Issuu on Google+

1

ΠΡΟΣΑ΢Η:

«ΕΙΔΙΚΗ ΦΤ΢ΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΞΩΣΕΡΙΚΩΝ Α΢ΘΕΝΩΝ ΜΕ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ ΢ΣΟ ΠΛΑΙ΢ΙΟ ΚΑΙΝΟΣΟΜΟΤ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ΢ ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΗ΢ ΑΠΟΚΑΣΑ΢ΣΑ΢Η΢»

Συντάκτεσ: 1.

2.

Γιαννοφκασ Αθανάςιοσ Αναπλθρωτισ Κακθγθτισ Αγγειοχειρουργικισ Ρανεπιςτθμίου Θεςςαλίασ, Διευκυντισ Αγγειοχειρουργικισ Κλινικισ Ρ.Γ.Ν.Λ. Ρουςάκη-Schulze Βικτωρία Αναπλθρϊτρια Κακθγιτρια Δερματολογίασ Δερματολογικισ Κλινικισ Ρ.Γ.Ν.Λ.

Ρανεπιςτθμίου

Θεςςαλίασ,

3.

Ρουμιάνα ΢άλτα ΢τάνκοβα Φυςικοκεραπεφτρια, Υπεφκυνθ Τμιματοσ Φυςικοκεραπείασ Ρ.Γ.Ν.Λ.

4.

Παπαδοποφλου Μαρία-Χριςτίνα Φυςικοκεραπεφτρια Ρ.Γ.Ν.Λ.

5.

Νάκοσ Χρήςτοσ Κοινωνικόσ Λειτουργόσ Ρ.Γ.Ν.Λ.

ΦΕΒΡΟΤΑΡΙΟ΢, 2009

Διευκφντρια


2

Το λεμφοίδθμα είναι προοδευτικι χρόνια κατάςταςθ που επθρεάηει ςθμαντικό αρικμό ατόμων. Αν και μπορεί να βελτιωκεί με τθν κατάλλθλθ αντιμετϊπιςθ, πολλοί αςκενείσ δεν λαμβάνουν τθν απαραίτθτθ κεραπεία, δεν γνωρίηουν ότι υπάρχει κεραπεία και δεν ξζρουν που να ψάξουν για βοικεια. Μπορεί να προκαλζςει ςοβαρά ςωματικά και ψυχοκοινωνικά προβλιματα, πόνο, απϊλεια τθσ κινθτικότθτασ και αυξθμζνθ ευαιςκθςία ςε μολφνςεισ που μπορεί να καταλιξει ςτθ ςυχνι νοςθλεία. Ρρόκειται για χρόνια κατάςταςθ που δεν κεραπεφεται, αλλά μπορεί να περιοριςτεί με τθν κατάλλθλθ κεραπεία. Αντίκετα, εάν δεν αντιμετωπιςτεί μπορεί να επιδεινωκεί και να είναι δφςκολθ θ αντιμετϊπιςθ τθσ.


3

ΠΙΝΑΚΑ΢ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΢ελίδα 1.

ΣΟ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ

4

1.1. ΚΑΣΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗ΢Η ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢ 1.1.1. ΠΡΩΣΟΓΕΝΕ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ

4

1.1.2. ΔΕΤΣΕΡΟΓΕΝΕ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ

5

1.1.2.1. ΟΞΤ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ

5

1.1.2.2. ΧΡΟΝΙΟ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ

6

1.2. ΕΠΙΠΛΟΚΕ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

6

1.3. ΠΑΡΑΓΟΝΣΕ΢ ΚΙΝΔΤΝΟΤ ΔΕΤΣΕΡΟΓΕΝΟΤ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

7

1.4. ΢ΤΧΝΟΣΗΣΑ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

7

1.5. ΢ΗΜΕΙΑ & ΢ΤΜΠΣΩΜΑΣΑ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

7

1.5.1. ΣΑ ΠΡΩΙΜΑ ΢ΗΜΕΙΑ ΣΟΤ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

7

1.5.2. ΣΑ ΚΛΙΝΙΚΑ ΢ΗΜΕΙΑ ΣΟΤ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

8

1.6. ΠΡΟΟΔΟ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

2.

4

8

1.6.1. ΑΛΛΑΓΕ΢ ΣΟΤ ΔΕΡΜΑΣΟ΢

9

1.6.2. ΢ΣΑΔΙΑ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

9

ΣΟ ΠΛΑΙ΢ΙΟ ΣΗ΢ ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΗ΢ ΑΠΟΚΑΣΑ΢ΣΑ΢Η΢

11

2.1. Η ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΗ ΟΜΑΔΑ

11

2.2. ΣΟ ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

11

2.2.1. ΑΙΣΗΜΑ – ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ Α΢ΘΕΝΗ

12

2.2.2. ΕΚΣΙΜΗ΢Η Α΢ΘΕΝΗ ΓΙΑ ΕΝΣΑΞΗ ΢ΣΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΜΕΛΗ ΣΗ΢

12

ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΗ΢ ΟΜΑΔΑ΢

3.

2.2.3. ΚΑΣΑΡΣΙ΢Η ΘΕΡΑΠΕΤΣΙΚΟΤ ΠΛΑΝΟΤ

13

2.2.4. ΘΕΡΑΠΕΤΣΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑ΢Η

13

2.2.5. ΟΛΟΚΛΗΡΩ΢Η ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ΢

14

2.2.6. ΕΠΑΝΕΛΕΓΧΟ΢ (FOLLOW-UP)

14

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΑΠΟ΢ΤΜΦΟΡΗΣΙΚΗ ΦΤ΢ΙΚΟΘΕΡΑΠΕΤΣΙΚΗ ΑΠΟΚΑΣΑ΢ΣΑ΢Η

15

3.1. ΑΞΙΟΛΟΓΗ΢Η

16

3.2. ΛΕΜΦΙΚΗ ΠΑΡΟΧΕΣΕΤΣΙΚΗ ΜΑΛΑΞΗ

16

3.3. ΔΙΑΛΕΙΠΟΤ΢Α ΢ΤΜΠΙΕ΢Η ΜΕ ΑΕΡΟΘΑΛΑΜΟΤ΢

16

3.4. ΢ΤΜΠΙΕ΢ΣΙΚΗ ΠΕΡΙΔΕ΢Η ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΢ΣΡΩΜΑΣΩΝ

17

3.5. ΕΛΑ΢ΣΙΚΕ΢ ΢ΤΜΠΙΕ΢ΣΙΚΕ΢ ΚΑΛΣ΢Ε΢ & ΜΑΝΙΚΙΑ

17

3.6. Α΢ΚΗ΢Η – ΚΙΝΗ΢ΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

18

3.7. ΕΝΗΜΕΡΩ΢Η - ΕΚΠΑΙΔΕΤ΢Η

18

4.

ΕΞΟΠΛΙ΢ΜΟ΢ – ΑΝΑΛΩ΢ΙΜΑ ΤΛΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ΢

19

5.

ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙ΢ΜΟ΢ ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΟΤ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ΢

22

5.1. ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΜΟ΢ ΕΞΟΠΛΙ΢ΜΟΤ

22

5.2. ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΜΟ΢ ΑΝΑΛΩ΢ΙΜΩΝ ΤΛΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ΢

23

5.1. ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΜΟ΢ ΒΙΒΛΙΩΝ

25

5.1. ΟΛΙΚΟ΢ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΜΟ΢ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ΢

25

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕ΢ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕ΢

26


4 1. Σο λεμφοίδημα Ο όροσ οίδθμα αναφζρεται ςτθν ςυςςϊρευςθ υπερβολικοφ ποςοφ υγροφ ςτα κφτταρα, ςτουσ ιςτοφσ και ςτα όργανα και κλινικά χαρακτθρίηεται από «πριξιμο». Μεγάλθ ποικιλία καταςτάςεων μπορεί να καταλιξει ςε οίδθμα ςυμπεριλαμβανομζνων τθσ χρόνιασ φλεβικισ ανεπάρκειασ, τθσ μόλυνςθσ και του τραυματιςμοφ. Το λεμφοίδθμα μπορεί να οριςτεί ωσ «πριξιμο» των υποδόριων ιςτϊν ωσ αποτζλεςμα τθσ παρεμπόδιςθσ των λεμφικϊν αγγείων ι των λμφαδζνων που καταλιγει ςε ςυςςϊρευςθ μεγάλθσ ποςότθτασ λζμφου ςτθν περιοχι. Οποιαδιποτε πάκθςθ παρεμποδίηει τθ φυςιολογικι μθχανικι διαδικαςία με τθν οποία το λεμφικό ςφςτθμα ςυλλζγει, φιλτράρει και επιςτρζφει το λεμφικό υγρό ςτο κυκλοφορικό ςφςτθμα μπορεί να καταλιξει ςε υπερβολικι ςυςςϊρευςθ λεμφικοφ υγροφ. Θ ικανότθτα του λεμφικοφ ςυςτιματοσ να αντλεί το επιπλζον υγρό μακριά από του ιςτοφσ του ςϊματοσ μειϊνεται ι διαταράςςεται. Δεδομζνου ότι τα αρτθριακά τριχοειδι ςυνεχίηουν να μεταφζρουν υγρό ςτουσ ιςτοφσ, ο όγκοσ του υγροφ αυξάνεται ςθμαντικά μζχρι που τα φλεβικά τριχοειδι δεν είναι πλζον ικανά να αντιςτακμίςουν τθ δυςλειτουργία των λεμφικϊν αγγείων. Σε αυτό το ςθμείο όταν θ άντλθςθ μειωκεί κατά 80% ι και περιςςότερο τα ςυμπτϊματα του λεμφοιδιματοσ γίνονται ορατά. 1.1. ΚΑΣΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗ΢Η ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢ Υπάρχουν δυο μεγάλεσ κατθγορίεσ λεμφοιδιματοσ. Αυτζσ είναι το πρωτογενζσ και το δευτερογενζσ λεμφοίδθμα. 1.1.1. ΠΡΩΣΟΓΕΝΕ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ Το πρωτογενζσ λεμφοίδθμα είναι μια ςπάνια κλθρονομικι ι ςυγγενισ πάκθςθ ςτθν οποία οι λεμφαδζνεσ ι τα λεμφικά αγγεία είναι είτε απόντα είτε μθ φυςιολογικά. Τα αγγεία μπορεί να χαρακτθρίηονται από υποπλαςία (τα λεμφικά αγγεία είναι τόςο μικρά που δεν είναι αποτελεςματικά), από υπερπλαςία (τα λεμφικά αγγεία είναι τόςο μεγάλα που δεν είναι αποτελεςματικά) ι από απλαςία (απουςία λεμφικϊν αγγείων που οδθγοφν ςτουσ λεμφαδζνεσ). Το πρωτογενζσ λεμφοίδθμα είναι ςυνικωσ εμφανζσ από τθ γζννθςθ ι μζςα ςτα δυο πρϊτα χρόνια τθσ ηωισ και ζχει ςυνδεκεί με πολλζσ γενετικζσ χρωμοςωμικζσ ανωμαλίεσ. Το οίδθμα ςυνικωσ επθρεάηει τα κάτω άκρα, αλλά μπορεί να είναι εμφανζσ ςε όλα τα μζλθ, ςτα γεννθτικά όργανα και ςτο πρόςωπο. Υπάρχουν τρεισ τφποι πρωτογενοφσ λεμφοιδιματοσ: ΢υγγενζσ Λεμφοίδημα: Αυτι θ μορφι αντιςτοιχεί ςτο 25% των περιπτϊςεων πρωτογενοφσ λεμφοιδιματοσ. Επθρεάηει τισ γυναίκεσ δυο φορζσ πιο ςυχνά από ότι τουσ άντρεσ και είναι τρεισ φορζσ πιο πικανό να επθρεάςει τα κάτω άκρα από ότι τα άνω άκρα. Οι περιςςότερεσ περιπτϊςεισ αφοροφν και τα δυο άκρα (είτε άνω άκρα, είτε κάτω άκρα) και αν και είναι ςπάνιο μπορεί να επθρεάςει και το πρόςωπο και τα γεννθτικά όργανα. Λεμφοίδημα Praecox: Αυτι είναι θ πιο ςυχνι μορφι πρωτογενοφσ λεμφοιδιματοσ και αντιςτοιχεί ςτο 90% των περιπτϊςεων. Επθρεάηει τισ γυναίκεσ πιο ςυχνά από ότι τουσ άντρεσ ςε ποςοςτό 10 προσ 1 και ςυνικωσ γίνεται εμφανζσ κατά τθν εφθβεία. Οι περιςςότερεσ περιπτϊςεισ αφοροφν μόνο ζνα μζλοσ και περιορίηονται ςτον άκρο πόδα και ςτθν κνιμθ.

