Page 1

“Even écht stilstaan. De tijd stil zetten. Je innerlijke rust niet laten verstoren of opjagen is een hele kunst in dit tijdperk van de social media. Dit boek gaat over bewustwording van tijd en tijdsbeleving. Het is mijn ambitie om van dit boek, een preventieve dieptewerking uit te laten gaan. Dit boek is gericht op een ‘inenting’ tegen burn-out in deze soms (te) snelle huidige tijd. Het is een inspirerend boek voor iedereen die op filosofische en onthaastende wijze wil worden meegenomen naar het fenomeen Tijd en tevens een inkijkje wil krijgen in de supervisiemethodiek. Het is met name interessant voor docenten, studenten, (huiswerk)coaches, (stage)begeleiders en leidinggevenden in de zorg, het onderwijs en de welzijnssector.” Monique de Vroomen werkt landelijk als erkend supervisor en (jeugd)coach. Zij is als freelance gastdocent verbonden aan Hogeschool Utrecht Faculteit Maatschappij en Recht voor het vak Supervisie. In dit boek deelt zij haar visie, ervaringen en fascinatie rondom de fenomenen Tijd en Supervisie.

TIJD EN TIJDSBELEVING BINNEN SUPERVISIE

Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

Monique de Vroomen

Monique de Vroomen

©Monique de Vroomen Waarom die haast? Praktijk voor Supervisie & Coaching Amersfoort

Waarom die haast_cover_28.08.13.indd Alle pagina's

Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is

19-11-15 10:48


Colofon Tekst  Monique de Vroomen Omslag en vormgeving Numero4 Foto’s  Monique de Vroomen Foto auteur  Osvaldo Obex © 2015 Monique de Vroomen moniquedevroomen@planet.nl ISBN: 978-90-902919-6-3 Gedicht omslag Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is Willem Hussem, uit “Schaduw van de hand” 1965 Met speciale dank aan dhr. Frank Hussem voor het geven van zijn toestemming voor het gebruik van dit gedicht van zijn vader, dichter, schilder en beeldend kunstenaar dhr. Willem Hussem.

Waarom die haast_binnenwerk.indd 2

10-11-15 10:18


Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie Monique de Vroomen

Waarom die haast_binnenwerk.indd 3

10-11-15 10:18


Voor Mariano, in dierbare vriendschap!

Waarom die haast_binnenwerk.indd 4

10-11-15 10:18


Voor woord “Jullie hebben de klok, wij hebben de tijd…”

Dit zei iemand tegen mij tijdens een prachtige en indrukwekkende reis door Peru en Bolivia een aantal jaren geleden. Ik werd getroffen door deze uitspraak die ik sindsdien, bewust en onbewust, met me mee draag en symbool staat voor hoe ik tijd beleef en wil beleven. Tijd heeft mij altijd al gefascineerd. Schrijvers, kunstenaars en dichters zoals Willem Hussem, Judith Herzberg en Herman de Coninck hebben het fenomeen tijd prachtig weten te verwoorden en te verbeelden. Hun monumentjes reizen vaak tijdloos met mij mee in de trein, ik (her-)lees ze in de zon of ze komen spontaan tevoorschijn in mijn hoofd of hart zoals het juweeltje van dichter en beeldend kunstenaar Willem Hussem: “Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is…” In de Inleiding beschrijf ik welke aspecten, zoals het filosofisch aspect van tijd en het arbeid gerelateerde aspect van tijd, ik verbind met de supervisie­ methodiek. Na een beoordeling en het verspreiden van een schrijven in het kader van mijn landelijke registratie als supervisor, kreeg ik veel positieve reacties van verrassende kanten. Tijdens mijn ervaring als supervisor in zowel mijn eigen praktijk als in mijn werk bij Hogeschool Utrecht merk ik in de loop der jaren dat vele aspecten eigenlijk nog actueler zijn geworden nu de digitale wereld nog meer van invloed is op ons dagelijks leven! Dit illustreerde kunstenaar en ontwerper Daan Roosegaarde beeldend in het programma Zomergasten.

