Page 1

#01

plus >

hiv vereniging si arum aut exeruptument optat Ga. Cest, occus exceria sini sequo eossimin est fugiae conectur blaborehenis susdame nis nossit lentesum 2016 vidita dercia doluptat utae molore ut eate quiditatet eium harum dite oditia cum quasim volupta sit et, susapis et idest, qui reium qui et pos il mi, verehenti berae sum conseque excestio. Name licimo quam ressinu llaborro modion blabori cus vero corem eosam peria dolla quos ex et prescia ratature rem ant ad es eos am testemp oreperspis quatusandes quuntium non ea quia ad eum dolore et quam non cum qui re verum, qui desectas ditat eossinvendam facessitas explab exceperum labore, quasped ium est, quatem non ex experchit, minum corem volut excercim ventur aut andanducima eum et ullandese nobis es eturectiati inus dolum eumquam et velitam conseniae et quam qui vel mincto voloratur a sime soluptur? Qui et voles et venimagnist in cor a sunt laborum, occulparitam ipsam est, officiis cus autemporere aut ducim doloria tiusdaest, venim audisti reces et ut utempori dit, si dolorate nobit, imi, cus et ut lit sam viduciam, custio. Sed milique perovit laut qui nat et untiatem elis inveleni sime mincti nus sunturitis aute eum nis estibea tureptiaest, quat earit, oditinus untinctatis quaerum dolorehenim quo viti porerferum aut porissit es et apernat usdantius enihil magnatio evereptas vendit rere si optat. qui re dolorepre dolupta temperum Busciet quasper natiae volendebis etur as pa ducipsae ommoluptur eum sam audiate mporest repellant volorru mquiberum hilit, essimincte aut que volore nullam comnimillore ditatet uremqui fugitis as plita quam faces des nonse nem que occus, cum enducipsam sequis aut et mi, quidessi sequis doluptius dis omnihil iatiam, as nihicillam, odi nonserspel eatiatur? beaquiam, sum es eos quibus Evel mil iliquiscim ium quam, ma nobis et excerem fuga. Nam optaturem nestium aut as eosant, aut reiustrum quat eatibus quia volo impore nosto volor ad apienem velicti onsenia tenimint quae rae re volorer spelestrum vendendam et endae sanimporis digenimus ati dolorepel ium eos iunt repeligent laboreped reperatia nectur ad quo berchitio quiscid usciam unt voloreces et beatur, quia aut omnitium re ullendia ea nimo voluptation rerum alia volore sam, con eatiorro et magnis iur re iumquo escimin nimo dem sollaborum conse destionet qui ut voluptaqui omnis magniat atempor epuditat Werk en hiv eum estiistiora PrEP-revolutie Wereld Aids x 190 nulparum adis57 aliam quasim barst los! Conferenties apeditia et explignis simo escimi, Ongedwongen 2016 / 2018

Van slikken naar spuiten borrel in Rotterdam

PatiĂŤntendag LUMC

Nieuwe huisstijl 1


#1 plus> verenigingsblad van de Hiv Vereniging lente 2016 redactieraad Khalid Buchlarham, Toralt Deinum, Wim Don, Tim Kramer, Jacqueline van Laarhoven, Henk-Jan Meppelink, Pauline Moret, Sien van Oeveren, Sander van Oorsponk, Paul van de Wal, Nicole Willems ontwerp RogĂŠrio Lira, Dirk Peters

57 x 190

57 x 190

plus> #1 lente 2016

vereniging


4 Kort

19

29

FAMILIES MEDICATIE

column

THE YOUNG ONES

column

MIGRANTEN

Columnist Joep Heldoorn over de mythe over hiv. TESTEN

FAMILIES

HIV VIRUS

REGIO’S

LIEFDE

LONG TERM SURVIVORS

6

werk en hiv De Hiv Vereniging biedt ondersteuning als je problemen hebt op je werk.

BUDDY ZORG

TESTEN

30

VROUWEN BLOED

FAMILIES

MEDICATIE

vragen

BLOED

THE YOUNG ONES

MEDICATIE

PLUS >

20

VROUWEN

Columnist Loek Elsenburg over switchen.

POSITIEF

PLUS >

VERENIGING

AIDS MEMORIAL

POSITIEF

FAMILIES LONG TERM SURVIVORS

MIGRANTEN

vereniging

POSITIEF

HIV VIRUS

HIV VIRUS

VROUWEN

TRANEN

VERENIGING

Het antwoord op vragen van lezers. MIGRANTEN

PLUS >

Een nieuwe huisstijl voor de Hiv

THE YOUNG ONES

LIEFDE

PLUS >

MEDICATIE

TRANEN

POSITIEF

LONG TERM SURVIVORS

MEDICATIE

BUDDY ZORG

LIEFDE

BUDDY ZORG

VERENIGING

AIDS MEMORIAL

LONG TERM SURVIVORS MIGRANTEN BLOED

VROUWEN

HIV VIRUS

FAMILIES

TESTEN

TESTEN

TESTEN

TRANEN LONG TERM SURVIVORS

VERENIGING

LIEFDE

FAMILIES

12

PLUS >

14

medisch Er is veelbelovend onderzoek gedaan 57 x 190 naar hiv-remmers die geïnjecteerd kunnen worden.

BUDDY ZORG

MEDICATIE

VERENIGING

LONG TERM SURVIVORS VROUWEN

BUDDY ZORG

AIDS MEMORIAL HIV VIRUS

MIGRANTEN

22

THE YOUNG ONES

MEDICATIE

Vereniging. BLOED

32

BUDDY ZORG

FAMILIES

LIEFDE

POSITIEF

THE YOUNG ONES LONG TERM SURVIVORS PLUS >

VERENIGING

actueel

MIGRANTEN

internationaal HIV VIRUS

BLOED

REGIO’S

Deze zomer vindt in Durban de tweejaarlijkse Wereld Aids Conferentie plaats.

VERENIGING

PrEP is de jongste ster aan het firmament van de hiv-preventie. Een rijzende ster bovendien. LIEFDE

REGIO’S

PLUS >

POSITIEF

activiteit Marcel vertelt waarom hij meewerkt aan de Hiv+Borrel in Rotterdam en bezoeker Ed vertelt waarom hij daar graag komt.

THE YOUNG ONES

BUDDY ZORG

FAMILIES

26

bijeenkomst Patiëntenmiddag in het LUMC.

VROUWEN

FAMILIES

TESTEN

POSITIEF

HIV VIRUS

34

kort

36

agenda 3


kort De vele vrijwilligers maken de vereniging Verschillende groepen binnen de Hiv Vereniging zoeken versterking. Zoek jij vrijwilligerswerk? Wij hebben aanbod! Gemotiveerde en betrokken mensen kunnen taken binnen een regio op zich nemen. Zo zoeken de regio’s NoordNederland en Limburg een nieuw regiocontactpersoon. In Rotterdam kun je aanschuiven bij de Hiv+Borrel. Is koken jouw ding, dan word je met open armen ontvangen door de lunchgroep in Amsterdam. Ben je meer digitaal gericht, dan is moderator van het forum een optie. Het weblog Posidivas is nog op zoek naar vrouwen die willen schrijven of redigeren. Wil je betrokken zijn bij de Wereld Aids Conferentie in 2018 in Amsterdam? Een werkgroep gaat zich inzetten voor activiteiten binnen het Global Village. Ga naar www.hivnet.org/vacatures en lees het aanbod.

57 x 190

plus> #1 lente 2016

Joep Lange Instituut Ter nagedachtenis aan Joep Lange is op 15 maart het gelijknamige instituut officieel van start gegaan. Het Joep Lange Institute wil in ontwikkilingslanden aids bestrijden en de allerarmsten toegang verlenen tot goede gezondheidszorg. Joep Lange, omgekomen bij de vliegramp met de MH17, was een van de eerste aidsbehandelaars in Nederland en gerenommeerd wetenschapper en onderzoeker. Hij was ook een activist, die de politiek en het bedrijfsleven uitdaagde om te kiezen voor mensen met aids. Een van zijn doelen: hiv compleet elimineren.

57 x 190


kort

plus> zoekt schrijvers en creatievelingen Met de eerste editie van plus> in de hand zijn we op zoek naar versterking van de redactie.

HCV-buddy van Poz&Proud De nieuwe hepatitis C-behandelmethodes hebben een hoog slagingspercentage en relatief weinig bijwerkingen. De impact van een hcv-infectie is daardoor mogelijk minder groot.

We zoeken onder andere schrijvers, fotografen, illustratoren en vormgevers die op vrijwillige basis een bijdrage willen leveren aan plus>.

Desondanks blijft hepatitis C een onderwerp waarbij mannen tegen allerlei vragen aanlopen. Vragen waarmee ze soms nergens terecht kunnen. Om hen te ondersteunen heeft Poz&Proud enkele hcv-buddy’s geworven, allemaal ervaringsdeskundigen. Zij bieden in een een-op-eencontact hun luisterend oor en indien gewenst advies. Heb je hepatitis C en wil je hierover praten met een ervaringsdeskundige? Neem dan contact op per e-mail met Poz&Proud: info@pozandproud.nl.

57 x 190

Heb je interesse, laat ons dan per e-mail redactieraad@hivnet.org weten wat je voor plus> zou kunnen en willen doen, dan nemen wij contact met je op.

