Page 1

.............................................................................................................................................................................

11-12

INDEKS 377325 • ISSN 0137-222X

rok zygmunta krasińskiego Pamięć i niepamięć o wybitnym poecie (ss. 4-17)

|

listopad-grudzień 2012 cena 17 zł (w tym 5% vat)

zabytki warszawy

unikaty z biblioteki umk

Od katedry św. Jana do Heglowskiej Syrenki (ss. 18-43)

Niezwykła oprawa średniowiecznej Biblii (ss. 47-49)

kawalerowie maltańscy Wystawa na Zamku Królewskim w Warszawie (ss. 53-56)


| Spotkania z Zabytkami

|

11-12 2012

Spis treści

...........................................................................................................................................

■ 18

Jak wyglądała katedra św. Jana w Warszawie w XIV w. Agata Bednarek

■ 24 Ogród Saski w projektach Henryka Marconiego Adam Tyszkiewicz

■2 ■4 ■8 ■ 11 ■ 14 ■ 16

■ 32 ■ 36

Przeglądy, poglądy

■ 50

Miniona rocznica, niezrealizowana wystawa

■ 52

Powrót „Szewca”

■ 52

Spotkanie z książką: Mistrzowie i dyletanci

Jerzy T. Petrus

Pomnik nagrobny Zygmunta Krasińskiego

MaGdaLena BraL

WoJciecH Przybyszewski

Portret Zygmunta Krasińskiego na tle Koloseum Kuryłowce – rodzinny pałac Delfiny

Jarosław Komorowski

Ewolucja społecznej percepcji architektury modernizmu okresu PRL

Wokół jednego zabytku: Heglowska Syrenka w wersji na EURO 2012

UrszuLa ZieLiŃska-Meissner

zabytki w krajobrazie Kościół przy Chłodnej

Stanisław GrzeLacHowski Spotkanie z książką: Warszawskie nekropolie

Wilanowskie nabytki

MałGorzata M. Przybyszewska Spotkanie z książką: Historia pisana wystawami

■ 60

Dwie wielkie sale i dwaj wielcy architekci

Wiesław OLszowicz

rozmaitości ■ 62

Grabieże podczas „potopu” szwedzkiego

■ 64

Archiwum Jana Szembeka trafiło do Biblioteki Jagiellońskiej

■ 65

Narodowy Instytut Dziedzictwa – 50 lat misji

■ 66

Król, posąg i kartofle

Jarosław Komorowski

■ 68

Spotkanie z książką: Monografia rzeźby króla

Arkadiusz MaLeJka

■ 68

Światowe dziedzictwo

Nieznana figura kamienna

■ 70

Spotkanie z książką: Muzealnictwo

Epitafium amerykańskiego dyplomaty

Zdzisław Jedynak

zbiory i zbieracze ■ 47

Wokół maltańskiego krzyża

Anna KotaŃska, Przemysław DeLes

z zagranicy

PauLina ŚwiĄtek

■ 38

■ 46

■ 57 ■ 59

Muzeum w 3D

■ 44

■ 53

Architektura sportowa dawnej i niedawnej Warszawy

■ 38

■ 43

z wizytą w muzeum

Zapomniana poetycka strofa

Anna JaGieLLak

■ 40

„Madonna pod jodłami” powróciła do Wrocławia

Lidia Bruszewska

Średniowieczne unikaty w Bibliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Arkadiusz WaGner

■ 70

Z kryminalnej kroniki: Makbet „człowiek krwią zbroczony”

Hanna Widacka

■ 72

Odpis „Traktatu gdańskiego” w Muzeum Pałacu w Wilanowie

■ 72

Branżowy Program Promocji branży ochrony i zachowania zabytków

...


Od Redakcji

miesiĘcznik PoPuLarnonaukowy

........................................................................................................................................................................................................ NUMER PRZYGOTO WANY PRZY WSPÓŁPRACY Z BIUREM S T O Ł E CZNEGO KONSERWATORA ZABYTKÓW

11-12 (309-310) XXXVI Warszawa 2012 ADRES REDAKCJI 00-590 Warszawa, ul. Marszałkowska 4 lok. 4 tel./fax 22 622-46-63 e-mail: redakcja@spotkania-z-zabytkami.pl http:// www.spotkania-z-zabytkami.pl http:// www.facebook.com/spotkaniazzabytkami

REDAKCJA Wojciech Przybyszewski REDAKTOR NACZELNY

Lidia Bruszewska

ZASTĘPCA REDAKTORA NACZELNEGO

Ewa A. Kamińska SEKRETARZ REDAKCJI

Jarosław Komorowski Katarzyna Komar-Michalczyk Piotr Berezowski PROJEKT GRAFICZNY

Magdalena Barańska

ŁAMANIE I OPRACOWANIE KOMPUTEROWE RADA REDAKCYJNA prof. dr hab. Dorota Folga-Januszewska dr Dominik Jagiełło prof. dr hab. Stanisław Januszewski prof. dr hab. inż. arch. Robert M. Kunkel prof. dr hab. Małgorzata Omilanowska prof. dr hab. Maria Poprzęcka prof. dr hab. Jacek Purchla prof. dr hab. Andrzej Rottermund prof. dr hab. Bogumiła Rouba mgr Bartosz Skaldawski mgr Andrzej Sołtan dr Marian Sołtysiak prof. dr hab. inż. Bogusław Szmygin WYDAWCA

00-590 Warszawa, ul. Marszałkowska 4 lok. 4 tel. 22 891-01-62 e-mail: fundacja@fundacja-hereditas.pl http:// www.fundacja-hereditas.pl WSPÓŁWYDAWCA

Redakcja zastrzega sobie prawo wprowadzania zmian i skrótów w materiałach przeznaczonych do publikacji oraz publikowania wybranych artykułów w wersji elektronicznej. Materiałów niezamówionych redakcja nie zwraca. Za treść reklam i ogłoszeń redakcja nie odpowiada. Nakład: 6000 egz.

NA OKŁADCE: Fragment obrazu Łukasza Cranacha Starszego, „Madonna pod jodłami”, 1510 r. (zob. artykuł na ss. 50-51). (fot. Mariusz Kosiński)

W

połowie września br. w Muzeum Narodowym w Warszawie dobiegła końca trwająca ponad 25 miesięcy konserwacja „Bitwy pod Grunwaldem” Jana Matejki. Jak prezentuje się słynne dzieło, można zobaczyć, odwiedzając Salę Matejki w muzeum. Podczas prac prowadzonych nad obrazem, poza najważniejszym, tj. zapewnieniem dziełu na wiele następnych lat dobrej kondycji, właściwej prezencji i bezpieczeństwa, udało się też odsłonić wiele jego tajemnic oraz rozwiać niektóre związane z nim legendy. Oto np. Marian Gorzkowski, sekretarz Matejki wspomina w swoim pamiętniku, że mistrz nosił się z zamiarem wymalowania na obrazie wielkiego dębu: „Długosz w kronice mówi, że na pobojowisku były dęby wielkie, na które miejscowi wieśniacy powyłaziwszy patrzyli na walczących. Otóż ja – miał powiedzieć Matejko – obok wielkiego mistrza zamierzam zrobić drzewo dębowe: tu będą liście i gałęzie, za białym tym koniem, niech stanie się zadość opowiadaniu Długosza”. Zamiar mistrza pozostał tylko zamiarem (o ile cały ten pomysł nie zrodził się wyłącznie w głowie pamiętnikarza). „− Miałyśmy wiele czasu na dokładne zbadanie poszczególnych warstw obrazu. Jednak nie znalazłyśmy żadnych śladów wskazujących na to, że w centralnej części płótna, na przykład pod chmurami, Matejko namalował pierwotnie, lub tylko próbował namalować jakieś drzewo” – stwierdziły, zapytane o zapis Gorzkowskiego, biorące udział w konserwacji obrazu specjalistki z Pracowni Konserwacji Malarstwa na Płótnie Muzeum Narodowego w Warszawie. Więcej o konserwacji słynnego obrazu, w tym także o nowej, specjalnie zaprojektowanej do niego ramie, będzie można przeczytać w pierwszym przyszłorocznym wydaniu naszego pisma. W tym numerze okolicznościowym blokiem tematycznym związanym z osobą Zygmunta Krasińskiego (ss. 4-17) żegnamy się już z obchodzonym w 2012 r. jubileuszem dwusetnej rocznicy urodzin poety. Nie mamy złudzeń. Wymowa dwóch, a może nawet trzech pierwszych przygotowanych z tej okazji tekstów ujawnia naszą mizerię (czy może raczej brak możliwości, jeśli po raz kolejny posłużymy się wymówką wszechobecnego kryzysu) w staraniach o godne uczczenie pamięci naszego wybitnego rodaka. Miała być wystawa, ale jej nie było. Mówiło się o zrekonstruowaniu nagrobka Krasińskiego, ale się tylko mówiło. Nawet rozpoznanie wymalowanej na konterfekcie „trzeciego wieszcza” zapomnianej poetyckiej strofy podnoszącej zasługi portretowanego, choć uwieńczone sukcesem, wymagało dłuższego czasu i właściwie było kwestią przypadku. Być może, wyczekując kolejnej okrągłej rocznicy śmierci lub urodzin tego poety, znów będziemy powtarzać za Kallenbachem: „Obyśmy do tej pory zdołali zrozumieć dokładnie i szczegółowo, czem dla nas był, czem jest i czem stać się powinien Zygmunt Krasiński” (Józef Kallenbach, Zygmunt Krasiński, [w:] Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, T. II, Warszawa 1903, s. 44). Na większości pozostałych stron – po raz kolejny w listopadowo-grudniowym wydaniu „Spotkań z Zabytkami”, dzięki współpracy z Biurem Stołecznego Konserwatora Zabytków – mamy przyjemność zaprezentować Państwu tematy związane z zabytkami stolicy. Miłej lektury! Pogodnych Świąt! Do kolejnego spotkania już w nowym roku.


PRZEGLĄDY, POGLĄDY

Przeglądy, poglądy

......................................................................................................................... WYSTAWA STAŁA SZTUKI EUROPEJSKIEJ WE WROCŁAWSKIM MUZEUM NARODOWYM

Po 20 latach nieobecności wróciła do wrocławskiego Muzeum Narodowego stała prezentacja sztuki europejskiej. Stałą wystawę „Sztuka europejska XV – pocz. XX w.” rozpoczyna zestawienie dwóch renesansów – włoskiego i północnoeuropejskiego. Na początku pokazane są różnice w podejściu ich przedstawicieli do tematyki religijnej. W tej części można zobaczyć z jednej strony prace Włochów: Cosimo Rossellego, Giovanniego Santi, Parisa Bordone, Agnolo Bronzino, a z drugiej artystów niderlandzkich i niemieckich, w tym rodziny artystycznej Cranachów i Holbeinów. Następnie zaprezentowane jest znakomite malarstwo szesnastowieczne. Świeckie tematy podejmują m.in. Pieter Brueghel Młodszy, Frans Floris, Osias Beert i Johann Glöckler. Kolejna część wystawy to prezentacja twórców Złotego Wieku malarstwa niderlandzkiego, m.in. Antoine’a Palamedesza, Jana van Bijlerta, Simona de Vos, i sceny rodzajowe z codziennego życia, portrety, krajobrazy. Malarstwo włoskie okresu baroku pokazane jest w zestawieniu z pracami italianistów z Północy – np. rzymskie sceny amsterdamczyka Jana Weenixa i antwerpczyka Jana Fransa Bloemena. Są też barokowe obrazy malarzy pochodzących z cesarstwa habsburskiego i dla porównania z Francji, Hiszpanii i Polski (m.in. Harms, Brandl, Willmann, Scheffler, Chardin i Zurbaran).

KOŚCIÓŁ ŚW. WACŁAWA W RADOMIU PO REMONCIE Zakończyły się prace remontowe w kościele św. Wacława, najstarszej świątyni radomskiej. Przeszła ona pierwszy poważny remont od czasu odbudowy, przeprowadzonej pod kierunkiem prof. Wiktora Zina. Ekipa zajmująca się renowacją wnętrza zdjęła ze ścian lamperię z boazerii drewnianej. Odsłoniły się mocno zniszczone i zawilgotniałe tynki. Konieczne okazało się osuszenie, uzupełnienie ubytków, usunięcie pęknięć, położenie nowego tynku. Ściany w całości pomalowano na jednolity biały kolor. Remont objął też ściany zewnętrzne kościoła. Oczyszczono cegły i spoiny, uzupełniono ubytki w murach. Całość pokryto środkiem konserwującym.

2

| Spotkania z Zabytkami

Pieter Brueghel Młodszy, „Pejzaż zimowy z łyżwiarzami i pułapką na ptaki”

Okres nowożytny w malarstwie europejskim wieńczy znakomity zespół osiemnastowiecznych prac powstałych w środowisku Akademii Sztuki w Wiedniu. W sali zaaranżowanej na dawny Gabinet Konesera zaprezentowane są m.in. prace wybitnych malarzy austriackich − Johanna Michaela Rottmayra, Johanna Georga Platzera i Martina Johanna Schmidta. Kolejne części wystawy to prezentacje najważniejszych kierunków stylowych, począwszy od klasycyzmu, poprzez romantyzm, biedermeier, historyzm, realizm, impresjonizm i symbolizm. Ze względu na charakter wrocławskiej kolekcji jest to głównie malarstwo twórców niemieckich. Sztukę francuską reprezentuje m.in. malarka Elisabeth Louise Vigée-Lebrun i jej „Portret Fanny z Malzanów Biron”. Ozdobą tej części wystawy jest obraz Wassily’ego Kandinsky’ego zatytułowany „Wieczorem”. W sumie na wystawie znajduje się około 300 obrazów, oprócz malarstwa można zobaczyć wybrane przykłady rzeźby europejskiej oraz wyroby rzemiosła artystycznego. Kościół św. Wacława jest najstarszym zabytkiem architektury w Radomiu i najstarszą budowlą ceglaną w regionie, powstał na przełomie XII i XIII w. W 1802 r. władze austriackie zajęły świątynię na skład mąki, potem urządzono w niej magazyny, a tutejszą parafię połączono z  parafią farną. W latach 1863-1864 Rosjanie po przebudowie urządzili w nim więzienie dla powstańców styczniowych. Później ulokowano tam przytułek dla starców i  szpital psychiatryczny. Od 1964  r. w dawnej świątyni mieścił się dział archeologiczny radomskiego muzeum. Funkcje sakralne powróciły do kościoła po rewaloryzacji przeprowadzonej w latach 1980-1985 przez ekipę konserwatorów pod kierunkiem prof. Wiktora Zina.

11-12 2012

PORTAL „E-ZABYTEK” NAGRODZONY Nagrodę Publiczności oraz wyróżnienie za specjalne walory funkcjonalne w konkursie Internetowa Mapa Roku 2012 otrzymał portal „e-Zabytek” Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Nagrody przyznano 5 października br. podczas seminarium na temat metodologicznych i technologicznych aspektów prezentacji rzeźby terenu na mapach topograficznych nowej generacji, które odbyło się w Głównym Urzędzie Geodezji i Kartografii w Warszawie. Honorowy patronat nad konkursem objął Kazimierz Bujakowski – Główny Geodeta Kraju. Internetowa Mapa Roku to konkurs organizowany przez Stowarzyszenie Kartografów Polskich. W konkursie mogły uczestniczyć wyłącznie oryginalne opracowania kartograficzne polskich wykonawców, opublikowane na ogólnodostępnych stronach internetowych. Opracowanie wyróżnione Nagrodą Publiczności, czyli portal „e-Zabytek”, otrzymało na okres trzech lat prawo umieszczania przy mapie informacji: „Nagroda Publiczności w Konkursie Stowarzyszenia Kartografów Polskich Internetowa Mapa Roku 2012”.

Portal „e-Zabytek”

Portal „e-Zabytek” to pierwsza w Polsce platforma informatyczna udostępniająca wszystkim zainteresowanym możliwość przeglądania w jednym miejscu różnorodnych informacji o polskich zabytkach. Za pośrednictwem tego portalu będzie możliwe wyszukiwanie i przeglądanie zdjęć, modeli 3D, filmów oraz dokumentacji na temat zabytków. Dzięki platformie możliwe będzie analizowanie danych przestrzennych dotyczących zabytków wpisanych do rejestru, obiektów uznanych przez Prezydenta RP za pomniki historii oraz polskich miejsc wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dane przestrzenne są prezentowane zgodnie z wymogami oraz przy wykorzystaniu usług danych przestrzennych określonych w ramach europejskiej dyrektywy INSPIRE. Adres portalu Narodowego Instytutu Dziedzictwa „e-Zabytek”: http://e-zabytek.nid.pl/


PRZEGLĄDY, POGLĄDY

TADEUSZA KUNTZEGO „ŚMIERĆ PRIAMA” Do zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu trafił nowo zakupiony, w ramach priorytetu MKiDN „Kolekcje muzealne”, obraz Tadeusza Kuntzego (1727-1793), wybitnego polskiego malarza. Jest to „Śmierć Priama” (99 x 136 cm), jedno z trzech najpiękniejszych dzieł Kuntzego o tematyce niereligijnej w polskich zbiorach (obok „Fortuny” i „Obfitości” w Muzeum Narodowym w Warszawie). Tadeusz Kuntze pochodził z Grünbergu (obecnie Zielona Góra), następnie przybył do Krakowa, gdzie związał się z biskupem krakowskim Andrzejem Stanisławem

ZAKUP PAMIĄTEK PO NARZECZONEJ CHOPINA W wyniku podpisanej przez Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku z Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego umowy, także w ramach priorytetu „Kolekcje muzealne”, na dofinansowanie zakupu pamiątek

Maria Wodzińska, „Pejzaż górski »Szwajcaria«”

Załuskim. W 1747 r. wysłany został przez niego do Rzymu, studiował tam w Académie Française i Accademia di San Luca. W latach 1757-1759 działał ponownie w Krakowie, potem okresowo w Hiszpanii, by ostatni etap życia spędzić w Rzymie. Swe dzieła opatrywał tam podpisem „Taddeo Polacco”. W ciągu kilku pierwszych lat pobytu w Rzymie szybko opanował najlepsze zdobycze tamtejszego malarstwa, preferując styl klasycyzujący. Artysta w wykonanej w tym właśnie okresie „Śmierci Priama” przedstawił dramatyczną scenę napadu i zabicia przez Neoptolemosa, syna Achillesa, króla Troi Priama, opartą na Eneidzie Wergiliusza.

po Marii z Wodzińskich Orpiszewskiej (1819-1896) – muzie J. Słowackiego i narzeczonej F.  Chopina, zostały zakupione od spadkobierców rodu Orpiszewskich cztery prace malarskie i dwa rysunki autorstwa Marii z Wodzińskich, z lat 1848-1881. Ponadto został pozyskany pamiętnik z jej autografami z 1896 r. oraz oryginalne pianino marki Pleyel sprzed 1860 r., które było własnością narzeczonej Chopina. Obecnie w zbiorach włocławskiego muzeum znajdują się cztery obrazy olejne autorstwa Marii z Wodzińskich Orpiszewskiej. W innych polskich muzeach poza dwoma szkicownikami zidentyfikowano zaledwie cztery luźne rysunki jej autorstwa oraz kilka drobnych przedmiotów osobistych. Docelowo wszystkie te pamiątki wrócą na swoje pierwotne miejsce, tj. do dworu w Kłóbce, który jest obecnie odbudowywany.

WYSTAWA W MUZEUM PAPIERNICTWA W DUSZNIKACH ZDROJU Pierwsza historyczna informacja o młynie papierniczym w Dusznikach stała się pretekstem do opracowania wystawy poświęconej historycznemu obiektowi oraz przedstawiającej ikonografię obecnej papierni. Wystawa autorstwa Teresy Windyki jest prezentowana w Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju od 19 października do końca 2012 r. Zapis z 1562 r. nie rozstrzyga, kiedy papiernia powstała, jednak na pewno już wówczas istniała. W 1601 r. Duszniki nawiedziła powódź, która zniszczyła młyn, jednak już w 1605 r. wzniesiono nową papiernię, która przetrwała do dziś. Młyn przez wieki był rozbudowywany,

Papiernia w Dusznikach Zdroju

unowocześniany i upiększany, dzięki czemu stał się jednym z najpiękniejszych obiektów przemysłowych w Europie. Od 1968 r. papiernia jest siedzibą Muzeum Papiernictwa, a w 2011 r. została wpisana na listę Pomników Historii.

Tadeusz Kuntze, „Śmierć Priama”

REMONT ELEWACJI ESPLANADY Trwa remont secesyjnej elewacji kamienicy Esplanada przy ul. Piotrkowskiej 100a w Łodzi, zbudowanej w 1909 r. Zostanie wymieniona stolarka: okna na ostatnim piętrze i wysoka na dwie kondygnacje dębowa witryna zwieńczona łukiem. Z detali architektonicznych w najgorszym stanie są elementy metalowe. Oprócz nich naprawione będą słupki balustrad, secesyjne ornamenty, motywy roślinne i granitowy cokół. Remont elewacji Esplanady będzie ostatnim etapem odnawiania jednej z najbardziej znanych kamienic przy ul. Piotrkowskiej. Wcześniej miasto odnowiło wnętrza budynku.

SKARBY PODKARPACKIE Po prawie sześciu latach i wydaniu 35 numerów przestało ukazywać się regionalne czasopismo „Skarby Podkarpackie”. Powód: wyczerpały się możliwości finansowania. Szkoda, że dotyczy to periodyku populaOkładka czasopisma „Skarby Podkarpackie” ryzującego opiekę nad zabytkami. W 2006 r. na łamach „Spotkań z Zabytkami” zamieszczone zostały życzenia powodzenia w podjętym przedsięwzięciu, niestety, okazuje się, że kłopoty finansowe przerwały pożyteczną działalność na rzecz ratowania dziedzictwa kulturowego Podkarpacia. Twórcy czasopisma mają jednak nadzieję na wznowienie jego wydawania.

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

3


Miniona rocznica, niezrealizowana wystawa

W

roku 2009 przypadła odwiedził Wawel. W przeciwieństwie skierowanym do przyjaciela Henryka 150. rocznica śmier- jednak do Adama Mickiewicza i Ju- Reeve, pisał głęboko poruszony i zaci Zygmunta Kra- liusza Słowackiego poeta nie spoczął smucony: „Wszędzie tu znajdziesz sińskiego. Rocznica na Wawelu w krypcie królewskiej ka- ślady dawnej Polski: Kraków to polprzeszła niemal bez echa. Zabrakło tedry. Zmarły w miejscu narodzin – ska Werona [...] przeszłość wyciąga ku ogólnopolskich obchodów, nie poja- w Paryżu, spoczynek wieczny znalazł mnie ramiona i łagodnie przygarnia wiły się – jak to na ogół bywa w ta- w mazowieckiej Opinogórze. do piersi, aby udzielić swojego starczego kich okolicznościach – jubileuszowe Wizyta w dawnej stolicy Polski, błogosławieństwa; każda wieża, każda wydawnictwa, naukowe i popularne, na Królewskim Wzgórzu, wywar- wieżyczka, każda dzwonnica wyrażają zabrakło premier teatralnych, nowych ła na młodym Krasińskim ogromne dla mnie jakąś myśl. Kołyszę się mawydań utworów poety, wystaw. Nie wrażenie i pobudziła jego wyobraź- rzeniami jak dziecko, które, na nic nie sposób tego zrozumieć, gdy chodzi nię. W liście z 20 kwietnia 1833 r., czekając, żyje z dnia na dzień w domu o mistrza, którego twórczość rodzicielskim, i zdaje mi się, że miała trudne do przecenietak będzie zawsze. Chciałbym nia znaczenie dla kształtowadziś, aby nie był mi przeznania tożsamości narodu pozbaczony dziewiętnasty wiek; zawionego własnego państwa nurzam się cały w  owych czai patriotycznych postaw posach, których symbole wznoszą koleń Polaków. Sejm Rzeczysię tu wszędzie dokoła mnie, pospolitej przyjął wprawdzie przybierając kształty gotyckich w dniu 18 marca lakoniczarabesek, fantastycznych arną uchwałę przypominającą kad i naw kościelnych. Spójrz rocznicę śmierci Zygmunta tylko na tych wszystkich ryceKrasińskiego, niepociągająrzy wychodzących ze swoich cą jednak żadnych działań ze grobów, na wszystkich wybrastrony państwa. Bogaty pronych przez Naród królów, co gram obchodów, z naciskiem kroczą ku ołtarzowi i padają na edukację, kierowany do na kolana, by przyjąć pomamłodzieży, przygotowało Muzanie Pańskie. Popatrz na tych zeum Romantyzmu w Opinowszystkich moich przodków, co górze, lecz działania te miały jak mgliste zjawy stają dokoła. charakter lokalny. Z inicjaCała dawna Polska wstała na tywy tej instytucji 22 lutego mój głos; oto ona! Ona jest tu, w warszawskim kościele Świętu właśnie! Czy widzisz, jaka tego Krzyża została odprawiojest wielka, jaka wspaniała, jak na msza święta w intencji Kralśni jej broń, jak głośno rozlesińskiego i odsłonięto epitagają się okrzyki, jak melodyjnie fium poety, autorstwa Mariabrzmi pieśń tej, co jest jedynym na Biskupskiego. puklerzem chroniącym Europę O tej ważnej dla polskiej przed niewiernymi, co sama kultury rocznicy postanojedna toczy walkę gigantyczwiono przypomnieć na Waną od wrót Konstantynopola 1 welu. Historia tak się potodo murów Wiednia? A  dziś czyła, iż z  trójcy narodowych 1 | Pietro Tenerani, „Popiersie Zygmunta Krasińskiego”, 1862 r., już ani śladu dawnej Polwieszczów tylko Krasiński marmur (własność Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie) ski: to przeszłość zakończona,

4

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012


2 2 | Wykonawcy koncertu poetycko-muzycznego w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego na Wawelu, zorganizowanego z okazji 150. rocznicy urodzin poety ................................................................................

zamknięta, pełna poezji. Pozostanie może nazwa, która da się stosować do tysiącznych odmian; ale rzecz sama już nie istnieje – i już nie powróci!” 23 lutego 2009 r. w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego na Wawelu odbył się koncert poetycko-muzyczny zatytułowany „Zygmunta Krasińskiego Psalmy przyszłości”. Z tej okazji na tle jagiellońskich arrasów stanęło popiersie poety, wykute z białego marmuru w Rzymie przez Pietra Teneraniego, niegdyś jego własność, a obecnie w posiadaniu Polskiej Akademii Umiejętności. Podczas koncertu utwory poetyckie i prozę Krasińskiego recytowali: Anna Polony, Krzysztof Globisz i Tadeusz Malak. Olga Rusin i Jacek Oziemkowski, przy akompaniamencie fortepianowym Mirosława

Werbowskiego, wykonali do słów poety szereg utworów, skomponowanych przez Fryderyka Chopina, Mieczysława Karłowicza i Władysława Żeleńskiego. Wieczór otworzyło moje wystąpienie, przypominające wydarzenia sprzed półtora wieku: „Przed 150 laty 23 lutego przypadł także w poniedziałek. Tego dnia w Paryżu, w domu przy ul. Penthièvre 22, o godzinie dwudziestej trzeciej trzydzieści, zmarł Zygmunt Krasiński. Miał zaledwie 47 lat. Umarł hrabia Krasiński, pierwszy ordynat opinogórski, ale dla ówczesnych i potomnych przede wszystkim poeta, jeden z trójcy narodowych wieszczów. Zrozpaczony Cyprian Norwid wołał: »Światu, Polsce, mnie umarł Zygmunt Krasiński«. Inny przyjaciel Zmarłego – Julian Klaczko zapisał: »Polska poniosła jedną z tych strat niepowetowanych, której całego ogromu nawet nie jest w stanie w pierwszej chwili objąć myśl rozdarta, i na duszę narodu padł cień żałoby, który się tylko powiększa, im bardziej się pamięć

usuwa [...] po Adamie Mickiewiczu, najwyższy to był wieszcz narodu, przywódca jego myśli, kierownik jego sumienia [...]«. Na dzień następny zaplanowano bal karnawałowy w Hôtel Lambert. Przyjaciele Krasińskiego próbowali namówić do jego odwołania. Na próżno! Nie pomogły zabiegi gen. Władysława Zamoyskiego i Juliana Klaczki. Bal się odbył. Z rozpaczą i głęboką dezaprobatą mówił Klaczko: »Tańczono więc, tańczono do piątej rano w samą dobę śmierci Zygmunta!«, a Norwid z goryczą pisał: »Czym świat (któremu zasłonili Zygmunta prywatą ciasną), czym świat pocieszy się po stracie, której nie zna? Czym pocieszy się Polska, a mianowicie wyższe polskie społeczeństwo, które współczesne skonaniu wielkiego męża zaledwo – zaledwo cząstkowo nie tańczyło, bowiem odmówić balu nie uważano za możebne i stosowne!... czym pocieszą się oni?... Nie wiem. Może zresztą i nie potrzeba się pocieszać, kiedy się jest tak moralnie postawionym, iż

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

5


należałoby nosić na herbie dewizę: sans coeur et sans reproche (bez serca i bez zarzutu) biada... biada... I oni myślą o odbudowaniu narodu [...] - na pogrzebie Adama zrobią burdę karczemną - przy skonaniu Zygmunta wieczór tańczący. I zawsze są między karczmą-flamandzką, a salonem-francuskim, i nigdy nie są niczym polskim, oprócz łez narodowych i kolorów narodowych«. Pogrzeb poety odbył się w kościele parafialnym St. Philippe du Roule. Wzięli w nim udział licznie polscy emigranci, pojawił się też książę Adam Jerzy Czartoryski. W Polsce wiadomość o śmierci Krasińskiego nie przeszła bez echa. W Krakowie i we Lwowie modlono się w intencji zmarłego. W Poznaniu uroczyste żałobne nabożeństwo odważył się odprawić w farze abp Florian Stablewski; płomienną mowę wygłosił ks. Aleksy Prusinowski. W Warszawie, 28 lutego, gdy modlono się u kapucynów, wśród zgromadzonych w kościele przewijali się szpicle generał-gubernatora notujący nazwiska obecnych. Kolejne nabożeństwo za dusze Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego miało się odbyć 17  marca. O  godzinie 10 kościół pijarów, w  którym ustawiono katafalk, wypełnili tłumnie warszawiacy. Lecz msza się nie rozpoczynała, czekano, czekano. Ksiądz nie wyszedł z celebrą bowiem na progu zakrystii stanęli carscy urzędnicy, broniąc mu wstępu do prezbiterium. W ciszy, na oczach obecnych w kościele, rozebrano katafalk. Poeta powrócił do Warszawy 3  czerwca 1859 roku. W swą ostatnią drogę wyruszył z kościoła kapucynów przez ulice Warszawy do Opinogóry. Tam trumnę z ciałem złożono w grobach rodzinnych. Nie było na tej drodze tłumów. Zaraz po śmierci Zygmunta przystąpiono do porządkowania jego spuścizny, zdawano sobie bowiem sprawę, iż twórczość ta to wielki klejnot w  narodowej kulturze. Porządkowano papiery, ogłaszano drukiem utwory pozostające dotąd w rękopisach; wznawiano

6

| Spotkania z Zabytkami

dawniej wydane opatrując je po raz pierwszy nazwiskiem dotąd »bezimiennego poety«; publikowano korespondencję. Ukazywały się tomy dzieł zebranych. Inna sprawa jak to czyniono. Wielkie zasługi położyli tu Stanisław Tarnowski, Tadeusz Pini, Józef Kallenbach, Leon Piwiński. Były to działania opatrznościowe. Nadszedł bowiem tragiczny dzień 15 października 1944 roku, gdy podpalona przez Niemców zgorzała w Warszawie Biblioteka Krasińskich. Spłonęły dziesiątki rękopisów, inkunabułów, starodruków, a wśród nich rękopisy Zygmunta Krasińskiego. Przestały istnieć autografy »Nie-Boskiej komedii«, »Irydiona«, »Psalmów przyszłości«, »Resurecturis«, ogromna jego korespondencja. Nie pozostało nic, nic! W  różnych zbiorach przetrwało zaledwie kilkanaście kart zapisanych ręką poety, trochę listów u potomków adresatów – to wszystko. Nowej, powojennej władzy, stawiającej sobie za zadanie ideologiczne przekształcenie polskiego społeczeństwa, poeta tak zdecydowanie antyrosyjski i tak jednoznacznie demonstrujący swój katolicki światopogląd nie mógł się podobać. Powoli, ale konsekwentnie, podobnie jak wielu innych, w tym Kornel Ujejski, był Krasiński usuwany w cień niepamięci. Wydawano wprawdzie jego utwory w elitarnych seriach, grano z rzadka na scenie, ale jednocześnie twórczość jego znikała z  programów szkolnych. I ten proces trwa do dzisiaj. Wielka to niesprawiedliwość i szkoda dla narodowej kultury! Przed nami, za trzy lata, dwusetna rocznica urodzin Zygmunta Krasińskiego i warto z tej okazji podjąć trud przywrócenia pamięci o dziele nieco zapomnianego narodowego wieszcza. To zadanie podejmujemy tu, na Wawelu. Mam nadzieję, iż za dwa, trzy miesiące będziemy mogli zaprosić na wystawę poświęconą poecie, na której po raz pierwszy zaprezentujemy w Polsce, m.in. uchodzące dotąd za zaginione, portrety Krasińskich, m.in. Zygmunta i Elizy. Obrazy te, uważane za wybitne dzieła sztuki portretowej, m.in. autorstwa Ary Scheffera oraz Franza Xavera Winterhaltera, zostały niedawno 11-12 2012

zidentyfikowane w Muzeum Krajoznawczym, w Łucku”. Do realizacji wspomnianej wystawy rocznicowej niestety nie doszło. Warto jednak, jak sądzę, poświęcić temu projektowi uwagę. Inspiracją do zorganizowania jubileuszowej ekspozycji na wawelskim zamku stało się spotkanie w roku 2008, w dalekim Muzeum w Łucku, na Wołyniu, z niebywałymi dziełami sztuki – wizerunkami Zygmunta Krasińskiego i jego bliskich, pędzla najznakomitszych portrecistów XIX stulecia − Ary Scheffera, Franza Xavera Winterhaltera, a także Josefa Neugebauera i Józefa Grassiego. Udało się ustalić ich wojenne losy. Na ponad pół wieku te wybitne dzieła sztuki zniknęły ze świadomości polskich historyków sztuki i historyków − uważano je za zaginione, a związek z pierwotnym miejscem przechowywania zatarł się niemal całkowicie. Przywrócenie ich polskiej świadomości uznano za sprawę wielkiej wagi. Zespół portretów Krasińskich, przechowywany w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym, tworzą cztery wizerunki: Zygmunta, jego żony Elizy (Elżbiety) z Branickich, ich małych córek Marii Beatrix i Elżbiety oraz matki poety Marii Urszuli z Radziwiłłów. Postanowiono, że właśnie te obrazy, po przeprowadzeniu na Wawelu prac konserwatorskich, staną się najistotniejszym elementem wawelskiego pokazu. Scenariusz planowanej wystawy przedstawiał się następująco. Ekspozycję miał otwierać pokaz materiałów ikonograficznych – prezentacja reprodukcji portretów Zygmunta Krasińskiego, poczynając od malarskich wizerunków ukazujących go jako niemowlę, po przedstawienia powstałe wkrótce przed śmiercią oraz fotografie. Uzupełnienie stanowił zestaw zdjęć miejsc związanych z życiem i twórczością wieszcza: pałacu Krasińskich przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, pałacyku w Opinogórze i dworu w Złotym Potoku, ulicy Penthièvre w Paryżu, ostatniego miejsca zamieszkania Krasińskiego, paryskiego kościoła


3 | Goście zaproszeni na koncert poetycko-muzyczny na Wawelu

(zdjęcia z archiwum Zamku Królewskiego na Wawelu) ................................................................................

St. Philippe du Roule, gdzie odbył się pogrzeb poety oraz krypty grobowej Krasińskich w opinogórskim kościele. Centrum ekspozycji − to obrazy sprowadzone z Łucka. W pewnym sensie tłem dla nich są kopie wspomnianych dzieł Ary Scheffera i Franza Xavera Winterhaltera, zachowane w polskich muzeach i zbiorach prywatnych, a także inne portrety członków rodziny poety, malowane przez wspomnianych artystów. Stwarzało to wyjątkową okazję do dokonania ustaleń co do walorów artystycznych prac. Portretom miały towarzyszyć nielicznie zachowane pamiątki po poecie, świadectwa rodzinnych stosunków i dowody przyjaźni. Szczególne znaczenie mają tu jego rękopisy, szczęśliwie przetrwałe – wszystkie, jakie

udało się zidentyfikować w polskich zbiorach. Dalej przewidywano prezentację kompletu druków utworów Krasińskiego, wydanych za jego życia, prawie w całości anonimowo. Wystawę planowano zamknąć pokazem przejmujących pamiątek ikonograficznych, związanych ze śmiercią Krasińskiego oraz przedmiotów, takich, jak medale, statuetki, model nagrobka, świadczących o rodzącym się kulcie wieszcza, wreszcie okolicznościowych druków, pierwszych polskich i francuskich wydań zbiorowych dzieł Krasińskiego. Pertraktacje o wypożyczenie portretów z Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego trwały wiele miesięcy. Pomimo początkowej przychylności dyrekcji muzeum, zaangażowania polskiego Konsulatu Generalnego w Łucku, a także poparcia Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, nie udało się wówczas doprowadzić do uzyskania zgody na sprowadzenie obrazów do Krakowa. W tej sytuacji postanowiono powrócić

do sprawy przed 200. rocznicą urodzin wieszcza. Podjęte ponownie starania i tym razem zakończyły się fiaskiem. Nie ukazał się również drukiem przygotowany katalog wystawy, zawierający wyczerpujące omówienia problemów artystycznych i historycznych zabytków, przewidzianych do ekspozycji. Przygotowanie wystawy było możliwe dzięki życzliwości i pomocy dyrekcji i pracowników wielu polskich instytucji, a w szczególności: Muzeum Literatury w Warszawie, Muzeów Narodowych w Warszawie i Krakowie, Muzeum Romantyzmu w Opinogórze, Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, Biblioteki XX Czartoryskich w Krakowie, Biblioteki Jagiellońskiej i Biblioteki Narodowej, Muzeum Częstochowskiego, Muzeum Pałacu w Wilanowie, Muzeum w Łazienkach Królewskich w Warszawie, Muzeum Historycznego m.st.  Warszawy. Wszystkim składam serdeczne podziękowania.