Waarom die haast_binnenwerk.indd 5

10-11-15 10:18


Daan nam ons mee terug in de tijd aan de hand van een fragment uit 1999. Documentairemaker Bram van Splunteren vroeg aan mensen op straat hun mening over de opkomst van mobiele telefoons en hun verwachtingen daarbij. De meerderheid gaf als antwoord: “Nee hoor, mij niet gezien met zo’n ding, echt niet! Als ze me nodig hebben bellen ze naar mijn huis of anders schrijven ze maar een brief…”. Binnen een decennium wist de vooruitgang ook hen vast te verleiden en te ‘verrijken’ met een mobiele telefoon. Bellende en appende mensen bepalen immers al lang het straatbeeld en de mobiele telefonie en internet is niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. Het virtuele leven lijkt belangrijker dan het echte leven, direct om ons heen. Zoals collega Bart Hamming treffend zegt: “Digitaal verbonden met de hele wereld, nemen de verbindingen op straat en in de huiskamer steeds verder af”. Vanuit mijn drive om meer bewustwording te creëren omtrent de vanzelf­ sprekendheid van het toelaten van de continue dagelijkse stroom van informatie, waarbij haast, vluchtigheid en burn-out op de loer liggen, heb ik mijn droom, om dit schrijven ooit in boekvorm te laten drukken, te durven volgen. En voilà, hier het resultaat….! Heel bewust is dit boek vormgegeven met een kaft en ouderwetse bladzijden, dat in de hand gehouden kan worden, uitgevouwen op schoot of in bad, in de hoop dat het straks een boek is met ezelsoren en andere lezerssporen. Mijn grote liefde voor fotograferen waar ik specifieke, unieke of juist tijdloze momenten tracht waar te nemen en te koesteren en mijn liefde en respect voor de zee, brachten mij op het idee het thema ‘Zee van tijd’ in beeldvorm te gieten en te laten fungeren als verbindend element. Tot slot wil ik Osvaldo, mijn rots in de branding, Ine, Anne, Diana en Desiree hartelijk bedanken voor hun onvoorwaardelijke steun en toeverlaat! Ik wens u met het lezen van dit boek tijdloze en inspirerende momenten toe. Monique de Vroomen.

Waarom die haast_binnenwerk.indd 6

10-11-15 10:18


Inleiding In het kader van mijn registratie als supervisor voor de Landelijke Vereniging voor Supervisie & Coaching (LVSC) ben ik over mijn fascinatie voor Tijd en Supervisie gaan schrijven. Als gastdocent ben ik regelmatig verbonden aan Hogeschool Utrecht, Faculteit Mens en Recht. Ik geef supervisie aan 3e jaars studenten binnen HBO Maatschappelijk Werk en Dienstverlening (MWD) en HBO Sociaal Pedagogische Hulpverlening (SPH). Tijdens het werken met deeltijdstudenten, intrigeert mij steeds weer hoe er binnen deze specifieke groep om wordt gegaan met ‘tijd’. Het woord deeltijd verraadt al dat de studenten veel tijd moeten (op)delen tijdens de 4 jaar waar de HBO-studie voor staat. Deze groep studenten is al werkzaam in de sector en wordt tegelijkertijd opgeleid tot een professionele beroepskracht voor de desbetreffende sector. Naast een 3 à 4 daagse werkweek gaan zij 1 dag in de week naar school. Dat vraagt behoorlijk wat organisatie en efficiënt omgaan met tijd. Deze deeltijdstudenten zijn mijn inspiratiebron bij de totstand­ koming van de probleemstelling:

Hoe bevorder je als supervisor het proces van bewustzijn van tijd en tijdsbeleving bij hbo-deeltijdstudenten?

Waarom die haast_binnenwerk.indd 7

10-11-15 10:18


Aan de hand van deze probleemstelling heb ik eerst nader bekeken wat tijd betekent. In Hoofdstuk 1 belicht ik het begrip tijd vanuit verschillende perspectieven. Als eerste vanuit het filosofisch perspectief. Hier ontdekte ik een goede aansluiting van de procesmatige kant van supervisie bij het gedachtegoed van in het bijzonder de filosofen Anselm Grün, Diana Hunt en Arnold Cornelis. Deze link beschrijf ik in dit hoofdstuk. Hierna onderzoek ik Tijd en tijdsbeleving vanuit gedragswetenschappelijk perspectief en beschrijf ik dit op basis van de weergave van een wetenschappelijk congres over tijd, met als titel: ‘Alles, behalve tijd…’ en een NRC artikel door Linda Stone, getiteld: ‘Continu versnipperde aandacht’. Het congres ging over de gehaaste samenleving en gaf diverse wetenschappers de tijd en ruimte een weerspiegeling op deze samenleving te geven. In Hoofdstuk 2 onderzoek ik het begrip ‘tijd’ vanuit supervisorisch perspectief, ofwel ik bekijk het begrip ‘tijd’ door de ogen van de supervisor. Ik maak hierbij gebruik van de visie van de nestor van supervisie opleider en super­ visor Frans Siegers, docent en supervisor Hans Bennink, docent en supervisor Marie-José Geenen en Prof. dr. Fred Korthagen. In Hoofdstuk 3 zet ik, aan de hand van twee voorbeelden uit de super­visiepraktijk, het begrip tijd in een breder perspectief. In het eerste praktijkvoorbeeld deelt een supervisant hoe er procesmatig en reflecterend op een ervaring uit het eigen werkveld binnen een supervisiesessie, afdalend in de tijd, haar veel inzicht heeft opgeleverd. In het tweede voorbeeld geef ik weer hoe een supervisant reflecteert op een inhoudelijk artikel dat hij als een spiegel meegegeven krijgt vanuit supervisie met betrekking op zijn leervraag rondom het thema tijd. Ik reik drie theorie-modellen aan als mogelijkheid, hoe als supervisor dit aangevlogen kan worden. Ten slotte geef ik antwoord op de vraag hoe je als supervisor het proces inzake het bewustzijn van tijd en tijdsbeleving bij HBO-deeltijdstudenten kan bevorderen. Het boek is zeker ook interessant voor docenten, studenten, (huiswerk)coaches, (stage)begeleiders en leidinggevenden in allerlei vormen.