5


WERK EN HIV

Een positieve relatie met je werkgever

Hiv mag geen reden zijn om je belemmerd te voelen in je werk. Je kunt fysieke problemen ervaren of te maken krijgen met discriminatie en/of een stigmatiserende houding. De Hiv Vereniging ondersteunt je op het moment dat je tegen problemen met je werk en/of werkgever aanloopt. 57 x 190 57 x 190 tekst: wim don; beeld: istock

PLUS #1 lente 2016


werk en hiv

Een directeur van een school begreep niet goed waarom een van zijn leerkrachten niet volledig kon werken. De leerkracht wilde niet vertellen dat hij leeft met hiv en daardoor last heeft van vermoeidheid en dus geen al te lange dagen kan maken. Omdat de directeur niet wist wat er speelde, kon deze echter geen begrip opbrengen voor de situatie van de leerkracht. ‘Door het onbegrip ontstond er dus een afstand tussen de directeur en de leerkracht. En zolang de leerkracht zou zwijgen, zou die afstand alleen maar groter worden’, vertelt Erik Meijs. Meijs is in het dagelijks leven organisatie deskundige en geeft vanuit zijn eigen bedrijf Intervu advies aan organisaties en instellingen over onder meer mediation en outplacement. Maandelijks houdt Erik Meijs een spreekuur bij de Hiv Vereniging in Amsterdam voor mensen die leven met hiv en op hun werk tegen zaken aanlopen waarover ze met hem van gedachten willen wisselen. ‘Ik heb de leerkracht dan ook aangeraden er toch iets over te vertellen, hoe moeilijk hij dat ook vond. Uiteindelijk heeft hij dat gedaan, en daardoor werd het bespreekbaar en konden ze samen op zoek naar een oplossing. En dat is precies wat je wilt: een goede 57 x 190op een relatie met je werkgever, positieve manier ingesteld.’

Het is een van de vele voorbeelden die Erik kan geven als het gaat om de vraag of je wel of niet open zou moeten zijn op je werk over je hiv. ‘Vroeger benadrukten we vanuit de Hiv Vereniging het belang van geheimhouding en privacy, vooral ook om mensen te beschermen’, vertelt Ronald Brands, stafmedewerker juridische zaken bij de Hiv Vereniging. ‘Nu is de tendens om meer open te zijn over je hiv, maar een juiste aanpak blijft lastig en je zult je dus altijd goed moeten voorbereiden. Daarom ben ik zo blij met de online cursus Effectief communiceren over hiv op je werk.’ Balans zoeken Nu hiv verworden is tot een chronische aandoening en de tijd dat je op grond van je diagnose arbeidsongeschikt kon worden verklaard ver achter ons ligt, betekent dit dat je hiv en werk met elkaar in balans moet brengen. ‘Zodra je hiv hebt, gebeurt er wat met je’, vertelt Erik Meijs. ‘Vanuit ziek zijn komt er een verandering van je identiteit; je wordt een ander mens. En hoe vertaalt die andere identiteit zich naar werk, naar vrienden en naar bijvoorbeeld keuringsinstanties en verzekeringsmaatschappijen? Dat is de grote vraag. En de balans daarin is ingewikkeld. Want je werkgever en UWV kijken op een andere manier naar je dan dat je vrienden doen. En daar moet je dus rekening mee houden in je

7


Op eigen kracht Op de website opeigenkrachtaanhetwerk. nl vind je meer informatie over het onderzoek naar de arbeidsparticipatie onder mensen met hiv, neurofibromatose, sarcoïdose, hoofdpijn, autisme, cystic fibrosis, een visuele beperking en nierpatiënten. Uiteraard vind je er ook de belangrijkste resultaten. Daarnaast biedt de website je een aantal praktische tools: > Werkscan: krijg inzicht in je werkvermogen. Hoe sta je in je werk en je toekomst en is je leven in balans? > De Gids: verwijzingen, tips en kennis om zelfstandig stappen te zetten en je werkvermogen te verbeteren. > Telefonische helpdesk: ervaren vrijwilligers zijn op de hoogte van verschillende mogelijkheden en kunnen je stimuleren en verwijzen. > Arbeidsdeskundige: voor professionele ondersteuning door een werkscandeskundige, jobcoach en andere adviespunten.

57 x 190

plus> #1 lente 2016

openheid over je gezondheid.’ ‘Je wilt niet miskend worden’, vult Ronald Brands aan. ‘Je wilt juist erkend worden en je wil dat er naar je geluisterd wordt.’ Het belang van werk Belangrijk hulpmiddel kan de website Op eigen kracht aan het werk zijn (www. opeigenkrachtaanhetwerk. nl). ‘Deze site is bedoeld om de arbeidsparticipatie van mensen met een chronische aandoening, dus ook hiv, te bevorderen’, vertelt Ronald Brands. ‘Een chronische aandoening is namelijk geen reden om bij een sollicitatie te worden afgewezen of om helemaal niet te kunnen werken. Tenzij je bijvoorbeeld fysieke beperkingen ervaart of te weinig energie hebt. Maar mensen met een chronische aandoening hebben soms wel een extra steuntje in de rug nodig. Daar is deze website voor bedoeld.’ De website (zie ook kader) is ontwikkeld na onderzoek door de Universiteit Maastricht naar de arbeidsparticipatie onder mensen met hiv, neurofibromatose, sarcoïdose, hoofdpijn, autisme, cystic fibrosis, een visuele beperking en nierpatiënten. Uit dit onderzoek blijkt onder meer dat deze groep mensen een hoge arbeidsparticipatie heeft. Het zijn doorzetters: velen werken 57 x (presenteïsme 190 door met klachten genoemd).


werk en hiv

De keerzijde daarvan is dat het veel energie vergt. Als men dan ziek wordt, is de kans op langdurige uitval groot. Ook komt uit het onderzoek naar voren dat het lastig is om werk te vinden vanuit werkloosheid of gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid. ‘De Hiv Vereniging ondersteunt het onderzoek en de resultaten van harte en is blij met de komst van deze website’, aldus Ronald Brands. ‘Kunnen (blijven) werken is ontzettend belangrijk. Natuurlijk vanwege inkomen en pensioenopbouw, maar ook vanwege de gevoelde sociale meerwaarde, vanwege het dagelijkse ritme en vanwege het meedoen met de maatschappij. En aan de andere kant: we moeten ook wel. Iedereen moet langer doorwerken, ook de mensen met een chronische aandoening. Alle oude vangnetfuncties zijn en worden “uitgekleed” en het kunnen werken en het hebben van werk zijn daarmee alleen maar belangrijker geworden.’ Ronald Brands waarschuwt wel voor het eerder genoemde presenteïsme. ‘Het is fantastisch dat de mensen graag willen werken, maar ze gaan daarin soms te ver. Dat maakt dat ze “breken” en dan veel minder kunnen of helemaal afhaken. Je moet dus je eigen grenzen goed bepalen en 57 xvind 190je tips op bewaken. Hiervoor die website.’

Tijdig Ook Erik Meijs raadt aan tijdig na te denken over de vraag hoe je omgaat met je hiv in relatie tot je werk. ‘De mensen die ik op het spreekuur krijg, zijn soms te laat met het beantwoorden van die vraag. Dan is er al een keuring bij UWV geweest en is het eigenlijk mosterd na de maaltijd. Dan kun je hooguit nog kijken welke bezwaarmogelijkheden er zijn. Gelukkig komen ze vaak ook op tijd, dat wil zeggen op het moment dat ze zich afvragen wat ze met hun werk aan moeten. Dan gaat het over de relatie die ze hebben met de werkgever. En in die fase kun je een heleboel bereiken.’ Ondersteuning Zoals die medewerkster van een drogisterij die Erik Meijs laatst sprak. Zij wilde en kon niet meer als eerste verkoopster blijven werken, mede als gevolg van haar hiv, maar ook vanwege een aantal andere oorzaken. Er was een WIAkeuring voor haar aangevraagd, maar zij wilde graag een stapje terugdoen en verkoopster worden met een lager aantal uren. ‘Haar werkgever was bereid daarin mee te gaan. En dat is natuurlijk hartstikke mooi. Ten eerste omdat ze haar werk kan blijven doen, maar ook omdat ze financieel niet heel veel hoeft in te leveren.’ ‘Het mooie van dit voorbeeld is ook dat je ziet dat hiv niet de eerste of enige aanleiding hoeft

9


te zijn om contact op te nemen met het Servicepunt of met Erik’, vertelt Ronald Brands. ‘We zijn laagdrempelig en iedereen met hiv die vragen heeft over zijn of haar werk, kan bij ons terecht.’ Onderhandelen Erik Meijs beschouwt ziekte als een onderhandelingsproces. ‘Je hebt twee partijen met verschillende belangen. Het

Vragen over werken en hiv Of het nu gaat om re-integratie, aan het werk blijven, UWV of de WIA, voor elke werkgerelateerde vraag kun je bij Erik Meijs terecht. Hij is bereikbaar op nummer (020) 620 21 22. Iedere eerste maandag van de maand houdt Erik spreekuur tussen 11.00 en 13.00 uur in het gebouw van de Hiv Vereniging (Eerste Helmersstraat 17, Amsterdam). Je kunt gewoon langskomen, maar liever neem je vooraf even telefonisch contact op met Erik om een afspraak te maken. Een e-mail sturen kan ook: info@positiefwerkt.nl 57 x 190

plus> #1 lente 2016

belang van de werkgever of UWV, is een ander belang dan dat van de betrokkene. Wat ik probeer, is om de kennis en informatie van de betrokkene met betrekking tot wetten en regels wat te vergroten, zodat ze qua kennis op een gelijkwaardiger niveau komen met UWV. Daardoor krijgen ze een wat betere onderhandelingspositie.’ Onderhandelen betekent volgens Erik Meijs ook dat je het juiste verhaal vertelt en uitstraalt. Je moet de werkgever en UWV geven wat ze willen zien. De uitspraak ‘het gaat goed met me’ is op heel veel manieren te interpreteren, maar wil zeker niet zeggen dat het zo goed met je gaat dat je volledig kunt werken. Dus pas op met wat je zegt over je gezondheid. Natuurlijk zeg je het liefst dat het goed met je gaat, maar dat is soms niet de juiste boodschap. Want het gaat niet goed met je in combinatie met je werk. En daarom zit je daar. Dus moet je dat op dat moment ook laten horen en zien. Daarvan maak ik ze bewust.’ Vroegtijdig Maar zoals gezegd, liever spreekt Erik de mensen in een vroegtijdig stadium, nog voordat er sprake is van keuringen bij UWV. ‘Het gaat om je relatie met je werkgever. Op het moment dat je ziek 57 xom 190 bent, is het goed je te laten informeren over hiv en werk en


werk en hiv

over de afwegingen die je kunt maken in jouw ziek zijn. Op dat moment maak je strategische keuzes en zit jij in the driver’s seat. Nog beter is het om hierover al na te denken voordat je thuis komt te zitten.’ Om je hierbij te ondersteunen is er dus de website opeigenkrachtaanhetwerk.nl. Daarnaast heeft de Hiv Vereniging allerhande tools beschikbaar en bij elkaar gebracht op de website Positief werkt (positiefwerkt.nl). Je vindt er onder meer de Denkhulp Werk en Chronisch ziek en heel veel informatie over rechten en plichten en tal van tips die je verder kunnen helpen. Daarnaast vind je er verhalen ven mensen met hiv; wat maakten zij mee toen ze open waren over hun hiv? Op de website staat ook de online cursus Effectief communiceren op je werk (zie kader). Bewust ‘Zeker in een tijd van zelfmanagement, zelfredzaamheid, afbouw van het sociale vangnet en langer doorwerken, is het belangrijk dat werknemers met hiv zich meer dan ooit bewust zijn van hun eigen mogelijkheden en tijdig hun grenzen aangeven binnen hun werk om uitval in een later stadium te voorkomen. Dus maak gebruik van de tools en 57 x 190 ondersteuningsmogelijkheden die we bieden’, besluit Ronald Brands.

