werden gedwongen om Mensen van mijn lijdend voorwerp was.” te liegen in de hoop om leeftijd, weten jullie het toch geholpen te kunnen nog? 1970! De verkoop worden. We schrijven dan augustus 1967. Toen hij maanvan condooms was toen nog illegaal in ons land. Mijn den later, tijdens de lente van 1968, een vrouw van nog moeder bestelde condooms voor haar dochters bij de vergeen twintig jaar op een berrie zag sterven nadat ze een koper van rubberen handschoenen en rubberen laarzen! vruchtafdrijving had gehad die verkeerd was afgelopen, In het geheim en in het zwart! beloofde hij zichzelf dat hij zich ten volle zou inzetten De grote ethische discussies moesten nog starten. Het H E T V R I J E WO O R D 57

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

zou tot 1973 duren voor de wetgeving op voorbehoedsMaar de processen gingen verder. In de rechtszaak middelen zou worden aangepast. Samen met Ierland Hubinont, die startte in 1981, werden een dertigtal persobehoorde België tot de meest achterlijke landen op vlak nen beticht voor het plegen van abortus. Alle beklaagden van ethische problemen. werden veroordeeld en onze laureaat kreeg vier maanTussen 1975 en 1980 werden er in de Brusselse rechtden met uitstel. Voor een andere zaak werd hij tot twee bank jaarlijks nog 15 tot 58 veroordelingen in verband maanden gevangenisstraf met uitstel veroordeeld. Voor met abortus uitgesproken. In het begin van de jaren beide zaken werd hij uiteindelijk door het Hof van Beroep 1960 stierven ieder jaar nog een vijftigtal vrouwen aan vrijgesproken op basis van “onoverkomelijke dwaling”. verwikkelingen opgelopen tijdens of na een vruchtafdrijIn 1984 werd hij opnieuw veroordeeld, ditmaal tot ving. Abortus bleef omringd door een sfeer van angst en één maand gevangenisstraf met uitstel. Een meisje van 13 schuldgevoelens. jaar was zwanger geworden van de 14-jarige zoon van haar Een eerste voorstel voor gedeeltelijke depenalisemoeders kortstondige levensgezel. De procureur des Koring van abortus werd nings Dubois stelde dat door Willy Calewaert dit meisje gemakkelijk de “Moedige mensen zoals onze laureaat ingediend in 1971. In zwangerschap had kun1973 werd dokter Willy nen uitdragen. Er volgde zullen moeten blijven ageren.” Peers aangehouden voor ook nog een vierde verhet uitvoeren van een oordeling in 1986. Vele zwangerschapsafbreking bij een minderjarige die door vrouwen en vooruitstrevende mannen bleven die moedige haar pleegvader was verkracht. Ondertussen was dokter geneesheren ondersteunen, onder meer door hun aanweAmy van de RUG, waar zijn contract niet verlengd werd, zigheden in de gerechtshoven tijdens de processen. naar de VUB verhuisd en werkte hij onder leiding van het Gedurende nog vele jaren gingen de plagerijen verder diensthoofd dokter Pierre-Olivier Hubinont. Het is dan en probeerde men regelmatig beslag te leggen op medecember 1975. dische dossiers van dokter Amy, maar hij volhardde. In Ikzelf was gedurende de jaren zeventig naast mijn 1990 werd de wet op de gedeeltelijke depenalisering van werk op het Ministerie van Economische Zaken en mijn abortus uiteindelijk goedgekeurd. De wet verscheen in passage op ministeriële kabinetten actief in de Socialistihet Staatsblad, niet door de Koning ondertekend zoals dat sche Vrouwenbeweging. Ik gaf voordrachten over econonormaal gebeurt, maar door de voltallige ministerraad, mische onderwerpen, en daarnaast over de grote verschilomdat Koning Boudewijn even onbekwaam werd verlen die er bestonden in de wetgeving over ‘natuurlijke’ klaard. kinderen. Ook het thema zwangerschapsafbreking was Tijdens heel die lange abortusepisode stond dokter J. zeer actueel. Ik liep mee in de betogingen en toen ik als J. Amy op de bres, als praktiserend geneesheer, maar ook jonge parlementair in 1977 in de Kamer van Volksverteals steun voor de militanten en voor de politici die het genwoordigers kwam, kreeg ik als opdracht in de toen nog goed meenden met de vrouwen die zwangerschapsafbreunitaire BSP om de ethische problemen te volgen. king vroegen. Zij kregen immers een hoop beschuldiginNa overleg met onder meer Monique Rifflet en gen over zich heen, gaande van kindermoordenaars tot, in Monique Van Tichelen legde ik in 1978 de eerste maal het een extreem geval, kannibalisme. Een van mijn collega’s voorstel neer dat voorzag in de volledige depenalisering volksvertegenwoordigers zegde in zijn argumentatie tegen van abortus. Dokter Hubinont verklaarde in 1981 op de het aanpassen van de wetgeving zelfs dat de embryo’s van vooravond van zijn proces dat de enige aanvaardbare opde vruchtafdrijvingen gebruikt werden in de cosmetica-inlossing erin bestond om abortus volledig te depenaliseren dustrie, onder andere voor de fabricatie van lippenstift. en deze materie uitsluitend in de medische praktijk onder Met andere woorden, de vrouwen aten die op. Hij vergat te brengen. Simpel werd het niet. Bij een eerste stemming wel te zeggen dat het over embryo’s van schapen ging. De over een voorstel tot opschorting van de vervolgingen druk van bewegingen zoals Pro Vita op gelovige collega’s voor een periode van twee jaar leerde ik hoe zogenaamwas niet te onderschatten. Velen onder u zullen zich de de voorstanders van een wetswijziging het voorstel toch beelden herinneren. Demonstraties van groepjes fanatieke nipt konden doen verwerpen. Mijn bloed kookte bij de vrouwen en mannen, voor de ingang van abortuscentra, uitleg die bepaalde mannelijke parlementairs gaven over die vrouwen die een abortus ondergaan schuldgevoelens de reden waarom ze tegen stemden. Ik vroeg mij af hoe wilden aanpraten. Die taferelen zien we nog steeds in een dikwijls die mannen thuis waren en of zij hun vrouwen aantal landen. wel kenden. In het parlement zaten toen nog zeer weinig De strijd is niet definitief beslecht. Dat zien we vanvrouwen. daag in vele landen. Kijk maar naar Polen en Hongarije. In 58 H E T V R I J E WO O R D