Waarom die haast_binnenwerk.indd 8

10-11-15 10:18


INHOUDSOPGAVE 1. TIJD IN PERSPECTIEF

11

1.1 TIJD VANUIT FILOSOFISCH PERSPECTIEF 1.1.1 Chronos en Kairos 1.1.2 De Tao van de Tijd 1.1.3 De Vertraagde Tijd

13 13 14 17

1.2 TIJD VANUIT GEDRAGSWETENSCHAPPELIJK PERSPECTIEF 1.2.1 Alles behalve tijd 1.2.2 Kwantitijd en Kwalitijd 1.2.3 Continu versnipperde aandacht

21 22 25 27

2. TIJD VANUIT SUPERVISORISCH PERSPECTIEF

31

2.1 SUPERVISOR, OPLEIDER EN TRAINER FRANS SIEGERS 2.1.1 Wat is supervisie? 2.1.2 Wat is reflectie? 2.1.3 Ervaren 2.1.4 Integratie

32 32 33 34 36

2.2 DOCENT EN SUPERVISOR HANS BENNINK 2.2.1 Omgaan met Tijd als competentie 2.2.2 Interne supervisor

37 37 39

3. SUPERVISIE-PRAKTIJK 43 3.1 INLEIDING 3.1.1 Opleidingssupervisie

44 44

3.2 2 PRAKTIJKVOORBEELDEN – 3 MODELLEN 3.2.1 Luna en Florian 3.2.2 Het Spiraalmodel voor Reflectie 3.2.3 Het Ui-model 3.2.4 Actiewiel

51 51 58 60 63

Conclusies 69 Ter afsluiting 73 Literatuur & Inspiratie 74 Contact 75

Waarom die haast_binnenwerk.indd 9

10-11-15 10:18


Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

10

Waarom die haast_binnenwerk.indd 10

10-11-15 10:19


HOOFDSTUK 1

TIJD IN PERSPECTIEF

11

Waarom die haast_binnenwerk.indd 11

10-11-15 10:19


Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

INLEIDING Tijd is een gegeven, een gegeven moment. Sec gezien bestaat het leven uit een aaneenschakeling van momenten. Momenten die je

in het hier-en-nu (be)leeft. Je kunt chronologisch gezien dus niets anders doen dan die momenten beleven. Wij mensen, kunnen elk moment stilstaan, terugblikken en vooruitblikken. Er kan door

reflectie inzicht verkregen worden hoe je op dat moment je leven leeft, wilt gaan leven of had wíllen leven!

Toch klinkt dat eenvoudiger dan het in werkelijkheid is.

Even écht stilstaan. De tijd stil zetten en je innerlijke rust niet laten verstoren of opjagen is een hele kunst in dit tijdperk van de social media met zijn sms, what’s app, twitter, voicemail, e-mail, Facebook en allerhande handige apps. Altijd bereikbaar zijn via de nieuwste IPhone, smartphones, smart-watches, notebooks met elektronische agenda, die voortdurend gevuld wordt, computers met een continue stroom van informatie. Daarnaast bestaan er natuurlijk ook nog al die verwachtingen en verplichtingen, gekoppeld aan de sociale rollen, die we dagelijks vervullen als partner, collega, ouder, vriend(in), opvoeder, zoon of dochter. Binnen mijn supervisiepraktijk wordt tijd vooral ervaren als een hardlopende tijdsmeter die veel sneller loopt dan mensen willen. Met name bij de deeltijdstudent, gezien deze student veelal 24-32 uur per week werkzaam is in de sector waar hij tegelijkertijd voor wordt opgeleid. Daarnaast volgt hij 1 opleidingsdag per week, van 9.00 uur - 20.00 uur, waarin diverse methodieken en theorieën worden aangeboden en waar de student de koppeling naar de praktijk leert maken en zijn eigen professionalisering van het beroep bevordert. Binnen het vak Supervisie wordt, aan de hand van de supervisiemethodiek, ruimte en tijd gecreëerd om als aankomend professional in de zorg-, onderwijs- of welzijnssector, even stil te staan… de tijd stil te zetten… af te dalen naar het nu.