Effectief communiceren over hiv op je werk In de online cursus Effectief communiceren op je werk nemen vijf mensen met hiv en een bedrijfsarts je mee langs verschillende onderwerpen die kunnen spelen op je werk. Deze cursus geeft handvatten voor jouw afweging om hiv al dan niet bespreekbaar te maken op je werk. Ook krijg je inzicht in wat een rol kan spelen bij jouw gesprekken met collega’s, je leidinggevende of je bedrijfsarts. Tegelijkertijd krijg je tips en suggesties hoe je daarin kunt gaan staan. Meerdere filmpjes met persoonlijke verhalen binnen het werk kunnen je inspireren in het omgaan met hiv binnen je werkomgeving. Zo wordt ook je weekschema onder de loep genomen om te kijken naar jouw energie en balans tussen werk en privé. Deze online cursus is een zelfstudie die je thuis, in je eigen tempo, op PC of tablet kunt volgen. Je vindt de cursus op http://www.positiefwerkt.nl/ communiceren

11


tekst: tim kra

ERKENNING VAN IEDEREEN Overal in het land organiseren vrijwilligers van de Hiv Vereniging tal van activiteiten voor mensen die leven met hiv. In deze plus> vertellen een vrijwlliger en een beyoeker over de Hiv+Borrel in Rotterdam.

Marcel van Helden vrijwilliger Hiv+Borrel

Leeftijd: 43 Woonplaats: Barendrecht Leeft met hiv sinds oktober 2010 Homoseksueel Getrouwd

Kun je iets vertellen over de Hiv+Borrel? ‘De Hiv+Borrel Rotterdam bestaat sinds november 2013. Hij vindt zes keer per jaar plaats, om de twee maanden, op de laatste vrijdag van de “oneven” maand in Café Praag, aan de Schiedamsesingel in Rotterdam. Met vijf vrijwilligers organiseren we de borrel en zorgen we voor de hapjes. Maar het gaat echt om het informeel ontmoeten van lotgenoten in een ontspannen x 190 sfeer. Dat is57 waar de mensen voor komen; ze hebben geen behoefte aan extra dingen tijdens de borrel.’

plus> #1 lente 2016

Sinds wanneer help jij mee en wat is jouw rol? ‘Ik ben vrijwilliger vanaf het eerste begin. We hebben de taken onderling niet echt verdeeld. We staan achter de bar, zorgen voor hapjes en letten op de bezoekers, zeker op de nieuwelingen. Die vangen we altijd even op, zodat ze zich niet helemaal verloren voelen tussen mensen die elkaar al vaker hebben ontmoet. Maar er is geen vaste taakverdeling.’

Waarom heb je besloten om mee te helpen aan de organisatie? ‘Toen ik te horen kreeg dat ik hiv had, miste ik lotgenoten om me heen. Ik had behoefte om mensen te leren kennen die er meer ervaring mee hadden. Vanuit die behoefte ben ik eigenlijk gaan meehelpen aan de organisatie van de Hiv+Borrel. 190 Maar ik help 57 ook x mee om anderen te kunnen helpen. Vaak hebben de mensen die bij de borrel


activiteit

amer

komen vragen of zitten ze ergens mee. En dat is juist waarom ik die mensen wil helpen. Zodat zij zich ook op hun gemak voelen.’

Wat levert het je op? ‘Het geeft een goed gevoel om mensen te kunnen helpen. Ook is het leuk om veel mensen te leren kennen tijdens de borrel.’

Ed

bezoeker Hiv+Borrel Leeftijd: 41 Woonplaats: Rotterdam Leeft met hiv sinds 2014 Biseksueel Single

Hoe heb je van de Hiv+Borrel gehoord? ‘Toen ik eenmaal te horen kreeg dat ik hiv heb, ben ik op internet op zoek gegaan. Al snel kwam ik uit op de site van de Hiv Vereniging en daar zag ik ook informatie staan over de Hiv+Borrel. Dat leek mij wel wat. Zo ben ik er dus terechtgekomen.’ Weet je nog wanneer je x 190 daar voor het57 eerst bent heengegaan? ‘Ja, dat was in november 2014.’

Spannend zeker? Ja, absoluut! Hoe vond jij je eerste bezoek? ‘Ik kende niemand. Maar Café Praag was al wel goed gevuld. Zo’n dertig mensen waren er, denk ik. Gespannen was ik dus zeker! Gelukkig waren er vrijwilligers die zagen dat er een nieuw gezicht binnenkwam, en ik werd al snel heel warm opgevangen. Wat ik direct merkte, was hoe gastvrij en open iedereen over zijn eigen leven met hiv vertelde. Maar als je dat niet wilt, hoeft dat ook niet. Je hoeft daar niks. Dus geen verplichtingen. Dat is het fijne eraan en daardoor voelde ik mij snel op mijn gemak.’ Hoe vaak ga je er nu heen en wat is de belangrijkste reden om erheen te gaan? ‘Ik ga eigenlijk altijd naar de Hiv+Borrel. Via de Hiv Vereniging heb ik de workshop Positief leven gevolgd, in Leiden. De mensen die ik daar heb ontmoet, komen nu ook af en toe naar de borrel in Rotterdam. De erkenning van iedereen is voor mij het belangrijkste om erheen te gaan. Er heerst een lekkere open sfeer. Je kunt alles vertellen, maar als je er geen behoefte aan hebt, hoef je niks te vertellen.’

13


VAN SLIKKEN NAAR SPUITEN? Nieuwe hiv-remmers kunnen ingespoten worden

Op de CROI 2016 in Boston (VS) werden veelbelovende onderzoeksdata gepubliceerd over onderzoek naar hiv-remmers die geĂŻnjecteerd kunnen worden.

57 x 190

plus> #1 lente 2016

57 x 190

tekst: peter j. smit ; beeld: istock, depositphotos


medisch

De afgelopen jaren was er op de jaarlijkse CROI (conferentie voor retrovirussen en opportunistische infecties) veel aandacht voor de ontwikkeling van nieuwe medicijnen voor HCV. Het onderzoek naar hiv-remmers gaat echter ook door. Naast onderzoek naar nieuwe pillen, is er de laatste jaren ook onderzoek naar nieuwe vormen van hiv-remmers. Denk bijvoorbeeld aan vlies-medicatie. Dat zijn medicijnen in de vorm van vliesjes die je niet hoeft door te slikken, maar die oraal worden opgenomen. Dat kan een uitkomst zijn voor mensen met slikproblemen. Het onderzoek naar hiv-remmers die – maandelijks of tweemaandelijks – geïnjecteerd kunnen worden, is al verder gevorderd. Dit jaar werden tijdens de CROI veelbelovende resultaten van injecteerbare cabotegravir en rilpivirine gepresenteerd; de eerste injectables. Nieuwe ontwikkelingen nodig Nieuwe hiv-medicijnen zullen nodig blijven totdat hiv te genezen is. Als iemand nu met hiv wordt geboren, moet hij of zij misschien wel tachtig jaar lang hiv-remmers slikken. Als je op je 35e hivpositief wordt, kun je nog zeker vijf decennia leven als je je pillen goed slikt. Als mensen zo lang therapietrouw moeten blijven, 57 x 190 is de kans op allerlei problemen groot. Sommige middelen

worden bijvoorbeeld niet zo goed verdragen door bepaalde patiëntengroepen. De bijwerkingen worden voor hen te vervelend. Het kan daarbij zowel om bijwerkingen op de korte als ook op de lange termijn gaan. Therapietrouw en evolutie Hiv is een ingewikkeld virus: voor zijn vermenigvuldiging maakt het gebruik van gecompliceerde omvormings-

en terugvormingsprocessen. Om zich te vermeerderen, zet het virus het eigen DNA om in RNA en vermeerdert dat. Dat RNA wordt later weer omgezet in virus-DNA. Bij dat proces kan het virus ook spontaan om de gebruikte hivremmers heen evolueren. Dat gebeurt niet heel vaak, maar het kán wel.