Spotkania z Zabytkami

Jerzy T. Petrus 11-12 2012 |

7


UCHWAŁA SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

z dnia 16 lutego 2012 roku w 200. rocznicę urodzin Zygmunta Krasińskiego 19 lutego 2012 roku przypada 200. rocznica urodzin Zygmunta Krasińskiego (1812-1859), jednego z trzech, obok Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego, wielkich wieszczów polskiego romantyzmu. Ten znamienity syn ziemi ciechanowskiej jest jednym z największych twórców polskiej literatury, jest także zaliczany do grona wybitnych myślicieli i prekursorów konserwatyzmu. W swoich dziełach wnikliwie zgłębiał przyczyny upadku Rzeczypospolitej, ale również przewidywał jej odrodzenie. W maju 1857 roku pisał: „Jedno wiem tylko: sprawiedliwość będzie, Jedno wiem tylko: Polska zmartwychwstanie”. W swoich wizjonerskich utworach – zaliczanych do arcydzieł literatury romantycznej – takich jak Nie-Boska komedia, Irydion czy Przedświt, utożsamiał się z losami zniewolonego przez zaborców narodu i odwoływał się do uniwersalnych chrześcijańskich wartości czerpiąc z nich inspirację do swojej twórczości. Zygmunt Krasiński to także wybitny epistolograf, autor licznej korespondencji z przedstawicielami elit kulturalnych, społecznych, politycznych. Był również autorem kierowanych do ważnych postaci europejskiego świata polityki memoriałów, w których prezentował polską rację stanu. Autor Irydiona, choć urodził się w Paryżu, ziemię ciechanowską i Mazowsze uważał za „kraj lat dziecinnych” i źródło inspiracji. Kochał tę część Polski i sugestywnie utrwalił ją w warstwie uczuciowo-wspomnieniowej swojej twórczości, zwłaszcza młodzieńczej. Bywał w Złotym Potoku na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej pozostawiając tam po sobie trwałe pamiątki, które stały się kamieniem węgielnym do utworzenia Muzeum im. Zygmunta Krasińskiego. Zmarł w Paryżu, został pochowany w zbudowanej przez ojca rodowej siedzibie Krasińskich w Opinogórze, gdzie od 1961 roku istnieje zasłużone dla kultury polskiej Muzeum Romantyzmu przypominające postać tego wielkiego wieszcza. Senat Rzeczypospolitej Polskiej – oddając hołd wielkiemu polskiemu poecie w roku jego 200. rocznicy urodzin – zwraca się z apelem do szkół oraz zainteresowanych instytucji i środowisk o organizowanie wydarzeń przypominających, stanowiącą kanon kultury polskiej, twórczość Zygmunta Krasińskiego i utrwalających jej znajomość.

8

| Spotkania z Zabytkami

Pomnik nagrobny Zygmunta Krasińskiego

Z

kościołem w Opinogórze wiąże się kilka bardzo ciekawych, ale niestety niezrealizowanych przedsięwzięć. Konstanty Gaszyński, bliski przyjaciel Zygmunta Krasińskiego, pisze w swo-

marmurowego pomnika u sławnego rzeźbiarza Teneraniego, pragnąc zaś, aby artysta miał jasne wyobrażenie o zmarłym, zajął się Zygmunt napisaniem dla niego w języku francuskim żywotu jenerała i co dzień parę godzin tej

1 1 | Stanisław Roman Lewandowski przy pracy

nad sarkofagiem Zygmunta Krasińskiego (repr. wg „Tygodnik Ilustrowany”, nr 39, 1907, s. 796)

................................................................................

ich wspomnieniach, że po śmierci ojca poeta „zajmował się także bez ustanku projektem wystawienia w Opinogórze wspaniałego grobu dla ojca. Czacki, bawiący w Rzymie od początku listopada, odbierał polecenia do obstalunku 11-12 2012

pracy poświęcał” (K. Gaszyński, Zygmunt Krasiński i moje z nim stosunki, oprac. Z. Sudolski, Opinogóra 2009, s. 105). O takim zamiarze pisze także Andrzej Edward Koźmian: „Po śmierci ojca ochłonąwszy z pierwszego bólu, jął się spisania jego żywotu w francuskim języku, przeznaczając go dla rzeźbiarza, któremu wykucie pogrobowego pomnika wyobrażającego postać ojcowską chciał w Rzymie powierzyć”


2 | Model sarkofagu Krasińskiego (repr. wg „Tygodnik Ilustrowany”, nr 33, 1908, s. 653) 3 | Grobowiec Zygmunta Krasińskiego (repr.

wg „Tygodnik Ilustrowany”, nr 19, 1925, s. 377)

................................................................................

2

3 (A. E. Koźmian, Ostatnie chwile Zygmunta Krasińskiego, [w:] Zygmunta Krasińskiego listy o poemacie Kajetana Koźmiana „Stefan Czarniecki”, Poznań 1859, s. 85). Śmierć poety w niespełna trzy miesiące po ojcu nie pozwoliła mu zrealizować dzieła. Żadne ówczesne projekty nagrobka gen. Wincentego Krasińskiego ani rzeźba dłuta Pietra Teneraniego przedstawiająca generała nie są znane.

Kolejną ważną inicjatywę przedsięwziął wnuk poety Adam Krasiński, „który już niejednokrotnie składał dowody, jak umie cenić i szanować pamięć swego nieśmiertelnego dziada, zapragnął teraz widocznym sposobem uczcić jego [tj. Zygmunta Krasińskiego] niespożyte zasługi i wykuć w marmurze tę uduchowioną postać, która, jak gwiazda płomienna świeci na horyzoncie naszej poezji” (Teodor Żychliński, Złota

księga szlachty polskiej, t. XXVII, Poznań 1905, s. 109). Sarkofag miał stanąć w kościele opinogórskim w związku ze zbliżającą się setną rocznicą urodzin wieszcza. Z propozycją wykonania projektu tego dzieła Adam Krasiński zwrócił się do znanego polskiego rzeźbiarza, stale zamieszkałego w Wiedniu Stanisława Romana Lewandowskiego. Informacja o tym zamiarze została zamieszczona na łamach „Bluszczu” już w 1904 r.: „Ordynat hr. Adam Krasiński powołał artystę-rzeźbiarza Romana Lewandowskiego do rezydencji swej w Opinogórze i poruczył mu wykonanie sarkofagu dla poety-wieszcza Zygmunta Krasińskiego, którego zwłoki spoczywają w podziemiach miejscowego kościoła. Pomnik wzniesiony będzie w stylu Odrodzenia i stanie naprzeciw sarkofagu matki poety, Elżbiety Radziwiłłówny, żony generała Wincentego hr. Krasińskiego” (autor pomylił imię matki poety Marii z imieniem jego żony Elżbiety; informacja zamieszczona w rubryce „Nasz ul”, [w:] „Bluszcz”, 1904, 4(17) lipca, nr 29, s. 347). „Mija już trzy lata, jak ordynat opinogórski zwrócił się do mnie z propozycją wykonania szkicu na sarkofag dla Zygmunta Krasińskiego. Szkic wykonałem – relacjonował dziennikarzowi „Tygodnika Ilustrowanego” (nr 39, s. 796) w 1907 r. rzeźbiarz – Był on w stylu renesansowym włoskim, przypominającym pomnik Juliusza II”. Z pierwszego szkicu artysta nie był zadowolony, gdyż nie odpowiadał on całkowicie duchowi Zygmunta. Wiosną 1907 r. powstał nowy szkic: sarkofag w formie prostej skrzyni, obłożonej płaskorzeźbą z wyobrażeniami postaci z dzieł Krasińskiego, a na nim pełnoplastyczna figura wieszcza. Jeszcze w lipcu tego roku artysta wybrał się z gotowym szkicem do Opinogóry. Projekt ten oraz kompozycje ułożenia figury na sarkofagu uzyskały aprobatę wnuka poety. Wraz

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

9


4 | Model nagrobka w skali 1:5, gips (w magazynach Galerii Rzeźby Polskiej, Łazienki Królewskie w Warszawie) 5 | Model figury w skali 1:1, gips (w magazynach Galerii Rzeźby Polskiej, Łazienki Królewskie w Warszawie) (zdjęcia: 4, 5 – ze zbiorów Muzeum Romantyzmu w Opinogórze) ................................................................................

a z prawej – rycerza. Pośrodku wyryto napis: „ZYGMUNT KRASIŃSKI / 1812-1859”, a przy dolnej krawędzi cytat z Irydiona: „ZMARTWYCHWSTANIESZ NIE ZE SNU ALE Z PRACY WIEKÓW”.

4

5 z ordynatem przystąpił tam do pracy nad stworzeniem samego portretu Zygmunta. Sarkofag miał być wykonany z kolorowego marmuru, a płaskorzeźby i figura być może z brązu lub białego marmuru. W późniejszym jednak czasie koncepcja sarkofagu musiała jeszcze ulec zmianie,

10

| Spotkania z Zabytkami

ponieważ na fotografii z 1925 r., zatytułowanej „Grobowiec Zyg. Krasińskiego”, zamieszczonej na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” jego forma jest zupełnie inna od planowanej wcześniej. Po bokach umieszczono płaskorzeźby z przedstawieniem klęczących: z lewej strony – rolnika, 11-12 2012

Ostateczny termin wykonania nagrobka został wyznaczony na sierpień 1908 r. Niestety, praca nie doczekała się swojej realizacji, ponieważ nękany chorobą Adam Krasiński w czerwcu 1908 r. udał się na kurację do Marienbadu, Wiednia i Ospedaletti we Włoszech, gdzie zmarł 17 stycznia 1909 r. W 1997 r., wobec zbliżającej się 140. rocznicy śmierci Zygmunta Krasińskiego Towarzystwo Miłośników Opinogóry, Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej i Mazowieckie Towarzystwo Kultury wystąpiły z projektem modernizacji podziemi grobowych oraz wykonania pomnika nagrobnego poety w  kościele opinogórskim. Pomnik nagrobny miał być realizacją projektu autorstwa Lewandowskiego, przekucie tej rzeźby w marmurze byłoby możliwe, ponieważ ocalały gipsowe modele pomnika. Galeria Rzeźby Polskiej w Starej Pomarańczarni w  Łazienkach Królewskich w Warszawie jest w posiadaniu modelu figury w skali 1:1 oraz małego modelu w skali 1:5. Inicjatywa ta nie uzyskała jednak aprobaty władz kościelnych i pomnik ponownie nie doczekał się realizacji. W ostatnich latach Muzeum Romantyzmu w Opinogórze powróciło do pomysłu wystawienia nagrobka Zygmunta Krasińskiego w kościele opinogórskim. Niestety, do tej pory nie udało się go zrealizować. Magdalena Bral


Zapomniana poetycka strofa

N

a temat spuścizny artystycznej Antoniego Ziemięckiego (1806-1889) – działającego w Warszawie przez ponad pół wieku portrecisty, malarza historycznego, rodzajowego i religijnego – ciągle jeszcze wiemy bardzo niewiele. O dwóch jego obrazach, malowanych olejno na płótnie: „Portrecie Januarego Suchodolskiego” ze zbiorów Lwowskiej Galerii Obrazów i o „Zwiastowaniu Najświętszej Pannie Marii” (zasłonie na obraz „Matki Bożej Miedzeńskiej” w  kościele w Miedznej na Podlasiu) czytelnicy „Spotkań z Zabytkami” mieli okazję dowiedzieć się już z artykułów opublikowanych przed piętnastu laty (nr 8, 1997, ss. 14-15; nr 9, 1997, ss. 10-13). Tym razem, pamiętając o jubileuszu dwusetnej rocznicy urodzin Zygmunta Krasińskiego, przyjrzyjmy się jeszcze jednemu dziełu tego malarza – portretowi poety i pokrótce samemu artyście. Antoni Ziemięcki nie był – to prawda – artystą pierwszoplanowym, nie zapisał się też w żaden istotny sposób w dziejach naszego malarstwa. W  środowisku warszawskim bardzo długo uznawano go jednak za jednego z lepszych malarzy portretowych, a jego prace z lat 1825-1860, choć często krytykowane, widoczne były zarówno na wystawach sztuki, jak i w pałacowych galeriach oraz na ścianach mieszczańskich domów. Dziś wiele dzieł tego artysty zostało zapomnianych lub, co gorsza, na zawsze utraconych. Taki los spotkał np. „Portret Ludwiki Jędrzejewiczowej z trzymiesięcznym synkiem Henrykiem” (przedstawiający siostrę Fryderyka Chopina i zarazem przyjaciółkę Eleonory Ziemięckiej, żony artysty,

1 | „Portret Zygmunta Krasińskiego”, fotografia wykonana na początku lat pięćdziesiątych XIX w. w Zakładzie Fotograficznym F. i O. Brockmanna w Dreźnie (w zbiorach Biblioteki Narodowej)

................................................................................

z synkiem). Obraz namalowany przez Ziemięckiego przed grudniem 1833 r. spalił się, jak ustaliła to Hanna Wróblewska-Straus, w Wilnie w 1944 r. wraz z kolekcją Władysława Bichniewicza, prawnuka portretowanej. Uratował się natomiast z pożogi dziejów m.in. namalowany na przełomie 1846 i 1847 r., niezwykle interesujący „Portret Józefa Ignacego Kraszewskiego” (zob. Wojciech Przybyszewski, Nieznany portret Józefa Ignacego Kraszewskiego, „Biuletyn Historii Sztuki”, nr  3-4, 1999, ss. 397-410; w  „Spotkaniach z Zabytkami”, nr 1-2, 2012 – il. 4 na s. 13) oraz całkiem pokaźny zespół całopostaciowych portretów przedstawicieli rodu „Ślepowronów” Krasińskich, prezentowany obecnie w stałej ekspozycji w pałacu w Radziejowicach (licząca osiem obrazów seria I

powstała około 1852 r. i jest własnością Muzeum Narodowego w Warszawie, jeden portret z serii II powstałej w latach siedemdziesiątych XIX w. stanowi własność Domu Pracy Twórczej MKiDN w Radziejowicach) i w Muzeum Romantyzmu w Opinogórze (składająca się z siedmiu portretów seria II, z lat siedemdziesiątych XIX w., własność Muzeum Romantyzmu w Opinogórze). Wszystkie te portrety, oprócz wizerunku Kraszewskiego, są przedstawieniami imaginacyjnymi, a więc odtwarzającymi wygląd postaci na podstawie dostępnych malarzowi przekazów ikonograficznych, a przy ich braku – malowane po prostu z  wyobraźni. Portrety z serii radziejowickiej namalowane zostały przez Ziemięckiego na zamówienie Adama Franciszka Krasińskiego z Radziejowic i ozdabiały wnętrza tamtejszego neogotyckiego zameczku. Portrety powstałe mniej więcej dwadzieścia lat później zamówił Humbert Krasiński, przedstawiciel linii ukraińskiej rodu Krasińskich „Ślepowronów”, właściciel pałacu w Regimentarzówce. Tworzyły one Galerię Portretów w znajdującej się tam Sali Balowej. Obrazy z serii radziejowickiej – to portrety dużych rozmiarów (202 x 116 cm), malowane en pied, olejno na płótnie. Przedstawiają one w kolejności chronologicznej: Warcisława Korwina (protoplastę rodu), Franciszka Krasińskiego (biskupa krakowskiego), Stanisława Krasińskiego (wojewodę płockiego), Błażeja Krasińskiego (starostę przasnyskiego), Adama Krasińskiego (biskupa kamienieckiego), Kazimierza Krasińskiego (oboźnego wielkiego koronnego), Marię Krystynę z Krasińskich de Savoie Carignan (babkę Wiktora Emanuela, pierwszego króla zjednoczonych Włoch), a spoza tego rodu Jerzego Ossolińskiego (kanclerza wielkiego koronnego). W ścisłym z nimi związku pozostaje siedem następnych konterfektów o zbliżonych wymiarach, malowanych także olejno na płótnie, od 1977 r. z daru Marii Druckiej-Lubeckiej znajdujących się w zbiorach Muzeum Romantyzmu w Opinogórze,

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

11


a pochodzących z pałacu Krasińskich w Regimentarzówce na Ukrainie. Trzy z nich, portrety: Franciszka Krasińskiego, Stanisława Krasińskiego i Adama Krasińskiego, tylko szczegółami różnią się od swoich odpowiedników z Radziejowic. Cztery kolejne, wizerunki: Andrzeja Adama Krasińskiego (hetmana księcia mazowieckiego Konrada Rudego III), Jana Kazimierza Krasińskiego (podskarbiego wielkiego koronnego), Jana Dobrogosta Krasińskiego (wojewody płockiego, fundatora pałacu Krasińskich w Warszawie) oraz Zygmunta Krasińskiego (poety, I ordynata opinogórskiego), uzupełniają do dwunastu osób listę tak portretowanych przedstawicieli rodu Krasińskich oraz związanych z nim osobistości. Zamyka ją zaś jeszcze jeden, ósmy już konterfekt z galerii w Regimentarzówce: podobizna Franciszki Krasińskiej (królewiczowej polskiej, księżnej saskiej i kurlandzkiej, matki Marii Krystyny de Savoie Carignan). Obraz ten nie trafił jednak do Opinogóry, lecz zakupiony w 1989 r. od Teresy Dangel, spadkobierczyni Marii Druckiej-Lubeckiej przez Dom Pracy Twórczej w Radziejowicach, umieszczony został obok podobizny córki portretowanej w Sali Koncertowej tamtejszego pałacu. Więcej na temat portretów wchodzących w skład obu tych serii można dowiedzieć się z napisanej przeze mnie książeczki Portrety rodowe Krasińskich (wyd. Argraf Sp. z o. o., Warszawa 2006). Tu, skupiwszy się na jednym tylko portrecie, przedstawiającym Zygmunta Krasińskiego, wystarczy przypomnieć, że wizerunek ten pochodzi z galerii pałacowej w  Regimentarzówce, a obecnie jest eksponowany w zameczku Krasińskich w Opinogórze i prezentuje poetę nad brzegiem wzburzonego morza, na falach którego rozpaczliwie walczy z  żywiołem niewielki dwumasztowy szkuner. Kompozycyjnie obraz podporządkowany jest romantycznej wizji zapatrzonego w dal i zadumanego wieszcza, wizji poety z nieodłączną, zarzuconą na jedno ramię i rozwianą na wietrze czarną peleryną, ale też poety pewnie przytrzymującego

12

| Spotkania z Zabytkami

ręką zapisane karty nieznanego nam utworu literackiego. Niezwykłą scenerię mającą potęgować nastrój chwili stanowi nie tylko ukazane na płótnie rozkołysane morze, ale także piętrzące się (po prawej, w tle postaci), ciemne i groźnie wyglądające skały urwiska. W ubiorze, na który poza peleryną składają się: dwurzędowy długi surdut, koszula, halsztuk, obcisłe spodnie oraz wysokie skórzane buty na obcasie, nie ma żadnych żywszych akcentów kolorystycznych. Jest on ciemny, w odcieniach niemal jednolity, czarno-szarozielony. Ale i na całym obrazie akcentów takich nie znajdziemy wiele. Z jaśniejszych plam zwracają uwagę jedynie trzy widoczne na pierwszym planie szczegóły kompozycji: biały mankiet koszuli, karty papieru oraz bliska teatralnej masce pudrowanego mima twarz poety. Objaśnień dotyczących postaci, którą malarz przedstawił na tym portrecie, nie ma wcale. Nie ma też herbu obecnego na pozostałych portretach, a jedynie w lewym górnym rogu obrazu, na tle ciemnego, zachmurzonego nieba, umieszczono namalowany czerwoną farbą napis: „WIESZCZU, Z TWYCH TRENÓW SMUTKU I ŻAŁOŚCI / NIECHAJ POTOMNOŚĆ UZNAJE / JAKIEJ TA MATKA GODNĄ JEST MIŁOŚCI / CO TAKICH SYNÓW WYDAJE!”.

Pierwsze wrażenie po obejrzeniu tego obrazu przywodzi na myśl dobrze znane prace: Ilji Riepina i Iwana Ajwazowskiego „Pożegnanie Puszkina z morzem” oraz Walentego Wańkowicza „Adam Mickiewicz na Judahu skale”. Poszukując jednak pierwowzoru, którym posłużył się Ziemięcki przy malowaniu portretu Krasińskiego, obraz Riepina i Ajwazowskiego, jako dzieło zbyt późne (1887 r.), należy tu odrzucić. Natomiast drugi z obrazów mógł, co najwyżej, podsunąć Ziemięckiemu ogólną koncepcję opracowania portretu poety − romantyka. Można przyjąć, że Ziemięcki znał portret Mickiewicza i w jakimś sensie wzorował się na nim, komponując wizerunek Zygmunta Krasińskiego. Nie mógł jednak naśladować Wańkowicza zbyt dokładnie, gdyż tamten obraz był już aż nadto znany,

11-12 2012

2 2 | „Karol Pichegru (1761-1804), generał dywizji”, sztych według portretu Karola Steubena, przed 1841 r. 3 | Antoni Ziemięcki, „Portret Zygmunta

Krasińskiego”, lata siedemdziesiąte XIX w., olej, płótno (w zbiorach Muzeum Romantyzmu w Opinogórze)

................................................................................

by w przypadku wiernego wykorzystania przyjętych w nim rozwiązań formalnych nie posądzić autora nowego portretu o dokonanie zamierzonego pastiszu. Decyzja zmiany układu modela nie była chyba jednak łatwa. Dodatkową bowiem pokusę stwarzała możliwość wykorzystania w kompilowanym portrecie powszechnie znanego zdjęcia Zygmunta Krasińskiego, wykonanego na początku lat pięćdziesiątych XIX w., na którym poeta wspiera ręką swoją głowę. Czyni to co prawda nieco inaczej, niż widzimy to u Wańkowicza, ale jednak. Wydaje się, że ostatecznie z tego właśnie wizerunku (i to niekoniecznie z oryginalnej fotografii, ale raczej z któregoś z jej powtórzeń graficznych) portrecista skopiował jedynie ułożenie głowy oraz twarz poety, a dla całej postaci poszukał innego wzoru. Podobnie, jak w przypadku pracy nad portretem Andrzeja Krasińskiego dla Regimentarzówki oraz Kazimierza Krasińskiego dla Radziejowic, tak i tym razem artysta znalazł go w Życiu marszałków Francuskich z czasów Napoleona z rycinami przez


także związanym z autorem Irydiona) sięgnąłem do wydanego sto lat temu okolicznościowego druku Ku czci Zygmunta Krasińskiego. 1812-1912 (Kraków-Lwów 1912), współtworzonego m.in. przez Józefa Kallenbacha, Antoniego Mazanowskiego, Henryka Sienkiewicza, Jerzego Żuławskiego. We wstępie do tego wydawnictwa Stanisław Tarnowski napisał: „Dziewiętnastego lutego [1912 r.] przypada setna rocznica urodzin Zygmunta Krasińskiego. Nie może przejść bez wspomnienia, bez uczczenia” (s. 1). Jednym zaś z utworów literackich mających spełnić te oczekiwania był zamieszczony w tym druku List do Zygmunta Krasińskiego Kajetana Koźmiana (s.  29), którego ostatnia zwrotka (w zmienionej nieco redakcji) okazała się... poszukiwaną przeze mnie od dawna poetycką strofą: „Wyniosły wieszczu w męczeńskiej koronie! Iskrę twych ogni rzuciłeś daremnie; Próchno i popiół znalazła w mem łonie, Ledwo zatlała, już zgasła we mnie. Los i cierpienia spólne są nam obu: Gdy cios morderczy wydarł matce życie, Ja płaczę, jak syn schylony do grobu, Ty, jak od piersi oderwane dziecię.

3 najpierwszych artystów francuzkich podług oryginalnych obrazów z Galeryi Wersalskiej Tomasza Dziekońskiego (wydanie I: Warszawa 1841, wydanie II: Warszawa 1842), konkretnie zaś na tablicy zamieszczonej po stronie 162 tego wydawnictwa, ukazującej staloryt wykonany według portretu przedstawiającego Karola Pichegru (1761-1804), generała dywizji, naczelnego wodza Armii Reńskiej, namalowanego przez Karola Steubena (1788-1856). Poza detalami ubrania oraz szczegółami krajobrazu (w tle postaci, po lewej stronie) większych zmian do portretu Zygmunta Krasińskiego nie trzeba było wprowadzać. Nawet układ fałd rozwianej na wietrze peleryny pozostał na obu obrazach niemal nienaruszony. Jedynie szabli – u boku

wojowniczego i przewrotnego wodza jak najbardziej „na miejscu” – poecie, choć to syn generała i potomek wielu walecznych rycerzy, nie wypadało przypasać. Przed sześcioma laty, kiedy składałem w wydawnictwie moje opracowanie na temat twórczości Ziemięckiego, miałem świadomość, że to dopiero początek przywracania pamięci o tym zapomnianym malarzu, i że sama książeczka zawiera jeszcze wiele nierozwiązanych zagadek. I tak np. nie udało mi się wtedy ustalić ani autora poetyckiej strofy umieszczonej na portrecie Krasińskiego, ani utworu, z którego ów czterowiersz pochodził. Dopiero niedawno, w przededniu dwusetnej rocznicy urodzin Zygmunta Krasińskiego (zajmując się już innym tematem, choć

Choć mu pokarmu obca pierś nie skąpi, Odwraca usta, jakby od trucizny; Cóż nektar matki dziecięciu zastąpi? Więdnie bez niego, jak Ty bez ojczyzny. Ach, krzep się, duszy niech cię wspiera siła, Osierocony, nie jesteś sierotą, Ostatnie dziecię, co matka powiła, Jest starszych braci pieszczotą. Jego kwilenie rzewnie przypomina Bolesnej straty ostatki, Tem większy urok czerpie w nim rodzina, Im podobniejszy do matki. Wieszczu! z twych trenów smutku i żałości Niech uzna Polska i potomność cała Jakiej ta matka godna jest miłości, Co takich synów wydała”.

Jaka była historia powstania tego wiersza? Opisał ją Andrzej Edward Koźmian, syn Kajetana Koźmiana, w wydanym zaledwie w kilka miesięcy po śmierci Zygmunta Krasińskiego

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

13


opracowaniu Zygmunta Krasińskiego listy o poemacie Kajetana Koźmiana „Stefan Czarniecki” poprzedzone wstępném słowem i życiorysem (Poznań 1859). „[...] po wypadkach lat 1848 i  [18]49 Kajetan Koźmian dowiedziawszy się, że Zygmunt przybył do Warszawy i że niemocą fizyczną udręczony, przerażony obecnością, przygnębiony przewidywaniami przyszłości, uległ znękaniu i omdleniu ducha – czytamy w opracowaniu – przemówił do niego w wierszach, które chcę tu dać poznać czytelnikom, gdyż takowe jeszcze dotąd drukowi powierzone nie były” (s. 9). Dalej przytacza liczący 15 zwro-

Boś za młodu znał nadzieje, A ja tylko zwątpień rany.

4 | Poetycka strofa umieszczona na obrazie Antoniego Ziemięckiego

Odpowiedzią Kajetana Koźmiana na ten wiersz był znany nam już sześciozwrotkowy poetycki utwór zakończony strofą, umieszczoną później przez Ziemięckiego na portrecie Krasińskiego. Jak czytamy w przypisie do kolejnego wydania wierszowanego listu starzejącego się poety (Kajetan Koźmian, Różne wiersze, Kraków 1881, ss. 150-151) „odpowiedź ta napisaną była 20 czerwca 1850 roku”. Poznawszy historię zapomnianego wiersza, zgodzimy się chyba z opinią Stanisława Tarnowskiego wyrażoną we wstępie do przytoczonego tu wyboru wierszy Kajetana Koźmiana, że dziś także „[...] byłoby nie tylko słusznie ale i pożytecznie, gdybyśmy po tęczowych fantazyach Słowackiego, lub Krasińskiego mistycznych, zachwytach, brali czasem do ręki i w pamięć sobie wbijali te wiersze nie tak ponętne, ale surowsze w gruncie i bardziej wymagające, a hartowne i męzkie” (ibidem, s. 26).

(ilustracje: 1 – Zakład Reprografii Biblioteki Narodowej; 2 – wg „Życie marszałków Francuskich z czasów Napoleona...”, Warszawa 1841; 3-4 – Muzeum Romantyzmu w Opinogórze) ................................................................................

tek wiersz Kajetana, zaczynający się od strofy: „»Nie chciej przenikłym wzrokiem / Co przyszłość brzemienna zrodzi, / Bóg ją okrywa ciemnym obłokiem / Wdzierać się do niej nie godzi« [...]. Na ten wiersz – pisze dalej syn Kajetana – odpowiedział Zygmunt listem [...] a potem owemi pięknemi strofami: »Czemu Mistrzu masz siwiznę«, które już zbiorcze pismo »Pokłosie« przed laty kilku ogłosiło [...]” (s. 11) i przypomina tę odpowiedź we własnym opracowaniu redakcyjnym (s. 79): „Czemu Mistrzu? masz siwiznę, Stokroć młodszą mej młodości, Boś za młodu miał ojczyznę, A ja tylko proch jej kości. Czemu Mistrzu dotąd tleje, Żar ci w piersiach niezrównany,

14

| Spotkania z Zabytkami

Z grobuś nieraz wyjrzał w górę Czuł już dreszcze zmartwychwstania, Jam wciąż patrzał tylko w chmurę, Która Boga mi przesłania. Młodość Mistrzu jest rzeźbiarką Co wykuwa żywot cały, Choć przeminie sama szparko Cios jej dłuta wiecznotrwały. Więc już zwiądłem – gdyś Ty dzielny! Gdyś żyw jeszcze, mrę nikczemnie, I nie będę nieśmiertelny! Ach szczęśliwszyś Ty odemnie”.

Wojciech Przybyszewski 11-12 2012

W

zbiorach ikonograficznych Biblioteki Narodowej, wśród rysunków pochodzących z dawnej kolekcji wilanowskiej znajdują się przynajmniej dwa bezsporne portrety wykonane przez Józefa Szymona Kurowskiego (1809-1851) i przez niego sygnowane. Są to: „Portret Zygmunta Krasińskiego na tle Koloseum” (1843 r.) i „Studium portretowe” (1843-1848). Nasze szczególne zainteresowanie budzi pierwszy z wymienionych, i to nie tylko dlatego, że obchodzimy właśnie dwusetną rocznicę urodzin Zygmunta Krasińskiego, ale także z tego powodu, iż jest to portret stosunkowo mało znany. Elżbieta Skierkowska w opracowaniu dotyczącym historii oraz zawartości dawnej kolekcji wilanowskiej uznała, że ten niewielki (14,0 x 11,2 cm), wykonany tuszem na kartonie portrecik znalazł się w niej „w latach czterdziestych, a może już w pięćdziesiątych dzięki przyjaźni łączącej Potockich z Krasińskimi” (Elżbieta Skierkowska, Warszawa. Biblioteka Narodowa, [w:] Polskie zbiory graficzne. Polskie kolekcjonerstwo grafiki i rysunku, Warszawa 1980, s. 107). Nie przedstawiła jednak na to żadnych dowodów, a okoliczności związane z powstaniem portretu – rzeczywiście niewielkiego, ale mającego dużą wartość pamiątkową i sentymentalną dla Elżbiety (Elizy) Krasińskiej z domu Branickiej, żony poety – zdają się takiej ewentualności zaprzeczać. Nie mógł to być przecież obrazek, który Elżbieta otrzymała 19 kwietnia 1843 r. podczas pobytu w Rzymie, w prezencie od przyszłego teścia gen. Wincentego Krasińskiego, po słowie danym Zygmuntowi, o czym pisała w  liście do stryjecznej siostry Aleksandry Potockiej dnia następnego: „Stary Generał całkiem oszalał, zaciera ręce, podskakuje, rozczula się i śmieje, kocha wszystkich i nie posiada się ze szczęścia. Wzrusza mnie to i  rozczula. Przybiegł dziś rano przynosząc jeden zestaw z kamieni i drugi z diamentów, portret Zyg(munta) itd.; wszystko to mnie niezwykle krępuje, ale jestem spokojna i szczęśliwa, bo mam


Portret Zygmunta Krasińskiego na tle Koloseum wewnętrzne przekonanie, że znajduję św. Piotra” (Listy Elizy..., ibidem, i spokoju. O tak, kocham Koloseum!” się na drodze, jaką Bóg mi wytyczył” s. 175), do Aleksandry Potockiej (25 (ibidem, s. 181). (Listy Elizy z Branickich Krasińskiej marca 1843 r.): „Koloseum jest zaW jaki sposób zatem małżonz lat 1835-1876, z rękopisu odczytał, wsze piękne, ale wieczorem powiększa kowie Aleksandra i August Potocwybrał, skomentował i wstępem opa- się jeszcze i staje się ogromne i niewy- cy z  Wilanowa weszli w posiadanie trzył Zbigniew Sudolski, t. 1, Warsza- raźne w kształtach. Część łuków skąpa- portretu poety? Oczywiście, mogli wa 1995, s. 186). Takiego prezentu na w srebrnym świetle księżyca tworzy go dostać, jak sugeruje Skierkowska, narzeczona poety nie mogła Aleksan- fantastyczne załamania, skrzyżowania od zaprzyjaźnionej z nimi rodziny drze ofiarować ani wtedy, ani kilka czy i połączenia, pozostałe łuki odcinają się Krasińskich (konkretnie od Elżbienawet kilkanaście lat później, ponie- mgliście i niewyraźnie w cieniu drugiej ty Krasińskiej?), która jednak musiaważ po prostu nie wypadało jej tego części budowli. Rosnące wśród kamieni łaby specjalnie w tym celu zamówić zrobić. Zwróćmy przy tym uwagę na liście, trawa, ciernie i kwiaty poruszają u Kurowskiego kopię pierwowzoru. okoliczności powstania portreAle być może istnieje związek ciku. Podczas pobytu w Rzymie pomiędzy portretem Krasińw 1843 r. Zygmunt Krasiński skiego i sprzedażą właścicielom kontaktował się z Kurowskim wilanowskich dóbr w 1850 r. już trzy miesiące wcześniej, całej kolekcji rycin i rysunków o czym pisał w liście z 26 styczprzez „Aleksandra z Jurgan”, nia do Juliusza Słowackiego: czyli krakowskiego księgarza, „Malarz Kurowski był i oddał wydawcę i kolekcjonera Alekmi Twój portret – stoi u mnie na sandra Wojciecha Fusieckiego stoliku i patrząc mu w oczy list (zob. „Spotkania z Zabytkami”, ten napisałem!” (Krasiński. Linr 9, 2009, ss. 10-15). Bardziej sty do różnych adresatów, zebrał, prawdopodobne wydaje się boopracował i wstępem poprzewiem, że to właśnie Fusiecki, dził Zbigniew Sudolski, [w:] z  myślą o planowanej transakKorespondencja Zygmunta Kracji, zakupił bezpośrednio od sińskiego, t. I, Warszawa 1991, malarza, który po kilkuletnim s. 484). Być może wtedy też, na pobycie za granicą, na początku polecenie ojca, któremu zwy1850 r. powrócił do Krakowa, kle ulegał, pozował malarzowi którąś ze zbliżonych do orygido portretu. Bez wątpienia nanału ofiarowanego w Rzymie tomiast wybór tła (Koloseum) przyszłej żonie poety wersję był wyborem świadomym – zaportretu (lub jego autorską koJózef Szymon Kurowski, „Portret Zygmunta Krasińskiego”, bytkową budowlą zachwycał się |1843 r., pię). Na odwrocie rysunku brak, rysunek tuszem (w zbiorach Biblioteki Narodowej) i poeta, i jego przyszła żona, któco prawda, charakterystycznej ra nie kryła tego zachwytu przed ............................................................................................................ pieczątki własnościowej koleknikim. Przeciwnie, mówiła cjonera, jednakże dołączenie o tym wokół i pisała w listach z Rzy- się łagodnie i wydaje się, że płyną wo- do zbioru niemal w ostatniej chwili, mu – do stryjenki Zofii z Branickich kół murów, niebo błyszczy od gwiazd; tuż przed jego sprzedażą do WilanoPotockiej (23 grudnia 1842  r.): „[...] czasem lekka chmura zasłania księ- wa, niewielkiego, miłego Aleksanpośród ruin lubię tę, która jest najpięk- życ i rzuca przelotny cień na ten ma- drze Potockiej portreciku – to pomysł niejszą, najwspanialszą ze wszystkich giczny obraz. Na arenie stoi nierucho- i  zgrabny, i w pełni możliwy. Tylko, ruin – Koloseum. [...] jego widok jest mo drewniany krzyż z rozpiętymi ra- czy rzeczywiście tak było? pocieszeniem dla duszy, jego głos bar- mionami, nadając całości jakiś nieokredziej imponujący od samej (bazyliki) ślony charakter powagi, głębi, świętości (wjp) Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

15


Kuryłowce – rodzinny pałac Delfiny

Z

Warszawy 27 listopada 1844 r. Zygmunt Krasiński pisał do ukochanej Delfiny Potockiej w Paryżu: „O biedne, biedne, biedne topole kuryłowieckiego ogrodu, ani mogę znieść myśli, byś tam kiedy […] pod cień tych starych drzew usiadła i rozpłakała się w goryczy pamiątek przeszłości, boś kochała te śliczne, wysmukłe drzewa, te topole, cyprysy naszej północy, a od kiedy Ty i matka, i siostry wyjechałyście, ogród ten wasz pyszny zupełnie opuszczon. […] Pamiętasz, dzieckiem z babką kiedym przyjeżdżał do was, jakże pięknym był ten pałac wasz i ten ogród! Wyście, Ty i siostry, tak cudownymi dziećmi były, jak Psychy z motylimi skrzydły; na murawach nieprzejrzanych tego ogrodu biegałem za wami jak za snami […] nie, nie mogę znieść myśli, byś Ty, Dialy moja ukochana,

miała stanąć śród tych ruin i widzieć, co niedbałość i gnuśność braci Twych sprawiła” (Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, oprac. Z. Sudolski, t. 2, Warszawa 1975, s. 576). Przypominając Delfinie, największej miłości swego życia, kraj lat dziecinnych, poeta kreował Kuryłowce na romantyczne miejsce ich pierwszego spotkania – choć wtedy, w 1822 r. dziesięcioletni chłopczyk biegał za piętnastoletnią panienką, dla której był małym dzieckiem i która zapewne niewiele go obchodziła. Trzy lata później bez emocji informował ojca listownie o zaręczynach panny Delfiny Komarówny z Mieczysławem Potockim. Dopiero gdy pod koniec 1838 r. spotkali się w Paryżu, rozpoczął się ich romans wszechczasów. Zygmunt jednak chciał pamiętać, że już w Kuryłowcach pokochał tę „maleńką,

1 wysmukleńką, a w bieli i z wieńcem bławatów na włosach, a z włosami z tyłu w dwie długie kosy spuszczonymi […] dziecinną, dziewiczą postać” (ibidem, s. 771, list z 18-19 X 1845). A  Delfina z pewnością takiej poetyckiej wizji przeciwna nie była. Kuryłowce, miasteczko na Podolu w powiecie uszyckim, nad Żwanem, dopływem Dniestru, zostało założone w XVI w. przez Czuryłów i pierwotnie nazywało się Czuryłowce. W połowie XVII w. przeszło w ręce Kossakowskich. Gdy po rozbiorach Katarzyna z Potockich Kossakowska odmówiła złożenia hołdu carowi, majątkowi groziła konfiskata. Zabiegi jej ustosunkowanych ...............................................................................