12

Waarom die haast_binnenwerk.indd 12

10-11-15 10:19


Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is

In het volgende hoofdstuk zet ik het gedachtegoed van de filosofen Anselm Grün, Diana Hunt en Arnold Cornelis uiteen, gevolgd door een blik op ‘Tijd vanuit Gedragswetenschappelijk Perspectief’. Ik kies specifiek voor deze schrijvers en invalshoeken omdat door hun ogen gezien, het fenomeen tijd op veel verschillende momenten en manieren kan worden beleefd. Door het begrip tijd in een breder perspectief te plaatsen, onderzoek ik hoe er tegen tijd wordt aangekeken en welke verbindingen er zijn met het vak supervisie en coaching. In latere hoofdstukken, resp. in hoofdstuk 2 ‘Tijd in Supervisorisch Perspectief’ en hoofdstuk 3 ‘Supervisie-praktijk’, zal ik deze verbindingen explicieter uiteenzetten.

1.1

TIJD VANUIT FILOSOFISCH PERSPECTIEF

1.1.1 Chronos en Kairos Filosoof Anselm Grün beschrijft in zijn boek ‘Boek der Levenskunst’ (Grün, 2004, blz. 36) over Tijd het volgende: “De Grieken maken onderscheid tussen Chronos en Kairos. Chronos is de tijd die meetbaar is. Niet voor niets hebben wij het over een chronometer, ofwel tijdmeter. In het westen onderwerpen wij ons aan de tijd die meetbaar is. Wij maken afspraken van minuut tot minuut nauwkeurig, kijken constant op ons horloge om te zien of de ander de afspraak nakomt of dat wij zelf op het afgesproken tijdstip arriveren. Alles moet binnen een precies vastgelegd tijdsbestek worden afgehandeld. De tijd die meetbaar is, dwingt ons om ons leven in een nauw korset te persen. De God van Chronos is een tiran.” “Kairos is de gunstige tijd, de tijd die aangenaam is. Terwijl met het begrip chronos de kwantitatieve tijd wordt bedoeld, duidt de term kairos een bijzondere eigenschap aan van de tijd. Het is het ogenblik dat je moet benutten, het ogenblik waar je aan meedoet, het ogenblik waarop je er helemaal bent. Wie zich onderwerpt aan het dictaat van de chronos, ervaart tijd niet als iets dat

Waarom die haast_binnenwerk.indd 13

13

10-11-15 10:19


Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

welkom en aangenaam is, maar als tirannie. Wanneer je helemaal in het nu leeft, ervaar je de tijd. Dan staat de tijd voor je gevoel soms stil. En je merkt dat het nu het juiste tijdstip is om te stoppen of iets te doen, iets te laten groeien of iets te beslissen.” Als ik deze filosofie in verbinding breng met supervisie, dan stuit ik op iets heel fundamenteels. Als supervisor zul je je heel bewust moeten zijn van zowel chronos als kairos. Supervisie is gebonden aan een reeks van afspraken die voorafgaand aan het supervisieproces helder moet zijn voor alle partijen. Je zou dit in het kader van chronos kunnen plaatsten. Zonder chronos zou er van supervisie niet specifiek sprake kunnen zijn! Zowel supervisanten als de supervisor zullen zich, bij aanvang van de supervisie, vaak nog los moeten weken van mogelijke drukte en hectiek van de dag, voorafgaand aan het supervisietijdstip. Oftewel, om in de supervisie te kunnen komen c.q. groeien, zul je als supervisant gaan leren (ervaren) om bewuster te zijn van de tijd, de ruimte en mogelijkheden om aan de hand van werkervaringen stil te mogen staan, de tijd stil te zetten… en je geheel op het hier-en-nu te richten en zodoende de tijdsloosheid van kairos binnen supervisie te kunnen gaan ervaren! Supervisor Hans Bennink: “Chronos splitst de tijd op in het verleden, heden en toekomst, uren en jaren. Kairos symboliseert de keuze van het juiste moment, de correcte timing, het benutten van mogelijkheden, maar niet precies te plannen of vooral te lokaliseren in tijd. Kairologie is het zoeken van een opening in de tijd om iets te bereiken. Het regisseren van professionele begeleidingstrajecten zoals supervisie, speelt zich om zo te zeggen af in de spanning tussen het regime van Chronos en de opdracht van Kairos.” (Bennink, 2003, blz. 167) 1.1.2 De Tao van de Tijd

In ‘De Tao van de Tijd’ geeft Diana Hunt aan dat, hoe vaardig en efficiënt we ook worden, we de tijd van tegenwoordig vaak niet meer kunnen bijhouden, omdat hij letterlijk voor onze ogen versneld wordt. Informatie wordt sneller en in alsmaar toenemende hoeveelheden gegenereerd. Als je het gevoel hebt dat je overstroomd wordt met gegevens, komt dat omdat je er ook werkelijk mee overstroomd wordt. Er vindt een continue stroom aan gevraagde en