15


Therapietrouw kan ook een probleem zijn. Soms hebben mensen te veel stress in het leven, of zijn er andere redenen waarom zij niet altijd therapietrouw (kunnen) zijn. Door verminderde therapietrouw kan hiv resistent worden voor de medicijnen. De viral load stijgt dan weer en je gezondheid loopt kans op schade. Resistentie In een Engels cohort van 9.000 mensen die allemaal tenofovir gebruikten, werd tussen 1998 en 2012 bij net iets minder dan 5% een vorm van resistentie gevonden. Met de nieuwere medicijnencombinaties zal dat percentage kleiner worden. Maar resistentie kan altijd optreden als je mensen veertig tot tachtig jaar behandelt met medicijnen. Het kan zijn dat mensen een tijdje niet goed of suboptimaal behandeld werden. Denk bijvoorbeeld aan de mensen die in de jaren ‘90 met de combinatietherapie begonnen nadat ze die hiv-remmers ook ooit afzonderlijk hadden moeten slikken. Het gebeurt soms ook dat iemand wordt geïnfecteerd met een resistent virus. Wereldwijd is er niet overal een goede monitoring van de therapie en de therapietrouw waardoor resistentie om de hoek komt kijken. Allemaal redenen waarom nieuwe x 190 decennia medicijnen 57 de komende noodzakelijk zullen blijven.

plus> #1 lente 2016

Injecties De gedachte om hiv-remmers in injecteerbare vorm te maken, is niet nieuw. De entreeremmer enfuvirtide (ook wel T-20 of Fuzeon genoemd) moet twee keer daags onder de huid (zie kader) worden geïnjecteerd. Het middel is nog op de markt, maar werd en wordt in Nederland niet veel gebruikt. Tweemaal daags injecteren is geen pretje. Voor de ontwikkeling van nieuwe injecteerbare hiv-remmers werkt men daarom aan medicijnen die maar één keer per maand of – nóg beter – één keer per twee maanden hoeven worden ingespoten. Zoiets noemen we ook depot-shots. Het medicijn wordt dan in de spieren ingespoten en vormt daar een depot, een voorraad. Die voorraad wordt dan in een of twee maanden in het lichaam opgenomen en benut. Cabotegravir en rilpivirine Rilpivirine is een niet-nucleoside hiv-remmer die we al in pilvorm kennen. Cabotegravir is een nieuwe integraseremmer die verwant is aan dolutegravir. In de LATTE-2-studie werden beide middelen samen bestudeerd als duotherapie voor hivpositieven die al succesvol werden behandeld en geen viral load meer hadden. Ze gebruikten eerder hetzij een reguliere combinatie 57 x 190 met drie hiv-remmers of een orale vorm van cabotegravir met nog


medisch

twee nucleoside analoge hivremmers. Doel van de studie was om de effectiviteit en veiligheid gedurende 32 weken vast te stellen. Alle deelnemers aan de studie kregen eerst gedurende twintig weken dagelijks cabotegravir, abacavir en lamivudine in pilvorm. Daarna werden zij via loting verdeeld over drie studie-armen. De ene arm van 115 deelnemers kreeg een maandelijkse injectie in de bilspieren met 400 milligram cabotegravir en 600 milligram rilpivirine. De tweede arm (ook 115 mensen) kreeg tweemaandelijkse injecties in de bilspieren met 600 mg cabotegravir en 900 milligram rilpivirine. De controlegroep ging door met het dagelijks slikken van de eerdere combinatie. Injectie-duo werkt De resultaten waren zonder meer goed; de geïnjecteerde hiv-remmers deden hun werk. Het aantal mensen dat een onmeetbare viral load bleef hebben, was in beide groepen vergelijkbaar – zij het net iets beter – met de controlegroep die pillen bleef slikken. In de groep deelnemers die eens in de twee maanden een injectie kregen, faalde de therapie bij één deelnemer; dat was ook het geval bij een deelnemer in de controlegroep. Bij geen 190 om van beide ging57 hetxechter resistentie. De meest gebruikelijke

bijwerking die optrad, was pijn van de injectie (in de bil; bij 92% van de deelnemers). Het volume van de studiemedicatie die werd ingespoten was fors: 2 tot 3 milliliter per injectie in de bilspier. Dat kan pijn geven die langer dan een dag duurt. Die pijn werd echter ervaren als licht (82%) tot matig (17%). Daaruit kunnen we concluderen dat een langdurig werkzaam depotshot met deze duo-therapie een alternatief kan zijn voor een dagelijkse triple combi bij mensen die een ondetecteerbare viral load hebben. De resultaten geven aanleiding tot vervolgstudies, zowel met beide middelen als met het concept van duo-therapie.

17


Voor- en nadelen Pillen slikken kan thuis en overal, injecties zul je moeten ophalen bij een zorgverlener. Niet elke dag pillen hoeven slikken, heeft voordelen. Sommigen mensen halen liever maandelijks of tweemaandelijks een injectie dan dat zij elke dag pillen moeten slikken. Maar je kunt niet zomaar alles injecteren uiteraard. Daarom wordt een injecteerbare hivremmer eerst ‘oraal ingeleid’: mensen slikken het medicijn eerst in pilvorm. Mochten mensen allergisch blijken te zijn, of andere (onverwachte) belangrijke bijwerkingen hebben, dan wil je daar niet pas achter komen als je een stof injecteert die dan nog twee maanden in het lichaam zit. Je wilt dat van tevoren weten. Vandaar het ‘oraal inleiden’. Voor het injecteren anders dan onder de huid, is iemand nodig met medische bevoegdheden. Dat kan overigens ook een verpleegkundige zijn. Naar de resultaten van de LATTE-2-studie werd reikhalzend uitgezien. De goede resultaten zijn het bewijs dat depotinjecties voor hiv-remmers kunnen werken. En misschien ook dat we op de lange termijn niet altijd drie, maar soms ook twee, hiv-remmers kunnen gebruiken. 57 x 190

plus> #1 lente 2016

INJECTIES: WAT EN WAAR? Een injectie of prik is een manier om medicijnen toe te dienen met een injectiespuit. De meest gebruikte manieren daarvoor zijn: Intraveneus direct in de bloedbaan, bijvoorbeeld in een ader Intramusculair in het spierweefsel Subcutaan net onder de huid Intracutaan in de huid Welke vorm wordt gekozen hangt af van het soort medicijn en het werkingsmechanisme van het medicijn. Ook de hoeveelheid van een injecteerbaar medicijn kan de vorm bepalen. Onder de huid kun je soms wel tot vijf milliliter inspuiten omdat er daar voldoende ruimte is. Voor intramusculaire injecties kan 2 of 3 milliliter al een stuk lastiger zijn. In spieren is namelijk veel minder ruimte dan onder de huid. Daarom voel je 57wel x een 190week. zo’n prik soms


column

DE NIEUWE MYTHE OVER HIV Een paar maanden geleden konden we moeilijk om Ronald heen. Hij is een van de rolmodellen in de campagne Hiv uit de kast en zijn boodschap aan alle Nederlanders was en is glashelder: ‘Ik heb hiv en word net zo oud als jij.’ Dat is fijn voor jou, Ronald. Nu ik nog. Hiv uit de kast ‘ontkracht hardnekkige mythes en vooroordelen over hiv’, aldus onze voorzitter, Alexander Pastoors. Dat werd inderdaad de hoogste tijd. Het stigma dat aan hiv kleeft, is ernstig, ziekmakend en hardnekkig en moet snel de nek om worden gedraaid, liefst nog vandaag. Niets dan lof dus voor Ronald en de andere rolmodellen, 57 x 190 want zonder openheid wordt het natuurlijk nooit wat met dat

nieuwe gezicht van hiv. Maar toch… ergens wringt er iets.

het mekkeren niet meer waard.

Hiv wordt steeds meer neergezet als ‘chronische aandoening waarmee je gezond oud kunt worden’. Gewoon je pillen slikken en stoppen met roken, dat is het eigenlijk wel zo’n beetje. Op termen als ‘ziekte’ en ‘patiënt’ heerst een absoluut taboe en hivremmers zijn verworden tot de hedendaagse snoepjes van de week. Klachten door hiv? Kom kom, iedereen heeft wel eens wat en trouwens, zo’n halfjaarlijkse gezondheidscheck op kosten van de belastingbetaler, wie wil dat nou niet?

Persoonlijk kamp ik wel degelijk met forse gezondheidsproblemen die deels onmiskenbaar hiv-gerelateerd zijn. En daarin sta ik niet alleen. Die hiv mag dan voor velen goed te doen zijn; dikke kans dat Ronald vaker bij de dokter zit dan zijn buurvrouw. Steeds vaker krijg ik het gevoel me te moeten verdedigen als ik hierover iets vertel aan vrienden, of in de kroeg. Met het ontkrachten van die oude mythes zit het dus wel goed. Maar oude mythes verjagen met nieuwe? Daar worden Ronald en ik uiteindelijk ook niet beter van.

Langzaam maar zeker doemt zo een nieuwe mythe op: die van hiv als onschuldig virus,

Joep Heldoorn, blogt en schrijft over hiv; @joepheldoorn op Google+, Twitter en Linkedin

19


lezers vragen Heb jij een vraag die voor mensen met hiv interessant is? Stuur deze dan aan redactieraad@hivnet.org. Je ontvangt sowieso antwoord en misschien komt jouw vraag in de volgende plus> te staan. Mijn apotheek wil geen hivmedicatie voor drie maanden meegeven. Volgens mij mag dat bij medicatie voor een chronische aandoening wel. Wat nu? Soms geeft een apotheker slechts voor een maand hiv-remmers mee onder het mom dat de verzekering dat als voorwaarde stelt. Als dat je overkomt, vraag dan bij je verzekeraar na of maandelijkse aflevering inderdaad in de polisvoorwaarden staat. Zowel de apotheker als de verzekeraar kunnen als reden melden dat de medicatie duurder is dan € 1.000,- per maand. Waar komt deze ‘duizendeuro- regel’ vandaan? Sommige zorgverzekeraars hebben deze voorwaarde aan de apothekers opgelegd. Is medicatie duurder dan € 1.000,-, dan mag alleen voor één maand meegegeven worden. Maar dat geldt per medicijn. Een 57 x bestaat 190 uit drie hiv-behandeling medicijnen die je tegelijkertijd moet slikken. Omdat sommige

plus> #1 lente 2016

combinaties daarvan in één pil zitten, kan er verwarring ontstaan. Die drie zitten dan in een pil met één naam. Dat is één receptregel op het recept. Apothekers en zorgverzekeraars gaan er dan vanuit dat het om één middel gaat. Feitelijk gaat het om drie middelen in één. Dat betekent dat jij voor € 3.000,- per maand drie hiv-remmers zou moeten kunnen meekrijgen. Wat hier gebeurt, is dat het recept niet goed ‘uitgelegd’ wordt. De apotheker denkt dat het hele recept niet meer dan € 1.000 per maand mag kosten. Leg uit dat het in jouw recept, in die ene receptregel, om twee of drie verschillende medicijnen gaat. En jij dus feitelijk twee of drie medicijnen mee moet krijgen die individueel niet meer dan € 1.000,- per maand kosten. Weigert je apotheker na uitleg nog steeds voor drie maanden 57texgeven, 190 medicatie mee neem dan contact op met het Servicepunt (zie kader).


vragen

Houdt de situatie aan, neem dan een andere apotheek, bijvoorbeeld een Plus-apotheek. Of vraag de apotheek van je hiv-poli om je medicijnen uit te leveren. Ziekenhuisapotheken doen hier niet moeilijk over. En zorg rond het nieuwe jaar dat je een andere ziektekostenverzekeraar neemt die door onze vereniging is aanbevolen.