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

de Verenigde Staten is het terugdraaien van de beslissingen in verband met de vrije toegang tot abortushulpverlening gestart. Andere kleine landen, zoals bijvoorbeeld Liechtenstein en Malta, blijven een zeer restrictieve wetgeving handhaven. In ons land worden pogingen ondernomen om de wetgeving aan te passen, opdat de ongeveer 500 vrouwen die nu nog jaarlijks naar Nederland gaan om daar geholpen te worden ook in eigen land terecht zouden kunnen als de termijn van twaalf weken zwangerschap overschreden wordt. Al die beperkingen die in 1990 werden ingevoerd om een meerderheid in de Kamer en de Senaat te verkrijgen, zullen misschien wel eens verdwijnen. Moedige mensen zoals onze laureaat zullen moeten blijven ageren. ANDERE ASPECTEN VAN VROUWENONDERDRUKKING

ongehuwde moeder moest doorlopen, viel dan weg. Daarvóór kon een kind dat niet door de moeder erkend was worden weggegeven voor adoptie – en dat zonder rechten. Zonder de erkenning was er immers geen wettelijke band tussen moeder en kind. Dat weggeven ter adoptie gebeurde ook in ons land. Er verandert veel, zo wordt nu openlijk gesproken over het lot van kinderen uit onze gewezen kolonie die van hun moeder werden afgenomen. Anderzijds heb ik met lede ogen gezien hoe een vondelingenschuif werd geopend in Antwerpen. Hoe schattig vonden sommigen dat idee! Dokter Amy wordt door ons gelauwerd voor zijn ijverige inzet tijdens de abortusdiscussies, maar ondertussen bleef hij niet blind voor andere ethische problemen waar kinderen en vrouwen vandaag nog slachtoffer van zijn. TABOES

Maar dokter Amy was ook begaan met andere aspecten Terwijl mijn generatie vrouwen de straat op kwam om het van de vrouwenonderdrukking in de wereld. Hij sprak zich recht ‘baas in eigen buik’ op te eisen, zien we hoe meisjes daar zeer duidelijk over uit. De rode draad in zijn engageuit andere bevolkingsgroepen geconfronteerd worden met ment is dat ‘vrouwen op meerdere vlakken van mannen taboes. Een belangrijke is de ‘familie-eer’. De maagdelijkverschillen en volstrekt gelijke rechten moeten genieten’. heid van een meisje voor het huwelijk is onder invloed In zijn boek ‘Anoniem’ is een vrouw beschrijft hij de van de godsdienst voor velen enorm belangrijk. Daardoor kwalijke praktijken van kindhuwelijken, maagdelijkworden artsen in ons land voor moeilijke ethische dilemheidsattesten, femicide, verkrachting als oorlogswapen, ma’s gezet. Zij moeten beslissen of zij de meisjes zullen huiselijk geweld en zwangerschap buiten het huwelijk, en helpen tegen geweld van hun familie en van de familie dat op zowat alle plaatsen in de wereld. van de bruidegom door attesten van maagdelijkheid af te Hij beschrijft het type geweldpleging op vrouwen leveren die leugenachtig zijn, of door eventueel heelkunwaarbij ongehuwde zwangere vrouwen en jonge moeders dig in te grijpen. Dokter Amy stelt dat zowel het aflevewerden uitgebuit en zwaar mishandeld in zogenaamde ren van getuigschriften als de ingrepen bijdragen tot de toevluchtsoorden in Ierland. Toevluchtsoorden waar die voortzetting van verwerpelijke gebruiken. Het zal inspanmeisjes nog recent als ‘dienstboden’ werden uitgebuit en ningen vragen om de status van de vrouw in de betrokken mishandeld. In oktober 2018 verklaarde de Ierse minister bevolkingsgroepen op te waarderen. Gelukkig zien we Katherine Zappone dat er op een bepaalde plek stoffelijke moedige vrouwen uit die eigen gemeenschap opstaan om overschotten van 796 de debatten aan te gaan. kinderen en volwassenen Dokter, het is onbe“Dokter, het is onbegonnen werk om heel werden aangetroffen. gonnen werk om heel uw uw curriculum in de verf te zetten.” Ze werden tussen 1925 curriculum in de verf te en 1961 begraven op zetten. Ik heb getracht de gronden van het door de Katholieke Kerk beheerde om enkele van uw strijdpunten te belichten, maar er is opvangcentrum ‘Bon Secours Mother and Baby Home’ nog zo veel meer dat ik onbesproken laat. in County Galway. Met betrekking tot dit voorval wijst Zoals u het zelf verwoordt, moet de strijd naar dokter Amy op dat óók vrouwen zich schuldig kunnen maemancipatie gevoerd worden door vrouwen én mannen. ken aan extreme vormen van mishandeling, in dit speciale Mannen zoals u zijn een fantastische steun in deze strijd geval in weerwil van hun belofte van naastenliefde. naar emancipatie. Een strijd die helaas vandaag nog steeds In ons land was het misschien niet zo extreem, maar nodig is. Laat ons hopen dat er in de toekomst genoeg het duurde toch tot 1989 voor de wetgeving veranderde mensen zijn die zullen leven onder uw motto ‘feminist tot voor de kinderen die buiten het huwelijk werden geboren. in de kist’. Het Europees arrest-Marckx heeft er gelukkig toe bijgedragen dat België zijn wetgeving moest aanpassen. Het hele circus van erkenning, adoptie tot familieraad dat de LEONA DETIÈGE H E T V R I J E WO O R D 59