14

ongevraagde informatie plaats, via de krant, tv en andere media en via inter-

Waarom die haast_binnenwerk.indd 14

10-11-15 10:19


Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is

net en de mobiele telefonie. Hedendaagse mensen worden op één dag blootgesteld aan meer feiten dan middeleeuwse mensen in een heel leven! “Heel vaak werken we tegen de tijd in, haasten we ons om de klok voor te zijn of nog een activiteit op onze agenda er tussen te schuiven. Zelden wachten we het juiste moment af, zelden nemen we een pauze om uit te zoeken welke richting gebeurtenissen nemen voor we tot een bepaalde handelswijze besluiten. Af en toe vragen we ons misschien af waarom we ons zo boos of uitgeput voelen. Maar we gaan door, ervan overtuigd dat we door ordening aan te brengen, efficiency bereiken. We streven allemaal naar evenwicht. Maar we streven er naar op een kunstmatige manier. We hebben de kunstmatige definitie van evenwicht overgenomen. We zijn ervan bezeten elke dag ons schema af te werken. We vergeten vaak dat we innerlijke behoeften hebben. We luisteren niet naar onze innerlijke stem. We gaan met ons leven om alsof we een recept opvolgen. Als we binnen onze opgelegde dag van vierentwintig uur een combinatie maken van bepaalde hoeveelheden werktijd, persoonlijke tijd en sociale tijd, krijgen we het magisch brouwsel dat ‘een perfect uitgebalanceerd leven’ heet.” (Hunt, 1998, blz. 24) Deeltijdstudenten, alleenstaande ouders, jonge gezinnen met twee werkende ouders, singles met een drukke baan en een druk sociaal leven moeten in hun ogen vaak alle rollen die zij vervullen, met de nodige verwachtingen en/of verplichtingen, even veel aandacht en tijd geven. Het is ook praktisch bekeken een behoorlijke legpuzzel, gezien de levensfase waarin de meeste deeltijdstudenten verkeren. De student is gemiddeld tussen 25-50 jaar, heeft veelal een rol binnen een gezinssituatie als ouder/opvoeder/ partner en wil daarbij een ommezwaai in zijn loopbaan bewerkstelligen. Dat vergt op vele fronten (tijdelijke) aanpassingen op zowel sociaal-maatschappelijk als financieel gebied. Door op alle fronten dezelfde levenswijze voort te willen blijven zetten tijdens het volgen van de opleiding, lijkt alles op papier en qua agenda ogenschijnlijk te moeten gaan lukken!

15

Waarom die haast_binnenwerk.indd 15

10-11-15 10:19


Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

Maar, omdat alle uren zo strak (in)gevuld zijn, rent de student zichzelf voorbij. Het nakomen van alle afspraken is een constant bezig zijn te voldoen aan externe zaken. De student komt niet meer toe aan zijn eigen ritme… herkent en erkent de signalen niet, die aangeven dat het teveel wordt. Diana Hunt heeft daar ook zo haar gedachten over: “Wanneer je meer naar innerlijke signalen luistert, raak je het gevoel kwijt dat je voortdurend met je agenda aan het touwtrekken bent. In plaats daarvan komen jij en je dag, naarmate je je eigen ritme beter voelt en volgt, gelijk te lopen. Dat is natuurlijk, omdat je door van binnen uit te plannen, je eigen natuurlijke ritme weer ontdekt. Door ernaar te luisteren, door op je gevoel te vertrouwen, zul je leren hoe de gebeurtenissen je dag in evenwicht brengen. De ontdekking van je innerlijk evenwicht zal je vrij maken om gemakkelijker ‘in het ogenblik te leven’ en zult merken dat je niet langer in de greep bent van oude schuld­ gevoelens of angst voor de toekomst. Omdat je minder of geen last ondervindt van overdreven getob over daden in het verleden of keuzes in de toekomst, kun je je leven veel eenvoudiger maken. Bewustwording van ons eigen ritme leert ons ook signalen c.q. waarschuwingen te herkennen wanneer we boven onze macht werken. Door de macht van het Nu te ontdekken, bevrijden we ons van de eisen van de klok. Door op het moment te vertrouwen, maken we de druk van de tijd los. Wanneer we in het Nu leven en volledig opgaan in de activiteiten waarmee we bezig zijn, worden we ons meest positieve en productieve zelf. Door ons specifiek te richten op het Nu en storende gedachtenen andere zaken uit te schakelen, laten we even los wie we nog moeten opbellen of wat we hierna nog te doen hebben en blijven we scherper gefocust.” (Hunt, 1998, blz. 45) Diana Hunt legt uit dat deze methode wortelt in de klassieke Chinese taoïstische filosofie, die begint met de stelling dat tijd onbeperkt en zeer persoonlijk is. Tao vraagt je bij jezelf te rade te gaan om de voor jou prettige combinatie van ritme en evenwicht vast te stellen. Terwijl het traditioneel timemanagement op de toekomst is gericht, zul je, om tot vertraging te komen, de magie van het Nu herontdekken. Het leven in de tegenwoordige tijd helpt je je te