Ik heb zin om een mooie, avontuurlijke reis te gaan maken. Ik vraag mij af of dit vanwege mijn hiv-status wel verstandig is? In deze tijd staat hiv je reis zeker niet in de weg. Wel is het belangrijk je vooraf goed te informeren en voor te bereiden op deze reis. Bijvoorbeeld hoe je het beste je medicatie kunt meenemen, hoe het zit met vaccinaties, of er reisbeperkingen gelden en hoe je je sliktijden kunt instellen in verschillende tijdzones. Maar ook hoe te handelen als je onverhoopt je medicatie kwijt raakt. En uiteraard is het belangrijk 57medische x 190 een Engelstalige verklaring van je behandelaar mee te nemen. Deze vermeldt dat de

medicatie voor strikt persoonlijk gebruik is. Trouwens, hiv en de hiv-remmers worden hierbij niet genoemd. Kijk voor meer informatie over reizen en migratie op www.hivnet.org/reizen.

Servicepunt Met al je vragen over leven met hiv kun je ook bellen met het Servicepunt van de Hiv Vereniging. De vrijwilligers, vrijwel allemaal ervaringsdeskundigen, staan je graag te woord over onder meer medische en maatschappelijk juridische zaken, maar bieden je ook een luisterend oor. Het Servicepunt is bereikbaar op maandag, dinsdag en donderdag van 14.00 – 22.00 uur op nummer 020-689 25 77. Mailen kan ook: servicepunt@hivnet.org.

21


De PrEPrevolutie staat op uitbarsten PrEP, ofwel Pre-Exposure Prophylaxis, is de jongste ster aan het firmament van de hiv-preventie. Een rijzende 57 xnu 190 ster bovendien, onderzoek op onderzoek aantoont hoe effectief het middel is in het voorkomen van infecties. neemt tot nu toe plus> Nederland #1 lente 2016 echter helaas een afwachtende

houding in: PrEP is nog altijd niet beschikbaar, behalve in een implementatiestudie van de Amsterdamse GGD. 57de x 190 Gelukkig roert community zich en laait ouderwets activisme op om PrEP op de kaart te zetten. Waarom is PrEP eigenlijk belangrijk voor mensen die al leven met hiv? tekst: jรถrgen moorlag


actueel

Velen van ons kennen Truvada als deel van de combinatietherapie. De pil, die uit twee hiv-remmers bestaat (TDF en FTC), is dan ook al zo’n tien jaar een van de meest gebruikte middelen voor de behandeling van hiv. Truvada werkt echter ook uitstekend ter voorkoming van hiv: als een hivnegatief persoon het consequent inneemt, is de kans om hiv op te lopen astronomisch klein. Consequent de pillen slikken is daarbij wel een sleutelwoord, want net als bij de hiv-behandeling is ook bij het preventief slikken van Truvada therapietrouw heel belangrijk. Bij de meest gebruikelijke methode betekent dat: iedere dag een pil, maar ook het zogenaamde intermittend gebruik van PrEP is effectief. Dat laatste betekent dat men alleen rond momenten van risico Truvada slikt, volgens een vast schema. Effectiviteit De effectiviteit van PrEP is onomstreden. In de vele onderzoeken heeft niemand die PrEP volgens voorschrift innam, ooit hiv opgelopen, ondanks dat de deelnemers tot hoogrisicogroepen behoorden. En ook in de klinische praktijk, zeg maar ‘de echte wereld’, wérkt PrEP, zoals onder meer cijfers uit San Francisco bewijzen – het aantal nieuwe hiv-infecties daalde x 190 van PrEP daar sinds de 57 introductie met dertig procent!

Het idee om hiv-remmers als preventiemethode te gebruiken, is eigenlijk helemaal niet zo nieuw; zo’n vijftien jaar geleden werd het voor het eerst geopperd. En al in 2006 stond PrEP in het oprichtingsmanifest van Poz&Proud als een van de speerpunten. Het broodnodige circus van effectiviteitstudies moest toen nog losbarsten. Maar inmiddels staan de werking en de veiligheid onomstotelijk vast, dus waar wachten we nog op? Daarmee is niet gezegd dat PrEP alleen dé oplossing is tegen hiv, maar dat het huidige preventiearsenaal (condooms, treatment as prevention, PEP) niet voldoende is, bewijzen de duizend nieuwe infecties die ons land ieder jaar weer telt. PrEP is daarom de perfecte aanvulling voor mensen voor wie bestaande preventiemethodes niet genoeg uitkomst bieden. Bewust omgaan met gezondheid De activisten van PrEPnu vinden dat PrEP per direct beschikbaar moet komen in Nederland. GerritJan Wielinga leeft al 25 jaar met hiv en is betrokken bij deze actiegroep. ‘Voor mij is het ook iets persoonlijks. Als ik naar mijn eigen leven kijk en PrEP was beschikbaar geweest in 1990, dan had dat mij een hoop kopzorgen kunnen

23


besparen. Die mogelijkheid gun ik anderen natuurlijk ook van harte. En omdat ik zelf niet vies ben van een beetje activisme, zet ik me hier graag voor in.’

Beschikbaarheid van PrEP De VS waren in 2012 het eerste land dat PrEP goedkeurde. In 2016 is PrEP beschikbaar in zes landen; naast de VS zijn dat Frankrijk, Israël, Canada, Kenia en Zuid-Afrika. Engeland besliste begin 2016 PrEP voorlopig niet beschikbaar te maken, maar lijkt daar inmiddels op terug te komen. Fabrikant Gilead heeft in februari 2016 EU-brede registratie van Truvada als PrEP aangevraagd bij het Europees Geneesmiddelbureau.

Pieter Claeys is woordvoerder van PrEPnu en een van de gelukkigen die kunnen deelnemen aan het PrEP-demonstratieproject van de GGD Amsterdam. ‘PrEP is voor mij een middel waarmee je als je het neemt zegt: “Ik ga bewust om met mijn gezondheid.” Het is geen wondermiddel en ook niet per se voor iedereen even geschikt. Je koopt het niet bij de Etos bij wijze van spreken; het is een 57 190 behandeling opxvoorschrift. Daarbij hoort ook regelmatig contact met

plus> #1 lente 2016

een zorgverlener, én je wordt iedere drie maanden op soa’s getest. Dat is echt winst voor de seksuele gezondheid.’ PrEPnu richt zich hoofdzakelijk op de homogemeenschap, omdat verreweg het grootste deel van de nieuwe hiv-infecties in Nederland homomannen betreft. Pieter: ‘We weten dat het condoomgebruik onder homo’s heel hoog is. Maar er zijn nu eenmaal ook mannen die niet altijd een condoom gebruiken, en zij kunnen zich met PrEP tóch heel goed beschermen tegen hiv. Het belangrijkste doel is uiteindelijk het indammen van de hiv-epidemie, en PrEP kan daar een essentiële bijdrage aan leveren.’ Gerrit-Jan: ‘Veel homo’s zijn bang om hiv op te lopen, zeker als ze het condoom wel eens vergeten of het gewoon lekkerder vinden zonder. PrEP kan een hoop van die angst en zorgen wegnemen.’ Solidariteit Tot zover gaat het vooral over de overduidelijke voordelen die PrEP kan bieden aan hiv-negatieven, maar de heren van PrEPnu zien ook duidelijk winst voor de hivpositieve gemeenschap. ‘In het dategedrag van mannen zie je nog vaak een muur tussen hivpositief en hiv-negatief’, zegt Pieter. ‘Die muur wordt vooral x mannen 190 zonder opgeworpen57 door hiv, gebaseerd op angst en


actueel

onwetendheid. PrEP kan helpen die muur te slechten.’ Gerrit-Jan ziet nog andere bijkomende voordelen: ‘Als hivnegatieven een beetje dezelfde middelen slikken als wij, dan leidt dat ook tot meer begrip. Bovendien lijkt de werking van PrEP heel erg op die van treatment as prevention: dat je met een ondetecteerbare viral load hiv niet meer kunt overdragen. Door de discussie over PrEP krijgt ook dat meer aandacht, en een grotere bekendheid daarvan kan stigma wegnemen.’ Voor Pieter is solidariteit een sleutelwoord in de PrEP-beweging: ‘Ik vind het heel goed dat hivnegatieven en hiv-positieven zij aan zij staan voor PrEP. Als we in onze community samen strijden voor een eind aan de hiv-epidemie en daardoor naar elkaar toegroeien, is dat toch een fantastische uitkomst?!’ PrEPnu wil zich vooral richten op de community zelf, en in mindere mate op de politieke lobby. Gerrit-Jan: ‘De besluitvorming kan tricky zijn, omdat morele verontwaardiging over homo’s met losse sekscontacten helaas op de loer ligt. Maar los van de strategie op dat terrein is het wel heel belangrijk dat er zo veel mogelijk mannen, negatief én positief, zijn die zeggen: “Ik vind dat PrEP er moet komen.”’ 57 x 190 Ook Pieter onderschrijft het belang van druk van onderaf: ‘Zo

veel mogelijk mensen moeten van zich laten horen, en zich in het onderwerp verdiepen. Er scheelt nog een hoop aan de informatievoorziening, en dat leidt tot misverstanden. PrEPnu gaat daarom binnenkort de homokroegen in om met mensen te praten. Met potentiële gebruikers, maar ook met anderen om steun te vergaren. En gewoon om voor te lichten. Ik verwacht daar heel veel van, want met een persoonlijke benadering kun je mensen zoveel beter bereiken. Het helpt enorm als er een gezicht bij is.