Καθυςτερημζνο Λεμφοίδημα (Tarda): Αυτόσ ο τφποσ λεμφοιδιματοσ γίνεται εμφανισ μόνο μετά τθν θλικία των 35 ετϊν και αντιςτοιχεί ςε λιγότερο από 10% των περιπτϊςεων πρωτογενοφσ λεμφοιδιματοσ. Τυπικά οι αςκενείσ ζχουν υπερβολικά μεγάλο αρικμό αγγείων που είναι πολφ tortuous με πολλά από αυτά να ςε περίεργο ςχιμα.


5 1.1.2. ΔΕΤΣΕΡΟΓΕΝΕ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ Το δευτερογενζσ λεμφοίδθμα (ονομάηεται λεμφοίδθμα από εδϊ και πζρα ςτον οδθγό) δθμιουργείται από φραγμό ι διακοπι του λεμφικοφ ςυςτιματοσ και ςυχνά αφορά ςτα lymph nodes ςτθ groin περιοχι και ςτθν περιοχι τθσ μαςχάλθσ. Συνικωσ θ αιτία δυςλειτουργίασ, όπωσ χειρουργείο καρκίνου ι ακτινοκεραπεία, μπορεί να αναγνωριςτεί. Άλλα αίτια ςυμπεριλαμβάνουν: 1.

Διαδικαςία απομάκρυνςθσ κιρςϊν

5.

Μόλυνςθ

2.

Ρεριφερικό αγγειακό χειρουργείο

6.

Φλεγμονι

3.

Εγκαφματα

7.

Τραυματιςμόσ

4.

Τςιμπιματα από ζντομα

Το δευτερογενζσ λεμφοίδθμα του άνω άκρου είναι πιο πικανό να οφείλεται ςε ακτινοκεραπεία λόγω καρκίνου του μαςτοφ ι αφαίρεςθ των λεμφαδζνων τθσ μαςχάλθσ, μια διαδικαςία που χρθςιμοποιείται για τον περιοριςμό τθσ ζκταςθσ του καρκίνου του μαςτοφ. Αυτι είναι θ πιο ςυχνι αιτία δευτερογενοφσ λεμφοιδιματοσ. Λεμφοίδθμα κάτω άκρων ςθμειϊνεται ςτο 47% των ατόμων που υποβάλλονται ςε χειρουργείο γεννθτικϊν οργάνων λόγω καρκίνου, ειδικά αν θ διαδικαςία ςυμπεριλαμβάνει αφαίρεςθ των λεμφαδζνων τθσ λεκάνθσ ι τθσ βουβωνικισ χϊρασ ι ακτινοκεραπεία. Το δευτερογενζσ λεμφοίδθμα μπορεί να διαχωριςτεί ςε οξφ και χρόνιο τφπο. 1.1.2.1. ΟΞΤ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ Σφμφωνα με το Εκνικό Ινςτιτοφτο Καρκίνου των ΘΡΑ υπάρχουν τζςςερεισ τφποι οξζωσ λεμφοιδιματοσ. Ο πρώτοσ τφποσ οξζωσ δευτερογενοφσ λεμφοιδιματοσ ςυμβαίνει μζςα ςε λίγεσ θμζρεσ μετά τθ χειρουργικι αφαίρεςθ των lymph nodes και είναι ςυνικωσ ιπιο και παροδικό. Αυτό το λεμφοίδθμα ςυνικωσ περνάει μζςα ςε 2 ι 3 εβδομάδεσ αν το μζλοσ διατθρθκεί ςε ανφψωςθ και οι μφεσ του μζλουσ ςυςπϊνται ςυχνά. Ο δεφτεροσ τφποσ οξζωσ δευτερογενοφσ λεμφοιδιματοσ προκαλείται από φλεγμονι είτε των λεμφικϊν αγγείων, είτε των φλεβικϊν αγγείων. Αυτόσ ο τφποσ μπορεί να εμφανιςτεί 6-8 εβδομάδεσ μετά από χειρουργείο ι ακτινοκεραπεία. Συνικωσ αντιμετωπίηεται με ανφψωςθ του μζλουσ και αντιφλεγμονϊδθ αγωγι. Ο τρίτοσ τφποσ οξζωσ δευτερογενοφσ λεμφοιδιματοσ προκαλείται από μικρό τραυματιςμό, όπωσ ζγκαυμα ι τςίμπθμα εντόμου που προκαλεί μόλυνςθ του δζρματοσ και των λεμφικϊν αγγείων. Συνικωσ αντιμετωπίηεται με ανφψωςθ του μζλουσ και αντιβιοτικά. Ο τζταρτοσ τφποσ οξζωσ δευτερογενοφσ λεμφοιδιματοσ είναι ο πιο ςυχνόσ και δθμιουργείται πολφ ςταδιακά, εμφανίηοντασ ςυμπτϊματα πολλοφσ μινεσ ι και χρόνια μετά τθ χειρουργικι επζμβαςθ ι τθ κεραπεία για τον καρκίνο. Το οξφ αλλά παροδικό λεμφοίδθμα τυπικά διαρκεί λιγότερο από 6 εβδομάδεσ και χαρακτθρίηεται από μαλακό δζρμα και εντφπωμα (pitting) κατά το οποίο ςτο δζρμα παραμζνει ςθμάδι όταν πιεςτεί. Το εντφπωμα είναι ςφνθκεσ ςε όλα τα οιδιματα και χαρακτθρίηεται από υποχϊρθςθ του δζρματοσ που διαρκεί για μερικά δευτερόλεπτα ςε απάντθςθ ςε πίεςθ με τα ακροδάχτυλα. Το υγρό ςτουσ ιςτοφσ μετατοπίηεται εφκολα, αλλά κακϊσ θ πάκθςθ επιδεινϊνεται δεν υπάρχει μετατόπιςθ του υγροφ, οφτε εντφπωμα.


6 1.1.2.2. ΧΡΟΝΙΟ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑ Αυτόσ είναι ο πιο δφςκολοσ τφποσ λεμφοιδιματοσ ςτθν αντιμετϊπιςθ, επειδι το κατεςτραμμζνο λεμφικό ςφςτθμα, από τον μεγάλο όγκο υγροφ, δεν μπορεί να ανταποκρικεί ικανοποιθτικά ςτθ κεραπεία. Συχνά ςυνοδεφεται από αλλαγζσ όπωσ ίνωςθ. Το χρόνιο λεμφοίδθμα ςυχνά ςυςχετίηεται με: 1.

Πγκουσ που αναπτφςςονται ςτουσ λεμφαδζνεσ ι που ζχουν κάνει μετάςταςθ από άλλα μζρθ του ςϊματοσ.

2.

Μόλυνςθ ι τραυματιςμό των λεμφικϊν αγγείων.

3.

Ακτινοκεραπεία.

4.

Χειρουργικι επζμβαςθ.

5.

Ρεριοριςμό τθσ κίνθςθσ του μζλουσ.

6.

Ρρϊιμο ι οξφ λεμφοίδθμα που δεν αντιμετωπίςτθκε ικανοποιθτικά. 1.2. ΕΠΙΠΛΟΚΕ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

Αν το λεμφοίδθμα δεν αντιμετωπιςτεί, ο αςκενισ βρίςκεται ςε υψθλό κίνδυνο ςωματικϊν, ψυχολογικϊν και ψυχοκοινωνικϊν προβλθμάτων, που ςυνοδεφουν τισ αλλαγζσ ςτθν εμφάνιςθ του ςϊματοσ και επθρεάηουν ςοβαρά τισ κακθμερινζσ δραςτθριότθτεσ. Μερικζσ από τισ πιο ςυχνζσ επιπλοκζσ του λεμφοιδιματοσ ςυμπεριλαμβάνουν: Επαναλαμβανόμενεσ μολφνςεισ, κυρίωσ κυτταρίτιδα (φλεγμονι του δζρματοσ) και λεμφαγγειίτιδα (φλεγμονι των λεμφικϊν αγγείων). Θ κυτταρίτιδα ςθμειϊνεται ςτο 50% των αςκενϊν με λεμφοίδθμα και προκαλείται από το Β-αιμολυτικό ςτρεπτόκοκκο. Οι αςκενείσ είναι επιρρεπείσ ςε επαναλαμβανόμενεσ μολφνςεισ κακϊσ θ απάντθςθ του ανοςοποιθτικοφ ςυςτιματοσ δεν είναι ικανοποιθτικι. Σθμεία μόλυνςθσ του δζρματοσ και των υποδόριων ιςτϊν ςυμπεριλαμβάνουν:  Ερυκρότθτα

 Οίδθμα

 Υψθλι κερμοκραςία δζρματοσ

 Ρυρετό και ΢ίγοσ.

 Ρόνο Είναι ςθμαντικό θ κεραπεία για τθ μόλυνςθ να ξεκινιςει αμζςωσ, κακϊσ αν δεν αντιμετωπιςτεί θ τοπικι μόλυνςθ μπορεί να καταλιξει ςε εκφφλιςθ του δζρματοσ και ςιψθ (γενικευμζνθ φλεγμονι) που είναι πιο δφςκολο να αντιμετωπιςτεί. 

Ρροοδευτικζσ τροφικζσ (trophic) αλλαγζσ του δζρματοσ που καταλιγουν ςε ελεφαντίαςθ (Στάδιο ΙΙΙ Λεμφοιδιματοσ).

Ρροοδευτικι καταςτροφι των λεμφικϊν αγγείων

Κοςμθτικζσ και δομικζσ αλλαγζσ ςτο ςϊμα.

Εν τω βάκει φλεβικι κρόμβωςθ

Ρόνο εξαιτίασ, πίεςθσ ςε νεφρα, απϊλειασ μυϊκοφ ιςτοφ και δθμιουργίασ ουλισ.


7 

Λεμφαγγειοςάρκωμα. Καρκίνο του λεμφικοφ ςυςτιματοσ. Υπάρχει κίνδυνοσ 10% εμφάνιςθσ αυτισ τθσ κατάςταςθσ μετά από 10 ι περιςςότερα χρόνιο λεμφοιδιματοσ. Συνικωσ παρατθρείται ςε λεμφοίδθμα λόγω μαςτεκτομισ. Ξεκινά με κόκκινο ι μωβ χρωματιςμό του δζρματοσ. Ο όγκοσ είναι ςυνικωσ προοδευτικόσ και ζχει φτωχι πρόγνωςθ. 1.3. ΠΑΡΑΓΟΝΣΕ΢ ΚΙΝΔΤΝΟΤ ΔΕΤΣΕΡΟΓΕΝΟΤ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

1.

Αςκενείσ με καρκίνο του μαςτοφ είναι ςε κίνδυνο εμφάνιςθσ δευτερογενοφσ λεμφοιδιματοσ μετά από χειρουργικι επζμβαςθ και αφαίρεςθ των λεμφαδζνων ι ακτινοκεραπεία ςτθν περιοχι τθσ μαςχάλθσ. Ζχει υπολογιςτεί ότι δευτερογενζσ λεμφοίδθμα αναπτφςςεται ςτο 10-40% των αςκενϊν με καρκίνο του μαςτοφ.

2.

Χειρουργικι αφαίρεςθ των λεμφαδζνων ι ακτινοκεραπεία ςε οποιοδιποτε τφπο καρκίνου όπωσ, καρκίνοσ του μαςτοφ, καρκίνοσ ςτθν περιοχι τθσ λεκάνθσ, καρκίνοσ του προςτάτθ, μελάνωμα. Ο κίνδυνοσ λεμφοιδιματοσ αυξάνει με τον αρικμό λεμφαδζνων που αφαιροφνται.

3.

Καρκίνοσ λεμφαδζνων (λζμφωμα)

4.

Μόλυνςθ ι τραυματιςμόσ που παρεμποδίηει το λεμφικό ςφςτθμα

5.

Χρόνια φλεβικι ανεπάρκεια που προκαλεί φλεβικι ςτάςθ (αργι φλεβικι κυκλοφορία ςτα κάτω άκρα)

6.