16

ontdoen van door de klok geïnduceerde stress, omdat je leert om, in plaats

Waarom die haast_binnenwerk.indd 16

10-11-15 10:19


Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is

van je vast te houden aan je tijdschema, de klok los te laten en al je energie te richten op de taak waar je mee bezig bent. Verdiept in het Nu glijden we moeiteloos op een onbegrensde plaats in tijd en ruimte, een tijdloze dimensie waar een overvloed aan energie voorhanden is en waar tijd er niet toe doet. Tijdens dit soort inspirerende ervaringen begrijpen we soms opeens dat er werkelijk geen ander ogenblik in de tijd is dan het ogenblik dat nu passeert. We zijn allemaal wel eens in aanraking gekomen met de flow van het tijdsloze. Naderhand voelen we ons verkwikt en versterkt, staan verbaasd over alles wat we gedaan hebben en hoe goed we ons voelen. Hoe we ook zoeken, na afloop van de ervaring kunnen we niet zeggen wanneer ze begon of eindigde. Maar wat we wel zeker weten is dat de starre maat van de klokketijd onbruikbaar is om de fysieke of geestelijke massa van een dergelijk ‘Tijdloos Nu’ te meten. Diana Hunt ( 1998, blz. 69) stelt zichzelf het volgende: “Hoe genereren we deze inspirerende tijdsloze kracht in deze tijd? Door ons onder te dompelen in Nu-momenten, door te ontdekken hoeveel vreugde het geeft je op de taak in plaats van op tijd te concentreren. Dan wordt de kracht van de tijdsloosheid een deel van het dagelijks leven. Op een wonderlijke manier word je door te vertragen efficiënter, productiever en energiek. Je richt zonder je te laten afleiden je aandacht rechtstreeks op je taak.” Door de supervisanten te laten ervaren hoe ieder vanuit zichzelf kan leren zich te focussen op de taak in plaats van op de tijd, creëert de persoon zelf ruimte. Vaak doen we onze bezigheden gehaast. Snel door rennen om op tijd klaar te zijn voor de volgende activiteit. Als je stil staat bij wat je doet, je de bezigheid van het moment volledig aanvaardt, je er helemaal aan wijdt, ontstaat aandacht, concentratie en daardoor rust. De ballast van wat er allemaal nog te doen staat op korte termijn valt dan weg of verdwijnt in ieder geval meer naar de achtergrond. Hiermee kan de supervisant in zijn werk specifieker experimenteren en dit kan in de supervisie als onderwerp terugkeren als er sprake is van leervragen betreft omgaan met tijd als competentie. 1.1.3 De Vertraagde Tijd Filosoof Arnold Cornelis geeft in zijn boek ‘De Vertraagde Tijd’ (Cornelis, 1999, blz. 78) een onderscheid weer tussen twee definities van tijd:

Waarom die haast_binnenwerk.indd 17

17

10-11-15 10:19


Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

De tijd van de externe sociale klok en de tijd van de interne klok, die hoort bij het uniek verborgen programma van zelfsturing en ontwikkeling, zit in ieder mens. De externe klok verloopt synchroon met de externe sociale tijd, die dagelijks wordt aangeleverd in de vorm van planningen, afspraken op het werk, nieuws in de pers en via televisie en social media. Volgens Cornelis toont de klacht over steeds hogere werkdruk en stressbeleving aan dat wij gevangen zitten tussen deze twee definities van tijd. Wie niet luistert naar de interne klok en zich alleen richt op de, extern ingegeven, verwachtingen, leeft vanuit de externe tijd. Helaas sluiten deze interne klok en de externe tijd vaak helemaal niet goed op elkaar aan. Dat geeft frictie. Cornelis (De Vertraagde Tijd, 1999, blz. 81 e.v.) kiest de computer als metafoor om een beeld te schetsen van wat hij bedoelt met het verborgen programma van de mens. Als we aan een computer vragen wat hij allemaal weet, zoals men dat ook wel eens vraagt aan mensen, via een enquête of een test, is het antwoord een lange lijst met bestanden. Het overzicht zelf is geen bestand, zoals inzicht zelf geen feitenkennis is, maar het is wel onmisbaar voor het functioneren van de computer. Zo is het ook met ons menselijk begrip. We gebruiken onze inzichten voor zelfsturing binnen het systeem van feitenkennis. Feitenkennis die weer in verschillende bestanden is gevat. De programmering van een computer is te vergelijken met een grammaticaboek, dat wordt gebruikt om een taal correct te spreken. Maar, iemand die de grammatica snapt, hoeft de taal nog helemaal niet te kunnen spreken of schrijven. Hiervoor zijn allerlei andere processen nodig en het is juist die zelfsturing van de menselijke geest (en niet de programmatuur), die maakt dat iemand weet wat hij zegt of gaat zeggen. De verborgen bestanden van een computer corresponderen met deze – onbewuste – zelfsturing. In de computer blijven deze bestanden ontoegankelijk voor de gewone gebruiker. Zie dit maar als een soort zelfbescherming van het systeem. Een programmeur weet hoe hij toegang kan krijgen tot deze bestanden en ook wat hij wel en niet moet doen om de computer te laten werken. Op een vergelijkbare manier zijn mensen baas in eigen brein, als ze in staat zijn de eigen verborgen programma’s te sturen. De mens moet weten hoe zijn kennissysteem is opgebouwd en wat hij wel en niet kan doen om het brein

18

goed te laten werken.