1 | Ksawery Kaniewski, „Portret Delfiny

Potockiej”, ok. 1850 r., olej, płótno (w zbiorach Muzeum Mazowieckiego w Płocku)

2 | Portyk frontowy pałacu w Kuryłowcach 3 | Pałac od strony ogrodu

2

16

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

4 | Dawna kaplica (zdjęcia: 1 – Leszek Nowaliński, 2-4 – Jarosław Komorowski)


3

4 w Petersburgu krewnych sprawiły, że Kuryłowce zostały w 1795 r. przekazane Stanisławowi Delfinowi Komarowi, powinowatemu Kossakowskich. Nowy właściciel w 1805 r. wybudował na ruinach szesnastowiecznego zamku Czuryłów, nad urwistym brzegiem rzeki, okazały klasycystyczny pałac z ciosanego kamienia. Odtąd do nazwy Kuryłowce zaczęto dodawać: Murowane. Tu w 1807 r. przyszła na świat Delfina, tu przyjeżdżał z babcią mały Zygmunt z oddalonych o 60 km ojcowskich Dunajowiec. Tętniącą życiem rezydencją – nazywaną „podolskim Luwrem” – pałac nie był jednak długo. Pod koniec

1830 r. i później niemal cała rodzina Komarów przeniosła się za granicę, do Włoch i Francji. Aleksander Komar, który odziedziczył dobra kuryłowieckie, też rzadko tu bywał. W dodatku porzucony przez Delfinę mąż, Mieczysław Potocki, dochodząc swych praw, starał się o objęcie majątku urzędowym sekwestrem, co ograniczyłoby jej dochody, płynące z sum posagowych. Dla Krasińskiego, który dbał o interesy ukochanej i nawet wybrał się w tym celu na Podole, Kuryłowce realne, cień dawnej świetności, były więc już tylko utrapieniem. Około 1870 r. Aleksander sprzedał posiadłość rosyjskiemu

admirałowi Mikołajowi Czichaczewowi. Wkrótce potem przebudowany nieco pałac narysował z dwu stron Napoleon Orda. Po 1917 r. gmach przejęło państwo. Dziś mieści się w nim szkoła z internatem dla dzieci chorych na serce. Pałac w Kuryłowcach ma od strony dziedzińca dwie, a od ogrodu, ze względu na skarpę, trzy kondygnacje. Wejście frontowe prowadzi przez czterokolumnowy portyk z tympanonem. Analogiczne kolumny, ale przyścienne, zdobią monumentalną elewację ogrodową. W czasach Delfiny nie było tu tympanonu, lecz ścianka attykowa z rzeźbami. Galeria najniższej kondygnacji otwiera się na taras, posadowiony na dawnych bastionach zamku. W sklepionych pomieszczeniach pod tarasem mieściła się oranżeria. Pierwotny wygląd wnętrz, gruntownie przekształconych w czasach sowieckich, nie jest znany. Częściowo ocalał wystrój sali balowej (dziś biblioteka), w tym stiukowe wyobrażenia instrumentów muzycznych. W kilku pomieszczeniach przetrwały cylindryczne piece. W pobliżu pałacu znajduje się budynek dawnego maneżu oraz kaplica z ostrołukowymi oknami (przebudowana na pralnię). Miejsce dziecięcych zabaw, park krajobrazowy, zaprojektowany przez Dionizego Miklera w wąwozie strumienia, wpadającego do Żwanu, zdziczał i zarósł. Ogrodowe pawilony, którymi zachwycał się Antoni Józef Rolle, w tym myśliwski i tzw. gospoda nie istnieją, pozostały jednak dwa mosty i kamienne ławy nad stawem. Wędrując w 1845 r. po Podolu głównie w sprawach Delfiny, Krasiński miał jednak oczy szeroko otwarte: „To Szwajcaria polska to Podole. Oglądałem jary, skały, stawy, jeziorka widziane niegdyś. Okolice Renu nie są piękniejsze, ale raczej Szwajcarię przypominają te okolice, bo dzikie” (ibidem, s. 776). Za sprawą Kuryłowiec upoetyzowana przeszłość szczęśliwie uzgodniona została z teraźniejszością. Jarosław Komorowski

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

17


Jak wyglądała katedra św. Jana w Warszawie w XIV w. agata bednarek

Katedra św. Jana w Warszawie, jeden z bardziej znanych kościołów stolicy, była świadkiem wielu podniosłych uroczystości. Odbywały się tu koronacje, śluby królewskie, wizyty papieży, a w czasie powstania warszawskiego w jej wnętrzu ukrywali się walczący powstańcy. Katedra jest miejscem wiecznego spoczynku m.in. Stanisława Augusta Poniatowskiego, Marcella Bacciarellego, Henryka Sienkiewicza. W podziemnej krypcie znajdują się groby polskich prezydentów z okresu międzywojennego – Gabriela Narutowicza, Stanisława Wojciechowskiego i Ignacego Mościckiego.

Wizualizacja katedry św. Jana od strony południowo-zachodniej, wykonana na podstawie inwentaryzacji archeologicznej z lat pięćdziesiątych XX w.


K

atedra św. Jana w Warszawie usytuowana jest pomiędzy kamienicami Starego Miasta. Zachodnia elewacja otwiera się na niewielką ul. Świętojańską, wschodnią zaś otacza placyk Kanonie. Powstanie trzynawowego halowego kościoła związane jest z osobą księcia Janusza I Starszego, który w XIV w. obrał Warszawę na swoją stałą rezydencję. Prawdopodobnie miał on ambicje usamodzielnienia ziem mazowieckich od diecezji poznańskiej. Nie jest znana dokładnie data rozpoczęcia budowy. Jedne z pierwszych wzmianek o świątyni znajdują się w dokumentach sądowych z 1338 r., dotyczących sporu Kazimierza Wielkiego z zakonem krzyżackim. Tadeusz Zagrodzki, w niedawno wydanej publikacji Gotycka architektura katedry św. Jana w Warszawie (Wydawnictwo DIG, Warszawa 2000), przedstawia rekonstrukcję czternasto-piętnastowiecznej świątyni, powołując się na badania terenowe wykonane w latach pięćdziesiątych XX w. Rekonstrukcja ukazuje dwie fazy budowy katedry. Uwagę zwraca masywna wieża zachodniej elewacji, którą można dostrzec na historycznych rycinach przedstawiających panoramę Warszawy od strony Pragi. W trakcie prac rekonstrukcyjnych, jakie były prowadzone w 1956 r., odsłonięto pozostałość gotyckich fundamentów. Zostały one wykonane z kamiennych otoczaków, które wysunięto przed lico istniejącej do dzisiaj fasady, a także przesunięto względem podziemnych pozostałości zachodniej wieży. Na ich podstawie można wysnuć wniosek, że już podczas budowy nastąpiła zmiana w projekcie przestrzennym świątyni. Korpus uległ skróceniu względem pierwotnego planu. Fazy budowy świątyni dzieli okres około 20 lat, o czym świadczą różnice w wielkości cegieł użytych w wątkach murów. Pełnię gotyckiego wyrazu świątynia uzyskała w pierwszej połowie XV w. Praktycznie do dzisiaj zachowała ona oryginalny układ przestrzenny. Katedra stanowi trzynawowy układ halowy, gdzie wszystkie nawy mają tę samą wysokość, a nawa główna jest szersza od

bocznych. Korpus budynku został przykryty dwuspadowym dachem, pod którym kryje się gwiaździste sklepienie. Nieistniejącą dziś wieżę formowały dwie przenikające się bryły. Graniastosłup o podstawie kwadratu wyrastał wprost z fasady katedry, w wyższej partii przekształcał się on w graniastosłup ośmioboczny. Wieżę wieńczył strzelisty dach o znacznej wysokości. Ukształtowanie bryły budowli oraz użycie cegły jako budulca może świadczyć o  związku z występującą w tym czasie na Pomorzu architekturą ziem krzyżackich. Prawdopodobnie Janusz I Starszy z tamtych rejonów sprowadził budowniczych kościoła. Według innej teorii zespół cechowy pochodził ze Śląska, gdzie sztuka murarska stała na bardzo wysokim poziomie. Pierwsze zmiany bryły budynku były następstwem silnego huraganu, który przeszedł przez miasto w 1602 r. i doprowadził do zawalenia się masywnej wieży; wieża ta już nigdy nie została odbudowana. W wichurze ucierpiała także część sklepień oraz wiele cennych elementów wyposażenia wnętrza. Z inicjatywy Zygmunta III dokonano szybkiej odbudowy kościoła. Spotkania z Zabytkami

1 | Wizualizacja katedry

św. Jana, ukazująca podział wewnętrznej przestrzeni w XIV w., wykonana na podstawie inwentaryzacji archeologicznej z lat pięćdziesiątych XX w.

11-12 2012 |

19


2

3 2 | Szkic rekonstrukcyjny kształtu kolegiaty św. Jana w XV w., wykonany przez Jana Zachwatowicza w latach 1946-1951 (w zbiorach Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej) 3 | Zygmunt Vogel,

„Kościół katedralny św. Jana w Warszawie”, 1825 r., akwarela (ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie)

20

W XVI-XVII w., za czasów panowania Wazów, zgodnie z duchem epoki, szczyt elewacji wejściowej (zachodniej) zyskał nową dekorację. Fasadę podzielono na dwie kondygnacje. W części dolnej wyodrębniono pięć elementów, oddzielonych od siebie za pomocą sześciu korynckich pilastrów. Górę fasady zwężono i podzielono na cztery elementy odpowiadające szerokością pól dolnej części fasady. Szczyt elewacji został objęty w wolutowe spływy. Tak powstała w pierwszej połowie XVII w. dekoracja była charakterystyczna dla panującego wówczas wczesnego baroku. W zamierzeniu twórców wykorzystywała prawdopodobnie istniejące wcześniej podziały fasady gotyckiej, wyróżniające się spokojem i harmonią. W latach pięćdziesiątych XVII w. od południowej strony świątyni dobudowano dzwonnicę. Jej przybliżona forma widoczna jest na rycinie Erika J. Dahlberga z 1656 r. Co ciekawe, inny rysunek z tego samego okresu przedstawia projekt całkowicie innej fasady kościoła, przypisywany Giovanniemu Battiście Gisleniemu. Zakładała ona odtworzenie zniszczonej wieży w barokowej szacie. Finalnie zrezygnowano z tego

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

rozwiązania, pozostawiając jedynie barokowe dekoracje na szczycie. Za czasów Jana III Sobieskiego (1629-1696) planowano ponowną gruntowną przebudowę katedry. Świadczą o tym projekty wybitnego architekta, przybyłego z Niderlandów Tylmana z Gameren. Zaproponowano wówczas realizację dwukondygnacyjnej fasady, nawiązującej do renesansowo-barokowego kościoła Il Gesù, autorstwa Giacomo della Porty oraz Jacopo Barozziego da Vignoli. Jeszcze śmielsze założenie przedstawił Domenico Martinelli, który w swojej wizji całkowicie przeprojektował wewnętrzną przestrzeń kościoła. Miejsce gotyckiej świątyni halowej miała zająć budowla z typową dla baroku, centralnie zwieńczoną kopułą. Projekty te, prawdopodobnie z braku funduszy, nie zostały zrealizowane. Za panowania Jana III Sobieskiego dokonano jednej istotnej zmiany, która odcisnęła swe piętno w panoramie miasta aż do końca XVIII w. Południowa wieża dzwonnicza została podwyższona aż do wysokości 70 m i stała się obiektem podkreślającym rangę warszawskiej katedry.


komitet mający na celu przeprowadzenie renowacji obiektu. Pieczę nad katedrą św. Jana powierzono architektowi Adamowi Idźkowskiemu. Początkowo prace renowacyjne skupiły się jedynie na naprawach i umocnieniach mocno nadwerężonej konstrukcji. Umocniono wiele filarów grożących zawaleniem oraz podmurowano w całości fundamenty. Kiedy prace renowacyjne były na ukończeniu, Adam Idźkowski przedstawił nowy projekt fasady, która z uwagi na jej stan techniczny wymagała rekonstrukcji. Nowa fasada katedry św. Jana zyskała wygląd neogotycki. Głównym założeniem kompozycyjnym była centralna, czteroboczna wieżyca (na miejscu dawnej gotyckiej wieży). Z jej naroży wystawały mniejsze wieloboczne wieżyczki. Boczne elewacje zostały zamknięte wielobocznymi gzymsami oraz wieżyczkami zakończonymi kopulastymi daszkami, na których ustawiono posągi Najświętszej Marii Panny oraz św. Marii Magdaleny. Fasada ozdobiona była gęstym laskowaniem, podkreślającym jej wertykalizm. Centralna oś została zaakcentowana poprzez umieszczenie na niej ślepego rozetowego okna. Obniżono i spłaszczono również dach katedry.

4

W okresie panowania dynastii saskiej jedyną ingerencją w budynek katedry był obszerny remont konstrukcji dachu, która groziła katastrofą budowlaną. Ostatni król Polski, Stanisław August Poniatowski, również pragnął gruntownej przebudowy katedry św. Jana. Podstawową ideą założenia było wykreowanie nowej szaty świątyni, tak aby w bezpośredni sposób korespondowała ona z wyglądem Zamku Królewskiego. Jeden z projektów został stworzony przez Jakuba Fontanę w stylu neoklasycystycznym. Zakładał on pozostawienie jedynie trzynawowej wewnętrznej przestrzeni, przy całkowitej zmianie elewacji i wewnętrznych dekoracji ściennych. W archiwach można odnaleźć wiele projektów przebudowy kościoła, które były przedstawiane na dworze królewskim. Do ciekawszych założeń należą projekty Domenica Merliniego, Efraima Schroegera oraz Jakuba Kubickiego. Plany te pozostały również jedynie wizjami ówczesnych architektów. Na początku XIX w. techniczny stan budynku uległ znacznemu pogorszeniu. W związku z tym w 1836 r. zawiązany został

4 | Michał Starkman, „Kościół katedralny św. Jana w Warszawie”, 1855 r., drzeworyt

5 | Wizualizacja katedry św. Jana od strony wschodniej, wykonana na podstawie inwentaryzacji archeologicznej z lat pięćdziesiątych XX w.

5

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

21


6 | 7 | Wizualizacja katedry św. Jana, ukazująca fasadę świątyni w XIV w., wykonana na podstawie inwentaryzacji archeologicznej z lat pięćdziesiątych XX w. (6) i fasada zrekonstruowana przez Jana Zachwatowicza po zniszczeniach wojennych, stan obecny (7)

Założeniem architekta było przywrócenie pierwotnego gotyckiego charakteru budowli. Idźkowski inspirował się jednakże gotykiem angielskim, który pozostaje w odległej relacji z architekturą ziem mazowieckich. Mieszkańcy Warszawy nie mogli przyzwyczaić się do nowej szaty katedry, a Józef Ignacy Kraszewski tak opisał ją w jednej ze swoich powieści: „Za kościołem Ś. Jana, który tak ma cudzoziemską fiziognomją, że się do niego zajść nie czuje ochoty” (Bogdan Bolesławita [ J. I. Kraszewski], Dziecię Starego Miasta. Obrazek narysowany z natury przez..., Poznań 1863, s. 9). W drugiej połowie XIX w. dokonano jedynie kilku ogólnych konserwacji obiektu, związanych głównie z niszczejącymi tynkami. W pierwszych latach XX w. przeprowadzono kolejny remont fasady, mający na

7

6

22

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

celu „upiększenie” wejścia do obiektu, które miało swoją formą nawiązywać do gotyku nadwiślańskiego. Część frontową kruchty przyozdobiono wieżyczkami z wysokimi sterczynami po bokach. Architektem odpowiedzialnym za przebudowę był Hugo Horn. Przy tej kolejnej przebudowie fasady pojawił się również pomysł wyburzenia budynków mieszkalnych otaczających katedrę, tak aby została ona w pełni odsłonięta. Propozycja ta spotkała się jednak z ostrą krytyką środowiska architektów, została więc zaniechana. W czasie drugiej wojny światowej katedra uległa w dużej części zniszczeniu, zarówno z powodu bombardowań, jak i pożaru, który trawił ją przez kilka dni. Już w latach 1939-1943 podjęto próbę prowizorycznej konserwacji, jednakże podczas powstania warszawskiego w 1944 r. katedra doznała kolejnych


zniszczeń. W jej murach kryli się powstańcy, wyparci ze zdobytego przez Niemców Zamku Królewskiego. Po upadku powstania armia niemiecka wysadziła katedrę św. Jana w powietrze. W południowo-wschodniej ścianie można odnaleźć wmurowany na pamiątkę tych dni fragment gąsienicy niemieckiego czołgu-miny „Goliath”, który zburzył część murów katedry (tak naprawdę fragment ten należał prawdopodobnie do pojazdu typu „Borgward”). W 1945 r. w miejscu, gdzie przez wieki stała katedra, znajdowały się jedynie gruzy oraz kilka sterczących fragmentów murów i kolumn. Po dokładnym zbadaniu stanu fundamentów w 1947 r. przystąpiono do odbudowy świątyni. Rekonstrukcję realizowała Rada Prymasowska Odbudowy Kościołów Warszawy, a prowadził ją prof. Jan Zachwatowicz. Założeniem nowego projektu było przywrócenie kościołowi pierwotnego gotyckiego charakteru poprzez usunięcie późniejszych „zabrudzeń” stylistycznych. Wnętrze kościoła zostało pieczołowicie odtworzone, wraz z gwiaździstym sklepieniem, wykonanym metodami stosowanymi przez średniowiecznych murarzy. Najwięcej kontrowersji przyniosła koncepcja nowej elewacji. Pojawiły się bowiem pomysły wybudowania fasady wieżowej z epoki Wazów, a nawet przywrócenia jej wyglądu sprzed wojny. Zdecydowano się w końcu pozostawić bardzo prostą w wyrazie ceglaną ścianę, podpartą jedynie filarami przyporowymi. Wzorem dla trójkątnego gotyckiego szczytu sterczynowego był kościół św. Doroty we Wrocławiu. W trakcie tej ostatniej rekonstrukcji przywrócono również pierwotny, wysoki dach budynku. Od około 1951 do około 1971  r. dach pokryty był czerwoną dachówką klasztorną, którą później, mimo protestów prof. Zachwatowicza, wymieniono na dach miedziany. Od tamtego czasu katedra św. Jana pozostaje do dni dzisiejszych w niezmienionej formie. Wielokrotne przebudowy katedry św. Jana nie pozwoliły na utrwalenie się średniowiecznego wizerunku obiektu. Dzięki badaniom przeprowadzonym w latach pięćdziesiątych XX w. oraz najnowszym zdobyczom techniki komputerowej możemy dzisiaj odtworzyć pierwotny wygląd katedry. Przedstawione wizualizacje powstały na podstawie

8

9

opracowanych przez Zbigniewa Bienieckiego rysunków i schematów. Ukazują one najwcześniejszy kształt katedry z XIV w. Jak zawsze przy wykonywaniu tak odległych rekonstrukcji, niektóre detale architektoniczne pozostają w sferze domysłów lub zostają zaczerpnięte z innych obiektów. Dzięki jednak połączeniu starań badaczy oraz grafików komputerowych możliwe jest odtworzenie i przybliżenie wyglądu wielu zapomnianych lub przebudowanych obiektów architektonicznych, w  tym także katedry św. Jana w Warszawie.

8 | 9 | Wizualizacja wnętrza katedry św. Jana z XIV w., wykonana na podstawie inwentaryzacji archeologicznej z lat pięćdziesiątych XX w. (8) i sklepienie gwiaździste w katedrze, zrekonstruowane przez Jana Zachwatowicza, stan obecny (9) (ilustracje: 1, 5-9 – Agata Bednarek, 4 – wg Julian Bartoszewicz, „Kościoły warszawskie rzymsko-katolickie opisane pod względem historycznym”, Warszawa 1855)

Agata Bednarek Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

23


Ogród Saski w projektach Henryka Marconiego adam tyszkiewicz

Jednym z najpiękniejszych parków w Warszawie, niezwykle popularnym miejscem weekendowych spacerów jest oficjalnie otwarty dla publiczności w 1727 r. Ogród Saski. O tym wyjątkowym, położonym w samym sercu nadwiślańskiej stolicy pasie zieleni napisano do tej pory wiele książek oraz artykułów, dotyczących jego historii, szaty roślinnej, ogrodników i architektów. Wciąż jednak brakuje tekstu poświęconego wybitnemu, włoskiemu budowniczemu Henrykowi Marconiemu, który dla Ogrodu Saskiego i jego najbliższego otoczenia zaprojektował wiele wspaniałych, klasycyzujących oraz neorenesansowych budowli, odwołujących się bezpośrednio do najsłynniejszych wzorców z Półwyspu Apenińskiego.


H

enryk Marconi przyszedł na świat 7 stycznia 1792 r. w Rzymie. Wykształcenie budowlane zdobywał na Uniwersytecie w Bolonii oraz na tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych. Jego twórczość miała charakter wybitnie historyzujący, stosował bowiem naprzemiennie wiele stylów, m.in. gotycki, romański albo mauretański. Najchętniej naśladował jednak budownictwo starożytne i  renesansowe Rzymu, Florencji i Wenecji. To właśnie z włoskich kościołów, pałaców i  fontann czerpał inspiracje do swoich najważniejszych, warszawskich budowli. Szczególnie fascynowało go Wieczne Miasto, które odwiedził tuż przed przyjazdem do Polski. Z zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” pośmiertnego wspomnienia, dedykowanego Marconiemu, dowiadujemy się, że „[...] udał się [on] do Rzymu, aby tam jeszcze zaczerpnąć sił u najdawniejszego i najobfitszego źródła sztuki” (nr 186, 1863, s. 149). Kopiowanie dzieł antycznych i tych z epoki odrodzenia nie odbywało się u Marconiego machinalnie. Arcydzieła przeszłości wykorzystywał raczej jako wzorce, które przetwarzał według własnego uznania, przestrzegając jednocześnie czystości form architektonicznych oraz dbając zawsze o dokładność ich opracowania. Najważniejsze idee architektoniczne Marconi zaprezentował w traktacie O porządkach architektonicznych (Warszawa 1837). Pisał tam: „Vitruvius, Palladius, Vignola, Scamozzi i inni traktując o porządkach architektonicznych, nie ograniczyli nam tym sposobem pola i geniuszu, owszem wyświęcili piękności starożytne i utorowali nam drogę, po której możemy się posuwać bez wpadnięcia w jedną ze wspomnianych ostateczności [tj. manierę ślepego kopiowania i naśladowania – AT]” (ibidem, s. 1). Na ziemie polskie przybył Marconi w 1822 r. na zaproszenie hr. Ludwika Paca. Początkowo zatrudniony został w Dowspudzie przy przebudowie rezydencji (w duchu neogotyckim), jednakże prawdziwy potencjał twórczy zaprezentował dopiero w Warszawie, gdzie Pacowie zlecili mu

1 | „Portret Henryka

Marconiego”, drzeworyt według rysunku Józefa Polkowskiego, wykonanego na podstawie fotografii Karola Beyera (wg „Tygodnik Ilustrowany”, 1863)

przekształcenie pałacu przy ul. Miodowej. Kolejne zamówienia posypały się masowo, mimo że w tym czasie w Królestwie Polskim pracowało wielu innych, znakomitych architektów, m.in. jego rodak Antonio Corazzi, Piotr Aigner oraz Adam Idźkowski. Henryk Marconi, dzięki swojemu talentowi, pracowitości i niesłychanie miłemu usposobieniu, zyskał ogromny szacunek i sławę, zajmując błyskawicznie pierwsze miejsce na liście stołecznych budowniczych. Nie może zatem dziwić fakt, że szybko stał się członkiem wielu poważanych instytucji, takich jak Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Duchownych, Rada Ogólna Budownicza Królestwa Polskiego i Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności. Z racji znakomitej znajomości teorii architektury oraz niezwykłych zdolności pedagogicznych powołany został na stanowisko wykładowcy Uniwersytetu Warszawskiego. Po zamknięciu w 1831 r. uczelni prowadził także zajęcia w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. Przez wszystkie lata pracy współpracował blisko z najwybitniejszymi rzeźbiarzami, m.in. Pawłem Malińskim, Ludwikiem Kaufmannem oraz Konstantym Heglem, którzy, podobnie jak Marconi, upodobali sobie przede wszystkim antyk. Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

25


Imponujących budowli włoskiego architekta można odnaleźć w Warszawie bardzo dużo. Do jego najciekawszych realizacji należały m.in. Dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, kościoły: św. Karola Boromeusza (omówiony szerzej na ss. 40-43), Wszystkich

(prowadzoną razem z Ludwikiem Kaufmannem) oraz przygotowaniem szkicu mauretańskiego portyku (projekt niezrealizowany). Dopiero jednak start w konkursie na przebudowę osiemnastowiecznej rezydencji Sasów okazał się wyzwaniem godnym talen-

Świętych, a także dom hr. Andrzeja Zamoyskiego na Nowym Świecie. Mniej znane są natomiast jego projekty dla Ogrodu Saskiego – prawdziwego salonu miasta, gdzie ludność Warszawy przybywała nie tylko odpocząć i pospacerować z dziećmi, lecz także zaprezentować najnowsze tendencje w modzie lub wziąć udział w charytatywnej loterii. Założony na terenie dawnych ogrodów królewskich Ogród Saski przeszedł gruntowną renowację w duchu ogrodnictwa angielskiego w latach 1816-1827 według projektu Jamesa Savage’a. Stopniowo na tym obszarze oraz w  jego najbliższym otoczeniu powstawały też nowe obiekty, w głównej mierze o klasycystycznym kostiumie (np. budynek nowej ujeżdżalni Jakuba Kubickiego z  lat 1819-1823; antypolski obelisk na pl. Saskim autorstwa Corazziego, 1841 r.). Tego typu architektura odnajdowała się doskonale w  krajobrazowej scenerii parku, korespondowała też idealnie z pobliskim ewangelicko-augsburskim kościołem autorstwa Szymona Bogumiła Zuga (bezpośrednie nawiązanie do rzymskiego Panteonu). Pierwsze prace Henryka Marconiego w  Ogrodzie Saskim związane były z  renowacją alegorycznych rzeźb w głównej alei

tu tego architekta. Dawny pałac królewski, zakupiony przez kupca Iwana Skwarcowa po powstaniu listopadowym, znajdował się w latach trzydziestych XIX w. w opłakanym stanie. Kompleksowa renowacja budynku okazała się nieunikniona. Na podstawie jednego z licznych szkiców projektowych wykonanych przez Marconiego można stwierdzić, że przyszły budynek miał uzyskać formę klasyczno-renesansową z trzema wyraźnymi segmentami: dwoma trójkondygnacyjnymi skrzydłami oraz łączącym je, otwierającym się na główną oś parku, trójprzęsłowym, ażurowym prześwitem, zwieńczonym attyką z rzeźbami all’antica. Inny wariant tego samego projektu Marconiego na miejscu potrójnej arkady przewidywał kolumnową galerię w porządku jońskim. Od strony placu elewacja budowli charakteryzowała się boniowaniem na całej płaszczyźnie, pilastrami w porządku wielkim na wysokości drugiego i trzeciego piętra oraz umiejscowionymi w narożach gmachu ryzalitami, zwieńczonymi tympanonami o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Natomiast elewację od strony parku potraktowano o wiele skromniej. Oprócz boniowania jedynymi

2 2 | Projekt przebudowy Pałacu Saskiego, 1841 r. (Zbiór Projektów Architektonicznych)

26

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012


jej wyróżnikami były trójkątne frontoniki nad oknami pierwszej kondygnacji, regularnie rozstawione balkoniki oraz pilasterki rozdzielające okna na najwyższym piętrze. Omawiany szkic pokazuje też, że Marconi przewidywał wystawienie na pl. Saskim monumentalnego, ściętego obelisku, zwieńczonego koroną oraz figurą boga wojny – Marsa (być może uosabiającego cara Aleksandra I). Ze względu na osobistą decyzję namiestnika Iwana Paskiewicza, wszystkie projekty Pałacu Saskiego autorstwa Marconiego zostały jednak odrzucone. Wybrano koncepcję Idźkowskiego, zresztą także wybitnie klasycyzującą. Kolejną, niezrealizowaną budowlą Marconiego w Ogrodzie Saskim była brama wejściowa, w formie łuku triumfalnego, od strony ul. Niecałej. Zachowane w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie rysunki tej konstrukcji (z datą 1853 r.) pokazują, że miała znajdować się ona dokładnie na osi parkowego wodozbioru, łącząc dwa stojące naprzeciwko siebie domy. Gdyby zamysł ten został zrealizowany, perspektywa z kameralnej ul. Niecałej byłaby wręcz perfekcyjna, a całe to rozwiązanie architektoniczne przypominałoby przejście pod łukiem triumfalnym gmachu Sztabu Generalnego na pl. Pałacowym w Petersburgu. Antykizująca brama Ogrodu Saskiego otrzymałaby też szczególną rangę, wprowadzałaby bowiem ruch miejski od strony pl. Teatralnego – nowego kulturalnego i politycznego centrum rozrastającej się Warszawy. Niezwykle interesująca wydaje się dekoracja rzeźbiarska planowanego łuku triumfalnego. Na attyce łuku miały znajdować się alegoryczne postacie Warszawy oraz Wisły. Figury te podtrzymywały eliptyczny medalion z wyobrażeniem Syrenki. Poniżej na kolumnach umieszczone zostały posągi niezidentyfikowanego mówcy (postać w geście oratorskim) oraz kobiety z rogiem obfitości. Łuku tego nie udało się, niestety, nigdy Marconiemu zrealizować. Podobną konstrukcję w duchu all’antica wzniósł jednak w parku w Jabłonnie na życzenie Anny z Tyszkiewiczów primo voto Potockiej, secundo voto Dunin-Wąsowiczowej. Pomimo wielu wcześniejszych niepowodzeń udało się w końcu Marconiemu wybudować w zachodniej części Ogrodu Saskiego Instytut Wód Mineralnych. Ten niezwykle efektowny zespół budynków został uroczyście otwarty dla publiczności warszawskiej

3 | 4 | Projekt bramy

do Ogrodu Saskiego od strony ul. Niecałej, 1853 r. (własność Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie) (3) i wodozbiór obecnie (4)

3

4

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

27


5 | „Instytut Wód Mineralnych w Ogrodzie Saskim”, drzeworyt Henryka Waltera według rysunku Franciszka Tegazzo (wg „Opiekun Domowy”, 1866)

5

w 1847 r., stając się od razu ulubionym miejscem spotkań osób z tzw. towarzystwa. Najbardziej światli i wykształceni goście Instytutu natychmiast rozpoznawali jego charakterystyczną formę architektoniczną, wzorowaną na słynnych termach Dioklecjana – największym kompleksie kąpielowym starożytnego Rzymu. Najciekawszym elementem warszawskiej budowli był jego wieloosiowy korpus główny z wgłębnym portykiem wspartym na jońskich kolumnach oraz dwoma lekko wysuniętymi, półkolistymi ryzalitami, ozdobionymi płaskimi półkolumnami. Druga kondygnacja składała się z potrójnego, półkolistego tympanonu oraz trzykrotnie złamanego gzymsu dachowego. Niezwykle interesująco prezentowała się też oprawa dekoracyjna elewacji budynku, za którą odpowiedzialny był Ludwik Kaufmann, wielokrotny współpracownik Marconiego w Warszawie. W środkowym tympanonie umieścił on zegar podtrzymywany przez dwa delfiny, w bocznych tympanonach antykizujące popiersia warszawskich lekarzy, a na kolumnach alegoryczne figury: Hipokratesa, Hygiei, Chemii oraz Przyrody. Wnętrze głównego budynku Instytutu wyglądało bardzo harmonijnie i przestronnie,

28

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

doskonale oświetlone zachęcało do towarzyskich spotkań przy szklance wody mineralnej. Budynek został niestety zniszczony podczas drugiej wojny światowej. Jedynymi zachowanymi do dziś w Ogrodzie Saskim pracami włoskiego architekta są wodozbiór na wzgórku oraz fontanna w głównej, parkowej alei. Obydwie konstrukcje powstały przy okazji budowy w Warszawie pierwszych, nowoczesnych wodociągów miejskich, zresztą projektu też Marconiego. Rezerwuar na wzgórzu pełnił funkcję wieży ciśnień oraz zbierał wodę, rozsyłając ją później wzdłuż sieci wodnej do nowych miejskich wodotrysków. Wodozbiorowi nadano formę słynnej, starożytnej świątyni Westy z Tivoli. Wzniesiona w I w. n.e., bajecznie usytuowana nad urwiskiem w podrzymskiej miejscowości antyczna budowla była już od czasów renesansu wielokrotnie kopiowana przez nowożytnych artystów. Jeszcze większe zainteresowanie tą budowlą przyniosły podróże Grand Tour, popularne pośród artystów i magnaterii w całej Europie od końca XVII w. Podobnie do antycznego pierwowzoru w Tivoli, również warszawską „świątynkę” umiejscowiono na widocznym z daleka wywyższeniu i analogicznie do włoskiego


prototypu nadano jej formę tolosu. Wewnątrz niego znajdowała się cella o boniowanej elewacji, całość zaś otaczała kolumnada w porządku korynckim. Kapitele 22 kolumn podpierały belkowanie z fryzem, na który składały się medaliony i  girlandy z  wyobrażeniem Syrenki. Nad cellą znajdował się bęben, nakryty spłaszczoną, zwieńczoną szyszką kopułą. Usytuowanie na szczycie konstrukcji szyszki stanowi kolejne odwołanie do sztuki Rzymu. Na Dziedzińcu Bramantego w Watykanie stoi bowiem słynna, masywna, brązowa szyszka, stanowiąca główny element fontanny, zaprojektowanej na początku XVI w. W głównej alei spacerowej w Ogrodzie Saskim Marconi zlokalizował też jeden z czterech dekoracyjnych wodociągowych wodotrysków. Zbudowany on został w kształcie monumentalnego kielicha, ustawionego na czworokątnej podstawie wewnątrz basenu. Smukłą formę fontanny zaplanowano celowo tak, aby konstrukcja nie zasłaniała widoku na główną aleję parku. Zwraca uwagę bogactwo dekoracji żeliwnej cembrowiny tegoż basenu, na którą składają się: fryz girlandowy, rząd

wykonanych w narzucie pukli oraz 20 głów Meduzy z dyszami. Rzeźbiarzem odpowiedzialnym za wykonanie ozdób cembrowiny był brat Henryka Marconiego – Ferrante. Obaj artyści wielokrotnie ze sobą współpracowali na kilku placach budowy w Warszawie. Za ich wspólne prace należy uznać m.in. budynek Towarzystwa Kredytowo-Ziemskiego, Hotel Europejski i Pałac Tyszkiewiczów-Potockich. Z tego ostatniego budynku został najprawdopodobniej zaczerpnięty motyw z maską Meduzy do fontanny w Ogrodzie Saskim. Podobizny Gorgony znajdują się bowiem na elewacji bramy oficyny pałacu Tyszkiewiczów oraz we wnętrzach tejże rezydencji. Bracia Marconi musieli także zetknąć się wielokrotnie z gipsowym modelem antycznego oryginału Meduzy Rondanini, wystawionym w połowie XIX w. pośród innych rzeźb w Sali Kolumnowej pobliskiego, dawnego, uniwersyteckiego budynku muzealnego (obecnie rzeźba ta znajduje się w warszawskich Łazienkach). Rurkami z ust przerażającej Gorgony woda spływała z basenu górnego do misy dolnej, gdzie oprawę plastyczną całej konstrukcji uzupełniały cztery delfiny, wykonane przez

6 | Fontanna w Ogrodzie Saskim obecnie

6

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

29


7 | Projekt Muzeum

Sztuk Pięknych, 1841 r. (Zbiór Projektów Architektonicznych)

7

rzeźbiarza i snycerza Hermana Fritscha (odlew fabryki Mintera).. Fontanna z Ogrodu Saskiego od dnia uroczystego otwarcia (4 czerwca 1855 r.) wzbudzała wielkie, najczęściej pozytywne emocje. W słoneczne, wiosenne dni do tej oazy zieleni ludność Warszawy przybywała z najodleglejszych dzielnic miasta tylko po to, aby zatrzymać wzrok na tryskającej dostojnie z kielicha wodzie. Na dziewiętnastowiecznych rycinach, zdjęciach i pocztówkach zastanawiająca wydaje się wysokość bijącego strumienia. Najprawdopodobniej sięgała ona 2  m, a na drukach specjalnie ją retuszowano. Fontanna z Ogrodu Saskiego przesunęła też centralny punkt kompozycji parku w stronę przebudowanego pałacu i jego kolumnowego łącznika. Warto wspomnieć, że także inne fontanny wodociągów Marconiego odwoływały się expressis verbis do sztuki Wiecznego Miasta. Trytony spod Kolumny Zygmunta naśladowały rzeźbę ze słynnego rzymskiego wodotrysku Berniniego na Piazza Barberini; u wylotu ul. Karowej na Krakowskie Przedmieście stanął zdrój w formie łuku triumfalnego, natomiast fontanna na pl. Teatralnym nawiązywała do rzymskich ujęć wody Giacomo della Porty. W sąsiedztwie Ogrodu Saskiego Henryk Marconi wzniósł jeszcze kilka innych budowli, krzewiących piękno architektury

30

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

Italii, m.in. Hotel Europejski oraz Budynek Towarzystwa Kredytowo-Ziemskiego. Obydwa neorenesansowe gmachy stały się prawdziwymi wizytówkami dziewiętnastowiecznej Warszawy. Pierwszy z nich wyróżniał się trzypiętrowymi, zaokrąglonymi narożnikami, o trzech osiach okien zakończonych kolisto i przedzielonych podwójnymi kolumnami. Niezwykłe, w stylu all’antica były również jego wnętrza, z których najokazalej prezentowały się sale Pompejańska i Narożna. „Włoski kostium” uzyskał też budynek Towarzystwa Kredytowo-Ziemskiego. Tym razem Marconi inspirował się szesnastowiecznymi, weneckimi perłami architektury: biblioteką Jacopo Sansovina oraz Prokuracją Nową Vincentego Scamozziego. Na koniec przyjrzyjmy się jeszcze dwóm, mniej znanym projektom Marconiego: Muzeum Sztuk Pięknych oraz Panteonowi. Szanse na realizacje obydwu budynków w  popowstaniowej, „paskiewiczowskiej” rzeczywistości były niestety znikome. Można jednak założyć, że przy korzystniejszej sytuacji politycznej gmachy te stanęłyby w jakimś wyeksponowanym punkcie Warszawy. Reprezentacyjny pl. Saski nadawałby się zatem idealnie na ich lokalizacje. Tym bardziej, że Marconi w Zbiorze Projektów Architektonicznych pisał, że budynek


8 | Projekt Panteonu, 1841 r. (Zbiór Projektów Architektonicznych)

8

przyszłego Muzeum „[...] staćby powinien na obszernym placu ze wszech stron otwartym” (poszyt V.VI.VII, Warszawa 1841, s. 4). Niezwykle interesujące były formy i  szaty plastyczne obydwu gmachów. Pomyślane w duchu sztuki all’antica Muzeum Sztuk Pięknych nakreślone zostało na planie wydłużonego prostokąta, z centralną rotundą, uformowaną na kształt rzymskiego Panteonu. Główne wejście ukryto za arkadową kolumnadą, umieszczoną na jego krótszej elewacji. Do wnętrza prowadziły monumentalne schody, dekorowane po bokach figurami dwóch jeźdźców, przypominających boskich Dioskurów z Kwirynału. Kolejne antykizujące rzeźby ozdabiały attykę budynku. Boczne elewacje muzeum uzyskały formę bliższą sztuce neorenesansowej. Charakteryzował je regularny ciąg okien z trójkątnymi szczytami, pomiędzy którymi planowano umieścić posągi w niszach. Wnętrze budynku również zostało bardzo harmonijnie zaprojektowane. Centralną rotundę i środkowy trakt przeznaczono na ekspozycję rzeźby, natomiast boczne sale przede wszystkim na galerie malarstwa. Projekt ten przypominał inne, słynne muzealne realizacje w Europie, szczególnie berlińskie Altes Museum Karla Friedricha Schinkla. Bezpośrednio do architektury Wiecznego Miasta nawiązywał też wykonany przez

(fot. 4, 6 – Adam Tyszkiewicz)

Marconiego rysunek Panteonu. Podobnie do rzymskiego pierwowzoru warszawska budowla wytyczona została na planie centralnym i przykryta wysokim bębnem ze spłaszczoną kopułą oraz oculusem. Główna elewacja budynku miała kształt wielokolumnowego portyku, zwieńczonego frontonem o interesującej grupie rzeźbiarskiej. Wśród figur na polu tympanonu umieszczone zostały personifikacje rzeczne oraz alegorie cnót. Dodatkowo ponad frontonem znajdować się miały posągi Marsa i Diany oraz figura Sławy. Najciekawiej prezentowałaby się jednak centralna rotunda, przykryta kasetonowym sklepieniem. Stanęłyby w niej na wysokich cokołach posągi zasłużonych ludzi, a poniżej w podziemiach budynku umieszczono by sarkofagi. Jak widać, wszystkie wymienione powyżej projekty dla Ogrodu Saskiego i jego okolic są doskonałym przykładem faworyzowania przez Marconiego antycznej oraz neorenesansowej sztuki włoskiej. Można zaryzykować stwierdzenie, że to właśnie ten budowniczy najpełniej zrealizował w Warszawie koncepcję miasta jako Nowego Rzymu, idei, sięgającej czasów Wazów, a za Stanisława Augusta Poniatowskiego wysoce rozpropagowanej w kulturze polskiego oświecenia. Adam Tyszkiewicz Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

31


Architektura sportowa dawnej i niedawnej Warszawy

..........................................................................................................................................