Φιλαρίαςθ. Μια ομάδα τροπικϊν πακιςεων από παραςιτικά roundworms και τθν larvae τουσ που ειςζρχονται ειςζρχονται ςτο λεμφικό ςφςτθμα μζςω τςιμπιματοσ από ζντομο. Τα παράςιτα μπορεί να φτάςουν μζχρι και 8cm ςε μικοσ και ςυχνά φωλιάηουν ςτουσ λεμφαδζνεσ. Θ πάκθςθ αυτι ςυναντάται ςυνικωσ ςε τροπικζσ περιοχζσ τθσ Νοτιοανατολικισ Αςίασ, τθσ Νότιασ Αμερικισ, τθσ Αφρικισ και των Νθςιϊν του Ειρθνικοφ Ωκεανοφ. 1.4. ΢ΤΧΝΟΣΗΣΑ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢

Σφμφωνα με τον Διεκνι Οργανιςμό Υγείασ (World Health Organization – WHO), 1,1 δυς/ριο άνκρωποι ι 2% του παγκόςμιου πλθκυςμοφ ηουν ςε περιοχζσ που ζχουν αυξθμζνο κίνδυνο φιλαρίαςθσ. Ο WHO υπολογίηει ότι 120 εκ/ρια ζχουν τθν πάκθςθ και 30% εμφανίηουν ςθμεία λεμφοιδιματοσ. Θ μεγαλφτερθ ςυχνότθτα λεμφοιδιματοσ άνω άκρου ςθμειϊνεται μετά από χειρουργικζσ επεμβάςεισ για καρκίνο του μαςτοφ, ειδικά αν ακολουκιςει και ακτινοκεραπεία. Ζχει υπολογιςτεί ότι 10-40% αυτϊν των αςκενϊν εμφανίηει λεμφοίδθμα. Το λεμφοίδθμα επθρεάηει το 0,13% του πλθκυςμοφ και το νοφμερο αυτό αυξάνεται κατά 0,5% για άτομα θλικίασ άνω των 65 ετϊν. Το λεμφοίδθμα των κάτω άκρων είναι το πιο ςυχνό ςε ποςοςτό 80%. Επθρεάηει οποιαδιποτε θλικία και ςτο 65% των περιπτϊςεων αφορά και τα δυο κάτω άκρα. Συνικωσ ξεκινά από τον άκρο πόδα και προοδευτικά προχωρεί κεντρικά. 1.5. ΢ΗΜΕΙΑ & ΢ΤΜΠΣΩΜΑΣΑ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢ Οποιοςδιποτε αςκενισ που ζχει υποβλθκεί ςε χειρουργικι επζμβαςθ ι ακτινοκεραπεία ςτθν περιοχι του μαςτοφ και τθσ μαςχάλθσ ι ςτθν περιοχι τθσ λεκάνθσ και των γεννθτικϊν οργάνων και ςτθν περιοχι τθσ λεκάνθσ πρζπει να είναι ςε κζςθ να παρατθριςει τα πρϊιμα ςθμεία του λεμφοιδιματοσ. 1.5.1. Σα πρώιμα ςημεία του λεμφοιδήματοσ ςυμπεριλαμβάνουν:  Αίςκθςθ ανελαςτικότθτασ του δζρματοσ ςτο μζλοσ.


8  Αίςκθςθ βάρουσ ςτο μζλοσ.  Αλλαγι ςτθν κινθτικότθτα των αρκρϊςεων, κυρίωσ του χεριοφ, του καρποφ και τθσ ποδοκνθμικισ.  Τα κοςμιματα (δαχτυλίδια, βραχιόλια) είναι πιο ςφιχτά από ότι ςτο παρελκόν, χωρίσ αφξθςθ του βάρουσ του ςϊματοσ.  Το ζνα μζλοσ φαίνεται μεγαλφτερο από το άλλο.

1.5.2. Σα κλινικά ςημεία του λεμφοιδήματοσ ςυμπεριλαμβάνουν: 

Τοπικό, μαλακό οίδθμα του δζρματοσ και των υποδόριων ιςτϊν.

Αλλαγζσ του υποδόριου ιςτοφ (ίνωςθ).

Αλλαγζσ ςτο δζρμα όπωσ υπερκεράτωςθ (πάχυνςθ του δζρματοσ) και papillomatosis.

Σε ςοβαρζσ περιπτϊςεισ το δζρμα χάνει τθ ςυνζχεια του και ζχουμε ροι λεμφικοφ υγροφ από τθν πλθγι που αυξάνει τον κίνδυνο μολφνςεων.

Το οίδθμα είναι ςυνικωσ ανϊδυνο ςτα πρϊιμα ςτάδια τθσ πάκθςθσ αλλά μερικοί αςκενείσ αναφζρουν πόνο, αίςκθςθ βαρφτθτασ και κνθςμό.

Θετικό ςθμείο Stemmers. Το δζρμα ανάμεςα ςτο 2 και ςτο 3 δάχτυλο του χεριοφ ι του ποδιοφ δεν μπορεί να αναςθκωκεί.

Μείωςθ του εφρουσ κίνθςθσ των αρκρϊςεων, κακϊσ το ςωματικό βάροσ και το μζγεκοσ τθσ άρκρωςθσ αυξάνεται.

Αυξθμζνο turgor δζρματοσ (το δζρμα δεν μπορεί να εφκολα να αλλάξει ςχιμα και να επανζλκει ςτο φυςιολογικό, αλλαγζσ ςτθν ελαςτικότθτα του δζρματοσ).

ο

ο

1.6. ΠΡΟΟΔΟ΢ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢ Τα πρϊιμα ςτάδια του λεμφοιδιματοσ χαρακτθρίηονται από μαλακό δζρμα και οίδθμα με εντφπωμα. Αρχικά το οίδθμα μπορεί να μθν είναι ςυνεχόμενο και να ακολουκείται από αίςκθμα βάρουσ του μζλουσ. Σε αυτό το ςτάδιο το λεμφοίδθμα απαντά καλά ςτθ κεραπεία. Αν δεν αντιμετωπιςτεί θ αυξθμζνθ πίεςθ από τθ ςυγκζντρωςθ υγροφ προκαλεί διάταςθ των λεμφικϊν αγγείων που επιτρζπει τθν επιςτροφι τθσ λζμφου ςτουσ ιςτοφσ. Αυτό μπορεί να καταλιξει ςε πόνο, ερυκρότθτα, αφξθςθ τθσ κερμοκραςίασ και οίδθμα, κακϊσ και αλλαγι του δζρματοσ από μαλακό ςε ςκλθρό και ανελαςτικό. Σε αυτό το ςτάδιο το λεμφοίδθμα δεν απαντά καλά ςτθ ςυντθρθτικι κεραπεία. Το πρϊιμο λεμφοίδθμα μπορεί να διαρκζςει αρκετά χρόνια, αλλά τελικά κα επιδεινωκεί αν δεν αντιμετωπιςτεί κατάλλθλα και κα καταλιξει ςε χρόνια πάκθςθ. Κακϊσ το υγρό ςυςςωρεφεται ςτον μεςοκυττάριο χϊρο, δθμιουργείται μαηικό οίδθμα των λεμφαγγείων ςτο μζλοσ. Σε αυτό το ςθμείο το λεμφοίδθμα περιγράφεται ωσ «λεμφοίδθμα με εντφπωςθ» που ςθμαίνει ότι αν πιζςουμε με το δάχτυλο το δζρμα, το εντφπωμα κα παραμείνει για κάποια δευτερόλεπτα. Κακϊσ θ πάκθςθ επιδεινϊνεται θ ςυςςϊρευςθ πρωτεϊνϊν και υγροφ προκαλεί φλεγμονϊδθ αντίδραςθ και παραγωγι ινϊδουσ ιςτοφ (ςκλθρόσ ινϊδθσ ιςτόσ), με αποτζλεςμα ίνωςθ και


9 ςκλιρυνςθ του δζρματοσ. Θ πίεςθ με το δάχτυλο ςτο μζλοσ δεν αφινει πλζον εντφπωμα, που ςθμαίνει πωσ ο ιςτόσ κάτω από το δζρμα δεν είναι πλζον ελαςτικόσ. Το δζρμα ςκλθραίνει και αποκτά όψθ πορτοκαλιοφ εξαιτίασ τθσ ςυμφόρθςθσ των lymphatics του δζρματοσ. Μπορεί να χάςει τθ ςυνζχεια του ςε κάποια ςθμεία και να υπάρχει ροι λζμφου. Θ επιδείνωςθ του λεμφοιδιματοσ μπορεί να οφείλεται και ςτισ επαναλαμβανόμενεσ φλεγμονζσ που προκαλοφνται από βακτιρια που ειςζρχονται από τισ πλθγζσ ςτο δζρμα. Κακϊσ το λεμφοίδθμα επιδεινϊνεται ζχει όλο και μεγαλφτερο αντίκτυπο ςτθν κακθμερινότθτα του αςκενι. Το εφροσ κίνθςθσ των αρκρϊςεων μειϊνεται, υπάρχει πόνοσ, αλλαγζσ ςτο δζρμα και προδιάκεςθ ςε μολφνςεισ. Crevices ςτο δζρμα αναγκάηουν κάποια ςθμεία του μζλουσ να αυξθκοφν περιςςότερο από άλλα, μια κατάςταςθ γνωςτι ωσ ελεφαντίαςθ (Στάδιο ΙΙΙ Λεμφοιδιματοσ). 1.6.1. ΑΛΛΑΓΕ΢ ΣΟΤ ΔΕΡΜΑΣΟ΢ Το χρόνιο λεμφοίδθμα καταλιγει ςε αλλαγζσ ςτθν εμφάνιςθ και υφι του δζρματοσ. Αυτζσ οι αλλαγζσ ςυνοπτικά είναι:  Ξθρότθτα οιδιματοσ

δζρματοσ

εξαιτίασ

 Γυαλιςτερό δζρμα  Δερματικζσ πτυχζσ

του

 Papillomatosis  Λεμφαγγείωμα  Λεμφόρροια

 Υπερκεράτωςθ Αν δεν αντιμετωπιςτεί κατάλλθλα το λεμφοίδθμα καταλιγει ςε:  Μείωςθ τθσ κινθτικότθτασ και λειτουργικότθτασ του μζλουσ.  Επαναλαμβανόμενεσ μολφνςεισ  Λεμφαγγειίτιδα  Λεμφαγγειοςάρκωμα.

1.6.2. ΢ΣΑΔΙΑ ΛΕΜΦΟΙΔΗΜΑΣΟ΢ ΢τάδιο 0 Ρρόκειται για υποκλινικι κατάςταςθ, που δεν υπάρχει οίδθμα, αλλά τα λεμφαγγεία ζχουν τραυματιςτεί και θ λεμφικι οδόσ ζχει διαταραχκεί. Το Στάδιο 0 μπορεί να υπάρχει για πολλά χρόνια. ΢τάδιο Ι Είναι το πρϊιμο ςτάδιο του λεμφοιδιματοσ, όπου υπάρχει ςυςςϊρευςθ υγροφ, αλλά αποκακίςταται με ανφψωςθ του μζλουσ. Μπορεί να υπάρχει εντφπωςθ.


10 ΢τάδιο ΙΙ Αυτό το ςτάδιο χαρακτθρίηεται από εντφπωςθ όταν το δζρμα πιζηεται και μόνο θ ανφψωςθ δεν μειϊνει το οίδθμα. Στο τελικό μζροσ αυτοφ του ςταδίου υπάρχει ίνωςθ και μείωςθ τθσ εντφπωςθσ. ΢τάδιο ΙΙΙ Ρρόκειται για προχωρθμζνο ςτάδιο λεμφοιδιματοσ που ονομάηεται και λεμφοςτατικι ελεφαντίαςθ. Δεν υπάρχει εντφπωςθ, αλλά αλλαγζσ ςτο δζρμα όπωσ εναπόκεςθ λίπουσ, ακάνκωςθ και υπερτροφία. Θ ςυχνότθτα πρωτογενοφσ λεμφοιδιματοσ είναι μικρι (0,13 – 2%), του δευτερογενοφσ λεμφοιδιματοσ, με κφριο αίτιο τον καρκίνο είναι μεγάλθ. Στουσ αςκενείσ με καρκίνο του μαςτοφ θ ςυχνότθτα λεμφοιδιματοσ του άνω άκρου είναι 12-60%, ενϊ ςτουσ αςκενείσ με καρκίνο γεννθτικϊν οργάνων θ ςυχνότθτα λεμφοιδιματοσ του κάτω άκρου είναι 28-47%. Σε μεγάλο ποςοςτό (1/4) το λεμφοίδθμα οφείλεται και ςε άλλεσ καταςτάςεισ, όπωσ φτωχι φλεβικι λειτουργία, τραυματιςμόσ, καρδιακζσ πακιςεισ. Λαμβάνοντασ υπ’ όψιν το μεγάλο ποςοςτό ανκρϊπων που πάςχουν ιδθ από λεμφοίδθμα και δεν λαμβάνουν κατάλλθλθ κεραπεία, τα προβλιματα που μπορεί να προκαλζςει, αλλά και το γεγονόσ ότι όςο αυξάνονται οι αςκενείσ με καρκίνο, τόςο κα αυξάνεται ο αρικμόσ αςκενϊν με λεμφοίδθμα γίνεται φανερό πωσ απαιτείται ζγκαιρθ διάγνωςθ, λεπτομερισ ενθμζρωςθ των αςκενϊν και ζγκαιρθ ολοκλθρωμζνθ και πολυπαραγοντικι αντιμετϊπιςθ ςτα πρϊιμα ςτάδια τθσ πάκθςθσ.