Waarom die haast_binnenwerk.indd 18

10-11-15 10:19


Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is

Om programmeur te kunnen zijn van het eigen denksysteem, is een mens ook filosoof. Om te beginnen onbewust met verborgen logica van het gevoel. Een computer werkt snel met een logica van de herhaling, dus als je bedrijfssturingen beleidsmatig automatiseert loopt het bedrijf al snel achter. Er vindt namelijk geen vernieuwing plaats als je alleen uitgaat van computerprogramma’s. Een computer bedenkt namelijk niets nieuws, maar herhaalt gegevens. Hij herhaalt dus eigenlijk de externe tijd. Nieuwe ideeën voor sturing en zelfsturing worden ontwikkeld in de vertraagde tijd. Die van de interne klok. Als een kind leert lopen bouwt het kennis op van de ruimte, met zwaartekracht als tegenstrever. Als een kind kan lopen, kan het nog niet fietsen. Omdat fietsen voor meer dan 50% uit sturen bestaat en sturen een volgende stap is na het opdoen van kennis van ruimte en zwaartekracht. Sturen vraagt inzicht om vooruit te zien en veronderstelt dus kennis van de dimensie tijd. De computer weet niet wat tijd is en beeldt tijd af als ruimte. Omdat ruimte een vaste waarde is, wordt ook iedere minuut gelijk aan ieder jaar, zelfs aan iedere eeuw. De menselijke tijd vertoont echter wel degelijk verschil in minuten, jaren en eeuwen. Onze tijd is veranderlijk en vertelt het verhaal van die verandering… de verandering van de mens en de wereld. Zetten we hiernaast dat die wereld niet bestaat uit feiten, maar uit mogelijkheden, dan begrijpen we ook waarom de mens de tijd kan inzetten om verbeteringen aan te brengen en een computer niet. Feiten zijn slechts kleine onderdelen van wat mogelijk is. Mogelijkheden zie je niet, maar worden gedacht. Mogelijkheden zien is een inzicht, ingegeven door de programmatuur van de zelfstuurder. Alleen wanneer we vooronderstellen dat de wereld niet uit feiten bestaat maar uit mogelijkheden, ontwikkelen we visie en inzicht, nodig voor sturing en zelfsturing. Dan gaan we op zoek naar de kwalitatieve verbetering in de bestaande ruimtelijke structuren. Zo verbeteren wij mensen onszelf in de loop der tijd. Cornelis (1999, blz.116), vergelijkt vervolgens het proces van beeldopslag door de computer met dat van beeldvorming van een mens. Een geschreven tekst van een miljoen bytes is een stevig boek. Als hieraan een plaatje moet worden toegevoegd kost dit nog een keer (minimaal) die miljoen bytes. Het vormen

Waarom die haast_binnenwerk.indd 19

19

10-11-15 10:19


Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

van (nieuwe) denkbeelden in het menselijk brein is vergelijkbaar met het toevoegen van een plaatje aan een digitale tekst. Dat kost bytes… en tijd! Hoe nieuwer de denkbeelden, hoe meer bytes (en dus hoe meer tijd) het vraagt om dit vorm te geven. Een mens, volgens Cornelis, leert van binnen naar buiten en niet van buiten naar binnen. Intelligentie is iets externs, het gevoel is iets interns. Onze intelligentie bestaat volgens hem namelijk buiten ons, als cultuur omdat intelligentie ontstaat doordat we onze talenten zichtbaar maken. Het gevoel daarentegen hecht zich aan beelden. Zonder beelden heeft ons gevoel dan ook geen betekenis. Door deze beelden, die hij zelf bij zijn gevoel ontwikkelt, op anderen te projecteren kan een mens anderen laten weten wat hij voelt. Dit bedoelt Cornelis met het ‘van binnen naar buiten leren’. Het naar buiten toe afbeelden van de betekenis van gevoelens is de grondslag van alle communicatie! Vanuit deze visie levert de confrontatie van de twee klokken, de externe gestandaardiseerde klok van het sociaal regelsysteem en de interne klok van ontwikkeling van het innerlijk verborgen programma door zelfsturing, een verrassend nieuw perspectief op. De trage student ontwikkelt namelijk meer nieuwe denkbeelden dan de snelle. De vertraging van de tijd is in dit geval winst. Het beeld van de eeuwige student verschijnt hiermee ook in een ander perspectief. De vraag was of dat niet korter kon, de politiek zei: “Jaag ze op!”. De taak van de bezuinigingen hanteert de externe klok. Maar bekijk ze maar, die voormalige studenten die hun interne klok vertraagden, het waren de scheppers en oprichters van Green Peace, van Artsen zonder Grenzen, van Amnesty International en van Milieudefensie. Ze klommen op tot posities waar ze niet specifiek voor hadden gestudeerd, omdat ze de tijd namen om ideeën te ontwikkelen. Hier heeft de maatschappij dus ook baat bij. Als het ergens goed gaat, dan komt dat door mensen die hun interne klok vertraagden en de tijd hebben genomen om te bedenken wat er nodig is om een probleem op te lossen en succes te boeken. De maatschappij draait niet op de jakkeraars, maar op de zelfstuurders van de vertraagde tijd.” Het nieuwe denken van Cornelis voegt de vertraagde tijd aan de cultuur toe, de herkenning van het belang van zelfsturend leren en nadenken. Het belang