PrEP in Nederland De Amsterdamse GGD startte in 2015 een implementatiestudie (AMPrEP) waar 370 homomannen en transgenders aan meedoen. In april 2016 stuurde het Aids Fonds samen met de Hiv Vereniging, de NVHB en het COC een oproep aan minister Schippers om PrEP nog dit jaar beschikbaar te maken. Een werkgroep van professionals werkt sinds vorig jaar aan richtlijnen voor de toepassing van PrEP in Nederland. Actiegroep PrEPnu heeft een informatieve website opgezet waarop ook een petitie voor PrEP ondertekend kan worden. Kijk op www.prepnu.nl

25


PATIĂ‹NTENMIDDAG LUMC GEZOND BLIJVEN MET HIV, EN ELKAAR ONTMOETEN tekst: willemien dorama; natasja van holten

Op 9 april was het Leids Universitair Medisch Centrum the place to be voor mensen met hiv en hun naasten. Op die dag vond een informatiemiddag plaats, een gezamenlijke activiteit van de verpleegkundig consulenten uit de hiv-behandelcentra in Den Haag en Leiden, en de Hiv Vereniging. De verpleegkundig consulenten van het Haga Ziekenhuis (Den Haag), het Leids Universitair Medisch Centrum (Leiden) en het MCH Westeinde (Den Haag) verzorgen geregeld gezamenlijk een informatiemiddag voor mensen die leven met hiv. Dit jaar viel de keuze op het LUMC als plaats van handeling. Doel van de middag is een positieve bijeenkomst te organiseren met een programma dat voor iedereen wat te bieden heeft. Gezond blijven Een vraag waarvan de consulenten weten dat die bij iedereen leeft, is de vraag of je oud kunt worden met hiv, en zo ja, welke gezondheidsklachten er dan te verwachten zijn. Er wordt veel onderzoek gedaan naar oud worden met hiv en het blijft de grote vraag wat normale x 190 veroudering57 is en wat wordt veroorzaakt door hiv. En wat het

plus> #1 lente 2016

verband is tussen beide. Wat voor de mensen zonder hiv geldt, gaat zeker ook op voor de mensen met hiv: stoppen met roken, voldoende bewegen, gezond eten en zowel geestelijk als lichamelijk in balans zijn. En zo is het onderwerp voor de informatiemiddag bepaald: gezond blijven met hiv. Naast het bieden van informatie, is de middag ook bedoeld voor ontmoeting. Reina Foppen, John Wijfjes en Edwin van Dam van de Hiv Vereniging hebben recentelijk met alle verpleegkundig consulenten gesproken over het belang van lotgenotencontact en over het tot stand brengen en stimuleren van dat contact. Vandaar dat hen is gevraagd om op deze informatiemiddag aan dat onderdeel invulling te geven. Presentaties Dr. F.P. Kroon, hiv-behandelaar x 190 in het LUMC,57 begint de middag met een medische update. Hij


Joke Berghuis, consulent seksuele gezondheid van de GGD Hollands Midden, houdt een vlammend betoog om bij seksuele problemen hulp te zoeken, bijvoorbeeld bij een consulent seksuele gezondheid zoals zij. Ze legt uit hoe seksuele problemen kunnen ontstaan en vertelt dat ook hiv hierin een rol kan spelen. Omdat Joke ook SOAverpleegkundige is, kent ze als geen ander haar publiek en dat 57 x 190 zorgt voor de prettige interactie tussen haar en de aanwezigen.

bij eenkomst

houdt een duidelijk verhaal over de behandeling van hiv in Nederland anno 2016. Na de medische update hebben de aanwezigen hun volle aandacht voor een drietal ‘TED Talks’ over gezonde voeding en beweging, over hoe je seks gezond houdt en over stoppen met roken. Voedingsdeskundige Gerda Methorst gaat aan de hand van de nieuwe Schijf van Vijf in op de verschillende onderdelen van de schijf en ze legt uit waarom ze belangrijk zijn voor een gezonde voeding. Er ontstaat commotie in de zaal wanneer Gerda vertelt dat ‘ouderwetse filterkoffie’ volgens de schijf is aan te bevelen, omdat het filter bepaalde ongezonde stoffen achterhoudt. Gezien het geroezemoes in de zaal, is er blijkbaar een groot aantal koffiedrinkers aanwezig die gewend zijn hun koffie op een andere manier te zetten... Roken is een verslaving. Anita van Hartingsveld, verpleegkundig consulent in het MCH Westeinde, helpt mensen met hiv om van het roken af te komen. Ze geeft uitleg over het mechanisme van verslaving, over de voordelen van stoppen met roken en over de verschillende methoden om het stoppen te ondersteunen. Gezien Anita`s gedreven presentatie, zal het ons niet verbazen als er mensen zijn die naar aanleiding van het horen van haar verhaal al met roken zijn gestopt…

27


Persoonlijk De pauze is lang en rumoerig. En dat is ook precies de bedoeling. De aanwezigen krijgen uitgebreid de gelegenheid om anderen te spreken, nog vragen aan de sprekers te stellen en oude bekenden te treffen. Na de pauze weet Reina Foppen van de Hiv Vereniging de zaal weer bij de les te krijgen door haar presentatie over Positief Geluid, het onderzoek dat zij samen met anderen heeft uitgevoerd onder mensen met hiv in Nederland. Ze houdt een levendig verhaal waarin vooral de diversiteit van de mensen met hiv in Nederland benadrukt wordt. Reina raakt de juiste snaar door haar humor en grappen in de presentatie. Van een heel andere orde is het volgende onderdeel van de middag. Het is altijd indrukwekkend als iemand zijn of haar verhaal met betrekking tot hiv ten overstaan van anderen vertelt, laat staan als er drie verhalen zijn van mensen met hiv die door Reina hiertoe bereid zijn gevonden. Drie mensen die de workshopreeks Positief leven van de Hiv Vereniging hebben gevolgd. Drie mensen die heel verschillend zijn. Een van de workshopleiders, zelf ook hiv+, zit bij hen op het podium. De vragen van Reina gaan in op ieders persoonlijke verhaal, maar vooral ook over de workshop en wat de deelnemers 57gehad. x 190Het zijn stuk eraan hebben voor stuk mooie verhalen waarin

plus> #1 lente 2016

de aanwezigen iets herkennen of waarin ze zichzelf kunnen herkennen. Alle drie hebben ze heel veel baat gehad bij het volgen van de workshopreeks. Ze zijn er sterker en zelfverzekerder door geworden. De zaal is muisstil als ze aan het woord zijn en het applaus na afloop is oorverdovend. Poz&Proud sluit de middag en dus het hele programma af met, eerlijk is eerlijk, de mooiste dia`s van de middag. We zien een zonovergoten Canal Parade vanaf de Poz&Proud-boot. De pakkende teksten in de foto`s en de presentatie van Jörgen Moorlag bij deze dia`s geven een goed beeld van waar Poz&Proud voor staat en wat ze kunnen betekenen voor hun achterban, homomannen met hiv. Als afsluiting van de middag is er een borrel – met ‘gezonde’ hapjes natuurlijk! Samenwerking Samenwerking met de Hiv Vereniging bij de invulling en uitvoering van deze voorlichtingsmiddag is niet alleen leuk maar vooral heel goed gebleken. Goed omdat wij als organisatie hierdoor nog beter onze doelgroep voor ogen hadden. Goed omdat het heeft geleid tot een mooi, gevarieerd programma. En goed omdat de impact van de middag op de deelnemers hierdoor zonder 57 x is190 twijfel veel groter geweest. Voor herhaling vatbaar dus!


column

SWITCHEN

Never change a winning team.’ Dit devies uit de sportwereld is lange tijd ook van toepassing geweest voor de combinatietherapie bij hiv. Is je virale load goed onderdrukt, je weerstand een beetje op niveau en zijn de bijwerkingen een beetje hanteerbaar, dan switch je niet van therapie. Ook nu nog kom ik in de dagelijkse praktijk mensen tegen die aarzelen bij verandering van therapie. Immers, hun bloedwaarden zijn goed en qua bijwerkingen is het goed te doen. Althans, dat zegt men. Bij doorvragen blijkt de nachtrust al jarenlang onderbroken door levendige dromen die uitgerust wakker worden onmogelijk maken. Of is vier tot vijf keer per dag een gang naar57 hetxtoilet 190 nodig, ook op plaatsen waar je dat het liefst

niet doet. Of is het energieniveau nooit meer teruggekomen op het niveau van voor de start van de medicatie. Maar hiermee heeft men leren leven en wat brengt een switch? Waarschijnlijk weer andere bijwerkingen… Ook ik was terughoudend met switchen. Ik wist wat ik had, mijn waarden waren altijd goed en die rare dromen waren soms zelfs grappig. Dat ik na een drukke werkweek in het vrije weekend geen energie meer had om leuke dingen te doen, was als een vanzelfsprekendheid ingesleten in de routine. Uiteindelijk had ook ik een verpleegkundige nodig om me ervan te overtuigen dat een switch misschien zo gek niet was. En wat was ik uiteindelijk blij met die ervaring.

Binnen enkele dagen voelde ik me als nooit tevoren, had ik m’n energie weer terug en leek ik ineens ook niet minder somber? Famaceuten blijven ons verwennen met nieuwe medicatie, vaak verpakt in nieuwe éénpilvarianten. Maar dat hoeft niet per se de ideale therapie te zijn. Zie combinatietherapie als maatwerk waarbij de mogelijkheden voor de ideale combinatie toenemen als de eis dat ‘alles in één pil’ moet zitten wordt losgelaten. Dan pas geef je jezelf alle mogelijkheden tot het vinden van jouw therapie. Gun jezelf die switch, zou mijn devies zijn.