11 2.

ΣΟ ΠΛΑΙ΢ΙΟ ΣΗ΢ ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΗ΢ ΑΠΟΚΑΣΑ΢ΣΑ΢Η΢

2.1. Η ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΗ ΟΜΑΔΑ Το λεμφοίδθμα είναι μια πολυπαραγοντικι πάκθςθ που επθρεάηει τον αςκενι ςε πολλοφσ τομείσ τθσ ηωισ του και με πολλαπλοφσ τρόπουσ. Για τθν αντιμετϊπιςθ του απαιτείται πολυπαραγοντικι προςζγγιςθ από μια πολυπαραγοντικι ομάδα ειδικοτιτων που κα ςυνεργάηεται ςτενά για τθν εκτίμθςθ, αξιολόγθςθ, κατάρτιςθ κεραπευτικοφ πλάνου και εφαρμογι του, επαναξιολόγθςθ και αλλαγι κεραπευτικοφ πλάνου και τζλοσ για τον επανζλεγχο. Θ πολυπαραγοντικι ομάδα μπορεί να απαρτίηεται από τισ εξισ ειδικότθτεσ: Αγγειοχειρουργόσ Δερματολόγοσ Φυςικοκεραπευτισ Νοςθλευτισ Διαιτολόγοσ Ψυχολόγοσ Κοινωνικόσ Λειτουργόσ Διοικθτικόσ Υπάλλθλοσ Όλα τα μζλη τησ πολυπαραγοντικήσ ομάδασ εμπλζκονται ςτην διάγνωςη, αξιολόγηςη, οργάνωςη θεραπευτικήσ παρζμβαςησ, θεραπεία, εκπαίδευςη και καθοδήγηςη του αςθενή, αξιολόγηςη προόδου και αναπροςαρμογή θεραπευτικοφ πλάνου, επανζλεγχο (follow-up).

2.2. ΣΟ ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Σκοπόσ του προγράμματοσ είναι θ αντιμετϊπιςθ και αποκατάςταςθ αςκενϊν με λεμφοίδθμα με τθ μζκοδο τθσ ολοκλθρωμζνθσ αποςυμφωρθτικισ φυςικοκεραπευτικι αποκατάςταςθ ςτο πλαίςιο παρζμβαςθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ. ΢τόχοι του προγράμματοσ είναι: 1.

θ πρόλθψθ τθσ επιδείνωςθσ του λεμφοιδιματοσ,

2.

θ διευκόλυνςθ τθσ ροισ τθσ λζμφου μζςω υγειϊν λεμφαγγείων,

3.

θ εκπαίδευςθ του αςκενι και των οικείων του ςτισ βαςικζσ αρχζσ αντιμετϊπιςθσ,

4.

θ ψυχολογικι υποςτιριξθ του αςκενι και των οικείων του,

5.

θ βελτίωςθ τθσ ποιότθτασ ηωισ του αςκενι και των οικείων του και θ


12 6.

ενθμζρωςθ των επαγγελματιϊν υγείασ μζςα από εκπαίδευςθ, ενθμζρωςθ – δράςεισ δθμοςιότθτασ / επικοινωνίασ.

Στο πρόγραμμα κα μποροφν να ςυμμετζχουν εξωτερικοί αςκενείσ, που πλθροφν κριτιρια που περιγράφονται ςτο 2.2.2.. Θ διάρκεια προβλζπεται να είναι 15 εργάςιμεσ θμζρεσ, αλλά κα υπάρχει θ δυνατότθτα παράταςθσ. Κακθμερινά θ διάρκεια του προγράμματοσ για τον κάκε αςκενι κα είναι 2-3 ϊρεσ. Με τθν πάροδο του χρόνου, όπωσ ςυνζβει και ςτο εξωτερικό θ παροχι τθσ ςυγκεκριμζνθσ κεραπείασ μπορεί να γίνεται ενδονοςοκομειακά ςτο πλαίςιο φπαρξθσ ολοκλθρωμζνου Τμιματοσ αντιμετϊπιςθσ λεμφοιδιματοσ με κλίνεσ (εςωτερικοί αςκενείσ), εφόςον οι ςυνκικεσ το επιτρζπουν (κτιριακά, προςωπικό και άλλα).

2.2.1. ΑΙΣΗΜΑ – ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ Α΢ΘΕΝΗ Θ παραπομπι του αςκενι ςτο πρόγραμμα αποκατάςταςθσ γίνεται μετά από τθ διάγνωςθ λεμφοιδιματοσ από τον αγγειοχειροφργο ι τον δερματολόγο. Θ αξιολόγθςθ του λεμφοιδιματοσ γίνεται τθ ςτιγμι τθσ διάγνωςθσ και περιοδικά ςε τακτά χρονικά διαςτιματα. Τα ευριματα καταγράφονται και αποτελοφν ςθμείο αναφοράσ για τθν οργάνωςθ του πλάνου αντιμετϊπιςθσ και τθν αξιολόγθςθ του. Θ αποτελεςματικι αξιολόγθςθ ενόσ αςκενι ςε κίνδυνο ι με πικανό λεμφοίδθμα πρζπει να είναι ολοκλθρωμζνθ, καλά δομθμζνθ και επαναλαμβανόμενθ. Διαχωρίηεται ςε αξιολόγθςθ τθσ γενικισ κατάςταςθσ του αςκενι και αξιολόγθςθ του λεμφοιδιματοσ, αλλά αυτζσ γίνονται παράλλθλα. Θ πρϊτθ γίνεται για τθ διάγνωςθ του λεμφοιδιματοσ και τον αποκλειςμό άλλθσ αιτιολογίασ οιδιματοσ. Οι περιςςότερεσ περιπτϊςεισ λεμφοιδιματοσ διαγιγνϊςκονται με βάςθ το ιςτορικό και τθ φυςικι εξζταςθ. Αυτά κακορίηουν και τθν επιλογι των εργαςτθριακϊν εξετάςεων για τθ διερεφνθςθ του αιτιολογικοφ παράγοντα. Το πρωτογενζσ λεμφοίδθμα ςυνικωσ διαγιγνϊςκεται με τον αποκλειςμό του δευτερογενοφσ. 2.2.2. ΕΚΣΙΜΗ΢Η Α΢ΘΕΝΗ ΓΙΑ ΕΝΣΑΞΗ ΢ΣΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΜΕΛΗ ΣΗ΢ ΠΟΛΤΠΑΡΑΓΟΝΣΙΚΗ΢ ΟΜΑΔΑ΢ Θ εκτίμθςθ του αςκενι για τθν ζνταξθ ςτο πρόγραμμα αποκατάςταςθσ λεμφοιδιματοσ γίνεται από μζλθ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ ςε ςυγκεκριμζνθ θμζρα που κα ζχει οριςτεί για τθν εκτίμθςθ των αςκενϊν και ςτο χϊρο του φυςικοκεραπευτθρίου. Απαιτείται αξιολόγθςθ ςοβαρότθτασ λεμφοιδιματοσ, αξιολόγθςθ οιδιματοσ, αξιολόγθςθ κατάςταςθσ δζρματοσ, αγγειακι αξιολόγθςθ και αξιολόγθςθ πόνου, αξιολόγθςθ διατροφισ και ςωματικοφ βάρουσ, ψυχοκοινωνικι αξιολόγθςθ και αξιολόγθςθ κινθτικότθτασ & λειτουργικότθτασ. Με βάςθ τα ευριματα κα αξιολογείται θ καταλλθλότθτα του αςκενι για το πρόγραμμα αποκατάςταςθσ. Κατάλλθλοι για το πρόγραμμα είναι αςκενείσ με λεμφοίδθμα που μπορεί να αντιμετωπιςτεί ςυντθρθτικά, δυνατότθτα βάδιςθσ ι μετακίνθςθσ ςε αναπθρικό αμαξίδιο και μεταφορά από αυτό ςτο κρεβάτι (κακϊσ δεν κα νοςθλεφονται αλλά κα ζρχονται ωσ εξωτερικοί αςκενζισ), αςκενείσ με κίνθτρο, ικανοί να ακολουκιςουν τισ ςυμβουλζσ που κα δίνονται, αςκενείσ με ικανοποιθτικι πνευματικι διαφγεια προκειμζνου να ακολουκοφν τισ οδθγίεσ και αςκενείσ χωρίσ άλλα ςοβαρά προβλιματα υγείασ, ςτουσ οποίουσ επιτρζπεται θ άςκθςθ και θ ςυμπιεςτικι περίδεςθ. Αφοφ εκτιμθκεί ότι ο αςκενισ πλθρεί τα κριτιρια κα δίνεται θμερομθνία για τθν πρϊτθ κεραπευτικι ςυνεδρία. Σε αςκενείσ που δεν απαιτοφν πολυπαραγοντικό πρόγραμμα αποκατάςταςθσ, ι που κεωροφνται μθ κατάλλθλοι για το πρόγραμμα κα δίνονται κατευκυντιριεσ οδθγίεσ για το ςπίτι ςε ειδικι ςυνεδρία ενθμζρωςθσ από τουσ φυςικοκεραπευτζσ μζλθ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ. Εάν χρειάηεται ςε αυτοφσ τουσ αςκενείσ κα δίνονται οδθγίεσ και από τα άλλα μζλθ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ.