20

om je niet te laten opjagen door de externe klok wordt duidelijk. Iedereen

Waarom die haast_binnenwerk.indd 20

10-11-15 10:19


Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is

weet dat het verwerven van inzicht tijd kost en inzicht is de gedaante van de vertraagde tijd. Hierna kost het onderhoud en bijwerken van inzichten ook tijd. Hoe trager de interne klok tikt, hoe langer je leeft en hoe gelukkiger je bent. We vertragen onze klok om meer te kunnen leren en om een meer omvangrijk programma te beleven. Het antwoord op stress en te hoge werkdruk is daarmee ook de vertraagde tijd. Helaas denken veel mensen dat ze net zo snel moeten gaan als de culturele omgeving. Als dit niet overeenstemt met de eigen behoeften raken ze vaak van de weg. Hier zie je ook het belang van een correct zelfbeeld. Hoe scherper iemand weet wat hij zelf nodig heeft, des te beter kan hij hier aan toegeven. Wat hiervoor nodig is, is zelfinzicht… en dus tijd om tot dit inzicht te komen. Mijn conclusie is dat de vertraagde tijd voor ieder mens het vermogen is om zichzelf te zijn! Door te spiegelen binnen supervisie aan de hand van de interne en externe kloktheorie van Arnold Cornelis kun je als supervisor de supervisant laten stilstaan en inzicht laten krijgen in zijn eigen spiegel-/zelfbeeld en waar dit op is gebaseerd. Door het herkennen van patronen uit het verleden, kan er antwoord gegeven worden op (leer)vragen in het heden.

1.2

TIJD VANUIT GEDRAGSWETENSCHAPPELIJK PERSPECTIEF INLEIDING Aan de hand van het wetenschappelijk congres ‘Alles behalve tijd’ waar ik onder andere Johan Workum en Professor

Theo Beckers aanhaal, en het NRC artikel van publiciste Linda Stone ‘Continu versnipperde aandacht’, wil ik Tijd vanuit gedragswetenschappelijk perspectief bekijken.

21

Waarom die haast_binnenwerk.indd 21

10-11-15 10:19


“Even écht stilstaan. De tijd stil zetten. Je innerlijke rust niet laten verstoren of opjagen is een hele kunst in dit tijdperk van de social media. Dit boek gaat over bewustwording van tijd en tijdsbeleving. Het is mijn ambitie om van dit boek, een preventieve dieptewerking uit te laten gaan. Dit boek is gericht op een ‘inenting’ tegen burn-out in deze soms (te) snelle huidige tijd. Het is een inspirerend boek voor iedereen die op filosofische en onthaastende wijze wil worden meegenomen naar het fenomeen Tijd en tevens een inkijkje wil krijgen in de supervisiemethodiek. Het is met name interessant voor docenten, studenten, (huiswerk)coaches, (stage)begeleiders en leidinggevenden in de zorg, het onderwijs en de welzijnssector.” Monique de Vroomen werkt landelijk als erkend supervisor en (jeugd)coach. Zij is als freelance gastdocent verbonden aan Hogeschool Utrecht Faculteit Maatschappij en Recht voor het vak Supervisie. In dit boek deelt zij haar visie, ervaringen en fascinatie rondom de fenomenen Tijd en Supervisie.

TIJD EN TIJDSBELEVING BINNEN SUPERVISIE

Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

tijd en tijdsbeleving binnen supervisie

Monique de Vroomen

Monique de Vroomen

©Monique de Vroomen Waarom die haast? Praktijk voor Supervisie & Coaching Amersfoort

Waarom die haast_cover_28.08.13.indd Alle pagina's

Waarom die haast, weet jij wanneer je werk af is

19-11-15 10:48

Waarom die haast inkijkexemplaar - auteur Monique de Vroomen  

Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie. Inkijkexemplaar van het boek van Monique de Vroomen. 'Waarom die haast? Weet jij wanneer je werk af...

Waarom die haast inkijkexemplaar - auteur Monique de Vroomen  

Tijd en tijdsbeleving binnen supervisie. Inkijkexemplaar van het boek van Monique de Vroomen. 'Waarom die haast? Weet jij wanneer je werk af...

Advertisement