R

ok 2012 obfitował w wydarzenia sportowe. W lipcu i sierpniu areną Letnich Igrzysk Olimpijskich był Londyn, miesiąc wcześniej – w czerwcu – ze względu na mecz otwarcia Mistrzostw Europy w piłce nożnej, który odbył się na Stadionie Narodowym, uwaga sportowego świata skierowana była na Warszawę. Kontrowersyjna z początku bryła stadionu, nawiązująca do powiewającej biało-czerwonej flagi, została nieco „oswojona” przez mieszkańców Warszawy, goszczących piłkarzy i kibiców, reprezentujących różne kraje europejskie. Nowy obiekt ulokowano

dokładnie w miejscu dawnego Stadionu Dziesięciolecia, jednakże samo boisko usytuowano na nieco wyższym poziomie w stosunku do projektu z lat pięćdziesiątych XX w. Wykorzystano nasyp dawnego stadionu, powstały po 1945 r. ze zwożonego w to miejsce gruzu z lewobrzeżnej Warszawy. Powstała w ten sposób intrygująca bryła, dominująca w przestrzeni, widoczna z wielu punktów miasta. W tym kontekście projektanci Stadionu Dziesięciolecia prezentowali całkowicie inne myślenie o architekturze. Kompleksowy projekt terenu z lat 1953-1954, opracowany przez znakomitych architektów – Jerzego Hryniewieckiego, Marka

Leykama, Czesława Rajewskiego i Zbigniewa Ihnatowicza, miał charakter krajobrazowy, stadion wkomponowany został w otoczenie i zieleń. Do budowy użyto kamienia – granitu i piaskowca. Otwarcie stadionu latem 1955  r. również towarzyszyło międzynarodowemu wydarzeniu – V Światowemu Festiwalowi Młodzieży i Studentów, który stał się jednym z elementów „odwilży” i postrzegany jest do dziś jako symboliczny moment dla sztuk wizualnych epoki. Warszawa także wtedy gościła barwne tłumy, przechadzające się głównymi arteriami miasta, ozdobionymi festiwalowymi dekoracjami w nowoczesnych formach plastycznych. Dziś jednak trudno odnaleźć kogoś, kto żałowałby popadającego w  ruinę, przez lata funkcjonującego jako „Jarmark Europa” stadionu. Z  pierwotnego projektu ostało się kilka elementów plastycznego opracowania – przy jednym z wejść na teren Stadionu Narodowego ustawiono odnowioną grupę rzeźbiarską „Sztafeta” projektu Adama Romana z 1955 r., rzeźbiarza od lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku związanego ze środowiskiem warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, operującego w swej sztuce formami figuratywnymi (zob. „Spotkania z Zabytkami”, nr 1-2, 2011, ss. 45-48); tematyka rzeźby ...............................................................................

1 | Grupa rzeźbiarska „Sztafeta”,

zaprojektowana przez Adama Romana w 1955 r., ustawiona przed Stadionem Narodowym

1

32

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012


2 2 | Fragment fryzu z pawilonu sportowego, przedstawiającego różne dyscypliny sportowe (tu: szermierka, bieg przez płotki), projekt artystów z kręgu warszawskiej powojennej awangardy: Mariana Bogusza, Zbigniewa Dłubaka, Andrzeja Zaborowskiego, 1955 r. 3 | Skocznia przy stadionie Legii

na Łazienkowskiej, pozostałość po basenach Legii, projekt architektów Aleksandera Kodelskiego i Romualda Raksimowicza, 1928 r.

4 | Odkryte baseny kąpielowe WKS Legia przy ul. Łazienkowskiej, widok basenu z wieżą do skoków, z prawej widoczne trybuny, 1958-1968 ...............................................................................

nawiązuje również do funkcji obiektu, posiadającego bieżnię. Restauracji poddany został także pawilon sportowy na błoniach, stanowiący jeden z elementów zagospodarowania terenu wokół dawnego stadionu; pierwotnie pełnił on funkcje techniczne (mieściły się tu szatnie i pomieszczenia gospodarcze). Głównym akcentem plastycznym pawilonu oblicowanego piaskowcem jest zaprojektowany przez Mariana Bogusza, Zbigniewa Dłubaka i Andrzeja Zaborowskiego ceramiczny fryz, przedstawiający korowód sportowców. Artyści z kręgu warszawskiej awangardy stworzyli w  tym miejscu niezwykłą kompozycję, operującą uproszczonymi formami i odrealnioną kolorystyką. Poważnie uszkodzona dekoracja odzyskała swą świetność i dziś można ją oglądać na tle biało-czerwonej bryły Stadionu Narodowego. Podążając tropem architektury sportowej, na terenie Warszawy

3

odnaleźć można wiele interesujących obiektów o bogatej historii. Przyjrzyjmy się kilku z nich. Odwiedzając otwarty po remoncie stadion warszawskiej Legii przy ul. Łazienkowskiej, uwagę zwracamy na nieco surrealistycznie usytuowaną, niepozbawioną walorów architektonicznych, ekspresyjną bryłę skoczni. Obiekt ten jest śladem historycznego zagospodarowania miejsca, opracowanego w latach dwudziestych ubiegłego wieku. Realizowany od 1928 r. według projektu Aleksandra Kodelskiego i Romualda Raksimowicza, nowoczesny funkcjonalistyczny kompleks sportowy obejmował stadion, boisko, basen z trybunami oraz dwukondygnacyjny pawilon. Przyglądając się archiwalnym zdjęciom obiektu, zauważyć można dominującą nad terenem sylwetę wieży do skoków. Rozwiązanie konstrukcyjne dziesięciometrowej skoczni oparte na trzech słupach pozwalało na rozmieszczenie odskoczni na pięciu poziomach. Dwa poziomy wyposażono w trampoliny do skoków, trzy odskocznie pozostawały nieruchome. Ciekawy zabieg konstrukcyjny zastosowano między trzecim a czwartym poziomem, rozwiązanym za pomocą monolitycznej, ekspresyjnie wygiętej płaszczyzny. Basen Legii pozostawał niezwykle popularnym kąpieliskiem przez dziesięciolecia. W latach pięćdziesiątych

4

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

33


kompleks rozbudowano, dodając jeszcze jedną nieckę pływacką. Dopiero w 1964 r. na łamach „Stolicy” donoszono o opracowywanych w specjalistycznej pracowni „Miastoprojektu” konkurentach dla Legii – pływalni na Moczydle, Kępie Potockiej, przy ul. Inflanckiej oraz praskim kąpielisku przy ul. Namysłowskiej. W 2008 r. baseny Legii zostały zburzone w związku z modernizacją stadionu. Do dziś w swoim pierwotnym miejscu zachowano skocznię, która stanowi obecnie rzeźbiarski akcent w przestrzeni, świadczący o bogatej historii miejsca. Z kolei przy ul. Podskarbińskiej, tuż za budynkami Towarzystwa Osiedli Robotniczych, odnaleźć można popadające w ruinę dzieło jednego z najbardziej znanych polskich architektów – Macieja Nowickiego. Maciej Nowicki trafił do annałów historii architektury dzięki zrealizowanemu w Stanach Zjednoczonych projektowi hali sportowej „Praboleum”, gdzie zastosował nowatorskie rozwiązanie podwieszanego dachu bez wprowadzenia podpór. Kariera tego architekta nie trwała jednak długo, zginął w 1950 r. w katastrofie lotniczej na pustyni, w drodze powrotnej z Indii, gdzie na zlecenie władz opracowywał projekt idealnego miasta – Czandigarh. Do legendy przeszła

5 jego opracowana tuż po wojnie, niezrealizowana koncepcja zabudowy dla Śródmieścia Warszawy. Na warszawskiej Pradze do dziś zachowała się hala klubu sportowego „Orzeł”, wzniesiona w latach 1938-1939 przez Macieja Nowickiego we współpracy ze Zbigniewem Karpińskim. Dwukondygnacyjny funkcjonalistyczny pawilon, przykryty walcowatym dachem, został wzniesiony w konstrukcji żelbetowej. Lekką, finezyjną architekturę tworzą wsparte na słupach loggie

6

34

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

5 | KS „Orzeł”, funkcjonalistyczna hala przy ul. Podskarbińskiej 11, projekt Macieja Nowickiego i Zbigniewa Karpińskiego z lat 1938-1939 6 | SKS „Warszawianka”, pawilon tenisowy

przy ul. Merliniego, projekt zespołowy Zakładów Artystyczno-Badawczych przy warszawskiej ASP, 1959-1962

...............................................................................

elewacji bocznych. Pomimo złego stanu zachowania, obiekt nadal zachwyca prostotą zastosowanych środków architektonicznych i malowniczą grą światła i cienia na elewacji. Jednym z najbardziej interesujących zjawisk w powojennej architekturze była wcielająca w życie ideę integracyjną działalność Zakładów Artystyczno-Badawczych przy warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz opracowywany od 1954 r. projekt dla zespołu sportowego „Start” (później „Warszawianka”) przy ul. Merliniego na Mokotowie. W zespole projektowym znaleźli się m.in. Jerzy Sołtan, Zbigniew Ihnatowicz i Wojciech Fangor. Projekt, opracowany w duchu kontynuacji przedwojennych idei modernistycznych, zakładał wykorzystanie naturalnego, specyficznego w tym miejscu ukształtowania terenu skarpy warszawskiej, „ewenementu naturalnego”, jak ją określił Ihnatowicz na łamach czasopisma „Architektura” z 1967 r. Zabudowa terenu nie miała


zatracać wartości krajobrazowych obszaru, ale wykorzystywać je i wzbogacać. Kompozycja całości układu ośrodka sportowego przybrała charakter kilku tarasów, z odmiennymi urządzeniami sportowymi na każdym z nich (rozróżnienie funkcjonalne). Jako podstawowe środki kształtowania materiałowego wykorzystano ziemię, zieleń, wodę i beton. Zadbano o naturalną wentylację terenu, wykorzystując różnice w jego ukształtowaniu. Niestety, cały teren uległ przekształceniom i dziś pierwotny projekt jest już prawie nieczytelny. W latach dziewięćdziesiątych XX w. na miejscu odkrytych basenów powstała kryta pływalnia. Zachowały się fragmenty muru oporowego o innowacyjnej konstrukcji z prefabrykatów projektu Lecha Tomaszewskiego. Obiektem najlepiej zachowanym z całego kompleksu jest pawilon tenisowy, wzniesiony w latach 1959-1962, inspirowany architekturą Le Corbusiera. Ciekawe formalnie, proste elewacje ...............................................................................

7 | Historyzująca „latarnia morska”

dawnej Przystani Ligi Przyjaciół Żołnierza, Wał Miedzeszyński 379, projekt Janusza Mariańskiego, 1952-1954

8 | Akademia Wychowania Fizycznego, Sala Gier, projekt Wojciecha Zabłockiego, 1974 r. (zdjęcia: 1, 3, 6, 7 – Paulina Świątek; 2, 5, 8 – Katarzyna Zawiła; 4 – Zbyszko Siemaszko, Narodowe Archiwum Cyfrowe)

8

7 pawilonu o zróżnicowanym układzie i wykroju otworów okiennych pierwotnie nie były otynkowane. Całkowicie odrębny nurt w powojennej architekturze sportowej reprezentuje Przystań Ligi Przyjaciół Żołnierza przy Wale Miedzeszyńskim, wzniesiona według projektu Janusza Mariańskiego w latach 1952-1954. Architektura tego obiektu czerpie z  form historycznych. Korpus główny połączony jest za pomocą arkadowych „renesansowych” podcieni z wieżyczką przywodzącą na myśl latarnie morskie, co jest bezpośrednim

nawiązaniem do funkcji obiektu. Budynek zachował się we względnie dobrym stanie i obecnie mieści się w nim restauracja. Przez badaczy interpretowany jest w kontekście architektury socrealistycznej. Podążając tropem sportowej architektury powojennej, należy też wspomnieć o niezwykłych projektach Wojciecha Zabłockiego na terenie Akademii Wychowania Fizycznego, wpisujących się w nurt powojennego modernizmu. Niezwykłość tych projektów związana jest także z osobą ich autora: architekta-szermierza, wielokrotnego olimpijczyka. Projekt Treningowego Ośrodka Olimpijskiego został zrealizowany w latach 1962-1964 i obejmuje cztery pawilony do uprawiania różnych dyscyplin sportowych: szermierki, zapasów i judo, boksu, podnoszenia ciężarów. Obiekty zostały połączone w pary łącznikami. Głównym akcentem plastycznym lekkich, transparentnych brył są wklęsłe dachy o niezwykłej konstrukcji, wspartej na obwodzie. Widoczny dziś stan zachowania pawilonów jest rezultatem przebudowy (m.in. wprowadzenia podziałów okiennych, zakłócających transparentność bryły). Kilka lat później zrealizowany został projekt nawiązujący w większej skali do architektury pawilonów – tzw. Sala Gier. Także i w tym wypadku głównym akcentem bryły jest falujący, nadwieszony dach. Omówione powyżej przykłady z pewnością nie wyczerpują katalogu architektury sportowej na terenie Warszawy, pokazują natomiast różnorodność problemów z nią związanych. Obiekty sportowe projektowane przez doskonałych architektów, niezwykle często zapomniane, przebudowywane z zatraceniem pierwotnych koncepcji projektowych, wielokrotnie popadają w ruinę bądź są zastępowane nowymi realizacjami. Skrajnym przypadkiem, szczególnie w kontekście wysokich nakładów finansowych na nowe obiekty sportowe, jest sytuacja niszczejącej przedwojennej hali KS „Orzeł” projektu Macieja Nowickiego. Paulina Świątek

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

35


Ewolucja społecznej percepcji architektury modernizmu okresu PRL

..........................................................................................................................................

D

obra kultury współczesnej przechodzą „kryzys wieku średniego”: są za młode, żeby zostały uznane za zabytek, a jednocześnie są już tak zaniedbane i wyeksploatowane, że nie wzbudzają żadnego zainteresowania. Większość modernistycznych budynków powstałych w Polsce w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. jest niedoceniana, ponieważ najczęściej po prostu prawie ich nie widać. Są zaniedbane, zdegradowane i brudne, a ich stan pogarsza się z roku na rok. Architektura modernizmu powojennego nie jest bowiem chroniona ustawą o opiece nad zabytkami. Plany miejscowe uzależniają jej byt od decyzji proinwestycyjnych. Status budynków jest tym samym często całkowicie niejasny: nie wiadomo, co chroni te

obiekty i kto sprawuje nad nimi opiekę. Tym samym architektura przegrywa zarówno w wyniku braku prawnej ochrony konserwatorskiej, jak i w rezultacie ustaleń w planach miejscowych, niegwarantujących zachowania obiektów. Nieliczne przykłady budynków, które zostały docenione i dziś mają status zabytków, powstały jeszcze na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w., jak np. Dom Partii czy Dom Towarowy Smyk w Warszawie. Większość jeszcze istniejących zbiera punkty na egzamin z kryterium „dawności” – wciąż główny u nas warunek zabytkowości obiektu. Z założenia „niezabytkowa”, ponieważ „nie dość stara” i pozbawiona jednoznacznych nawiązań historycznych i kontekstów narodowych

architektura modernizmu powojennego może być trudna w odbiorze – kojarzy się z okresem PRL-u, wzbudzając negatywne emocje. Jej estetyka nie zgadza się z dziewiętnastowiecznym poczuciem piękna i wywraca do góry nogami stary porządek. Jest przy tym trudna, bo wykonana z trudnych materiałów: prefabrykatów i rezultatów różnego rodzaju inżynieryjnych eksperymentów technologicznych. Dobra kultury współczesnej stały się już wartością samą w sobie: dokonały rewolucji społecznej, zapisując ciekawą kartę w najnowszej historii. Problem ochrony i ostry sprzeciw wobec pozbywania się ich z krajobrazu miejskiego zaktywizował społeczeństwo. Ich los obudził świadomość, wrażliwość i poczucie odpowiedzialności obywatelskiej. Role się ...............................................

1 | Dworzec Centralny w Warszawie, zrealizowany według projektu Arseniusza Romanowicza przy współpracy Piotra Szymaniaka; stan z 2012 r., po gruntownej modernizacji obiektu 2 | Dom Książki „Uniwersus”, zrealizowany według projektu Leszka Sołonowicza, Ryszarda Lisiewicza i Arkadiusza Starskiego w 1976 r.; obiekt znajduje się w gminnej ewidencji zabytków m.st. Warszawy

1

(zdjęcia: Katarzyna Zawiła)

36

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012


2 odwróciły: to już nie urząd dyscyplinuje mieszkańców, ale inicjatywy oddolne wywierają nacisk na władzę, domagając się prospołecznej, przemyślanej i świadomej polityki miejskiej. Działania te intensyfikują się z roku na rok, coraz aktywniej przeciwstawiając się burzeniu lub daleko posuniętej modyfikacji architektury PRL-u. Nowe formy komunikacji, takie jak facebook, blip czy tweeter, wsparły tworzenie krajowej siatki wymiany informacji i szybki transfer danych o kolejnych zagrożonych obiektach. Batalia na łączach o dworzec i Urząd Wojewódzki w Katowicach, Dworzec Centralny, gmach Rotundy PKO, Sezam, pawilon Cepelii czy też Dom Meblowy Emilia w  Warszawie wyszła z wirtualnego podziemia i na dobre zagościła w prasie i na salonach. Efektem tych działań jest m.in. weryfikacja obiektów ujętych w gminnej ewidencji zabytków, w której umieszczane zostają budynki powstałe w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. Obserwowana w ostatnim czasie aktywizacja działań na poziomie lokalnym, związana z ochroną obiektów powojennych, przyczyniła się do wzrostu zainteresowania nie tylko architekturą modernistyczną drugiej połowy XX w., lecz również samym miastem w ogóle. Wszelkiego rodzaju przedsięwzięcia w przestrzeni miejskiej, odczyty, wykłady i duży ruch aktywistów miejskich i inicjatyw obywatelskich doprowadziły do powtórnego odkrycia walorów miasta,

w tym zapomnianego i niedocenionego budownictwa i plastyki z okresu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. Do wzrostu tego zainteresowania w dużej mierze przyczynia się pokolenie postPRL, dla którego obiekty te mają charakter awangardowy i nie są jedynie kojarzone z ówczesnym systemem politycznym. Do historii, której nie pamiętają i której nie znają, podchodzą okiem badacza, a nie rozgorączkowanego politycznego antagonisty. Można zaryzykować tezę, iż obserwowany wzrost zainteresowania architekturą powojenną jest formą protestu przeciwko usuwaniu tych obiektów z przestrzeni miejskiej. Obiektywny stosunek, na jaki może sobie pozwolić młodsze pokolenie, jest tym samym źródłem akceptacji dla współczesnych dóbr kultury. Utożsamianie architektury powojennej wyłącznie z okresem PRL-u jest nieporozumieniem. W rzeczywistości obiekty powstałe w drugiej połowie XX w. odzwierciedlają bowiem otwarcie na tendencje panujące wówczas w architekturze europejskiej. Paradoksalnie to, co kojarzy się z epoką Gomułki i Gierka, jest efektem inspiracji „zachodnioeuropejskim modernizmem”. Podobnie niepopularny w  historiografii system prefabrykacji nie był pomysłem krajów bloku wschodniego, lecz dotarł do nas za pośrednictwem ZSRR z  Francji. Ze względu na problemy finansowe i gospodarcze polscy architekci szukali wtedy nowych rozwiązań materiałowych, pozwalających

na minimalizację kosztów realizacji. Wzmogło to jeszcze bardziej kreatywność i eksperymentowanie na szeroką skalę z nowymi technologiami. Dobra kultury współczesnej odzwierciedlają więc proces poszukiwań i rozwoju polskiej myśli technicznej drugiej połowy ostatniego stulecia. Niestety, budynki efektowne i podziwiane w czasie ich powstania są dziś zapuszczonymi użytkowo i technicznie ruderami. Ich faktyczna wartość jest widoczna dopiero po modernizacji; tak właśnie stało się w przypadku Dworca Centralnego w Warszawie, do niedawna jednego z najmniej lubianych miejsc w mieście. Zainteresowanie społeczne jest źródłem kształtowania się dojrzałego i nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego, świadomego wartości dorobku dziedzictwa kulturowego, niezależnie od okresu, w jakim powstało. Mobilizuje ono odpowiednie jednostki urzędu miasta do działań na rzecz opieki i ochrony dóbr kultury współczesnej. Jednym z filarów społeczeństwa demokratycznego jest realizacja przez jednostki samorządowe zadań polegających na wspieraniu inicjatyw społecznych. Proces dialogu na poziomie mieszkańcy-miasto odzwierciedla realny model takiej współpracy. Zabytki, jak i dobra kultury współczesnej, stanowią dziedzictwo kulturowe i są integralnym elementem współczesnej przestrzeni miejskiej. Są częścią historii miasta, która świadczy o jego specyfice i tożsamości. Wartości kulturowych budownictwa lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. nie można oceniać z perspektywy spuścizny XIX w., która ma zagwarantowany status zabytku. Oceniając dobra kultury współczesnej, należy uwzględnić również ich wpływ na aktywizację i ożywienie działań oddolnych. Ich obecność w urbanistycznym krajobrazie miasta pokazuje pół wieku historii osiągnięć artystycznych i technicznych polskich plastyków, architektów i inżynierów. Młodsze pokolenie już je doceniło, starsze wciąż się wdraża.

Spotkania z Zabytkami

Anna Jagiellak 11-12 2012 |

37


Muzeum w 3D Temat XIV konferencji z cyklu NOWOCZESNE MUZEA, która odbędzie się 13 grudnia 2012 r. w Warszawie – określony został w jej tytule: „Muzeum w 3D – realne problemy wirtualizacji”. Prowadzenia obrad podjęła się prof. dr hab. Dorota Folga-Januszewska, prezydent Polskiego Komitetu Narodowego ICOM. Organizatorem konferencji jest Centrum Promocji Informatyki.

PROGRAM KONFERENCJI 10:00 prof. dr hab. Dorota Folga-Januszewska Wykład wprowadzający: „Muzeum potencjalne. Ontologia muzealiów” Referat przedstawia kilka wybranych problemów-pytań: • czy zaawansowane techniki wizualizacji zmieniają sposób widzenia i rozumienia obiektu muzealnego? • czym są wirtualne oryginały i wirtualne kopie? • w jaki sposób „przeżywamy” kontakt z wirtualnymi obiektami i w jaki sposób „znajdujemy się” w wirtualnych muzeach? • czy potrafimy już określić zasady psychologii i neurofizjologii wirtualności? 10:30 dr Robert Kostro (dyrektor Muzeum Historii Polski) Wykład i dyskusja: „Przyszłość muzeów – próba prognozy” 11:30 Prezentacja sponsorska konferencji 12:00 Przerwa, poczęstunek 12:30 prof. dr hab. Maria Poprzęcka (kierownik Podyplomowego Studium Muzealniczego Uniwersytetu Warszawskiego) Wykład: „»Wystawy niemożliwe«, »kolekcje fikcyjne«” 13:00 Anna Kuśmidorowicz-Król (pełnomocnik dyrektora ds. digitalizacji w muzeach, Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów), Monika Jędralska (Dział Digitalizacji, Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów) Wykład: „Dobre praktyki w zakresie pozyskiwania cyfrowych odwzorowań obiektów muzealnych – raport z prac zespołu ekspertów przy Narodowym Instytucie Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów (NIMOZ)” • Podstawowe założenia cyfrowego odwzorowania obiektów muzealnych o charakterze dokumentacyjnym • Wymagania techniczne. Problemy i praktyka • Przebieg procesu digitalizacji (dobre praktyki skanowania i fotografowania) • Udostępnianie (od pozyskania danych do przetworzenia plików wzorcowych na formaty użytkowe) 13:30 dr Agnieszka Dejnaka (kierownik Katedry Marketingu w Wyższej Szkole Bankowej we Wrocławiu) Wykład: „»Rzeczywistość rozszerzona« w praktyce edukacji muzealnej i paramuzealnej” • Rzeczywistość rozszerzona (AR) i zastosowania marketingowe • Rzeczywistość rozszerzona w muzeum • Współczesne muzeum − połączenie AR i kodów QR • Zastosowanie AR w edukacji paramuzealnej • Technologie przeszłości w edukacji muzealnej i paramuzealnej 14:00 Prezentacje firmowe: „Laboratorium »rzeczywistości rozszerzonej«”, „Skanowanie 3D”, „Usługi druku 3D” 14:40 Przerwa 14:50 Gerard Radecki (dyrektor Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie) Case study: „Multimedialna wystawa »Początki Państwa Polskiego« – zastosowanie filmów w technice 3D” • Multimedialność ekspozycji jako kontynuacja swego rodzaju tradycji gnieźnieńskiego muzeum (pierwsza ekspozycja zbudowana na bazie nośników światła i dźwięku została zrealizowana w MPPP w 1983 r.)

38

| Spotkania z Zabytkami

• Jaki jest związek pomiędzy słowem, obrazem i przedmiotem w prezentowanej narracji? W jaki sposób funkcjonują w muzeum przedmioty pokazywane w filmach i na ekspozycji, same w sobie będące często kopiami prawdziwych zabytków? Czy stają się bardziej prawomocne jako muzealia? • Historia prawdziwa, wirtualna czy nierealna? Jak współczesny odbiorca może odczytywać ekspozycję historyczną, posługującą się narracją filmową w technice 3D? Czy poprzez wykorzystanie wielkoformatowych ekranów i trójwymiarowej wizji, narzucających pewną atrakcyjność przekazu, przedstawione w filmie fakty historyczne stają się dla widza bardziej wiarygodne? • Czy wystawa wykorzystująca filmy w technice 3D w jakikolwiek sposób oddziałuje na zagrożenie tożsamości współczesnego muzeum, czy też pozwala rozszerzyć wymiar tej tożsamości? Jak „osadzić” język narracji zapożyczony skądinąd w ramy muzealnej przestrzeni? 15:10 Marcin Mondzelewski (Dział Głównego Inwentaryzatora Zbiorów, Muzeum Narodowe w Gdańsku) Case study: „Wirtualne muzea kościelne. Nowe szanse i wyzwania związane z digitalizacją dziedzictwa kulturowego na przykładzie autorskiej koncepcji wirtualnego muzeum kościoła św. Janów w Gdańsku” • Kwestie prawno-własnościowe związane z rozproszeniem zespołów zabytkowych • Zalety wirtualizacji zabytkowych zespołów wyposażenia • Zastosowanie wirtualnych muzeów − naukowe, turystyczne, edukacyjne • Problemy standaryzacji opisu obiektów w kontekście ich inwentaryzacji i upowszechniania za pomocą elektronicznych baz danych 15:30 Martyna Sztaba (MobileMS) Case study: „Realne wyzwania wirtualizacji: sposoby prezentacji, kontekst przedmiotów i miejsc, nowe technologie” • Czy spacery 3D mają sens? • Czy należy prezentować przedmioty w ich realnym środowisku, czy budować na nich nowy kontekst? • Jak rzeczywistość rozszerzona (AR) pomaga uzupełniać treści tradycyjnych przewodników? • Jak nowe technologie w muzeach pozwalają nam oszczędzać czas i pieniądze? 15:50 Dyskusja panelowa: „Wirtualne muzea – realne problemy: tożsamościowe, technologiczne, prawne” Moderowanie dyskusji: prof. dr hab. Dorota Folga-Januszewska, dr hab. Piotr Zawojski 16:30 Zakończenie programu, wręczenie certyfikatów Szczegółowe informacje na stronie: http://www.cpi-sk.pl/ imprezy/2012/rpw/index.php Więcej informacji udziela organizator konferencji: Centrum Promocji Informatyki spółka z ograniczoną odpowiedzialnością s.k., 04-041 Warszawa, ul. Międzyborska 50, tel. (22) 870 69 10 (78), fax (22) 870 69 95, e-mail:cpi@cpi.com.pl

11-12 2012

P

ierwszy pomnik syreny, jaki kiedykolwiek stanął w Warszawie, został ustawiony 7 sierpnia 1855 r. na Rynku Starego Miasta. Jego autorem był Konstanty Hegel (1799-1876), warszawski rzeźbiarz i pedagog. Cynkowy odlew, wysoki na 2,5 m, wykonany w pracowni odlewniczej Karola Mintera, wznosił się na sztucznej skale-grocie w środku basenu. Wokoło były kramy, gdyż Rynek pełnił głównie funkcję placu targowego. Tak było do 1913 r., kiedy skałę zamieniono na cokół z piaskowca. Nieco mniejsza wersja Heglowskiej rzeźby pojawiła się też na bramie u wylotu ul. Karowej, rozebranej wraz z rozpoczęciem budowy hotelu „Bristol” w 1898 r. W 1928 r., dla uświetnienia obchodów 10-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości, na zlecenie magistratu artyści malarze ozdobili Rynek malowidłami na kamienicach. Wówczas Syrenka Hegla została przeniesiona do magazynów miejskich, aby po roku stanąć na Solcu, na terenie Klubu Wioślarskiego (potem Sportowego) Pracowników Miejskich „Syrena”. Tam na cokole z piaskowca z rozebranego soboru na pl. Saskim, uszkodzona, przetrwała do 1944 r. Po wojnie reperacją uszkodzonej Syrenki zajęli się Bracia Łopieńscy. Dostała nowy miecz, lewą rękę, usunięto 18 uszkodzeń i załatano 50 dziur od kul i odłamków, a dla wzmocnienia pokryto ją warstwą fosforobrązu. W 1955 r., wciąż na Powiślu, stanęła w nowo utworzonym Parku Kultury i Wypoczynku. Tam znów przeszła reperację i 22 lipca 1972 r. na dobre wróciła na Stare Miasto, na mury przy Wieży Marszałkowskiej. Atakowana tam i niszczona przez chuliganów, w 1985 r. poddana została kolejnej konserwacji w Pracowni Konserwacji Metalu PKZ. Ostatecznie 12 grudnia 1999 r. stanęła na Rynku Starego Miasta na cokole zaprojektowanym przez architektów Marię i Jana Mazurów oraz Annę i Krystiana Jarnuszkiewiczów. Cokół ustawiony został w płytkim okrągłym basenie, w którym pod lustrem wody przeprowadzono system podświetlających światłowodów.


Wokół jednego zabytku

Heglowska Syrenka w wersji na EURO 2012 .........................................................................................................................

I znowu, jeszcze w tym samym roku, została uszkodzona. Wreszcie po dziewięciu latach zapadła decyzja ojców miasta i konserwatorów, aby więcej nie narażać Syrenki na zadawane jej ciosy, przeprowadzić konserwację i na stałe zatrzymać ją w Muzeum Historycznym. Na Rynku miał stanąć duplikat i stało się to 8 czerwca 2008 r. Warszawiacy i turyści nadal przychodzą do Syrenki na Rynku, siadają na pobliskich ławkach, wrzucają drobne monety do wody, fotografują się. I tak minęły cztery lata do wczesnej wiosny 2012 r., kiedy Warszawa na dobre rozpoczęła przygotowywania do Mistrzostw Europy w piłce nożnej UEFA EURO. ...............................................................................

1 | Replika Syrenki Hegla na Rynku Starego Miasta w Warszawie 2 | Piłkarska Syrenka z włoską flagą na cokole (zdjęcia: Urszula Zielińska-Meissner)

1

Biuro Promocji m.st. Warszawy wystąpiło z projektem „Syrenki piłkarskiej”. Oryginalnie koncepcja wyszła z agencji reklamowej „John Pitcher”, która nadesłała swój pomysł. Polegał on na ustawieniu w przestrzeni miejskiej 16 syrenek „narodowych”, reprezentujących barwy państw uczestniczących w EURO. Jako model wyjściowy posłużyła syrenka Konstantego Hegla. Antyczne uczesanie zmieniono na dziewczęcy koński ogon, na tarczy miały się znaleźć kolory narodowe, a zamiast miecza piłka, gotowa oczywiście do rzutu wolnego. I ten projekt został przyjęty do realizacji. Już w marcu i kwietniu został zaprezentowany model Syrenki 3D, a w połowie maja rozgorzała walka o miejsca, w których piłkarskie Syrenki miały być ustawione. Z wyjątkiem Syrenek Polski, Ukrainy, Rosji i Grecji, które z racji odbywających się w Warszawie meczów stanęły w Strefie Kibica, pozostałych dwanaście

2 stanęło na pl. Trzech Krzyży, na pl. Zamkowym, Teatralnym, na pl. Konstytucji, na Krakowskim Przedmieściu przy ul. Karowej i przy pomniku Kopernika, na Skwerze 1. Dywizji Pancernej (przy multimedialnych fontannach nad Wisłą), na ul. Tamka przy Muzeum Chopina, na Rondzie de Gaulle’a, przy Rynku Starego Miasta i przy stacji Metro Centrum. Na postumentach większości Syrenek, na jednym z boków spod barw flagi narodowej przeświecały fotografie twarzy internautów-kibiców. Dnia 6 czerwca warszawiaków i tłumnie przybyłych kibiców przywitało 16 piłkarskich Syrenek. Teraz wszystkie stoją przed Pałacem Kultury. Urszula Zielińska-Meissner

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

39


ZABYTKI W KRAJOBRAZIE

Kościół przy Chłodnej

..........................................................................................................................................