13 2.2.3. ΚΑΣΑΡΣΙ΢Η ΘΕΡΑΠΕΤΣΙΚΟΤ ΠΛΑΝΟΤ Θ κατάρτιςθ του κεραπευτικοφ πλάνου κα γίνεται με ςυνεργαςία όλθσ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ. Κάκε ειδικότθτα κα αξιολογεί τον αςκενι ξεχωριςτά και κα καταρτίηεται το κεραπευτικό πλάνο μετά από ςυνάντθςθ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ. Το κεραπευτικό πλάνο είναι εξατομικευμζνο για τον κάκε αςκενι και απαρτίηεται από φροντίδα του δζρματοσ και αντιμετϊπιςθ των δερματικϊν πακιςεων, ειδικι αποςυμφορθτικι φυςικοκεραπεία, διαιτολογικι παρακολοφκθςθ για τροποποίθςθ τθσ διατροφισ και μείωςθ του ςωματικοφ βάρουσ και ψυχοκοινωνικι υποςτιριξθ. 2.2.4. ΘΕΡΑΠΕΤΣΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑ΢Η Θ κάκε ειδικότθτα ζχει ξεχωριςτό ρόλο ςτθ κεραπευτικι παρζμβαςθ, αλλά απαιτείται ςυνεργαςία ολόκλθρθσ τθσ ομάδασ για τθν αποτελεςματικι αντιμετϊπιςθ των αςκενϊν με λεμφοίδθμα. Το κεραπευτικό πλάνο καταρτίηεται από τθν πολυπαραγοντικι ομάδα και κάκε ειδικότθτα εφαρμόηει το μζροσ του κεραπευτικοφ πλάνου που τθν αφορά. Ο Αγγειοχειρουργόσ δίνει τθ διάγνωςθ του λεμφοιδιματοσ και κρίνει τθν καταλλθλότθτα του αςκενι για το πρόγραμμα αποκατάςταςθσ. Είναι υπεφκυνοσ για το ςυντονιςμό τθσ δράςθσ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ για τον ςυγκεκριμζνο αςκενι, παρακολουκεί τθν πρόοδο τθσ αποκατάςταςθσ και παρεμβαίνει όταν απαιτείται. Ο Δερματολόγοσ δίνει τθ διάγνωςθ του λεμφοιδιματοσ και κρίνει τθν καταλλθλότθτα του αςκενι για το πρόγραμμα αποκατάςταςθσ. Είναι υπεφκυνοσ για το ςυντονιςμό τθσ δράςθσ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ για τον ςυγκεκριμζνο αςκενι, παρακολουκεί τθν πρόοδο τθσ αποκατάςταςθσ και παρεμβαίνει όταν απαιτείται. Ραράλλθλα, είναι υπεφκυνοσ για τθν αντιμετϊπιςθ δερματικϊν πακιςεων, αλλά δίνει τισ κατευκυντιριεσ οδθγίεσ για τθ φροντίδα του δζρματοσ. Ο Φυςικοθεραπευτήσ είναι υπεφκυνοσ για τθν οργάνωςθ και εφαρμογι τθσ ειδικισ αποςυμφωρθτικισ φυςικοκεραπείασ με λεμφικι μάλαξθ, ειδικι περίδεςθ μάλαξθσ και διαλείπουςα ςυμπίεςθ με αεροκάλαμουσ, λεμφικι ςυμπιεςτικι περίδεςθ, ειδικι άςκθςθ, ενθμζρωςθ-εκπαίδευςθ του αςκενι και παραγγελία ελαςτικισ κάλτςασ με βάςθ τισ διαςτάςεισ του μζλλουσ. Ο Διαιτολόγοσ είναι υπεφκυνοσ για τον ζλεγχο και τθν τροποποίθςθ τθσ διατροφισ του αςκενι, αλλά και για τθν παροχι ειδικισ διατροφισ για τθ μείωςθ του ςωματικοφ βάρουσ, όταν αυτό αποκλίνει από τα φυςιολογικά όρια για τθν θλικία του και το φψοσ του. Ο Ψυχολόγοσ είναι υπεφκυνοσ για τθν ψυχοκοινωνικι υποςτιριξθ του αςκενι. Θ παρζμβαςθ ςυμπεριλαμβάνει ςχεδιαςμό και εφαρμογι ψυχοκοινωνικϊν ςτρατθγικϊν φροντίδασ, που βοθκοφν τουσ αςκενείσ και τισ οικογζνειεσ τουσ πρϊτον να αποδεχτοφν τθ χρονιότθτα τθσ πάκθςθσ και τισ αλλαγζσ που επιφζρει και δεφτερον να μετζχουν ενεργά ςτθν αποκατάςταςθ του λεμφοιδιματοσ. Ο Κοινωνικόσ Λειτουργόσ είναι υπεφκυνοσ επίςθσ για τθν ψυχοκοινωνικι υποςτιριξθ του αςκενι, αλλά ο ρόλοσ είναι βαςικότεροσ ςτθν ενθμζρωςθ ομάδων υψθλοφ κινδφνου για τθν φπαρξθ του προγράμματοσ. Στο πλαίςιο άςκθςθσ τθσ Κοινωνικισ Εργαςίασ με Κοινότθτα κα ςυμβάλλει ςτθν ενθμζρωςθ – ευαιςκθτ��ποίθςθ των πολιτϊν, ςτθν ενθμζρωςθ αςκενϊν, που ζχουν ιδθ διαγνωςτεί για λεμφοίδθμα αλλά μζχρι ςτιγμισ δεν ζχουν ακολουκιςει τθ ςυγκεκριμζνθ κεραπεία. Επιπλζον, κα ςυμβάλλει και ςτθν επικοινωνία – προβολι του προγράμματοσ για όφελοσ των οικογενειϊν των αςκενϊν με λεμφοίδθμα, των επαγγελματιϊν υγείασ για το πρόγραμμα αυτό, τθσ ευρφτερθσ Κοινότθτασ και του Νοςοκομείου. Ο Διοικητικόσ υπάλληλοσ είναι υπεφκυνοσ για τθν τιρθςθ του πρωτοκόλλου και τον ςυντονιςμό των μελϊν τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ. Ακόμα είναι υπεφκυνοσ για τον ζλεγχο και τθ διεξαγωγι όςων απαιτοφνται ςε ςχζςθ με διοικθτικζσ υπθρεςίεσ του φορζα.


14 2.2.5. ΟΛΟΚΛΗΡΩ΢Η ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ΢ Με τθν ολοκλιρωςθ του προγράμματοσ των τριϊν εβδομάδων ο αςκενισ αξιολογείται και θ πρόοδοσ του καταγράφεται. Θ αξιολόγθςθ γίνεται από κάκε ειδικότθτα χωριςτά, αλλά τα ςτοιχεία ςυγκεντρϊνονται ςτο φάκελο του. Ρριν το τζλοσ του προγράμματοσ ζχουν δοκεί κατευκυντιριεσ οδθγίεσ ςτον αςκενι και ςτουσ οικείουσ του, κακϊσ και θμερομθνία επανελζγχου. 2.2.6. ΕΠΑΝΕΛΕΓΧΟ΢ (FOLLOW-UP) Ο επανζλεγχοσ γίνεται για τον ζλεγχο τθσ πορείασ του αςκενι και του λεμφοιδιματοσ. Θ αξιολόγθςθ γίνεται από κάκε ειδικότθτα χωριςτά, αλλά τα ςτοιχεία ςυγκεντρϊνονται ςτο φάκελο του.


15 3. Ολοκληρωμζνη αποςυμφορητική φυςικοθεραπευτική αποκατάςταςη Θ ολοκλθρωμζνθ αποςυμφωρθτικι αποκατάςταςθ είναι μια αποτελεςματικι μζκοδοσ αντιμετϊπιςθσ του λεμφοιδιματοσ, που πλζον γίνεται όλο και πιο επικετικι. Εφαρμόηεται με επιτυχία ςε πολλζσ χϊρεσ. Μπορεί να καταλιξει ςε 55-65% μείωςθ του όγκου του λεμφοιδθματικοφ άνω άκρου και μζχρι 65% μείωςθ του όγκου του λεμφοιδθματικοφ κάτω άκρου. Οι ςτόχοι είναι: 1.

Θ διευκόλυνςθ τθσ κίνθςθσ τθσ λζμφου,

2.

Θ μείωςθ του ινϊδουσ ιςτοφ,

3.

Θ βελτίωςθ τθσ μορφισ του μζλουσ για καλφτερθ εφαρμογι ςυμπιεςτικισ ελαςτικισ κάλτςασ,

4.

Θ βελτίωςθ τθσ κατάςταςθσ του δζρματοσ

5.

Θ ενθμζρωςθ – εκπαίδευςθ του αςκενι.

6. Σόποσ Τλοποίηςησ: Οι κεραπείεσ κα γίνονται ςε αίκουςα κατάλλθλα διαμορφωμζνθ του τμιματοσ φυςικοκεραπείασ του Ρ.Γ.Ν.Λ. από φυςικοκεραπευτζσ, μζλθ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ.

Σο πρόγραμμα ειδικήσ φυςικοθεραπείασ θα περιλαμβάνει: 1.

Αξιολόγθςθ για τον ζλεγχο τθσ πορείασ του αςκενι,

2.

Λεμφικι Μάλαξθ, με ειδικι περίδεςθ μάλαξθσ και Διαλείπουςα Συμπίεςθ με Αεροκάλαμουσ (Lympha-Press),

3.

Λεμφικι Συμπιεςτικι περίδεςθ,

4.

Ειδικι Άςκθςθ

5.

Ενθμζρωςθ-Εκπαίδευςθ του αςκενι,

6.

Ραραγγελία ελαςτικισ κάλτςασ με βάςθ τισ διαςτάςεισ του μζλλουσ.

Διάρκεια προγράμματοσ: 3 εβδομάδεσ (15 εργάςιμεσ θμζρεσ). Για αςκενείσ από άλλεσ πόλεισ που κα ζρχονται 3 φορζσ τθν εβδομάδα, το πρόγραμμα κα παρατείνεται ςε διάρκεια. Εάν κρικεί απαραίτθτο από τθν πολυπαραγοντικι ομάδα το πρόγραμμα μπορεί να παρατακεί ςε ςυγκεκριμζνουσ αςκενείσ πζρα των τριϊν εβδομάδων.


16 3.1. ΑΞΙΟΛΟΓΗ΢Η Θ αξιολόγθςθ γίνεται για τον ζλεγχο τθσ πορείασ του αςκενι. Θα γίνεται από τουσ φυςικοκεραπευτζσ ςτθν αρχι τθσ κεραπείασ, ςτο τζλοσ κάκε εβδομάδασ του προγράμματοσ και ςτο τζλοσ του προγράμματοσ. Θ αξιολόγθςθ κα γίνεται με μζτρθςθ τθσ περιφζρειασ του μζλουσ ςε ειδικά ςθμεία με μεηοφρα και ςφγκριςθ με τθν υγιι πλευρά και με μζτρθςθ του όγκου του μζλουσ ςε διάφορα ςθμεία και με μζτρθςθ του ςυνολικοφ όγκου με ειδικζσ ςυςκευζσ μζτρθςθσ όγκου (Perometer και ςυςκευι μζτρθςθσ όγκου με εκτόπιςμα νεροφ). Ακόμα κα γίνεται αξιολόγθςθ τθσ φυςικισ και γενικισ κατάςταςθσ του αςκενι με ειδικά ερωτθματολόγια. Τζλοσ, κα λαμβάνονται φωτογραφίεσ του λεμφοιδθματικοφ μζλουσ του αςκενι. Τα ςτοιχεία κα ςυγκεντρϊνονται ςτον προςωπικό φάκελο του αςκενι, για εφκολθ πρόςβαςθ τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ, για τον ζλεγχο τθσ προόδου και τθ ςφγκριςθ τθσ κατάςταςθσ του αςκενι ςτθν αρχι και ςτο τζλοσ τθσ κεραπείασ. Για τθν αξιολόγθςθ πρζπει να προμθκευτοφν ςυγκεκριμζνα υλικά (Κεφάλαιο 4). 3.2. ΛΕΜΦΙΚΗ ΠΑΡΟΧΕΣΕΤΣΙΚΗ ΜΑΛΑΞΗ Θ λεμφικι παροχετευτικι μάλαξθ, αν και δεν ζχει ακόμα αποδειχκεί θ αποτελεςματικότθτα τθσ, ζχει ςθμαςία ςτθν αντιμετϊπιςθ του λεμφοιδιματοσ κακϊσ δρα κετικά ςτθν ψυχολογία του αςκενι. Ρρόκειται για τεχνικι ιπιασ μάλαξθσ που ςτόχο ζχει τθ διευκόλυνςθ τθσ μετακίνθςθσ του υγροφ μακριά από τθν περιοχι ςυςςϊρευςθσ του, μζςα από τθν αφξθςθ τθσ δραςτθριότθτασ των φυςιολογικϊν λεμφικϊν αγγείων και αδζνων. Άλλοι ςτόχοι είναι θ διευκόλυνςθ δθμιουργίασ παράπλευρων λεμφικϊν αγγείων, θ αλλαγι ροισ τθσ λζμφου ςε λεμφαγγεία και λεμφαδζνεσ που λειτουργοφν, θ διευκόλυνςθ τθσ ροισ τθσ λζμφου από περιοχζσ με ςυςςϊρευςθ και θ διευκόλυνςθ τθσ ςυςταλτότθτασ των λεμφαδζνων. Θ λεμφικι παροχετευτικι μάλαξθ ενδείκνυται ωσ μζροσ τθσ ολοκλθρωμζνθσ αποςυμφορθτικισ κεραπείασ, ςε όλεσ τισ φάςεισ τθσ (εντατικι, μακροπρόκεςμθ, αυξθμζνθσ φροντίδασ). Ωςτόςο, μόνθ τθσ δεν είναι αποτελεςματικι, αλλά προτείνεται να ςυνδυάηεται με ςυμπιεςτικι περίδεςθ. Μόνθ τθσ μπορεί να εφαρμοςτεί ςε περιπτϊςεισ που θ περίδεςθ δεν είναι εφικτι, όμωσ ςτο κεφάλι, τον αυχζνα, τον κορμό, τα γεννθτικά όργανα και το ςτικοσ. Θ λεμφικι μάλαξθ, που κα γίνεται ςτο τμιμα φυςικοκεραπείασ του Ρ.Γ.Ν. Λάριςασ απότ ουσ φυςικοκεραπευτζσ μζλθ τθσ πολυπαραγονμτικισ ομάδασ. Δεν ζχει ςυγκεκριμζνθ διάρκεια. Θ διάρκεια τθσ εξαρτάται από τθν κατάςταςθ του αςκενι και αποφαςίηεται από τον φυςικοκεραπευτι. Θα γίνεται ςτον κορμό, ςτουσ κφριουσ λεμφαδζνεσ και ςτο λεμφοιδθματικό μζλοσ ςε ςυνδυαςμό με βακιά διαφραγματικι αναπνοι. Επίςθσ, κα εφαρμόηεται ειδικι περίδεςθ μάλαξθσ για περίπου 20 λεπτά ςτο λεμφοιδθματικό μζλοσ. Τα υλικά περίδεςθσ μάλαξθσ κα παρζχονται από το τμιμα φυςικοκεραπείασ ι κα γράφονται ςτα βιβλιάρια των αςκενϊν. 3.3. ΔΙΑΛΕΙΠΟΤ΢Α ΢ΤΜΠΙΕ΢Η ΜΕ ΑΕΡΟΘΑΛΑΜΟΤ΢ Θ διαλείπουςα ςυμπίεςθ με αεροκαλάμουσ (Lympha press) χρθςιμοποιείται ευρζωσ ςτθν αντιμετϊπιςθ κυρίωσ του πρωτογενοφσ λεμφοιδιματοσ. Μπορεί να χρθςιμοποιθκεί ωσ μζροσ τθσ εντατικισ αντιμετϊπιςθσ του λεμφοιδιματοσ, και ωσ μζροσ τθσ μακροπρόκεςμθσ αντιμετϊπιςθσ ςε ςυγκεκριμζνουσ αςκενείσ. Ζχει ςτόχο τθν απομάκρυνςθ του υγροφ από το μζλοσ μζςω τθσ διαδοχικισ ςυμπίεςθσ με αζρα. Σε οριςμζνεσ περιπτϊςεισ και όταν ςυνδυαςτεί με περίδεςθ ειδικι για λεμφικι μάλαξθ μπορεί να ςυμβάλλει ςτθ μείωςθ τθσ ίνωςθσ του λεμφοιδθματικοφ μζλουσ. Θ εφαρμογι τθσ διαλείπουςασ ςυμπίεςθσ με αεροκαλάμουσ κα γίνεται ςτο χϊρο του φυςικοκεραπευτθρίου με ειδικι ςυςκευι lympha press που κα προμθκευτεί. Οι αςκενείσ ςτουσ οποίουσ κα εφαρμόηεται κα επιλζγονται από τθν πολυπαραγοντικι ομάδα με βάςθ τισ ενδείξεισ και τισ αντενδείξεισ, ςφμφωνα με τισ διεκνείσ οδθγίεσ εφαρμογισ τθσ (Lymphedema Framework, International Guidelines). Θ διάρκεια και θ ζνταςθ κακορίηεται για τον κάκε αςκενι εξατομικευμζνα. Σε οριςμζνουσ