Loek Elsenburg, verpleegkundig consulent hiv DC Klinieken Amsterdam

29


MEDICATIE FAMILIES

HIV VIRUS REGIO’S

POS

LIEFDE LONG TERM SURVIVORS TESTEN

HIV VIRUS

OUWEN

LONG TERM S BLOED FAMILIES

MEDICATIE

MIGRANTEN TRANEN

VEREN

VERENIGING

IGRANTEN

PLUS >

THE YOUNG ONES

LIEFDE

M POSITIEF LONG TERM SURVIVORS

MEDICATIE

BUDDY ZORG

LIEFDE

MIGRANTEN VROUWEN

HIV VIRUS

FAMILIES

TESTEN

TRANEN LONG TERM SURVIVORS

VERENIGIN FAMILIES

HE YOUNG ONES

BUDDY ZORG VERENIGING POSITIEF

LONG TERM SURVIVORS VROUWEN AIDS MEMORIAL

MEDICATIE

HIV VIRUS

57 xBLOED 190

57 x 190 FAMILIES

LIEFDE

BUDDY ZORG

THE YOUNG ONES

plus #1 lente 2016

> LONG TERM SURVIVORS

tekst: alexander pastoors HIV VIRUS

PLUS > REGIO’S


THE YOUNG ONES

SITIEF

NIEUWE VISUELE IDENTITEIT HIV VIRUS

AIDS MEMORIAL BLOED

Rogério Lira heeft TESTEN de nieuwe huisstijl ontwikkeld met input LIEFDE NG van een begeleidingsgroep van vrijwilligers. Een van de zaken die het meest in het oog springt is dat ook het logo is vernieuwd.REGIO’S Dat zal MEDICATIE PLUS > voor veel leden als een verrassing komen. Tijdens het ontwerpproces heeft de grafisch ontwerper S tijdens meerdere sessies samen met de begeleidingsgroep de THE YOUNG ONES mogelijkheden onderzocht om het logo te behouden en door te ontwikkelen. Daar is uiteindelijk uitgekomen dat zowel de 57 xals190 naamsbekendheid de diversiteit van de vereniging beter tot hun recht komen inPOSITIEF een nieuw logo. MIGRANTEN

Dat betekent niet dat het vorige logo geheel verdwijnt. Elementen ervan zullen voor de fijnproevers te herkennen zijn in de nieuwe huisstijl. Zo zullen de kleuren terugkomen als de steunkleuren van brochures, het blad en webpagina’s. En ook de verbeelding van het virus is gebleven, alleen in een veel abstractere vorm.

vereniging

Het bestuur heeft begin dit jaar FAMILIES aan grafisch ontwerper Rogério SURVIVORS Lira de opdracht gegeven een huisstijl voor de Hiv Vereniging te ontwerpen die nadrukkelijk rekening houdt met de diversiteit VROUWEN van mensen die leven met hiv. Dit als onderdeel vanBUDDY de NIGING ZORG communicatiestrategie, die als belangrijkste doel heeft de naamsbekendheid, herkenbaarheid PLUS > en uitstraling van de Hiv Vereniging MEDICATIEte verbeteren.

Kenmerkend voor de huisstijl is de verzameling van symbolen. De verschillend gekleurde maar verder uniforme poppetjes van het vorige logo zijn veranderd in uniek vormgegeven symbolen die voor de verschillende secties, regio’s en speerpunten van de vereniging staan. Samen vormen zij een bonte familie die soms nadrukkelijk op de voorgrond en soms als abstracte achtergrond op verschillende plekken wordt toegepast. De nieuwe huisstijl wordt geleidelijk ingevoerd om verspilling van al gedrukt materiaal tegen te gaan. Het kan dus nog even duren voordat je alle brochures en folders van de Hiv Vereniging herkent aan de nieuwe huisstijl.

vereniging 31

BLOED


DURBAN 2016 ENWereld Aids Conferentie AMSTERDAM 2018 Deze zomer vindt in Durban (Zuid-Afrika) de tweejaarlijkse Wereld Aids Conferentie plaats. Net als tijdens eerdere edities zal ook dit jaar de Hiv Vereniging er met een delegatie aanwezig zijn. Tijdens de Wereld Aids Conferentie komen mensen uit de hele wereld bijeen om kennis en ervaringen uit te wisselen rondom hiv en aids, op tal van verschillende terreinen en vanuit verschillende invalshoeken. De bezoekers zijn onder andere wetenschappers, belangenbehartigers, epidemiologen, werkers en activisten uit specifieke groepen (jongeren, vrouwen, mannen die seks hebben met mannen, druggebruikers, sekswerkers), overheden, farmaceuten, medici en preventiewerkers. De laatste Wereld Aids Conferentie vond plaats in 2014 in Melbourne (AustraliĂŤ); deze conferentie werd helaas nooit bereikt door de passagiers aan boord van de MH17. Deze zomer vindt de conferentie plaats in Durban (Zuid Afrika) en over twee jaar, in 2018, 57 x 190en vindt is Nederland gastheer de conferentie plaats in de RAI in Amsterdam.

plus> #1 lente 2016

tekst: robert witlox

Durban 2016 De Wereld Aids Conferentie is een grote happening met meer dan 20.000 bezoekers en met een enorm gevarieerd programma aan presentaties, workshops, events en ook openbare onderdelen zoals The Global Village, een soort beurs waar vanuit de hele wereld van alles dat te maken heeft met hiv en aids te zien, te horen en te beleven is. In deze Global Village is veel informatie te vinden, en ook vermaak, en dat maakt de Global Village erg leuk om te bezoeken. In Durban zal de Hiv Vereniging vertegenwoordigd worden door zes personen, die hun oren en ogen wijd open houden. Zij gaan daar kennis en ervaringen halen en brengen, om anderen en onszelf te inspireren, ideeĂŤn te delen en op te doen en de activiteiten 57 x 190 en werkzaamheden van de Hiv Vereniging af te stemmen op de mondiale ontwikkelingen.


Afrikaanse collega’s dat doen. Natuurlijk, de context daar is een heel andere dan die in Nederland, maar ongetwijfeld worden daar waardevolle ideeën uitgevoerd en ervaringen opgedaan waar de organisatie van Amsterdam 2018 haar voordeel mee kan doen. Werkgroep Kort na Wereld Aids Conferentie in Durban gaat de Hiv Vereniging met de hiv/aids-community in Nederland een werkgroep samenstellen. Die werkgroep gaat een plan opstellen met activiteiten van en voor mensen die leven met hiv tijdens de Wereld Aids Conferentie in Amsterdam. Daarin komen ook activiteiten die zich gaan richten op het algemene publiek in Nederland.

internationaal

Amsterdam 2018 In 2018 komt de Wereld Aids Conferentie naar Amsterdam. De RAI wordt de plaats van handeling. Dat de Wereld Aids Conferentie hierheen komt, is een groot succes voor de groep die het bid voor Amsterdam uitbracht. Daarin werkten de gemeente Amsterdam, de RAI Amsterdam, het Aids Fonds, het Amsterdam Diner, de Nederlandse Vereniging van HIV Behandelaren, GGD Amsterdam, de Hiv Vereniging en anderen samen. Deze partners blijven de komende twee jaar met elkaar samenwerken om Amsterdam 2018 tot een groot succes te maken. De Internationale Aids Society (de ‘eigenaar van de conferentie’) opent na Durban 2016 het congressecretariaat in Amsterdam. In de aanloop naar Amsterdam 2018 zal de Hiv Vereniging in tal van organisatielagen participeren. En natuurlijk zal de Hiv Vereniging gaan bepalen hoe de Nederlandse hiv/aids-community in Nederland tijdens Amsterdam 2018 zichtbaar, informerend en als gastheer aanwezig zal zijn. Niet alleen om de wereld welkom te heten en te laten voelen, maar ook om het moment van de Wereld Aids Conferentie in Amsterdam aan te grijpen om de sociale situatie van mensen met hiv in Nederland onder de aandacht te brengen bij het Nederlandse publiek. 57 x 190 De delegatie die deze zomer Durban 2016 bezoekt gaat dan ook goed kijken hoe onze Zuid-

Er zijn nu al tal van ideeën hiervoor. Wil je je aansluiten bij die denktank of later meewerken om de plannen uit te werken en/of uit te voeren, meld je dan aan bij het Servicepunt (servicepunt@hivnet.org). In augustus 2016 krijg je dan een uitnodiging.

Lees het blog Nieuwsgierig naar de ervaringen van onze delegatie in Durban? Zij zullen tijdens de conferentie, van 18 tot 22 juli aanstaande, dagelijks bloggen vanuit Durban. Kijk daarvoor in die periode op www.hivnet.org

33


kort Werken buiten Nederland

Combinatietherapie

Wil je meer dan een lange reis maken en eindelijk een droom gaan waarmaken door een tijd in het buitenland te gaan werken en wonen? Voor een kortdurend verblijf in een land zijn in het algemeen geen beperkingen voor mensen met hiv. Maar als je langer dan drie maanden in een land wilt blijven en gaan werken, kunnen er beperkingen of voorwaarden gelden. Laat je daarom vooraf goed informeren of er specifieke beperkingen gelden voor werknemers met hiv.

Een terugblik en toekomstwens Na twintig jaar combinatietherapie is op de CROI 2016 een stand van zaken opgemaakt. Het motto luidt: vroeg beginnen met medicatie is het beste voor je gezondheid.

Ga ook na of er gevolgen zijn voor jouw zorgverzekering en of jij je al dan niet goed kunt verzekeren in het land waar je wilt gaan werken. Zo ja, dan kun je beter kiezen voor een land waar geen restricties gelden voor werknemers met hiv. Hiv hoeft je droom zeker niet in de weg te staan. Kijk voor meer informatie over werken buiten Nederland op www.hivnet.org/reizen

57 x 190

plus> #1 lente 2016

In de afgelopen twintig jaar is veel veranderd en ontwikkeld. Enkele middelen wisten het virus niet te stoppen, de combinatie van middelen is het antwoord geworden. Sinds 2006 zijn de drie-in-een pillen beschikbaar. Diezelfde combinatietherapie is belangrijk in de hiv-zorgcascade: de 90-90-90 doelen van UNAIDS. Idealiter is 90% van de mensen met hiv gevonden en gediagnosticeerd. Van hen moet 90% in zorg zijn en van dat aantal moet 90% een ondetecteerbare viral load behalen. Alles draait om mensen met hiv vinden, diagnosticeren, medicatie verstrekken en op een ondetecteerbare viral load krijgen. Meer lezen over de stand van zaken na twintig jaar combinatietherapie? 57 x 190 Kijk op hivnet.org onder medisch nieuws.