W

e wrześniu 2011 r. zakończona została przebudowa terenu w rozwidleniu ulic Chłodnej i Elektoralnej w Warszawie, na odcinku od al. Jana Pawła II do ul. Żelaznej. Ideą przewodnią podjętego przedsięwzięcia była rewitalizacja tej części miasta. Realizacja ta przyczyniła się równocześnie do wyeksponowania dominującego zawsze w tym układzie przestrzennym kościoła św. Karola Boromeusza. Otaczająca kościół dawna zabudowa została prawie całkowicie zniszczona pod sam koniec drugiej wojny światowej. Usytuowany centralnie kościół w znacznej części jednak zachował się, z wyjątkiem partii prezbiterialnej, która po powstaniu eksplozją materiałów wybuchowych wysadzona została w powietrze. Budowę świątyni od podstaw rozpoczęto w 1841 r. Inicjatorką inwestycji była Klementyna z Sanguszków Małachowska, która przeznaczyła pierwsze fundusze na ten cel. Rozpoczęta realizacja finansowana była później ze środków rządowych oraz ofiar wiernych. Projekt kościoła wykonał Henryk Marconi – architekt bardzo wzięty i aktywny w ówczesnym zawodowym środowisku warszawskim. Realizacja świątyni ukończona została w 1849 r., jednocześnie znalazła tu siedzibę istniejąca już od końca XVIII w. przy ul. Senatorskiej parafia św. Andrzeja, przeniesiona potem do kościoła reformatów przy tej samej ulicy. Henryk Marconi – włoski architekt, urodzony w Rzymie, wykształcony w swoim kraju, pochodził z rodziny od pokoleń związanej z architekturą i sztuką. W 1822 r. przybył do Polski, sprowadzony przez Ludwika Paca do prowadzenia prac przy jego pałacu w Dowspudzie. Od tego czasu aż do końca życia pozostał u nas, rozwijając szeroką działalność projektową

40

| Spotkania z Zabytkami

i dydaktyczną, jednocześnie pełniąc różne funkcje w administracji rządowej. Wśród jego rozlicznych realizacji znalazło się dwadzieścia kilka świątyń. Do lepszych dzieł należały warszawskie kościoły: św. Karola Boromeusza przy Chłodnej, Wszystkich Świętych na Grzybowie, św. Anny w Wilanowie. Dwa pierwsze kościoły budowane były od podstaw, natomiast trzeci, istniejący, był tylko przez niego rozbudowany.

i w detalu architektonicznym w kształcie głowic, kanelowanych trzonów i baz. Zastosowanie nowego materiału do celów konstrukcyjnych niewątpliwie wymagało odwagi, z drugiej jednak strony zmuszało do ostrożności, ze względu na zachowanie należytej statyki całego obiektu. Właśnie to było zapewne powodem zastosowania stosunkowo gęstego rozstawu kolumn międzynawowych. Wbudowane elementy żeliwne wyko-

1 Marconi już w pierwszym okresie swojego życia zdobył kwalifikacje zawodowe oraz poznał rodzimą architekturę. Wykorzystywał to w swojej działalności. Kościół przy Chłodnej jest dobrym tego przykładem. Jest on jednocześnie obiektem bardzo oryginalnym ze względu na szerokie zastosowanie nowego tworzywa budowlanego w postaci lanych odlewów żeliwnych. Zostały one użyte zarówno jako elementy konstrukcyjne w formie wspierających kolumn, jak 11-12 2012

nane zostały w Fabryce Machin Żelaznych na warszawskim Solcu. Budynek kościoła jest dwukondygnacyjny. Przyziemna kondygnacja – obecnie dolny kościół – przeznaczona była pierwotnie na kaplicę przedpogrzebową. Wyniesiona znacznie nad teren ponad nią kondygnacja – górny kościół – dostępna jest z zewnątrz poprzez szerokie schody. Trójnawowa, orientowana świątynia ma układ bazylikowy. Do prostokątnego prezbiterium zamkniętego półkolistą


ZABYTKI W KRAJOBRAZIE

2 1 | Elewacja zachodnia kościoła św. Karola Boromeusza przy ul. Chłodnej w Warszawie 2 | Posągi Ojców Kościoła na tle elewacji zachodniej

3 | Fragment elewacji południowej z posągami świętych w niszach 4 | Kościół od strony wschodniej w czasie iluminacji wieczornej

..............................................................................

absydą z obu jego boków dobudowane są aneksy kryjące w sobie: z lewej strony zakrystię, z prawej − kaplicę. Rozwiązanie takie dało efekt pseudotranseptu. Nawa główna oddzielona jest od bocznych arkadami wspartymi na żeliwnych kolumnach korynckich. Całe wnętrze doświetlone jest oknami w górnych ścianach nawy głównej, natomiast nawy boczne mają pełne ściany. W zachodniej części emporowy chór muzyczny podparty jest trzyarkadową ścianą z dwiema kolumnami korynckimi w środku i filarami po boku. Pod chórem znajduje się kruchta wejściowa. Nawa główna i chór muzyczny przekryte są dekoracyjnym stropem kasetonowym z cynkowymi ozdobami w kształcie rozchylonych kwiatów. Prezbiterium ma płaski strop w części prostokątnej, a absyda ma sklepienie kopulaste. Nawy boczne sklepione są kolebkowo, z gurtami w miejscu pilastrów i kolumn. W trakcie budowy kościoła, a potem w latach późniejszych stopniowo uzupełniano wnętrze elementami wystroju i wyposażenia. Na podstawie projektu Ludwika Kaufmanna

3 wykonany został ołtarz główny w kształcie portyku z tympanonem zwieńczonym krzyżem i dwiema rzeźbami. Wewnątrz niego początkowo umieszczona była kopia obrazu Correggia „Narodzenie Pańskie”, później w jej miejsce wstawiono włoski obraz przedstawiający patrona kościoła z kolekcji wilanowskiej Potockich. Powyżej ołtarza głównego, na sklepieniu absydy prezbiterium włoski malarz Michaele Chiarini wykonał fresk z wyobrażeniem Trójcy Świętej. W ołtarzu w kaplicy obok znalazł się obraz malarza włoskiego Luigi Rubio „Najświętsza Maria Panna ze św. Stanisławem i św. Wawrzyńcem” – dar Henryka Marconiego. Na sklepieniu kaplicy Antoni Strzałecki wykonał polichromię

z wizerunkiem św. Stanisława. W kaplicy umieszczono też portret fundatorki kościoła. W nawach bocznych wykonano sześć ołtarzy, dwa z nich zostały zaprojektowane przez Władysława Marconiego – syna Henryka. W ołtarzach znalazły się obrazy Józefa Buchbindera, Rafała Hadziewicza, a także „Narodzenie Pańskie” z ołtarza głównego. Jednym z ciekawszych elementów stała się dekoracyjna ambona żeliwna w kształcie kielicha – wyrób zakładów w Chlewiskach, świadczący o wysokim poziomie ówczesnej krajowej wytwórczości. Usytuowany centralnie kościół widokowo dostępny jest ze wszystkich stron. Najbardziej monumentalna zachodnia elewacja składa się

4

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

41


ZABYTKI W KRAJOBRAZIE

5 z dwóch kondygnacji. Dolna, ze schodami i portykiem wejściowym, została podbudowana z obu stron dekoracją rzeźbiarską w postaci czterech posągów Ojców Kościoła, ustawionych na postumentach ogrodzenia kościoła. Trójarkadowy portyk wejściowy do otwartego przedsionka wsparty jest, podobnie jak we wnętrzu, na czterech żeliwnych kolumnach korynckich. Górna kondygnacja, podzielona pilastrami, między którymi znajdują się trzy półkoliście zamknięte okna, zwieńczona jest tympanonem, wypełnionym dekoracją rzeźbiarską. Dwie flankujące smukłe wieże, kwadratowe u dołu i okrągłe u góry, zakończone są niewielkimi kopułkami. Elewacje naw bocznych podzielone są rytmem ślepych arkad, wspartych na korynckich pilastrach. W polach między pilastrami znajdują się wnęki z posągami świętych. Wyżej położone elewacje nawy głównej podzielone są także pilastrami korynckimi, pomiędzy którymi umieszczono półkoliście zamknięte okna. Rytm pilastrów i ślepych arkad kontynuowany jest na ścianach aneksów i absydy prezbiterium. Nawa główna i aneksy nakryte są dachami dwuspadowymi, nawy boczne jednospadowymi, a absyda ma dach kopulasty. Trójkątny szczyt prezbiterium, podobnie jak szczyt zachodni, wypełniony był dawniej dekoracją rzeźbiarską. Wejścia do dolnego kościoła znajdują się w ścianach aneksów.

42

| Spotkania z Zabytkami

5 | Wnętrze w kierunku na prezbiterium, stan z końca XIX w.

6 | Żeliwna ambona w nawie głównej .......................................

6

Wśród zabytkowych kościołów warszawskich świątynia przy Chłodnej wyróżnia się bardzo różnorodnym wystrojem rzeźbiarskim, wkomponowanym w architekturę zewnętrzną i jej bezpośrednie otoczenie. Wystrój ten wykonany był podczas budowy obiektu oraz stopniowo uzupełniany w ciągu następnych lat po jej zakończeniu. Wykonawcami tych dzieł − posągów i płaskorzeźb − byli czołowi rzeźbiarze prowadzący działalność w środowisku warszawskim. Najwięcej prac pozostawili po sobie: Ludwik Kaufmann, Paweł Maliński i Teofil Godecki. W tympanonie zachodniej elewacji Maliński wykonał płaskorzeźbę grupową, przedstawiającą patrona kościoła udzielającego komunii. Zapewne podobna płaskorzeźba z życia patrona w tympanonie wschodnim była też jego dziełem, niestety została ona zniszczona w czasie ostatniej wojny. Posągi św. Piotra i św. 11-12 2012

Pawła, umieszczone na attyce zachodniej, są dziełem Kaufmanna. Dwa monumentalne posągi św. Ambrożego i Grzegorza na postumentach ogrodzenia przed frontem kościoła są też jego rzeźbami. Dwa analogiczne posągi św. Hieronima i św. Augustyna wykonał Paweł Maliński. Nisze w północnej elewacji bocznej wypełnione są posągami świętych, których autorami było wielu rzeźbiarzy. Najwcześniej, jeszcze przed konsekracją kościoła, umieszczone były dwa posągi Pawła Malińskiego. Później sukcesywnie nisze uzupełniano rzeźbami Pawła Malińskiego, Daniela Zaleskiego, Józefa Mantzla i Tadeusza Czajkowskiego. Wszystkie dziesięć posągów w niszach południowej elewacji bocznej autorstwa Teodora Godeckiego zostało ustawionych dopiero pod koniec XIX w. Dziesięć płaskorzeźbionych plakiet z figurami aniołów opracował Konstanty Hegel. Dwie


ZABYTKI W KRAJOBRAZIE

7 | Strop kasetonowy w nawie głównej (zdjęcia: 1-4, 6, 7 − Stanisław Grzelachowski, 5 – wg „Tygodnik Ilustrowany”, nr 45, 1899) ......................................................................

z nich w zachodniej elewacji są oryginalne, pozostałe, zniszczone w  czasie ostatniej wojny, są zrekonstruowane. Usytuowana przed kościołem figura Matki Boskiej została odlana w  brązie w  zakładzie Łopieńskich w  1890  r., na podstawie modelu Andrzeja Pruszyńskiego. Tuż przed samym zakończeniem drugiej wojny światowej, już po wygaśnięciu powstania warszawskiego, ładunkiem wybuchowym została wysadzona w powietrze część prezbiterialna kościoła. Korpus z wieżową fasadą ocalał. Zachowało się nawet wiele z jego wyposażenia: ołtarze boczne, ambona, 7 stacje Drogi Krzyżowej, a także i  obrazy, w tym obraz „Narodzenie Pańskie”. Po wojnie część nawową zamknięto tymczasową ścianą ceglaną, co umożliwiło jej użytkowanie. Później przystąpiono do odbudowy zniszczonej partii, podczas której została przywrócona jej pierwotna

architektura. Na zewnątrz nie odtworzono jednak dawnej dekoracji rzeźbiarskiej, we wnętrzu zaś w części prezbiterialnej − dekoracji malarskiej i sztukatorskiej. Nie zdecydowano się też na rekonstrukcję ołtarza głównego. Na ścianie absydy prezbiterium

umieszczony został dużych rozmiarów, w ozdobnej ramie obraz z 1662 r. znanego malarza śląskiego Michaela Willmanna „Męczeństwo św. Andrzeja”. Dzieło to było jednym ze składników wielkiego cyklu obrazowego w opackim kościele w Lubiążu. W projekcie kościoła przy Chłodnej dostrzegano wiele analogii z zabytkami rzymskimi. W  przeważających opiniach najczęściej wskazywana była jako najbliższa jemu pierwotna bazylika Santa Maria Maggiore. Niewątpliwie układ bazylikowy w kościele jest bardzo czytelny. Powiązania takie są zrozumiałe, gdyż Marconi zawsze wykazywał się znajomością architektury swojego kraju i  w  swojej pracy projektowej wykorzystywał ją. Ostatecznie jednak dzieła zrealizowane przez niego w Polsce kształtowane były w sposób indywidualny, a wśród nich także i kościół św. Karola Boromeusza przy Chłodnej. Zastosowanie nowego tworzywa, jakim było żeliwo, które posłużyło do formowania detali historycznych, przyczyniło się w dużym stopniu do tej odmienności. Stanisław Grzelachowski Spotkanie z książką

WARSZAWSKIE NEKROPOLIE

W

2012 r. nakładem warszawskiego Wydawnictwa Nowy Świat opublikowana została książka znanego historyka i varsavianisty Karola Mórawskiego Cmentarze warszawskie. Przewodnik historyczny. Autor na 240 stronach opisał 42 stołeczne i leżące na obrzeżach Warszawy (w Gołąbkach, Powsinie, Pyrach, Radości, Rembertowie, Ursusie, Wawrze) nekropolie, przedstawił ważniejsze miejsca pochówku w podziemnych kryptach kościelnych i mauzoleach, na cmentarzach przykościelnych, w miejscach bitew historycznych, a także miejsca pamięci w obiektach sakralnych i świeckich (jak np. pomnik poświęcony pamięci zmarłych w Szpitalu Dzieciątka Jezus). W krótkim wprowadzeniu do przewodnika poznajemy historię grzebalnictwa, obyczaje pogrzebowe i żałobne, dzieje powstania warszawskich cmentarzy, a także zagadnienia sztuki sepulkralnej (z uwzględnieniem epigrafiki, będącej w okresach niewoli i wojen jedynym sposobem wyrażenia patriotycznych uczuć). Cmentarze przedstawione zostały w porządku katalogowym, w podziale na komunalne i wyznaniowe. W trzecim rozdziale zamieszczone zostały informacje o innych miejscach pochówku na terenie stolicy. Każdy opis zawiera informacje o lokalizacji, zasięgu terytorialnym, historii danego cmentarza, dane o jego założeniach architektonicz-

no-planistycznych, założycielach, donatorach, architektach pomników nagrobnych, pochowanych tu znanych osobach (stan na koniec lipca 2010 r.). Dodatkowe przewodnikowe informacje dotyczą możliwości dojazdu komunikacją publiczną. Karol Mórawski pisze we wstępie: „Praca ta nie wyczerpuje oczywiście tematu […]. Dzieje cmentarzy warszawskich ciągle więc jeszcze czekają na swego dziejopisa, który poświęcić będzie musiał wiele czasu, by ukształtować historyczną wizję tego ważnego elementu kultury duchowej i materialnej społeczeństwa Warszawy na przestrzeni wieków”. Na pewno przewodnik jest pozycją ułatwiającą ukształtowanie tej historycznej wizji. Jak przystało na tego typu publikację, jest tu wiele zdjęć archiwalnych i współczesnych. Treść wzbogacają również cytaty z literatury. Obszerna bibliografia odsyła czytelnika do podobnych tematycznie wydawnictw. Książkę można nabyć (cena: 29,99 zł) m.in. w sklepie internetowym Wydawnictwa Nowy Świat – www.poczytajka.pl, w księgarniach sieci Empik, Matras, przez strony internetowe (www.merlin.pl, www.empik.com, www.gandalf.com.pl, www.platon.com.pl), a także w siedzibie Wydawnictwa (00-336 Warszawa, ul. Kopernika 30/5, tel. 22 826-25-43).

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

43


ZABYTKI W KRAJOBRAZIE

Epitafium amerykańskiego dyplomaty

..........................................................................................................................................

N

a wschodnim skraju woj. śląskiego położona jest niewielka wieś gminna – Żarnowiec, należąca do Małopolski. Wzmiankowana już w 1098 r., lokowana w pierwszej połowie XIV w. (prawa miejskie utraciła w 1869 r. w ramach represji carskich po upadku powstania styczniowego) swą pomyślność w czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej czerpała z korzystnego położenia na ważnym szlaku łączącym Warszawę z Krakowem. Ów właśnie trakt przywiódł przed dwustu laty do miasteczka niezwykłego gościa. Był nim Joel Barlow − amerykański poeta, filozof, polityk i dyplomata w jednej osobie, dla którego

– jak się okazało – miejscowość nad Pilicą stać się miała miejscem ostatniego spoczynku. Joel Barlow, urodzony w 1754 r. w Redding, w kolonii Connecticut, absolwent prawa Uniwersytetu Yale, uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, po jej zakończeniu parał się kolejno edytorstwem, pisarstwem, handlem, wreszcie polityką. Pozostawał w bliskich relacjach z czołowymi osobistościami epoki: Thomasem Painem, markizem Lafayettem oraz Thomasem Jeffersonem. Darzył szacunkiem Polaków − Tadeusza Kościuszkę, którego znał osobiście, a także króla Stanisława Augusta, z którym korespondował. Na niwie

poetyckiej zasłynął przede wszystkim jako autor The Columbiad (Kolumbiada), gigantycznego poematu epickiego stanowiącego próbę uwiecznienia „wschodzącej chwały Ameryki” (Andrzej Kopcewicz, Marta Sienicka, Historia literatury Stanów Zjednoczonych w zarysie. Wiek XVII-XIX, Warszawa 1983, s. 82 i n.). Był zwolennikiem rewolucji francuskiej – za jej czynne wsparcie piórem podczas pobytu w Paryżu w 1792 r. otrzymał honorowe obywatelstwo Francji. Na polu dyplomacji dał się poznać po raz pierwszy trzy lata później, gdy jako konsul Stanów Zjednoczonych w Algierze wynegocjował uwolnienie ponad stu amerykańskich kupców przetrzymywanych od wielu lat w niewoli muzułmańskiej. W 1811 r. prezydent Madison w dowód uznania dla talentu i doświadczenia Barlowa mianował go ministrem pełnomocnym przy dworze cesarza Francuzów, z zadaniem zawarcia traktatu handlowego pomiędzy Francją a Stanami Zjednoczonymi oraz uzyskania od Francji odszkodowania za statki i towary amerykańskich kupców, zarekwirowane po 1806 r. w następstwie „blokady kontynentalnej” − zakazu handlu z  Anglią, wprowadzonego przez Napoleona I na terenie całej opanowanej przez niego Europy. Niestety, był to już czas, gdy cesarz sposobił się do wojny z Rosją, nie udało się więc amerykańskiemu dyplomacie dokończyć swej misji przed wyjazdem Napoleona z Paryża – sprawa odszkodowań pozostawała niezamknięta. W końcu cesarz zdecydował się udzielić amerykańskiemu ministrowi audiencji na terenie Rosji, a konkretnie w Wilnie. Wkrótce po jego przybyciu do tego miasta, w listopadzie 1812 r. okazało się, że kampania Napoleona przeobraziła się w sromotną klęskę i konieczna jest ewakuacja. Barlow udał się więc na początku grudnia do Warszawy, a następnie wyruszył w  stronę Krakowa. Podróżując w fatalnych warunkach pogodowych i źle ......................................................... 1 | Kościół Narodzenia NMP w Żarnowcu

1

44

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012


ZABYTKI W KRAJOBRAZIE

2 2 | Płyta epitafijna pamięci Joela Barlowa w kościele

.........................................................

się odżywiając, zapadł na zapalenie płuc. Już ciężko chory, po drodze ocalił od śmierci ppor. 5. pułku strzelców konnych Adama Jakuba Piwowarskiego, polecając zabrać przemarzniętego z traktu do swojego powozu. Po przybyciu do Żarnowca, w budynku miejscowej stacji pocztowej, pod opieką burmistrza, a zarazem poczthaltera Jana Blaskiego i jego żony próbowano uratować chorego Amerykanina, lecz wysiłki miejscowego lekarza spełzły na niczym. Joel Barlow zmarł w południe 26 grudnia 1812 r. w obecności m.in. towarzyszącego mu przez całą podróż bratanka Thomasa. Pragnieniem tego ostatniego było, aby ciało zmarłego zabalsamować i przewieźć do Ameryki, tak się jednak nie stało za sprawą fałszywych pogłosek o grasujących w okolicy sotniach kozackich. Thomas Barlow w pośpiechu udał się do Krakowa, a stamtąd przez Wiedeń do Paryża. Pochówkiem amerykańskiego dyplomaty na przykościelnym cmentarzu zajęła się rodzina burmistrza oraz ppor. Piwowarski. Kilka lat

później wdowa – Ruth Barlow wystawiła mężowi kamienny nagrobek. W ciągu kilkudziesięciu lat nie został jednak po nim żaden ślad – z czasem coraz bardziej zaniedbany, podobno rozsypał się… Późniejsze poszukiwania grobu Barlowa nie przyniosły większych rezultatów. Przetrwało natomiast do naszych czasów epitafium Joela Barlowa, ufundowane wkrótce po zakończeniu wojen napoleońskich przez wdzięcznego za uratowanie życia Adama Jakuba Piwowarskiego (zm. 1854 r.). Umieszczona w kruchcie żarnowieckiego kościoła Narodzenia Najświętszej Marii Panny (XIV w.) pokaźna acz surowa w formie płyta z czarnego marmuru dębnickiego opatrzona została tekstem: „Joel Barlow / Plenipotens Minister / a Statibus unitis Americae / ad Imp.[eratorem] Gallorum et Reg.[em] Italiae / Itinerando hicce obiit / 26. Decembris 1812. / Annos Natus 56”. ( Joel Barlow / Minister Pełnomocny / Stanów Zjednoczonych Ameryki / przy Cesarzu Francuzów i Królu Włoch / w czasie podróży umarł tutaj / 26 grudnia 1812 / w wieku 56 [winno być 58!] lat). Z upływem czasu tablica popadła nieco w zapomnienie, do czego niewątpliwie przyczyniło się wytyczenie w 1836 r. omijającego miasteczko, nowego traktu z Warszawy do Krakowa przez Kielce i Miechów. „Żarnowiec pozostał na uboczu i tym być może tłumaczy się rzadkie zainteresowanie historią Barlowa u polskich pamiętnikarzy i przewodnikopisów” − pisał przed 30 laty Leszek Mazan (L. Mazan, Pod Żarnowcem przecięły się ich drogi, „Przekrój”, nr 1957, 1982, s. 19). Płyta epitafijna, choć wzmiankowana w  lokalnej monografii Żarnowca okresu międzywojnia, pominięta została zupełnie w opisie wyposażenia miejscowego kościoła, zamieszczonym w Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce (t. I, Województwo krakowskie, red. Jerzy Szablowski, z. 12, powiat olkuski, opr. Kazimiera Kutrzebianka, Warszawa 1953, ss. 39-40). Mocno już podniszczonemu zabytkowi należne miejsce przywrócono, gdy zainteresował się nim emerytowany dyplomata

3 3 | Obelisk z tablicą pamiątkową ku czci J. Barlowa, odsłonięty w 1998 r. w pobliżu kościoła

(zdjęcia: Arkadiusz Malejka)

.........................................................

amerykański, admirator Barlowa, William Sommers. Staraniem małżeństwa Sommersów tablicę odnowiono i uroczyście odsłonięto w maju 1996 r., w obecności konsula generalnego USA z Krakowa Mary B.  Marshall (fotografię epitafium sprzed renowacji zaprezentowano na łamach „Spotkań z  Zabytkami” w styczniu 1998 r.). Przy okazji nad płytą umieszczono medalion z podobizną Barlowa, a pod nią niewielką tabliczkę z nazwiskiem fundatorów (Stanisław Piwowarski, Z  przeszłości Żarnowca i  okolicy w latach 1795-1918, [w:] Żarnowiec. Szkice z dziejów, red. Wacław Passowicz, Kraków 1998, s. 78). Płyta epitafijna nie jest jedynym upamiętnieniem amerykańskiego ministra pełnomocnego w Żarnowcu. W czerwcu 1998 r. – podczas obchodów 900-lecia miejscowości – w sąsiedztwie kościoła, kosztem Fundacji im. Joela Barlowa we współpracy z  Amerykańskim Centrum Kultury Polskiej oraz Stowarzyszeniem Emerytowanych Dyplomatów Stanów Zjednoczonych, odsłonięto obelisk wraz z tablicą pamiątkową ku czci Barlowa, ze szczegółowym opisem dramatycznych okoliczności jego śmierci.

Spotkania z Zabytkami

Arkadiusz Malejka 11-12 2012 |

45


ZABYTKI W KRAJOBRAZIE

Nieznana figura kamienna

.........................................................................................................................................

W

okolicach Miechowa w woj. małopolskim znajduje się wiele kamiennych figur i krzyży przydrożnych, które były wykonywane przeważnie w warsztatach kamieniarskich w Pińczowie. Figury te są na ogół zinwentaryzowane i uwzględnione w Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce, którego I tom z 1953 r. obejmuje woj. krakowskie (obecnie małopolskie). Zachowała się jednak piękna figura, której nie zauważyli dotychczas inwentaryzatorzy zabytków. Pochodzi ona z połowy XVII w., a znajduje się w Rzemiędzicach − wsi nad rzeką Nidzicą koło Słaboszowa (15 km na wschód od Miechowa). Figura ta jest dziełem wybitnym. Ma kształt późnorenesansowy i nie jest to jak w innych przypadkach okrągła kolumna ani też prostokątny słup, ale jej trzon ma przekrój ośmiokąta. Górną część zajmuje kapliczka, w której znajduje się kamienna rzeźba

Chrystusa na krzyżu, a po bokach − rozczłonkowane filarki. Całość pokryta jest pozorną kopułką i również pozorną łuskową dachówką, a zwieńczenie wykonano w kształcie kuli. W dolnej części kapliczki widać wyraźną datę: „1646”. Figura jest w swym kształcie wyjątkowa i − jak można się domyślać − zaprojektował ją wybitny artysta. Wykonana została z kamienia pińczowskiego. Niewątpliwie powstała na zamówienie kapituły krakowskiej, do której należały wówczas Rzemiędzice. Projektantem mógł być nawet jeden z architektów królewskich, a  zwłaszcza Giovanni Battista Gisleni (1600-1672), który uznawany jest za autora pięknego obelisku w Wyszkowie, wzniesionego na cześć Karola Ferdynanda Wazy, syna króla Zygmunta III, biskupa wrocławskiego i płockiego. Obelisk ten datowany jest na 1648 r., a więc na ten sam czas, jak figura w Rzemiędzicach.

..............................

1 | Figura w Rzemiędzicach – widok od południa 2 | Data

powstania figury – „1646”

(zdjęcia: Jacek Orczyk)

2

46

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

1 Gisleniemu przypisuje się też autorstwo nagrobka biskupa krakowskiego z tego czasu − Piotra Gembickiego (zmarłego w 1657 r.), a znajdującego się w katedrze wawelskiej. Jest więc możliwe, że sprawująca w imieniu biskupa władzę w diecezji kapituła, do której Rzemiędzice należały, zleciła właśnie temu artyście wykonanie tamtejszej figury. Pińczowskie warsztaty kamieniarskie – w jednym z nich wykonana została figura w Rzemiędzicach – realizowały zamówienia na figury przydrożne już w XVII w. Działalność tych warsztatów rozpoczął na przełomie XVI i XVII w. architekt królewski Santi Gucci. Kamień pińczowski, będący rodzajem wapienia, służył jako łatwy materiał do obróbki i dlatego wykonywano z niego wiele rzeźb do elewacji i wnętrz kościołów, pałaców, kamienic mieszczańskich, ale także figur przydrożnych na rozległym obszarze od Zamościa po Częstochowę. Niestety, nie jest to jednak materiał trwały i zwłaszcza napisy umieszczone na figurach ulegają często zniszczeniu pod wpływem warunków atmosferycznych. Figura w Rzemiędzicach jest dobrze zachowana i zasługuje na uwagę ze względu na wybitną wartość artystyczną. Zdzisław Jedynak


ZBIORY I ZBIERACZE

Średniowieczne unikaty w Bibliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika .........................................................................................................................................

R

ok 2006 wyznaczył ważną datę w historii Działu Zbiorów Specjalnych Biblioteki   Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Rozpoczęto w nim bowiem opracowywanie katalogu manuskryptów średniowiecznych, których metryka sięga częstokroć XII-XIII w. Zdecydowana większość spośród nich pochodzi z zasobów królewieckiej Staats- und Universitätsbibliothek, w której przechowywano nie tylko słynną Srebrną Bibliotekę księcia Albrechta Pruskiego, ale też pozostałości księgozbiorów krzyżackich. W czasie drugiej wojny światowej zbiory te ewakuowano do wschodniopruskich rezydencji w Karwinach i Słobitach, skąd już po zakończeniu działań wojennych przemieszczono do zbiornicy księgozbiorów zabezpieczonych przez władze polskie w Pasłęku. Ostatecznie, na mocy decyzji ministerialnej, w 1946 r. stały się własnością nowo utworzonego uniwersytetu toruńskiego. Przeprowadzone w ostatnich latach badania nad oprawami rzeczonych woluminów wykazały przede wszystkim liczne oryginalne dzieła średniowieczne, wykonane zazwyczaj z grubych desek dębowych, powleczonych skórą i zaopatrzonych w okazałe zapięcia, okucia i guzy. Obok wyrobów anonimowych warsztatów introligatorskich, działających m.in. na potrzeby konwentów krzyżackich, zidentyfikowano oprawy ze znanej specjalistom pracowni gdańskiego

Mistrza Smoka starszego z lat trzydziestych XV w. (którego umowna nazwa wywodzi się od stosowanego przez niego stempla introligatorskiego przedstawiającego smoka) czy też królewieckiego Mistrza Marii, działającego u schyłku epoki. Znaczącym wydarzeniem stało się zidentyfikowanie oprawy tzw. plakietowej antwerpskiego mistrza Jacobusa Clercx de Ghele, aktywnego w pierwszych dekadach XVI w. Jego dzieła są bowiem niezwykle rzadkie i cenione ze względu na rolę, jaką odegrały w historii niderlandzkiego introligatorstwa. Nie mniejsze znaczenie miało odkrycie jednej z bardzo nielicznych opraw kolońskich z lat siedemdziesiątych-osiemdziesiątych XIV w., o dekoracji wykazującej istnienie w tym ośrodku nieznanego badaczom introligatora. Listę zaledwie około trzystu tzw. opraw nacinanych (ledersznytowych) z XIV-XV w., zachowanych w światowych kolekcjach, wzbogaciło efektowne, nieznane literaturze dzieło śląskie lub łużyckie, prezentujące na jednej z okładzin heraldycznego orła. Bodaj najważniejsze odkrycie wiąże się jednak z dwoma woluminami rękopiśmiennej i iluminowanej Biblii, prawdopodobnie z trzeciej lub czwartej dekady XV w. Stanowiła ona własność bądź pobożną fundację nieokreślonego rycerza, mieszczanina ewentualnie hierarchy kościelnego, który upamiętniony został herbem wkomponowanym w pierwszy inicjał obu z tomów. Pierwotnie chronione

1 | Iluminowane inicjały i fragment tekstu Biblii, Prusy Krzyżackie (?), lata trzydzieste XV w. (?) (w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu) ...............................................................................

były one oprawami o bliźniaczej formie. W nieokreślonym czasie jedną z nich pozbawiono, niestety, górnej i dolnej okładziny, niewykluczone, że wskutek dostrzeżenia w nich arcyrzadkich zabytków rzemiosła artystycznego, a tym samym kolekcjonerskich rarytasów. Na szczęście, druga oprawa zachowała się w relatywnie dobrym stanie, nie licząc zerwanych zapięć i rogowych guzów, a także charakterystycznej, metalowej ramki tzw.

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

47


ZBIORY I ZBIERACZE

okienka tytułowego, przybitego niegdyś do górnej okładziny (pozostała po nim jedynie papierowa nalepka z minuskułowym napisem „Pars Bibliorum” oraz starymi, królewieckimi sygnaturami). To niepozorne dzieło wykonano na deskach bukowych, powleczonych skórą. Podczas jego dokładniejszego oglądu spod warstw zabrudzeń ujawniać się zaczęła charakterystyczna, monochromatyczna kompozycja odbiegająca daleko od ikonografii typowej dla piętnastowiecznych opraw. Ukazuje ona zatrwożonego ptaka, siedzącego na gałęzi drzewa o bogatym ulistnieniu i obserwującego go drapieżnika o kociej sylwetce i  z  obrożą na szyi, czającego się wśród listowia. ...............................................................................

2a | 2b | Oprawa Biblii (górna i dolna

okładzina), Gdańsk (?), lata trzydzieste XV w. (?) (w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu)

Owa scena powtarza się w innych miejscach okładzin, uzupełniona bujną roślinnością o dekoracyjnych kształtach liści. Cechą przesądzającą o wyjątkowości tego dzieła jest jednak nie tyle jego ikonografia, co technika wykonania. Czarno-białą kolorystykę dekoracji oraz jej multiplikację osiągnięto bowiem dzięki odbitkom/ nadrukom z drewnianego klocka o uprzednio wyciętym wzorze pokrytym farbą. Owa technika dekoracyjna z pogranicza grafiki i drukarskiego zdobnictwa znana była już we wczesnym średniowieczu, stanowiąc tańszy odpowiednik kompozycji na luksusowych tkaninach sprowadzanych z  Orientu. Najstarsze europejskie zabytki tej gałęzi rzemiosła artystycznego pochodzą z XIV w., co sprawia, że przypisuje się im znaczącą rolę w procesie rozwoju grafiki drzeworytniczej. W istocie, większa liczba zachowanych dzieł tego typu pochodzi

2b

2a

48

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

z czasu bujnego rozwoju drzeworytu, przypadającego na XV w. Przykładu dostarczają tu paramenty kościelne, jak choćby ornat ze zbiorów w Rostoku ozdobiony barwnym nadrukiem, czy też lniane antependia ze zbiorów sztokholmskich i wiedeńskich z odbitkami/nadrukami scen religijnych i ornamentów. Wzbogaconymi w ten sposób tkaninami powlekano również okładziny ksiąg. Dowodzi tego oprawa kodeksu z drugiej ćwierci XV w., znajdująca się w Bayerische Staatsbibliothek w Monachium, którą wykonano z desek obłożonych lnianą tkaniną z odbitym/nadrukowanym wzorem roślinnym w kolorze biało-czarnym. Rzeczoną technikę stosowano też w dekoracji ściennych obić sporządzanych zarówno z tkanin, jak i skóry. Jakkolwiek klocki drzeworytnicze wykorzystywano w XV w. także do prac introligatorskich, to dokonywało się to głównie w technice tzw. ślepych wycisków w skórze okładzin. Te zaś


ZBIORY I ZBIERACZE

3 | Oprawa Biblii (w zbiorach Universitetsbibliotek w Uppsali), Gdańsk (?), pierwsza połowa XV w. 4 | Szata liturgiczna (fragment), Wenecja, koniec XIV w. (w dawnych zbiorach kościoła Mariackiego w Gdańsku)

(zdjęcia: 1 – Arkadiusz Wagner, 2 – Piotr Kurek, 3 – reprod. wg Ingegerd Henschen, „Ett par medeltida...”, „Nordisk Tidskrift”, 7, 1920, 4 – reprod. wg Willi Drost, „Die Marienkirche in Danzig...”, Stuttgart 1963) .........................................................

3

– analogicznie do wycisków klasycznych narzędzi introligatorskich, jak stemple i strychulce – dawały płytki, reliefowy wzór nieco ciemniejszy od tła materiału. Znacznie rzadsze są odbitki drzeworytnicze na powierzchni skórzanych okładzin. Przykładem takowej jest wyblakła i zabrudzona oprawa ze zbiorów Bayerische Nationalmuseum, której pozytywowa dekoracja (czarny wzór na jasnobrązowej skórze) ukazuje charakterystyczny zestaw motywów floralnych oraz m.in. stylizowanych orłów, ptasich skrzydeł i niedookreślonych figur. Księgi ze zbiorów toruńskich należą do tej samej kategorii prac introligatorskich, zachowanych w pojedynczych egzemplarzach rozproszonych po światowych kolekcjach. Należy jednak podkreślić, że w relatywnie niedalekiej Uppsali, wśród licznych poloników zagrabionych podczas wojen szwedzkich, znajduje się wolumin w takiej samej – choć znacznie lepiej zachowanej – oprawie. Chroni on rękopiśmienną Biblię, należącą pierwotnie, tj. w pierwszej połowie XV w., do braniewskiego mieszczanina Chrystiana Blumenrotha, a następnie do księgozbioru kapituły katedralnej we Fromborku. Okoliczność ta, wespół z pruską proweniencją obu biblijnych tomów z Torunia, sygnalizowałaby, że właśnie w tym regionie znajdował się ośrodek produkcji charakterystycznych opraw, a przynajmniej skór ozdabianych graficzno-drukarską metodą. Jako najbardziej prawdopodobny jawi się hanzeatycki Gdańsk, za czym przemawia nie tylko gospodarcza prężność tego

miasta, ale i przesłanka artystyczna. Opiera się ona na cechach formalnych kompozycji dekoracji, która wykazuje silne zależności od wzorów tkanin orientalnych oraz orientalizujących tkanin włoskich. Wiadomo zaś, że w XIV-XV w. były one importowane do Gdańska, gdzie zaspokojały wykwintne gusta zamożnego mieszczaństwa i kleru. Zdają się to potwierdzać zabytki gotyckiej paramentyki z tamtejszego kościoła Mariackiego. Jeden z nich, służący pierwotnie jako okrycie trumny, odznacza się charakterystyczną, czarno-złotą dekoracją, opartą na motywie drzewa o zakrzywionym pniu, zornamentalizowanej, palmetopodobnej korony i dekoracyjnych liści z klapowanymi brzegami. Na jego tle ukazano psa myśliwskiego z obrożą na szyi, wpatrzonego w sokoła o rozpostartych skrzydłach, siedzącego na wiośle gondoli. Mimo, że schemat kompozycyjny tego dzieła, jak i innych orientalizujących tkanin średniowiecznych z tej świątyni odbiega od swobodnej dekoracji toruńskich opraw, to dowodzi obecności w środowisku gdańskim u schyłku XIV i w XV stuleciu orientalizujących przedstawień zoomorficznych o  charakterystycznej stylizacji motywu pantery, psa oraz ptaków. Popularność tego rodzaju kompozycji wśród najzamożniejszych klientów wpłynąć musiała na rozwinięcie się naśladownictw w tańszych i skromniejszych technikach i materiałach. Takimi zaś były tkaniny i skóry pokrywane nadrukami zamiast finezyjnych haftów tudzież tkań. Możliwe, że w  nieokreślonym gdańskim warsztacie

4 wyspecjalizowanego farbiarza lub reprezentanta innego, zapomnianego dziś zawodu sporządzano charakterystyczne nadruki na tkaninach i skórach, które następnie wykorzystywane były przez introligatorów. Wobec skrajnego przetrzebienia zabytków tego rodzaju z epoki późnego średniowiecza pogląd ten musi jednak pozostać w sferze hipotez. Niezależnie jednak od spekulatywności zaprezentowanych domniemań, bezsprzeczny pozostaje fakt niezwykłej rangi historycznej i artystycznej toruńskich cymeliów. Wedle obecnej wiedzy o zbiorach rodzimych bibliotek i muzeów stanowią one unikatowe w Polsce zabytki charakterystycznej kategorii dzieł introligatorstwa oraz zdobnictwa skór i tkanin oraz są jedynymi w świecie przykładami opraw tego typu, zachowanymi w więcej niż jednym egzemplarzu. Paradoksalnie, występuje to w kraju, którego zasoby biblioteczne były w dziejach wielokrotnie obdzierane z najcenniejszych, najrzadszych i najpiękniejszych obiektów. Arkadiusz Wagner Artykuł powstał w ramach badań prowadzonych w 2011 r. dzięki Stypendium im. Lanckorońskich oraz Stypendium im. Theodora Koernera.