17 αςκενείσ και εφόςον θ πάκθςθ το απαιτεί θ Lympha press κα χορθγείται και ςτο ςπίτι και κα γράφεται ςτο βιβλιάριο των αςκενϊν. 3.4. ΢ΤΜΠΙΕ΢ΣΙΚΗ ΠΕΡΙΔΕ΢Η ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΢ΣΡΩΜΑΣΩΝ Θ ςυμπιεςτικι περίδεςθ πολλαπλϊν ςτρωμάτων είναι το βαςικό ςτοιχείο τθσ εντατικισ κεραπείασ του λεμφοιδιματοσ. Θ ςυμπιεςτικι περίδεςθ χρθςιμοποιεί ανελαςτικοφσ επιδζςμουσ με χαμθλι διαταςιμότθτα που προςφζρουν υψθλι πίεςθ κατά τθν κίνθςθ και χαμθλι πίεςθ κατά τθν ανάπαυςθ, διευκολφνοντασ τθ λεμφικι ροι. Ρρόκειται για περίδεςθ του μζλουσ με πολλαπλά ςτρϊματα ελαςτικοφ επιδζςμου μεγάλθσ τάςθσ με ςκοπό τθ δθμιουργία πίεςθσ ςτθ διάρκεια τθσ κίνθςθσ. Αυτό δίνει ϊκθςθ ςτο λεμφικό υγρό με κατεφκυνςθ προσ τα πάνω. Θ ςυμπιεςτικι περίδεςθ ςυμπιζηει το μζλοσ μόνο ςτθ διάρκεια τθσ κίνθςθσ, αλλά όχι όταν το μζλοσ είναι ακίνθτο. Θ διαφορά τθσ πίεςθσ ςτο μζλοσ μεταξφ θρεμίασ και κίνθςθσ διευκολφνει τθν άντλθςθ τθσ λζμφου και προλαμβάνει τθν περαιτζρω ςυςςϊρευςθ τθσ. Εκτόσ από τθ μείωςθ του οιδιματοσ, προςφζρει αποκατάςταςθ τθσ μορφισ του μζλουσ, μείωςθ των δερματικϊν αλλαγϊν και υποςτιριξθ του δζρματοσ. Αν και δεν υπάρχουν ςτοιχεία να το υποςτθρίξουν, θ κλινικι εμπειρία ζχει δείξει ότι οι ελαςτικι περίδεςθ πρζπει να αλλάηει κάκε μζρα για τισ πρϊτεσ 7 θμζρεσ και κάκε 2-3 θμζρεσ, αφοφ μειωκεί ωσ ζνα βακμό το λεμφοίδθμα. Για τθ ςυμπιεςτικι περίδεςθ απαιτοφνται υλικά για τθ Φροντίδα του δζρματοσ, για τθν Ρερίδεςθ των δακτφλων (χεριοφ ι ποδιοφ), ςωλθνωτόσ επίδεςμοσ, μαλακό ςυνκετικό μάλλινο ι αφρϊδεσ υλικό, πυκνό αφρϊδεσ υλικό, ανελαςτικόσ επίδεςμοσ και αυτοκόλλθτθ ταινία ςυγκράτθςθσ. Θ ςυμπιεςτικι περίδεςθ που κα γίνεται ςτο τμιμα φυςικοκεραπείασ του Ρ.Γ.Ν. Λάριςασ κα γίνεται με υλικά που κα προμθκεφεται ο αςκενισ από κατάςτθμα με ορκοπεδικά ιδθ μζςω του βιβλιαρίου υγείασ του. Θα υπάρχουν κάποια υλικά περίδεςθσ ςε απόκεμα ςτο Τμιμα Φυςικοκεραπείασ (Κεφάλαιο 4). Θ περίδεςθ γίνεται για το άνω άκρο με τον αςκενι ςε κακιςτι κζςθ, ενϊ για το κάτω άκρο με τον αςκενι αρχικά ςε φπτια κζςθ (περίδεςθ κνιμθσ) και ςτθ ςυνζχεια με τον αςκενι όρκιο ςε ανελκυςτιρα ειδικισ καταςκευισ (περίδεςθ μθριαίου). 3.5. ΕΛΑ΢ΣΙΚΕ΢ ΢ΤΜΠΙΕ΢ΣΙΚΕ΢ ΚΑΛΣ΢Ε΢ & ΜΑΝΙΚΙΑ Μετά τθν αρχικι φάςθ του προγράμματοσ αποκατάςταςθσ και αφοφ το επιπλζον λεμφικό υγρό ζχει περιοριςτεί ο αςκενισ πρζπει να φοράει ελαςτικζσ ςυμπιεςτικζσ κάλτςεσ ςτο λεμφοιδθματικό κάτω άκρο και ςυμπιεςτικά ελαςτικά μανίκια και γάντια αν πρόκειται για άνω άκρο με λεμφοίδθμα. Είναι προτιμότερο να φτιάχνονται κατά παραγγελία για τον κάκε αςκενι προκειμζνου να διαςφαλιςτεί θ καλι εφαρμογι. Θ κφρια χριςθ τουσ είναι θ μακροπρόκ��ςμθ αντιμετϊπιςθ του λεμφοιδιματοσ, που ακολουκεί μια περίοδο εντατικισ κεραπείασ. Είναι καλφτερο να φοριοφνται όςο το δυνατόν περιςςότερεσ ϊρεσ, με προςοχι όμωσ ςτισ ενδείξεισ και ςτισ αντενδείξεισ. Εκτόσ από τισ κάλτςεσ για τα κάτω άκρα και τα μανίκια για τα άνω υπάρχουν ειδικά γάντια για τα δάχτυλα του χεριοφ, κάλτςεσ με κικεσ για τα δάχτυλα του ποδιοφ, ειδικζσ βερμοφδεσ και ροφχα για το οίδθμα του αυχζνα, κορμοφ και γεννθτικϊν οργάνων. Ο βακμόσ ςυμπίεςθσ, που προςφζρουν οι κάλτςεσ είναι από Ι (χαμθλι ςυμπίεςθ) μζχρι ΙV (υψθλι ςυμπίεςθ) και επιλζγεται με βάςθ τισ ανάγκεσ του αςκενι. Με βάςθ τον τρόπο ραφισ τουσ διακρίνονται ςε κυκλικισ (circular knit) και επίπεδθσ (flat knit) ραφισ. Οι κάλτςεσ και τα μανίκια κυκλικισ ραφισ είναι λεπτότερα και φοριοφνται πιο εφκολα, χρθςιμοποιοφνται ςε περιπτϊςεισ μικροφ οιδιματοσ, αλλά ζχουν το μειονζκτθμα ότι δεν εφαρμόηουν καλά ςε όλουσ τουσ αςκενείσ και δεν ςτακεροποιοφνται. Οι κάλτςεσ κατά παραγγελία, που γίνονται ςυνικωσ με τθ μζκοδο επίπεδθσ ραφισ ζχουν καλφτερθ εφαρμογι, μποροφν να καλφψουν οποιαδιποτε ανατομικι δυςμορφία και δεν γυρνοφν ςτο τελείωμα τουσ. Για τθν επιλογι τουσ πρζπει να λθφκοφν υπ’ όψιν πολλζσ παράμετροι, όπωσ το ςτάδιο και θ ςοβαρότθτα τθσ πάκθςθσ, θ άνεςθ του αςκενι, ο τρόποσ ηωισ του, θ ψυχοκοινωνικι κατάςταςθ, ςυνοδζσ πακιςεισ και θ ικανότθτα να φορά και να βγάηει τισ κάλτςεσ ι τα μανίκια. Θ μζτρθςθ του μζλουσ για τθν παραγγελία γίνεται όταν το οίδθμα ζχει ελαχιςτοποιθκεί, δεν υπάρχει ι υπάρχει ελάχιςτο οίδθμα με εντφπωμα και θ