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Dankwoord door Jean-Jacques Amy Toen voorzitter van het Humanistisch Verbond Mario Van Essche mij een zestal maanden terug op een avond telefoneerde, dacht ik eerst dat hij mij wou informeren over een nieuwe wending in de lijdensweg van dr. Ahmadreza Djalali in het Iraanse gevangeniswezen. Ik was totaal verrast toen Mario mij zei dat de jury van de Prijs Vrijzinnig Humanisme voor 2021 mij unaniem als laureaat had aangeduid. Rekening houdend met mijn hoge leeftijd dacht ik al jaren dat ik niet meer in aanmerking kwam voor deze onderscheiding. Ik was gedurende enkele seconden met verstomming geslagen. Dan dacht ik heel snel: (i) Het is een eerbetoon nóg belangrijker dan het ridderschap tot hetwelk ik verheven werd in de ‘Confrérie des Chevaliers de la Chantepleure’ van de wijnen van Vouvray; (ii) Waarom niet? (iii) Dus ja! En die aanvaarding leidde tot de verplichting om deze aanvaardingsrede te redigeren.

60 H E T V R I J E WO O R D

Foto: Saskia Vanderstichele

H E T V R I J E WO O R D 61

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

k ben zeer gevoelig aan de erkenning die mij te beurt valt en weet niet hoe ik hiervoor mijn dankbaarheid kan uitdrukken. Maar nog een ander plezier werd mij gegund. Ik vernam namelijk dat mevrouw Leona Detiège de laudatio zou uitspreken. Wij kennen elkaar sinds vier decennia. Ik volgde van zeer dichtbij de initiatieven waarvan zij het boegbeeld was in de Kamer van Volksvertegenwoordigers om een volledige depenalisering van abortus te bewerkstelligen en enkele jaren later om een tijdelijke opschorting van de vervolgingen te bekomen met het oog op, binnen dat tijdsbestek, het Parlement de kans te geven om de abortuswet aan te passen. Maar haar wetsvoorstel d.d. 1978 werd in plenaire zitting niet besproken, en haar voorstel tot opschorting werd, wegens beschamende politieke manoeuvres van tegenstanders, verworpen. Telkens ik als betichte voor de Brusselse correctionele rechtbank of het Hof van Beroep moest verschijnen, kwam mevrouw Detiège, wel voor het

“Vooruitgang in dit domein werd slechts verkregen door hardnekkige strijden gevochten door idealisten.” begin van de zitting, speciaal om mij moed in te boezemen. Op dat vroege uur was het gigantische gebouw ontworpen door ‘schieven architek’ Joseph Poelaert (1817-1879) nog verlaten en daarom nog indrukwekkender. De aanmoediging werkte bij mij in als een bolus adrenaline en hielp mij in mijn verweer tegen de aantijgingen van de vertegenwoordiger van het Openbare Ministerie en van de zittende magistraten. Ik dank haar nogmaals van ganser harte daarvoor. Ik heb een mooie herinnering aan de warme ontvangst die mevrouw Detiège, als burgemeester van ‘t Stad, verzekerde aan een groep Vlaamse gynaecologen waartoe ik behoorde, bij een bezoek aan het Antwerpse stadhuis. Ik waardeer bovendien de duidelijke taal van mevrouw Detiège. Tussen 1995 en 1998 had ik een behoorlijk kwade brief gericht aan minister van Interieur Johan Vande Lanotte omwille van een beslissing die betrekking had op het gesloten centrum voor vreemdelingen in Steenokkerzeel. Ik had kopij van dit schrijven aan mevrouw Detiège laten geworden en zij reageerde. Zij was not amused en liet het mij duidelijk verstaan. Ik hou van mensen zoals zij: uit één stuk gemaakt. 62 H E T V R I J E WO O R D

LEZING OP EEN CONGRES IN HET LAND VAN VIKTOR ORBÁN

Op 12 mei 2018 hield ik de keynote lecture op de laatste dag van het 15de congres van de European Society of Contraception and Reproductive Health, dat in Boedapest plaats vond. Het onderwerp dat mij door het wetenschappelijk comité werd opgelegd, was ‘The history of contraception’ – een thema dat uiteraard niet op de dertig mij toegekende minuten exhaustief kon worden besproken. Maar ik had nog een tweede motivatie om titel en inhoud van mijn lezing te willen wijzigen. Ik wou namelijk op een beschaafde, maar voor eenieder vatbare wijze mijn afkeer voor het vigerende regime in Hongarije laten blijken. Afkeer voor premier Viktor Orbán, zijn partij Fidesz, zijn autoritaire regeerstijl, de beperkingen van de macht van het Hooggerechtshof die hij had ingevoerd, zijn bemoeienis met de benoeming van magistraten, de vier meter hoge en 175 kilometer lange omheining die hij langs de Servisch-Hongaarse grens liet bouwen om alle toestroom van migranten naar Hongarije stop te zetten en, last but not least, de dreigende sluiting van de door George Soros gefinancierde, kwalitatief zeer hoogstaande Central European University. De eerste slide van mijn powerpointpresentatie vermeldde wat ik wel zou behandelen: ‘A different history … of birth control’. Ik leidde de lezing in door te stellen dat vooruitgang in dit domein slechts werd verkregen door hardnekkige strijden gevochten door idealisten. Ik sprak over: • Richard Carlile (1790-1843), een Engelse vrijdenker en onvermoeibare militant voor de vrijheid van meningsuiting, de afschaffing van het koningschap, het invoeren van seculier onderwijs en gelijkerwijze opvoeding, de belevenis van seksueel genot en de toepassing van geboorteregeling. Carlile werd bij herhaling vervolgd en bracht negen jaar en vier maanden door in de gevangenis omdat hij – in overeenstemming met zijn overtuiging – het imbeciele verbodene opgelegd door kleinburgerlijke morele richtlijnen had getrotseerd. • Charles Knowlton (1800-1850), die in 1832, in de Verenigde Staten, wegens het publiceren van een pamflet handelend over de toen gekende methodes van anticonceptie, drie maanden in de gevangenis doorbracht en zwaar beboet werd.