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

49


ZBIORY I ZBIERACZE

„Madonna pod jodłami” powróciła do Wrocławia

..........................................................................................................................................

W

lipcu br. powrócił do katedry wrocławskiej zaginiony po drugiej wojnie światowej wybitny obraz Łukasza Cranacha Starszego (1472-1553) „Madonna pod jodłami”. Według oceny historyków sztuki jest to najważniejsze dzieło odzyskane w Polsce po 1989 r. Obraz powstał około 1510 r. i jest uznawany za jedno z najlepszych przedstawień Marii w twórczości Cranacha. O fascynującej historii „Madonny pod jodłami” pisaliśmy na łamach „Spotkań z Zabytkami” już w 1986 r. (Wokół jednego zabytku, „Spotkania z  Zabytkami”, nr 6, 1986, s. 24) po ukazaniu się na temat tego obrazu artykułu w zachodnioniemieckim czasopiśmie „Bunte”. Zanim jednak przypomnimy zamieszczone w „Bunte”, rewelacyjne informacje dotyczące powojennych losów malowidła, wróćmy do jego historii wcześniejszej. „Madonna pod jodłami” ufundowana została w XVI w. dla katedry wrocławskiej przez Joachima Lindlau, członka kapituły katedralnej, i do czasów drugiej wojny światowej znajdowała się w tej świątyni. W 1943 r. wywieziona została do Henrykowa, a następnie do Kłodzka. Po zakończeniu działań wojennych wróciła do Wrocławia do Muzeum Archidiecezjalnego (katedra była wówczas zrujnowana), a w 1948 r. została przeniesiona do pałacu arcybiskupiego na Ostrowie Tumskim. Kiedy w 1961 r. trafiła do pracowni konserwatorskiej Muzeum Narodowego we Wrocławiu (wówczas Muzeum Śląskiego), okazało się, że przekazany do konserwacji obraz nie jest dziełem Cranacha, lecz dużo późniejszą, jak potem stwierdzono, dwudziestowieczną kopią.

50

| Spotkania z Zabytkami

Autentyczność obrazu podważyła wtedy p. Daniela Stankiewicz, konserwator wrocławskiego muzeum, która zapytana w czasie wizyty w redakcji „Spotkań z Zabytkami”: na jakiej podstawie wyraziła taką opinię, odpowiedziała m.in., że już pierwsze wrażenia artystyczne i pobieżne oględziny obrazu ujawniły wiele cech budzących zastrzeżenia. Przeprowadzone następnie dokładne badania i analizy porównawcze potwierdziły te sugestie. Było pewne, że pochodzący z pałacu arcybiskupiego obraz przekazany

do konserwacji był kopią. Gdzie wobec tego podział się oryginał? Podjęte poszukiwania, niestety, nie odpowiedziały na to pytanie. Tymczasem opublikowany w grud­ niu 1985 r. artykuł w zachodnioniemieckim „Bunte” przyniósł rewelacyjne informacje o powojennych losach „Madonny pod jodłami”. Oto one w wielkim skrócie: w 1946  r. pracownik Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu – ks. Zygfryd Zimmer razem ze swoim dawnym uczniem Georgem Kupke wykonali

.................................

1 | Fragment obrazu „Madonna pod jodłami” 2 | Łukasz Cranach Starszy (1472-1553), „Madonna pod jodłami”, 1510 r. (fot. Mariusz Kosiński)

1

11-12 2012


ZBIORY I ZBIERACZE

2 kopię obrazu (Kupke malował postacie, ksiądz pejzaż), którą ksiądz zastąpił oryginał. Wkrótce też, w 1947 r. ks. Zimmer opuścił Wrocław razem z oryginałem „Madonny pod jodłami”. Najpierw dotarł do Niemieckiej Republiki Demokratycznej, potem do Republiki Federalnej Niemiec i jeszcze w 1966 r. obraz wisiał w jego mieszkaniu. W bogatej jednak spuściźnie po śmierci księdza w 1979  r. (ks. Zimmer był kolekcjonerem malarstwa, starożytnych monet i sztuki staroegipskiej) „Madonny pod jodłami” nie było. Przypuszcza się, że wcześniej sprzedał obraz, który później co pewien czas pojawiał się na szarym

rynku sztuki, ale do poważnych transakcji nie dochodziło. „Madonna pod jodłami” nadal pozostawała w ukryciu. Artykuł w „Bunte” kończył się informacją, że ostatni właściciel obrazu mieszka w Szwajcarii i zamierza sprzedać malowidło, ale z zastrzeżeniem, że musi ono wrócić do prawowitego właściciela. Tak zakończyły się rewelacyjne doniesienia reporterów „Bunte”, a tak tekst zamieszczony w „Spotkaniach z Zabytkami”: „Ważne jest, że mimo burzliwych losów »Madonna pod jodłami« nie uległa zagładzie i istnieje w dorobku sztuki światowej”. No właśnie, wydawało się wówczas, że musimy zadowolić się takim

finałem historii „Madonny”. Tymczasem okazało się, że pewien kolekcjoner mieszkający w Szwajcarii zapisał obraz pewnemu księdzu z prośbą o przekazanie go Kościołowi, który uczyni z nim to, co uzna za stosowne. Szwajcarscy biskupi, rozważając różne rozwiązania, ostatecznie zdecydowali, by obraz wrócił do właściciela, dla którego został namalowany, czyli do katedry wrocławskiej. Nie wystąpili przy tym o żadne zobowiązania od strony polskiej. W marcu br. podjęte zostały przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych negocjacje w tej sprawie z diecezją w Sant Gallen w Szwajcarii. „Strona polska musiała m.in. wykazać, że obraz stanowi wciąż własność parafii katedralnej we Wrocławiu zarówno w świetle prawa cywilnego, jak i kanonicznego” – wyjaśnia prof. Wojciech Kowalski, pełnomocnik ds. restytucji dóbr kultury w MSZ, prowadzący rozmowy na temat odzyskania obrazu z władzami szwajcarskiej diecezji. Kilkumiesięczne negocjacje zakończyły się sukcesem, dzieło Cranacha po prawie 70 latach powróciło do katedry wrocławskiej. 27 lipca br. minister Radosław Sikorski, przekazując „Madonnę pod jodłami” księdzu biskupowi prof. Andrzejowi Siemieniewskiemu, m.in. powiedział: „Historia odzyskania »Madonny pod jodłami« nadaje się na powieść sensacyjną. Ta historia ciągle przypomina nam o tym, jak dramatyczne były losy polskiego dziedzictwa podczas drugiej wojny światowej”. Teraz czekamy na możliwość obejrzenia obrazu przez szeroką publiczność. Według księdza biskupa prof. Siemieniewskiego być może nastąpi to jeszcze w tym roku. Pozytywne zakończenie losów „Madonny pod jodłami”, a także powroty innych dzieł sztuki napawają nas optymizmem i pozwalają wierzyć w choć częściowe uzupełnienie strat w naszym dziedzictwie kulturowym, poniesionych w czasie drugiej wojny światowej.

Spotkania z Zabytkami

Lidia Bruszewska 11-12 2012 |

51


ZBIORY I ZBIERACZE

Powrót „Szewca”

..........................................................................

D

o Muzeum Pałacu w Wi- 1 2 lanowie powrócił zaginiony podczas drugiej woj- targu staroci w Norymberdze w 1974 ny światowej obraz pt. lub 1975 r. Pod koniec lat siedemdzie„Szewc” („Szewc reperujący buty”). siątych ubiegłego wieku malowidło było Jest to dzieło szkoły flamandzkiej, olej poddane renowacji przez konserwatora na płótnie, o wymiarach 32 x 24 cm, muzeum w Würzburgu. Obraz został z wilanowskimi znakami galeryjnymi zdublowany i oprawiony w ramę, z  zana odwrocie. W zbiorach wilanow- chowaniem szczególnej dbałości o poskich obraz znajdował się co najmniej zostawienie czytelnych historycznych od połowy XIX w. Został zrabowany znaków własnościowych na odwrocie, prawdopodobnie pod koniec 1944 lub świadczących o jego dawnej przynależna początku 1945 r. W galerii pozosta- ności do kolekcji. Dzięki temu dyspoła jedynie pusta rama z umieszczoną na nent obrazu mógł zwrócić się do kuraodwrocie informacją, że dzieło zaginę- torów wilanowskich z prośbą o potwierdzenie interpretacji widocznych oznało w czasie drugiej wojny światowej. W lipcu br. Departament Dziedzic- kowań. W trakcie wizyty ekspertów twa Kulturowego MKiDN otrzymał w  Coburgu potwierdzono autentyczinformację o odnalezieniu obrazu na ność obrazu oraz zachowanych znaków terenie Niemiec. Jego właścicielem oka- na odwrocie. Właściciel dzieła Peter Shale podjął zał się Peter Shale, mieszkaniec Coburga, który wycięte z ram płótno kupił na decyzję o zwróceniu go macierzystej

3 1 | 2 | 3 | Szkoła flamandzka, „Szewc”

(„Szewc reperujący buty”), olej, płótno, wym. 32 x 24 cm; lico obrazu (1), odwrocie (2) i przechowana w magazynach Muzeum Pałacu w Wilanowie rama (3)

(zdjęcia: Wojciech Holnicki) ...............................................................................

kolekcji. Jest to piękny i wyjątkowo rzadko spotykany gest, szczególnie ze strony obywateli obcych państw. W trakcie uroczystości przekazania obrazu w Muzeum Pałacu w Wilanowie 5  października br. Peter Shale uhonorowany został „Odznaką Zasłużony dla Kultury Polskiej”. Po ponad 70-letniej nieobecności malowidło ponownie zostało włączone do wilanowskich zbiorów artystycznych. □

Spotkanie z książką

MISTRZOWIE I DYLETANCI

N

akładem Muzeum Pałacu w Wilanowie ukazała się niezwykle interesująca publikacja Wojciecha Przybyszewskiego Mistrzowie i dyletanci. Spotkania ze sztuką polską XIX wieku. Jest to zbiór 29 popularnonaukowych artykułów tego autora, wybranych z ponad trzystu tekstów opublikowanych m.in. w „Spotkaniach z Zabytkami” i „Gazecie Antykwarycznej”. Zostały one przez niego zaktualizowane, poszerzone, a czasem także wzbogacone nowymi ustaleniami. Zawarte w książce fascynujące niekiedy opowieści dotyczą rozmaitych zabytkowych obiektów i ich twórców. Zachętą do napisania owych opowieści było najczęściej – wyjaśnia autor we Wstępie – „[…] pojawienie się na polskim rynku sztuki jakiegoś znaczącego dzieła malarskiego, rysunku lub wyrobu rzemiosła artystycznego, […] a niekiedy zakup na aukcji intrygującego zabytkowego przedmiotu […] lub dawnej fotografii o dużej wartości dokumentalnej dla badań nad zabytkami architektury w Polsce i dziejów malarstwa polskiego”. Dowiadujemy się więc m.in. o sensacyjnym powrocie obrazu „Odpoczynek w szałasie tatrzańskim” Wojciecha Gersona, o tajemnicy listu Januarego Suchodolskiego czy o zagadkowej filiżance z malarni Kazimierza Cybulskiego. Poznajemy też interesujące wątki z biografii znanych polskich artystów, działa-

52

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

jących w XIX w. w Królestwie Polskim i za granicą (m.in. Artura Grottgera, Juliusza Kossaka, Henryka Siemiradzkiego czy Józefa Brandta), ale także tych mało znanych lub całkowicie zapomnianych (jak np. Antoni Ziemięcki czy Saturnin Świerzyński). Autorowi chodziło bowiem m.in. o to, aby na tle twórczości owych tytułowych „mistrzów” pokazać dorobek artystów zaliczanych do drugiej czy trzeciej kategorii, którym nie dane było na trwałe wejść do historii sztuki. Warte zauważenia są też cztery rozdziały – uwagę tę kierujemy szczególnie do osób studiujących dzieje pałacu w Wilanowie – związane z mecenatem artystycznym Augusta i Aleksandry Potockich, właścicieli pałacu wilanowskiego w drugiej połowie XIX w. Książka Wojciecha Przybyszewskiego zaopatrzona jest w przypisy zawierające komentarze, odniesienia do źródeł archiwalnych i literatury przedmiotu, a także indeks osób i oczywiście liczne ilustracje. Gorąco polecamy ją wszystkim zainteresowanym historią sztuki, kolekcjonerstwem, rynkiem sztuki dawnej i muzealnictwem. Dodatkową zachętą jest interesująca szata graficzna autorstwa prof. Macieja Buszewicza. Książkę można nabyć w pałacowym sklepiku muzealnym oraz za pośrednictwem strony internetowej www.e-sklep. wilanow-palac.pl.


TO TEŻ W MUZEUM SĄ ZABYTKI Z WIZYTĄ

Wokół maltańskiego krzyża .........................................................................................................................................

W

ystawa „Wokół maltańskiego krzyża”, zorganizowana przez Muzeum Historyczne m.st. Warszawy we współpracy z Zamkiem Królewskim w Warszawie, prezentowana w salach tego ostatniego w okresie od 19 października br. do 13 stycznia 2013 r., daje wyjątkową okazję zapoznania się z  unikatowymi obiektami związanymi z działalnością Suwerennego Rycerskiego Zakonu Szpitalników Św. Jana Jerozolimskiego, Zwanego Rodyjskim i Maltańskim, lepiej znanego jako zakon joannitów lub kawalerów maltańskich. Jest to wydarzenie tym większej rangi, że przedmioty, pochodzące z kolekcji zakonu zgromadzonych w Palazzo Magistrale i Villa Aventina w Rzymie oraz ze zbiorów maltańskich: Narodowego Muzeum Sztuk Pięknych, Muzeum Morskiego Malty, Zbrojowni w Pałacu Wielkich Mistrzów, Maltańskiej Biblioteki Narodowej, prezentowane są w Polsce po raz pierwszy. Ich cennym uzupełnieniem są dzieła sztuki i dokumenty z polskich muzeów, archiwów, bibliotek i zbiorów prywatnych, w wielu wypadkach nigdy wcześniej nieeksponowane w Warszawie. Tytuł „Wokół maltańskiego krzyża” określa ideę wystawy. Autorzy sygnalizują najważniejsze, ich zdaniem, wątki przewijające się w 900-letniej historii zakonu i określające jego misję: działalność szpitalniczą, walkę w  obronie chrześcijaństwa, pomoc potrzebującym oraz aktywną obecność w innych sferach życia publicznego. Poruszają też temat wielowiekowych związków joannitów z ziemiami polskimi – ich najstarszym świadectwem jest prezentowany na wystawie dokument ks. Henryka sandomierskiego z około 1154 r., w którym władca nadaje zakonowi wieś Zagość.

Początki organizacji datują się na rok 1048, kiedy powstało bractwo św. Jana w Jerozolimie, przy szpitalu pod wezwaniem tego świętego. W 1113 r. bullą Paschalisa II zostało ono przekształcone w zakon rycerski. W tym charakterze odgrywał istotną rolę w systemie militarnym i politycznym państw krzyżowców na Bliskim Wschodzie, a także w licznych krajach Europy, w których otrzymał rozległe dobra. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego w 1291 r. władze za-

joannickie, od którego jego panowie przyjęli obecną nazwę – kawalerów maltańskich. Utrzymali się w nim do 1798 r. Sytuację zakonu pogorszyły likwidacje jego placówek i konfiskaty dóbr w wielu krajach, przeprowadzone pod wpływem idei oświecenia lub też w miarę rozszerzania się władzy Napoleona. Pod wpływem tych wydarzeń część członków zakonu zdecydowała się na krok bez precedensu i wybrała na wielkiego mistrza innowiercę – cara Rosji, Pawła I, najpo-

konne przeniosły się na Cypr. W latach 1306-1309 joannici podbili Rodos, tworząc silne państwo. Kilka lat później, w wyniku likwidacji zakonu templariuszy, szpitalnicy przejęli znaczną część ich posiadłości, rozsianych po całym łacińskim świecie. W 1523 r., po długim oblężeniu, szpitalnicy poddali wojskom osmańskim miasto Rodos. Siedem lat później otrzymali nową siedzibę. Cesarz Karol V nadał im, jako lenno Królestwa Sycylii, wyspy Maltę i Gozo. W ten sposób powstało kolejne państewko

1 | Mapa Malty z 1718 r., z wyspami Gozo i Comino

................................................................................

tężniejszego adwersarza Francji. Jego śmierć w 1801 r. pozostawiła otwartą kwestię dalszych losów zakonu, którego sytuacja zaczęła się powoli stabilizować dopiero po upadku Napoleona. Kawalerowie odzyskali część dóbr, a w 1834 r. umieścili siedzibę swych władz w Rzymie, gdzie obecnie posiadają eksterytorialne nieruchomości – Palazzo Magistrale i Villa

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

53


Z WIZYTĄ W MUZEUM

Aventina. Do dzisiaj pozostają suwerennym podmiotem prawa międzynarodowego, posiadają własne: korpus dyplomatyczny, walutę, system pocztowy i tablice rejestracyjne. Od XIX w. w poszczególnych krajach, a w Polsce od 1927 r. działają związki narodowe, których członkowie nie są jednak zakonnikami. Wędrówkę joannitów z Jerozolimy przez Cypr, Rodos, Maltę aż do Rzymu można śledzić dzięki mapom i widokom ich kolejnych siedzib. Stanowi ona swoistą kronikę burzliwych dziejów szpitalników, uczestniczących w wielu kluczowych dla historii nowożytnej Europy wydarzeniach. Symboliczne nawiązanie do tych swoistych peregrynacji stanowią m.in. świecznik z Rodos z początku XVI w. oraz rzadkie monety z Rodos i Malty. Do podstawowej misji zakonu maltańskiego, przez wieki realizującego ideę Tuitio fidei et obsequium pauperum, należała zawsze opieka nad chorymi. Tę stronę działalności kawalerów ilustrują elementy wyposażenia szpitalnego i aptecznego, np. zestaw majolikowych naczyń, w tym charakterystyczne: albarello z czasów wielkiego mistrza A. M. de Vilheny (1722-1736) oraz bombola z czasów wielkiego mistrza Adriana Wignacourta (1690-1697). Zobaczyć też można srebrne naczynia używane do karmienia chorych, świadczące o trosce przywiązywanej do utrzymania wysokiego poziomu higieny w joannickich infirmeriach. Joannici byli zawsze związani z morzem. W ciągu wieków przemierzali swoimi okrętami Morze Śródziemne, na którego wyspach i wybrzeżach przyszło im egzystować, zanim nie znaleźli spokojnej przystani na rzymskim Awentynie. Ta więź została silnie zaakcentowana na ekspozycji za pomocą elementów scenografii i odpowiedniego doboru eksponatów. Należy tu wymienić przede wszystkim: mosiężną (co stanowi rzadkość) tablicę kalibrów kawalera d’Argens, komandora artylerii (1768 r.), model galeonu „San Gioacchino” (1768 r.) i dwa osiemnastowieczne dalmierze artyleryjskie.

54

| Spotkania z Zabytkami

Zmagania, jakie nieraz stały się udziałem kawalerów maltańskich na Morzu Śródziemnym, symbolizują dwa przedstawienia pochodzące ze zbiorów Zakonu Maltańskiego: „Bitwa morska pomiędzy sześcioma maltańskimi galerami i okrętami tureckimi” (Paryż, 1645 r.) oraz „Katastrofa morska okrętu flagowego zakonu (capitany) w lutym 1700 r.” Specjalne miejsce na wystawie zarezerwowano dla patronów zakonu. Na wystawie pokazujemy dwie misy drewniane z rzeźbioną głową św. Jana − jedna pochodzi z zamku joannitów w Łagowie, druga, autorstwa mistrza Laurentina z 1476 r., prawdopodobnie z którejś placówki brandenburskiej, kopię ikony Matki Bożej z góry Filermos na Rodos i będący świadectwem ciągłości kultu błogosławionego Gerarda dwudziestowieczny relikwiarz z Klebarka Wielkiego. Szczególnym eksponatem jest relikwiarz Drzewa Krzyża Świętego, dar Jana Pawła II dla kościoła w Klebarku Wielkim – siedziby Kapelanatu Związku Polskich Kawalerów Maltańskich. Do grupy najbardziej atrakcyjnych eksponatów na wystawie należą zbroje sprowadzone ze Zbrojowni w La Valletcie, pochodzące z XVI i XVII w., w tym bardzo efektowne egzemplarze należące do wielkich mistrzów zakonu, hełmy pospolicie określane „trupimi główkami”. Grupę militariów dopełniają szlachetne w formie koszowe rapiery różnych typów. Władcy, uznani przez papieży za szczególnie zasłużonych dla obrony chrześcijaństwa – a znalazł się wśród nich również Jan III Sobieski – otrzymywali od nich jako specjalne wyróżnienie zestaw insygniów: miecz poświęcany, kapelusz i pas. Taki właśnie komplet, należący do wielkiego mistrza Ferdynanda von Hompesch zu Bolheim (1797-1798) można podziwiać na wystawie. Osobne miejsce zajmują dwa wspaniałe portrety: wielkiego mistrza Manuela Pinto de Fonseca (1743-1773), pędzla Antoine’a Favraya oraz Jana Maurycego von Nassau-Siegen, najwybitniejszego mistrza 11-12 2012

2

3 brandenburskiej, protestanckiej gałęzi zakonu, dzieło Pietera Nasona. O tym, że Zakon Maltański był zawsze przede wszystkim organizacją religijną przypominają – wyrafinowana w swej formie kadzielnica, tzw. Navetta, w kształcie nieprzypadkowo nawiązującym do sylwetki okrętu, oraz dwa kielichy mszalne związane z wielkimi mistrzami Phillipem Villiers de L’Isle Adam (1521-1534) i Jeanem Paulem de Lascarisem Castellarem (1636-1657). Przynależność do zakonu wiązała się ze znacznym prestiżem. Od 1262 r. obowiązywał wymóg szlachectwa – kandydaci musieli wykazać się swoim pochodzeniem co najmniej od czwartego pokolenia wstecz, poświadczonym przez wywody genealogiczne. Na ekspozycji prezentowane są ich niezwykle efektowne, włoskie


TO TEŻ W MUZEUM SĄ ZABYTKI Z WIZYTĄ

2 | Naczynie apteczne typu bombola z czasów wielkiego mistrza Adriena Wignacourta, XVII w. 3 | Agostino i Giuseppe Scholaro (?), model galeonu „San Gioacchino”, 1768 r.

4 | Hełm sabaudzki, tzw. trupia główka, około

1600-1630

5 | Kapelusz podarowany wielkiemu mistrzowi

Ferdynandowi von Hompesch przez papieża Piusa VI w 1789 r. ................................................................................

egzemplarze z XVII-XIX w., pochodzące ze zbiorów Palazzo Magistrale w Rzymie. Obok nich zostały pokazane „drzewa” polskich kandydatów na kawalerów maltańskich – m.in. Artura Potockiego z początku XIX w. czy Bogdana Hutten-Czapskiego, późniejszego prezydenta Związku Polskich Kawalerów Maltańskich (1926-1937). Recepcja idei zakonu joannitów znalazła podatny grunt na ziemiach polskich. Wśród wielu powstałych wówczas placówek szpitalników, jako ważny ośrodek życia umysłowego wybijała się komandoria we Wrocławiu. Przy zarządzanym przez nią kościele Bożego Ciała działały szpital, szkoła oraz znakomita biblioteka, ze zbiorów której pochodzą dwa piętnastowieczne rękopisy, prezentowane na wystawie. Wyjątkową rolę w historii polskich maltańczyków odegrał Poznań, w którym od 1187 r. joannici prowadzili szpital. Na dzieje placówki poznańskiej składają się burzliwe losy jej kolejnych komandorów, komplikacje i zawirowania związane z ich tzw. instalacją, wynikające z prób polskich monarchów, by przejąć pełną kontrolę nad placówką. Tendencja ta jest dobrze widoczna w zestawie dokumentów dotyczących Zygmunta Karola Radziwiłła, który otrzymał nominację na komandora zarówno od wielkiego mistrza, jak i króla polskiego. Z osobą Zygmunta Karola Radziwiłła wiążą się dzieje innej placówki, ustanowionej w 1609 r. w Stwołowiczach na Nowogródczyźnie. Została ona stworzona specjalnie dla niego przez ojca, Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, zwanego „Sierotką”. Na ekspozycji zobaczyć można akt fundacyjny tej komandorii rodzinnej, bardzo

4 ważnej z punktu widzenia interesów zakonu maltańskiego w Rzeczypospolitej oraz wizerunki obu Radziwiłłów, a także dokumenty związane z jej kolejnymi użytkownikami.

wystawienia 600 żołnierzy na wypadek wojny), okazało się, że dobra przejęte zostały kolejno przez rodziny Lubomirskich i Sanguszków, nie respektując praw zakonników. Na ekspozycji przedstawiamy portrety dwóch kawalerów maltańskich, zaangażowanych w sporną kwestię odzyskania praw do dóbr ordynackich: Hieronima Augustyna Lubomirskiego (1648-1706) i Augusta Aleksandra Czartoryskiego (1697-1782). Ten ostatni wydał dokument: Informacya o dobrach Ordynacyi podległych przez Xiążęcia Jego Mości Janusza Ostrogskiego kasztelana krakowskiego na obronę wiary świętej y usługę Ojczyzny..., który jest eksponowany obok tzw. memoriału Kolowratha (1754 r.). Tenże był efektem nieudanej misji dyplomatycznej w Polsce przedstawiciela Zakonu Maltańskiego, Emanuela von Kolowratha, która

5 Osobne miejsce na wystawie zarezerwowano dla Ordynacji Ostrogskiej, ustanowionej przez ks. Janusza Ostrogskiego w tym samym roku, w którym ufundowano komandorię w Stwołowiczach. Jej założenie miało dalekosiężne konsekwencje dla polskich „maltańczyków”. Zgodnie z wolą księcia Ostrogskiego, w momencie wymarcia jego spadkobierców ordynacja miała przejść pod zarząd reprezentanta zakonu maltańskiego „Narodu naszego Polskiego albo Litewskiego lub Ruskiego”, wraz z  obowiązkiem wystawienia 600 żołnierzy dla obrony Rzeczypospolitej na wypadek wojny. Gdy jednak sytuacja taka zaistniała w 1682 r. i zakon mógł teoretycznie przejąć ordynację (mając w  dalszym ciągu obowiązek

miała na celu rozwiązanie nabrzmiałego problemu. Udało się to dopiero kolejnemu wysłannikowi Malty, kawalerowi Sagramoso, który doprowadził do zniesienia ordynacji przez Sejm w grudniu 1774 r. „Stany zgromadzone skonfederowane” wyraziły też zgodę na utworzenie wielkiego Przeoratu Polskiego, obejmującego sześć komandorii oraz osiem komandorii rodzinnych. Na wystawie zostały zaprezentowane dokumenty dotyczące tej sprawy. Z Archiwum Przeoratu, przechowywanego w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, pochodzi kolorowany projekt strojów kawalerów maltańskich z drugiej połowy XVIII w. Tę część ekspozycji zamykają regalia magistralne

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

55


Z WIZYTĄ W MUZEUM

(czyli przynależne głowie zakonu): korona, pieczęć i miecz używane przez cara Pawła I. W ciągu wieków przez zakon maltański przewinęło się wielu Polaków, w tym cała plejada wybitnych osobistości. Na wystawie zaprezentowano wizerunki wybranych maltańczyków, m.in. Bartłomieja Nowodworskiego (1552-1625), ks. Józefa Poniatowskiego (1763-1813), Wincentego Raczyńskiego (1771-1857) oraz kardynała Mieczysława Ledóchowskiego (1822-1902). Z fotograficznymi podobiznami kolejnych maltańczyków spotyka się widz w następnej części ekspozycji, dotyczącej dwudziestolecia międzywojennego. Był to istotny moment w dziejach zakonu na ziemiach polskich, w 1920 r. bowiem został utworzony Związek Polskich Kawalerów Maltańskich. Działalność tego związku i jego udział w życiu publicznym przedstawiono przede wszystkim na podstawie dokumentów pochodzących z Archiwum związku, a także ze zbiorów zakonnych w Rzymie. Kolejny temat – Szpital Maltański – został potraktowany wyjątkowo, bo też placówka prowadzona od 7 IX 1939 r. przez kawalerów w dawnej siedzibie Resursy Kupieckiej w Warszawie była jedną z najwspanialszych inicjatyw Związku Polskich Kawalerów Maltańskich. Można śmiało powiedzieć, że tytuł ekspozycji: „Wokół maltańskiego krzyża” stanowi trafne nawiązanie do roli, jaką szpital odegrał podczas kampanii wrześniowej 1939 r., w okresie okupacji i powstania warszawskiego. Działalność placówki, która stanowiła najpełniejszą realizację misji zakonu, tzn. niesienie pomocy potrzebującym, została przedstawiona na wystawie dzięki unikatowym eksponatom pochodzącym głównie ze zbiorów Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie i Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża. Są to: pokazany po raz pierwszy zespół reprografii zdjęć rentgenowskich, wykonanych przez dra Eli Lubelczyka, Kronika Szpitala Zakonu Maltańskiego w Warszawie. Rok wojny 1939, prowadzona od 6 września 1939

56

| Spotkania z Zabytkami

6

7 6 | Insygnia wielkiego mistrza używane przez cara Pawła l, 1798 r.

7 | Mundur wojskowy wielkiego mistrza

Suwerennego Zakonu Maltańskiego, noszony współcześnie

................................................................................

do 10 marca 1940 r., nieocenione źródło do historii placówki i barwny zapis realiów życia w Warszawie na początku okupacji, Księga pacjentów Szpitala Maltańskiego, ul. Śniadeckich 17 oraz rodzaj katastru, odtwarzającego układ mogił 34 poległych osób, Groby przy ul. Śniadeckich na dziedzińcu Szpitala Maltańskiego sporządzony już po upadku powstania. Po zakończeniu wojny placówka funkcjonowała do 1949 r. Ten okres dokumentuje pismo-zapotrzebowanie z dn. 22 III 1945 r., skierowane przez dyrektora nowo organizowanej placówki do „Zastępcy Kwatermistrza Wojsk Polskich”. Na odwrocie znajduje się adnotacja z odpowiedzią na prośbę zapisana w języku rosyjskim. Jest to wymowne signum temporis powojennej polskiej rzeczywistości. 11-12 2012

Ostatnia sala ekspozycji poświęcona jest powojennej i współczesnej działalności maltańczyków, jako aktywnego związku narodowego, działającego w ramach zakonu maltańskiego. W powojennej rzeczywistości polscy kawalerowie nie mogli oficjalnie reaktywować swojej działalności. Ci, którzy pozostali na emigracji, stopniowo odbudowywali struktury organizacyjne związku. Zaprezentowane dokumenty dotyczą przede wszystkim aktywności jego członków na terenie Wielkiej Brytanii. Wyrazem ich łączności z Polską był udział w budowie i wystroju kościoła w Nowej Hucie-Mistrzejowicach, który stał się drugim – obok kościoła św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu – sanktuarium maltańczyków w kraju. Ze świątyni tej pochodzi komplet ołtarzowy, tj. świeczniki i krucyfiks oraz kielich. Punktem zwrotnym w powojennej historii Związku Polskich Kawalerów Maltańskich był I Konwent Generalny, zwołany w Polsce w październiku 1992 r. Wcześniej, na mocy dwustronnego porozumienia, podpisanego 9 VII 1990 r., doszło do nawiązania oficjalnych stosunków dyplomatycznych między Polską a Suwerennym Zakonem Kawalerów Maltańskich. Pobyt w Polsce Fra’ Andrew Bertiego (12-15 V 2007 r.), zaproszonego przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego w ramach drugiej w historii wizyty wielkiego mistrza w naszym kraju, przypominają fotografie. Obok portretów wielkich mistrzów – Fra’ Andrew Bertiego (zm. w 2008 r.) i sprawującego obecnie urząd, Fra’ Matthew Festinga, zobaczyć można efektowny mundur przypisany tej godności oraz szatę zakonną profesa zakonu. Towarzyszą im wywody przodków wybranych członków Związku Polskich Kawalerów Maltańskich oraz ordery i odznaczenia maltańskie różnej rangi i proweniencji (XVIII-XXI w.). Spektakularnym zwieńczeniem wystawy jest wielki, świecący krzyż maltański. Widzów opuszczających ekspozycję żegna jej efektowne lustrzane odbicie w  wielkim zwierciadle zawieszonym pod stropem sali. Anna Kotańska Przemysław Deles


TO TEŻ W MUZEUM SĄ ZABYTKI Z WIZYTĄ

Wilanowskie nabytki ..........................................................................

W

Oranżerii Muzeum Pałacu w Wilanowie od 13 września br. można oglądać wystawę „Kolekcja wilanowska. Kontynuacja 1993-2011”, na której bywalcy siedziby Jana III Sobieskiego odnajdą być może niektóre znane im dzieła sztuki i wyroby rzemiosła artystycznego prezentowane już na wcześniejszych wystawach lub uzupełniające pałacowe ekspozycje, ale także i takie, które nigdy nie były pokazywane publiczności. Obiekty, o których mowa, muzeum pozyskało w latach 1993-2011, tak więc ich gromadzenie przypada niemal w całości na czas samodzielnego już funkcjonowania instytucji, która do 1995 r. była jeszcze oddziałem Muzeum Narodowego w Warszawie. Poprzednia i zarazem pierwsza tego typu wystawa, podsumowująca dary i zakupy od 1962  r., została zorganizowana w 1992 r. – wówczas pokazano 309 obiektów. Od 1993 r. do zbiorów włączonych zostało ponad 450 nowych eksponatów. Obecna wystawa prezentuje cały

1

2

przekrój pozyskanych muzealiów: obrazy, rzeźby, ryciny, druki i przedmioty użytku codziennego. Obok nich znalazły się na ekspozycji niepokazywane wcześniej zabytki archeologiczne pochodzące z wykopalisk prowadzonych od 2003 r. na terenie rezydencji wilanowskiej. Wystawa została podzielona na sześć działów: „Pałac i jego mieszkańcy”, „Odtwarzanie kolekcji”, ....................................

1 | Jan Tricius (?),

„Portret króla Jana III w lamparciej skórze”, ok. 1680 r., olej, płótno; zakup od osób prywatnych w 2010 r.

2 | Pompeo Girolamo Batoni, „Apollo i dwie muzy”, po 1741 r., olej, płótno; obraz przekazany przez ówczesnego ministra Kultury i Sztuki w Warszawie w 1997 r.

3

3 | Album Ludwiki z Potockich Walewskiej, Polska, druga ćw. XIX w., papier, skóra, mosiądz; zakup od osób prywatnych w 2005 r.

„Uzupełnianie kolekcji”, „Wzbogacanie kolekcji”, „Archeologia”, „Starodruki i archiwalia”. Przyporządkowane do nich nabytki składają się na obecny kształt kolekcji, wciąż zresztą otwartej, mającej się dalej powiększać. Zgodnie z założeniami jej opiekunów powinna ona z jednej strony możliwie najlepiej przybliżać dawnych mieszkańców pałacu oraz dzieje samej rezydencji, czemu służy odbudowywany w miarę możliwości zbiór przedmiotów związanych z Wilanowem, a  także dokupione już później obiekty z  epoki, z  drugiej strony powinna służyć kontynuacji misji muzeum wilanowskiego, to jest udostępniać zwiedzającym dorobek polskiej kultury i pozwalać na obcowanie ze sztuką. Bieżąca wystawa odwołuje się do tradycji daru, która nader często pozwalała zasilić wilanowskie zbiory – począwszy od gestu samego Stanisława Kostki Potockiego, który w 1805 r. otworzył dostępną dla wszystkich galerię (w pałacu znajdziemy umieszczone na progu przez jego wnuka Augusta słowa Cunctis patet ingressus – „Wszystkim wstęp wolny”). W ciągu 19 lat, które zakreślają ramy czasowe ekspozycji, Muzeum Pałac w  Wilanowie otrzymało

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

57


Z WIZYTĄ W MUZEUM

4 | „Ogrodnik”, Miśnia, ok. 1920 r. (?), według modelu z lat 1762-1767, porcelana, farby naszkliwne, złocenie; zakup od osoby prywatnej w 2008 r.

4

5 | Świecznik z ekranikiem dekorowanym prawdopodobnie przez Christopha Mahlknechta, Wiedeń (?), XIX w., drewno, masa perłowa, brąz złocony; zakup od osoby prywatnej w 2006 r.

5

................................

cenne nabytki od 26 darczyńców, w tym dwóch instytucji. Postacią w naturalny sposób wyróżnioną na wystawie jest król Jan III Sobieski: jego i jego rodziny ikonografia obejmuje zarówno dzieła z epoki, jak i obiekty związane z budowaną później legendą władcy i wiktorii wiedeńskiej. Do tych pierwszych zaliczyć można „Portret króla Jana III w lamparciej skórze”, który należy przypisać jednemu z nadwornych malarzy królewskich – być może Janowi Triciusowi (zm. 1692) bądź Jerzemu Eleuterowi Szymonowiczowi Siemiginowskiemu (ok. 1660-1711) – oraz wykonane we Francji portrety królewiczów Konstantego i Aleksandra Sobieskich, do drugich zaś m.in. dziewiętnastowieczny stoliczek, według tradycji zawierający fragment dekoracji ściennej z zamku w Olesku, w którym urodził się Jan Sobieski, medal jubileuszowy wybity w 200. rocznicę bitwy pod Wiedniem, srebrną plakietę przedstawiającą posłów cesarza Austrii na audiencji u króla Jana III, pochodzącą

z warsztatu lwowskiego złotnika Barucha Dornhelma (1858-1928), specjalizującego się w produkcji sreber naśladujących dzieła XVII i XVIII w., czy też talerz dekoracyjny z Miśni z popiersiem króla. W Oranżerii jednak nie zabrakło i eksponatów związanych z innymi rodami zamieszkującymi pałac: Wettinami, Sieniawskimi, Czartoryskimi, Lubomirskimi, Potockimi, Branickimi. Wyjątkowo cennym nabytkiem jest obraz Pompea Girolama Batoniego (1708-1787) „Apollo i dwie muzy” – nie tylko ze względu na wysoką wartość artystyczną, ale również

..............................................................................

6 | Akt podziału dóbr tak ruchomych jak

i nieruchomych pozostałych po królu Janie III Sobieskim, pomiędzy jego synów: Jakuba Ludwika, w którego imieniu występuje Stanisław Szczuka – referendarz koronny, starosta lubelski i warecki, Konstantego i Aleksandra, Lwów, 24 marca 1698 r., papier, welur, zszywka 10 kart; zakup od osoby prywatnej w 2011 r.