18 μορφι του μζλουσ ζχει βελτιωκεί. Θ ακριβισ μζτρθςθ είναι απαραίτθτθ για τθν καλι εφαρμογι, ενϊ οι οδθγίεσ παρζχονται από τισ καταςκευαςτικζσ εταιρίεσ. Στα πλαίςια του προγράμματοσ ειδικισ φυςικοκεραπείασ κα γίνεται μζτρθςθ και παραγγελία τθσ ειδικισ ελαςτικισ κάλτςασ, θ οποία κα γράφεται ςτο βιβλιάριο υγείασ και κα προμθκεφεται από κατάςτθμα ορκοπεδικϊν ειδϊν. Το νοςοκομείο δεν κα προμθκευτεί ειδικζσ ελαςτικζσ κάλτςεσ και δεν κα χρεωκεί για τθν παραγγελία τουσ. 3.6. Α΢ΚΗ΢Η – ΚΙΝΗ΢ΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Οι αςκενείσ πρζπει να διατθροφν φυςιολογικό επίπεδο λειτουργικότθτασ, κινθτικότθτασ και δραςτθριότθτασ. Θ άςκθςθ και θ κίνθςθ χρθςιμοποιοφνται ςτθ μείωςθ του λεμφοιδιματοσ. Θ άςκθςθ βελτιϊνει τθ μυϊκι δφναμθ, τθν καρδιαγγειακι λειτουργία, τθν ψυχικι διάκεςθ και τθ λειτουργικότθτα. Οι ιπιεσ αςκιςεισ αντίςταςθσ διεγείρουν τθ μυϊκι αντλία και αυξάνουν τθ λεμφικι ροι. Οι αερόβιεσ αςκιςεισ αυξάνουν τθν ενδοκοιλιακι πίεςθ, που με τθ ςειρά τθσ διευκολφνει τθν άντλθςθ ςτο κωρακικό πόρο. Θ κίνθςθ είναι ζνα από τα βαςικά ςτοιχεία τθσ αντιμετϊπιςθσ του λεμφοιδιματοσ, αφοφ οι μφεσ δρουν ωσ αντλίεσ για τθν αφξθςθ τθσ ροισ τθσ λζμφου και τθν ϊκθςθ τθσ λζμφου προσ το κζντρο για να ειςζλκει ςτθ φλεβικι κυκλοφορία. Διατιρθςθ του μυϊκοφ τόνου και του εφρουσ κίνθςθσ των αρκρϊςεων είναι επίςθσ ςθμαντικό. Τζλοσ, δεν πρζπει να παραμελοφνται οι αναπνευςτικζσ αςκιςεισ με βακιά αναπνοι. Το πρόγραμμα άςκθςθσ ςυμπεριλαμβάνει εκτόσ από αςκιςεισ μεγάλου εφρουσ και τισ αναπνευςτικζσ αςκιςεισ και αςκιςεισ ελαςτικότθτασ, ενδυνάμωςθσ και βελτίωςθσ τθσ αερόβιασ ικανότθτασ. Ο ςυνδυαςμόσ αερόβιασ άςκθςθσ με αςκιςεισ ελαςτικότθτασ και αντίςταςθσ είναι ωφζλιμεσ ςτον ζλεγχο του λεμφοιδιματοσ, αλλά το πρόγραμμα πρζπει να είναι εξατομικευμζνο. Αςκενείσ με δυςκολία ςτθν κίνθςθ και μυϊκά ι αρκρικά προβλιματα χρειάηονται ειδικι φυςικοκεραπευτικι αντιμετϊπιςθ. Θ άςκθςθ και θ κίνθςθ πρζπει να ανταποκρίνεται ςτισ ανάγκεσ και ικανότθτεσ του αςκενι και ςτο ςτάδιο τθσ πάκθςθσ. Οργανϊνονται ειδικά για τον κάκε αςκενι και είναι καλφτερο να γίνεται ςε ςυνδυαςμό με τθ ςυμπιεςτικι περίδεςθ ι τισ ελαςτικζσ κάλτςεσ για μεγιςτοποίθςθ του οφζλουσ. Θ άςκθςθ πρζπει να γίνεται ςε κακθμερινι βάςθ. Θ άςκθςθ κα γίνεται κακθμερινά και εφόςον οι ςυνκικεσ το επιτρζπουν δυο φορζσ τθν θμζρα. Για το κάκε αςκενι κα οργανϊνεται ειδικό εξατομικευμζνο πρόγραμμα άςκθςθσ από τθν πολυπαραγοντικι ομάδα και κα εφαρμόηεται υπό τθν επιτιρθςθ των φυςικοκεραπευτϊν ςε ειδικά διαμορφωμζνο χϊρο του Τμιματοσ Φυςικοκεραπείασ. Το πρόγραμμα κα περιλαμβάνει αςκιςεισ από φπτια και όρκια κζςθ και αςκιςεισ ςε ειδικά όργανα γυμναςτικισ που κα προμθκευτοφν (Κεφάλαιο 3). 3.7. ΕΝΗΜΕΡΩ΢Η - ΕΚΠΑΙΔΕΤ΢Η Θ ενθμζρωςθ και θ εκπαίδευςθ του αςκενι είναι ιδιαίτερα ςθμαντικι. Βοθκάει τον αςκενι και τουσ οικείουσ να καταλάβουν τθ φφςθ τθσ πάκθςθσ και τον τρόπο αντιμετϊπιςθσ τθσ, κακϊσ και τισ απαραίτθτεσ αλλαγζσ που πρζπει να γίνουν ςτον τρόπο ηωισ τουσ. Θ ενθμζρωςθ και εκπαίδευςθ των αςκενϊν κα γίνεται ςτο χϊρο τθσ Φυςικοκεραπείασ κυρίωσ από τουσ Φυςικοκεραπευτζσ, αλλά και ςε ςυνεργαςία τθσ πολυπαραγοντικισ ομάδασ. Θα γίνεται με τθ βοικεια οπτικοακουςτικοφ υλικοφ (Ενθμερωτικά Φυλλάδια, Ρροβολζσ, Αφίςεσ). Θα υπάρχει ενθμζρωςθ για το τι είναι λεμφοίδθμα, πωσ προκαλείται, τι ςυμβαίνει, πωσ αντιμετωπίηεται, τι πρζπει να προςζχει ο αςκενισ, τι πρζπει να κάνει και τι πρζπει να αποφεφγει. Θ εκπαίδευςθ κα γίνεται ςτθ διάρκεια τθσ κεραπείασ, αλλά και ςε τρεισ ϊρεσ εκπαίδευςθσ με ομάδα αςκενϊν ςτθ διάρκεια του προγράμματοσ των τριϊν εβδομάδων (1 ϊρα / εβδομάδα).


19 4. ΕΞΟΠΛΙ΢ΜΟ΢ – ΑΝΑΛΩ΢ΙΜΑ ΤΛΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΣΟ΢ Ο απαραίτθτοσ εξοπλιςμόσ για τθν αξιολόγθςθ των αςκενϊν, για τισ φυςικοκεραπευτικζσ παρεμβάςεισ (λεμφικι μάλαξθ και διαλείπουςα ςυμπίεςθ με αεροκάλαμουσ, ςυμπιεςτικι περίδεςθ, ειδικι άςκθςθ) και για τθν ενθμζρωςθ-εκπαίδευςθ των αςκενϊν και των οικείων τουσ είναι: Για την αξιολόγηςη των αςθενών απαιτείται: 1.

Ξφλινοσ χάρακασ ςε γωνία «Γ» ειδικισ καταςκευισ.

2.

Τρίποδο ανάπαυςθσ κάτω άκρου ειδικισ καταςκευισ.

3.

Σκαλάκια με λαβι αςφαλείασ ειδικισ καταςκευισ.

4.

Μζτρο (Μεηοφρα) για τθ μζτρθςθ τθσ περιφζρειασ του μζλουσ.

5.

΢ολό χαρτόνι πράςινο για τθ φωτογράφθςθ των αςκενϊν και τθ διατιρθςθ αρχείου

6.

Ειδικι καταςκευι ςτον τοίχο για να κρεμιζται το ρολό χαρτόνι

7.

Φωτογραφικι μθχανι για τθ φωτογράφθςθ των αςκενϊν και τθ διατιρθςθ αρχείου.

8.

Ειδικό όργανο – ςυςκευι μζτρθςθσ όγκου «Perometer» με το λογιςμικό πρόγραμμα του.

9.

Συςκευι μζτρθςθσ όγκου άνω άκρου

10.

Συςκευι μζτρθςθσ όγκου κάτω άκρου.

11.

Ηυγαριά (διατίκεται)

12.

Θλεκτρονικόσ υπολογιςτισ

13.

Εκτυπωτισ ζγχρωμοσ τφπου laser.

14.

Κρεβάτι εξζταςθσ (διατίκεται)

15.

Καρζκλεσ επιςκζπτθ (διατίκεται)

Για τη λεμφική μάλαξη απαιτείται: 1.

Κρεβάτι (διατίκεται)

2.

Ειδικό αφρϊδεσ υλικό

3.

Ελαςτικόσ επίδεςμοσ ςυμπιεςτικισ περίδεςθσ μεγάλθσ διάταςθσ (4 / αςκενι) (Ο επίδεςμοσ και το αφρϊδεσ υλικό χρθςιμοποιοφνται ωσ εναλλακτικι μορφι μάλαξθσ για διάςπαςθ τθσ ίνωςθσ)

4.

Διαλείπουςα Συμπίεςθ με αεροκάλαμουσ (Lympha-press) για άνω κ κάτω άκρα


20 Για τη ςυμπιεςτική περίδεςη απαιτείται: 1.

Κρεβάτι (διατίκεται)

2.

Ανελκυςτιρασ αςκενϊν ειδικισ καταςκευισ

3.

Καρότςι υλικϊν (διατίκεται)

4.

Υλικά περίδεςθσ για λεμφοίδθμα 1.

Ελαςτικοί επίδεςμοι μικρισ διάταςθσ ςε διάφορα μεγζκθ

2.

Ρροςτατευτικό αφρϊδεσ υλικό περίδεςθσ

3.

Ρροςτατευτικό βαμβακερό υλικό περίδεςθσ

4.

Ρροςτατευτικό βαμβακερό φφαςμα ςε ςωλινα

5.

Ειδικόσ ελαςτικόσ επίδεςμοσ αράχνθ για τα δάχτυλα

6.

Ειδικά υποδιματα ςε μεγάλο μζγεκοσ

7.

Αυτοκόλλθτθ ταινία (Tape)

8.

Ειδικό προςτατευτικό φιλμ δζρματοσ ςε ςπρζι

9.

Ειδικι κρζμα ενυδατικι και ειδικι κρζμα για μφκθτεσ

Για την ειδική άςκηςη απαιτείται: 1.

Ζνασ διάδρομοσ βάδιςθσ μεγάλθσ αντοχισ (διατίκεται)

2.

Ζνασ διάδρομοσ βάδιςθσ για άτομα με κινθτικζσ δυςκολίεσ

3.

Δυο ςτατικά ποδιλατα με κακιςτι κζςθ (διατίκεται μόνο το ζνα)

4.

Τζςςερα ςτατικά ποδιλατα (διατίκονται τα δυο)

5.

Ζνα μθχάνθμα γυμναςτικισ ελλειπτικό

6.

Ζνα μθχάνθμα γυμναςτικισ step

7.

Ζνα ποδιλατο τετραπλθγίασ (χζρι – πόδι)

8.

Ζνα πολυμθχανθμα γυμναςτικισ άνω άκρων

9.

Μια ςτροφικι τροχαλία (διατίκεται)

10.

Μια απλι τροχαλία

11.

Ζνα ςετ από 12 μπαςτοφνια Nordic Walking


21 Για την ενημζρωςη – εκπαίδευςη απαιτείται: 1.

Αφίςεσ λεμφικοφ ςυςτιματοσ – Λεμφικισ παροχζτευςθσ

2.

Εκτφπωςθ ενθμερωτικϊν φυλλαδίων

3.

Υπολογιςτισ για παρουςίαςθ power-point

4.

Projector για παρουςίαςθ

5.

Βιβλία για το λεμφοίδθμα

6.

Δείγματα υλικϊν που χρθςιμοποιοφνται ςτον τόπο διαμονισ, για τθν εκπαίδευθσ και ενθμζρωςθ των αςκενϊν.

Τα υλικά, που προαναφζρκθκαν αποτελοφν απαραίτθτο εξοπλιςμό ςφμφωνα με τθ ςφγχρονθ διεκνι αρκρογραφία, βιβλιογραφία και φυςικοκεραπευτικι πρακτικι.


22

5. Προχπολογιςμόσ Πολυπαραγοντικοφ Προγράμματοσ 5.1. Εξοπλιςμόσ : Α/Α

Είδοσ

Σεμάχια

Σιμή Σεμαχίου

Μερικό ΢φνολο

1.

Τρίποδο ςτιριξθσ κάτω άκρου ειδικισ καταςκευισ

1

180,00

180,00

2.

Μζτρο (Μεηοφρα) για τθ μζτρθςθ τθσ περιφζρειασ του μζλουσ

4

5,00

20,00

3.

Ειδικι επιτοίχια καταςκευι με ςωλινα για τθν εφαρμογι ρολοφ χαρτονιοφ 2 μζτρων

1

100,00

100,00

4.

Ανελκυςτιρασ αςκενϊν ειδικισ καταςκευισ

1

1.850,00

1.850,00

5.

Διάδρομοσ βάδιςθσ Walk Pal 2,5HP

1

1.650,00

1.650,00

6.

Κακιςτό ποδιλατο KETTLER PASO 307R

2

600,00

1.200,00

7.

Μθχάνθμα γυμναςτικισ ελλειπτικό KETTLER VERSO 107

1

400,00

400,00

8.

Μθχάνθμα γυμναςτικισ STEPPER KETTLER MONTANA

1

420,00

420,00

9.