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Jean-Jacques Amy maart 2010 MOVUB symposium

•

Annie Besant (1847-1933) en Charles Bradlaugh (1833-1891), twee Britse vrijdenkers, voorvechters van de vrijheid van de pers en andere geschriften, die Knowltons pamflet na bijwerking hadden heruitgebracht en voor een miniem bedrag verkocht, en die daarvoor in juni 1877 voor de rechtbank gedagvaard werden. Beide betichten weigerden om hun actie te staken. Zij werden veroordeeld tot zes maanden gevangenis, een boete van £ 200 en het storten van £ 500 als borgsom om het verbod op de heruitgave van het werk gedurende twee jaar te bestendigen. Het vonnis werd echter nietig verklaard omwille van een procedurele fout. De ophefmakende rechtszaak was een keerpunt in de verspreiding van informatie met betrekking tot anticonceptiva en droeg bij tot een daling van het geboortecijfer in het Verenigd Koninkrijk.

•

Henry Morgentaler (1923-2013), een in Polen geboren Jood, werd op zeer jonge leeftijd door de nazi’s opgesloten in het getto in Łódź en later in de uitroeiingskampen in Auschwitz en Dachau. Bij zijn bevrijding woog hij nog 32 kilogram. Hij had al zijn naasten verloren: zijn vader, vermoord door de Gestapo in Łódź; zijn moeder, in Auschwitz; zijn zuster, in Treblinka. In 1947 was Morgentaler tot in Brussel geraakt, waar hij aan de Faculteit Geneeskunde van de ULB studeerde. Maar noch als vluchteling, noch als slachtoffer van het nazisme kon hij zich beroepen op een wettelijk statuut en in 1950 weken hij en zijn echtgenote Chava uit naar Canada. Hij werd in dat land een van de eerste artsen die vasectomieën verrichtte, spiraaltjes plaatste en orale anticonceptiva voorschreef – óók aan ongehuwde vrouwen. In 1967 verkondigde hij H E T V R I J E WO O R D 63

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

publiekelijk dat vrouwen het recht moesten krijgen om op veilige wijze een abortus te laten uitvoeren. In weerwil van het feit dat hij als praktiserende arts kon worden geschorst en mogelijk kon worden veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf, begon hij zwangerschapsafbrekingen te verrichten en opende hij een eigen abortuscentrum in Montreal. Daarbij overtrad hij bewust de vigerende wet. In 1970 viel de politie zijn werkplaats binnen. Hij werd beticht van het uitvoeren van onwettige vruchtafdrijvingen. Tijdens drie verschillende rechtszaken tussen 1973 en 1975 beriep Morgentaler zich op zijn ethische verplichting en telkens werd hij door de jury vrijgesproken. In een nooit eerder voorgekomen stap werd de vrijspraak door de jury nietig verklaard door het vijfkoppige Hof van Beroep van Quebec. Dat arrest werd bevestigd door het Canadese Hoger Gerechtshof. De geneesheer werd veroordeeld tot een ge-

“Religie móét in een privésfeer worden bedreven.” vangenisstraf van achttien maanden. In maart 1975 begon hij zijn straf uit te zitten. Datzelfde jaar wijzigde het Federaal Parlement de wet zodanig dat een Hof van Beroep voortaan een vrijspraak uitgesproken door een jury niet meer ongedaan kon maken, hoewel een nieuwe rechtszaak nog wel kon plaatsvinden. Deze aanpassing staat bekend als het ‘Mor-