58

| Spotkania z Zabytkami

6 11-12 2012

jako przykład dzieła pochodzącego z historycznej kolekcji wilanowskiej, utraconego i szczęśliwie odzyskanego. Zakupił go prawdopodobnie około 1821 r. Stanisław Kostka Potocki; zaginiony obraz został odnaleziony przypadkowo po drugiej wojnie światowej w Pawłowsku pod Petersburgiem, a do Wilanowa powrócił w  1997 r. dzięki staraniom Pełnomocnika Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą. W dziale „Odtwarzanie kolekcji” znalazły się również takie obiekty, jak dziewiętnastowieczna kopia obrazu „Dziewczyna z listem” Jeana-Baptiste’a Greuze’a (oryginał jednej z kilku istniejących wersji obrazu, będący niegdyś w posiadaniu Potockich, zaginął) czy porcelanowa figurka „Ogrodnika” z  Miśni, pochodząca najprawdopodobniej z XX w., która zastąpiła utracony osiemnastowieczny egzemplarz i stanowi pendant do zachowanej do dziś „Ogrodniczki” zakupionej przez Stanisława Kostkę Potockiego. Uzupełnianie kolekcji pałacowej obiektami z wybranych epok umożliwia zaprezentowanie zwiedzającym spójnej wizji życia codziennego w  Rzeczypospolitej w kolejnych wiekach. Staranne gromadzenie muzealiów pozwoliło m.in. na utworzenie jako elementu stałej ekspozycji tzw. gabinetu kolekcjonera, gdzie obejrzeć można umeblowanie z epoki,


TO TEŻ W MUZEUM SĄ ZABYTKI Z WIZYTĄ

7 | Kafel płytowy

wieńczący, XVIII w., ceramika, formowanie w matrycy, farby naszkliwne; kafel przekazany przez Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w 2011 r.

...................................

7 biblioteczkę dziewiętnastowiecznego miłośnika wiedzy, zbiór map i dokumentów, przybory używane do studiów na miejscu i w podróży – np. okulary, materiały do pisania i do wykonywania pomiarów, zegar słoneczny, lunetę, wreszcie ryciny stanowiące ozdobę gabinetu. W ostatnich latach udało się także rozbudować zbiory przyborów kuchennych, militariów czy pięknych bibelotów – wachlarzy, puzderek, przyborów toaletowych. Wśród prezentowanych na wystawie archiwaliów i starodruków podziwiać można m.in. tak cenne dokumenty, jak akt podziału dóbr

pozostałych po Janie III Sobieskim pomiędzy jego synów i jeden z listów królewicza Jakuba Ludwika, a także wydane drukiem w 1676 r. Przywileje i konstytucje sejmowe za panowania Jego Królewskiej Mości Jana III. Zwiedzających zainteresować też mogą znaleziska z wykopalisk archeologicznych, prowadzonych już od kilku lat w otoczeniu pałacu. Stanowią one bezcenny materiał do odtworzenia dawnego życia w królewskiej i magnackiej siedzibie, a należą do nich przede wszystkim różnorodnie zdobione kafle, fajansowe flizy (płytki ścienne) analogiczne do dekoracji

w Gabinecie Farfurowym, elementy waz ogrodowych Elżbiety Sieniawskiej, fragmenty fajek, flasz szklanych, sztućce, naparstki czy części dziewiętnastowiecznych ławek parkowych. Wystawie towarzyszy obszerny, ponadtrzystustronicowy katalog, opracowany pod redakcją Małgorzaty Zając, kuratora wystawy, z dokładnym wykazem i fotografiami wszystkich eksponowanych obiektów. Otwiera go wstęp autorstwa Joanny Paprockiej-Gajek, kierownika Działu Sztuki Muzeum Pałacu w Wilanowie, podsumowujący cele i sposoby powiększania zbiorów wilanowskich. Katalog ten w cenie 50 zł można zakupić w pałacowym sklepiku bądź na stronie www.e-sklep.wilanow-palac.pl. Informacje o kolekcji i jej darczyńcach, powiązane multimedia oraz opis programu edukacyjnego towarzyszącego wystawie umieszczone są na wilanowskim wortalu pod adresem www.wilanow-palac.pl/aktualnosci/ kolekcja_wilanowska_kontynuacja. Wystawa „Kolekcja wilanowska. Kontynuacja 1993-2011” czynna będzie do 3 lutego 2013 r. Małgorzata M. Przybyszewska Spotkanie z książką

HISTORIA PISANA WYSTAWAMI

W

2002 r., z okazji 140-lecia Muzeum Narodowego w Warszawie, wydany został pierwszy tom Kroniki wystaw 1862-2002, opracowany przez Annę Masłowską. Opisanych tu zostało 189 wystaw, zorganizowanych w pierwszych stu latach działalności placówki, od prezentującej w 1862 r. obrazy zakupione dla Muzeum Sztuk Pięknych przez Justyniana Karnickiego w Kolonii, po urządzoną na przełomie 1962 i 1963 r. wystawę polskich wykopalisk w Egipcie i Sudanie. Cztery lata później ukazał się tom drugi wydawnictwa, również autorstwa Anny Masłowskiej, w którym przedstawiono 226 wystaw: od zorganizowanej w 1963 r. prezentacji weneckich rysunków i grafiki ze zbiorów Gabinetu Rycin po urządzoną w 1982 r. – czeskiego i słowackiego malarstwa pejzażowego 1850-1950. Na druk czeka tom trzeci, również przygotowany przez tę samą autorkę, zawierający opisy pozostałych wystaw, organizowanych od 1983 do 2002 r., zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi przez wydawnictwo. Jak się dowiadujemy, decyzja o publikacji tego tomu, po wielu latach oczekiwania już zapadła, czytelnicy będą więc mieli możliwość poznać opis wszystkich wystaw w warszawskim Muzeum Narodowym do początku XXI w. W każdym tomie zamieszczona jest historia Muzeum Narodowego w latach, które dany tom obejmuje. Dzięki temu poznać można kolejne siedziby muzeum, a tak-

że prześledzić rozwój muzealnictwa polskiego. Publikacje te stanowią również ciekawy materiał do studiowania dziejów Warszawy. Opisy wystaw zawierają wiadomości o ich pomysłodawcach, projektantach, kuratorach, najważniejszych eksponatach, a także fragmenty poświęconych im recenzji. Teksty zostały opublikowane z tłumaczeniem na język angielski. Dwa wydane już tomy są ilustrowane archiwalnymi zdjęciami, reprodukcjami dokumentów, druków, plakatów, artykułów prasowych. Większość tych archiwaliów nie była dotychczas publikowana. Ilustracje zresztą nie są tylko dodatkiem, jak czytamy we wstępie autorstwa ówczesnego dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie, Ferdynanda B. Ruszczyca, „tworzą obiektywny obraz opisywanej rzeczywistości, umożliwiając Czytelnikowi bezpośredni, wizualny kontakt z historią w najróżniejszych jej aspektach”. Wystawy czasowe są dynamicznym zapisem historii warszawskiego Muzeum Narodowego, a jednocześnie dokumentują wkład jego pracowników w rozwój nauki. Materiał zawarty w obu tomach odzwierciedla również wpływ, jaki na kulturę polską wywierała w minionych latach sytuacja polityczna i ekonomiczna kraju. Dwa pierwsze tomy Kroniki wystaw…, w cenie 49 zł każdy, można nabyć w księgarni internetowej Serenissima (http://ksiegarnia.serenissima.pl).

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

59


Z ZAGRANICY

Dwie wielkie sale i dwaj wielcy architekci

..........................................................................................................................................

K

toś obeznany z zabytkami polskiej architektury po wejściu do foyer Grand Theatre w Bordeaux ma nieodparte wrażenie, że widział już podobną kompozycję wnętrza. I rzeczywiście. Jeśli porównamy wspomniane foyer z Salą Balową Zamku Królewskiego w Warszawie, znajdziemy zaskakującą liczbę podobnie użytych elementów wystroju: rytm podwójnych kolumn, arkadowa kompozycja ścian, podwójne woluty przedzielone wieńcami lub okrągłymi oknami w fasecie, ozdobne tonda nad wejściami, podobnej wysokości cokół zryzalitowany pod kolumnami i pilastrami, a wreszcie taki sam prostokątny układ sali złagodzony wyokrągleniem narożników. Ogromne malowidła na sufitach roją się od tłumów mitologicznych postaci. Natychmiast nasuwa się intrygujące pytanie, jak mogło dojść do tak dużego podobieństwa. Kluczem do rozwiązania tego problemu jest niewątpliwie postać wybitnego francuskiego architekta Wiktora

Louis’a, autora gmachu Grand Theatre w Bordeaux. Wiktor Louis (1731-1802), syn paryskiego murarza, już jako piętnastolatek dostał się na studia w Królewskiej Szkole Architektury. Po dziewięciu latach studiów praktykował w Rzymie, gdzie m.in. zaprzyjaźnił się z malarzem Robin, przyszłym autorem plafonów w Grand Theatre. W  1759 r. wrócił do Paryża. Miał tu dostęp do salonów artystycznych odwiedzanych również przez wielce wpływowego marszałka, księcia Richelieu. To właśnie on zlecił Louis’owi budowę teatru w Bordeaux. Miasto potrzebowało pilnie tej inwestycji, bo poprzedni teatr spłonął w 1756 r. Kilka lat później, w 1765 r. Wiktor Louis znalazł się w Warszawie na zaproszenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Poleciła go królowi Maria Teresa Geoffrin, prowadząca salon skupiający paryską elitę artystyczną. Stanisław August zapoznał Louis’a ze swoimi planami przebudowy zamku. Architekt w ciągu dwóch miesięcy pobytu w Warszawie

...............................

1 | Wiktor Louis,

projekt Sali Senatu dla Zamku Królewskiego w Warszawie (niezrea­lizowany), 1765 r., rysunek tuszem i akwarelą, wym. 29,4 x 44,4 cm (w zbiorach Gabinetu Rycin BUW)

1

60

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

wykonał wstępne szkice, a po powrocie do Francji już właściwe projekty przebudowy. W ciągu całego 1766 r. projekty sukcesywnie przesyłał królowi. Były to pięknie opracowane akwarele, jak np. ta z projektem Sali Senatorskiej. Louis stał się jednocześnie asystentem artystycznym króla, zamawiając w Paryżu elementy wyposażenia wnętrz i wyroby rzemiosła artystycznego. Z przesłanych projektów zrealizowano jedynie cztery pomieszczenia: Salę Tronową, Salę Portretową (obecna Rycerska), Sypialnię i Buduar (obecny Gabinet Konferencyjny). Wnętrza te przetrwały tylko 10 lat, ustępując nowej aranżacji, realizowanej już według koncepcji Dominika Merliniego. Po swoim warszawskim epizodzie Wiktor Louis skupił się na działaniach w Bordeaux. W 1773 r. Ludwik XV przekazał miastu 4830 sążni terenu pod budowę nowego teatru. Prace podjęto jednak już za Ludwika XVI i do tego z mocno okrojonym budżetem. Louis prowadził prace z ambitnym założeniem, że jego dzieło będzie najpiękniejszym budynkiem teatralnym na świecie. Nadał budowli cechy wczesnego klasycyzmu, ale wnętrza nosiły jeszcze wyraźne ślady odchodzącego baroku. 7 kwietnia 1780 r. podniesiono kurtynę inaugurując przedstawienie „Atalia” Jeana Baptisty Racine’a w obecności 1700 widzów, którzy poza spektaklem przyszli obejrzeć swój nowy, rzeczywiście wspaniały, imponujący bogactwem wystroju teatr, budowlę o większej pojemności niż sławna Opera Paryska. Największym pomieszczeniem teatru jest sala widowiskowa z czterema


TO TEŻ SĄ ZABYTKI Z ZAGRANICY

kondygnacjami balkonów i lóż. Urodą ustępuje jednak dawnej sali koncertowej, która w trakcie kilku przebudów budynku zmieniła funkcję i jest obecnie wielkim foyer, poprzedzonym westybulem z marmurowym posągiem Wiktora Louis’a. Nie była to oczywiście jedyna realizacja tego architekta. W Bordeaux zbudował jeszcze L’Hotel de Saige, pałac de Roly, de Nairac i inne. W Pa-

2

20 lat. Miał tu oparcie w spokrewnionej rodzinie Fontanów. Najpierw był uczniem królewskiego architekta Jakuba Fontany, a od 1764 r. jego następcą u boku króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Z ogromnego dorobku Dominika Merliniego najbardziej znane są jego realizacje warszawskie: w Zamku Królewskim, Łazienkach, Królikarni, w pałacu Jabłonowskich, w pałacu arcybiskupów

O ile sala w Bordeaux, poza zmienioną kolorystyką, zachowała się w dawnej formie, o tyle Sala Balowa Zamku Królewskiego w Warszawie uległa całkowitej zagładzie w latach 1939-1944. Przy pedantycznej powojennej rekonstrukcji wykorzystano uratowane fragmenty snycerki, stiuków, sztukaterii. Ponownie wbudowano przechowane w Muzeum Narodowym rzeźby Jakuba Monaldiego i Andre Le Bruna oraz

3 2 | Foyer Teatru Wielkiego w Bordeaux na fotografii z końca XX w. 3 | Sala Balowa Zamku Królewskiego

w Warszawie na dziewiętnastowiecznej rycinie

...............................................................................

ryżu przebudował Palais Royal i przylegający do niego Theatre Francais. Przegląd jego zachowanych realizacji pozwala uznać Wiktora Louis’a za jednego z największych architektów symbolizujących swoją epokę. Wracając do Warszawy, trzeba przypomnieć, że w czasie, gdy kończono Grand Theatre w Bordeaux, czyli około 1779 r., król Stanisław August zlecił Dominikowi Merliniemu i Janowi Chrystianowi Kamsetzerowi zaprojektowanie amfilady głównych sal pierwszego piętra zamku, łącznie z największą gabarytowo Salą Balową. Dominik Merlini (1730-1797), rówieśnik Wiktora Louis’a, pochodził z okolic jeziora Lugano we Włoszech. W Polsce znalazł się już w  wieku

warszawskich czy też w kościele bazylianów. Arystokracja zatrudniała go również w swoich rezydencjach pozawarszawskich: w Jabłonnie, Dęblinie, Pieniakach, Dubnie, Rogalinie czy Międzyrzeczu Koreckim. Salę Balową Zamku Królewskiego w Warszawie realizowano stosunkowo długo, w latach 1780-1787, bo wymagała przecież koordynacji ogromnej liczby prac budowlanych i wykończeniowych, w tym sztukatorskich, kamieniarskich, rzeźbiarskich, malarskich, snycerskich i pozłotniczych. Pomimo wielu skojarzeń z salą Wiktora Louis’a w Bordeaux nie ulega wątpliwości, że jest ona wybitnym dziełem Dominika Merliniego. Można jedynie przypuszczać, że król sugerował lub nawet żądał, aby sala miała formę zbliżoną do wizji przedstawianych mu wcześniej przez francuskiego architekta. Stanisław August miał przecież decydujący wpływ na realizowane z jego inicjatywy dokonania architektoniczne w zamku i w Łazienkach.

dwa kominki z karraryjskiego marmuru. Wszystko to sprawiło, że Sala Balowa ponownie ożyła, znów cieszy oko licznych zwiedzających, jest miejscem ważnych spotkań i imprez artystycznych. Dwie wielkie i piękne sale, tak geograficznie odległe, łączą oczywiście znamiona stylowe końca XVIII w. Podobnie jak Wiktor Louis jest znaczącą osobowością w historii francuskiej architektury, tak i Dominik Merlini przez wybitne dokonania zapisał się na trwałe w architektonicznym krajobrazie swej drugiej ojczyzny. Jest bardzo prawdopodobne, że ci dwaj „wielcy” mieli okazję spotkać się w Warszawie, bo gdy Wiktor Louis przybył tu latem 1765 r., to Dominik Merlini pełnił już funkcję architekta królewskiego. Tak więc tych dwóch architektów, Francuza i Włocha, w przedziwny sposób połączył polski, ogromnie owocny mecenat króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wiesław Olszowicz

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

61


ROZMAITOŚCI

Grabieże podczas „potopu” szwedzkiego W czasie sezonów letnich ostatnich dwóch lat dużo mówiło się w Warszawie o operacji wydobycia z dna Wisły zabytków pochodzących z grabieży miasta podczas „potopu” szwedzkiego. W spektakularnej akcji brali udział archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego, pracownicy Narodowego Instytutu Dziedzictwa (w 2011 r.), funkcjonariusze policji i wojskowi. Wydobyte elementy to różnego rodzaju marmurowe detale architektoniczne pochodzące z XVII w. – fragmenty sklepień, fontanny, dekoracje, które Szwedzi rabowali, a później na barkach przewozili do Gdańska, by stamtąd przetransportować je do Szwecji. Niektóre barki osiadały na mieliznach, tonęły z przeciążenia lub były zatapiane celowo. Aby przypomnieć ogrom rabunku i zniszczeń dokonanych wówczas przez Szwedów w Warszawie, publikujemy fragment artykułu autorstwa Marii Lewickiej, który ukazał się na łamach „Spotkań z Zabytkami” w 1983 r. (M. Lewicka, „Potop” w Warszawie, „Spotkania z Zabytkami”, nr 4, 1983, ss. 5-8).

P

ierwsza połowa XVII w. – okres niebywale szybkiego rozwoju i przemian Warszawy, jej życia umysłowego i kulturalnego przerwany został w sposób nagły przez najazd szwedzki. Oto następujące po sobie wydarzenia: W dniu 21 lipca 1655 r. armia szwedzka wkroczyła na ziemie Polski i szybko posuwała się na południe. Nieprzygotowana do obrony Warszawa, opuszczona wcześniej przez króla i królową, poddała się bez strzału 8 września i tegoż dnia wjechał do niej król szwedzki Karol X Gustaw, obierając sobie na kilkudniową kwaterę pałac Ujazdowski. Z rozpoczętymi przez Szwedów pracami nad wzmocnieniem murów obronnych łączą się pierwsze dewastacje zabudowy, zburzono bowiem wówczas wiele domów stojących blisko murów, dla wzmocnienia ich obronności. Wkrótce zaczął się straszliwy rabunek i niszczenie opuszczonych pałaców i dworów, a także zamku i  pałaców królewskich (Kazimierzowskiego i Ujazdowskiego). Do praktykowanych zabiegów należało wyrywanie drzwi, okien, wyjmowanie szyb, zrywanie posadzek, obić, plafonów, zeskrobywanie złota z ram i  listew. Jako pierwszy splądrowano pałac Kazimierzowski, ulubioną rezydencję

62

króla Jana Kazimierza i Ludwiki Marii; rozebrano loggię wspartą na 32 marmurowych kolumnach, które przy usuwaniu połamano, ale mimo to spławiono je Wisłą do Szwecji. Karol Gustaw położył areszt na Archiwum Metryki Koronnej i królewskich zbiorach bibliotecznych; skonfiskowano je i wysłano w 21 skrzyniach do Szwecji. Z zapiski archiwalnej relacjonowanej w 1938 r. przez uczonego szwedzkiego wynika, że w 1656 r. oprócz zawartości tych skrzyń wciągnięto do inwentarza zamku sztokholmskiego wiele przywiezionych z Polski posągów brązowych, sprzętów inkrustowanych drogim drewnem lub nabijanych srebrem, relikwiarz św. Brygidy, instrumenty muzyczne, około 200 obrazów, przedmioty marmurowe, chińską porcelanę, 5 malowanych plafonów, 28 tureckich namiotów, pościel itp. Mało zapewne było przesady w panującej opinii, że Karol

1

2

............................................................

1 | Fragment kamiennego

międzyłucza arkady z wazowskim herbem Snopek, początek XVII w. (?), wydobyty z Wisły w 2011 r.

2 | 3 | Kartusz z niszą (2) i inne elementy kamienne (3), odsłonięte w wyniku niskiego stanu wody w Wiśle we wrześniu 2012 r.

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

3


ROZMAITOŚCI

Gustaw, łupiąc, nie pogardził nawet starymi spódnicami fraucymeru królowej. Mieszczanie warszawscy nękani byli kontrybucjami, daninami, podatkami, ich domy poddawano rewizjom, zmuszani byli do udzielania kwater i żywienia najeźdźcy. Pogorszenie i tak fatalnej sytuacji nastąpiło na wiosnę 1656 r., kiedy do Warszawy zbliżać się zaczęły wojska Jana Kazimierza. Wzmógł się ucisk i rabunek. Szwedzi spalili część Pragi, Nowe Miasto i przedmieścia Warszawy (ulice: Długą, Senatorską, Freta i Mostową). 1 lipca nastąpiła kapitulacja Szwedów przed wojskami królewskimi, znacznie wzmocnionymi tłumami ochotników chłopskich. Poprzedziły ją szturmy i  ostrzeliwania poszczególnych gmachów, ucierpiał wówczas słynny pałac Kazanowskiego, wtedy już własność Radziejowskiego, drugiego męża owdowiałej Kazanowskiej, zdrajcy ojczyzny, który opowiedział się po stronie Szwedów. Efekty szturmu odczuła nietknięta dotychczas Stara Warszawa, bramy i mury miejskie. Polacy zastali miasto straszliwie zanieczyszczone. Sekretarz królowej Des Noyers pisał: „Szwedzi tak napełnili nieczystościami zamek warszawski, że w nim mieszkać niepodobna; konie aż na trzecie piętro wprowadzali, którego pokoje pełne mierzwy i trupów żołnierskich”. Przy podziale łupów po Szwedach zginęło wiele cennych przedmiotów; sama królowa przesiadywała wśród komisarzy zabierając „co jej się podobało, bez respektu na wojsko”. Niedługo trwała radość oswobodzenia. W dniach 28-30 lipca odbyła się trzydniowa bitwa ze Szwedami na Pradze. Jan Kazimierz poniósł klęskę, po której Szwedzi urządzili straszliwą rzeź, nie oszczędzając dzieci. Król wycofał się na lewy brzeg, po czym opuścił miasto, pozostawiając je bez załogi. Warszawa znów poddała się Szwedom. 3 sierpnia wjechał tu ponownie Karol Gustaw, tym razem wraz ze sprzymierzonym elektorem brandenburskim i zdecydowano zabrać z miasta wszystko, co jeszcze

4 4 | 5 | Kamienna fontanna (4) i jeden z umieszczonych na niej maszkaronów (5), wrzesień 2012 r. ............................................................

w nim pozostało, a miało jakąkolwiek wartość. Król szwedzki wyznaczył 3 tysiące talarów nagrody za obalenie kolumny Zygmunta i przetoczenie jej do spławu wiślanego (do czego szczęśliwie nie doszło). Ówczesne relacje mówią o bezczeszczeniu grobów przez żołnierzy szwedzkich i brandenburskich, szukających kosztowności. Cytowany już sekretarz królowej pisał: „Szwedzi złupili Warszawę i naładowali sześć czy siedem statków co najlepszą zdobyczą. Potem dopiero podali to nieszczęśliwe miasto na rabunek żołnierstwu, które do szczętu spaliło resztę przedmieść i kościołów”. Ucierpiały mury miejskie, brama Krakowska, zburzono trzy baszty. Zrabowano marmurowe i jaspisowe kolumny z ogrodów królewskich, resztę obrazów z Zamku. 1 września Szwedzi znów opuścili Warszawę; wiadomości o zwycięstwach wojsk polskich stwarzały dla nich sytuację niepewną. Miasto było wolne do czerwca następnego roku, kiedy to zagroziły mu wojska księcia siedmiogrodzkiego, Jerzego II Rakoczego, sprzymierzonego ze

5 Szwedami i Brandenburczykami. Cztery dni trwały szturmy od strony Krakowskiego Przedmieścia i klasztoru dominikanów na Nowym Mieście. Spłonął wówczas pałac Radziejowskiego i kościół bernardynów, żołnierze podpalili pozostałe domy na Nowym Mieście. 18 czerwca Warszawa raz jeszcze zmuszona była do kapitulacji. Relacje z zaledwie pięciodniowego pobytu wojsk siedmiogrodzkich w Warszawie znów budzą grozę – „jedni działa rozsadzali, drudzy mury i bramy burzyli, a wyrabowawszy miasto na ostatek zapalić z gruntu chcieli” – notował ówczesny burmistrz Warszawy Falkiewicz. Opuszczenie miasta przez Rakoczego w dniu 23 czerwca zakończyło ostatnią w czasie „potopu” okupację

miasta, które najbardziej z miast polskich ucierpiało w tej wojnie. Bez wahania powiedzieć można, że obok zagłady hitlerowskiej było to największe zniszczenie stolicy. Bilans zniszczeń był straszliwy. Za murami Starej Warszawy, która dzięki okupom stosunkowo najmniej ucierpiała od ognia, rozciągało się morze ruin i zgliszcz: spalone Nowe Miasto, Grzybów, Praga i najbliższe okolice (Bródno, Żerań, Młociny, nadwiślańskie tereny z młynami i spichrzami); spalone kościoły franciszkanów, bernardynów, św. Ducha, inne uszkodzone obstrzałem lub przynajmniej zrabowane; zrujnowane, nadpalone, zdewastowane, ograbione wspaniałe pałace Krakowskiego

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

63


ROZMAITOŚCI

6 | Rzeźba delfina, wydobyta z Wisły w 1906 r., obecnie w zbiorach Muzeum Historycznego m.st. Warszawy (zdjęcia: 1 – Dariusz Bogacz, 2-5 – Hubert Kowalski, 6 – Małgorzata M. Przybyszewska) ............................

Przedmieścia, kompletnie zniszczone ich ogrody; podobnie stało się z innymi pałacami i dworami. Rezydencje królewskie zostały ograbione i zniszczone, zrabowane archiwa i biblioteki. Warszawa straciła 60% budynków, a jej ludność spadła z 16

do 6 tysięcy. Zahamowany został rozwój handlu i rzemiosła, życia umysłowego i artystycznego. Wzrost potęgi państwa szwedzkiego w pierwszej połowie XVII w. był ogromny, jednak kraj był ubogi i w wojnach szukano jego wzbogacenia. Nie mając nadziei na

stałe utrzymanie Polski, najeźdźca potraktował ją jako teren maksymalnej eksploatacji. Zagrabione przedmioty rozproszone zostały po całej Szwecji, bowiem nie tylko król łupami z Polski meblował swoje pałace i zapełniał biblioteki, to samo robili na własną rękę wszyscy dostojnicy. Rabowali też żołnierze. „Pobożne” dary pochodzące z rabunku ozdobiły i wyposażyły wiele szwedzkich kościołów stolicy i prowincji. W samym Sztokholmie szczególnie obdarowany został kościół św. Katarzyny, w którym znalazły się m.in. 3 ogromne dzwony z Warszawy (wymagające obsługi 16 ludzi), później zresztą przetopione. Brązowe lwy z pałacu Kazanowskiego do dziś zdobią królewski zamek w Sztokholmie. W szwedzkich kościołach odnaleźć

Archiwum Jana Szembeka trafiło do Biblioteki Jagiellońskiej A

rchiwum wiceministra spraw zagranicznych Drugiej Rzeczypospolitej Jana Szembeka, jednego z najbliższych współpracowników ministra Józefa Becka, przekazał 26 października br. podsekretarz stanu w MSZ Bogusław Winid na ręce dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej prof. dr. hab. Zdzisława Pietrzyka.

Zbiór zawiera księgę historii rodu Szembeków – bogato ilustrowany rękopis opisujący genealogię rodziny, opatrzony pieczęcią i oprawiony w Paryżu na początku XIX w. W kolekcji znajduje się również dokument z 1355 r. potwierdzający roczną pensję oraz indygenat z 1566 r. uznający obce szlachectwo tej rodziny i nadający

przywileje szlacheckie obowiązujące w Polsce. Wśród cennych dokumentów jest także bulla papieska z 1706 r. i najstarszy dokument rodzinny, datowany na 1313 r. – „Pamiątki po Janie Szembeku, naszym wybitnym pracowniku, które trafią do Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, udało nam się uzyskać dzięki pomocy jego rodziny. Cieszę się, że po wielu latach tułaczki, spowodowanej drugą wojną światową, ten wspaniały zbiór powrócił do Polski" – mówił podczas uroczystości przekazania dokumentów wiceminister Bogusław Winid. Odbierając archiwum dyrektor Zdzisław Pietrzyk podziękował rodzinie Szembeków za przekazanie cennych dokumentów i zapowiedział, że ............................................................

| Drzewo genealogiczne rodziny

Szembeków z początku XVII w.

(fot. MSZ / Mariusz Kosiński)

64

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

można pochodzące z łupów wojennych obrazy, całe ołtarze, kielichy, ornaty, wela, dzwony, antependia, kapy, organy, chrzcielnice, cyboria, dzbany, baldachimy, obrusy ołtarzowe, puszki, rzeźby, świeczniki, chorągwie, epitafia, w muzeach – ogromną ilość militariów, regalia, części strojów, meble itp. […] W miejscu zatonięcia zagrabionych przez Szwedów części łupów znaleziono w 1906 r. marmurowe wazony, odłamki wielkiego ozdobnego zbiornika na wodę w kształcie muszli, fragmenty rzeźb i jedyną w  całości – marmurowego delfina (zob. artykuł Janusza Onufruka, „Spotkania z Zabytkami”, nr 2, 2007, ss. 34-35). □

w pierwszej kolejności zostaną one poddane niezbędnym zabiegom konserwatorskim, następnie opracowane i opublikowane w przygotowywanym właśnie do druku katalogu dyplomów pergaminowych, który powinien ukazać się w przyszłym roku. Planowana jest także digitalizacja otrzymanych archiwaliów. Archiwum znajdowało się pierwotnie w pałacu Szembeków w Porębie Żegoty koło Alwernii w Małopolsce. W 1939 r. zostało przewiezione w celu zabezpieczenia do Warszawy, gdzie pozostało przez pierwsze tygodnie niemieckiej okupacji. Następnie przez Rumunię udało się je przewieźć do Paryża, a po jego zajęciu przez Niemców, do Lizbony. Po śmierci Jana Szembeka w 1945 r. dokumenty znalazły się w rękach Kazimierza Mycielskiego, spokrewnionego z Szembekami i wraz z nim wyjechały do Południowej Afryki. Pod koniec życia, w 1974 r. Kazimierz Mycielski przekazał je Zygmuntowi Janowi Szembekowi mieszkającemu w Wielkiej Brytanii, bratankowi Jana Szembeka, który zdecydował o przekazaniu ich do zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej. □


ROZMAITOŚCI

Narodowy Instytut Dziedzictwa – 50 lat misji W

tym roku mija 50 lat od powołania instytucji, której zasługi dla ochrony zabytków w Polsce są trudne do przecenienia. Powstały w 1962 r. Ośrodek Dokumentacji Zabytków był miejscem, w którym przez dziesiątki lat ludzie oddani ochronie zabytków wypracowywali standardy dokumentowania i badania zabytków, tworzyli zbiór dokumentacji konserwatorskiej. Inicjatorem powstania i pierwszym dyrektorem Ośrodka był dyrektor Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Sztuki – prof. Kazimierz Malinowski. Podstawę merytorycznej działalności ODZ stanowiły materiały przejęte z dawnego Wydziału Dokumentacji Konserwatorskiej Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków. Były to przede wszystkim karty ewidencyjne zabytków nieruchomych i ruchomych, kartoteka ewidencyjna miast i zespołów zabytkowych, kartoteka parków zabytkowych, dokumentacja historyczna i techniczna zabytków architektury i  budownictwa, a także materiały archiwalne i fotograficzne. Statutowy zakres działań ODZ obejmował inwentaryzację zabytków dla racjonalnego planowania ich odbudowy i konserwacji oraz prowadzenie centralnego rejestru, ewidencji i dokumentacji pomocniczej zabytków nieruchomych i ruchomych. Dorobkiem tej instytucji jest zarówno stworzenie unikatowej dokumentacji konserwatorskiej, jak i integracja środowiska konserwatorskiego w naszym kraju. Ośrodek ustalał wzory i wyznaczał standardy ewidencji zabytków, a także kierunkował priorytety w ewidencjonowaniu zabytków. Działania te, jak również współpraca ze specjalistami różnych branż działających na rzecz ochrony i konserwacji obiektów i zespołów

zabytkowych oraz z państwowymi służbami odpowiedzialnymi za ich ochronę tworzyły podstawy do kształtowania strategii ochrony zabytków w Polsce. W 2002 r. doszło do połączenia Ośrodka Dokumentacji Zabytków z Ośrodkiem Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, w efekcie czego powstał Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków. KOBiDZ stał się naturalnym kontynuatorem i dziedzicem dorobku ODZ. Jego działania koncentrowały się zarówno na pracach dokumentacyjnych oraz wypracowywaniu metod ochrony i konserwacji zabytków, jak i na pracach projektowych oraz terenowych. Pierwszym dyrektorem nowo powstałej instytucji został archeolog, prof. Tomasz Mikocki. KOBiDZ pełnił funkcję głównego opiniodawcy Generalnego Konserwatora Zabytków, zajmował się również koordynacją procedury ustanawiania pomnika historii. W 2007 r. połączono Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków oraz Ośrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego, powołując jednocześnie do życia nową instytucję, której pozostawiono jednak starą nazwę, czyli KOBiDZ. Do działalności KOBiDZ dodano cały zakres związany z konserwatorstwem archeologicznym, a także realizację programów szkoleniowych i informacyjnych na rzecz służb konserwatorskich i środowisk związanych z opieką nad zabytkami. KOBiDZ podjął też projekt terenowej weryfikacji zabytków oraz rozpoczął wykonywanie skanów 3D obiektów zabytkowych na potrzeby służb i działań konserwatorskich. Jednym z ważniejszych zadań Ośrodka stała się edukacja na rzecz dziedzictwa, której celem było zwiększanie społecznej współodpowiedzialności za stan zabytków.