Ρολυμθχανθμα γυμναςτικισ άνω άκρων

1

2.000,00

2.000,00 1.780,00

10.

Lympha Press wave

1

1.780,00

11.

Σετ Μανίκι με expanders με φερμουάρ για Lympha press wave

1

800,00

800,00

12.

Σετ Pants με expanders με φερμουάρ για Lympha press wave

1

770,00

1.300,00

΢ΤΝΟΛΟ:

11.700,00


23 5.2. Αναλώςιμα υλικά Προγράμματοσ: Α/Α

Είδοσ

Σεμάχια

Σιμή Σεμαχίου

Μερικό ΢φνολο

1.

΢ολό χαρτόνι πράςινο για τθ φωτογράφθςθ των αςκενϊν και τθ διατιρθςθ αρχείου

1

100,00

100,00

2.

MOLLELAST, (4cmx4m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Λεπτόσ ελαςτικόσ επίδεςμοσ (40% βαμβάκι, 30% πολυαμίδθ, 30% βιςκόηθ) για τθν ςυγκράτθςθ επικεμάτων και κομπρζςων

174

0,40

69,60

3.

MOLLELAST Haft, (4cmx20m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Αυτοςυγκρατοφμενοσ, αεροδιαπερατόσ, λεπτόσ ελαςτικόσ επίδεςμοσ (34% πολυαμίδθ, 66% βιςκόηθ), με ελαςτικότθτα κατά μικοσ περίπου 65% και εκτατόσ κατά πλάτοσ περίπου 50%

30

2,10

63

4.

MOLLELAST Haft, (10cmx20m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Αυτοςυγκρατοφμενοσ, αεροδιαπερατόσ, λεπτόσ ελαςτικόσ επίδεςμοσ (34% πολυαμίδθ, 66% βιςκόηθ), με ελαςτικότθτα κατά μικοσ περίπου 65% και εκτατόσ κατά πλάτοσ περίπου 50%

30

3

90

5.

TG - STOCKINETTE, (5,5cmx20m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Σωλθνωτι λεπτι κάλτςα, χρϊματοσ λευκοφ, πυκνά υφαςμζνθ, από 67% λευκαςμζνο βαμβάκι και 33% βιςκόηθ

5

9

45

6.

TG - STOCKINETTE, (7cmx20m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Σωλθνωτι λεπτι κάλτςα, χρϊματοσ λευκοφ, πυκνά υφαςμζνθ, από 67% λευκαςμζνο βαμβάκι και 33% βιςκόηθ

5

10

50

7.

TG - STOCKINETTE, (8,5cmx20m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Σωλθνωτι λεπτι κάλτςα, χρϊματοσ λευκοφ, πυκνά υφαςμζνθ, από 67% λευκαςμζνο βαμβάκι και 33% βιςκόηθ

5

10

50

8.

TG - STOCKINETTE, (16cmx20m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Σωλθνωτι λεπτι κάλτςα, χρϊματοσ λευκοφ, πυκνά υφαςμζνθ, από 67% λευκαςμζνο βαμβάκι και 33% βιςκόηθ

10

10

100

9.

TG - STOCKINETTE, (21cmx20m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Σωλθνωτι λεπτι κάλτςα, χρϊματοσ λευκοφ, πυκνά υφαςμζνθ, από 67% λευκαςμζνο βαμβάκι και 33% βιςκόηθ

10

12

120

10.

ROSIDAL,(6cmx5m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Ελαςτικόσ επίδεςμοσ από 100% βαμβάκι. Κατάλλθλοσ για περιπτϊςεισ κυκλοφοριακϊν ανωμαλιϊν (φλεβικι ανεπάρκεια λεμφοίδθμα)

30

4

120

11.

ROSIDAL,(10cmx5m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Ελαςτικόσ επίδεςμοσ από 100% βαμβάκι. Κατάλλθλοσ για περιπτϊςεισ κυκλοφοριακϊν ανωμαλιϊν (φλεβικι ανεπάρκεια λεμφοίδθμα)

30

6

180


24 12.

ROSIDAL,(12cmx5m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Ελαςτικόσ επίδεςμοσ από 100% βαμβάκι. Κατάλλθλοσ για περιπτϊςεισ κυκλοφοριακϊν ανωμαλιϊν (φλεβικι ανεπάρκεια λεμφοίδθμα)

30

8

240

13.

DAUERBINDE Κ, (10cmx7m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ.Ιςχυρόσ ελαςτικόσ επίδεςμοσ - 84% βαμβάκι, 7% πολυαμίδθ και πολυζςτερ και βιςκόηθ με ενιςχυμζνθ πλζξθ. Διαρκισ ελαςτικότθτα (180%) για ιςχυρι, ελεγχόμενθ ςυμπίεςθ και υποςτιριξθ

30

8

240

14.

DAUERBINDE Κ, (12cmx7m) οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Ιςχυρόσ ελαςτικόσ επίδεςμοσ - 84% βαμβάκι, 7% πολυαμίδθ και πολυζςτερ και βιςκόηθ με ενιςχυμζνθ πλζξθ. Διαρκισ ελαςτικότθτα (180%) για ιςχυρι, ελεγχόμενθ ςυμπίεςθ και υποςτιριξθ

30

9,10

273

15.

ROSIDAL Soft (10cmx0,3cmx2,5m), οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Λευκόσ αφρϊδθσ επίδεςμοσ από 100% πολυουρεκάνθ. Ελαςτικόσ, επιτρζπει τθν αναπνοι του δζρματοσ και τθν κυκλοφορία του αζρα, δεν ςχίηεται και είναι αυτοςυγκρατοφμενοσ

35

4,578

160,23

16.

KOMPREX FOAM RUBBER PADS(bandage 5mmx8cmx2m), οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER, Γερμανίασ. Ζτοιμεσ προσ χριςθ βάτεσ, ςε διάφορα μεγζκθ, με μεγάλθσ διάρκειασ κάκετθ ελαςτικότθτα

10

5,232

52,32

17.

KOMPREX Γερμανίασ

4

43,60

174,40

18.

3Μ Cavillon (28ml) Μθ ερεκιςτικό φιλμ δζρματοσ ςε ςπρζυ

20

11,67

233,40

19.

3Μ Cavillon (92gr) Κρζμα προςταςίασ δζρματοσ

20

16,94

338,99

ΙΙ FOAM PLATE WAVY, οίκοσ LOHMANN-RAUSCHER,

΢ΤΝΟΛΟ:

2.700,00


25

5.3. Βιβλία:

Α/Α 1.

Είδοσ Επιςτθμονικοί τίτλοι (βιβλία)

Σεμάχια

Σιμή Σεμαχίου

Διάφορα

Διάφορα

΢ΤΝΟΛΟ:

Μερικό ΢φνολο 500,00

500,00

5.4. Συνολικόσ Ρροχπολογιςμόσ: Α/Α

Είδοσ

Σεμάχια

Σιμή Σεμαχίου

Μερικό ΢φνολο

1.

Εξοπλιςμόσ (ςελίδα 22)

Διάφορα

Διάφορα

11.700,00

2.

Αναλϊςιμα Υλικά (ςελίδα 23-24)

Διάφορα

Διάφορα

2.700,00

3.

Επιςτθμονικοί τίτλοι (βιβλία)

Διάφορα

Διάφορα

500,00

΢ΤΝΟΛΟ:

14.900,00


26

Βιβλιογραφικζσ παραπομπζσ Dawes DJ, Meterissian S, Goldberg M, Mayo NE.(2008) Impact of lymphoedema on arm function and health-related quality of life in women following breast cancer surgery. J Rehabil Med. 40(8):651-8. Kim SJ, Park YD.(2008) Effects of complex decongestive physiotherapy on the oedema and the quality of life of lower unilateral lymphoedema following treatment for gynecological cancer. Eur J Cancer Care (Engl). 17(5):463-8. Lewis M, Morgan K.(2008) Managing chronic oedema: a collaborative community approach. Br J Community Nurs. 13(4):S25-6, S28-32. Hopkins A.(2008) A community nursing guide: multilayer lymphoedema bandaging. Br J Community Nurs. 13(4):S18, S20-4. Park JH, Lee WH, Chung HS.(2008) Incidence and risk factors of breast cancer lymphoedema. J Clin Nurs. 17(11):1450-9. Morris RJ.(2008) Intermittent pneumatic compression - systems and applications. J Med Eng Technol. 32(3):179-88. Linnitt N, Davies R.(2007) Fundamentals of compression in the management of lymphoedema. Br J Nurs. 16(10):588, 590, 592. Doherty D.(2006) Assessment of lymphoedema of the lower limbs by the community nurse. Br J Community Nurs. 11(10):S9-12. Honnor A.(2006) The staging of lymphoedema and accompanying symptoms. Br J Community Nurs11(10):S6-8. Morgan PA, Moffat CJ. (2006) International consensus on managing lymphoedema. Nurs Times. 102(44):42, 44. Moseley AL, Carati CJ, Piller NB.(2007) A systematic review of common conservative therapies for arm lymphoedema secondary to breast cancer treatment. Ann Oncol. 18(4):639-46. Morgan P, Moffatt C.(2006) The National Lymphoedema Framework project. Br J Community Nurs. 11(4):S19-22. King B. (2006) Diagnosis and management of lymphoedema. Nurs Times. 102(13):47, 49, 51. Tiwari A, Myint F, Hamilton G. (2006) Management of lower limb lymphoedema in the United Kingdom. Eur J Vasc Endovasc Surg. 31(3):311-5. Lane K, Jespersen D, McKenzie DC.(2005) The effect of a whole body exercise programme and dragon boat training on arm volume and arm circumference in women treated for breast cancer. Eur J Cancer Care (Engl). 14(4):353-8. Morgan P, Doherty D, Moffatt C, Franks P.(2005) The National Lymphoedema Framework Project. Nurs Times101(24):48.


27 Lane K, Worsley D, McKenzie D.(2005) Exercise and the lymphatic system: implications for breast-cancer survivors. Sports Med. 35(6):461-71. Linnitt N.(2005) Lymphoedema: recognition, assessment and management. Br J Community Nurs. 10(3):S20-6. Badger C, Preston N, Seers K, Mortimer P.(2004) Physical therapies for reducing and controlling lymphoedema of the limbs. Cochrane Database Syst Rev. 18;(4):CD003141. Turner J, Hayes S, Reul-Hirche H.(2004) Improving the physical status and quality of life of women treated for breast cancer: a pilot study of a structured exercise intervention. J Surg Oncol. 86(3):141-6. Ryan M, Stainton MC, Slaytor EK, Jaconelli C, Watts S, Mackenzie (2003) Aetiology and prevalence of lower limb lymphoedema following treatment for gynaecological cancer. Aust N Z J Obstet Gynaecol. 43(2):148-51. Moffatt CJ, Franks PJ, Doherty DC, Williams AF, Badger C, Jeffs (2003) Lymphoedema: an underestimated health problem. QJM. 96(10):731-8. Woods M. (2003) The experience of manual lymph drainage as an aspect of treatment for lymphoedema. Int J Palliat Nurs. 9(8):336-42. Johnston RV, Anderson JN, Walker BL.(2003) Is physiotherapy an effective treatment for lymphoedema secondary to cancer treatment? Med J Aust. 178(5):236-7. Haslett ML, Aitken MJ.(2002) Evaluating the effectiveness of a compression sleeve in managing secondary lymphoedema. J Wound Care. 11(10):401-4. Williams AF, Vadgama A, Franks PJ, Mortimer PS.(2002) A randomized controlled crossover study of manual lymphatic drainage therapy in women with breast cancer-related lymphoedema. Eur J Cancer Care (Engl). 11(4):254-61. Board J, Harlow W.(2002) Lymphoedema 3: the available treatments for lymphoedema. Br J Nurs. 11(7):438-50. Board J, Harlow W.(2002) Lymphoedema 2: classification, signs, symptoms and diagnosis. Br J Nurs. 11(6):389. Mason M. (2001) Bandaging and subsequent elastic hosiery is more effective than elastic hosiery alone in reducing lymphoedema. Aust J Physiother. 47(2):153. Chen AH, Frangos SG, Kilaru S, Sumpio BE.(2001) Intermittent pneumatic compression devices -physiological mechanisms of action. Eur J Vasc Endovasc Surg. 21(5):383-92.


PROTASH KAINOTOMOY PROGRAMMATOS ANTIMETOPISHS LEMFOIDIMATOS - PGN LARISSAS