gentaler Amendment’ van het strafwetboek. In 1975 en 1976 werd hij op de meest venijnige wijze lastiggevallen door het Ministerie van Justitie. De minister, Ron Basford, beval een nieuwe rechtszaak op basis van de initiële betichting. In strijd met de wettelijke gewoonte werd Morgentaler na het uitzitten van een derde van zijn straf, namelijk zes maanden, níét voorwaardelijk vrijgelaten. Hij zat vast gedurende tíén maanden en ontwikkelde een myocardinfarct tijdens zijn opsluiting in een isoleercel. Eens vrij zette hij onvermoeibaar zijn strijd voort. Hij slaagde er niet in om het Hoger Gerechtshof te overhalen om de abortuswet te laten wijzigen en bleef deze systematisch overtreden, wat eens te meer leidde tot een nieuw rechtsgeding, een vrijspraak door de jury, een nietigverklaring van dat vonnis en een veroordeling van Morgentaler, deze keer door het Hof van Beroep van Ontario. Wederom richtte de arts een verzoekschrift tot het Hoger Gerechtshof, zich beroepend op het feit dat de abortuswet ongrondwettelijk was daar zij de rechten van vrouwen op leven, vrijheid en veiligheid met voeten trad. En … hij won! In 1988 verklaarde het Hoger gerechtshof dat de vigerende abortuswet ongrondwettelijk was. Dankzij Morgentaler is Canada sindsdien de enige staat ter wereld die geen wet heeft welke vrijwillige zwangerschapsafbreking reglementeert. In dit land wordt abortus nu benaderd als gelijk welke medische handeling. De ingreep is toegestaan op iedere zwangerschapsduur. Het moet wel worden verduidelijkt dat bepaalde niet-wetmatige beperkingen blijven bestaan wegens verschillen in regelgeving en toegankelijkheid tussen de provincies. De meeste ingrepen worden op een vroeg stadium van de zwangerschap uitgevoerd. Ik ontmoette Henry Morgentaler in Brussel op 9 augustus 1990, ter gelegenheid van de plechtige uitreiking door de International Humanist and Ethical Union (IHEU) van de International Humanist Award aan Aleksander Dubček en de Distinguished Service to Humanism Award aan een Belgische arts die ik hic et nunc niet zal identificeren. Het innige omhelzen van deze twee prachtige mensen is een van mijn meest dierbare herinneringen ooit. In 2008 werd Morgentaler – eindelijk! – onderscheiden met de Order of Canada voor zijn

64 H E T V R I J E WO O R D

Huguette & Jean-Jacques Amy, 2006

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

inzet voor betere gezondheidszorg van vrouwen, zijn campagne om de Canadese openbare opinie toe te lichten en zijn inspirerend leiderschap in het domein van humanisme en burgerlijke vrijheden. IETS OVER DE VOORZIENIGHEID EN HET DETERMINISME

Ik besloot mijn voorstelling met bepaalde aspecten van Morgentalers levensverhaal te bespreken. Ik benadrukte dat – in een wettelijke context van verbod op abortus – het ethisch aangewezen is voor artsen en ander gezondheidspersoneel om de wet bewust te overtreden en eindigde met het tonen van een foto van Donald Trump, voorzien van het volgende onderschrift: ‘Beware of the providential leader! Beware of the strong man!’ Had ik het mogen aandurven om – in de plaats van de Amerikaanse doodgraver van de democratie – zijn Hongaarse alter ego op het scherm te laten verschijnen? Voor alle duidelijkheid, zo definiëren christelijke fundamentalisten, die het gros uitmaken van Trumps volgelingen, het woord ‘providence’, voorzienigheid: ‘Providence says, that God is the power guiding and sustaining human destiny and is actively involved in moving creation to his eternal goal. History is being moved toward a pre-determined end.’1 Elders leest men: ‘There are two ways to view history: through the secular lens or through the lens of God. The secular view of history holds the view that man is in control. The opposite view is that God is in control and is actively involved in the lives of men. The latter is often referred to as the providential view of history.’2 De atheïst die ik ben, ijvert voor een tolerante en egalitaire maatschappij gekenmerkt door secularisme, rationalisme, vrij onderzoek, kritisch denken en de erkenning dat eigen wil (‘le libre arbitre’) kan primeren op gelijk welk determinisme. Religie moet in een privésfeer worden bedreven. TERUG NAAR HENRY MORGENTALERS WEDERVAREN

Dat rijke verhaal levert materie voor verscheidene lessen; ik vermeld ze in chronologische volgorde: 1. Antisemitisme, als bijzondere vorm van rassenhaat, heeft aanleiding gegeven tot de meest afgrijselijke wandaad in de geschiede1 https://coreyturner.me/2012/01/04/providenceof-god-in-the-life-of-the-leader/ 2 https://www.dayspringchristian.com/blog/providential-view-history/

nis van de mens: de zogenaamde ‘Endlösung’ of massale uitroeiing van zes miljoen mensen behorend tot een bepaalde bevolkingsgroep. 2. Een voorgeschiedenis van vreselijk lijden levert voor de betrokkenen geen garantie op een menselijk onthaal in een gastland. Het was zo in de naoorlogse jaren en het is in de 21ste eeuw nog veel erger geworden. 3. Tot vijftig jaar geleden heerste, op enkele landen na, een algemeen en streng verbod op de twee bruikbare modaliteiten van geboorteregeling: anticonceptie en vrijwillige zwangerschapsafbreking. Het zelfbeschikkingsrecht van de vrouwen, hun rechten op leven, gezondheid en veiligheid werden in de patriarchale samenleving met voeten getreden. Gedurende anderhalve eeuw negeerden wetgevers, clerus, magistraten, artsen en ordehandhavers het bloedbad veroorzaakt door clandestiene vruchtafdrijving. Zware straffen werden uitgesproken tegen zowel de vrouwen die hun zwangerschap onmogelijk konden uitdragen als tegen de aborteurs. 4. Tegen dit onrecht en in weerwil van de inertie van de samenleving traden enkelingen op die bereid waren een lange en onzekere strijd

“Gedurende anderhalve eeuw negeerden wetgevers, clerus, magistraten, artsen en ordehandhavers het bloedbad veroorzaakt door clandestiene vruchtafdrijving.” te voeren en hun vrijheid, hun gezondheid, hun gehele toekomst op het spel te zetten om verandering te brengen in een dramatisch probleem in het domein van volksgezondheid en vrouwenrechten. Dat deden Richard Carlile, Annie Besant en Charles Bradlaugh in Groot-Brittannië; Charles Knowlton en verpleegster Margaret Sanger in de Verenigde Staten; advocate Gisèle Halimi, later gevolgd door ‘les 343’, in Frankrijk; Henry Morgentaler in Canada; Willy Peers in België. Vijf van de acht personen die ik bij naam vermeldde, landden in een gevangeniscel. Carlile bracht er meer dan negen jaar door en Morgentaler werd door een hartinfarct geveld toen hij zich in een isoleercel bevond. Allen hadden recht op een onderscheiding gelijkend op deze die mij op 21 juni van dit jaar wordt toegekend. H E T V R I J E WO O R D 65