Dnia 1 stycznia 2011 r. na mocy Zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego KOBiDZ otrzymał nowy statut i nową nazwę – Narodowy Instytut Dziedzictwa. Dyrektorem Instytutu została Paulina Florjanowicz, od lat związana z tą instytucją. NID kontynuuje działania realizowane przez ODZ i KOBiDZ, a jego misją jest tworzenie podstaw dla zrównoważonej ochrony dziedzictwa poprzez gromadzenie i  upowszechnianie wiedzy o zabytkach, wyznaczanie standardów ich ochrony i  konserwacji oraz

Spektrum zadań, które realizuje NID jest bardzo szerokie, a projekty adresowane są do wielu różnych grup odbiorców. Przykładem działań realizowanych przez Instytut jest archiwizacja zbiorów dokumentów związanych z ochroną zabytków oraz digitalizacja. Grupa specjalistów, wykorzystując najnowsze technologie, pracuje nad skanowaniem dokumentów oraz najcenniejszych lub najbardziej zagrożonych zabytków nieruchomych. Portal „e‑Zabytek”, udostępniający przede wszystkim mapy, a także

kształtowanie świadomości społecznej celem zachowania dziedzictwa kulturowego Polski dla przyszłych pokoleń. NID jest nowoczesną instytucją kultury, która przywraca dziedzictwu właściwą rolę w życiu społecznym. W nowej nazwie instytucji słowo „zabytek” zastąpiono słowem „dziedzictwo”, co pozwala lepiej zrozumieć historyczny, społeczny i emocjonalny kontekst funkcjonowania zabytku, a tym samym dostrzec potrzebę i konieczność jego ochrony. Podobnie jak w  przypadku ODZ, również teraz atutem NID jest zespół specjalistów, pracujących z pasją, stanowiących trzon Instytutu. Znaczenie fundamentalne ma także zasada zrównoważonego rozwoju (art. 5 Konstytucji RP), zgodnie z którą należy korzystać z zasobów dziedzictwa, jednakże w sposób nieumniejszający ich wartości zabytkowej, tak aby dać przyszłym pokoleniom szansę poznania ich w stanie najmniej naruszonym.

informacje, zdjęcia i modele 3D polskich zabytków (zob. s. 2), to najnowocześniejszy projekt Instytutu. Kontynuowana jest również weryfikacja obiektów wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych. Dzięki weryfikacji tworzony jest opis zasobu zabytkowego, m.in. określany jest stan aktualnego zachowania, struktura własności. NID kontynuuje również zapoczątkowaną przez KOBiDZ koordynację realizacji procedury występowania z  wnioskiem do ministra o uznanie przez Prezydenta RP zabytku nieruchomego za pomnik historii. Ponadto NID rozpoczął budowę marki pomnika historii, zwracając uwagę nie tylko na wartości kulturowe i historyczne tych obiektów, ale także społeczne i ekonomiczne. Podobnie jak dawniej ODZ, tak teraz NID propaguje ideę ochrony i udostępniania dziedzictwa kulturowego szerokim grupom odbiorców. Aby wzmocnić społeczną współodpowiedzialność za

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

65


ROZMAITOŚCI

stan zabytków, Instytut prowadzi szereg projektów edukacyjnych, z których największy to Europejskie Dni Dziedzictwa. Ich ogólnopolskim koordynatorem jest właśnie NID. Dzięki oryginalnej i zróżnicowanej formule wpisują się one coraz bardziej w świadomość społeczną Polaków, przez co stają się doskonałym narzędziem przybliżania wiedzy o dziedzictwie kulturowym. Równie ważnym działaniem kształtującym świadomość społeczną Polaków oraz wyznaczającym standardy ochrony jest konkurs „Zabytek zadbany”. Konkurs ten, za którego realizację odpowiada NID, promuje najlepsze wzory konserwacji, utrzymania i zagospodarowywania zabytków. Edukacyjny charakter konkursu polega na popularyzacji wiedzy dotyczącej właściwego postępowania z zabytkami architektury podczas ich użytkowania oraz w trakcie przeprowadzanych remontów. W zarządzeniu ministra z 1962 r. powołującym ODZ pojawił się zapis o prowadzeniu specjalistycznych wydawnictw. NID kontynuuje to działanie, koncentrując się przede wszystkim na trzech głównych publikacjach. Są to: „Kurier Konserwatorski” – adresowany głównie do pracowników służb konserwatorskich, „Ochrona Zabytków” – poruszająca zagadnienia szeroko rozumianej ochrony i konserwacji zabytków oraz archeologiczny „Raport” – prezentujący wyniki badań na terenie inwestycji drogowych. W perspektywie ostatnich 50 lat zadania uległy nie tylko pewnym przekształceniom, ale przede wszystkim zostały rozszerzone. Wyżej wymienione stanowią przykład kontynuacji misji zapoczątkowanej przez Ośrodek Dokumentacji Zabytków. Potwierdzają również ogromną rolę ODZ, a obecnie Narodowego Instytutu Dziedzictwa w ochronie polskiego dziedzictwa kulturowego. Narodowy Instytut Dziedzictwa

66

Król, posąg i kartofle W

czwartek 10 października 1793 r. na reprezentacyjnym Białym Placu Parad w Szczecinie, późniejszym placu Królewskim (a dziś Żołnierza Polskiego), naprzeciwko pałacu Sejmu Stanów Pomorskich (mieszczącego obecnie Muzeum Narodowe) uroczyście i hucznie odsłonięto pomnik króla Prus Fryderyka Wielkiego. Ówcześni szczecinianie z wdzięcznością wspominali zmarłego siedem lat wcześniej władcę, który w  sposób szczególny opiekował się stolicą Pomorza. Ale duma z nowego pomnika bez wątpienia wiązała się także z pozyskaniem dla miasta cennego dzieła sztuki. Posąg króla zamówiono u Johanna Gottfrieda Schadowa, znakomitego rzeźbiarza, któremu kwadryga z postacią Victorii, posadowiona na berlińskiej

2

1

| Spotkania z Zabytkami

Bramie Brandenburskiej, przyniosła właśnie powszechną sławę. Schadow ukazał Fryderyka w mundurze generała jazdy z trójgraniastym kapeluszem, w  królewskim płaszczu, z buławą zwaną regimentem, wspartą o  „księgę praw” oraz „księgę pokoju i wojny”. Artysta osobiście wyrzeźbił w białym karraryjskim marmurze twarz i ręce, resztę projektu zrealizowali współpracownicy. W 1877 r. dla ochrony przed atmosferyczną destrukcją oryginalny posąg przeniesiono do westybulu Sejmu Stanów, a na cokole stanął odlew z brązu. Szczeciński pomnik okazał się w międzyczasie jednym z podstawowych wzorców ikonograficznych postaci Fryderyka. Powielano go zarówno w postaci monumentalnej (np. pomnik w Legnicy z 1869 r.,

11-12 2012

zniszczony w 1945 r.), jak i w formie ceramicznych czy metalowych bibelotów, zdobiących mieszczańskie salony. W  1942 r. w obawie przed nalotami rzeźba Schadowa wraz ze zbiorami muzealnymi została ukryta w pałacu Hohenzollernów w Swobnicy (Wildenbruch). Upuszczona podczas transportu, uległa rozbiciu. W takim też stanie, pogłębionym przez długoletnią poniewierkę, w 1990 r. została przekazana do zbiorów szczecińskiego Muzeum Narodowego. Zamysł konserwacji i rekonstrukcji posągu jako dzieła o  wielkiej wartości artystycznej zrodził się w 2005 r., a po przyznaniu w 2007 r. dotacji Rady Miejskiej Szczecina nabrał realnych kształtów. Inicjatywę aktywnie wsparło berlińskie Towarzystwo Schadowa (Schadow Gesellschaft). W 2009 r. wrocławski rzeźbiarz Ryszard Zarycki rozpoczął prace rekonstrukcyjne. Po dwóch latach rzeźba odzyskała dawny kształt i blask. Zgodnie z umową, podpisaną z niemieckimi partnerami, 1 grudnia


ROZMAITOŚCI

2011 r. została wyeksponowana pod reprezentacyjną kopułą Muzeum im. Bodego w Berlinie. „Nie dzielimy historii na polską i obcą. [...] Racją istnienia muzeum jest przechowywanie świadectw pamięci o całej historii” – mówił z tej okazji Lech Karwowski, dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie. Wspólnie z Towarzystwem Schadowa wydano niemiecko-polską monografię zabytku (Friedrich der Groβe Johann Gottfried Schadow aus der Sammlung des Muzeum Narodowe w Szczecinie, Berlin 2011). Posąg wróci do Szczecina na początku 2015 r. Gdzie wówczas stanie, jeszcze nie wiadomo. Prezentacja szczecińskiego posągu Fryderyka Wielkiego na berlińskiej Wyspie Muzeów, udokumentowana także okolicznościową pocztówką, wpisała się w jubileusz 300-lecia urodzin monarchy, obchodzony z dużym zaangażowaniem w Berlinie i w całych Niemczech. W Polsce rocznica ta przeszła niemal bez echa, i nic dziwnego, skoro w Mickiewiczowskich Dziadach „alter Fritz” – stary Fryc, czyli Fryderyk właśnie, współarchitekt rozbiorów, to jedno z imion diabła... Tyle że był wybitnym władcą i wodzem, który w interesie swego państwa umiał nie tylko dbać o dobrobyt poddanych, ale i zdecydowanie „rozepchnąć się” (także naszym kosztem) na politycznej mapie Europy, w dodatku

zaś mecenasem sztuki i nauki oraz kompozytorem utworów do dziś wykonywanych. Spośród kilkunastu berlińskich wystaw jubileuszowych przywołać trzeba przynajmniej trzy. Największą, zrealizowaną w Nowym Pałacu i parku Sanssouci w królewskiej rezydencji w Poczdamie, zatytułowano „FRIEDERISIKO. Friedrich der Grosse”. Pomysłowa kontaminacja imienia i „ryzyka” miała w zamyśle autorów podkreślić zamiłowanie władcy do ryzykownych działań i decyzji, ostatecznie wychodzących na dobre i jemu, i Prusom. Wystawa ukazała życie i działalność monarchy na szerokim tle polityki, kultury i gospodarki „fryderycjańskiej” Europy. Niemieckie Muzeum Historyczne uczciło jubileusz ekspozycją „Fryderyk Wielki uwielbiany – przemieniony – przeklęty”, skoncentrowaną na historycznej i kulturowej recepcji postaci władcy, białej i czarnej legendzie, politycznych i artystycznych inspiracjach, wykorzystywaniu i nadużywaniu jego imienia, kulcie i potępieniu z perspektywy Niemiec i Europy. Jest tu Fryderyk groźny, gdy na plakacie wspierać ma ideologię nazistów, i całkowicie „oswojony” w postaci pluszowego misia, ubranego w mundur, znany nam z pomnika. Misia zaprojektowała w 2011 r. dla kolekcjonerów (tysiąc numerowanych egzemplarzy) Margarete Steiff.

4

......................................

1 | Posąg Johanna

Gottfrieda Schadowa na pocztówce z 2012 r.

2 | Pomniejszona kopia posągu, alabaster, XIX w. (w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie) 3 | Miś Fryderyk, 2011 4 | Pomnik Fryderyka Wielkiego w Szczecinie na pocztówce z 1901 r. 5 | Obraz Roberta Warthmüllera na okładce katalogu wystawy „Król i kartofel…”

3

5

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

67


ROZMAITOŚCI

6 | Kartofle na grobie króla Fryderyka

(zdjęcia: 3 – Katarzyna Buczek, 6 – Jarosław Komorowski) ..........................................................

W jednej z sal znalazła się naturalnej wielkości reprodukcja witraża Eduarda Kaempffera z ratusza w Kamiennej Górze (1910). Przedstawia on pruskiego generała Heinricha Augusta de la Motte Fouqué podczas bitwy z  Austriakami w 1760 r. – i  władcę w  medalionie. Jeden ze zgromadzonych plakatów reklamuje Landeck (czyli Lądek Zdrój) przypomnieniem królewskich kąpieli,

inny to zapowiedź premiery dramatu Wielki Fryderyk Adolfa Nowaczyńskiego w warszawskim Teatrze Ateneum (1977, reż. Józef Gruda). Wystawę w porównaniu z poprzednimi niewielką, ale bardzo interesującą, przygotował poczdamski Dom Historii Brandenbursko-Pruskiej. „Król i  kartofel. Fryderyk Wielki i pruskie »tartufle«” to opowieść o  wielkiej, a  nietypowej pasji monarchy, jaką było upowszechnienie uprawy kartofli. Uważane wcześniej za niejadalne, a nawet trujące, miały wyżywić poddanych, zapobiegając niedostatkowi. Od 1746  r. król wydawał specjalne

dokumenty – cyrkularze, zwane też „rozkazami kartoflanymi”, nakazujące uprawę w kolejnych pruskich prowincjach, od Pomorza po Śląsk. Mieszkańcom mieli przy tym pomagać żołnierze. Wedle przekazów sam Fryderyk podczas podróży po kraju zachwalał, a nawet publicznie jadł kartofle – jak w śląskim Brzegu (zob. „Spotkania z Zabytkami”, nr 9-10, 2010, ss. 45-47). Obraz Roberta Warthmüllera „Król jest wszędzie” (1886) ukazuje spotkanie władcy z kopiącymi kartofle wieśniakami. Uwagę zwracają też ryciny z niezwykłego kształtu odmianami pożytecznych bulw, a także mapa, prezentująca wielość nazw, jakimi określano je w Prusach: od kartofli i „tartufli” poprzez „nudle” i „knedle” po „erdäpple”, czyli „ziemne jabłka”. Pożytek z tej akurat działalności Fryderyka Wielkiego jest i dziś niepodważalny, a na jego płycie nagrobnej przy pałacu Sanssouci równie często jak kwiaty zobaczyć można świeżo położone kartofle. Jarosław Komorowski

Spotkanie z książką

MONOGRAFIA RZEŹBY KRÓLA

P

okazowi odrestaurowanej rzeźby Fryderyka Wielkiego w Muzeum im. Bodego w Berlinie w 2011 r. towarzyszyła jej niemiecko-polska monografia – Friedrich der Große Johann Gottfried Schadow aus der Sammlung des Muzeum Narodowe w Szczecinie (Nationalmuseum Stettin), przygotowana przez Towarzystwo im. Schadowa w Berlinie i Muzeum Narodowe w Szczecinie. We wstępie do publikacji przewodniczący Towarzystwa im. Schadowa, Jürgen Klebs napisał m.in., że pierwsza prezentacja posągu „okaże się zapewne nie tylko udanym przykładem polsko-niemieckiej polityki kulturalnej jako wartości nadrzędnej, lecz także wielkim wydarzeniem artystycznym” – i tak się stało. Dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie, Lech Karwowski podkreślił natomiast dylematy z  oceną kontrowersyjnej postaci króla. Bo choć Fryderyk II prowadził politykę, której konsekwencją było zniszczenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, to był też filozofem, realizującym oświeceniowy program idealnego władcy. Na to

68

| Spotkania z Zabytkami

zwróciła również uwagę we wprowadzeniu Małgorzata Gwiazdowska, miejski konserwator zabytków w Szczecinie, dodając, że do podjęcia prac restauracyjnych rzeźby Fryderyka Wielkiego konieczna była zgoda szczecinian, reprezentowanych przez radnych. W dalszej części monografii dyrektor generalny Towarzystwa im. Schadowa w Berlinie – Klaus Gehrmann opisał przebieg restauracji rzeźby Fryderyka II, natomiast kurator do spraw naukowych Muzeum Narodowego w Szczecinie Dariusz Kacprzak przybliżył historię powstania pełnoplastycznego królewskiego portretu. Kolejni niemieccy autorzy opublikowali w monografii m.in. analizę lektury dokumentów i osobistych notatek Schadowa, a polscy – wyniki badań ikonografii pomnika. Monografia ilustrowana jest archiwalnymi i współczesnymi zdjęciami pochodzącymi przede wszystkim z Archiwum Fotograficznego MN w Szczecinie, Nationalgalerie, Staatliche Museen zu Berlin oraz Fundacji Muzeum Miejskiego w Berlinie i ze zbiorów prywatnych.

11-12 2012

Światowe dziedzictwo N

a kolejnej, 36. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO, która odbyła się w dniach 24 czerwca – 6 lipca br. w Sankt Petersburgu, podjęto decyzję o wpisie 26 nowych miejsc na Listę Światowego Dziedzictwa – pięciu miejsc dziedzictwa przyrodniczego, dwóch o charakterze mieszanym i dziewiętnastu dziedzictwa kulturowego. Z terenu Europy na Liście Światowego Dziedzictwa znalazło się sześć nowych miejsc. Są to: •  Domy wiejskie w Hälsingland w Szwecji – siedem drewnianych domów pochodzących z  XIX  w., ozdobionych malowidłami znanych i wędrownych artystów; stanowią one szczytowe osiągnięcie szwedzkiej sztuki ludowej. •  Gmach Opery Margrabiów w Bayreuth w Niemczech – wybudowany w połowie XVIII  w., stanowi arcydzieło barokowej architektury teatralnej; stał się prekursorem dużych publicznych teatrów, które zaczęły powstawać w XIX w. •  Przygraniczne miasto garnizonowe Elvas wraz z fortyfikacjami w Portugalii – największy

1


ROZMAITOŚCI

1 | Wnętrze

domu wiejskiego w Hälsingland w Szwecji

2 | Gmach Opery Margrabiów w Bayreuth w Niemczech 3 | Miasto

Elvas wraz z fortyfikacjami w Portugalii

4 | Zagłębie górnicze Nord-Pas de Calais we Francji

5

5 | Wieże jednego z ośrodków górniczych Walonii w Belgii 6 | Brama

2

do kopalni rtęci w Almadén w Hiszpanii

6

3

4

na świecie system bastionów z suchymi fosami, przykład holenderskiej szkoły fortyfikacji; historia miasta, w którym oprócz koszar i innych obiektów wojskowych znajdują się kościoły i  klasztory, sięga X w., a początek budowy fortyfikacji datuje się od 1640 r. •  Zagłębie górnicze Nord-Pas de Calais we Francji – świadectwo próby stworzenia modelowego miasta robotniczego z połowy XIX w. oraz krajobraz ukształtowany przez trzy stulecia wydobycia węgla. •  Główne ośrodki górnicze Walonii w Belgii – cztery zachowane kompleksy górnicze złożone z kopalni i robotniczych miast, jako przykład budownictwa z wczesnych okresów epoki przemysłowej w Europie. •  Zabytkowe kopalnie rtęci w Almadén w Hiszpanii (wydobywano tu rtęć już w starożytności)

oraz Idrija w Słowenii (tutaj od końca XV w.) – do niedawna były to dwie największe czynne kopalnie rtęci na świecie. Na tym samym posiedzeniu Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO wpisano następujące obiekty na Listę Światowego Dziedzictwa w Zagrożeniu: bazylikę Narodzenia Pańskiego i szlak pielgrzymkowy w Betlejem, fortyfikacje karaibskiego wybrzeża Panamy: Portobello – San Lorenzo, miasto floty handlowej Liverpool oraz miasto Timbuktu i Grobowiec Askia w Mali. Na Liście Światowego Dziedzictwa znajdują się obecnie 962 obiekty – 745 obiektów dziedzictwa kulturowego, 188 – dziedzictwa naturalnego, 29 – o charakterze mieszanym, a Lista Światowego Dziedzictwa w Zagrożeniu obejmuje 38 miejsc. □

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

69


ROZMAITOŚCI

Spotkanie z książką

MUZEALNICTWO

P

od koniec br. ukazał się jubileuszowy, 53. numer „Muzealnictwa”, czasopisma wydawanego obecnie przez Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów (NIMOZ). Pierwszy numer periodyku został opublikowany w 1952 r., czyli 60 lat temu. Główny trzon numeru jubileuszowego, wydanego w nowej, oryginalnej szacie graficznej, stanowią teksty poświęcone badaniom proweniencyjnym muzealiów, tj. badaniom dotyczącym ich pochodzenia. Wprowadzeniem jest tu artykuł Marii Romanowskiej-Zadrożnej omawiający cele tych badań, ze szczególnym uwzględnieniem ich zasad w odniesieniu do obiektów utraconych w czasie drugiej wojny światowej. Kolejnych pięciu autorów: Zofia Bandurska, Dariusz Kacprzak, Piotr Kosiewski, Maria Romanowska-Zadrożna, Bożena Steinborn i Magdalena Tarnowska poddaje analizie pochodzący z 2010 r., a powstały z inicjatywy Zespołu Ekspertów przy Departamencie Dziedzictwa Kulturowego MKiDN dokument Wskazówki do badań proweniencyjnych muzealiów pod kątem ich ewentualnego pochodzenia z własności żydowskiej. O badaniach proweniencyjnych muzealiów pisze Roman Olkowski, o roli tych badań w  gromadzeniu danych o dawnych kolekcjach dzieł sztuki na Dolnym Śląsku – Magdalena Palica, a tzw. mieniem podworskim w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie zajmuje się Lidia Karecka. Meike Hoffmann prowadzi czytelnika tropem „sztuki zwyrodniałej” (entartete Kunst), przypominając konfiskatę dzieł sztuki modernistycznej, dokonaną w  1937  r. przez narodowych socjalistów, z uwzględnieniem muzeów Szczecina, Wrocławia i Bytomia (miasta te należały wówczas do terenów niemieckich), a Szymon Piotr Kubiak opisuje walkę z tymi dziełami, prowadzoną przez władze Trzeciej Rzeszy. Swoistym dopełnieniem głównej części jubileuszowego numeru są teksty Olgierda Jakubowskiego o nabywaniu dóbr kultury przez muzea i Marcina Sabacińskiego o problematyce przekazywania do muzeów znalezisk archeologicznych z amatorskich odkryć, a esej Aleksandry Magdaleny Dittwald, poświęcony walce plemion indiańskich o zwrot kulturowego dziedzictwa w Ameryce Północno-Zachodniej, ukazuje problematykę badań proweniencyjnych muzealiów w nieco innej perspektywie. W dziale „Muzea i kolekcje” można przeczytać artykuł Krzysztofa Mordyńskiego na temat dostosowania przestrzeni muzealnej do potrzeb zwiedzających i tekst Lidii Wociór o kolekcji judaików we Lwowie od końca XIX do początku XXI w. Ciekawa jest też zamieszczona tu rozmowa Karoliny Dudek z Rossellą Ragazzi z Muzeum Uniwersytetu Tromsø, głos w dyskusji wokół projektu badawczego „Wesela 21”, realizowanego od 2009 r. przez Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów współorganizuje i patronuje Wieloletniemu Pro-

70

| Spotkania z Zabytkami

gramowi Rządowemu Kultura+, który jest pierwszą próbą systemowego podejścia do projektu digitalizacji zbiorów w muzeach. Kolejny dział periodyku – „Digitalizacja w muzeach” zawiera materiały poświęcone temu zagadnieniu: Łukasz Gaweł pisze o zarządzaniu digitalizacją zbiorów muzealnych w Polsce, a o digitalizacji w fińskim muzealnictwie – Magdalena Laine-Zamojska. Dział „Edukacja w muzeach” jest dla muzealników miejscem wymiany myśli i prezentacji wyników badań, a także dzielenia się zawodowymi doświadczeniami. Możemy w nim przeczytać rozważania Renaty Pater o standardach edukacji muzealnej i rozmowę Karoliny Dudek z Liesbet Ruben z niezwykłego muzeum etnograficznego dla dzieci – Tropenmuseum Junior w Amsterdamie. Kamila Pakuło i Renata Paszkiewicz-Szymańska piszą o doświadczeniach z ubiegłorocznej wystawy „5 zmysłów. Audiodeskrypcja” w poznańskim Muzeum Narodowym, która stworzyła szeroką przestrzeń doświadczeń dla odbiorcy, możliwość skupienia uwagi na zmysłach, na próbie zaprezentowania sztuki poprzez wzrok, słuch, dotyk, zapach czy też smak. Jagoda Pietryszyn poświęciła natomiast swój tekst nowoczesnym rozwiązaniom edukacyjnym w Zamku Królewskim w Warszawie – platformie edukacyjnej. W dziale „Z zagranicy” zamieszczone zostały artykuły Aleksandry Czechowicz-Woźniak (o muzeach piłki nożnej na świecie), Roberta Domżała (o muzeach morskich w USA) i Anny Wiśnickiej (o jednym z najciekawszych holenderskich muzeów – tzw. willi Rietvelda w Utrechcie). Autorzy artykułów w dziale „Prawo w muzeach”: Rafał Golat, Bogna i Maria Kaczorowskie oraz Adam Barbasiewicz poruszają zagadnienia ostatnio znowelizowanych przepisów prawnych dotyczących muzeów i prawnych aspektów etyki muzealnej. Numer „Muzealnictwa” kończą stałe działy: „Recenzje” oraz wspomnienie o zmarłym w 2011 r. profesorze Krzysztofie Jakubowskim. Materiały opublikowane na łamach jubileuszowego wydania periodyku ukazują ważniejsze wydarzenia, które ostatnio miały miejsce w polskim i światowym muzealnictwie. Dziedzina ta podlega ciągłej ewolucji, a redakcja czasopisma rzetelnie odnotowuje wszystkie zmiany. Tym samym „Muzealnictwo” odgrywa bardzo ważną rolę na rynku wydawnictw poruszających zagadnienia związane z  tym działem kultury. Na pewno periodyk czeka jeszcze wiele ciekawych jubileuszowych wydań, czego z okazji ukazania się 53. numeru należy życzyć redakcji. Więcej informacji na temat jubileuszowego numeru „Muzealnictwa” i numerów archiwalnych można znaleźć na stronie internetowej wydawcy (www. nimoz.pl).

11-12 2012

J

edna z najbardziej mrocznych i przerażających tragedii Williama Szekspira Macbeth (Makbet) – której prapremiera odbyła się 7 sierpnia 1605 r. na dworze króla Jakuba I Stuarta – zawierała mnóstwo aluzji do niedawno wykrytego tzw. spisku prochowego, lecz jej znaczenie dla potomnych było bardziej doniosłe i sięgało głębiej. Dotyczyło tytułowego bohatera sztuki, Makbeta, przedostatniego celtyckiego króla Szkocji, bynajmniej niewymyślonego przez „Łabędzia z Avonu”. Jak wiadomo, dramaturg oparł się na The Chronicles of England and Ireland (1577 r.) autorstwa Raphaela Holinsheda, który z kolei swobodnie korzystał z dzieła Scotorum Historiae, pióra Hectora Boece’a, szkockiego uczonego i absolwenta paryskiego uniwersytetu. Oba te utwory mieściły w sobie wiele fantastycznych opowieści, stąd realia, bardzo sugestywnie nakreślone w sztuce, odbiegają daleko od historycznych. Treść Makbeta jest powszechnie znana: heroiczny i ambitny mężczyzna morderstwami toruje sobie drogę do szkockiego tronu, na którym później zasiada, siejąc terror. W sztuce Makbet morduje szkockiego króla Duncana oraz swojego serdecznego przyjaciela Banka, nie licząc pomniejszych postaci (młody Seyward). Prawda była chyba bardziej prozaiczna. Zacznijmy od szkockiego monarchy Duncana I, panującego w  latach 1034-1040, przedstawionego w sztuce jako mądry i łagodny starzec. W rzeczywistości ów wnuk Malcolma II był młodym i wojowniczo usposobionym władcą, który kilkakrotnie organizował wypady na północną Anglię. Podczas jednej z takich wypraw na Northumbrię (podjętej wbrew radzie doradców) wojska Duncana I zostały dotkliwie pobite, a wieść o tym wywołała powstanie lordów przeciwko królowi. Ten, powracając do kraju, poległ w bitwie, która prawdopodobnie miała miejsce pod Bothgouanan koło Elgin 14 sierpnia 1040 r. Zwycięzcą okazał się jego kuzyn Makbet (ok.


ROZMAITOŚCI

Z kryminalnej kroniki

Makbet „człowiek krwią zbroczony” Ikonografia zajęła się losami 1005-1057), syn młodszej córki wzgórzem Dunsinane w okoli- w szlachetnego męczennika, Malcolma II i Findlaecha z Moray cy Scone. Ten ostatni, pomimo aranżującego ucieczkę swemu Makbeta głównie poprzez pryzmat szekspirowskiej tragedii, a nie hi(warto dodać, iż imię Makbet, porażki, zachował jeszcze tron, synowi Fleansowi. Makbet w dramacie Szekspi- storycznych faktów, w których Mac – Bethad, oznacza Syn Ży- choć musiał wycofać się na półcia). Osierocony przez ojca pięt- noc, oddając dużą południową ra, szarpany wątpliwościami na- nie było miejsca ani dla Trzech nastolatek kilkanaście lat później część królestwa Malcolmowi, na tury moralnej i etycznej, jest po- Wiedźm na ponurych wrzosowizemścił się krwawo na jednym tyle już silnemu, by samodziel- stacią tragiczną, której zdarze- skach, ani dla ducha Banka ukaz morderców, paląc go i jego to- nie podjąć walkę. 15 sierpnia nia wymknęły się spod kontroli, zującego się głównemu bohaterowarzyszy żywcem. Nie ma jednak 1057 r. syn Duncana w bitwie wszelako pozostaje mordercą. wi, ani też dla tematycznego mopewności, czy własnoręcznie za- pod Lumphanan pokonał i zabił Makbet historyczny bez zaha- tywu snu i bezsenności, jawiąMakbeta (pochowano go na wy- mowań eliminował politycznych cego się wręcz obsesyjnie. Najbił Duncana. Makbet dotąd władał pół- spie Iona, tradycyjnym miejscu przeciwników na tyle szybko, aby częściej powtarzanym tematem nocną prowincją Moray jako jej pochówku prawowitych wład- samemu nie zostać usuniętym w  sztuce stało się niesamowite spotkanie Makbeta i Banka mormaer, czyli odpowiedz  Wiedźmami na tym porynik późniejszego earla. Tytuł wistym odludziu, pozwalająten odziedziczył nie po ojcu, ce artystom na nieskrępowalecz po pierwszym mężu ną fantazję, o czym świadswojej małżonki Gruoch – czą np. obrazy Johna Wotpo Gillacomeanie, zmartona (1686-1763), Josepha łym w 1032 r. Gruoch (czyAntona Kocha (1768-1839) li szekspirowska Lady Makczy Theodore’a Chasseriau bet) jako wnuczka Kennetha (1819-1856). Nie inaczej III miała również prawa do było w grafice, najczęściej tronu. Makbet i Gruoch nie reprezentowanej w postaci mieli potomstwa. ilustracji – drzeworytowych Śmierć Duncana otwobądź stalorytowych do książrzyła Makbetowi drogę do kowych lub albumowych edywładzy, zaś synowie polecji dzieł Szekspira, zwłaszgłego monarchy poszli na cza w XIX w. Taką właśnie rywygnanie: siedmioletniego ciną jest sygnowany drzewoDonalda Bane’a wysłano na ryt Thomasa Nicholsona (zm. Hebrydy, a o rok starsze1870 r. w Portland), londyńgo Malcolma przewieziono skiego akwarelisty i rytownido Northumbrii. Obejmuka, działającego od 1848  r. jąc władzę, Makbet miał i  znanego głównie jako aujuż pewne doświadczenie, tor rysunków do sztuk „Łanabyte podczas zarządza- | Thomas Nicholson wg rysunku C. W. Sheeresa, „Makbet, Banko i trzy Czarownice”, będzia z  Avonu”. Ów grania Moray – prowincją za- przed 1870, drzeworyt [w:] The Complete Works of Shakespeare, London [1900 r.?] fik w tym przypadku korzywsze sprawiającą kłopoty. (ze zbiorów Biblioteki Narodowej) stał jednak z rysunkowego W  1045  r. zabił (nie wia- ........................................................................................................................................ wzoru C. W. Sheeresa, mało domo, w jakich okolicznościach) Crinana, ojca Duncana I, ców Szkocji). Następcą szkoc- w okrutnej grze; tak zresztą po- znanego malarza, czynnego w laa pięć lat później odbył, zapewne kiego tronu został pasierb Mak- stępowała w ówczesnym świecie tach 1855-1859. Rycina ozdobiła w ramach ekspiacji, pielgrzymkę beta, Lulach o przydomku Pro- większość sprawujących władzę. pierwszy tom (Tragedies) wydanej do Rzymu, gdzie, jak się twier- sty, ale panował tylko 4 miesią- Czy zasługiwał na miano zbrod- w Londynie ok. 1900 r. luksusowej edycji The Complete Works of Shadzi, „rozrzucał jałmużnę niczym ce, bo i on zginął z ręki Malcol- niarza? Wypada dodać, iż nikt z po- kespeare. Jakkolwiek graficzna iluma w bitwie pod Essic, wciągnięziarna zboża”. tomnych nie pamiętałby o Mak- stracja nie wybija się ponad przeW 1054 r. wojowniczy Wi- ty w zasadzkę. Tajemniczą postacią pozo- becie, jednym z wielu władców ciętność, wszakże sumiennie reking, hrabia Siward z Northumbrii, zachęcany przez króla an- staje Banko, od którego mieli szkockich epoki średniowiecza, jestruje tekst tragedii, ukazując gielskiego Edwarda Wyznawcę, wywodzić się wszyscy Stuarto- gdyby nie Szekspir, który – Makbeta i Banka, zaskoczonych poparł roszczenia Malcolma do wie. W kronice Holinsheda Banko zmieniając prawdę historyczną „wywiędłymi i  szpetnymi” zjawatronu szkockiego i w asyście te- znalazł się w grupie spiskowców – mocą swego talentu stworzył mi, przepowiadającymi im przygoż młodzieńca wyruszył na pół- mordujących Duncana w zamku jedną z najwspanialszych i naj- szłość. noc. Tam 27 lipca tego roku po- Makbeta – Inverness; Szekspir bardziej przejmujących kreacji konał Makbeta w bitwie pod przetworzył mordercę w ofiarę, w dziejach teatru. Hanna Widacka

Spotkania z Zabytkami

11-12 2012 |

71


ROZMAITOŚCI

Odpis „Traktatu Branżowy Program gdańskiego” w Muzeum Promocji branży ochrony Pałacu w Wilanowie i zachowania zabytków F

undacja Rodzinna Blochów z Nowego Jorku przekazała jako dar do zbiorów historycznych Muzeum Pałacu w Wilanowie oryginalny odpis tekstu „Traktatu gdańskiego” z XVII w.

1

2 Ów traktat, zawarty 4 sierpnia 1677 r. pomiędzy królem Janem III Sobieskim i królem szwedzkim Karolem XI, odegrał doniosłą rolę w polityce zagranicznej pierwszych lat rządów polskiego monarchy. Był wymierzony przeciwko elektorowi brandenburskiemu, z którym król szwedzki Karol XI prowadził wojnę o Pomorze Zachodnie. Na mocy traktatu, w zamian za zgodę polską m.in. na przemarsz wojsk Karola z Inflant

72

przez Prusy Królewskie, Szwecja zobowiązała się oddać Prusy Książęce Sobieskiemu dla jego syna Jakuba. W zbiorach polskich znajdował się do tej pory tylko jeden

M

inisterstwo Gospodarki zaprasza do udziału w Branżowym Programie Promocji branży ochrony i zachowania zabytków. Celem programu jest wykreowanie nowych, silnych polskich marek, które będą rozpoznawane na świecie i kojarzone z Polską. Polscy przedsiębiorcy mogą liczyć na zwrot do 75% kosztów kwalifikowanych udziału w zagranicznych targach branżowych i misjach gospodarczych objętych programem. Branżowy Program Promocji branży ochrony i zachowania zabytków realizowany będzie do 31 marca 2015 r., a działania promocyjne organizowane będą na terenie Polski, Niemiec, Austrii, Egiptu, Libii, Indii, Rosji. Branżowy Program Promocji składa się z dwóch części: komponentu „A” i „B”. Komponent „A” – to działania promujące produkty, usługi i przedsiębiorców z branży 1 | Pierwsza i ostatnia strona ochrony i zachowania zabytków. odpisu „Traktatu gdańskiego” Dofinansowanie dla przedsięz 1677 r. biorców udzielane jest w ramach 2 | Uroczystość przekazania poddziałania 6.5.2 Programu odpisu do zbiorów Muzeum Pałacu Operacyjnego Innowacyjna Gow Wilanowie spodarka, którego celem jest (zdjęcia: Wojciech Holnicki) wzmocnienie konkurencyjno............................................................ ści polskiej gospodarki przez odpis traktatu – w Bibliotece XX Czartoryskich w Krakowie. Oryginał, pochodzący z Archiwum Radziwiłłowskiego, przechowywany jest w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Uroczyste przekazanie odpisu „Traktatu gdańskiego” na ręce dyrektora Muzeum Pałacu w Wilanowie – Pawła Jaskanisa odbyło się 5 października br. w  siedzibie Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie. □

| Spotkania z Zabytkami

11-12 2012

poprawę jej wizerunku w oczach zagranicznych partnerów, nawiązanie międzynarodowych kontaktów i  wypromowanie polskich specjalności eksportowych. Działania promujące realizowane w  ramach komponentu „A” finansowane są w całości przez przedsiębiorców, ale wielkość dofinansowania udziału przedsiębiorców w programie może sięgnąć do 75% poniesionych wydatków kwalifikowanych. Warunkiem uczestnictwa w programie jest zgłoszenie chęci udziału w co najmniej połowie przedsięwzięć organizowanych w ramach komponentu „A” w ciągu trzech lat. Branżowe Programy Promocji realizowane są już m.in. w  branży meblarskiej, kosmetycznej, w  przemyśle biotechnologicznym i obronnym. Komponent „B” – to działania promujące całościowo branżę ochrony i zachowania zabytków – m.in. kampania reklamowa w branżowej prasie zagranicznej, wydanie informatora o polskim rynku zabytków i trzydniowe misje przyjazdowe dla .......................................................... (fot. Jakub Ostałowski/Fotorzepa)


zagranicznych dziennikarzy – które zostaną sfinansowane w całości przez Ministerstwo Gospodarki. Przedsiębiorcy zakwalifikowani do programu będą mieli okazję przez trzy kolejne lata brać udział w targach branżowych Denkmal w Lipsku i Moskwie, Monumento w Salzburgu, a także w licznych wystawach w Libii, Egipcie i Indiach. Program obejmie również promocję na targach w Krakowie i Toruniu oraz organizację dwóch dwudniowych seminariów na terenie Polski. Ponadto w ramach programu zorganizowane zostaną misje gospodarcze do Niemiec, Austrii, Egiptu, Indii, Libii i Rosji w celu nawiązania relacji z potencjalnymi partnerami biznesowymi i zdobycia w ramach specjalnie zorganizowanego seminarium wiedzy na temat specyfiki rynku ochrony i zachowania zabytków danego kraju. Nabór wniosków o dofinansowanie udziału w Branżowym Programie Promocji dla branży ochrony i zachowania zabytków już się rozpoczął. Wnioski o dofinansowanie przyjmowane są do osiągnięcia poziomu 130% alokacji przewidzianej na konkurs, tj. 3,5 mln zł. Szczegółowe informacje na temat konkursu, kryteriów wyboru projektów oraz dokumentów dla wnioskodawców znajdują się na stronie Ministerstwa Gospodarki: www.mg.gov.pl/Fundusze+UE/POIG/Dzialania/Dzialanie+652/ Ogloszenie+o+naborzorze. Informacje w sprawie warunków i trybu udzielania pomocy finansowej zdobyć można w Departamencie Wdrażania Programów Operacyjnych Ministerstwa Gospodarki pod numerem tel. (22) 69358-44. Ponadto informacji dotyczących udziału w programie udzielają: Aleksandra Oniszk, koordynator projektu z ramienia Agencji M Promotion: tel. (22) 818 00 23 i Natalia Sikorska, asystentka projektu: zabytki@mpromotion.com.pl. „Spotkania z Zabytkami” są patronem medialnym programu. □

Sprostowanie: Do tytułu artykułu Rewelacje księdza Apolinarego Kłosińskiego, opublikowanego w ostatnim, podwójnym numerze „Spotkań z Zabytkami” (nr 9-10, 2012, ss. 70-71) wkradł się błąd, za który Czytelników serdecznie przepraszamy. Oczywiście wydawcą ukazującego się w XIX w. w Poznaniu tygodnika „Gwiazda” nie był ksiądz Apolinary Kłosiński, lecz ksiądz Apolinary Tłoczyński, jak w tekście artykułu na s. 71 – i tak powinno być podane zarówno w tytule artykułu, jak i w spisie treści.

KLUB „SPOTKAŃ Z ZABYTKAMI” Korzyści wynikające z prenumeraty naszego miesięcznika są oczywiste: • wygoda • pewne i nieprzerwane dostawy ulubionego czasopisma • dzięki współpracy z zaprzyjaźnionymi z redakcją wydawnictwami i muzeami będziemy przekazywać pięciu losowo wybranym prenumeratorom, którzy zamówią „SPOTKANIA Z ZABYTKAMI” bezpośrednio w wydawnictwie (zob. informację niżej) książki oraz płyty CD o tematyce związanej z profilem naszego czasopisma.

Nagrody otrzymują: Rafał Kalmus z Grochowej − Odkrywanie. Sztuka polska i europejska w zbiorach Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, katalog wystawy, wyd. Muzeum Okręgowe w Suwałkach, Suwałki 2012 Paweł Urbaniak z Poznania – Maria Pietrusiewicz, Ilona Pietrusiewicz, Farmaceutycznym szlakiem. Przewodnik po Polsce, wyd. Farmedia sp. z o.o., Warszawa 2012 Krystyna Jabłońska z Grójca – Ryszard Mączyński, Kościół w Krzyżanowicach. Fundacja Hugona Kołłątaja, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2011 Dolmen Bartosz Jóźwiak z Nowego Folwarku – Jarosław Zieliński, Pałac Kultury i Nauki, wyd. Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź 2012 Oddział Wojskowy PTTK w Chełmie – Stawisko w kulturze polskiej: ludzie, wydarzenia, dzieła 1928-1980, katalog wystawy w Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku, Podkowa Leśna 2012 Ponadto wszyscy wymienieni prenumeratorzy otrzymują płytę CD, Jan Karski – powrót bohatera, wyd. Muzeum Miasta Łodzi, Łódź 2012

PRENUMERATA W 2013 r. ukaże się 6 numerów „Spotkań z Zabytkami” w cenie 17 zł każdy. W wypadku zamówienia całorocznej prenumeraty z wysyłką koszt wyniesie 102 zł. Aby zamówić prenumeratę, należy dokonać wpłaty na konto Fundacji Hereditas: Fundacja Hereditas, ul. Marszałkowska 4 lokal 4, 00-590 Warszawa. Konto: ING Bank Śląski 36 1050 1038 1000 0090 6992 4562 Przy wpłacie prosimy o podanie dokładnego adresu, na jaki ma być dostarczana przesyłka. Dane można też przesłać pocztą elektroniczną na adres: prenumerata@spotkania-z-zabytkami.pl. Najprostszą metodą zamówienia prenumeraty jest wypełnienie formularza na stronie spotkania-z-zabytkami.pl. W przypadku chęci otrzymania faktury VAT prosimy o podanie danych do jej wystawienia. Wszelkie pytania w sprawie prenumeraty na 2013 r. prosimy kierować do Fundacji Hereditas, tel. (22) 891-01-62, e-mail: prenumerata@spotkania-z-zabytkami.pl.

SPRZEDAŻ Aktualne numery „Spotkań z Zabytkami” są w sprzedaży w kioskach RUCHU, KOLPORTERA i w punktach sprzedaży GARMOND oraz w warszawskich księgarniach.


11-12 2012  

Spotkania z Zabytkami

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you