Elke ma / di / do van 14.00 tot 22.00 uur (vertrouwelijk, en als je wilt anoniem) mailen kan ook: servicepunt@hivnet.org

57 x 190

35


Activiteiten Activiteiten vanuit de vereniging zijn te vinden op www.hivnet.org/agenda. Daar staan alle regelmatig terugkerende en incidentele activiteiten vermeld. In de zomermaanden juli en augustus gaan sommige activiteiten gewoon door. Dus ben je in het land, kijk dan in de online agenda wat er te doen is. In onderstaand overzicht vind je een selectie hieruit.

3

5

JUNI

Vrijdag 3 juni Vrouwengroep in het Universitair Medisch Centrum Groningen. Van 14.00 – 16.00 uur zijn vrouwen uit de regio Noord-Nederland van harte welkom. Geïnteresseerd? Bel voor meer informatie met Dorien de Weert op 050-361 34 04. Zondag 5 juni Heteromannen en vrouwen ontmoeten elkaar tijdens een stadswandeling in Utrecht, met aansluitend een hapje eten. Start om 16.00 uur op Pieterskerkhof 19. Aanmelden via het Servicepunt. Zondag 5 juni HIV/AIDS Long-Term Survivors Awareness Day. In 2014 is deze dag voor het eerst gehouden in o.a. San Francisco (VS). De groep Long Term Survivors gaat iets doen op deze dag – houd de agenda in de gaten!

57 x 190

PLUS #1 lente 2016

14 Dinsdag 14 juni

Tijdens het Diner op Dinsdag in Amsterdam (Eerste Helmersstraat 17) is er speciaal een tafel gereserveerd voor heteromannen met hiv. Meld je aan via het Servicepunt en geniet vanaf 19.00 uur van een heerlijk driegangenmenu voor € 7,00.

16

19

Donderdag 16 juni Sinds kort is er in Tilburg het maandelijkse Café Positief Brabant. In Wijkcentrum De Stede, Capucijnenstraat 15, ben je vanaf 20.00 uur welkom. Vrijwilligers van Regio Brabant willen je graag ontmoeten. Zondag 19 juni Vanaf 16.00 uur ben je welkom bij de Chat&Drinks@4 van Poz&Proud in de Prik, Spuistraat 109, Amsterdam (dicht bij het Centraal Station). Gastheren heten je welkom en zijn herkenbaar aan hun Poz&Proud57 x 190 T-shirt.


30 Donderdag 30 juni

Congres ‘Een innige verbintenis’, door GGZinGeest – polikliniek en kenniscentrum hiv & psychische klachten. Geeft een overzicht van de meest recente inzichten op het gebied van hiv en psychische klachten. Met handvatten voor de herkenning en behandeling van psychische klachten voor verschillende professionals. Plaats: VU medisch centrum, kosten € 150,-. Meer informatie: www.vumc.nl/30junicongres.

9 JULI

57 x 190

Europride Amsterdam. Poz&Proud zal zeer zichtbaar aanwezig zijn tijdens het grootste homofestijn van het land. Op Roze Zaterdag 23 juli is Poz&Proud te vinden op de Rainbow Market, en lopen ze mee in Pride Walk. Tijdens het hoogtepunt van de Pride, de botenparade door grachten, is Poz&Proud voor het derde jaar op rij ook weer van de partij. Dit jaar willen zij met hun boot aandacht vragen voor PrEP. De inschrijving voor de boot opent aan het begin van de zomer – nog heel even geduld dus.

agenda

Zaterdag 9 juli Een gezellige middag (van 13.00 – 18.00 uur) met positieve vrouwen onder elkaar, in Sittard, georganiseerd door Posidivas! Verzamelen op het station, daarna een drankje bij café Onder de Linden. Vervolgens een stadswandeling o.a. door een historisch deel van Sittard. Afsluitend een barbecue bij een van de vrouwen thuis. Er wordt een kleine eigen bijdrage gevraagd (leden HVN krijgen korting). Aanmelden via het Servicepunt.

23 23 juli tot 7 augustus

2 Vrijdag 29 juli

Hiv+Borrel in Rotterdam opent haar deuren om 20.00 uur. In Café Praag Schiedamsesingel 175 heten de vrijwilligers je welkom. Ontmoet anderen in een ontspannen sfeer!

2 SEPTEMBER

Vrijdag 2 – zondag 4 september Poz&Proud organiseert voor de achtste keer Mankracht, een weekend met hiv-positieve homomannen. ‘Een absolute aanrader. Leuk om nieuwe contacten en inzichten op te doen’. Er is een beperkt aantal plaatsen en nieuwkomers hebben voorrang. Meld je aan via het Servicepunt.

37


NAJAAR 2016 De workshopreeks Positief leven gaat weer van start op verschillende locaties. Ben jij toe aan extra informatie en ontmoeting & uitwisseling met anderen die leven met hiv? Deze zomer worden de data bekend van de nieuwe workshopreeks. Zes thematische bijeenkomsten nemen je mee langs onderwerpen als: je eigen gedachten, medicatie, werk en reizen, en nieuwe doelen. Geïnteresseerd? Meld je dan nu al aan via het Servicepunt.

colofon plus> is een uitgave van de Hiv Vereniging. plus> informeert, deelt ervaringen en draagt bij aan meningsvorming. Meningen in plus> kunnen afwijken van het beleid van de Hiv Vereniging. De Hiv Vereniging is niet aansprakelijk voor schade ten gevolge van onjuistheden. Informatie over een behandeling moet niet worden opgevat als een advies. Editie: #1, mei/juni 2016 Oplage: 3.300 e-mail: redactieraad@hivnet.org abonnement Voor leden inbegrepen bij het lidmaatschap. aan dit nummer werkten mee Ronald Brands, Willemien Dorama, Loek Elsenburg, Joep Heldoorn, Natasja van Holten, Jörgen Moorlag, Alexander Pastoors, Peter J. Smit druk Stichting MEO, Alkmaar

Servicepunt Hiv Vereniging, telefonisch bereikbaar op maandag, dinsdag en donderdag van 14.00 – 22.00 uur op 020 – 689 25 77 of stuur een e-mail aan servicepunt@hivnet.org

Copyright 2016 Hiv Vereniging De Hiv Vereniging volgt de Creative Commonslicentie (niet-commercieel gebruik, 4.0). Artikelen uit deze uitgave mogen met bronvermelding worden overgenomen en gebruikt voor niet-commerciële doeleinden. Dit geldt niet voor het geplaatste beeldmateriaal. Meer informatie: www.creativecommons.com.

De activiteiten van de Hiv Vereniging worden mede mogelijk gemaakt door sponsoring van de hierboven vermelde organisaties en bedrijven, en door subsidie van stichting Fonds PGO en het RIVM-CIB. Geen van deze organisaties heeft invloed op de onafhankelijkheid van de redactie en/of op die van de Hiv Vereniging. Hiv Vereniging Eerste Helmersstraat 17A-3, 1054 CX Amsterdam Postbus 15847, 1001 NH Amsterdam

57 x 190

plus> #1 lente 2016

T (020) 616 01 60 Servicepunt T (020) 689 25 77 E info@hivnet.org www.hivnet.org

57 x 190


samen leven met hiv 57 x 190

39


si arum aut exeruptument optat Cest, occus exceria sini sequo eossimin est fugiae conectur sum blaborehenis susdame nis nossit vidita dercia doluptat utae molore ut eate quiditatet eium harum dite oditia cum quasim volupta sit et, susapis et idest, qui reium qui et pos il mi, verehenti berae sum conseque excestio. Name licimo quam ressinu llaborro modion blabori cus vero corem eosam peria dolla quos ex et prescia ratature rem ant ad es eos am testemp oreperspis quatusandes quuntium non ea quia ad eum dolore et quam non cum qui re verum, qui desectas ditat eossinvendam facessitas explab exceperum labore, quasped ium est, quatem non ex experchit, minum corem volut excercim ventur aut andanducima eum et ullandese nobis es eturectiati inus dolum eumquam et velitam conseniae et quam qui vel mincto voloratur a sime soluptur? Qui et voles et venimagnist in cor a sunt laborum, occulparitam ipsam est, officiis cus autemporere aut ducim doloria tiusdaest, venim audisti reces et ut utempori dit, si dolorate nobit, imi, cus et ut lit sam viduciam, custio. Sed milique perovit laut qui nat et untiatem inveleni sime mincti nus sunturitis elis aute eum nis estibea quat earit, oditinus untinctatis tureptiaest, quaerum dolorehenim porerferum aut porissit es et quo viti apernat usdantius enihil evereptas vendit rere si optat. magnatio qui re dolorepre dolupta Busciet quasper natiae volendebis temperum etur as pa ducipsae eum sam audiate mporest ommoluptur repellant volorru essimincte aut que volore nullam mquiberum hilit, comnimillore fugitis as plita quam faces ditatet uremqui des nonse nem enducipsam sequis aut et mi, que occus, cum quidessi sequis omnihil iatiam, as nihicillam, odi doluptius dis nonserspel eatiatur? beaquiam, sum es eos quibus Evel mil iliquiscim ium quam, ma nobis et excerem fuga. Nam optaturem nestium aut as eosant, aut reiustrum quat eatibus quia volo impore nosto volor ad apienem velicti onsenia tenimint quae rae re volorer spelestrum vendendam et endae sanimporis digenimus ati dolorepel ium eos iunt repeligent laboreped reperatia nectur ad quo berchitio quiscid usciam unt voloreces et beatur, quia aut omnitium re ullendia ea nimo voluptation rerum alia volore sam, con eatiorro et magnis iur re iumquo escimin nimo dem sollaborum conse destionet qui ut voluptaqui omnis magniat atempor epuditat eum estiistiora 57 aliam x 190 57 x 190 nulparum adis quasim apeditia et explignis simo escimi, Postbus 15847

vereniging

1001 NH Amsterdam

plus> #1 lente 2016

1e Helmersstraat 17A-3 1054 CX, Amsterdam

#01 plus> lente 2016  

Verenigingsblad Hiv Vereniging Nederland

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you