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

Ik poogde herhaalde keren, over een periode van twintig jaar, om de Faculteit Geneeskunde en Farmacie van de VUB te overhalen om postuum Willy Peers aan de academische overheid voor te dragen voor een doctoraat honoris causa. Decaan Alain Dupont hapte onmiddellijk toe en zo ook deed rector Paul De Knop, die meteen besliste een vrouwelijke laureate aan dit eerbetoon te koppelen en dat werd – zeer verdienstelijk – Lucie Van Crombrugge. 5. De artsenverenigingen maakten zich schuldig aan een aanhoudende hostiliteit tegenover de herrieschoppers die een einde poogden te stellen aan bepaalde schrijnende wantoestanden. Dat was precies wat de American Medical Association deed tussen 1850 en 1935. In België bevocht de Orde van geneesheren (herdoopt tot Orde der artsen) met man en macht de sociaalbewogen collegae behorend tot Geneeskunde voor het Volk, alsook deze die de schurkachtige abortuswet overtraden

“Spijts vier verschijningen voor het Elsense vredegerecht volhardde ik in mijn opzet.” om vrouwen bij te staan. In 1982 schreef ik de voorzitter van de nationale raad van de Orde aan om hem in te lichten over de systematische overtredingen van de eigen code van medische plichtenleer gepleegd door hun vertegenwoordigers bij pogingen van onderzoeksrechters om medische dossiers bij een vermoeden van abortus in beslag te nemen. Ik meldde hem in dezelfde brief dat ik voortaan mijn lidgeld aan de organisatie niet meer zou betalen zolang dergelijke feiten zich nog zouden voordoen én ik geen officieel schrijven met excuses zou hebben ontvangen. Spijts vier verschijningen voor het Elsense vredegerecht volhardde ik in mijn opzet. Op 14 mei 2021 ontving ik van de voorzitter en de ondervoorzitter van de nationale raad een vermanend schrijven d.d. 4 mei dat mij erop wees dat ik geen gevolg had gegeven aan hun brief d.d. 1 februari. A luta continua (strijdkreet gedurende de Mozambikaanse onafhankelijkheidsoorlog). 6. Wij moeten ons vreedzaam, maar met vastberadenheid en op een niet-identiteitsgebonden wijze verzetten tegen de beperking van fun66 H E T V R I J E WO O R D

damentele rechten en vrijheden – in de eerste plaats, de rechten en vrijheden van anderen. 7. De vrouwenrechten waarvan sprake werden in de laatste decennia bekrachtigd door meerdere internationale verdragen en internationale organisaties zoals de Wereldgezondheidsorganisatie en de Verenigde Naties en – alleszins voor een deel - onderschreven door de meeste landen in Europa en een aantal staten elders. Toegang tot middelen om de eigen voortplanting te controleren is een fundamenteel recht dat wetmatig moet worden bekrachtigd. 8. Het epos van Dr. Henry Morgentaler toont aan dat geboorteregeling raakvlakken heeft met • het vrije denken, de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van de pers; • de ontkerkelijking, de vrouwenemancipatie; • seksuele en reproductieve gezondheid en rechten, verantwoord ouderschap, de bestrijding van de moederen de kindersterfte; • sociaal bewustzijn, militantisme, doorzettingsvermogen, burgerlijke ongehoorzaamheid, het nemen van risico’s (op veroordeling en gevangenneming). EEN TERUGBLIK

Ik begin met te bekennen – Johan Braeckman zal het mij vergeven – dat wijsbegeerte niet mijn sterkste vak was op de ULB. Ik moet voor deze materie een 6 of een 7/20 hebben behaald tijdens de eerste zittijd in de derde kandidatuur, in juni 1961. Pas later begreep ik waarom professor Chaïm Perelman mijn zomervakantie naar de knoppen had willen helpen. Hij had de grootste waardering voor mijn oom, René Amy, die in drie verschillende domeinen had geschitterd, met name de rechten, sociaal en economische wetenschappen en Germaanse filologie, actief was geweest in de Weerstand, en nu fungeerde als raadsheer aan het Brusselse Hof van Beroep en als hoogleraar aan ons aller alma mater. De miserabele aardworm die ik was, kon de vergelijking niet doorstaan. Twee jaar later overleed René Amy na in het Zoniënwoud te zijn gevallen van zijn paard. Professor Perelman kwam naar Waterloo om zijn medeleven aan mijn tante te betuigen. Hij had reeds afscheid genomen toen hij zich bedacht en

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

s’était rendu Place de Brouckère et avait pris place à la terrasse de l’Hôtel Métropole. Quand il eut terminé son verre de Duvel, le garçon s’approcha et lui demanda : ‘Monsieur désire-t-il autre chose ?’ Descartes répondit : ‘Je ne pense pas’,

op zijn stappen terugkeerde. Hij vroeg: ‘Dites-moi, madame Amy, votre mari était bien juif?’ Tante Suzanne antwoordde ontkennend, waarop Perelman repliceerde: ‘C’est étrange. Un homme tellement intelligent!’ Daarmee is aangetoond dat ook grote filosofen blijk kunnen geven van identitair denken en doen. Ik ontwikkelde later een grote bewondering voor • Socrates (c. 470-399 voor ons tijdperk), die morele onkreukbaarheid als uitgangspunt had; • Michel de Montaigne (1533-1592), voor zijn zeldzame combinatie van eruditie en eenvoud, voor de empathie die hij uitstraalt; • René Descartes (1596-1650), voor zijn rationalisme. Ik vermeld terloops zijn prachtige portret geschilderd door Frans Hals en het verhaal van zijn uitstap naar Brussel, dat in het Frans moet worden verteld: Descartes

“Toegang tot middelen om de eigen voortplanting te controleren is een fundamenteel recht dat wetmatig moet worden bekrachtigd.”

•

et, sous les yeux du serveur éberlué, il disparut, se volatisa, n’exista plus ... ; Baruch de Spinoza (1632-1677), voor zijn ontkenning van elke vorm van openbaring of profetie en zijn verwerping van alle scheppingstheorieën niet gebaseerd op de rede; zijn verzet had geleid tot het uitspreken tegen

H E T V R I J E WO O R D 67

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

ESC congres in Boedapest, mei 2018 : Prof. Sam Rowlands (links op de foto), Jean-Jacques Amy (in de achtergrond)

•

hem van een onomkeerbare banvloek door de Portugees-Israëlitische gemeente in Amsterdam; Immanuel Kant (1724-1804), voor de striktheid van zijn intellect en zijn bewonderenswaardig denkvermogen;

“Ik wil met een schoon geweten sterven.” •

68 H E T V R I J E WO O R D

Hannah Arendt (1906-1975), voor haar ‘Eichmann in Jerusalem: a Report on the Banality of Evil’ (1963) waarin zij aantoonde hoezeer de afwezigheid van kritisch denkvermogen en de slaafse opvolging van bevelen van hogerhand hadden bijgedragen tot de daadwerkelijke structurering van de vernietigingspolitiek van de nazi’s.

Dat zijn er toch al zes! Ikzelf was geneesheer. Niets meer, maar ook niets minder. In mijn praktijk luisterde ik intensief naar mijn patiënten – de laatste 38 jaar uitsluitend vrouwen, van alle leeftijden, zeer diverse nationaliteiten en verschillende leefmilieu’s. Al wat zij mij te zeggen hadden, vond ik belangrijk. Ik leerde ze kennen en via hen de wereld. Hechte banden werden gecreëerd. Na 43 jaar luisteren dacht ik meer wijsheid te hebben vergaard dan Michel Onfray, Alain Finkielkraut en Bernard Henri-Levy, om alleen die drie Franse halfgoden van de esoterische leer te vermelden. Ik heb leren kritisch denken. Ik kom openlijk voor mijn meningen uit. Ik betoog tegen racisme, tegen extreemrechts, voor vrouwenrechten, voor de totale depenalisering van abortus, voor het onmiddellijk treffen van maatregelen tegen de klimaatop-

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

warming, voor Palestina. Ik schreef en verzond protestbrieven naar de Orde van geneesheren, de Birmaanse junta, naar Johan Vande Lanotte (zoals hoger vermeld), Mireille Mathieu (eindigend met ‘Veuillez agréer l’expression de mon irrépressible et éternel mépris’), Charles Michel (met betrekking tot zijn vreselijke onbeschoftheid tegenover voorzitster van de Europese Commissie Ursula von der Leyen tijdens de ‘sofagate’), naar de Algerijnse ambassadeur (in verband met de veroordeling van journalist Khaled Drareni), naar zelf-geproclameerde feministe en N-VA-volksvertegenwoordigster Darya Safai (die systematisch haar stem tegen de verdere depenalisering van abortus uitbracht), nog anderen. Ik voerde campagnes voor de vrijlating van collega Ahmadreza Djalali. Ik liet mij niet intimideren door rechters en ging gewoon door met het bijstaan van vrouwen die hun zwangerschappen wensten af te breken. Ik wil met een schoon geweten sterven.

édicter un code qui tenait en deux articles et qui avait au moins l’avantage de parler aux oreilles du peuple. Le voici dans son entier : I. — Ne nuis pas à ton voisin. II. — Ceci bien compris, fais ce qu’il te plaît.

MIJN DROOMWERELD

Tot zover voor wat betreft het meest begripvolle, verstandige en humane staatshoofd. De ideale maatschappij verzamelt mensen bezield door burgerzin en respect voor anderen. Van dergelijke samenleving vindt men een aangrijpende beschrijving in een zeer oud Chinees spreekwoord dat ik voor jullie uit het Mandarijns heb vertaald (grapje!):

Op 5 april l.l. werd ik door een studente journalistiek aan de Universiteit van Luik geïnterviewd. Op haar laatste vraag was ik niet voorbereid en ik gaf een onbevredigend antwoord. Tijdens het onderhoud had ik gealludeerd op ‘Utopia’, het opus magnum van Thomas More, en de jongedame wou nu vernemen wat mijn persoonlijke utopische wereld zou inhouden. Sinds dan heb ik meerdere malen – tevergeefs – gepoogd om een lijst op te stellen van alle kenmerken van de voor mij ideale wereld. Geen enkel van deze ontwerpen deugde en allen werden onverbiddelijk verticaal geklasseerd. Toen kwam de gedachte op dat één tekst waarover ik in 2017 gesproken had op een bijeenkomst over strategische bezinning, in nog geen 150 woorden, de voor mij optimale en meest humane regeringswijze beschreef. De volgende zinnen zijn ontleend aan ‘Les Aventures du roi Pausole’ (Paris: Eugène Fasquelle, éd., 1901, pp. 1 en 5) van speelse en voor niets verlegen auteur Pierre Louÿs (1870-1925): ‘Le Roi Pausole rendait la justice sous un cerisier, parce que, disait-il, cet arbre-là donne de l’ombre autant qu’un autre et garde sur le chêne séculaire l’avantage de porter des fruits fort agréables en été. […] Son arbitrage [était] sans appel, mais [de tous] librement consenti. À force de simplifier le Livre des Coutumes laissé par ses ancêtres, il était arrivé à

Il est superflu de rappeler au lecteur que le deuxième de ces articles n’est admis par les lois d’aucun pays civilisé. Précisément c’était celui auquel ce peuple tenait le plus. […] Pausole se réservait le plaisir quotidien de sauver par ses arrêts quelques libertés individuelles.’ (Door Jean-Jacques Amy onderlijnd.)

“De ideale maatschappij verzamelt mensen bezield door burgerzin en respect voor anderen.”

‘If there be righteousness in the heart, There will be beauty in the character. If there is beauty in the character, There will be harmony in the home. If there is harmony in the home, There will be order in the nation. When there is order in each nation, There will be peace in the world.’ Bij het herlezen na het typen van deze mij goed gekende, eenvoudige – maar door wijsheid doordrongen – verzen word ik door emotie overrompeld. Ik kan mij geen beter besluit voor deze aanvaardingsrede inbeelden. Nogmaals: mijn meest oprechte dank aan de juryleden van de Prijs Vrijzinnig Humanisme 2021. Zoals men in Vouvray zegt: ‘Espérons que ce sera un bon millésime’! JEAN-JACQUES AMY H E T V R I J E WO O R D 69

PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021

ERECOMITÉ PRIJS VRIJZINNIG HUMANISME 2021 BRAECKMAN, JOHAN COSYNS, MARC DE GREVE, JEAN-PIERRE

LUTJEHARMS, MADELINE MORTIER, FREDDY voorzitter UVV-deMens.nu

lid Bestuursorgaan Humanistisch Verbond

NEYNS - VOS, LUC & ELIANE

DE MEERSMAN, GUSTAAF

ROELS, EM. PROF. U.GENT FRANK

DE NUTTE, GERT

SANDRA, FREDDY

algemeen coördinator Humanistisch Verbond

DE RAEVE, PROF. DR. HENDRIK DECONINCK, PETER DISTELMANS, WIM HEEFFER, MAGDA KEIRSE OOSTKAMP, JOHAN KETELAER, ANNE-FRANCE algemeen directeur UVV-deMens.nu

70 H E T V R I J E WO O R D

VAN ESSCHE, MARIO voorzitter Humanistisch Verbond

VAN HAEREN, MARINA voorzitter Humanistisch Verbond Brussels Hoofdstedelijk Gewest

VAN NOORDBEECK, ALAIN WEBER, MICHEL WYFFELS, EMMANUEL

COLOFON

HET VRIJE WOORD Magazine voor vrijdenkers

Deze bijzondere editie van Het Vrije Woord magazine

SAMENSTELLING

is een publicatie van het Humanistisch Verbond ter

Gert De Nutte, Laura Michiels, educatief medewerker

gelegenheid van de Prijs Vrijzinnig Humanisme 2021,

Humanistisch Verbond, Jessica Van Sintruyen

toegekend aan prof. dr. Jean-Jacques Amy. Humanistisch Verbond vzw

VORMGEVING

Context - creative studio | www.cie.studio

Pottenbrug 4 2000 Antwerpen

VERANTWOORDELIJKE UITGEVER

T 03 233 70 32

Mario Van Essche

secretariaat@humanistischverbond.be

p/a Pottenbrug 4, 2000 Antwerpen

www.humanistischverbond.be Het Humanistisch Verbond bedankt iedereen die heeft VOORZITTER

bijgedragen tot het welslagen van de Prijs Vrijzinnig

Mario Van Essche

Humanisme 2021, op welke manier dan ook: moreel

p/a Humanistisch Verbond, Pottenbrug 4,

of financieel, in daad of woord, door aanwezigheid of

2000 Antwerpen

gewoon maar sympathiebetuiging voor het vrijzinnighumanistische gedachtegoed en de verdiensten en het

HOOFDREDACTIE

Gert De Nutte

algemeen coördinator Humanistisch Verbond EINDREDACTIE

engagement van de laureaat. De artikels vallen onder de verantwoordelijkheid van de auteur. Niets uit deze publicatie mag door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook verveelvoudigd of openbaar gemaakt worden zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Jessica Van Sintruyen communicatiemedewerker Humanistisch Verbond

H E T V R I J E WO O R D 71

ZET DE STAP, STREK JE GEEST

Ontdek het humanistisch sculpturenpark van Brussel en maak een Living Campus Walk Vanaf 5 juli 2021 op de VUB-campus in Etterbeek Beelden, ja. En niet weinig ook. Stuk voor stuk van beeldhouwers met klinkende namen, die ermee uitdrukking gaven aan de humanistische waarden en ﬁlosoﬁe van de Vrije Universiteit Brussel – of die juist in vraag stelden. Het is hun gegund: ze staan op de VUB-campus in Etterbeek, waar vrijheid van

denken thuis is. Kom ze bezichtigen vanaf 5 juli 2021, en maak meteen een Living Campus Walk die je laat kennismaken met de rijke biodiversiteit van een groene oase midden in de stad. Niet vrij op 5 juli? Geen nood, het humanistisch beeldenpark is elke dag open voor iedereen, gratis en zonder restrictie. Typisch VUB.

vub.be/living-campus-wandeling vub.be/humanistisch-sculpturenpark Campus VUB, Pleinlaan 2, 1050 Elsene

Bijzondere editie Het Vrije Woord: Prijs Vrijzinnig Humanisme 2021